s0514a3.att.htm 957 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497149814991500150115021503150415051506150715081509151015111512151315141515151615171518151915201521152215231524152515261527152815291530153115321533153415351536153715381539154015411542154315441545154615471548154915501551155215531554155515561557155815591560156115621563156415651566156715681569157015711572157315741575157615771578157915801581158215831584158515861587158815891590159115921593159415951596159715981599160016011602160316041605160616071608160916101611161216131614161516161617161816191620162116221623162416251626162716281629163016311632163316341635163616371638163916401641164216431644164516461647164816491650165116521653165416551656165716581659166016611662166316641665166616671668166916701671167216731674167516761677167816791680168116821683168416851686168716881689169016911692169316941695169616971698169917001701170217031704170517061707170817091710171117121713171417151716171717181719172017211722172317241725172617271728172917301731173217331734173517361737173817391740174117421743174417451746174717481749175017511752175317541755175617571758175917601761176217631764176517661767176817691770177117721773177417751776177717781779178017811782178317841785178617871788178917901791179217931794179517961797179817991800180118021803180418051806180718081809181018111812181318141815181618171818181918201821182218231824182518261827182818291830183118321833183418351836183718381839184018411842184318441845184618471848184918501851185218531854185518561857185818591860186118621863186418651866186718681869187018711872187318741875187618771878187918801881188218831884188518861887188818891890189118921893189418951896189718981899190019011902190319041905190619071908190919101911191219131914191519161917191819191920192119221923192419251926192719281929193019311932193319341935193619371938193919401941194219431944194519461947194819491950195119521953195419551956195719581959196019611962196319641965196619671968196919701971197219731974197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025202620272028202920302031203220332034203520362037203820392040204120422043204420452046204720482049205020512052205320542055205620572058205920602061206220632064206520662067206820692070207120722073207420752076207720782079208020812082208320842085208620872088208920902091209220932094209520962097209820992100210121022103210421052106210721082109211021112112211321142115211621172118211921202121212221232124212521262127212821292130213121322133213421352136213721382139214021412142214321442145214621472148214921502151215221532154215521562157215821592160216121622163216421652166216721682169217021712172217321742175217621772178217921802181218221832184218521862187218821892190219121922193219421952196219721982199220022012202220322042205220622072208220922102211221222132214221522162217221822192220222122222223222422252226222722282229223022312232223322342235223622372238223922402241224222432244224522462247224822492250225122522253225422552256225722582259226022612262226322642265226622672268226922702271227222732274227522762277227822792280228122822283228422852286228722882289229022912292229322942295229622972298229923002301230223032304230523062307230823092310231123122313231423152316231723182319232023212322232323242325232623272328232923302331233223332334233523362337233823392340234123422343234423452346234723482349235023512352235323542355235623572358235923602361236223632364236523662367236823692370237123722373237423752376237723782379238023812382238323842385238623872388238923902391239223932394239523962397239823992400240124022403240424052406240724082409241024112412241324142415241624172418241924202421242224232424242524262427242824292430243124322433243424352436243724382439244024412442244324442445244624472448244924502451245224532454245524562457245824592460246124622463246424652466246724682469247024712472247324742475247624772478247924802481248224832484248524862487248824892490249124922493249424952496249724982499250025012502250325042505250625072508250925102511251225132514251525162517251825192520252125222523252425252526252725282529253025312532253325342535253625372538253925402541254225432544254525462547254825492550255125522553255425552556255725582559256025612562256325642565256625672568256925702571257225732574257525762577257825792580258125822583258425852586258725882589259025912592259325942595259625972598259926002601260226032604260526062607260826092610261126122613261426152616261726182619262026212622262326242625262626272628262926302631263226332634263526362637263826392640264126422643264426452646264726482649265026512652265326542655265626572658265926602661266226632664266526662667266826692670267126722673267426752676267726782679268026812682268326842685268626872688268926902691269226932694269526962697269826992700270127022703270427052706270727082709271027112712271327142715271627172718271927202721272227232724272527262727272827292730273127322733273427352736273727382739274027412742274327442745274627472748274927502751275227532754275527562757275827592760276127622763276427652766276727682769277027712772277327742775277627772778277927802781278227832784278527862787278827892790279127922793279427952796279727982799280028012802280328042805280628072808280928102811281228132814281528162817281828192820282128222823282428252826282728282829283028312832283328342835283628372838283928402841284228432844284528462847284828492850285128522853285428552856285728582859286028612862286328642865286628672868286928702871287228732874287528762877287828792880288128822883288428852886288728882889289028912892289328942895289628972898289929002901290229032904290529062907290829092910291129122913291429152916291729182919292029212922292329242925292629272928292929302931293229332934293529362937293829392940294129422943294429452946294729482949295029512952295329542955295629572958295929602961296229632964296529662967296829692970297129722973297429752976297729782979298029812982298329842985298629872988298929902991299229932994299529962997299829993000300130023003300430053006300730083009301030113012301330143015301630173018301930203021302230233024302530263027302830293030303130323033303430353036303730383039304030413042304330443045304630473048304930503051305230533054305530563057305830593060306130623063306430653066306730683069307030713072307330743075307630773078307930803081308230833084308530863087308830893090309130923093309430953096309730983099310031013102310331043105310631073108310931103111311231133114311531163117311831193120312131223123312431253126312731283129313031313132313331343135313631373138313931403141314231433144314531463147314831493150315131523153315431553156315731583159316031613162316331643165316631673168316931703171317231733174317531763177317831793180318131823183318431853186318731883189319031913192319331943195319631973198319932003201320232033204320532063207320832093210321132123213321432153216321732183219322032213222322332243225322632273228322932303231323232333234323532363237323832393240324132423243324432453246324732483249325032513252325332543255325632573258325932603261326232633264326532663267326832693270327132723273327432753276327732783279328032813282328332843285328632873288328932903291329232933294329532963297329832993300330133023303330433053306330733083309331033113312331333143315331633173318331933203321332233233324332533263327332833293330333133323333333433353336333733383339334033413342334333443345334633473348334933503351335233533354335533563357335833593360336133623363336433653366336733683369337033713372337333743375337633773378337933803381338233833384338533863387338833893390339133923393339433953396339733983399340034013402340334043405340634073408340934103411341234133414341534163417341834193420342134223423342434253426342734283429343034313432343334343435343634373438343934403441344234433444344534463447344834493450345134523453345434553456345734583459346034613462346334643465346634673468346934703471347234733474347534763477347834793480348134823483348434853486348734883489349034913492349334943495349634973498349935003501350235033504350535063507350835093510351135123513351435153516351735183519352035213522352335243525352635273528352935303531353235333534353535363537353835393540354135423543354435453546354735483549355035513552355335543555355635573558355935603561356235633564356535663567356835693570357135723573357435753576357735783579358035813582358335843585358635873588358935903591359235933594359535963597359835993600360136023603360436053606360736083609361036113612361336143615361636173618361936203621362236233624362536263627362836293630363136323633363436353636363736383639364036413642364336443645364636473648364936503651365236533654365536563657365836593660366136623663366436653666366736683669367036713672367336743675367636773678367936803681368236833684368536863687368836893690369136923693369436953696369736983699370037013702370337043705370637073708370937103711371237133714371537163717371837193720372137223723372437253726372737283729373037313732373337343735373637373738373937403741374237433744374537463747374837493750375137523753375437553756375737583759376037613762376337643765376637673768376937703771377237733774377537763777377837793780378137823783378437853786378737883789379037913792379337943795379637973798379938003801380238033804380538063807380838093810381138123813381438153816381738183819382038213822382338243825382638273828382938303831383238333834383538363837383838393840384138423843384438453846384738483849385038513852385338543855385638573858385938603861386238633864386538663867386838693870387138723873387438753876387738783879388038813882388338843885388638873888388938903891389238933894389538963897389838993900390139023903390439053906390739083909391039113912391339143915391639173918391939203921392239233924392539263927392839293930393139323933393439353936393739383939394039413942394339443945394639473948394939503951395239533954395539563957395839593960396139623963396439653966396739683969397039713972397339743975397639773978397939803981398239833984398539863987398839893990399139923993399439953996399739983999400040014002400340044005400640074008400940104011401240134014401540164017401840194020402140224023402440254026402740284029403040314032403340344035403640374038403940404041404240434044404540464047404840494050405140524053405440554056405740584059406040614062406340644065406640674068406940704071407240734074407540764077407840794080408140824083408440854086408740884089409040914092409340944095409640974098409941004101410241034104410541064107410841094110411141124113411441154116411741184119412041214122412341244125412641274128412941304131413241334134413541364137413841394140414141424143414441454146414741484149415041514152415341544155415641574158415941604161416241634164416541664167416841694170417141724173417441754176417741784179418041814182418341844185418641874188418941904191419241934194419541964197419841994200420142024203420442054206420742084209421042114212421342144215421642174218421942204221422242234224422542264227422842294230423142324233423442354236423742384239424042414242424342444245424642474248424942504251425242534254425542564257425842594260426142624263426442654266426742684269427042714272427342744275427642774278427942804281428242834284428542864287428842894290429142924293429442954296429742984299430043014302430343044305430643074308430943104311431243134314431543164317431843194320432143224323432443254326432743284329433043314332433343344335433643374338433943404341434243434344434543464347434843494350435143524353435443554356435743584359436043614362436343644365436643674368436943704371437243734374437543764377437843794380438143824383438443854386438743884389439043914392439343944395439643974398439944004401440244034404440544064407440844094410441144124413441444154416441744184419442044214422442344244425442644274428442944304431443244334434443544364437443844394440444144424443444444454446444744484449445044514452445344544455445644574458445944604461446244634464446544664467446844694470447144724473447444754476447744784479448044814482448344844485448644874488448944904491449244934494449544964497449844994500450145024503450445054506450745084509451045114512451345144515451645174518451945204521452245234524452545264527452845294530453145324533453445354536453745384539454045414542454345444545454645474548454945504551455245534554455545564557455845594560456145624563456445654566456745684569457045714572457345744575457645774578457945804581458245834584458545864587458845894590459145924593459445954596459745984599460046014602460346044605460646074608460946104611461246134614461546164617461846194620462146224623462446254626462746284629463046314632463346344635463646374638463946404641464246434644464546464647464846494650465146524653465446554656465746584659466046614662466346644665466646674668466946704671467246734674467546764677467846794680468146824683468446854686468746884689469046914692469346944695469646974698469947004701470247034704470547064707470847094710471147124713471447154716471747184719472047214722472347244725472647274728472947304731473247334734473547364737473847394740474147424743474447454746474747484749475047514752475347544755475647574758475947604761476247634764476547664767476847694770477147724773477447754776477747784779478047814782478347844785478647874788478947904791479247934794479547964797479847994800480148024803480448054806480748084809481048114812481348144815481648174818481948204821482248234824482548264827482848294830483148324833483448354836483748384839484048414842484348444845484648474848484948504851485248534854485548564857485848594860486148624863486448654866486748684869487048714872487348744875487648774878487948804881488248834884488548864887488848894890489148924893489448954896489748984899490049014902490349044905490649074908490949104911491249134914491549164917491849194920492149224923492449254926492749284929493049314932493349344935493649374938493949404941494249434944494549464947494849494950495149524953495449554956495749584959496049614962496349644965496649674968496949704971497249734974497549764977497849794980498149824983498449854986498749884989499049914992499349944995499649974998499950005001500250035004500550065007500850095010501150125013501450155016501750185019502050215022502350245025502650275028502950305031503250335034503550365037503850395040504150425043504450455046504750485049505050515052505350545055505650575058505950605061506250635064506550665067506850695070507150725073507450755076507750785079508050815082508350845085508650875088508950905091509250935094509550965097509850995100510151025103510451055106510751085109511051115112511351145115511651175118511951205121512251235124512551265127512851295130513151325133513451355136513751385139514051415142514351445145514651475148514951505151515251535154515551565157515851595160516151625163516451655166516751685169517051715172517351745175517651775178517951805181518251835184518551865187518851895190519151925193519451955196519751985199520052015202520352045205520652075208520952105211521252135214521552165217521852195220522152225223522452255226522752285229523052315232523352345235523652375238523952405241524252435244524552465247524852495250525152525253525452555256525752585259526052615262526352645265526652675268526952705271527252735274527552765277527852795280528152825283528452855286528752885289529052915292529352945295529652975298529953005301530253035304530553065307530853095310531153125313531453155316531753185319532053215322532353245325532653275328532953305331533253335334533553365337533853395340534153425343534453455346534753485349535053515352535353545355535653575358535953605361536253635364536553665367536853695370537153725373537453755376537753785379538053815382538353845385538653875388538953905391539253935394539553965397539853995400540154025403540454055406540754085409541054115412541354145415541654175418541954205421542254235424542554265427542854295430543154325433543454355436543754385439544054415442544354445445544654475448544954505451545254535454545554565457545854595460546154625463546454655466546754685469547054715472547354745475547654775478547954805481548254835484548554865487548854895490549154925493549454955496549754985499550055015502550355045505550655075508550955105511551255135514551555165517551855195520552155225523552455255526552755285529553055315532553355345535553655375538553955405541554255435544554555465547554855495550555155525553555455555556555755585559556055615562556355645565556655675568556955705571557255735574557555765577557855795580558155825583558455855586558755885589559055915592559355945595559655975598559956005601560256035604560556065607560856095610561156125613561456155616561756185619562056215622562356245625562656275628562956305631563256335634563556365637563856395640564156425643564456455646564756485649565056515652565356545655565656575658565956605661566256635664566556665667566856695670567156725673567456755676567756785679568056815682568356845685568656875688568956905691569256935694569556965697569856995700570157025703570457055706570757085709571057115712571357145715571657175718571957205721572257235724572557265727572857295730573157325733573457355736573757385739574057415742574357445745574657475748574957505751575257535754575557565757575857595760576157625763576457655766576757685769577057715772577357745775577657775778577957805781578257835784578557865787578857895790579157925793579457955796579757985799580058015802580358045805580658075808580958105811581258135814581558165817581858195820582158225823582458255826582758285829583058315832583358345835583658375838583958405841584258435844584558465847584858495850585158525853585458555856585758585859586058615862586358645865586658675868586958705871587258735874587558765877587858795880588158825883588458855886588758885889589058915892589358945895589658975898589959005901590259035904590559065907590859095910591159125913591459155916591759185919592059215922592359245925592659275928592959305931593259335934593559365937593859395940594159425943594459455946594759485949595059515952595359545955595659575958595959605961596259635964596559665967596859695970597159725973597459755976597759785979598059815982598359845985598659875988598959905991599259935994599559965997599859996000600160026003600460056006600760086009601060116012601360146015601660176018601960206021602260236024602560266027602860296030603160326033603460356036603760386039604060416042604360446045604660476048604960506051605260536054605560566057605860596060606160626063606460656066606760686069607060716072607360746075607660776078607960806081608260836084608560866087608860896090609160926093609460956096609760986099610061016102610361046105610661076108610961106111611261136114611561166117611861196120612161226123612461256126612761286129613061316132613361346135613661376138613961406141614261436144614561466147614861496150615161526153615461556156615761586159616061616162616361646165616661676168616961706171617261736174617561766177617861796180618161826183618461856186618761886189619061916192619361946195619661976198619962006201620262036204620562066207620862096210621162126213621462156216621762186219622062216222622362246225622662276228622962306231623262336234623562366237623862396240624162426243624462456246624762486249625062516252625362546255625662576258625962606261626262636264626562666267626862696270627162726273627462756276627762786279628062816282628362846285628662876288628962906291629262936294629562966297629862996300630163026303630463056306630763086309631063116312631363146315631663176318631963206321632263236324632563266327632863296330633163326333633463356336633763386339634063416342634363446345634663476348634963506351635263536354635563566357635863596360636163626363636463656366636763686369637063716372637363746375637663776378637963806381638263836384638563866387638863896390639163926393639463956396639763986399640064016402640364046405640664076408640964106411641264136414641564166417641864196420642164226423642464256426642764286429643064316432643364346435643664376438643964406441644264436444644564466447644864496450645164526453645464556456645764586459646064616462646364646465
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Khuddakanikāye</p>
  4. <p class="book">Jātaka-aṭṭhakathā</p>
  5. <p class="title">(Sattamo bhāgo)</p>
  6. <p class="chapter">22. Mahānipāto</p>
  7. <p class="hangnum"> </p>
  8. <p class="bodytext"> [543] 6. Bhūridattajātakavaṇṇanā</p>
  9. <p class="subhead">Nagarakaṇḍaṃ</p>
  10. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="V7.0001"></a><a name="P6.0157"></a><a name="M7.0001"></a> <span class="bld">kiñci ratanaṃ atthī</span>ti idaṃ satthā sāvatthiṃ upanissāya jetavane viharanto uposathike upāsake ārabbha kathesi. Te kira uposathadivase pātova uposathaṃ adhiṭṭhāya dānaṃ datvā pacchābhattaṃ gandhamālādihatthā jetavanaṃ gantvā dhammassavanavelāya ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā dhammasabhaṃ āgantvā alaṅkatabuddhāsane nisīditvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā bhikkhuādīsu <a name="P6.0158"></a> pana ye <a name="V7.0002"></a> ārabbha dhammakathā samuṭṭhāti, tehi saddhiṃ tathāgatā sallapanti, tasmā ajja upāsake ārabbha pubbacariyappaṭisaṃyuttā dhammakathā samuṭṭhahissatīti ñatvā upāsakehi saddhiṃ sallapanto ‘‘uposathikattha, upāsakā’’ti upāsake pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu, upāsakā, kalyāṇaṃ vo kataṃ, apica anacchariyaṃ kho panetaṃ, yaṃ tumhe mādisaṃ buddhaṃ ovādadāyakaṃ ācariyaṃ labhantā uposathaṃ kareyyātha. Porāṇapaṇḍitā pana anācariyakāpi mahantaṃ yasaṃ pahāya uposathaṃ kariṃsuyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.</p>
  11. <p class="bodytext">Atīte <a name="M7.0002"></a> bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma rājā rajjaṃ kārento puttassa uparajjaṃ datvā tassa mahantaṃ yasaṃ disvā ‘‘rajjampi me gaṇheyyā’’ti uppannāsaṅko ‘‘tāta, tvaṃ ito nikkhamitvā yattha te ruccati, tattha vasitvā mama accayena kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhāhī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā anupubbena yamunaṃ gantvā yamunāya ca samuddassa ca pabbatassa ca antare paṇṇasālaṃ māpetvā vanamūlaphalāhāro paṭivasati. Tadā samuddassa heṭṭhime nāgabhavane ekā matapatikā nāgamāṇavikā aññāsaṃ sapatikānaṃ yasaṃ oloketvā kilesaṃ nissāya nāgabhavanā nikkhamitvā samuddatīre vicarantī rājaputtassa padavalañjaṃ disvā padānusārena gantvā taṃ paṇṇasālaṃ addasa. Tadā rājaputto phalāphalatthāya gato hoti. Sā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇañceva sesaparikkhāre ca disvā cintesi ‘‘idaṃ ekassa pabbajitassa vasanaṭṭhānaṃ, vīmaṃsissāmi naṃ ‘saddhāya pabbajito nu kho no’ti, sace hi saddhāya pabbajito bhavissati nekkhammādhimutto, na me alaṅkatasayanaṃ sādiyissati. Sace kāmābhirato bhavissati, na saddhāpabbajito, mama sayanasmiṃyeva nipajjissati. Atha naṃ gahetvā attano sāmikaṃ katvā idheva vasissāmī’’ti. Sā nāgabhavanaṃ gantvā dibbapupphāni ceva dibbagandhe ca āharitvā dibbapupphasayanaṃ sajjetvā paṇṇasālāyaṃ pupphūpahāraṃ katvā gandhacuṇṇaṃ vikiritvā paṇṇasālaṃ alaṅkaritvā nāgabhavanameva gatā.</p>
  12. <p class="bodytext">Rājaputto sāyanhasamayaṃ āgantvā paṇṇasālaṃ paviṭṭho taṃ pavattiṃ disvā ‘‘kena nu kho imaṃ sayanaṃ sajjita’’nti <a name="P6.0159"></a> phalāphalaṃ paribhuñjitvā ‘‘aho sugandhāni pupphāni, manāpaṃ vata katvā sayanaṃ paññatta’’nti na saddhāpabbajitabhāvena somanassajāto pupphasayane parivattitvā nipanno niddaṃ okkamitvā punadivase sūriyuggamane uṭṭhāya paṇṇasālaṃ asammajjitvā phalāphalatthāya agamāsi. Nāgamāṇavikā tasmiṃ khaṇe āgantvā milātāni pupphāni disvā ‘‘kāmādhimutto esa, na saddhāpabbajito, sakkā naṃ gaṇhitu’’nti ñatvā purāṇapupphāni nīharitvā <a name="V7.0003"></a> aññāni pupphāni āharitvā tatheva navapupphasayanaṃ sajjetvā paṇṇasālaṃ alaṅkaritvā caṅkame pupphāni vikiritvā nāgabhavanameva gatā. So taṃ divasampi pupphasayane <a name="M7.0003"></a> sayitvā punadivase cintesi ‘‘ko nu kho imaṃ paṇṇasālaṃ alaṅkarotī’’ti? So phalāphalatthāya agantvā paṇṇasālato avidūre paṭicchanno aṭṭhāsi. Itarāpi bahū gandhe ceva pupphāni ca ādāya assamapadaṃ agamāsi. Rājaputto uttamarūpadharaṃ nāgamāṇavikaṃ disvāva paṭibaddhacitto attānaṃ adassetvā tassā paṇṇasālaṃ pavisitvā sayanaṃ sajjanakāle pavisitvā ‘‘kāsi tva’’nti pucchi. ‘‘Ahaṃ nāgamāṇavikā, sāmī’’ti. ‘‘Sasāmikā assāmikāsī’’ti. ‘‘Sāmi, ahaṃ pubbe sasāmikā, idāni pana assāmikā vidhavā’’. ‘‘Tvaṃ pana kattha vāsikosī’’ti? ‘‘Ahaṃ bārāṇasirañño putto brahmadattakumāro nāma’’. ‘‘Tvaṃ nāgabhavanaṃ pahāya kasmā idha vicarasī’’ti? ‘‘Sāmi, ahaṃ tattha sasāmikānaṃ nāgamāṇavikānaṃ yasaṃ oloketvā kilesaṃ nissāya ukkaṇṭhitvā tato nikkhamitvā sāmikaṃ pariyesantī vicarāmī’’ti. ‘‘Tena hi bhadde, sādhu, ahampi na saddhāya pabbajito, pitarā pana me nīharitattā idha vasāmi, tvaṃ mā cintayi, ahaṃ te sāmiko bhavissāmi, ubhopi idha samaggavāsaṃ vasissāmā’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya te ubhopi tattheva samaggavāsaṃ vasiṃsu. Sā attano ānubhāvena mahārahaṃ gehaṃ māpetvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ āharitvā sayanaṃ paññapesi. Tato paṭṭhāya mūlaphalāphalaṃ na khādi, dibbaannapānameva bhuñjitvā jīvikaṃ kappesi.</p>
  13. <p class="bodytext">Aparabhāge nāgamāṇavikā gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi, sāgaratīre jātattā tassa ‘‘sāgarabrahmadatto’’ti nāmaṃ <a name="P6.0160"></a> kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle nāgamāṇavikā dhītaraṃ vijāyi, tassā samuddatīre jātattā ‘‘samuddajā’’ti nāmaṃ kariṃsu. Atheko bārāṇasivāsiko vanacarako taṃ ṭhānaṃ patvā katapaṭisanthāro rājaputtaṃ sañjānitvā katipāhaṃ tattha vasitvā ‘‘deva, ahaṃ tumhākaṃ idha vasanabhāvaṃ rājakulassa ārocessāmī’’ti taṃ vanditvā nikkhamitvā nagaraṃ agamāsi. Tadā rājā kālamakāsi. Amaccā tassa sarīrakiccaṃ katvā sattame divase sannipatitvā ‘‘arājakaṃ rajjaṃ nāma na saṇṭhāti, rājaputtassa vasanaṭṭhānaṃ vā atthibhāvaṃ vā na jānāma, phussarathaṃ vissajjetvā rājānaṃ gaṇhissāmā’’ti mantayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe vanacarako nagaraṃ patvā taṃ kathaṃ sutvā amaccānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ rājaputtassa santike tayo cattāro <a name="M7.0004"></a> divase vasitvā āgatomhī’’ti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Amaccā tassa sakkāraṃ katvā tena magganāyakena saddhiṃ tattha gantvā katapaṭisanthārā rañño kālakatabhāvaṃ ārocetvā ‘‘deva, rajjaṃ paṭipajjāhī’’ti āhaṃsu.</p>
  14. <p class="bodytext">So <a name="V7.0004"></a> ‘‘nāgamāṇavikāya cittaṃ jānissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhadde, pitā me kālakato, amaccā mayhaṃ chattaṃ ussāpetuṃ āgatā, gacchāma, bhadde, ubhopi dvādasayojanikāya bārāṇasiyā rajjaṃ kāressāma, tvaṃ soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikā bhavissasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, na sakkā mayā gantu’’nti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Mayaṃ ghoravisā khippakopā appamattakenapi kujjhāma, sapattiroso ca nāma bhāriyo. Sacāhaṃ kiñci disvā vā sutvā vā kuddhā olokessāmi, bhasmāmuṭṭhi viya vippakirissati. Iminā kāraṇena na sakkā mayā gantu’’nti. Rājaputto punadivasepi yācateva. Atha naṃ sā evamāha – ‘‘ahaṃ tāva kenaci pariyāyena na gamissāmi, ime pana me puttā nāgakumārā tava sambhavena jātattā manussajātikā. Sace te mayi sineho atthi, imesu appamatto bhava. Ime kho pana udakabījakā sukhumālā maggaṃ gacchantā vātātapena kilamitvā mareyyuṃ, tasmā ekaṃ nāvaṃ khaṇāpetvā udakassa pūrāpetvā tāya dve puttake udakakīḷaṃ kīḷāpetvā nagarepi antovatthusmiṃyeva <a name="P6.0161"></a> pokkharaṇiṃkāreyyāsi, evaṃ te na kilamissantī’’ti.</p>
  15. <p class="bodytext">Sā evañca pana vatvā rājaputtaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā puttake āliṅgitvā thanantare nipajjāpetvā sīse cumbitvā rājaputtassa niyyādetvā roditvā kanditvā tattheva antaradhāyitvā nāgabhavanaṃ agamāsi. Rājaputtopi domanassappatto assupuṇṇehi nettehi nivesanā nikkhamitvā akkhīni puñchitvā amacce upasaṅkami. Te taṃ tattheva abhisiñcitvā ‘‘deva, amhākaṃ nagaraṃ gacchāmā’’ti vadiṃsu. Tena hi sīghaṃ nāvaṃ khaṇitvā sakaṭaṃ āropetvā udakassa pūretvā udakapiṭṭhe vaṇṇagandhasampannāni nānāpupphāni vikiratha, mama puttā udakabījakā, te tattha kīḷantā sukhaṃ gamissantī’’ti. Amaccā tathā kariṃsu. Rājā bārāṇasiṃ patvā alaṅkatanagaraṃ pavisitvā soḷasasahassāhi nāṭakitthīhi amaccādīhi <a name="M7.0005"></a> ca parivuto mahātale nisīditvā sattāhaṃ mahāpānaṃ pivitvā puttānaṃ atthāya pokkharaṇiṃ kāresi. Te nibaddhaṃ tattha kīḷiṃsu.</p>
  16. <p class="bodytext">Athekadivasaṃ pokkharaṇiyaṃ udake pavesiyamāne eko kacchapo pavisitvā nikkhamanaṭṭhānaṃ apassanto pokkharaṇitale nipajjitvā dārakānaṃ kīḷanakāle udakato uṭṭhāya sīsaṃ nīharitvā te oloketvā puna udake nimujji. Te taṃ disvā bhītā pitu santikaṃ gantvā ‘‘tāta, pokkharaṇiyaṃ eko yakkho amhe tāsetī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘gacchatha naṃ gaṇhathā’’ti purise āṇāpesi. Te jālaṃ khipitvā kacchapaṃ ādāya rañño dassesuṃ. Kumārā taṃ disvā ‘‘esa, tāta, pisāco’’ti viraviṃsu. Rājā puttasinehena kacchapassa kujjhitvā ‘‘gacchathassa <a name="V7.0005"></a> kammakāraṇaṃ karothā’’ti āṇāpesi. Tatra ekacce ‘‘ayaṃ rājaveriko, etaṃ udukkhale musalehi cuṇṇavicuṇṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu, ekacce ‘‘tīhi pākehi pacitvā khādituṃ’’, ekacce ‘‘aṅgāresu uttāpetuṃ,’’ ekacce ‘‘antokaṭāheyeva naṃ pacituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Eko pana udakabhīruko amacco ‘‘imaṃ yamunāya āvaṭṭe khipituṃ vaṭṭati, so tattha mahāvināsaṃ pāpuṇissati. Evarūpā hissa kammakāraṇā natthī’’ti āha. Kacchapo tassa kathaṃ <a name="P6.0162"></a> sutvā sīsaṃ nīharitvā evamāha – ‘‘ambho, kiṃ te mayā aparādho kato, kena maṃ evarūpaṃ kammakāraṇaṃ vicāresi. Mayā hi sakkā itarā kammakāraṇā sahituṃ, ayaṃ pana atikakkhaḷo, mā evaṃ avacā’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘imaṃ etadeva kāretuṃ vaṭṭatī’’ti yamunāya āvaṭṭe khipāpesi. Puriso tathā akāsi. So ekaṃ nāgabhavanagāmiṃ udakavāhaṃ patvā nāgabhavanaṃ agamāsi.</p>
  17. <p class="bodytext">Atha naṃ tasmiṃ udakavāhe kīḷantā dhataraṭṭhanāgarañño puttā nāgamāṇavakā disvā ‘‘gaṇhatha naṃ dāsa’’nti āhaṃsu. So cintesi ‘‘ahaṃ bārāṇasirañño hatthā muccitvā evarūpānaṃ pharusānaṃ nāgānaṃ hatthaṃ patto, kena nu kho upāyena mucceyya’’nti. So ‘‘attheso upāyo’’ti musāvādaṃ katvā ‘‘tumhe dhataraṭṭhassa nāgarañño santakā hutvā kasmā evaṃ vadetha, ahaṃ cittacūḷo nāma kacchapo bārāṇasirañño dūto, dhataraṭṭhassa santikaṃ āgato, amhākaṃ rājā dhataraṭṭhassa dhītaraṃ dātukāmo maṃ pahiṇi, tassa maṃ dassethā’’ti āha. Te somanassajātā taṃ <a name="M7.0006"></a> ādāya rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘ānetha na’’nti taṃ pakkosāpetvā disvāva anattamano hutvā ‘‘evaṃ lāmakasarīro dūtakammaṃ kātuṃ na sakkotī’’ti āha. Taṃ sutvā kacchapo ‘‘kiṃ pana, mahārāja, dūtehi nāma tālappamāṇehi bhavitabbaṃ, sarīrañhi khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appamāṇaṃ, gatagataṭṭhāne kammanipphādanameva pamāṇaṃ. Mahārāja, amhākaṃ rañño bahū dūtā. Thale kammaṃ manussā karonti, ākāse pakkhino, udake ahameva. Ahañhi cittacūḷo nāma kacchapo ṭhānantarappatto rājavallabho, mā maṃ paribhāsathā’’ti attano guṇaṃ vaṇṇesi. Atha naṃ dhataraṭṭho pucchi ‘‘kena panatthena raññā pesitosī’’ti. Mahārāja, rājā maṃ evamāha ‘‘mayā sakalajambudīpe rājūhi saddhiṃ mittadhammo kato, idāni dhataraṭṭhena nāgaraññā saddhiṃ mittadhammaṃ kātuṃ mama dhītaraṃ samuddajaṃ dammī’’ti vatvā maṃ pahiṇi. ‘‘Tumhe papañcaṃ akatvā mayā saddhiṃyeva purisaṃ pesetvā divasaṃ vavatthapetvā dārikaṃ gaṇhathā’’ti. So tussitvā tassa sakkāraṃ katvā <a name="P6.0163"></a> tena saddhiṃ cattāro nāgamāṇavake pesesi ‘‘gacchatha, rañño vacanaṃ sutvā divasaṃ vavatthapetvā ethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā kacchapaṃ gahetvā nāgabhavanā nikkhamiṃsu.</p>
  18. <p class="bodytext">Kacchapo <a name="V7.0006"></a> yamunāya bārāṇasiyā ca antare ekaṃ padumasaraṃ disvā ekenupāyena palāyitukāmo evamāha – ‘‘bho nāgamāṇavakā, amhākaṃ rājā puttadārā cassa maṃ udake gocarattā rājanivesanaṃ āgataṃ disvāva padumāni no dehi, bhisamūlāni dehīti yācanti. Ahaṃ tesaṃ atthāya tāni gaṇhissāmi, ettha maṃ vissajjetvā maṃ apassantāpi puretaraṃ rañño santikaṃ gacchatha, ahaṃ vo tattheva passissāmī’’ti. Te tassa saddahitvā taṃ vissajjesuṃ. So tattha ekamante nilīyi. Itarepi naṃ adisvā ‘‘rañño santikaṃ gato bhavissatī’’ti māṇavakavaṇṇena rājānaṃ upasaṅkamiṃsu. Rājā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Dhataraṭṭhassa santikā, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā idhāgatā’’ti? ‘‘Mahārāja, mayaṃ tassa dūtā, dhataraṭṭho vo ārogyaṃ pucchati. Sace yaṃ vo icchatha, taṃ no vadetha. Tumhākaṃ kira dhītaraṃ samuddajaṃ <a name="M7.0007"></a> amhākaṃ rañño pādaparicārikaṃ katvā dethā’’ti imamatthaṃ pakāsentā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –</p>
  19. <p class="hangnum"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>.</p>
  20. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane;</p>
  21. <p class="gathalast">Sabbāni te upayantu, dhītaraṃ dehi rājino’’ti.</p>
  22. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabbāni te upayantū</span>ti tassa nivesane sabbāni ratanāni tava nivesanaṃ upagacchantu.</p>
  23. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –</p>
  24. <p class="hangnum"><a name="para785"></a><span class="paranum">785</span>.</p>
  25. <p class="gatha1"> ‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ;</p>
  26. <p class="gathalast">Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti.</p>
  27. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asaṃyutta</span>nti ayuttaṃ tiracchānehi saddhiṃ saṃsaggaṃ ananucchavikaṃ. <span class="bld">Amhe</span>ti amhe manussajātikā samānā kathaṃ tiracchānagatasambandhaṃ karomāti.</p>
  28. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgamāṇavakā ‘‘sace te dhataraṭṭhena saddhiṃ sambandho ananucchaviko, atha kasmā attano upaṭṭhākaṃ cittacūḷaṃ nāma kacchapaṃ ‘samuddajaṃ nāma te dhītaraṃ dammī’ti amhākaṃ <a name="P6.0164"></a> rañño pesesi? Evaṃ pesetvā idāni te amhākaṃ rājānaṃ paribhavaṃ karontassa kattabbayuttakaṃ <a name="V7.0007"></a> mayaṃ jānissāma. Mayañhi nāgamāṇavakā’’ti vatvā rājānaṃ tajjentā dve gāthā abhāsiṃsu –</p>
  29. <p class="hangnum"><a name="para786"></a><span class="paranum">786</span>.</p>
  30. <p class="gatha1"> ‘‘Jīvitaṃ nūna te cattaṃ, raṭṭhaṃ vā manujādhipa;</p>
  31. <p class="gathalast">Na hi nāge kupitamhi, ciraṃ jīvanti tādisā.</p>
  32. <p class="hangnum"><a name="para787"></a><span class="paranum">787</span>.</p>
  33. <p class="gatha1"> ‘‘Yo tvaṃ deva manussosi, iddhimantaṃ aniddhimā;</p>
  34. <p class="gathalast">Varuṇassa niyaṃ puttaṃ, yāmunaṃ atimaññasī’’ti.</p>
  35. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">raṭṭhaṃ vā</span>ti ekaṃsena tayā jīvitaṃ vā raṭṭhaṃ vā cattaṃ. <span class="bld">Tādisā</span>ti tumhādisā evaṃ mahānubhāve nāge kupite ciraṃ jīvituṃ na sakkonti, antarāva antaradhāyanti. <span class="bld">Yo tvaṃ, deva, manussosī</span>ti deva, yo tvaṃ manusso <a name="M7.0008"></a> samāno. <span class="bld">Varuṇassā</span>ti varuṇanāgarājassa. <span class="bld">Niyaṃ putta</span>nti ajjhattikaputtaṃ. <span class="bld">Yāmuna</span>nti yamunāya heṭṭhā jātaṃ.</p>
  36. <p class="bodytext">Tato rājā dve gāthā abhāsi –</p>
  37. <p class="hangnum"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>.</p>
  38. <p class="gatha1"> ‘‘Nātimaññāmi rājānaṃ, dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ;</p>
  39. <p class="gathalast">Dhataraṭṭho hi nāgānaṃ, bahūnamapi issaro.</p>
  40. <p class="hangnum"><a name="para789"></a><span class="paranum">789</span>.</p>
  41. <p class="gatha1"> ‘‘Ahi mahānubhāvopi, na me dhītaramāraho;</p>
  42. <p class="gathalast">Khattiyo ca videhānaṃ, abhijātā samuddajā’’ti.</p>
  43. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bahūnamapī</span>ti pañcayojanasatikassa nāgabhavanassa issarabhāvaṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Na me dhītaramāraho</span>ti evaṃ mahānubhāvopi pana so ahijātikattā mama dhītaraṃ araho na hoti. <span class="bld">‘‘Khattiyo ca videhāna’’</span>nti idaṃ mātipakkhe ñātake dassento āha. <span class="bld">Samuddajā</span>ti so ca videharājaputto mama dhītā samuddajā cāti ubhopi abhijātā. Te aññamaññaṃ saṃvāsaṃ arahanti. Na hesā maṇḍūkabhakkhassa sappassa anucchavikāti āha.</p>
  44. <p class="bodytext">Nāgamāṇavakā taṃ tattheva nāsāvātena māretukāmā hutvāpi ‘‘amhākaṃ divasaṃ vavatthāpanatthāya pesitā, imaṃ māretvā gantuṃ na yuttaṃ, gantvā rañño ācikkhitvā jānissāmā’’ti <a name="V7.0008"></a> tattheva antarahitā ‘‘kiṃ, tātā, laddhā vo rājadhītā’’ti raññā pucchitā kujjhitvā ‘‘kiṃ, deva, amhe akāraṇā yattha vā tattha vā pesesi. Sacepi māretukāmo, idheva no mārehi. So tumhe <a name="P6.0165"></a> akkosati paribhāsati, attano dhītaraṃ jātimānena ukkhipatī’’ti tena vuttañca avuttañca vatvā rañño kodhaṃ uppādayiṃsu. So attano parisaṃ sannipātetuṃ āṇāpento āha –</p>
  45. <p class="hangnum"><a name="para790"></a><span class="paranum">790</span>.</p>
  46. <p class="gatha1"> ‘‘Kambalassatarā uṭṭhentu, sabbe nāge nivedaya;</p>
  47. <p class="gathalast">Bārāṇasiṃ pavajjantu, mā ca kañci viheṭhayu’’nti.</p>
  48. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kambalassatarā uṭṭhentū</span>ti kambalassatarā nāma tassa mātupakkhikā sinerupāde vasananāgā, te ca uṭṭhahantu. Aññe ca catūsu disāsu <a name="M7.0009"></a> anudisāsu yattakā vā mayhaṃ vacanakarā, te sabbe nāge nivedaya, gantvā jānāpetha, khippaṃ kira sannipātethāti āṇāpento evamāha. Tato sabbeheva sīghaṃ sannipatitehi ‘‘kiṃ karoma, devā’’ti vutte ‘‘sabbepi te nāgā bārāṇasiṃ pavajjantū’’ti āha. ‘‘Tattha gantvā kiṃ kātabbaṃ, deva, taṃ nāsāvātappahārena bhasmaṃ karomā’’ti ca vutte rājadhītari paṭibaddhacittatāya tassā vināsaṃ anicchanto <span class="bld">‘‘mā ca kañci viheṭhayu’’</span>nti āha, tumhesu koci kañci mā viheṭhayāti attho. Ayameva vā pāṭho.</p>
  49. <p class="bodytext">Atha naṃ nāgā ‘‘sace koci manusso na viheṭhetabbo, tattha gantvā kiṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Atha ne ‘‘idañcidañca karotha, ahampi idaṃ nāma karissāmī’’ti ācikkhanto gāthādvayamāha –</p>
  50. <p class="hangnum"><a name="para791"></a><span class="paranum">791</span>.</p>
  51. <p class="gatha1"> ‘‘Nivesanesu sobbhesu, rathiyā caccaresu ca;</p>
  52. <p class="gathalast">Rukkhaggesu ca lambantu, vitatā toraṇesu ca.</p>
  53. <p class="hangnum"><a name="para792"></a><span class="paranum">792</span>.</p>
  54. <p class="gatha1"> ‘‘Ahampi sabbasetena, mahatā sumahaṃ puraṃ;</p>
  55. <p class="gathalast">Parikkhipissaṃ bhogehi, kāsīnaṃ janayaṃ bhaya’’nti.</p>
  56. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sobbhesū</span>ti pokkharaṇīsu. <span class="bld">Rathiyā</span>ti rathikāya. <span class="bld">Vitatā</span>ti vitatasarīrā mahāsarīrā hutvā etesu ceva nivesanādīsu dvāratoraṇesu ca olambantu, ettakaṃ nāgā karontu, karontā ca <a name="V7.0009"></a> nivesane tāva mañcapīṭhānaṃ heṭṭhā ca upari ca antogabbhabahigabbhādīsu ca pokkharaṇiyaṃ udakapiṭṭhe rathikādīnaṃ passesu ceva thalesu ca mahantāni sarīrāni māpetvā mahante phaṇe katvā kammāragaggarī viya dhamamānā ‘‘susū’’ti saddaṃ karontā olambatha ca nipajjatha ca. Attānaṃ pana taruṇadārakānaṃ jarājiṇṇānaṃ gabbhinitthīnaṃ samuddajāya cāti imesaṃ catunnaṃ mā dassayittha. Ahampi sabbasetena mahantena sarīrena gantvā sumahantaṃ kāsipuraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipissaṃ, mahantena phaṇena naṃ chādetvā ekandhakāraṃ katvā kāsīnaṃ bhayaṃ janayanto ‘‘susū’’ti saddaṃ muñcissāmīti.</p>
  57. <p class="bodytext">Atha sabbe nāgā tathā akaṃsu. Tamatthaṃ <a name="P6.0166"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  58. <p class="hangnum"><a name="para793"></a><span class="paranum">793</span>.</p>
  59. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="M7.0010"></a> taṃ vacanaṃ sutvā, uragānekavaṇṇino;</p>
  60. <p class="gathalast">Bārāṇasiṃ pavajjiṃsu, na ca kañci viheṭhayuṃ.</p>
  61. <p class="hangnum"><a name="para794"></a><span class="paranum">794</span>.</p>
  62. <p class="gatha1"> ‘‘Nivesanesu sobbhesu, rathiyā caccaresu ca;</p>
  63. <p class="gathalast">Rukkhaggesu ca lambiṃsu, vitatā toraṇesu ca.</p>
  64. <p class="hangnum"><a name="para795"></a><span class="paranum">795</span>.</p>
  65. <p class="gatha1"> ‘‘Tesu disvāna lambante, puthū kandiṃsu nāriyo;</p>
  66. <p class="gathalast">Nāge soṇḍikate disvā, passasante muhuṃ muhuṃ.</p>
  67. <p class="hangnum"><a name="para796"></a><span class="paranum">796</span>.</p>
  68. <p class="gatha1"> ‘‘Bārāṇasī pabyathitā, āturā samapajjatha;</p>
  69. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, dhītaraṃ dehi rājino’’ti.</p>
  70. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anekavaṇṇino</span>ti nīlādivasena anekavaṇṇā. Evarūpāni hi te rūpāni māpayiṃsu. <span class="bld">Pavajjiṃsū</span>ti aḍḍharattasamaye pavisiṃsu. <span class="bld">Lambiṃsū</span>ti dhataraṭṭhena vuttaniyāmeneva te sabbesu ṭhānesu manussānaṃ sañcāraṃ pacchinditvā olambiṃsu. Dūtā hutvā āgatā pana cattāro nāgamāṇavakā raño sayanassa cattāro pāde parikkhipitvā uparisīse mahante phaṇe katvā tuṇḍehi sīsaṃ paharantā viya dāṭhā vivaritvā passasantā aṭṭhaṃsu. Dhataraṭṭhopi attanā vuttaniyāmena nagaraṃ paṭicchādesi. Pabujjhamānā purisā yato yato hatthaṃ vā pādaṃ vā pasārenti, tattha tattha sappe chupitvā ‘‘sappo, sappo’’ti viravanti. <span class="bld">Puthū kandiṃsū</span>ti yesu gehesu dīpā jalanti, tesu itthiyo pabuddhā dvāratoraṇagopānasiyo oloketvā olambante nāge <a name="V7.0010"></a> disvā bahū ekappahāreneva kandiṃsu. Evaṃ sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ ahosi. <span class="bld">Soṇḍikate</span>ti kataphaṇe.</p>
  71. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkandu</span>nti vibhātāya rattiyā nāgānaṃ assāsavātena sakalanagare rājanivesane ca uppātiyamāne viya bhītā manussā ‘‘nāgarājāno kissa no viheṭhathā’’ti vatvā tumhākaṃ rājā ‘‘dhītaraṃ dassāmī’’ti dhataraṭṭhassa dūtaṃ pesetvā puna tassa dūtehi āgantvā ‘‘dehī’’ti vutto amhākaṃ rājānaṃ akkosati paribhāsati. ‘‘Sace amhākaṃ rañño dhītaraṃ na dassati, sakalanagarassa jīvitaṃ natthī’’ti vutte ‘‘tena hi no<a name="M7.0011"></a>, sāmi, okāsaṃ detha, mayaṃ gantvā rājānaṃ yācissāmā’’ti yācantā okāsaṃ labhitvā rājadvāraṃ gantvā mahantena ravena pakkantiṃsu. Bhariyāyopissa attano attano gabbhesu nipannakāva ‘‘deva, dhītaraṃ dhataraṭṭharañño dehī’’ti ekappahārena kandiṃsu. Tepi cattāro nāgamāṇavakā ‘‘dehī’’ti tuṇhehi sīsaṃ paharantā viya dāṭhā vivaritvā passasantā aṭṭhaṃsu.</p>
  72. <p class="bodytext">So nipannakova nagaravāsīnañca attano ca bhariyānaṃ paridevitasaddaṃ sutvā catūhi ca nāgamāṇavakehi tajjitattā maraṇabhayabhīto ‘‘mama dhītaraṃ samuddajaṃ dhataraṭṭhassa dammī’’ti tikkhattuṃ avaca. Taṃ sutvā sabbepi nāgarājāno tigāvutamattaṃ paṭikkamitvā devanagaraṃ viya ekaṃ nagaraṃ māpetvā tattha ṭhitā ‘‘dhītaraṃ kira no pesetū’’ti paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu. Rājā tehi <a name="P6.0167"></a> ābhataṃ paṇṇākāraṃ gahetvā ‘‘tumhe gacchatha, ahaṃ dhītaraṃ amaccānaṃ hatthe pahiṇissāmī’’ti te uyyojetvā dhītaraṃ pakkosāpetvā uparipāsādaṃ āropetvā sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘amma, passetaṃ alaṅkatanagaraṃ, tvaṃ ettha etassa rañño aggamahesī bhavissasi, na dūre ito taṃ nagaraṃ, ukkaṇṭhitakāleyeva idha āgantuṃ sakkā, ettha gantabba’’nti saññāpetvā sīsaṃ nhāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā paṭicchannayogge nisīdāpetvā amaccānaṃ hatthe datvā pāhesi. Nāgarājāno paccuggamanaṃ katvā mahāsakkāraṃ kariṃsu. Amaccā nagaraṃ pavisitvā taṃ tassa datvā bahuṃ dhanaṃ ādāya nivattiṃsu. Te rājadhītaraṃ pāsādaṃ āropetvā alaṅkatadibbasayane nipajjāpesuṃ. Taṅkhaṇaññeva naṃ nāgamāṇavikā khujjādivesaṃ gahetvā manussaparicārikā viya parivārayiṃsu. Sā dibbasayane nipannamattāva dibbaphassaṃ phusitvā niddaṃ okkami.</p>
  73. <p class="bodytext">Dhataraṭṭho taṃ gahetvā saddhiṃ nāgaparisāya tattha antarahito nāgabhavaneyeva pāturahosi. Rājadhītā pabujjhitvā alaṅkatadibbasayanaṃ aññe ca suvaṇṇapāsādamaṇipāsādādayo uyyānapokkharaṇiyo <a name="V7.0011"></a> alaṅkatadevanagaraṃ viya nāgabhavanaṃ disvā khujjādiparicārikāyo pucchi ‘‘idaṃ nagaraṃ ativiya alaṅkataṃ, na amhākaṃ nagaraṃ viya, kasseta’’nti. ‘‘Sāmikassa <a name="M7.0012"></a> te santakaṃ, devi, na appapuññā evarūpaṃ sampattiṃ labhanti, mahāpuññatāya te ayaṃ laddhā’’ti. Dhataraṭṭhopi pañcayojanasatike nāgabhavane bheriṃ carāpesi ‘‘yo samuddajāya sappavaṇṇaṃ dasseti, tassa rājadaṇḍo bhavissatī’’ti. Tasmā ekopi tassā sappavaṇṇaṃ dassetuṃ samattho nāma nāhosi. Sā manussalokasaññāya eva tattha tena saddhiṃ sammodamānā piyasaṃvāsaṃ vasi.</p>
  74. <p class="centered">Nagarakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  75. <p class="subhead">Uposathakaṇḍaṃ</p>
  76. <p class="bodytext">Sā aparabhāge dhataraṭṭhaṃ paṭicca gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi, tassa piyadassanattā ‘‘sudassano’’ti nāmaṃ kariṃsu. Punāparaṃ puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘datto’’ti nāmaṃ akaṃsu. So <a name="P6.0168"></a> pana bodhisatto. Punekaṃ puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘subhogo’’ti nāmaṃ kariṃsu. Aparampi puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘ariṭṭho’’ti nāmaṃ kariṃsu. Iti sā cattāro putte vijāyitvāpi nāgabhavanabhāvaṃ na jānāti. Athekadivasaṃ taruṇanāgā ariṭṭhassa ācikkhiṃsu ‘‘tava mātā manussitthī, na nāginī’’ti. Ariṭṭho ‘‘vīmaṃsissāmi na’’nti ekadivasaṃ thanaṃ pivantova sappasarīraṃ māpetvā naṅguṭṭhakhaṇḍena mātu piṭṭhipāde ghaṭṭesi. Sā tassa sappasarīraṃ disvā bhītatasitā mahāravaṃ ravitvā taṃ bhūmiyaṃ khipantī nakhena tassa akkhiṃ bhindi. Tato lohitaṃ pagghari. Rājā tassā saddaṃ sutvā ‘‘kissesā viravatī’’ti pucchitvā ariṭṭhena katakiriyaṃ sutvā ‘‘gaṇhatha, naṃ dāsaṃ gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpethā’’ti tajjento āgacchi. Rājadhītā tassa kuddhabhāvaṃ ñatvā puttasinehena ‘‘deva, puttassa me akkhi bhinnaṃ, khamathetassāparādha’’nti āha. Rājā etāya evaṃ vadantiyā ‘‘kiṃ sakkā kātu’’nti khami. Taṃ divasaṃ sā ‘‘idaṃ nāgabhavana’’nti aññāsi. Tato ca paṭṭhāya ariṭṭho kāṇāriṭṭho nāma jāto. Cattāropi puttā viññutaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
  77. <p class="bodytext">Atha nesaṃ pitā yojanasatikaṃ yojanasatikaṃ katvā rajjamadāsi, mahanto yaso ahosi. Soḷasa soḷasa nāgakaññāsahassāni parivārayiṃsu. Pitu ekayojanasatikameva rajjaṃ ahosi. Tayo puttā māse <a name="M7.0013"></a> māse mātāpitaro passituṃ āgacchanti, bodhisatto pana anvaddhamāsaṃ āgacchati. Nāgabhavane samuṭṭhitaṃ pañhaṃ bodhisattova katheti. Pitarā saddhiṃ virūpakkhamahārājassapi <a name="V7.0012"></a> upaṭṭhānaṃ gacchati, tassa santike samuṭṭhitaṃ pañhampi sova katheti. Athekadivasaṃ virūpakkhe nāgaparisāya saddhiṃ tidasapuraṃ gantvā sakkaṃ parivāretvā nisinne devānaṃ antare pañho samuṭṭhāsi. Taṃ koci kathetuṃ nāsakkhi, pallaṅkavaragato pana hutvā mahāsattova kathesi. Atha naṃ devarājā dibbagandhapupphehi pūjetvā ‘‘datta, tvaṃ pathavisamāya vipulāya paññāya samannāgato, ito paṭṭhāya bhūridatto nāma hohī’’ti ‘‘bhūridatto’’ tissa nāmaṃ akāsi. So <a name="P6.0169"></a> tato paṭṭhāya sakkassa upaṭṭhānaṃ gacchanto alaṅkatavejayantapāsādaṃ devaccharāhi ākiṇṇaṃ atimanoharaṃ sakkassa sampattiṃ disvā devaloke piyaṃ katvā ‘‘kiṃ me iminā maṇḍūkabhakkhena attabhāvena, nāgabhavanaṃ gantvā uposathavāsaṃ vasitvā imasmiṃ devaloke uppattikāraṇaṃ karissāmī’’ti cintetvā nāgabhavanaṃ gantvā mātāpitaro āpucchi ‘‘ammatātā, ahaṃ uposathakammaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, karohi, karonto pana bahi agantvā imasmiññeva nāgabhavane ekasmiṃ suññavimāne karohi, bahigatānaṃ pana nāgānaṃ mahantaṃ bhaya’’nti.</p>
  78. <p class="bodytext">So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tattheva suññavimāne rājuyyāne uposathavāsaṃ vasati. Atha naṃ nānātūriyahatthā nāgakaññā parivārenti. So ‘‘na mayhaṃ idha vasantassa uposathakammaṃ matthakaṃ pāpuṇissati, manussapathaṃ gantvā karissāmī’’ti cintetvā nivāraṇabhayena mātāpitūnaṃ anārocetvā attano bhariyāyo āmantetvā ‘‘bhadde, ahaṃ manussalokaṃ gantvā yamunātīre nigrodharukkho atthi, tassāvidūre vammikamatthake bhoge ābhujitvā caturaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ adhiṭṭhāya nipajjitvā uposathakammaṃ karissāmi. Mayā sabbarattiṃ nipajjitvā uposathakamme kate aruṇuggamanavelāyameva tumhe dasa dasa itthiyo ādāya vārena vārena tūriyahatthā mama santikaṃ āgantvā maṃ gandhehi ca pupphehi ca pūjetvā gāyitvā naccitvā maṃ ādāya nāgabhavanameva āgacchathā’’ti vatvā tattha gantvā vammikamatthake bhoge ābhujitvā ‘‘yo mama cammaṃ vā nhāruṃ vā aṭṭhiṃ vā ruhiraṃ vā icchati, so āharatū’’ti caturaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ adhiṭṭhāya naṅgalasīsappamāṇaṃ <a name="M7.0014"></a> sarīraṃ māpetvā nipanno uposathakammamakāsi. Aruṇe uṭṭhahanteyeva taṃ nāgamāṇavikā āgantvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā nāgabhavanaṃ ānenti. Tassa iminā niyāmena uposathaṃ karontassa <a name="P6.0170"></a> dīgho addhā vītivatto.</p>
  79. <p class="centered">Uposathakhaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  80. <p class="subhead">Garuḷakhaṇḍaṃ</p>
  81. <p class="bodytext">Tadā <a name="V7.0013"></a> eko bārāṇasidvāragāmavāsī brāhmaṇo somadattena nāma puttena saddhiṃ araññaṃ gantvā sūlayantapāsavāgurādīhi oḍḍetvā mige vadhitvā maṃsaṃ kājenāharitvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi. So ekadivasaṃ antamaso godhāmattampi alabhitvā ‘‘tāta somadatta, sace tucchahatthā gamissāma, mātā te kujjhissati, yaṃ kiñci gahetvā gamissāmā’’ti vatvā bodhisattassa nipannavammikaṭṭhānābhimukho gantvā pānīyaṃ pātuṃ yamunaṃ otarantānaṃ migānaṃ padavalañjaṃ disvā ‘‘tāta, migamaggo paññāyati, tvaṃ paṭikkamitvā tiṭṭhāhi, ahaṃ pānīyatthāya āgataṃ migaṃ vijjhissāmī’’ti dhanuṃ ādāya migaṃ olokento ekasmiṃ rukkhamūle aṭṭhāsi. Atheko migo sāyanhasamaye pānīyaṃ pātuṃ āgato. So taṃ vijjhi. Migo tattha apatitvā saravegena tajjito lohitena paggharantena palāyi. Pitāputtā naṃ anubandhitvā patitaṭṭhāne maṃsaṃ gahetvā araññā nikkhamitvā sūriyatthaṅgamanavelāya taṃ nigrodhaṃ patvā ‘‘idāni akālo, na sakkā gantuṃ, idheva vasissāmā’’ti maṃsaṃ ekamante ṭhapetvā rukkhaṃ āruyha viṭapantare nipajjiṃsu. Brāhmaṇo paccūsasamaye pabujjhitvā migasaddasavanāya sotaṃ odahi.</p>
  82. <p class="bodytext">Tasmiṃ khaṇe nāgamāṇavikāyo āgantvā bodhisattassa pupphāsanaṃ paññāpesuṃ. So ahisarīraṃ antaradhāpetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ dibbasarīraṃ māpetvā sakkalīlāya pupphāsane nisīdi. Nāgamāṇavikāpi naṃ gandhamālādīhi pūjetvā dibbatūriyāni vādetvā naccagītaṃ paṭṭhapesuṃ. Brāhmaṇo taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ko nu kho esa, jānissāmi na’’nti cintetvā ‘‘putta, puttā’’ti vatvāpi puttaṃ pabodhetuṃ asakkonto ‘‘sayatu esa, kilanto bhavissati, ahameva gamissāmī’’ti rukkhā oruyha tassa santikaṃ agamāsi. Nāgamāṇavikā taṃ disvā saddhiṃ tūriyehi bhūmiyaṃ nimujjitvā attano nāgabhavanameva gatā. Bodhisatto ekakova <a name="P6.0171"></a><a name="M7.0015"></a> ahosi. Brāhmaṇo tassa santikaṃ gantvā pucchanto gāthādvayamāha –</p>
  83. <p class="hangnum"><a name="para797"></a><span class="paranum">797</span>.</p>
  84. <p class="gatha1"> ‘‘Pupphābhihārassa vanassa majjhe, ko lohitakkho vitatantaraṃso;</p>
  85. <p class="gathalast">Kā kambukāyūradharā suvatthā, tiṭṭhanti nāriyo dasa vandamānā.</p>
  86. <p class="hangnum"><a name="para798"></a><span class="paranum">798</span>.</p>
  87. <p class="gatha1"> ‘‘Ko <a name="V7.0014"></a> tvaṃ brahābāhu vanassa majjhe, virocasi ghatasittova aggi;</p>
  88. <p class="gathalast">Mahesakkho aññatarosi yakkho, udāhu nāgosi mahānubhāvo’’ti.</p>
  89. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pupphābhihārassā</span>ti bodhisattassa pūjanatthāya ābhatena dibbapupphābhihārena samannāgatassa. <span class="bld">Ko</span>ti ko nāma tvaṃ. <span class="bld">Lohitakkho</span>ti rattakkho. <span class="bld">Vitatantaraṃso</span>ti puthulaantaraṃso. <span class="bld">Kambukāyūradharā</span>ti suvaṇṇālaṅkāradharā. <span class="bld">Brahābāhū</span>ti mahābāhu.</p>
  90. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘sacepi ‘sakkādīsu aññatarohamasmī’ti vakkhāmi, saddahissatevāyaṃ brāhmaṇo, ajja pana mayā saccameva kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā attano nāgarājabhāvaṃ kathento āha –</p>
  91. <p class="hangnum"><a name="para799"></a><span class="paranum">799</span>.</p>
  92. <p class="gatha1"> ‘‘Nāgohamasmi iddhimā, tejassī duratikkamo;</p>
  93. <p class="gathalast">Ḍaṃseyyaṃ tejasā kuddho, phītaṃ janapadaṃ api.</p>
  94. <p class="hangnum"><a name="para800"></a><span class="paranum">800</span>.</p>
  95. <p class="gatha1"> ‘‘Samuddajā hi me mātā, dhataraṭṭho ca me pitā;</p>
  96. <p class="gathalast">Sudassanakaniṭṭhosmi, bhūridattoti maṃ vidū’’ti.</p>
  97. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tejassī</span>ti visatejena tejavā. <span class="bld">Duratikkamo</span>ti aññena atikkamituṃ asakkuṇeyyo. <span class="bld">Ḍaṃseyya</span>nti sacāhaṃ kuddho phītaṃ janapadaṃ api ḍaṃseyyaṃ, pathaviyaṃ mama dāṭhāya patitamattāya saddhiṃ pathaviyā mama tejena so sabbo janapado bhasmā bhaveyyāti vadati. <span class="bld">Sudassanakaniṭṭhosmī</span>ti ahaṃ mama bhātu sudassanassa kaniṭṭho asmi. <span class="bld">Vidū</span>ti evaṃ mamaṃ pañcayojanasatike nāgabhavane jānantīti.</p>
  98. <p class="bodytext">Idañca <a name="M7.0016"></a> pana vatvā mahāsatto cintesi ‘‘ayaṃ brāhmaṇo caṇḍo pharuso, ahituṇḍikassa ārocetvā uposathakammassa me antarāyampi kareyya, yaṃ nūnāhaṃ imaṃ nāgabhavanaṃ netvā mahantaṃ yasaṃ datvā uposathakammaṃ addhaniyaṃ kareyya’’nti. Atha naṃ āha <a name="P6.0172"></a> ‘‘brāhmaṇa, mahantaṃ te yasaṃ dassāmi, ramaṇīyaṃ nāgabhavanaṃ, ehi tattha gacchāmā’’ti. ‘‘Sāmi, putto me atthi, tasmiṃ gacchante āgamissāmī’’ti. Atha naṃ mahāsatto ‘‘gaccha, brāhmaṇa, ānehi na’’nti vatvā attano āvāsaṃ ācikkhanto āha –</p>
  99. <p class="hangnum"><a name="para801"></a><span class="paranum">801</span>.</p>
  100. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ <a name="V7.0015"></a> gambhīraṃ sadāvaṭṭaṃ, rahadaṃ bhesmaṃ pekkhasi;</p>
  101. <p class="gathalast">Esa dibyo mamāvāso, anekasataporiso.</p>
  102. <p class="hangnum"><a name="para802"></a><span class="paranum">802</span>.</p>
  103. <p class="gatha1"> ‘‘Mayūrakoñcābhirudaṃ, nīlodaṃ vanamajjhato;</p>
  104. <p class="gathalast">Yamunaṃ pavisa mā bhīto, khemaṃ vattavataṃ siva’’nti.</p>
  105. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sadāvaṭṭa</span>nti sadā pavattaṃ āvaṭṭaṃ. <span class="bld">Bhesma</span>nti bhayānakaṃ. <span class="bld">Pekkhasī</span>ti yaṃ evarūpaṃ rahadaṃ passasi. <span class="bld">Mayūrakoñcābhiruda</span>nti ubhosu tīresu vanaghaṭāyaṃ vasantehi mayūrehi ca koñcehi ca abhirudaṃ upakūjitaṃ. <span class="bld">Nīloda</span>nti nīlasalilaṃ. <span class="bld">Vanamajjhato</span>ti vanamajjhena sandamānaṃ. <span class="bld">Pavisa mā bhīto</span>ti evarūpaṃ yamunaṃ abhīto hutvā pavisa. <span class="bld">Vattavata</span>nti vattasampannānaṃ ācāravantānaṃ vasanabhūmiṃ pavisa, gaccha, brāhmaṇa, puttaṃ ānehīti.</p>
  106. <p class="bodytext">Brāhmaṇo gantvā puttassa tamatthaṃ ārocetvā puttaṃ ānesi. Mahāsatto te ubhopi ādāya yamunātīraṃ gantvā tīre ṭhito āha –</p>
  107. <p class="hangnum"><a name="para803"></a><span class="paranum">803</span>.</p>
  108. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha patto sānucaro, saha puttena brāhmaṇa;</p>
  109. <p class="gathalast">Pūjito mayhaṃ kāmehi, sukhaṃ brāhmaṇa vacchasī’’ti.</p>
  110. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tattha patto</span>ti tvaṃ amhākaṃ nāgabhavanaṃ patto hutvā. <span class="bld">Mayha</span>nti mama santakehi kāmehi pūjito. <span class="bld">Vacchasī</span>ti tattha nāgabhavane sukhaṃ vasissati.</p>
  111. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā mahāsatto ubhopi te pitāputte attano ānubhāvena nāgabhavanaṃ ānesi. Tesaṃ tattha dibbo attabhāvo pātubhavi. Atha <a name="M7.0017"></a> nesaṃ mahāsatto dibbasampattiṃ datvā cattāri cattāri nāgakaññāsatāni adāsi. Te mahāsampattiṃ anubhaviṃsu. Bodhisattopi appamatto uposathakammaṃ akāsi. Anvaḍḍhamāsaṃ mātāpitūnaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā dhammakathaṃ kathetvā tato ca brāhmaṇassa santikaṃ gantvā ārogyaṃ pucchitvā ‘‘yena te attho, taṃ vadeyyāsi, anukkaṇṭhamāno abhiramā’’ti vatvā somadattenapi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā attano nivesanaṃ agacchi. Brāhmaṇo ekasaṃvaccharaṃ nāgabhavane vasitvā mandapuññatāya ukkaṇṭhito <a name="P6.0173"></a> manussalokaṃ gantukāmo ahosi. Nāgabhavanamassa lokantaranirayo viya alaṅkatapāsādo bandhanāgāraṃ viya alaṅkatanāgakaññā yakkhiniyo viya upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘ahaṃ tāva ukkaṇṭhito<a name="V7.0016"></a>, somadattassapi cittaṃ jānissāmī’’ti tassa santikaṃ gantvā āha ‘‘kiṃ, tāta, ukkaṇṭhasī’’ti? ‘‘Kasmā ukkaṇṭhissāmi na ukkaṇṭhāmi, tvaṃ pana ukkaṇṭhasi, tātā’’ti? ‘‘Āma tātā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti. ‘‘Tava mātu ceva bhātubhaginīnañca adassanena ukkaṇṭhāmi, ehi, tāta somadatta, gacchāmā’’ti. So ‘‘na gacchāmī’’ti vatvāpi punappunaṃ pitarā yāciyamāno ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.</p>
  112. <p class="bodytext">Brāhmaṇo ‘‘puttassa tāva me mano laddho, sace panāhaṃ bhūridattassa ‘ukkaṇṭhitomhī’ti vakkhāmi, atirekataraṃ me yasaṃ dassati, evaṃ me gamanaṃ na bhavissati. Ekena pana upāyena tassa sampattiṃ vaṇṇetvā ‘tvaṃ evarūpaṃ sampattiṃ pahāya kiṃkāraṇā manussalokaṃ gantvā uposathakammaṃ karosī’ti pucchitvā ‘saggatthāyā’ti vutte ‘tvaṃ tāva evarūpaṃ sampattiṃ pahāya saggatthāya uposathakammaṃ karosi, kimaṅgaṃ pana mayaṃyeva paradhanena jīvikaṃ kappema, ahampi manussalokaṃ gantvā ñātake disvā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissāmī’ti naṃ saññāpessāmi. Atha me so gamanaṃ anujānissatī’’ti cintetvā ekadivasaṃ tenāgantvā ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, ukkaṇṭhasī’’ti pucchito ‘‘tumhākaṃ santikā amhākaṃ na kiñci parihāyatī’’ti kiñci gamanapaṭibaddhaṃ avatvāva ādito tāva tassa sampattiṃ vaṇṇento āha –</p>
  113. <p class="hangnum"><a name="para804"></a><span class="paranum">804</span>.</p>
  114. <p class="gatha1"> ‘‘Samā samantaparito, pahūtatagarā mahī;</p>
  115. <p class="gathalast">Indagopakasañchannā, sobhati harituttamā.</p>
  116. <p class="hangnum"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>.</p>
  117. <p class="gatha1"> ‘‘Rammāni <a name="M7.0018"></a> vanacetyāni, rammā haṃsūpakūjitā;</p>
  118. <p class="gathalast">Opupphapaddhā tiṭṭhanti, pokkharañño sunimmitā.</p>
  119. <p class="hangnum"><a name="para806"></a><span class="paranum">806</span>.</p>
  120. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā;</p>
  121. <p class="gathalast">Sahassathambhā pāsādā, pūrā kaññāhi jotare.</p>
  122. <p class="hangnum"><a name="para807"></a><span class="paranum">807</span>.</p>
  123. <p class="gatha1"> ‘‘Vimānaṃ <a name="P6.0174"></a> upapannosi, dibyaṃ puññehi attano;</p>
  124. <p class="gathalast">Asambādhaṃ sivaṃ rammaṃ, accantasukhasaṃhitaṃ.</p>
  125. <p class="hangnum"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>.</p>
  126. <p class="gatha1"> ‘‘Maññe sahassanettassa, vimānaṃ nābhikaṅkhasi;</p>
  127. <p class="gathalast">Iddhī hi tyāyaṃ vipulā, sakkasseva jutīmato’’ti.</p>
  128. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0017"></a> <span class="bld">samā samantaparito</span>ti parisamantato sabbadisābhāgesu ayaṃ tava nāgabhavane mahī suvaṇṇarajatamaṇi muttāvālukāparikiṇṇā samatalā. <span class="bld">Pahūtatagarā mahī</span>ti bahukehi tagaragacchehi samannāgatā. <span class="bld">Indagopakasañchannā</span>ti suvaṇṇaindagopakehi sañchannā. <span class="bld">Sobhati harituttamā</span>ti haritavaṇṇadabbatiṇasañchannā sobhatīti attho. <span class="bld">Vanacetyānī</span>ti vanaghaṭā. <span class="bld">Opupphapaddhā</span>ti pupphitvā patitehi padumapattehi sañchannā udakapiṭṭhā. <span class="bld">Sunimmitā</span>ti tava puññasampattiyā suṭṭhu nimmitā. <span class="bld">Aṭṭhaṃsā</span>ti tava vasanapāsādesu aṭṭhaṃsā sukatā veḷuriyamayā thambhā. Tehi thambhehi sahassathambhā tava pāsādā nāgakaññāhi pūrā vijjotanti. <span class="bld">Upapannosī</span>ti evarūpe vimāne nibbattosīti attho. <span class="bld">Sahassanettassa vimāna</span>nti sakkassa vejayantapāsādaṃ. <span class="bld">Iddhī hi tyāyaṃ vipulā</span>ti yasmā tavāyaṃ vipulā iddhi, tasmā tvaṃ tena uposathakammena sakkassa vimānampi na patthesi, aññaṃ tato uttari mahantaṃ ṭhānaṃ patthesīti maññāmi.</p>
  129. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘mā hevaṃ, brāhmaṇa, avaca, sakkassa yasaṃ paṭicca amhākaṃ yaso sinerusantike sāsapo viya, mayaṃ tassa paricārakepi na agghāmā’’ti vatvā gāthamāha –</p>
  130. <p class="hangnum"><a name="para809"></a><span class="paranum">809</span>.</p>
  131. <p class="gatha1"> ‘‘Manasāpi na pattabbo, ānubhāvo jutīmato;</p>
  132. <p class="gathalast">Paricārayamānānaṃ, saindānaṃ vasavattina’’nti.</p>
  133. <p class="bodytext">Tassattho <a name="M7.0019"></a> – brāhmaṇa, sakkassa yaso nāma ekaṃ dve tayo cattāro vā divase ‘‘ettako siyā’’ti manasā cintentenapi na abhipattabbo. Yepi naṃ cattāro mahārājāno paricārenti, tesaṃ devarājānaṃ paricārayamānānaṃ indaṃ nāyakaṃ katvā carantānaṃ saindānaṃ vasavattīnaṃ catunnaṃ lokapālānaṃ yasassapi amhākaṃ tiracchānagatānaṃ yaso soḷasiṃ kalaṃ nagghatīti.</p>
  134. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā ‘‘idaṃ te maññe sahassanettassa vimāna’’nti vacanaṃ sutvā ahaṃ taṃ anussariṃ. ‘‘Ahañhi vejayantaṃ patthento uposathakammaṃ karomī’’ti tassa attano patthanaṃ ācikkhanto āha –</p>
  135. <p class="hangnum"><a name="para810"></a><span class="paranum">810</span>.</p>
  136. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ vimānaṃ abhijjhāya, amarānaṃ sukhesinaṃ;</p>
  137. <p class="gathalast">Uposathaṃ upavasanto, semi vammikamuddhanī’’ti.</p>
  138. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0018"></a><a name="P6.0175"></a> <span class="bld">abhijjhāyā</span>ti patthetvā. <span class="bld">Amarāna</span>nti dīghāyukānaṃ devānaṃ. <span class="bld">Sukhesina</span>nti esitasukhānaṃ sukhe patiṭṭhitānaṃ.</p>
  139. <p class="bodytext">Kaṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘idāni me okāso laddho’’ti somanassappatto gantuṃ āpucchanto gāthādvayamāha –</p>
  140. <p class="hangnum"><a name="para811"></a><span class="paranum">811</span>.</p>
  141. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañca migamesāno, saputto pāvisiṃ vanaṃ;</p>
  142. <p class="gathalast">Taṃ maṃ mataṃ vā jīvaṃ vā, nābhivedenti ñātakā.</p>
  143. <p class="hangnum"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>.</p>
  144. <p class="gatha1"> ‘‘Āmantaye bhūridattaṃ, kāsiputtaṃ yasassinaṃ;</p>
  145. <p class="gathalast">Tayā no samanuññātā, api passemu ñātake’’ti.</p>
  146. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nābhivedentī</span>ti na jānanti, kathentopi nesaṃ natthi. <span class="bld">Āmantaye</span>ti āmantayāmi. <span class="bld">Kāsiputta</span>nti kāsirājadhītāya puttaṃ.</p>
  147. <p class="bodytext">Tato bodhisatto āha –</p>
  148. <p class="hangnum"><a name="para813"></a><span class="paranum">813</span>.</p>
  149. <p class="gatha1"> ‘‘Eso hi vata me chando, yaṃ vasesi mamantike;</p>
  150. <p class="gathalast">Na hi etādisā kāmā, sulabhā honti mānuse.</p>
  151. <p class="hangnum"><a name="para814"></a><span class="paranum">814</span>.</p>
  152. <p class="gatha1"> ‘‘Sace tvaṃ nicchase vatthuṃ, mama kāmehi pūjito;</p>
  153. <p class="gathalast">Mayā tvaṃ samanuññāto, sotthiṃ passāhi ñātake’’ti.</p>
  154. <p class="bodytext">Mahāsatto <a name="M7.0020"></a> gāthādvayaṃ vatvā cintesi – ‘‘ayaṃ maṇiṃ nissāya sukhaṃ jīvanto kassaci nācikkhissati, etassa sabbakāmadadaṃ maṇiṃ dassāmī’’ti. Athassa taṃ dadanto āha –</p>
  155. <p class="hangnum"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>.</p>
  156. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārayimaṃ maṇiṃ dibyaṃ, pasuṃ putte ca vindati;</p>
  157. <p class="gathalast">Arogo sukhito hoti, gacchevādāya brāhmaṇā’’ti.</p>
  158. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0019"></a> <span class="bld">pasuṃ putte ca vindatī</span>ti imaṃ maṇiṃ dhārayamāno imassānubhāvena pasuñca putte ca aññañca yaṃ icchati, taṃ sabbaṃ labhati.</p>
  159. <p class="bodytext">Tato brāhmaṇo gāthamāha –</p>
  160. <p class="hangnum"><a name="para816"></a><span class="paranum">816</span>.</p>
  161. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalaṃ paṭinandāmi, bhūridatta vaco tava;</p>
  162. <p class="gathalast">Pabbajissāmi jiṇṇosmi, na kāme abhipatthaye’’ti.</p>
  163. <p class="bodytext">Tassattho – bhūridatta, tava vacanaṃ kusalaṃ anavajjaṃ, taṃ paṭinandāmi na paṭikkhipāmi. Ahaṃ pana jiṇṇo asmi, tasmā pabbajissāmi, na kāme abhipatthayāmi, kiṃ me maṇināti.</p>
  164. <p class="bodytext">Bodhisatto āha –</p>
  165. <p class="hangnum"><a name="para817"></a><span class="paranum">817</span>.</p>
  166. <p class="gatha1"> ‘‘Brahmacariyassa ce bhaṅgo, hoti bhogehi kāriyaṃ;</p>
  167. <p class="gathalast">Avikampamāno eyyāsi, bahuṃ dassāmi te dhana’’nti.</p>
  168. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0176"></a> <span class="bld">ce bhaṅgo</span>ti brahmacariyavāso nāma dukkaro, anabhiratassa brahmacariyassa ce bhaṅgo hoti, tadā gihibhūtassa bhogehi kāriyaṃ hoti, evarūpe kāle tvaṃ nirāsaṅko hutvā mama santikaṃ āgaccheyyāsi, bahuṃ te dhanaṃ dassāmīti.</p>
  169. <p class="bodytext">Brāhmaṇo āha –</p>
  170. <p class="hangnum"><a name="para818"></a><span class="paranum">818</span>.</p>
  171. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalaṃ paṭinandāmi, bhūridatta vaco tava;</p>
  172. <p class="gathalast">Punapi āgamissāmi, sace attho bhavissatī’’ti.</p>
  173. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">punapī</span>ti puna api, ayameva vā pāṭho.</p>
  174. <p class="bodytext">Athassa <a name="M7.0021"></a> tattha avasitukāmataṃ ñatvā mahāsatto nāgamāṇavake āṇāpetvā brāhmaṇaṃ manussalokaṃ pāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  175. <p class="hangnum"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>.</p>
  176. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ <a name="V7.0020"></a> vatvā bhūridatto, pesesi caturo jane;</p>
  177. <p class="gathalast">Etha gacchatha uṭṭhetha, khippaṃ pāpetha brāhmaṇaṃ.</p>
  178. <p class="hangnum"><a name="para820"></a><span class="paranum">820</span>.</p>
  179. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, uṭṭhāya caturo janā;</p>
  180. <p class="gathalast">Pesitā bhūridattena, khippaṃ pāpesu brāhmaṇa’’nti.</p>
  181. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāpesū</span>ti yamunāto uttāretvā bārāṇasimaggaṃ pāpayiṃsu, pāpayitvā ca pana ‘‘tumhe gacchathā’’ti vatvā nāgabhavanameva paccāgamiṃsu.</p>
  182. <p class="bodytext">Brāhmaṇopi ‘‘tāta somadatta, imasmiṃ ṭhāne migaṃ vijjhimhā, imasmiṃ sūkara’’nti puttassa ācikkhanto antarāmagge pokkharaṇiṃ disvā ‘‘tāta somadatta, nhāyāmā’’ti vatvā ‘‘sādhu, tātā’’ti vutte ubhopi dibbābharaṇāni ceva dibbavatthāni ca omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā pokkharaṇītīre ṭhapetvā otaritvā nhāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tāni antaradhāyitvā nāgabhavanameva agamaṃsu. Paṭhamaṃ nivatthakāsāvapilotikāva nesaṃ sarīre paṭimuñciṃsu, dhanusarasattiyopi pākatikāva ahesuṃ. Somadatto ‘‘nāsitāmhā tayā, tātā’’ti paridevi. Atha naṃ pitā ‘‘mā cintayi, migesu santesu araññe mige vadhitvā jīvikaṃ kappessāmā’’ti assāsesi. Somadattassa mātā tesaṃ āgamanaṃ sutvā paccuggantvā gharaṃ netvā annapānena santappesi. Brāhmaṇo bhuñjitvā niddaṃ okkami. Itarā puttaṃ pucchi ‘‘tāta<a name="P6.0177"></a>, ettakaṃ kālaṃ kuhiṃ gatatthā’’ti? ‘‘Amma, bhūridattanāgarājena amhe nāgabhavanaṃ nītā, tato ukkaṇṭhitvā idāni āgatā’’ti. ‘‘Kiñci pana vo ratanaṃ ābhata’’nti. ‘‘Nābhataṃ ammā’’ti. ‘‘Kiṃ tumhākaṃ tena kiñci na dinna’’nti. ‘‘Amma, bhūridattena me pitu sabbakāmadado maṇi dinno ahosi, iminā pana na gahito’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti. ‘‘Pabbajissati kirā’’ti. Sā ‘‘ettakaṃ kālaṃ dārake mama bhāraṃ karonto nāgabhavane vasitvā idāni kira pabbajissatī’’ti kujjhitvā vīhibhañjanadabbiyā piṭṭhiṃ pothentī ‘‘are, duṭṭhabrāhmaṇa, pabbajissāmīti kira maṇiratanaṃ na gaṇhasi, atha kasmā apabbajitvā idhāgatosi, nikkhama mama gharā sīgha’’nti santajjesi. Atha naṃ ‘‘bhadde, mā kujjhi, araññe migesu santesu ahaṃ taṃ posessāmī’’ti <a name="M7.0022"></a> vatvā puttena saddhiṃ araññaṃ gantvā purimaniyāmeneva jīvikaṃ kappesi.</p>
  183. <p class="bodytext">Tadā dakkhiṇamahāsamuddassa disābhāge simbalivāsī eko garuḷo pakkhavātehi samudde udakaṃ viyūhitvā ekaṃ nāgarājānaṃ sīse gaṇhi. Tadāhi supaṇṇā nāgaṃ gahetuṃ ajānanakāyeva<a name="V7.0021"></a>, pacchā paṇḍarajātake jāniṃsu. So pana taṃ sīse gahetvāpi udake anottharanteyeva ukkhipitvā olambantaṃ ādāya himavantamatthakena pāyāsi. Tadā ceko kāsiraṭṭhavāsī brāhmaṇo isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese paṇṇasālaṃ māpetvā paṭivasati. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ mahānigrodharukkho atthi. So tassa mūle divāvihāraṃ karoti. Supaṇṇo nigrodhamatthakena nāgaṃ harati. Nāgo olambanto mokkhatthāya naṅguṭṭhena nigrodhaviṭapaṃ veṭhesi. Supaṇṇo taṃ ajānantova mahabbalatāya ākāse pakkhandiyeva. Nigrodharukkho samūlo uppāṭito. Supaṇṇo nāgaṃ simbalivanaṃ netvā tuṇḍena paharitvā kucchiṃ phāletvā nāgamedaṃ <a name="P6.0178"></a> khāditvā sarīraṃ samuddakucchimhi chaḍḍesi. Nigrodharukkho patanto mahāsaddamakāsi. Supaṇṇo ‘‘kissa eso saddo’’ti adho olokento nigrodharukkhaṃ disvā ‘‘kuto esa mayā uppāṭito’’ti cintetvā ‘‘tāpasassa caṅkamanakoṭiyā nigrodho eso’’ti tathato ñatvā ‘‘ayaṃ tassa bahūpakāro, ‘akusalaṃ nu kho me pasutaṃ, udāhu no’ti tameva pucchitvā jānissāmī’’ti māṇavakavesena tassa santikaṃ agamāsi.</p>
  184. <p class="bodytext">Tasmiṃ khaṇe tāpaso taṃ ṭhānaṃ samaṃ karoti. Supaṇṇarājā tāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ajānanto viya ‘‘kissa ṭhānaṃ, bhante, ida’’nti pucchi. ‘‘Upāsaka, eko supaṇṇo bhojanatthāya nāgaṃ haranto nāgena mokkhatthāya nigrodhaviṭapaṃ naṅguṭṭhena veṭhitāyapi attano mahabbalatāya pakkhantitvā gato, atha nigrodharukkho uppāṭito, idaṃ tassa uppāṭitaṭṭhāna’’nti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tassa supaṇṇassa akusalaṃ hoti, udāhu no’’ti? ‘‘Sace na jānāti, acetanakammaṃ nāma akusalaṃ na hotī’’ti. ‘‘Kiṃ nāgassa pana<a name="M7.0023"></a>, bhante’’ti? ‘‘So imaṃ nāsetuṃ na gaṇhi, mokkhatthāya gaṇhi, tasmā tassapi na hotiyevā’’ti. Supaṇṇo tāpasassa tussitvā ‘‘bhante, ahaṃ so supaṇṇarājā, tumhākañhi pañhaveyyākaraṇena tuṭṭho. Tumhe araññe vasatha, ahañcekaṃ alampāyanamantaṃ jānāmi, anaggho manto. Tamahaṃ tumhākaṃ ācariyabhāgaṃ katvā dammi, paṭiggaṇhatha na’’nti āha. ‘‘Alaṃ mayhaṃ mantena, gacchatha tumhe’’ti. So taṃ punappunaṃ yācitvā sampaṭicchāpetvā mantaṃ datvā osadhāni ācikkhitvā pakkāmi.</p>
  185. <p class="centered">Garuḷakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  186. <p class="subhead">Kīḷanakaṇḍaṃ</p>
  187. <p class="bodytext">Tasmiṃ <a name="V7.0022"></a> kāle bārāṇasiyaṃ eko daliddabrāhmaṇo bahuṃ iṇaṃ gahetvā iṇasāmikehi codiyamāno ‘‘kiṃ me idha vāsena, araññaṃ pavisitvā mataṃ seyyo’’ti nikkhamitvā vanaṃ pavisitvā anupubbena taṃ assamapadaṃ patvā tāpasaṃ vattasampadāya ārādhesi. Tāpaso ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ativiya upakārako, supaṇṇarājena dinnaṃ dibbamantamassa dassāmī’’ti cintetvā ‘‘brāhmaṇa, ahaṃ alampāyanamantaṃ jānāmi, taṃ te dammi, gaṇhāhi na’’nti vatvā ‘‘alaṃ, bhante, na mayhaṃ mantenattho’’ti <a name="P6.0179"></a> vuttepi punappunaṃ vatvā nippīḷetvā sampaṭicchāpetvā adāsiyeva. Tassa ca mantassa anucchavikāni osadhāni ceva mantupacārañca sabbaṃ kathesi. Brāhmaṇo ‘‘laddho me jīvitupāyo’’ti katipāhaṃ vasitvā ‘‘vātābādho me, bhante, bādhatī’’ti apadesaṃ katvā tāpasena vissajjito taṃ vanditvā khamāpetvā araññā nikkhamitvā anupubbena yamunāya tīraṃ patvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto mahāmaggaṃ gacchati.</p>
  188. <p class="bodytext">Tasmiṃ kāle sahassamattā bhūridattassa paricārikā nāgamāṇavikā taṃ sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ ādāya nāgabhavanā nikkhamitvā yamunātīre vālukarāsimhi ṭhapetvā tassa obhāsena sabbarattiṃ udakakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane sabbālaṅkārena alaṅkaritvā maṇiratanaṃ parivāretvā siriṃ pavesayamānā nisīdiṃsu. Brāhmaṇopi mantaṃ sajjhāyanto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Tā mantasaddaṃ sutvāva ‘‘iminā supaṇṇena bhavitabba’’nti maraṇabhayatajjitā maṇiratanaṃ aggahetvā pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanaṃ agamiṃsu. Brāhmaṇopi maṇiratanaṃ disvā ‘‘idāneva me manto samiddho’’ti tuṭṭhamānaso <a name="M7.0024"></a> maṇiratanaṃ ādāya pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe nesādabrāhmaṇo somadattena saddhiṃ migavadhāya araññaṃ pavisanto tassa hatthe taṃ maṇiratanaṃ disvā puttaṃ āha ‘‘tāta, nanu eso amhākaṃ bhūridattena dinno maṇī’’ti? ‘‘Āma, tāta, eso maṇī’’ti. ‘‘Tena hissa aguṇaṃ kathetvā imaṃ brāhmaṇaṃ vañcetvā gaṇhāmetaṃ maṇiratana’’nti. ‘‘Tāta, pubbe bhūridattena dīyamānaṃ na gaṇhi, idāni panesa brāhmaṇo taññeva vañcessati, tuṇhī hohī’’ti. Brāhmaṇo ‘‘hotu, tāta, passasi etassa vā mama vā vañcanabhāva’’nti alampāyanena saddhiṃ sallapanto āha –</p>
  189. <p class="hangnum"><a name="para821"></a><span class="paranum">821</span>.</p>
  190. <p class="gatha1"> ‘‘Maṇiṃ paggayha maṅgalyaṃ, sādhuvittaṃ manoramaṃ;</p>
  191. <p class="gathalast">Selaṃ byañjanasampannaṃ, ko imaṃ maṇimajjhagā’’ti.</p>
  192. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0023"></a> <span class="bld">maṅgalya</span>nti maṅgalasammataṃ sabbakāmadadaṃ. <span class="bld">Ko ima</span>nti kuhiṃ imaṃ maṇiṃ adhigatosi.</p>
  193. <p class="bodytext">Tato <a name="P6.0180"></a> alampāyano gāthamāha –</p>
  194. <p class="hangnum"><a name="para822"></a><span class="paranum">822</span>.</p>
  195. <p class="gatha1"> ‘‘Lohitakkhasahassāhi, samantā parivāritaṃ;</p>
  196. <p class="gathalast">Ajja kālaṃ pathaṃ gacchaṃ, ajjhagāhaṃ maṇiṃ ima’’nti.</p>
  197. <p class="bodytext">Tassattho – ahaṃ ajja kālaṃ pātova pathaṃ maggaṃ gacchanto rattakkhikāhi sahassamattāhi nāgamāṇavikāhi samantā parivāritaṃ imaṃ maṇiṃ ajjhagā. Maṃ disvā hi sabbāva etā bhayatajjitā imaṃ chaḍḍetvā palātāti.</p>
  198. <p class="bodytext">Nesādabrāhmaṇo taṃ vañcetukāmo maṇiratanassa aguṇaṃ pakāsento attanā gaṇhitukāmo tisso gāthā abhāsi –</p>
  199. <p class="hangnum"><a name="para823"></a><span class="paranum">823</span>.</p>
  200. <p class="gatha1"> ‘‘Sūpaciṇṇo ayaṃ selo, accito mānito sadā;</p>
  201. <p class="gathalast">Sudhārito sunikkhitto, sabbatthamabhisādhaye.</p>
  202. <p class="hangnum"><a name="para824"></a><span class="paranum">824</span>.</p>
  203. <p class="gatha1"> ‘‘Upacāravipannassa, nikkhepe dhāraṇāya vā;</p>
  204. <p class="gathalast">Ayaṃ selo vināsāya, pariciṇṇo ayoniso.</p>
  205. <p class="hangnum"><a name="para825"></a><span class="paranum">825</span>.</p>
  206. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M7.0025"></a> imaṃ akusalo dibyaṃ, maṇiṃ dhāretumāraho;</p>
  207. <p class="gathalast">Paṭipajja sataṃ nikkhaṃ, dehimaṃ ratanaṃ mama’’nti.</p>
  208. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabbattha</span>nti yo imaṃ selaṃ suṭṭhu upacarituṃ accituṃ attano jīvitaṃ viya mamāyituṃ suṭṭhu dhāretuṃ suṭṭhu nikkhipituṃ jānāti, tasseva sūpaciṇṇo accito mānito sudhārito sunikkhitto ayaṃ selo sabbaṃ atthaṃ sādhetīti attho. <span class="bld">Upacāravipannassā</span>ti yo pana upacāravipanno hoti, tasseso anupāyena pariciṇṇo vināsameva vahatīti vadati. <span class="bld">Dhāretumāraho</span>ti dhāretuṃ araho. <span class="bld">Paṭipajja sataṃ nikkha</span>nti amhākaṃ gehe bahū maṇī, mayametaṃ gahetuṃ jānāma. Ahaṃ te nikkhasataṃ dassāmi, taṃ paṭipajja, dehi imaṃ maṇiratanaṃ mamanti. Tassa hi gehe ekopi suvaṇṇanikkho natthi. So pana tassa maṇino sabbakāmadadabhāvaṃ jānāti<a name="V7.0024"></a>. Tenassa etadahosi ‘‘ahaṃ sasīsaṃ nhatvā maṇiṃ udakena paripphositvā ‘nikkhasataṃ me dehī’ti vakkhāmi, athesa me dassati, tamahaṃ etassa dassāmī’’ti. Tasmā sūro hutvā evamāha.</p>
  209. <p class="bodytext">Tato alampāyano gāthamāha –</p>
  210. <p class="hangnum"><a name="para826"></a><span class="paranum">826</span>.</p>
  211. <p class="gatha1"> ‘‘Na ca myāyaṃ maṇī keyyo, gohi vā ratanehi vā;</p>
  212. <p class="gathalast">Selo byañjanasampanno, neva keyyo maṇi mamā’’ti.</p>
  213. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na ca myāya</span>nti ayaṃ maṇi mama santako kenaci vikkiṇitabbo nāma na hoti. <span class="bld">Neva keyyo</span>ti ayañca mama maṇi lakkhaṇasampanno, tasmā neva keyyo kenaci vatthunāpi vikkiṇitabbo nāma na hotīti.</p>
  214. <p class="bodytext">Nesādabrāhmaṇo <a name="P6.0181"></a> āha –</p>
  215. <p class="hangnum"><a name="para827"></a><span class="paranum">827</span>.</p>
  216. <p class="gatha1"> ‘‘No ce tayā maṇī keyyo, gohi vā ratanehi vā;</p>
  217. <p class="gathalast">Atha kena maṇī keyyo, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.</p>
  218. <p class="bodytext">Alampāyano āha –</p>
  219. <p class="hangnum"><a name="para828"></a><span class="paranum">828</span>.</p>
  220. <p class="gatha1"> ‘‘Yo me saṃse mahānāgaṃ, tejassiṃ duratikkamaṃ;</p>
  221. <p class="gathalast">Tassa dajjaṃ imaṃ selaṃ, jalantamiva tejasā’’ti.</p>
  222. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jalantamiva tejasā</span>ti pabhāya jalantaṃ viya.</p>
  223. <p class="bodytext">Nesādabrāhmaṇo <a name="M7.0026"></a> āha –</p>
  224. <p class="hangnum"><a name="para829"></a><span class="paranum">829</span>.</p>
  225. <p class="gatha1"> ‘‘Ko nu brāhmaṇavaṇṇena, supaṇṇo patataṃ varo;</p>
  226. <p class="gathalast">Nāgaṃ jigīsamanvesi, anvesaṃ bhakkhamattano’’ti.</p>
  227. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0025"></a> <span class="bld">ko nū</span>ti idaṃ nesādabrāhmaṇo ‘‘attano bhakkhaṃ anvesantena garuḷena bhavitabba’’nti cintetvā evamāha.</p>
  228. <p class="bodytext">Alampāyano evamāha –</p>
  229. <p class="hangnum"><a name="para830"></a><span class="paranum">830</span>.</p>
  230. <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ dijādhipo homi, adiṭṭho garuḷo mayā;</p>
  231. <p class="gathalast">Āsīvisena vittoti, vejjo brāhmaṇa maṃ vidū’’ti.</p>
  232. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">maṃ vidū</span>ti maṃ ‘‘esa āsīvisena vittako alampāyano nāma vejjo’’ti jānanti.</p>
  233. <p class="bodytext">Nesādabrāhmaṇo āha –</p>
  234. <p class="hangnum"><a name="para831"></a><span class="paranum">831</span>.</p>
  235. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ nu tuyhaṃ phalaṃ atthi, kiṃ sippaṃ vijjate tava;</p>
  236. <p class="gathalast">Kismiṃ vā tvaṃ paratthaddho, uragaṃ nāpacāyasī’’ti.</p>
  237. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kismiṃ vā tvaṃ paratthaddho</span>ti tvaṃ kismiṃ vā upatthaddho hutvā, kiṃ nissayaṃ katvā uragaṃ āsīvisaṃ na apacāyasi jeṭṭhakaṃ akatvā avajānāsīti pucchati.</p>
  238. <p class="bodytext">So attano balaṃ dīpento āha –</p>
  239. <p class="hangnum"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>.</p>
  240. <p class="gatha1"> ‘‘Āraññikassa isino, cirarattaṃ tapassino;</p>
  241. <p class="gathalast">Supaṇṇo kosiyassakkhā, visavijjaṃ anuttaraṃ.</p>
  242. <p class="hangnum"><a name="para833"></a><span class="paranum">833</span>.</p>
  243. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ bhāvitattaññataraṃ, sammantaṃ pabbatantare;</p>
  244. <p class="gathalast">Sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhāsiṃ, rattindivamatandito.</p>
  245. <p class="hangnum"><a name="para834"></a><span class="paranum">834</span>.</p>
  246. <p class="gatha1"> ‘‘So tadā pariciṇṇo me, vattavā brahmacariyavā;</p>
  247. <p class="gathalast">Dibbaṃ pātukarī mantaṃ, kāmasā bhagavā mama.</p>
  248. <p class="hangnum"><a name="para835"></a><span class="paranum">835</span>.</p>
  249. <p class="gatha1"> ‘‘Tyāhaṃ <a name="V7.0026"></a><a name="P6.0182"></a> mante paratthaddho, nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ;</p>
  250. <p class="gathalast">Ācariyo visaghātānaṃ, alampānoti maṃ vidū’’ti.</p>
  251. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0027"></a> <span class="bld">kosiyassakkhā</span>ti kosiyagottassa isino supaṇṇo ācikkhi. Tena akkhātakāraṇaṃ pana sabbaṃ vitthāretvā kathetabbaṃ. <span class="bld">Bhāvitattaññatara</span>nti bhāvitattānaṃ isīnaṃ aññataraṃ. <span class="bld">Sammanta</span>nti vasantaṃ. <span class="bld">Kāmasā</span>ti attano icchāya. <span class="bld">Mamā</span>ti taṃ mantaṃ mayhaṃ pakāsesi. <span class="bld">Tyāhaṃ mante, paratthaddho</span>ti ahaṃ te mante upatthaddho nissito. <span class="bld">Bhogina</span>nti nāgānaṃ. <span class="bld">Visaghātāna</span>nti visaghātakavejjānaṃ.</p>
  252. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nesādabrāhmaṇo cintesi ‘‘ayaṃ alampāyano yvāssa nāgaṃ dasseti, tassa maṇiratanaṃ dassati, bhūridattamassa dassetvā maṇiṃ gaṇhissāmī’’ti. Tato puttena saddhiṃ mantento gāthamāha –</p>
  253. <p class="hangnum"><a name="para836"></a><span class="paranum">836</span>.</p>
  254. <p class="gatha1"> ‘‘Gaṇhāmase maṇiṃ tāta, somadatta vijānahi;</p>
  255. <p class="gathalast">Mā daṇḍena siriṃ pattaṃ, kāmasā pajahimhase’’ti.</p>
  256. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gaṇhāmase</span>ti gaṇhāma. <span class="bld">Kāmasā</span>ti attano ruciyā daṇḍena paharitvā mā jahāma.</p>
  257. <p class="bodytext">Somadatto āha –</p>
  258. <p class="hangnum"><a name="para837"></a><span class="paranum">837</span>.</p>
  259. <p class="gatha1"> ‘‘Sakaṃ nivesanaṃ pattaṃ, yo taṃ brāhmaṇa pūjayi;</p>
  260. <p class="gathalast">Evaṃ kalyāṇakārissa, kiṃ mohā dubbhimicchasi.</p>
  261. <p class="hangnum"><a name="para838"></a><span class="paranum">838</span>.</p>
  262. <p class="gatha1"> ‘‘Sace tvaṃ dhanakāmosi, bhūridatto padassati;</p>
  263. <p class="gathalast">Tameva gantvā yācassu, bahuṃ dassati te dhana’’nti.</p>
  264. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pūjayī</span>ti dibbakāmehi pūjayittha. <span class="bld">Dubbhimicchasī</span>ti kiṃ tathārūpassa mittassa dubbhikammaṃ kātuṃ icchasi tātāti.</p>
  265. <p class="bodytext">Brāhmaṇo āha –</p>
  266. <p class="hangnum"><a name="para839"></a><span class="paranum">839</span>.</p>
  267. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthagataṃ <a name="V7.0027"></a> pattagataṃ, nikiṇṇaṃ khādituṃ varaṃ;</p>
  268. <p class="gathalast">Mā no sandiṭṭhiko attho, somadatta upaccagā’’ti.</p>
  269. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">hatthagata</span>nti tāta somadatta, tvaṃ taruṇako lokapavattiṃ na jānāsi. Yañhi hatthagataṃ vā hoti pattagataṃ vā purato vā nikiṇṇaṃ ṭhapitaṃ, tadeva me khādituṃ varaṃ, na dūre ṭhitaṃ.</p>
  270. <p class="bodytext">Somadatto <a name="P6.0183"></a><a name="M7.0028"></a> āha –</p>
  271. <p class="hangnum"><a name="para840"></a><span class="paranum">840</span>.</p>
  272. <p class="gatha1"> ‘‘Paccati niraye ghore, mahissamapi vivarati;</p>
  273. <p class="gathalast">Mittadubbhī hitaccāgī, jīvarevāpi sussati.</p>
  274. <p class="hangnum"><a name="para841"></a><span class="paranum">841</span>.</p>
  275. <p class="gatha1"> ‘‘Sace tvaṃ dhanakāmosi, bhūridatto padassati;</p>
  276. <p class="gathalast">Maññe attakataṃ veraṃ, na ciraṃ vedayissasī’’ti.</p>
  277. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mahissamapi vivaratī</span>ti tāta, mittadubbhino jīvantasseva pathavī bhijjitvā vivaraṃ deti. <span class="bld">Hitaccāgī</span>ti attano hitapariccāgī. <span class="bld">Jīvarevāpi sussatī</span>ti jīvamānova sussati, manussapeto hoti. <span class="bld">Attakataṃ vera</span>nti attanā kataṃ pāpaṃ. <span class="bld">Na cira</span>nti na cirasseva vedayissasīti maññāmi.</p>
  278. <p class="bodytext">Brāhmaṇo āha –</p>
  279. <p class="hangnum"><a name="para842"></a><span class="paranum">842</span>.</p>
  280. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāyaññaṃ yajitvāna, evaṃ sujjhanti brāhmaṇā;</p>
  281. <p class="gathalast">Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti.</p>
  282. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sujjhantī</span>ti tāta somadatta, tvaṃ daharo na kiñci jānāsi, brāhmaṇā nāma yaṃ kiñci pāpaṃ katvā yaññena sujjhantīti dassento evamāha.</p>
  283. <p class="bodytext">Somadatto āha –</p>
  284. <p class="hangnum"><a name="para843"></a><span class="paranum">843</span>.</p>
  285. <p class="gatha1"> ‘‘Handa <a name="V7.0028"></a> dāni apāyāmi, nāhaṃ ajja tayā saha;</p>
  286. <p class="gathalast">Padampekaṃ na gaccheyyaṃ, evaṃ kibbisakārinā’’ti.</p>
  287. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">apāyāmī</span>ti apagacchāmi, palāyāmīti attho.</p>
  288. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā paṇḍito māṇavo pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto mahantena saddena devatā ujjhāpetvā ‘‘evarūpena pāpakārinā saddhiṃ na gamissāmī’’ti pitu passantasseva palāyitvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  289. <p class="hangnum"><a name="para844"></a><span class="paranum">844</span>.</p>
  290. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ <a name="M7.0029"></a> vatvāna pitaraṃ, somadatto bahussuto;</p>
  291. <p class="gathalast">Ujjhāpetvāna bhūtāni, tamhā ṭhānā apakkamī’’ti.</p>
  292. <p class="bodytext">Nesādabrāhmaṇo ‘‘somadatto ṭhapetvā attano gehaṃ kuhiṃ gamissatī’’ti cintento alampāyanaṃ thokaṃ anattamanaṃ disvā ‘‘alampāyana<a name="P6.0184"></a>, mā cintayi, dassessāmi te bhūridatta’’nti taṃ ādāya nāgarājassa uposathakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā vammikamatthake bhoge ābhujitvā nipannaṃ nāgarājānaṃ disvā avidūre ṭhito hatthaṃ pasāretvā dve gāthā abhāsi –</p>
  293. <p class="hangnum"><a name="para845"></a><span class="paranum">845</span>.</p>
  294. <p class="gatha1"> ‘‘Gaṇhāhetaṃ mahānāgaṃ, āharetaṃ maṇiṃ mama;</p>
  295. <p class="gathalast">Indagopakavaṇṇābho, yassa lohitako siro.</p>
  296. <p class="hangnum"><a name="para846"></a><span class="paranum">846</span>.</p>
  297. <p class="gatha1"> ‘‘Kappāsapicurāsīva, eso kāyo padissati;</p>
  298. <p class="gathalast">Vammikaggagato seti, taṃ tvaṃ gaṇhāhi brāhmaṇā’’ti.</p>
  299. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">indagopakavaṇṇābho</span>ti indagopakavaṇṇo viya ābhāsati. <span class="bld">Kappāsapicurāsīvā</span>ti suvihitassa kappāsapicuno rāsi viya.</p>
  300. <p class="bodytext">Atha mahāsatto akkhīni ummīletvā nesādabrāhmaṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ uposathassa me antarāyaṃ kareyyāti imaṃ nāgabhavanaṃ netvā mahāsampattiyā patiṭṭhāpesiṃ. Mayā dīyamānaṃ maṇiṃ gaṇhituṃ na icchi. Idāni pana ahituṇḍikaṃ gahetvā āgacchati. Sacāhaṃ imassa mittadubbhino <a name="V7.0029"></a> kujjheyyaṃ, sīlaṃ me khaṇḍaṃ bhavissati. Mayā kho pana paṭhamaññeva caturaṅgasamannāgato uposatho adhiṭṭhito, so yathādhiṭṭhitova hotu, alampāyano maṃ chindatu vā pacatu vā, sūlena vā vijjhatu, nevassa kujjhissāmī’’ti cintetvā ‘‘sace kho panāhaṃ ime olokessāmi, bhasmā bhaveyyuṃ. Maṃ pothentepi na kujjhissāmi na olokessāmī’’ti akkhīni nimīletvā adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā bhogantare sīsaṃ pakkhipitvā niccalova hutvā nipajji. Nesādabrāhmaṇopi ‘‘bho alampāyana, imaṃ nāgaṃ gaṇhāhi, dehi me maṇi’’nti āha. Alampāyano nāgaṃ disvā tuṭṭho maṇiṃ kismiñci agaṇetvā ‘‘gaṇha, brāhmaṇā’’ti tassa hatthe khipi. So tassa hatthato gaḷitvā pathaviyaṃ pati. Patitamattova pathaviṃ pavisitvā nāgabhavanameva gato.</p>
  301. <p class="bodytext">Brāhmaṇo <a name="M7.0030"></a> maṇiratanato bhūridattena saddhiṃ mittabhāvato puttatoti tīhi parihāyi. So ‘‘nippaccayo jātomhi, puttassa me vacanaṃ na kata’’nti paridevanto gehaṃ agamāsi. Alampāyanopi <a name="P6.0185"></a> dibbosadhehi attano sarīraṃ makkhetvā thokaṃ khāditvā attano kāyaṃ paripphosetvā dibbamantaṃ jappanto bodhisattaṃ upasaṅkamitvā naṅguṭṭhe gahetvā ākaḍḍhitvā sīsaṃ daḷhaṃ gaṇhanto mukhamassa vivaritvā osadhaṃ khāditvā mukhe kheḷaṃ opi. Sucijātiko nāgarājā sīlabhedabhayena akujjhitvā akkhīnipi na ummīlesi. Atha naṃ osadhamantaṃ katvā naṅguṭṭhe gahetvā heṭṭhāsīsaṃ katvā sañcāletvā gahitabhojanaṃ chaḍḍāpetvā bhūmiyaṃ dīghato nipajjāpetvā masūrakaṃ maddanto viya pādehi madditvā aṭṭhīni cuṇṇiyamānāni viya ahesuṃ. Puna naṅguṭṭhe gahetvā dussaṃ pothento viya pothesi. Mahāsatto evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavantopi neva kujjhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  302. <p class="hangnum"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>.</p>
  303. <p class="gatha1"> ‘‘Athosadhehi dibbehi, jappaṃ mantapadāni ca;</p>
  304. <p class="gathalast">Evaṃ taṃ asakkhi satthuṃ, katvā parittamattano’’ti.</p>
  305. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asakkhī</span>ti sakkhi. <span class="bld">Satthu</span>nti gaṇhituṃ.</p>
  306. <p class="bodytext">Iti so mahāsattaṃ dubbalaṃ katvā vallīhi peḷaṃ sajjetvā mahāsattaṃ tattha pakkhipi, sarīrassa mahantatāya tattha na pavisati. Atha naṃ paṇhiyā koṭṭento pavesetvā peḷaṃ ādāya ekaṃ gāmaṃ gantvā gāmamajjhe otāretvā ‘‘nāgassa naccaṃ daṭṭhukāmā āgacchantū’’ti saddamakāsi. Sakalagāmavāsino sannipatiṃsu. Tasmiṃ khaṇe alampāyano ‘‘nikkhama mahānāgā’’ti <a name="V7.0030"></a> āha. Mahāsatto cintesi ‘‘ajja mayā parisaṃ tosentena kīḷituṃ vaṭṭati. Evaṃ alampāyano bahuṃ dhanaṃ labhitvā tuṭṭho maṃ vissajjessati. Yaṃ yaṃ esa maṃ kāreti, taṃ taṃ karissāmī’’ti. Atha naṃ so peḷato nīharitvā ‘‘mahā hohī’’ti āha. So mahā ahosi, ‘‘khuddako, vaṭṭo, vammito, ekapphaṇo, dviphaṇo, tipphaṇo, catupphaṇo, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava, dasa vīsati, tiṃsati, cattālīsa, paṇṇāsapphaṇo, satapphaṇo, ucco, nīco, dissamānakāyo, adissamānakāyo, dissamānaupaḍḍhakāyo<a name="M7.0031"></a>, nīlo, pīto, lohito, odāto, mañjaṭṭhiko hohi, aggijālaṃ vissajjehi, udakaṃ, dhūmaṃ vissajjehī’’ti. Mahāsatto imesupi ākāresu vuttavutte <a name="P6.0186"></a> attabhāve nimminitvā naccaṃ dassesi. Taṃ disvā koci assūni sandhāretuṃ nāsakkhi.</p>
  307. <p class="bodytext">Manussā bahūni hiraññasuvaṇṇavatthālaṅkārādīni adaṃsu. Iti tasmiṃ gāme sahassamattaṃ labhi. So kiñcāpi mahāsattaṃ gaṇhanto ‘‘sahassaṃ labhitvā taṃ vissajjessāmī’’ti āha, taṃ pana dhanaṃ labhitvā ‘‘gāmakepi tāva mayā ettakaṃ dhanaṃ laddhaṃ, nagare kira bahuṃ labhissāmī’’ti dhanalobhena taṃ na muñci. So tasmiṃ gāme kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā ratanamayaṃ peḷaṃ kāretvā tattha mahāsattaṃ pakkhipitvā sukhayānakaṃ āruyha mahantena parivārena nikkhamitvā taṃ gāmanigamādīsu kīḷāpento anupubbena bārāṇasiṃ pāpuṇi. Nāgarājassa pana madhulāje deti, maṇḍūke māretvā deti, so gocaraṃ na gaṇhāti avissajjanabhayena. Gocaraṃ aggaṇhantampi puna naṃ cattāro dvāragāme ādiṃ katvā tattha tattha māsamattaṃ kīḷāpesi. Pannarasauposathadivase pana ‘‘ajja tumhākaṃ santike kīḷāpessāmī’’ti rañño ārocāpesi. Rājā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanaṃ sannipātāpesi. Rājaṅgaṇe mañcātimañcaṃ bandhiṃsu.</p>
  308. <p class="centered">Kīḷanakhaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  309. <p class="subhead">Nagarapavesanakaṇḍaṃ</p>
  310. <p class="bodytext">Alampāyanena pana bodhisattassa gahitadivaseyeva mahāsattassa mātā supinante addasa kāḷena rattakkhinā purisena asinā dakkhiṇabāhuṃ chinditvā lohitena paggharantena nīyamānaṃ. Sā bhītatasitā uṭṭhāya dakkhiṇabāhuṃ parāmasitvā supinabhāvaṃ jāni. Athassā etadahosi ‘‘mayā kakkhaḷo pāpasupino diṭṭho, catunnaṃ vā me puttānaṃ dhataraṭṭhassa rañño vā mama vā paripanthena bhavitabba’’nti. Apica kho pana mahāsattameva ārabbha atirekataraṃ cintesi. Kiṃkāraṇā<a name="V7.0031"></a>? Sesā attano nāgabhavane vasanti, itaro pana sīlajjhāsayattā manussalokaṃ gantvā uposathakammaṃ karoti. Tasmā ‘‘kacci nu kho me puttaṃ ahituṇḍiko vā supaṇṇo vā gaṇheyyā’’ti tasseva atirekataraṃ cintesi<a name="M7.0032"></a>. Tato aḍḍhamāse atikkante ‘‘mama putto aḍḍhamāsātikkamena maṃ vinā vattituṃ na sakkoti, addhāssa kiñci <a name="P6.0187"></a> bhayaṃ uppannaṃ bhavissatī’’ti domanassappattā ahosi. Māsātikkamena panassā sokena assūnaṃ apaggharaṇakālo nāma nāhosi, hadayaṃ sussi, akkhīni upacciṃsu. Sā ‘‘idāni āgamissati, idāni āgamissatī’’ti tassāgamanamaggameva olokentī nisīdi. Athassā jeṭṭhaputto sudassano māsaccayena mahatiyā parisāya saddhiṃ mātāpitūnaṃ dassanatthāya āgato, parisaṃ bahi ṭhapetvā pāsādaṃ āruyha mātaraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Sā bhūridattaṃ anusocantī tena saddhiṃ na kiñci sallapi. So cintesi ‘‘mayhaṃ mātā mayi pubbe āgate tussati, paṭisanthāraṃ karoti, ajja pana domanassappattā, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? Atha naṃ pucchanto āha –</p>
  311. <p class="hangnum"><a name="para848"></a><span class="paranum">848</span>.</p>
  312. <p class="gatha1"> ‘‘Mamaṃ disvāna āyantaṃ, sabbakāmasamiddhinaṃ;</p>
  313. <p class="gathalast">Indriyāni ahaṭṭhāni, sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tava.</p>
  314. <p class="hangnum"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>.</p>
  315. <p class="gatha1"> ‘‘Paddhaṃ yathā hatthagataṃ, pāṇinā parimadditaṃ;</p>
  316. <p class="gathalast">Sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tuyhaṃ, mamaṃ disvāna edisa’’nti.</p>
  317. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ahaṭṭhānī</span>ti na vippasannāni. <span class="bld">Sāva</span>nti kañcanādāsavaṇṇaṃ te mukhaṃ pītakāḷakaṃ jātaṃ. <span class="bld">Hatthagata</span>nti hatthena chinditaṃ. <span class="bld">Edisa</span>nti evarūpaṃ mahantena sirisobhaggena tumhākaṃ dassanatthāya āgataṃ maṃ disvā.</p>
  318. <p class="bodytext">Sā evaṃ vuttepi neva kathesi. Sudassano cintesi ‘‘kiṃ nu kho kenaci kuddhā vā paribaddhā vā bhaveyyā’’ti. Atha naṃ pucchanto itaraṃ gāthamāha –</p>
  319. <p class="hangnum"><a name="para850"></a><span class="paranum">850</span>.</p>
  320. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci nu te nābhisasi, kacci te atthi vedanā;</p>
  321. <p class="gathalast">Yena sāvaṃ mukhaṃ tuyhaṃ, mamaṃ disvāna āgata’’nti.</p>
  322. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kacci nu te nābhisasī</span>ti kacci nu taṃ koci na abhisasi akkosena vā paribhāsāya <a name="V7.0032"></a> vā vihiṃsīti pucchati. <span class="bld">Tuyha</span>nti tava pubbe mamaṃ disvā āgataṃ edisaṃ mukhaṃ na hoti. Yena pana kāraṇena ajja tava mukhaṃ sāvaṃ jātaṃ, taṃ me ācikkhāti pucchati.</p>
  323. <p class="bodytext">Athassa <a name="M7.0033"></a> sā ācikkhantī āha –</p>
  324. <p class="hangnum"><a name="para851"></a><span class="paranum">851</span>.</p>
  325. <p class="gatha1"> ‘‘Supinaṃ tāta addakkhiṃ, ito māsaṃ adhogataṃ;</p>
  326. <p class="gatha2">‘Dakkhiṇaṃ <a name="P6.0188"></a> viya me bāhuṃ, chetvā ruhiramakkhitaṃ;</p>
  327. <p class="gathalast">Puriso ādāya pakkāmi, mama rodantiyā sati’.</p>
  328. <p class="hangnum"><a name="para852"></a><span class="paranum">852</span>.</p>
  329. <p class="gatha1"> ‘‘Yatohaṃ supinamaddakkhiṃ, sudassana vijānahi;</p>
  330. <p class="gathalast">Tato divā vā rattiṃ vā, sukhaṃ me nopalabbhatī’’ti.</p>
  331. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ito māsaṃ adhogata</span>nti ito heṭṭhā māsātikkantaṃ. Ajja me diṭṭhasupinassa māso hotīti dasseti. <span class="bld">Puriso</span>ti eko kāḷo rattakkhi puriso. <span class="bld">Rodantiyā satī</span>ti rodamānāya satiyā. <span class="bld">Sukhaṃ me nopalabbhatī</span>ti mama sukhaṃ nāma na vijjati.</p>
  332. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā ‘‘tāta, piyaputtako me tava kaniṭṭho na dissati, bhayenassa uppannena bhavitabba’’nti paridevantī āha –</p>
  333. <p class="hangnum"><a name="para853"></a><span class="paranum">853</span>.</p>
  334. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ pubbe parivāriṃsu, kaññā ruciraviggahā;</p>
  335. <p class="gathalast">Hemajālappaṭicchannā, bhūridatto na dissati.</p>
  336. <p class="hangnum"><a name="para854"></a><span class="paranum">854</span>.</p>
  337. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ pubbe parivāriṃsu, nettiṃsavaradhārino;</p>
  338. <p class="gathalast">Kaṇikārāva samphullā, bhūridatto na dissati.</p>
  339. <p class="hangnum"><a name="para855"></a><span class="paranum">855</span>.</p>
  340. <p class="gatha1"> ‘‘Handa dāni gamissāma, bhūridattanivesanaṃ;</p>
  341. <p class="gathalast">Dhammaṭṭhaṃ sīlasampannaṃ, passāma tava bhātara’’nti.</p>
  342. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samphullā</span>ti suvaṇṇavatthālaṅkāradhāritāya samphullā kaṇikārā viya. <span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto, ehi, tāta, bhūridattassa nivesanaṃ gacchāmāti vadati.</p>
  343. <p class="bodytext">Evañca <a name="V7.0033"></a> pana vatvā tassa ceva attano ca parisāya saddhiṃ tattha agamāsi. Bhūridattassa bhariyāyo pana taṃ vammikamatthake adisvā ‘‘mātu nivesane vasissatī’’ti abyāvaṭā ahesuṃ. Tā ‘‘sassu kira no puttaṃ apassantī āgacchatī’’ti sutvā paccuggamanaṃ katvā ‘‘ayye, puttassa te adissamānassa ajja māso atīto’’ti mahāparidevaṃ paridevamānā <a name="M7.0034"></a> tassā pādamūle patiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  344. <p class="hangnum"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>.</p>
  345. <p class="gatha1"> ‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, bhūridattassa mātaraṃ;</p>
  346. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, bhūridattassa nāriyo.</p>
  347. <p class="hangnum"><a name="para857"></a><span class="paranum">857</span>.</p>
  348. <p class="gatha1"> ‘‘Puttaṃ teyye na jānāma, ito māsaṃ adhogataṃ;</p>
  349. <p class="gathalast">Mataṃ vā yadi vā jīvaṃ, bhūridattaṃ yasassina’’nti.</p>
  350. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0189"></a> <span class="bld">‘‘puttaṃ teyye’’</span>ti ayaṃ tāsaṃ paridevanakathā.</p>
  351. <p class="bodytext">Bhūridattassa mātā suṇhāhi saddhiṃ antaravīthiyaṃ paridevitvā tā ādāya tassa pāsādaṃ āruyha puttassa sayanañca āsanañca oloketvā paridevamānā āha –</p>
  352. <p class="hangnum"><a name="para858"></a><span class="paranum">858</span>.</p>
  353. <p class="gatha1"> ‘‘Sakuṇī hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  354. <p class="gathalast">Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, bhūridattaṃ apassatī.</p>
  355. <p class="hangnum"><a name="para859"></a><span class="paranum">859</span>.</p>
  356. <p class="gatha1"> ‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  357. <p class="gathalast">Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, bhūridattaṃ apassatī.</p>
  358. <p class="hangnum"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>.</p>
  359. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anodake;</p>
  360. <p class="gathalast">Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, bhūridattaṃ apassatī.</p>
  361. <p class="hangnum"><a name="para861"></a><span class="paranum">861</span>.</p>
  362. <p class="gatha1"> ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahi;</p>
  363. <p class="gathalast">Evaṃ jhāyāmi sokena, bhūridattaṃ apassatī’’ti.</p>
  364. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">apassatī</span>ti apassantī. <span class="bld">Hatachāpāvā</span>ti hatapotakāva.</p>
  365. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V7.0034"></a> bhūridattamātari vilapamānāya bhūridattanivesanaṃ aṇṇavakucchi viya ekasaddaṃ ahosi. Ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi. Sakalanivesanaṃ yugandharavātappahaṭaṃ viya sālavanaṃ ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  366. <p class="hangnum"><a name="para862"></a><span class="paranum">862</span>.</p>
  367. <p class="gatha1"> ‘‘Sālāva sampamathitā, mālutena pamadditā;</p>
  368. <p class="gathalast">Senti puttā ca dārā ca, bhūridattanivesane’’ti.</p>
  369. <p class="bodytext">Ariṭṭho <a name="M7.0035"></a> ca subhogo ca ubhopi bhātaro mātāpitūnaṃ upaṭṭhānaṃ gacchantā taṃ saddaṃ sutvā bhūridattanivesanaṃ pavisitvā mātaraṃ assāsayiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  370. <p class="hangnum"><a name="para863"></a><span class="paranum">863</span>.</p>
  371. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ sutvāna nigghosaṃ, bhūridattanivesane;</p>
  372. <p class="gathalast">Ariṭṭho ca subhogo ca, padhāviṃsu anantarā.</p>
  373. <p class="hangnum"><a name="para864"></a><span class="paranum">864</span>.</p>
  374. <p class="gatha1"> ‘‘Amma assāsa mā soci, evaṃdhammā hi pāṇino;</p>
  375. <p class="gathalast">Cavanti upapajjanti, esāssa pariṇāmitā’’ti.</p>
  376. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">esāssa pariṇāmitā</span>ti esā cutūpapatti assa lokassa pariṇāmitā, evañhi so loko pariṇāmeti. Etehi dvīhi aṅgehi mutto nāma natthīti vadanti.</p>
  377. <p class="bodytext">Samuddajā <a name="P6.0190"></a> āha –</p>
  378. <p class="hangnum"><a name="para865"></a><span class="paranum">865</span>.</p>
  379. <p class="gatha1"> ‘‘Ahampi tāta jānāmi, evaṃdhammā hi pāṇino;</p>
  380. <p class="gathalast">Sokena ca paretasmi, bhūridattaṃ apassatī.</p>
  381. <p class="hangnum"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>.</p>
  382. <p class="gatha1"> ‘‘Ajja ce me imaṃ rattiṃ, sudassana vijānahi;</p>
  383. <p class="gathalast">Bhūridattaṃ apassantī, maññe hissāmi jīvita’’nti.</p>
  384. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ajja ce me</span>ti tāta sudassana, sace ajja imaṃ rattiṃ bhūridatto mama dassanaṃ nāgamissati, athāhaṃ taṃ apassantī jīvitaṃ jahissāmīti maññāmi.</p>
  385. <p class="bodytext">Puttā <a name="V7.0035"></a> āhaṃsu –</p>
  386. <p class="hangnum"><a name="para867"></a><span class="paranum">867</span>.</p>
  387. <p class="gatha1"> ‘‘Amma assāsa mā soci, ānayissāma bhātaraṃ;</p>
  388. <p class="gathalast">Disodisaṃ gamissāma, bhātupariyesanaṃ caraṃ.</p>
  389. <p class="hangnum"><a name="para868"></a><span class="paranum">868</span>.</p>
  390. <p class="gatha1"> ‘‘Pabbate giriduggesu, gāmesu nigamesu ca;</p>
  391. <p class="gathalast">Orena sattarattassa, bhātaraṃ passa āgata’’nti.</p>
  392. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cara</span>nti amma, mayaṃ tayopi janā bhātupariyesanaṃ carantā disodisaṃ gamissāmāti naṃ assāsesuṃ.</p>
  393. <p class="bodytext">Tato <a name="M7.0036"></a> sudassano cintesi ‘‘sace tayopi ekaṃ disaṃ gamissāma, papañco bhavissati, tīhi tīṇi ṭhānāni gantuṃ vaṭṭati – ekena devalokaṃ, ekena himavantaṃ, ekena manussalokaṃ. Sace kho pana kāṇāriṭṭho manussalokaṃ gamissati, yattheva bhūridattaṃ passati. Taṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā jhāpetvā essati, esa kakkhaḷo pharuso, na sakkā etaṃ tattha pesetu’’nti. Cintetvā ca pana ‘‘tāta ariṭṭha, tvaṃ devalokaṃ gaccha, sace devatāhi dhammaṃ sotukāmāhi bhūridatto devalokaṃ nīto, tato naṃ ānehī’’ti ariṭṭhaṃ devalokaṃ pahiṇi. Subhogaṃ pana ‘‘tāta, tvaṃ himavantaṃ gantvā pañcasu mahānadīsu bhūridattaṃ upadhāretvā ehī’’ti himavantaṃ pahiṇi. Sayaṃ pana manussalokaṃ gantukāmo cintesi – ‘‘sacāhaṃ māṇavakavaṇṇena gamissāmi, manussā neva me piyāyissanti, mayā tāpasavesena gantuṃ vaṭṭati, manussānañhi pabbajitā piyā manāpā’’ti. So tāpasavesaṃ gahetvā mātaraṃ vanditvā nikkhami.</p>
  394. <p class="bodytext">Bodhisattassa pana ajamukhī nāma vemātikabhaginī atthi. Tassā bodhisatte adhimatto sineho. Sā sudassanaṃ gacchantaṃ disvā āha – ‘‘bhātika<a name="P6.0191"></a>, ativiya kilamāmi, ahampi tayā saddhiṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Amma, na sakkā tayā gantuṃ, ahaṃ pabbajitavasena gacchāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ pana khuddakamaṇḍūkī hutvā tava jaṭantare nipajjitvā gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi ehī’’ti. Sā maṇḍūkapotikā hutvā tassa jaṭantare nipajji. Sudassano ‘‘mūlato paṭṭhāya vicinanto gamissāmī’’ti bodhisattassa bhariyāyo tassa uposathakaraṇaṭṭhānaṃ pucchitvā paṭhamaṃ tattha gantvā alampāyanena mahāsattassa gahitaṭṭhāne lohitañca vallīhi katapeḷaṭṭhānañca disvā ‘‘bhūridatto ahituṇḍikena gahito’’ti ñatvā samuppannasoko assupuṇṇehi <a name="V7.0036"></a> nettehi alampāyanassa gatamaggeneva paṭhamaṃ kīḷāpitagāmaṃ gantvā manasse pucchi ‘‘evarūpo nāma nāgo kenacīdha ahituṇḍikena kīḷāpito’’ti? ‘‘Āma, alampāyanena ito māsamatthake kīḷāpito’’ti. ‘‘Kiñci dhanaṃ tena laddha’’nti? ‘‘Āma, idheva tena sahassamattaṃ laddha’’nti. ‘‘Idāni so kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Asukagāmaṃ nāmā’’ti. So tato paṭṭhāya pucchanto anupubbena rājadvāraṃ agamāsi.</p>
  395. <p class="bodytext">Tasmiṃ <a name="M7.0037"></a> khaṇe alampāyano sunhāto suvilitto maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā ratanapeḷaṃ gāhāpetvā rājadvārameva gato. Mahājano sannipati, rañño āsanaṃ paññattaṃ. So antonivesane ṭhitova ‘‘ahaṃ āgacchāmi, nāgarājānaṃ kīḷāpetū’’ti pesesi. Alampāyano cittattharaṇe ratanapeḷaṃ ṭhapetvā vivaritvā ‘‘ehi mahānāgā’’ti saññamadāsi. Tasmiṃ samaye sudassanopi parisantare ṭhāto. Atha mahāsatto sīsaṃ nīharitvā sabbāvantaṃ parisaṃ olokesi. Nāgā hi dvīhi kāraṇehi parisaṃ olokenti supaṇṇaparipanthaṃ vā ñātake vā dassanatthāya. Te supaṇṇaṃ disvā bhītā na naccanti, ñātake vā disvā lajjamānā na naccanti. Mahāsatto pana olokento parisantare bhātaraṃ addasa. So akkhipūrāni assūni gahetvā peḷato nikkhamitvā bhātarābhimukho pāyāsi. Mahājano taṃ āgacchantaṃ disvā bhīto paṭikkami, eko sudassanova aṭṭhāsi. So gantvā tassa pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā rodi, sudassanopi paridevi. Mahāsatto roditvā nivattitvā peḷameva pāvisi. Alampāyanopi ‘‘iminā nāgena tāpaso ḍaṭṭho bhavissati, assāsessāmi na’’nti upasaṅkamitvā āha –</p>
  396. <p class="hangnum"><a name="para869"></a><span class="paranum">869</span>.</p>
  397. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthā <a name="P6.0192"></a> pamutto urago, pāde te nipatī bhusaṃ;</p>
  398. <p class="gathalast">Kacci nu taṃ ḍaṃsī tāta, mā bhāyi sukhito bhavā’’ti.</p>
  399. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mā bhāyī</span>ti tāta tāpasa, ahaṃ alampāyano nāma, mā bhāyi, tava paṭijagganaṃ nāma mama bhāroti.</p>
  400. <p class="bodytext">Sudassano tena saddhiṃ kathetukamyatāya gāthamāha –</p>
  401. <p class="hangnum"><a name="para870"></a><span class="paranum">870</span>.</p>
  402. <p class="gatha1"> ‘‘Neva mayhaṃ ayaṃ nāgo, alaṃ dukkhāya kāyaci;</p>
  403. <p class="gathalast">Yāvatatthi ahiggāho, mayā bhiyyo na vijjatī’’ti.</p>
  404. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0037"></a> <span class="bld">kāyacī</span>ti kassaci appamattakassapi dukkhassa uppādane ayaṃ mama asamattho. Mayā hi sadiso ahituṇḍiko nāma natthīti.</p>
  405. <p class="bodytext">Alampāyano ‘‘asuko nāmeso’’ti ajānanto kujjhitvā āha –</p>
  406. <p class="hangnum"><a name="para871"></a><span class="paranum">871</span>.</p>
  407. <p class="gatha1"> ‘‘Ko <a name="M7.0038"></a> nu brāhmaṇavaṇṇena, ditto parisamāgato;</p>
  408. <p class="gathalast">Avhāyantu suyuddhena, suṇantu parisā mamā’’ti.</p>
  409. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ditto</span>ti gabbito bālo andhañāṇo. <span class="bld">Avhāyantū</span>ti avhāyanto, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ ko bālo ummattako viya maṃ suyuddhena avhāyanto attanā saddhiṃ samaṃ karonto parisamāgato, parisā mama vacanaṃ suṇantu, mayhaṃ doso natthi, mā kho me kujjhitthāti.</p>
  410. <p class="bodytext">Atha naṃ sudassano gāthāya ajjhabhāsi –</p>
  411. <p class="hangnum"><a name="para872"></a><span class="paranum">872</span>.</p>
  412. <p class="gatha1"> ‘‘Tvaṃ maṃ nāgena ālampa, ahaṃ maṇḍūkachāpiyā;</p>
  413. <p class="gathalast">Hotu no abbhutaṃ tattha, ā sahassehi pañcahī’’ti.</p>
  414. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nāgenā</span>ti tvaṃ nāgena mayā saddhiṃ yujjha, ahaṃ maṇḍūkachāpiyā tayā saddhiṃ yujjhissāmi. <span class="bld">Ā sahassehi pañcahī</span>ti tasmiṃ no yuddhe yāva pañcahi sahassehi abbhutaṃ hotūti.</p>
  415. <p class="bodytext">Alampāyano āha –</p>
  416. <p class="hangnum"><a name="para873"></a><span class="paranum">873</span>.</p>
  417. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañhi vasumā aḍḍho, tvaṃ daliddosi māṇava;</p>
  418. <p class="gathalast">Ko nu te pāṭibhogatthi, upajūtañca kiṃ siyā.</p>
  419. <p class="hangnum"><a name="para874"></a><span class="paranum">874</span>.</p>
  420. <p class="gatha1"> ‘‘Upajūtañca me assa, pāṭibhogo ca tādiso;</p>
  421. <p class="gathalast">Hotu no abbhutaṃ tattha, ā sahassehi pañcahī’’ti.</p>
  422. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0038"></a> <span class="bld">ko nu te</span>ti tava pabbajitassa ko nu pāṭibhogo atthi. <span class="bld">Upajūtañcā</span>ti imasmiṃ vā jūte upanikkhepabhūtaṃ kiṃ nāma tava dhanaṃ siyā, dassehi meti <a name="P6.0193"></a> vadati. <span class="bld">Upajūtañca me</span>ti mayhaṃ pana dātabbaṃ upanikkhepadhanaṃ vā ṭhapetabbapāṭibhogo vā tādiso atthi, tasmā no tattha yāva pañcahi sahassehi abbhutaṃ hotūti.</p>
  423. <p class="bodytext">Sudassano tassa kathaṃ sutvā ‘‘pañcahi no sahassehi abbhutaṃ hotū’’ti abhīto rājanivesanaṃ āruyha mātularañño santike ṭhito gāthamāha –</p>
  424. <p class="hangnum"><a name="para875"></a><span class="paranum">875</span>.</p>
  425. <p class="gatha1"> ‘‘Suṇohi <a name="M7.0039"></a> me mahārāja, vacanaṃ bhaddamatthu te;</p>
  426. <p class="gathalast">Pañcannaṃ me sahassānaṃ, pāṭibhogo hi kittimā’’ti.</p>
  427. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kittimā</span>ti guṇakittisampanna vividhaguṇācārakittisampanna.</p>
  428. <p class="bodytext">Rājā ‘‘ayaṃ tāpaso maṃ atibahuṃ dhanaṃ yācati, kiṃ nu kho’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  429. <p class="hangnum"><a name="para876"></a><span class="paranum">876</span>.</p>
  430. <p class="gatha1"> ‘‘Pettikaṃ vā iṇaṃ hoti, yaṃ vā hoti sayaṃkataṃ;</p>
  431. <p class="gathalast">Kiṃ tvaṃ evaṃ bahuṃ mayhaṃ, dhanaṃ yācasi brāhmaṇā’’ti.</p>
  432. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pettikaṃ vā</span>ti pitarā vā gahetvā khāditaṃ, attanā vā kataṃ iṇaṃ nāma hoti, kiṃ mama pitarā tava hatthato gahitaṃ atthi, udāhu mayā, kiṃkāraṇā maṃ evaṃ bahuṃ dhanaṃ yācasīti?</p>
  433. <p class="bodytext">Evaṃ vutte sudassano dve gāthā abhāsi –</p>
  434. <p class="hangnum"><a name="para877"></a><span class="paranum">877</span>.</p>
  435. <p class="gatha1"> ‘‘Alampāyano hi nāgena, mamaṃ abhijigīsati;</p>
  436. <p class="gathalast">Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā, ḍaṃsayissāmi brāhmaṇaṃ.</p>
  437. <p class="hangnum"><a name="para878"></a><span class="paranum">878</span>.</p>
  438. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ tvaṃ daṭṭhuṃ mahārāja, ajja raṭṭhābhivaḍḍhana;</p>
  439. <p class="gathalast">Khattasaṅghaparibyūḷho, niyyāhi ahidassana’’nti.</p>
  440. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0039"></a> <span class="bld">abhijigīsatī</span>ti yuddhe jinituṃ icchati. Tattha sace so jīyissati, mayhaṃ pañcasahassāni dassati. Sacāhaṃ jīyissāmi, ahamassa dassāmi, tasmā taṃ bahuṃ dhanaṃ yācāmi. <span class="bld">Ta</span>nti tasmā tvaṃ mahārāja, ajja ahidassanaṃ daṭṭhuṃ niyyāhīti.</p>
  441. <p class="bodytext">Rājā ‘‘tena hi gacchāmā’’ti tāpasena saddhiṃyeva nikkhami. Taṃ disvā alampāyano ‘‘ayaṃ tāpaso gantvā rājānaṃ gahetvā āgato, rājakulūpako bhavissatī’’ti bhīto taṃ anuvattanto gāthamāha –</p>
  442. <p class="hangnum"><a name="para879"></a><span class="paranum">879</span>.</p>
  443. <p class="gatha1"> ‘‘Neva taṃ atimaññāmi, sippavādena māṇava;</p>
  444. <p class="gathalast">Atimattosi sippena, uragaṃ nāpacāyasī’’ti.</p>
  445. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0194"></a><a name="M7.0040"></a> <span class="bld">sippavādenā</span>ti māṇava, ahaṃ attano sippena taṃ nātimaññāmi, tvaṃ pana sippena atimatto imaṃ uragaṃ na pūjesi, nāgassa apacitiṃ na karosīti.</p>
  446. <p class="bodytext">Tato sudassano dve gāthā abhāsi –</p>
  447. <p class="hangnum"><a name="para880"></a><span class="paranum">880</span>.</p>
  448. <p class="gatha1"> ‘‘Ahampi nātimaññāmi, sippavādena brāhmaṇa;</p>
  449. <p class="gathalast">Avisena ca nāgena, bhusaṃ vañcayase janaṃ.</p>
  450. <p class="hangnum"><a name="para881"></a><span class="paranum">881</span>.</p>
  451. <p class="gatha1"> ‘‘Evañcetaṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahaṃ;</p>
  452. <p class="gathalast">Na tvaṃ labhasi ālampa, bhusamuṭṭhiṃ kuto dhana’’nti.</p>
  453. <p class="bodytext">Athassa alampāyano kujjhitvā āha –</p>
  454. <p class="hangnum"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>.</p>
  455. <p class="gatha1"> ‘‘Kharājino jaṭī dummī, ditto parisamāgato;</p>
  456. <p class="gathalast">Yo tvaṃ evaṃ gataṃ nāgaṃ, ‘aviso’ atimaññati.</p>
  457. <p class="hangnum"><a name="para883"></a><span class="paranum">883</span>.</p>
  458. <p class="gatha1"> ‘‘Āsajja kho naṃ jaññāsi, puṇṇaṃ uggassa tejaso;</p>
  459. <p class="gathalast">Maññe taṃ bhasmarāsiṃva, khippamesa karissatī’’ti.</p>
  460. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0040"></a> <span class="bld">dummī</span>ti anaññtinayano. <span class="bld">Aviso atimaññasī</span>ti nibbisoti avajānāsi. <span class="bld">Āsajjā</span>ti upagantvā. <span class="bld">Jaññāsī</span>ti jāneyyāsi.</p>
  461. <p class="bodytext">Atha tena saddhiṃ keḷiṃ karonto sudassano gāthamāha –</p>
  462. <p class="hangnum"><a name="para884"></a><span class="paranum">884</span>.</p>
  463. <p class="gatha1"> ‘‘Siyā visaṃ siluttassa, deḍḍubhassa silābhuno;</p>
  464. <p class="gathalast">Neva lohitasīsassa, visaṃ nāgassa vijjatī’’ti.</p>
  465. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">siluttassā</span>ti gharasappassa. <span class="bld">Deḍḍubhassā</span>ti udakasappassa. <span class="bld">Silābhuno</span>ti nīlavaṇṇasappassa. Iti nibbise sappe dassetvā etesaṃ visaṃ siyā, neva lohitasīsassa sappassāti āha.</p>
  466. <p class="bodytext">Atha naṃ alampāyano dvīhi gāthāhi ajjhabhāsi –</p>
  467. <p class="hangnum"><a name="para885"></a><span class="paranum">885</span>.</p>
  468. <p class="gatha1"> ‘‘Sutametaṃ arahataṃ, saññatānaṃ tapassinaṃ;</p>
  469. <p class="gatha2">Idha dānāni datvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā;</p>
  470. <p class="gathalast">Jīvanto dehi dānāni, yadi te atthi dātave.</p>
  471. <p class="hangnum"><a name="para886"></a><span class="paranum">886</span>.</p>
  472. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ <a name="M7.0041"></a> nāgo mahiddhiko, tejassī duratikkamo;</p>
  473. <p class="gathalast">Tena taṃ ḍaṃsayissāmi, so taṃ bhasmaṃ karissatī’’ti.</p>
  474. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dātave</span>ti yadi te kiñci dātabbaṃ atthi, taṃ dehīti.</p>
  475. <p class="hangnum"><a name="para887"></a><span class="paranum">887</span>.</p>
  476. <p class="gatha1"> ‘‘Mayāpetaṃ sutaṃ samma, saññatānaṃ tapassinaṃ;</p>
  477. <p class="gatha2">Idha dānāni datvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā;</p>
  478. <p class="gathalast">Tvameva dehi jīvanto, yadi te atthi dātave.</p>
  479. <p class="hangnum"><a name="para888"></a><span class="paranum">888</span>.</p>
  480. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ <a name="P6.0195"></a> ajamukhī nāma, puṇṇā uggassa tejaso;</p>
  481. <p class="gathalast">Tāya taṃ ḍaṃsayissāmi, sā taṃ bhasmaṃ karissati.</p>
  482. <p class="hangnum"><a name="para889"></a><span class="paranum">889</span>.</p>
  483. <p class="gatha1"> ‘‘Yā <a name="V7.0041"></a> dhītā dhataraṭṭhassa, vemātā bhaginī mama;</p>
  484. <p class="gathalast">Sā taṃ ḍaṃsatvajamukhī, puṇṇā uggassa tejaso’’ti. –</p>
  485. <p class="unindented">Imā gāthā sudassanassa vacanaṃ. Tattha <span class="bld">puṇṇā uggassa tejaso</span>ti uggena visena puṇṇā.</p>
  486. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā ‘‘amma ajamukhi, jaṭantarato me nikkhamitvā pāṇimhi patiṭṭhahā’’ti mahājanassa majjheyeva bhaginiṃ pakkositvā hatthaṃ pasāresi. Sā tassa saddaṃ sutvā jaṭantare nisinnāva tikkhattuṃ maṇḍūkavassitaṃ vassitvā nikkhamitvā aṃsakūṭe nisīditvā uppatitvā tassa hatthatale tīṇi visabindūni pātetvā puna tassa jaṭantarameva pāvisi. Sudassano visaṃ gahetvā ṭhitova ‘‘nassissatāyaṃ janapado, nassissatāyaṃ janapado’’ti tikkhattuṃ mahāsaddaṃ abhāsi. Tassa so saddo dvādasayojanikaṃ bārāṇasiṃ chādetvā aṭṭhāsi. Atha rājā taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kimatthaṃ janapado nassissatī’’ti pucchi. ‘‘Mahārāja, imassa visassa nisiñcanaṭṭhānaṃ na passāmī’’ti. ‘‘Tāta, mahantā ayaṃ pathavī, pathaviyaṃ nisiñcā’’ti. Atha naṃ ‘‘na sakkā pathaviyaṃ siñcituṃ, mahārājā’’ti paṭikkhipanto gāthamāha –</p>
  487. <p class="hangnum"><a name="para890"></a><span class="paranum">890</span>.</p>
  488. <p class="gatha1"> ‘‘Chamāyaṃ ce nisiñcissaṃ, brahmadatta vijānahi;</p>
  489. <p class="gathalast">Tiṇalatāni osadhyo, ussusseyyuṃ asaṃsaya’’nti.</p>
  490. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0042"></a> <span class="bld">tiṇalatānī</span>ti pathavinissitāni tiṇāni ca latā ca sabbosadhiyo ca ussusseyyuṃ, tasmā na sakkā pathaviyaṃ nisiñcitunti.</p>
  491. <p class="bodytext">Tena hi naṃ, tāta, uddhaṃ ākāsaṃ khipāti. Tatrāpi na sakkāti dassento gāthamāha –</p>
  492. <p class="hangnum"><a name="para891"></a><span class="paranum">891</span>.</p>
  493. <p class="gatha1"> ‘‘Uddhaṃ ce pātayissāmi, brahmadatta vijānahi;</p>
  494. <p class="gathalast">Sattavassāniyaṃ devo, na vasse na himaṃ pate’’ti.</p>
  495. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na himaṃ pate</span>ti sattavassāni himabindumattampi na patissati.</p>
  496. <p class="bodytext">Tena <a name="V7.0042"></a> hi naṃ tāta udake siñcāti. Tatrāpi na sakkāti dassetuṃ gāthamāha –</p>
  497. <p class="hangnum"><a name="para892"></a><span class="paranum">892</span>.</p>
  498. <p class="gatha1"> ‘‘Udake <a name="P6.0196"></a> ce nisiñcissaṃ, brahmadatta vijānahi;</p>
  499. <p class="gathalast">Yāvantodakajā pāṇā, mareyyuṃ macchakacchapā’’ti.</p>
  500. <p class="bodytext">Atha naṃ rājā āha – ‘‘tāta, mayaṃ na kiñci jānāma, yathā amhākaṃ raṭṭhaṃ na nassati, taṃ upāyaṃ tvameva jānāhī’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, imasmiṃ ṭhāne paṭipāṭiyā tayo āvāṭe khaṇāpethā’’ti. Rājā khaṇāpesi. Sudassano paṭhamaṃ āvāṭaṃ nānābhesajjānaṃ pūrāpesi, dutiyaṃ gomayassa, tatiyaṃ dibbosadhānaññeva. Tato paṭhame āvāṭe visabindūni pātesi. Taṅkhaṇaññeva dhūmāyitvā jālā uṭṭhahi. Sā gantvā gomaye āvāṭaṃ gaṇhi. Tatopi jālā uṭṭhāya itaraṃ dibbosadhassa puṇṇaṃ gahetvā osadhāni jhāpetvā nibbāyi. Alampāyano tassa āvāṭassa avidūre aṭṭhāsi. Atha naṃ visausumā pahari, sarīracchavi uppāṭetvā gatā, setakuṭṭhi ahosi. So bhayatajjito ‘‘nāgarājānaṃ vissajjemī’’ti tikkhattuṃ vācaṃ nicchāresi. Taṃ sutvā bodhisatto ratanapeḷāya nikkhamitvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ attabhāvaṃ māpetvā devarājalīlāya ṭhito. Sudassanopi ajamukhīpi tatheva aṭṭhaṃsu. Tato sudassano rājānaṃ āha – ‘‘jānāsi no, mahārāja, kassete puttā’’ti? ‘‘Na jānāmī’’ti. ‘‘Tumhe tāva na jānāsi, kāsirañño pana dhītāya samuddajāya dhataraṭṭhassa dinnabhāvaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, jānāmi, mayhaṃ sā kaniṭṭhabhaginī’’ti. ‘‘Mayaṃ tassā puttā, tvaṃ no mātulo’’ti.</p>
  501. <p class="bodytext">Taṃ <a name="M7.0043"></a> sutvā rājā kampamāno te āliṅgitvā sīse cumbitvā roditvā pāsādaṃ āropetvā mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā bhūridattena paṭisanthāraṃ karonto pucchi ‘‘tāta, taṃ evarūpaṃ uggatejaṃ kathaṃ alampāyano gaṇhī’’ti? So sabbaṃ vitthārena kathetvā rājānaṃ ovadanto ‘‘mahārāja, raññā nāma iminā niyāmena rajjaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti mātulassa dhammaṃ desesi. Atha naṃ sudassano āha – ‘‘mātula, mama mātā bhūridattaṃ apassantī kilamati, na sakkā amhehi papañcaṃ kātu’’nti. ‘‘Sādhu, tātā, tumhe tāva gacchatha. Ahaṃ pana mama bhaginiṃ daṭṭhukāmomhi, kathaṃ passissāmī’’ti. ‘‘Mātula, kahaṃ pana no ayyako kāsirājā’’ti? ‘‘Tāta, mama bhaginiyā vinā <a name="P6.0197"></a> vasituṃ asakkonto rajjaṃ pahāya pabbajitvā asuke vanasaṇḍe nāma vasatī’’ti. ‘‘Mātula, mama mātā tumhe ceva ayyakañca daṭṭhukāmā, tumhe asukadivase mama ayyakassa santikaṃ gacchatha, mayaṃ mātaraṃ ādāya ayyakassa assamapadaṃ āgacchissāma. Tattha naṃ tumhepi passissathā’’ti. Iti te mātulassa divasaṃ <a name="V7.0043"></a> vavatthapetvā rājanivesanā otariṃsu. Rājā bhāgineyye uyyojetvā roditvā nivatti. Tepi pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanaṃ gatā.</p>
  502. <p class="centered">Nagarapavesanakhaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  503. <p class="subhead">Mahāsattassa pariyesanakhaṇḍaṃ</p>
  504. <p class="bodytext">Mahāsatte sampatte sakalanāgabhavanaṃ ekaparidevasaddaṃ ahosi. Sopi māsaṃ peḷāya vasitattā kilanto gilānaseyyaṃ sayi. Tassa santikaṃ āgacchantānaṃ nāgānaṃ pamāṇaṃ natthi. So tehi saddhiṃ kathento kilamati. Kāṇāriṭṭho devalokaṃ gantvā mahāsattaṃ adisvā paṭhamamevāgato. Atha naṃ ‘‘esa caṇḍo pharuso, sakkhissati nāgaparisaṃ vāretu’’nti mahāsattassa nisinnaṭṭhāne dovārikaṃ kariṃsu. Subhogopi sakalahimavantaṃ vicaritvā tato mahāsamuddañca sesanadiyo ca upadhāretvā yamunaṃ upadhārento āgacchati. Nesādabrāhmaṇopi alampāyanaṃ kuṭṭhiṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ bhūridattaṃ kilametvā kuṭṭhi jāto, ahaṃ pana taṃ mayhaṃ tāva bahūpakāraṃ maṇilobhena alampāyanassa dassesiṃ, taṃ pāpaṃ mama āgamissati. Yāva taṃ na āgacchati, tāvadeva yamunaṃ gantvā payāgatitthe pāpapavāhanaṃ karissāmī’’ti. So tattha gantvā ‘‘mayā bhūridatte mittadubbhikammaṃ kataṃ, taṃ pāpaṃ pavāhessāmī’’ti vatvā udakorohanakammaṃ karoti. Tasmiṃ khaṇe subhogo <a name="M7.0044"></a> taṃ ṭhānaṃ patto. Tassa taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘iminā kira pāpakena tāva mahantassa yasassa dāyako mama bhātā maṇiratanassa kāraṇā alampāyanassa dassito, nāssa jīvitaṃ dassāmī’’ti naṅguṭṭhena tassa pādesu veṭhetvā ākaḍḍhitvā udake osidāpetvā nirassāsakāle thokaṃ sithilaṃ akāsi. So sīsaṃ ukkhipi. Atha naṃ punākaḍḍhitvā <a name="P6.0198"></a> osīdāpesi. Evaṃ bahū vāre tena kilamiyamāno nesādabrāhmaṇo sīsaṃ ukkhipitvā gāthamāha –</p>
  505. <p class="hangnum"><a name="para893"></a><span class="paranum">893</span>.</p>
  506. <p class="gatha1"> ‘‘Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ, payāgasmiṃ patiṭṭhitaṃ;</p>
  507. <p class="gathalast">Ko maṃ ajjhoharī bhūto, ogāḷhaṃ yamunaṃ nadi’’nti.</p>
  508. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">lokya</span>nti evaṃ pāpavāhanasamatthanti lokasammataṃ. <span class="bld">Sajanta</span>nti evarūpaṃ udakaṃ abhisiñcantaṃ. <span class="bld">Payāgasmi</span>nti payāgatitthe.</p>
  509. <p class="bodytext">Atha <a name="V7.0044"></a> naṃ subhogo gāthāya ajjhabhāsi –</p>
  510. <p class="hangnum"><a name="para894"></a><span class="paranum">894</span>.</p>
  511. <p class="gatha1"> ‘‘Yadesa lokādhipatī yasassī, bārāṇasiṃ pakriya samantato;</p>
  512. <p class="gathalast">Tassāha putto uragūsabhassa, subhogoti maṃ brāhmaṇa vedayantī’’ti.</p>
  513. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yadesā</span>ti yo eso. <span class="bld">Pakriya samantato</span>ti paccatthikānaṃ duppaharaṇasamatthatāya parisamantato pakiriya sabbaṃ parikkhipitvā upari phaṇena chādesi.</p>
  514. <p class="bodytext">Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ayaṃ bhūridattabhātā, na me jīvitaṃ dassati, yaṃnūnāhaṃ etassa ceva mātāpitūnañcassa vaṇṇakittanena muducittataṃ katvā attano jīvitaṃ yāceyya’’nti cintetvā gāthamāha –</p>
  515. <p class="hangnum"><a name="para895"></a><span class="paranum">895</span>.</p>
  516. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi putto uragūsabhassa, kāsissa rañño amarādhipassa;</p>
  517. <p class="gatha2">Mahesakkho aññataro pitā te, maccesu mātā pana te atulyā;</p>
  518. <p class="gathalast">Na tādiso arahati brāhmaṇassa, dāsampi ohārituṃ mahānubhāvo’’ti.</p>
  519. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0045"></a> <span class="bld">kāsissā</span>ti aparena nāmena evaṃnāmakassa. ‘‘Kāsikarañño’’tipi paṭhantiyeva. Kāsirājadhītāya gahitattā kāsirajjampi tasseva santakaṃ katvā vaṇṇeti. <span class="bld">Amarādhipassā</span>ti dīghāyukatāya amarasaṅkhātānaṃ nāgānaṃ adhipassa. <span class="bld">Mahesakkho</span>ti mahānubhāvo. <span class="bld">Aññataro</span>ti mahesakkhānaṃ aññataro. <span class="bld">Dāsampī</span>ti <a name="P6.0199"></a> tādiso hi mahānubhāvo ānubhāvarahitaṃ brāhmaṇassa dāsampi udake oharituṃ nārahati, pageva mahānubhāvaṃ brāhmaṇanti.</p>
  520. <p class="bodytext">Atha naṃ subhogo ‘‘are duṭṭhabrāhmaṇa, tvaṃ maṃ vañcetvā ‘muñcissāmī’ti maññasi, na te jīvitaṃ dassāmī’’ti tena katakammaṃ pakāsento āha –</p>
  521. <p class="hangnum"><a name="para896"></a><span class="paranum">896</span>.</p>
  522. <p class="gatha1"> ‘‘Rukkhaṃ nissāya vijjhittho, eṇeyyaṃ pātumāgataṃ;</p>
  523. <p class="gathalast">So viddho dūramacari, saravegena sīghavā.</p>
  524. <p class="hangnum"><a name="para897"></a><span class="paranum">897</span>.</p>
  525. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ tvaṃ patitamaddakkhi, araññasmiṃ brahāvane;</p>
  526. <p class="gathalast">Sa maṃsakājamādāya, sāyaṃ nigrodhupāgami.</p>
  527. <p class="hangnum"><a name="para898"></a><span class="paranum">898</span>.</p>
  528. <p class="gatha1"> ‘‘Sukasāḷikasaṅghuṭṭhaṃ<a name="V7.0045"></a>, piṅgalaṃ santhatāyutaṃ;</p>
  529. <p class="gathalast">Kokilābhirudaṃ rammaṃ, dhuvaṃ haritasaddalaṃ.</p>
  530. <p class="hangnum"><a name="para899"></a><span class="paranum">899</span>.</p>
  531. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha te so pāturahu, iddhiyā yasasā jalaṃ;</p>
  532. <p class="gathalast">Mahānubhāvo bhātā me, kaññāhi parivārito.</p>
  533. <p class="hangnum"><a name="para900"></a><span class="paranum">900</span>.</p>
  534. <p class="gatha1"> ‘‘So tena pariciṇṇo tvaṃ, sabbakāmehi tappito;</p>
  535. <p class="gathalast">Aduṭṭhassa tuvaṃ dubbhi, taṃ te veraṃ idhāgataṃ.</p>
  536. <p class="hangnum"><a name="para901"></a><span class="paranum">901</span>.</p>
  537. <p class="gatha1"> ‘‘Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ;</p>
  538. <p class="gathalast">Bhātu parisaraṃ veraṃ, chedayissāmi te sira’’nti.</p>
  539. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāyaṃ nigrodhupāgamī</span>ti vikāle nigrodhaṃ upagato asi. <span class="bld">Piṅgala</span>nti pakkānaṃ vaṇṇena piṅgalaṃ. <span class="bld">Santhatāyuta</span>nti pārohaparikiṇṇaṃ. <span class="bld">Kokilābhiruda</span>nti kokilāhi abhirudaṃ. <span class="bld">Dhuvaṃ haritasaddala</span>nti udakabhūmiyaṃ jātattā niccaṃ haritasaddalaṃ bhūmibhāgaṃ. <span class="bld">Pāturahū</span>ti tasmiṃ te nigrodhe ṭhitassa <a name="M7.0046"></a> so mama bhātā pākaṭo ahosi. <span class="bld">Iddhiyā</span>ti puññatejena. <span class="bld">So tenā</span>ti so tuvaṃ tena attano nāgabhavanaṃ netvā pariciṇṇo. <span class="bld">Parisara</span>nti tayā mama bhātu kataṃ veraṃ pāpakammaṃ parisaranto anussaranto. <span class="bld">Chedayissāmi te sira</span>nti tava sīsaṃ chindissāmīti.</p>
  540. <p class="bodytext">Atha brāhmaṇo ‘‘na mesa jīvitaṃ dassati, yaṃ kiñci pana vatvā mokkhatthāya vāyamituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  541. <p class="hangnum"><a name="para902"></a><span class="paranum">902</span>.</p>
  542. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhāyako yācayogī, āhutaggi ca brāhmaṇo;</p>
  543. <p class="gathalast">Etehi tīhi ṭhānehi, avajjho hoti brāhmaṇo’’ti.</p>
  544. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">etehī</span>ti etehi ajjhāyakatādīhi tīhi kāraṇehi brāhmaṇo avajjho, na labbhā brāhmaṇaṃ vadhituṃ, kiṃ tvaṃ vadesi, yo hi brāhmaṇaṃ vadheti, so niraye nibbattatīti.</p>
  545. <p class="bodytext">Taṃ <a name="P6.0200"></a> sutvā subhogo saṃsayapakkhando hutvā ‘‘imaṃ nāgabhavanaṃ netvā bhātaro paṭipucchitvā jānissāmī’’ti cintetvā dve gāthā abhāsi –</p>
  546. <p class="hangnum"><a name="para903"></a><span class="paranum">903</span>.</p>
  547. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ <a name="V7.0046"></a> puraṃ dhataraṭṭhassa, ogāḷhaṃ yamunaṃ nadiṃ;</p>
  548. <p class="gathalast">Jotate sabbasovaṇṇaṃ, girimāhacca yāmunaṃ.</p>
  549. <p class="hangnum"><a name="para904"></a><span class="paranum">904</span>.</p>
  550. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha te purisabyagghā, sodariyā mama bhātaro;</p>
  551. <p class="gathalast">Yathā te tattha vakkhanti, tathā hessasi brāhmaṇā’’ti.</p>
  552. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pura</span>nti nāgapuraṃ. <span class="bld">Ogāḷha</span>nti anupaviṭṭhaṃ. <span class="bld">Girimāhacca yāmuna</span>nti yamunāto avidūre ṭhitaṃ himavantaṃ āhacca jotati. <span class="bld">Tattha te</span>ti tasmiṃ nagare te mama bhātaro vasanti, tattha nīte tayi yathā te vakkhanti, tathā bhavissasi. Sace hi saccaṃ kathesi, jīvitaṃ te atthi. No ce, tattheva sīsaṃ chindissāmīti.</p>
  553. <p class="bodytext">Iti naṃ vatvā subhogo gīvāyaṃ gahetvā khipanto akkosanto paribhāsanto mahāsattassa pāsādadvāraṃ agamāsi.</p>
  554. <p class="centered">Mahāsattassa pariyesanayakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  555. <p class="subhead">Micchākathā</p>
  556. <p class="bodytext">Atha <a name="M7.0047"></a> naṃ dovāriko hutvā nisinno kāṇāriṭṭho tathā kilametvā ānīyamānaṃ disvā paṭimaggaṃ gantvā ‘‘subhoga, mā viheṭhayi, brāhmaṇā nāma mahābrahmuno puttā. Sace hi mahābrahmā jānissati, ‘mama puttaṃ viheṭhentī’ti kujjhitvā amhākaṃ sakalaṃ nāgabhavanaṃ vināsessati. Lokasmiñhi brāhmaṇā nāma seṭṭhā mahānubhāvā, tvaṃ tesaṃ ānubhāvaṃ na jānāsi, ahaṃ pana jānāmī’’ti āha. Kāṇāriṭṭho kira atītānantarabhave yaññakārabrāhmaṇo ahosi, tasmā evamāha. Vatvā ca pana anubhūtapubbavasena yajanasīlo hutvā subhogañca nāgaparisañca āmantetvā ‘‘etha, bho, yaññakārakānaṃ vo guṇe vaṇṇessāmī’’ti vatvā yaññavaṇṇanaṃ ārabhanto āha –</p>
  557. <p class="hangnum"><a name="para905"></a><span class="paranum">905</span>.</p>
  558. <p class="gatha1"> ‘‘Anittarā ittarasampayuttā, yaññā ca vedā ca subhoga loke;</p>
  559. <p class="gathalast">Tadaggarayhañhi vinindamāno, jahāti vittañca satañca dhamma’’nti.</p>
  560. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0047"></a><a name="P6.0201"></a> <span class="bld">anittarā</span>ti subhoga imasmiṃ loke yaññā ca vedā ca anittarā na lāmakā mahānubhāvā, te ittarehi brāhmaṇehi sampayuttā, tasmā brāhmaṇāpi anittarāva jātā. <span class="bld">Tadaggarayha</span>nti tasmā agārayhaṃ brāhmaṇaṃ vinindamāno dhanañca paṇḍitānaṃ dhammañca jahāti. Idaṃ kira so ‘‘iminā bhūridatte mittadubbhikammaṃ katanti vattuṃ nāgaparisā mā labhantū’’ti avoca.</p>
  561. <p class="bodytext">Atha naṃ kāṇāriṭṭho ‘‘subhoga jānāsi pana ayaṃ loko kena nimmito’’ti vatvā ‘‘na jānāmī’’ti vutte ‘‘brāhmaṇānaṃ pitāmahena mahābrahmunā nimmito’’ti dassetuṃ itaraṃ gāthamāha –</p>
  562. <p class="hangnum"><a name="para906"></a><span class="paranum">906</span>.</p>
  563. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā, vessā kasiṃ pāricariyañca suddā;</p>
  564. <p class="gathalast">Upāgu paccekaṃ yathāpadesaṃ, katāhu ete vasināti āhū’’ti.</p>
  565. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upāgū</span>ti upagatā. Brahmā kira brāhmaṇādayo cattāro vaṇṇe nimminitvā ariye tāva brāhmaṇe āha – ‘‘tumhe ajjhenameva upagacchatha<a name="M7.0048"></a>, mā aññaṃ kiñci karitthā’’ti, janinde āha ‘‘tumhe pathaviṃyeva vijinatha’’, vesse āha – ‘‘tumhe kasiṃyeva upetha’’, sudde āha ‘‘tumhe tiṇṇaṃ vaṇṇānaṃ pāricariyaṃyeva upethā’’ti. Tato paṭṭhāya ariyā ajjhenaṃ, janindā pathaviṃ, vessā kasiṃ, suddā pāricariyaṃ upāgatāti vadanti. <span class="bld">Paccekaṃ yathāpadesa</span>nti upagacchantā ca pāṭiyekkaṃ attano kulapadesānurūpena brahmunā vuttaniyāmeneva upagatā. <span class="bld">Katāhu ete vasināti āhū</span>ti evaṃ kira ete vasinā mahābrahmunā katā ahesunti kathenti.</p>
  566. <p class="bodytext">Evaṃ mahāguṇā ete brāhmaṇā nāma. Yo hi etesu cittaṃ pasādetvā dānaṃ deti, tassa aññattha paṭisandhi natthi, devalokameva gacchatīti vatvā āha –</p>
  567. <p class="hangnum"><a name="para907"></a><span class="paranum">907</span>.</p>
  568. <p class="gatha1"> ‘‘Dhātā vidhātā varuṇo kuvero, somo yamo candimā vāyu sūriyo;</p>
  569. <p class="gathalast">Etepi yaññaṃ puthuso yajitvā, ajjhāyakānaṃ atho sabbakāme.</p>
  570. <p class="hangnum"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>.</p>
  571. <p class="gatha1"> ‘‘Vikāsitā cāpasatāni pañca, yo ajjuno balavā bhīmaseno;</p>
  572. <p class="gathalast">Sahassabāhu asamo pathabyā, sopi tadā ādahi jātaveda’’nti.</p>
  573. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0048"></a><a name="P6.0202"></a> <span class="bld">etepī</span>ti ete dhātādayo devarājāno. <span class="bld">Puthuso</span>ti anekappakāraṃ yaññaṃ yajitvā. <span class="bld">Atho sabbakāme</span>ti atha ajjhāyakānaṃ brāhmaṇānaṃ sabbakāme datvā etāni ṭhānāni pattāti dasseti. <span class="bld">Vikāsitā</span>ti ākaḍḍhitā. <span class="bld">Cāpasatāni pañcā</span>ti na dhanupañcasatāni, pañcacāpasatappamāṇaṃ pana mahādhanuṃ sayameva ākaḍḍhati. <span class="bld">Bhīmaseno</span>ti bhayānakaseno. <span class="bld">Sahassabāhū</span>ti na tassa bāhūnaṃ sahassaṃ, pañcannaṃ pana dhanuggahasatānaṃ bāhusahassena ākaḍḍhitabbassa dhanuno ākaḍḍhanenevaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ādahi jātaveda</span>nti sopi rājā tasmiṃ kāle brāhmaṇe sabbakāmehi santappetvā aggiṃ ādahi patiṭṭhāpetvā paricari, teneva kāraṇena <a name="M7.0049"></a> devaloke nibbatto. Tasmā brāhmaṇā nāma imasmiṃ loke jeṭṭhakāti āha.</p>
  574. <p class="bodytext">So uttaripi brāhmaṇe vaṇṇento gāthamāha –</p>
  575. <p class="hangnum"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>.</p>
  576. <p class="gatha1"> ‘‘Yo brāhmaṇe bhojayi dīgharattaṃ, annena pānena yathānubhāvaṃ;</p>
  577. <p class="gathalast">Pasannacitto anumodamāno, subhoga devaññataro ahosī’’ti.</p>
  578. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yo</span>ti yo so porāṇako bārāṇasirājāti dasseti. <span class="bld">Yathānubhāva</span>nti yathābalaṃ yaṃ tassa atthi, taṃ sabbaṃ pariccajitvā bhojesi. <span class="bld">Devaññataro</span>ti so aññataro mahesakkhadevarājā ahosi. Evaṃ brāhmaṇā nāma aggadakkhiṇeyyāti dasseti.</p>
  579. <p class="bodytext">Athassa aparampi kāraṇaṃ āharitvā dassento gāthamāha –</p>
  580. <p class="hangnum"><a name="para910"></a><span class="paranum">910</span>.</p>
  581. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāsanaṃ devamanomavaṇṇaṃ, yo sappinā asakkhi bhojetumaggiṃ;</p>
  582. <p class="gathalast">Sa yaññatantaṃ varato yajitvā, dibbaṃ gatiṃ mucalindajjhagacchī’’ti.</p>
  583. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mahāsana</span>nti mahābhakkhaṃ. <span class="bld">Bhojetu</span>nti santappetuṃ. <span class="bld">Yaññatanta</span>nti yaññavidhānaṃ. <span class="bld">Varato</span>ti varassa aggidevassa yajitvā. <span class="bld">Mucalindajjhagacchī</span>ti mucalindo adhigatoti.</p>
  584. <p class="bodytext">Eko kira pubbe bārāṇasiyaṃ mucalindo nāma rājā brāhmaṇe pakkosāpetvā saggamaggaṃ pucchi. Atha naṃ te ‘‘brāhmaṇānañca brāhmaṇadevatāya ca sakkāraṃ karohī’’ti vatvā ‘‘kā brāhmaṇadevatā’’ti vutte ‘‘‘aggidevoti taṃ navanītasappinā santappehī’’’ti āhaṃsu. So tathā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento esa imaṃ gāthamāha.</p>
  585. <p class="bodytext">Aparampi <a name="V7.0049"></a><a name="M7.0050"></a> kāraṇaṃ dassento gāthamāha –</p>
  586. <p class="hangnum"><a name="para911"></a><span class="paranum">911</span>.</p>
  587. <p class="gatha1"> ‘‘Mahānubhāvo vassasahassajīvī, yo pabbajī dassaneyyo uḷāro;</p>
  588. <p class="gathalast">Hitvā <a name="P6.0203"></a> apariyanta raṭṭhaṃ sasenaṃ, rājā dudīpopi jagāma sagga’’nti.</p>
  589. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pabbajī</span>ti pañcavassasatāni rajjaṃ kārento brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ katvā apariyantaṃ raṭṭhaṃ sasenaṃ hitvā pabbaji. <span class="bld">Dudīpopī</span>ti so dudīpo nāma rājā brāhmaṇe pūjetvāva saggaṃ gatoti vadati. ‘‘Dujīpo’’tipi pāṭho.</p>
  590. <p class="bodytext">Aparānipissa udāharaṇāni dassento āha –</p>
  591. <p class="hangnum"><a name="para912"></a><span class="paranum">912</span>.</p>
  592. <p class="gatha1"> ‘‘Yo sāgarantaṃ sāgaro vijitvā, yūpaṃ subhaṃ soṇṇamayaṃ uḷāraṃ;</p>
  593. <p class="gathalast">Ussesi vessānaramādahāno, subhoga devaññataro ahosi.</p>
  594. <p class="hangnum"><a name="para913"></a><span class="paranum">913</span>.</p>
  595. <p class="gatha1"> ‘‘Yassānubhāvena subhoga gaṅgā, pavattatha dadhisannisinnaṃ samuddaṃ;</p>
  596. <p class="gathalast">Sa lomapādo paricariya maggiṃ, aṅgo sahassakkhapurajjhagacchī’’ti.</p>
  597. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāgaranta</span>nti sāgarapariyantaṃ pathaviṃ. <span class="bld">Ussesī</span>ti brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā ‘‘sovaṇṇayūpaṃ ussāpehī’’ti vutto pasughātanatthāya ussāpesi. <span class="bld">Vessānaramādahāno</span>ti vessānaraṃ aggiṃ ādahanto. ‘‘Vesānari’’ntipi pāṭho. <span class="bld">Devaññataro</span>ti subhoga, so hi rājā aggiṃ juhitvā aññataro mahesakkhadevo ahosīti vadati. <span class="bld">Yassānubhāvenā</span>ti bho subhoga, gaṅgā ca mahāsamuddo ca kena katoti jānāsīti. Na jānāmīti. Kiṃ tvaṃ jānissasi, brāhmaṇeyeva pothetuṃ jānāsīti. Atītasmiñhi aṅgo nāma lomapādo bārāṇasirājā brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā tehi ‘‘bho, mahārāja, himavantaṃ pavisitvā brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ katvā aggiṃ paricarāhī’’ti vutte aparimāṇā <a name="M7.0051"></a> gāviyo ca mahiṃsiyo ca ādāya himavantaṃ pavisitvā tathā akāsi. ‘‘Brāhmaṇehi bhuttātirittaṃ khīradadhiṃ kiṃ kātabba’’nti ca vutte ‘‘chaḍḍethā’’ti āha. Tattha thokassa khīrassa chaḍḍitaṭṭhāne kunnadiyo ahesuṃ, bahukassa chaḍḍitaṭṭhāne gaṅgā pavattatha. Taṃ pana khīraṃ yattha dadhi hutvā sannisinnaṃ ṭhitaṃ, taṃ samuddaṃ nāma jātaṃ. Iti so evarūpaṃ sakkāraṃ katvā brāhmaṇehi vuttavidhānena aggiṃ paricariya sahassakkhassa puraṃ ajjhagacchi.</p>
  598. <p class="bodytext">Itissa <a name="V7.0050"></a> idaṃ atītaṃ āharitvā imaṃ gāthamāha –</p>
  599. <p class="hangnum"><a name="para914"></a><span class="paranum">914</span>.</p>
  600. <p class="gatha1"> ‘‘Mahiddhiko devavaro yasassī, senāpati tidive vāsavassa;</p>
  601. <p class="gathalast">So <a name="P6.0204"></a> somayāgena malaṃ vihantvā, subhoga devaññataro ahosī’’ti.</p>
  602. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so somayāgena malaṃ vihantvā</span>ti bho subhoga, yo idāni sakkassa senāpati mahāyaso devaputto, sopi pubbe eko bārāṇasirājā brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā tehi ‘‘somayāgena attano malaṃ pavāhetvā devalokaṃ gacchāhī’’ti vutte brāhmaṇānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ katvā tehi vuttavidhānena somayāgaṃ katvā tena attano malaṃ vihantvā devaññataro jātoti imamatthaṃ pakāsento evamāha.</p>
  603. <p class="bodytext">Aparānipissa udāharaṇāni dassento āha –</p>
  604. <p class="hangnum"><a name="para915"></a><span class="paranum">915</span>.</p>
  605. <p class="gatha1"> ‘‘Akārayi lokamimaṃ parañca, bhāgīrathiṃ himavantañca gijjhaṃ;</p>
  606. <p class="gathalast">Yo iddhimā devavaro yasassī, sopi tadā ādahi jātavedaṃ.</p>
  607. <p class="hangnum"><a name="para916"></a><span class="paranum">916</span>.</p>
  608. <p class="gatha1"> ‘‘Mālāgirī himavā yo ca gijjho, sudassano nisabho kuveru;</p>
  609. <p class="gathalast">Ete ca aññe ca nagā mahantā, cityā katā yaññakarehi māhū’’ti.</p>
  610. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0052"></a> <span class="bld">sopi tadā ādahi jātaveda</span>nti bhātika subhoga, yena mahābrahmunā ayañca loko paro ca loko bhāgīrathigaṅgā ca himavantapabbato ca gijjhapabbato ca kato, sopi yadā brahmupapattito pubbe māṇavako ahosi, tadā aggimeva ādahi, aggiṃ juhitvā mahābrahmā hutvā idaṃ sabbamakāsi. Evaṃmahiddhikā brāhmaṇāti dasseti.</p>
  611. <p class="bodytext"><span class="bld">Cityā katā</span>ti pubbe kireko bārāṇasirājā brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā ‘‘brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ karohī’’ti vutte tesaṃ mahādānaṃ paṭṭhapetvā ‘‘mayhaṃ dāne kiṃ natthī’’ti pucchitvā ‘‘sabbaṃ, deva, atthi, brāhmaṇānaṃ pana āsanāni nappahontī’’ti vutte iṭṭhakāhi cināpetvā āsanāni kāresi. Tadā cityā āsanapīṭhikā brāhmaṇānaṃ ānubhāvena vaḍḍhitvā mālāgiriādayo pabbatā jātā. Evamete yaññakārehi brāhmaṇehi katāti kathentīti.</p>
  612. <p class="bodytext">Atha <a name="V7.0051"></a> naṃ puna āha ‘‘bhātika, jānāsi panāyaṃ samuddo kena kāraṇena apeyyo loṇodako jāto’’ti? ‘‘Na jānāmi, ariṭṭhā’’ti. Atha naṃ ‘‘tvaṃ brāhmaṇeyeva vihiṃsituṃ jānāsi, suṇohī’’ti vatvā gāthamāha –</p>
  613. <p class="hangnum"><a name="para917"></a><span class="paranum">917</span>.</p>
  614. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ, tapassinaṃ ‘yācayogo’tidhāhu;</p>
  615. <p class="gathalast">Tīre <a name="P6.0205"></a> samuddassudakaṃ sajantaṃ, taṃ sāgarojjhohari tenāpeyyo’’ti.</p>
  616. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">‘yācayogotidhāhū</span>ti taṃ brāhmaṇaṃ yācayogoti idha loke āhu. <span class="bld">Udakaṃ sajanta</span>ti so kirekadivasaṃ pāpapavāhanakammaṃ karonto tīre ṭhatvā samuddato udakaṃ gahetvā attano upari sīse sajantaṃ abbhukirati. Atha naṃ evaṃ karontaṃ vaḍḍhitvā sāgaro ajjhohari. Taṃ kāraṇaṃ mahābrahmā ñatvā ‘‘iminā kira me putto hato’’ti kujjhitvā ‘‘samuddo apeyyo loṇodako bhavatū’’ti vatvā abhisapi, tena kāraṇena apeyyo jāto. Evarūpā ete brāhmaṇā nāma mahānubhāvāti.</p>
  617. <p class="bodytext">Punapi <a name="M7.0053"></a> āha –</p>
  618. <p class="hangnum"><a name="para918"></a><span class="paranum">918</span>.</p>
  619. <p class="gatha1"> ‘‘Āyāgavatthūni puthū pathabyā, saṃvijjanti brāhmaṇā vāsavassa;</p>
  620. <p class="gathalast">Purimaṃ disaṃ pacchimaṃ dakkhiṇuttaraṃ, saṃvijjamānā janayanti veda’’nti.</p>
  621. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vāsavassā</span>ti pubbe brāhmaṇānaṃ dānaṃ datvā vāsavattaṃ pattassa vāsavassa. <span class="bld">Āyāgavatthūnī</span>ti puññakkhettabhūtā aggadakkhiṇeyyā pathabyā puthū brāhmaṇā saṃvijjanti. <span class="bld">Purimaṃ disa</span>nti te idānipi catūsu disāsu saṃvijjamānā tassa vāsavassa mahantaṃ vedaṃ janayanti, pītisomanassaṃ āvahanti.</p>
  622. <p class="bodytext">Evaṃ ariṭṭho cuddasahi gāthāhi brāhmaṇe ca yaññe ca vede ca vaṇṇesi.</p>
  623. <p class="centered">Micchākathā niṭṭhitā.</p>
  624. <p class="bodytext">Tassa taṃ kathaṃ sutvā mahāsattassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatā bahū nāgā ‘‘ayaṃ bhūtameva kathetī’’ti micchāgāhaṃ gaṇhanākārappattā jātā. Mahāsatto gilānaseyyāya nipannova taṃ sabbaṃ assosi<a name="V7.0052"></a>. Nāgāpissa ārocesuṃ. Tato mahāsatto cintesi ‘‘ariṭṭho micchāmaggaṃ vaṇṇeti, vādamassa bhinditvā parisaṃ sammādiṭṭhikaṃ karissāmī’’ti. So uṭṭhāya nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito dhammāsane nisīditvā sabbaṃ nāgaparisaṃ sannipātāpetvā ariṭṭhaṃ pakkosāpetvā ‘‘ariṭṭha, tvaṃ abhūtaṃ vatvā vede ca yaññe ca brāhmaṇe ca vaṇṇesi, brāhmaṇānañhi vedavidhānena yaññayajanaṃ nāma anariyasammataṃ na saggāvahaṃ, tava vāde abhūtaṃ passāhī’’ti vatvā yaññabhedavādaṃ nāma ārabhanto āha –</p>
  625. <p class="hangnum"><a name="para919"></a><span class="paranum">919</span>.</p>
  626. <p class="gatha1"> ‘‘Kalī <a name="P6.0206"></a> hi dhīrāna kaṭaṃ magānaṃ, bhavanti vedajjhagatānariṭṭha;</p>
  627. <p class="gathalast">Marīcidhammaṃ asamekkhitattā, māyāguṇā nātivahanti paññaṃ.</p>
  628. <p class="hangnum"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>.</p>
  629. <p class="gatha1"> ‘‘Vedā <a name="M7.0054"></a> na tāṇāya bhavanti dassa, mittadduno bhūnahuno narassa;</p>
  630. <p class="gathalast">Na tāyate pariciṇṇo ca aggi, dosantaraṃ maccamanariyakammaṃ.</p>
  631. <p class="hangnum"><a name="para921"></a><span class="paranum">921</span>.</p>
  632. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbañca maccā sadhanaṃ sabhogaṃ, ādīpitaṃ dāru tiṇena missaṃ;</p>
  633. <p class="gathalast">Dahaṃ na tappe asamatthatejo, ko taṃ subhikkhaṃ dvirasaññu kayirā.</p>
  634. <p class="hangnum"><a name="para922"></a><span class="paranum">922</span>.</p>
  635. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi khīraṃ vipariṇāmadhammaṃ, dadhi bhavitvā navanītampi hoti;</p>
  636. <p class="gathalast">Evampi aggi vipariṇāmadhammo, tejo samorohatī yogayutto.</p>
  637. <p class="hangnum"><a name="para923"></a><span class="paranum">923</span>.</p>
  638. <p class="gatha1"> ‘‘Na dissatī aggi manuppaviṭṭho, sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi;</p>
  639. <p class="gathalast">Nāmatthamāno araṇīnarena, nākammunā jāyati jātavedo.</p>
  640. <p class="hangnum"><a name="para924"></a><span class="paranum">924</span>.</p>
  641. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi aggi antarato vaseyya, sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi;</p>
  642. <p class="gathalast">Sabbāni susseyyu vanāni loke, sukkhāni kaṭṭhāni ca pajjaleyyuṃ.</p>
  643. <p class="hangnum"><a name="para925"></a><span class="paranum">925</span>.</p>
  644. <p class="gatha1"> ‘‘Karoti ce dārutiṇena puññaṃ, bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ;</p>
  645. <p class="gathalast">Aṅgārikā loṇakarā ca sūdā, sarīradāhāpi kareyyu puññaṃ.</p>
  646. <p class="hangnum"><a name="para926"></a><span class="paranum">926</span>.</p>
  647. <p class="gatha1"> ‘‘Atha <a name="P6.0207"></a> ce hi ete na karonti puññaṃ, ajjhenamaggiṃ idha tappayitvā;</p>
  648. <p class="gathalast">Na koci lokasmiṃ karoti puññaṃ, bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ.</p>
  649. <p class="hangnum"><a name="para927"></a><span class="paranum">927</span>.</p>
  650. <p class="gatha1"> ‘‘Kathañhi <a name="V7.0053"></a><a name="M7.0055"></a> lokāpacito samāno, amanuññagandhaṃ bahūnaṃ akantaṃ;</p>
  651. <p class="gathalast">Yadeva maccā parivajjayanti, tadappasatthaṃ dvirasaññu bhuñje.</p>
  652. <p class="hangnum"><a name="para928"></a><span class="paranum">928</span>.</p>
  653. <p class="gatha1"> ‘‘Sikhimpi devesu vadanti heke, āpaṃ milakkhū pana devamāhu;</p>
  654. <p class="gathalast">Sabbeva ete vitathaṃ bhaṇanti, aggī na devaññataro na cāpo.</p>
  655. <p class="hangnum"><a name="para929"></a><span class="paranum">929</span>.</p>
  656. <p class="gatha1"> ‘‘Anindriyabaddhamasaññakāyaṃ, vessānaraṃ kammakaraṃ pajānaṃ;</p>
  657. <p class="gathalast">Paricariya maggiṃ sugatiṃ kathaṃ vaje, pāpāni kammāni pakubbamāno.</p>
  658. <p class="hangnum"><a name="para930"></a><span class="paranum">930</span>.</p>
  659. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbābhibhū tāhudha jīvikatthā, aggissa brahmā paricārikoti;</p>
  660. <p class="gathalast">Sabbānubhāvī ca vasī kimatthaṃ, animmito nimmitaṃ vanditassa.</p>
  661. <p class="hangnum"><a name="para931"></a><span class="paranum">931</span>.</p>
  662. <p class="gatha1"> ‘‘Hassaṃ anijjhānakkhamaṃ atacchaṃ, sakkārahetu pakiriṃsu pubbe;</p>
  663. <p class="gathalast">Te lābhasakkāre apātubhonte, sandhāpitā jantubhi santidhammaṃ.</p>
  664. <p class="hangnum"><a name="para932"></a><span class="paranum">932</span>.</p>
  665. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā, vessā kasiṃ pāricariyañca suddā;</p>
  666. <p class="gathalast">Upāgu paccekaṃ yathāpadesaṃ, katāhu ete vasināti āhu.</p>
  667. <p class="hangnum"><a name="para933"></a><span class="paranum">933</span>.</p>
  668. <p class="gatha1"> ‘‘Etañca <a name="P6.0208"></a> saccaṃ vacanaṃ bhaveyya, yathā idaṃ bhāsitaṃ brāhmaṇehi;</p>
  669. <p class="gatha2">Nākhattiyo jātu labhetha rajjaṃ, nābrāhmaṇo mantapadāni sikkhe;</p>
  670. <p class="gathalast">Nāññatra vessehi kasiṃ kareyya, suddo na mucce parapesanāya.</p>
  671. <p class="hangnum"><a name="para934"></a><span class="paranum">934</span>.</p>
  672. <p class="gatha1"> ‘‘Yasmā <a name="M7.0056"></a> ca etaṃ vacanaṃ abhūtaṃ, musāvime odariyā bhaṇanti;</p>
  673. <p class="gathalast">Tadappapaññā abhisaddahanti, passanti taṃ paṇḍitā attanāva.</p>
  674. <p class="hangnum"><a name="para935"></a><span class="paranum">935</span>.</p>
  675. <p class="gatha1"> ‘‘Khatyā hi vessānaṃ baliṃ haranti, ādāya satthāni caranti brāhmaṇā;</p>
  676. <p class="gathalast">Taṃ tādisaṃ saṅkhubhitaṃ pabhinnaṃ, kasmā brahmā nujju karoti lokaṃ.</p>
  677. <p class="hangnum"><a name="para936"></a><span class="paranum">936</span>.</p>
  678. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi so issaro sabbaloke, brahmā bahūbhūtapatī pajānaṃ;</p>
  679. <p class="gathalast">Kiṃ sabbalokaṃ vidahī alakkhiṃ, kiṃ sabbalokaṃ na sukhiṃ akāsi.</p>
  680. <p class="hangnum"><a name="para937"></a><span class="paranum">937</span>.</p>
  681. <p class="gatha1"> ‘‘Sace <a name="V7.0054"></a> hi so issaro sabbaloke, brahmā bahūbhūtapatī pajānaṃ;</p>
  682. <p class="gathalast">Māyā musāvajjamadena cāpi, lokaṃ adhammena kimatthamakāri.</p>
  683. <p class="hangnum"><a name="para938"></a><span class="paranum">938</span>.</p>
  684. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi so issaro sabbaloke, brahmā bahūbhūtapatī pajānaṃ;</p>
  685. <p class="gathalast">Adhammiko bhūtapatī ariṭṭha, dhamme sati yo vidahī adhammaṃ.</p>
  686. <p class="hangnum"><a name="para939"></a><span class="paranum">939</span>.</p>
  687. <p class="gatha1"> ‘‘Kīṭā paṭaṅgā uragā ca bhekā, gantvā kimī sujjhati makkhikā ca;</p>
  688. <p class="gathalast">Etepi dhammā anariyarūpā, kambojakānaṃ vitathā bahūna’’nti.</p>
  689. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0209"></a> <span class="bld">vedajjhagatānariṭṭhā</span>ti ariṭṭha, imāni vedādhigamanāni nāma dhīrānaṃ parājayasaṅkhāto kaliggāho, magānaṃ bālānaṃ jayasaṅkhāto kaṭaggāho. <span class="bld">Marīcidhamma</span>nti idañhi vedattayaṃ marīcidhammaṃ. Tayidaṃ asamekkhitattā yuttāyuttaṃ <a name="M7.0057"></a> ajānantā bālā udakasaññāya magā marīciṃ viya bhūtasaññāya anavajjasaññāya attano vināsaṃ upagacchanti. <span class="bld">Pañña</span>nti evarūpā pana māyākoṭṭhāsā paññaṃ ñāṇasampannaṃ purisaṃ nātivahanti na vañcenti. <span class="bld">Bhavanti dassā</span>ti <span class="bld">da</span>-kāro byañjanasandhimattaṃ, assa <span class="bld">bhūnahuno</span> vuḍḍhighātakassa mittadubbhino narassa vedā na tāṇatthāya bhavanti, patiṭṭhā hotuṃ na sakkontīti attho. <span class="bld">Pariciṇṇo ca aggī</span>ti aggi ca pariciṇṇo tividhena duccaritadosena sadosacittaṃ pāpakammaṃ purisaṃ na tāyati na rakkhati.</p>
  690. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbañca maccā</span>ti sacepi hi maccā yattakaṃ loke dāru atthi, taṃ sabbaṃ sadhanaṃ sabhogaṃ attano dhanena ca bhogehi ca saddhiṃ tiṇena missaṃ katvā ādīpeyyuṃ. Evaṃ sabbampi taṃ tehi ādīpitaṃ dahanto ayaṃ asamatthatejo asadisatejo tava aggi na tappeyya. Evaṃ atappanīyaṃ, bhātika, dvirasaññu dvīhi jivhāhi rasajānanasamattho ko taṃ sappiādīhi subhikkhaṃ suhītaṃ kayirā, ko sakkuṇeyya kātuṃ. Evaṃ atittaṃ panetaṃ mahagghasaṃ santappetvā ko nāma devalokaṃ gamissati, passa yāvañcetaṃ dukkathitanti. <span class="bld">Yogayutto</span>ti araṇimathanayogena yutto hutvā taṃ paccayaṃ labhitvāva aggi samorohati nibbattati. Evaṃ paravāyāmena uppajjamānaṃ acetanaṃ taṃ tvaṃ ‘‘devo’’ti vadesi. Idampi abhūtameva kathesīti.</p>
  691. <p class="bodytext"><span class="bld">Aggi manuppaviṭṭho</span>ti aggi anupaviṭṭho. <span class="bld">Nāmatthamāno</span>ti nāpi araṇihatthena narena amatthiyamāno nibbattati. <span class="bld">Nākammunā jāyati jātavedo</span>ti ekassa kiriyaṃ vinā attano dhammatāya eva na jāyati. <span class="bld">Susseyyu</span>nti anto agginā sosiyamānāni vanāni sukkheyyuṃ, allāneva <a name="V7.0055"></a> na siyuṃ. <span class="bld">Bhoja</span>nti bhojento. <span class="bld">Dhūmasikhiṃ patāpava</span>nti dhūmasikhāya yuttaṃ patāpavantaṃ. <span class="bld">Aṅgārikā</span>ti aṅgārakammakarā. <span class="bld">Loṇakarā</span>ti loṇodakaṃ pacitvā loṇakārakā. <span class="bld">Sūdā</span>ti bhattakārakā. <span class="bld">Sarīradāhā</span>ti matasarīrajjhāpakā. <span class="bld">Puñña</span>nti etepi sabbe puññameva kareyyuṃ.</p>
  692. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhenamaggi</span>nti ajjhenaaggiṃ. <span class="bld">Na kocī</span>ti mantajjhāyakā brāhmaṇāpi hontu, koci naro dhūmasikhiṃ patāpavantaṃ aggiṃ bhojento tappayitvāpi puññaṃ <a name="M7.0058"></a> na karoti nāma. <span class="bld">Lokāpacito samāno</span>ti tava devolokassa apacito pūjito samāno. <span class="bld">Yadevā</span>ti yaṃ ahikuṇapādiṃ paṭikulaṃ jegucchaṃ maccā dūrato parivajjenti. <span class="bld">Tadappasattha</span>nti taṃ appasatthaṃ, samma, dvirasaññu kathaṃ kena kāraṇena paribhuñjeyya. <span class="bld">Devesū</span>ti eke manussā sikhimpi devesu aññataraṃ devaṃ vadanti. <span class="bld">Milakkhū panā</span>ti aññāṇā pana milakkhū udakaṃ ‘‘devo’’ti vadanti. <span class="bld">Asaññakāya</span>nti <a name="P6.0210"></a> anindriyabaddhaṃ acittakāyañca samānaṃ etaṃ acetanaṃ pajānaṃ pacanādikammakaraṃ vessānaraṃ aggiṃ paricaritvā pāpāni kammāni karonto loko kathaṃ sugatiṃ gamissati. Idaṃ te ativiya dukkathitaṃ.</p>
  693. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbābhi bhūtāhudha jīvikatthā</span>ti ime brāhmaṇā attano jīvikatthaṃ mahābrahmā sabbābhibhūti āhaṃsu, sabbo loko teneva nimmitoti vadanti. Puna aggissa brahmā paricārakotipi vadanti. Sopi kira aggiṃ juhateva. <span class="bld">Sabbānubhāvī ca vasī</span>ti so pana yadi sabbānubhāvī ca vasī ca, atha kimatthaṃ sayaṃ animmito hutvā attanāva nimmitaṃ vanditā bhaveyya. Idampi te <span class="bld">dukkathita</span>meva. <span class="bld">Hassa</span>nti ariṭṭha brāhmaṇānaṃ vacanaṃ nāma hasitabbayuttakaṃ paṇḍitānaṃ na nijjhānakkhamaṃ. <span class="bld">Pakiriṃsū</span>ti ime brāhmaṇā evarūpaṃ musāvādaṃ attano sakkārahetu pubbe patthariṃsu. <span class="bld">Sandhāpitā jantubhi santidhamma</span>nti te ettakena lābhasakkāre apātubhūte jantūhi saddhiṃ yojetvā pāṇavadhapaṭisaṃyuttaṃ attano laddhidhammasaṅkhātaṃ santidhammaṃ sandhāpitā, yaññasuttaṃ nāma ganthayiṃsūti attho.</p>
  694. <p class="bodytext"><span class="bld">Etañca sacca</span>nti yadetaṃ tayā ‘‘ajjhenamariyā’’tiādi vuttaṃ, etañca saccaṃ bhaveyya. <span class="bld">Nākhattiyo</span>ti evaṃ sante akhattiyo rajjaṃ nāma na labheyya, abrāhmaṇopi mantapadāni na sikkheyya. <span class="bld">Musāvime</span>ti musāva ime. <span class="bld">Odariyā</span>ti udaranissitajīvikā, udarapūraṇahetu vā. <span class="bld">Tadappapaññā</span>ti taṃ tesaṃ vacanaṃ appapaññā. <span class="bld">Attanāvā</span>ti paṇḍitā pana tesaṃ vacanaṃ ‘‘sadosa’’nti attanāva passanti. <span class="bld">Tādisa</span>nti tathārūpaṃ. <span class="bld">Saṅkhubhita</span>nti saṅkhubhitvā brahmunā ṭhapitamariyādaṃ bhinditvā ṭhitaṃ saṅkhubhitaṃ vibhindaṃ lokaṃ so tavabrahmā kasmā ujuṃ na karoti<a name="V7.0056"></a>. <span class="bld">Alakkhi</span>nti kiṃkāraṇā sabbaloke dukkhaṃ vidahi. <span class="bld">Sukhi</span>nti kiṃ nu ekantasukhimeva sabbalokaṃ na <a name="M7.0059"></a> akāsi, lokavināsako coro maññe tava brahmāti. <span class="bld">Māyā</span>ti māyāya. <span class="bld">Adhammena kimatthamakārī</span>ti iminā māyādinā adhammena kiṃkāraṇā lokaṃ anatthakiriyāyaṃ saṃyojesīti attho. <span class="bld">Ariṭṭhā</span>ti ariṭṭha, tava bhūtapati adhammiko, yo dasavidhe kusaladhamme sati dhammameva avidahitvā adhammaṃ vidahi. <span class="bld">Kīṭā</span>tiādi upayogatthe paccattaṃ. Ete kīṭādayo pāṇe hantvā macco sujjhatīti etepi kambojaraṭṭhavāsīnaṃ bahūnaṃ anariyānaṃ dhammā, te pana vitathā, adhammāva dhammāti vuttā. Tehipi tava brahmunāva nimmitehi bhavitabbanti.</p>
  695. <p class="bodytext">Idāni tesaṃ vitathabhāvaṃ dassento āha –</p>
  696. <p class="hangnum"><a name="para940"></a><span class="paranum">940</span>.</p>
  697. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi so sujjhati yo hanāti, hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ;</p>
  698. <p class="gathalast">Bhovādi <a name="P6.0211"></a> bhovādina mārayeyyuṃ, ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ.</p>
  699. <p class="hangnum"><a name="para941"></a><span class="paranum">941</span>.</p>
  700. <p class="gatha1"> ‘‘Neva migā na pasū nopi gāvo, āyācanti attavadhāya keci;</p>
  701. <p class="gathalast">Vipphandamāne idha jīvikatthā, yaññesu pāṇe pasumārabhanti.</p>
  702. <p class="hangnum"><a name="para942"></a><span class="paranum">942</span>.</p>
  703. <p class="gatha1"> ‘‘Yūpussane pasubandhe ca bālā, cittehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti;</p>
  704. <p class="gathalast">Ayaṃ te yūpo kāmaduho parattha, bhavissati sassato samparāye.</p>
  705. <p class="hangnum"><a name="para943"></a><span class="paranum">943</span>.</p>
  706. <p class="gatha1"> ‘‘Sace ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ, dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ;</p>
  707. <p class="gatha2">Sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi, sace duhe tidive sabbakāme;</p>
  708. <p class="gathalast">Tevijjasaṅghāva puthū yajeyyuṃ, abrāhmaṇaṃ kañci na yājayeyyuṃ.</p>
  709. <p class="hangnum"><a name="para944"></a><span class="paranum">944</span>.</p>
  710. <p class="gatha1"> ‘‘Kuto <a name="M7.0060"></a> ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ, dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ;</p>
  711. <p class="gathalast">Sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi, kuto duhe tidive sabbakāme.</p>
  712. <p class="hangnum"><a name="para945"></a><span class="paranum">945</span>.</p>
  713. <p class="gatha1"> ‘‘Saṭhā ca luddā ca paluddhabālā, cittehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti;</p>
  714. <p class="gathalast">Ādāya aggiṃ mama dehi vittaṃ, tato sukhī hohisi sabbakāme.</p>
  715. <p class="hangnum"><a name="para946"></a><span class="paranum">946</span>.</p>
  716. <p class="gatha1"> ‘‘Tamaggihuttaṃ <a name="V7.0057"></a> saraṇaṃ pavissa, cittehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti;</p>
  717. <p class="gathalast">Oropayitvā kesamassuṃ nakhañca, vedehi vittaṃ atigāḷhayanti.</p>
  718. <p class="hangnum"><a name="para947"></a><span class="paranum">947</span>.</p>
  719. <p class="gatha1"> ‘‘Kākā ulūkaṃva raho labhitvā, ekaṃ samānaṃ bahukā samecca;</p>
  720. <p class="gathalast">Annāni <a name="P6.0212"></a> bhutvā kuhakā kuhitvā, muṇḍaṃ karitvā yaññapathossajanti.</p>
  721. <p class="hangnum"><a name="para948"></a><span class="paranum">948</span>.</p>
  722. <p class="gatha1"> ‘‘Evañhi so vañcito brāhmaṇehi, eko samāno bahukā samecca;</p>
  723. <p class="gathalast">Te yogayogena vilumpamānā, diṭṭhaṃ adiṭṭhena dhanaṃ haranti.</p>
  724. <p class="hangnum"><a name="para949"></a><span class="paranum">949</span>.</p>
  725. <p class="gatha1"> ‘‘Akāsiyā rājūhivānusiṭṭhā, tadassa ādāya dhanaṃ haranti;</p>
  726. <p class="gathalast">Te tādisā corasamā asantā, vajjhā na haññanti ariṭṭha loke.</p>
  727. <p class="hangnum"><a name="para950"></a><span class="paranum">950</span>.</p>
  728. <p class="gatha1"> ‘‘Indassa bāhārasi dakkhiṇāti, yaññesu chindanti palāsayaṭṭhiṃ;</p>
  729. <p class="gathalast">Taṃ cepi saccaṃ maghavā chinnabāhu, kenassa indo asure jināti.</p>
  730. <p class="hangnum"><a name="para951"></a><span class="paranum">951</span>.</p>
  731. <p class="gatha1"> ‘‘Tañceva <a name="M7.0061"></a> tucchaṃ maghavā samaṅgī, hantā avajjho paramo sa devo;</p>
  732. <p class="gathalast">Mantā ime brāhmaṇā tuccharūpā, sandiṭṭhikā vañcanā esa loke.</p>
  733. <p class="hangnum"><a name="para952"></a><span class="paranum">952</span>.</p>
  734. <p class="gatha1"> ‘‘Mālāgiri himavā yo ca gijjho, sudassano nisabho kuveru;</p>
  735. <p class="gathalast">Ete ca aññe ca nagā mahantā, cityā katā yaññakarehi māhu.</p>
  736. <p class="hangnum"><a name="para953"></a><span class="paranum">953</span>.</p>
  737. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpakārāni hi iṭṭhakāni, cityā katā yaññakarehi māhu;</p>
  738. <p class="gathalast">Na pabbatā honti tathāpakārā, aññā disā acalā tiṭṭhaselā.</p>
  739. <p class="hangnum"><a name="para954"></a><span class="paranum">954</span>.</p>
  740. <p class="gatha1"> ‘‘Na iṭṭhakā honti silā cirena, na tattha sañjāyati ayo na lohaṃ;</p>
  741. <p class="gathalast">Yaññañca <a name="P6.0213"></a> etaṃ parivaṇṇayantā, cityā katā yaññakarehi māhu.</p>
  742. <p class="hangnum"><a name="para955"></a><span class="paranum">955</span>.</p>
  743. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ, tapassinaṃ ‘yācayogo’tidhāhu;</p>
  744. <p class="gathalast">Tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ, taṃ sāgarajjhohari tenāpeyyo.</p>
  745. <p class="hangnum"><a name="para956"></a><span class="paranum">956</span>.</p>
  746. <p class="gatha1"> ‘‘Parosahassampi <a name="V7.0058"></a> samantavede, mantūpapanne nadiyo vahanti;</p>
  747. <p class="gathalast">Na tena byāpannarasūdakā na, kasmā samuddo atulo apeyyo.</p>
  748. <p class="hangnum"><a name="para957"></a><span class="paranum">957</span>.</p>
  749. <p class="gatha1"> ‘‘Ye keci kūpā idha jīvaloke, loṇūdakā kūpakhaṇehi khātā;</p>
  750. <p class="gathalast">Na brāhmaṇajjhoharaṇena tesu, āpo apeyyo dvirasaññu māhu.</p>
  751. <p class="hangnum"><a name="para958"></a><span class="paranum">958</span>.</p>
  752. <p class="gatha1"> ‘‘Pure <a name="M7.0062"></a> puratthā kā kassa bhariyā, mano manussaṃ ajanesi pubbe;</p>
  753. <p class="gathalast">Tenāpi dhammena na koci hīno, evampi vossaggavibhaṅgamāhu.</p>
  754. <p class="hangnum"><a name="para959"></a><span class="paranum">959</span>.</p>
  755. <p class="gatha1"> ‘‘Caṇḍālaputtopi adhicca vede, bhāseyya mante kusalo matīmā;</p>
  756. <p class="gathalast">Na tassa muddhāpi phaleyya sattadhā, mantā ime attavadhāya katā.</p>
  757. <p class="hangnum"><a name="para960"></a><span class="paranum">960</span>.</p>
  758. <p class="gatha1"> ‘‘Vācākatā giddhikatā gahītā, dummocayā kabyapathānupannā;</p>
  759. <p class="gathalast">Bālāna cittaṃ visame niviṭṭhaṃ, tadappapaññā abhisaddahanti.</p>
  760. <p class="hangnum"><a name="para961"></a><span class="paranum">961</span>.</p>
  761. <p class="gatha1"> ‘‘Sīhassa byagghassa ca dīpino ca, na vijjatī porisiyaṃ balena;</p>
  762. <p class="gathalast">Manussabhāvo ca gavaṃva pekkho, jātī hi tesaṃ asamā samānā.</p>
  763. <p class="hangnum"><a name="para962"></a><span class="paranum">962</span>.</p>
  764. <p class="gatha1"> ‘‘Sace <a name="P6.0214"></a> ca rājā pathaviṃ vijitvā, sajīvavā assavapārisajjo;</p>
  765. <p class="gathalast">Sayameva so sattusaṅghaṃ vijeyya, tassappajā niccasukhī bhaveyya.</p>
  766. <p class="hangnum"><a name="para963"></a><span class="paranum">963</span>.</p>
  767. <p class="gatha1"> ‘‘Khattiyamantā ca tayo ca vedā, atthena ete samakā bhavanti;</p>
  768. <p class="gathalast">Tesañca atthaṃ avinicchinitvā, na bujjhatī oghapathaṃva channaṃ.</p>
  769. <p class="hangnum"><a name="para964"></a><span class="paranum">964</span>.</p>
  770. <p class="gatha1"> ‘‘Khattiyamantā ca tayo ca vedā, atthena ete samakā bhavanti;</p>
  771. <p class="gathalast">Lābho alābho ayaso yaso ca, sabbeva tesaṃ catunnañca dhammā.</p>
  772. <p class="hangnum"><a name="para965"></a><span class="paranum">965</span>.</p>
  773. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi <a name="M7.0063"></a> ibbhā dhanadhaññahetu, kammāni karonti puthū pathabyā;</p>
  774. <p class="gathalast">Tevijjasaṅghā ca tatheva ajja, kammāni karonti puthū pathabyā.</p>
  775. <p class="hangnum"><a name="para966"></a><span class="paranum">966</span>.</p>
  776. <p class="gatha1"> ‘‘Ibbhehi <a name="V7.0059"></a> ye te samakā bhavanti, niccussukā kāmaguṇesu yuttā;</p>
  777. <p class="gathalast">Kammāni karonti puthū pathabyā, tadappapaññā dvirasaññurā te’’ti.</p>
  778. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhovādī</span>ti brāhmaṇā. <span class="bld">Bhovādina mārayeyyu</span>nti brāhmaṇameva māreyyuṃ. <span class="bld">Ye cāpī</span>ti yepi brāhmaṇānaṃ taṃ vacanaṃ saddaheyyuṃ, te attano upaṭṭhākeyeva ca brāhmaṇe ca māreyyuṃ. Brāhmaṇā pana brāhmaṇe ca upaṭṭhāke ca amāretvā nānappakāre tiracchāneyeva mārenti. Iti tesaṃ vacanaṃ micchā. <span class="bld">Kecī</span>ti yaññesu no māretha, mayaṃ saggaṃ gamissāmāti āyācantā keci natthi. <span class="bld">Pāṇe pasumārabhantī</span>ti migādayo pāṇe ca pasū ca vipphandamāne jīvikatthāya mārenti. <span class="bld">Mukhaṃ nayantī</span>ti etesu yūpussanesu pasubandhesu imasmiṃ te yūpe sabbaṃ maṇisaṅkhamuttaṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ sannihitaṃ, ayaṃ te yūpo parattha paraloke kāmaduho bhavissati, sassatabhāvaṃ āvahissatīti citrehi kāraṇehi mukhaṃ pasādenti, taṃ taṃ vatvā micchāgāhaṃ <a name="P6.0215"></a> gāhentīti attho.</p>
  779. <p class="bodytext"><span class="bld">Sace cā</span>ti sace ca yūpe vā sesakaṭṭhesu vā etaṃ maṇiādikaṃ bhaveyya, tidive vā sabbakāmaduho assa, tevijjasaṅghāva puthū hutvā yaññaṃ yajeyyuṃ bahudhanatāya ceva saggakāmatāya ca, aññaṃ abrāhmaṇaṃ na yājeyyuṃ. Yasmā pana attano dhanaṃ paccāsīsantā aññampi yajāpenti, tasmā abhūtavādinoti veditabbā. <span class="bld">Kuto cā</span>ti etasmiñca yūpe vā sesakaṭṭhesu vā kuto etaṃ maṇiādikaṃ avijjamānameva, kuto tidive sabbakāme duhissati. Sabbathāpi abhūtameva tesaṃ vacanaṃ.</p>
  780. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭhā</span> <a name="M7.0064"></a> <span class="bld">ca luddā ca paluddhabālā</span>ti ariṭṭha, ime brāhmaṇā nāma kerāṭikā ceva nikkaruṇā ca, te bālā lokaṃ palobhetvā upalobhetvā citrehi kāraṇehi mukhaṃ pasādenti. Sabbakāmeti aggiṃ ādāya tvañca jūha, amhākañca vittaṃ dehi, tato sabbakāme labhitvā sukhī hohisi.</p>
  781. <p class="bodytext"><span class="bld">Tamaggihuttaṃ saraṇaṃ pavissā</span>ti taṃ rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā ādāya aggijuhanaṭṭhānaṃ gehaṃ pavisitvā. <span class="bld">Oropayitvā</span>ti citrāni kāraṇāni vadantā kesamassuṃ nakhe ca oropayitvā. <span class="bld">Atigāḷhayantī</span>ti vuttatāya tayo vede nissāya ‘‘idaṃ dātabbaṃ, idaṃ kattabba’’nti vadantā vedehi tassa santakaṃ vittaṃ atigāḷhayanti vināsenti viddhaṃsenti.</p>
  782. <p class="bodytext"><span class="bld">Annāni</span> <a name="V7.0060"></a> <span class="bld">bhutvā kuhakā kuhitvā</span>ti te kuhakā nānappakāraṃ kuhakakammaṃ katvā <span class="bld">samecca</span> samāgantvā yaññaṃ vaṇṇetvā vañcetvā tassa santakaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā atha naṃ muṇḍakaṃ katvā yaññapathe ossajanti, taṃ gahetvā bahiyaññāvāṭaṃ gacchantīti attho.</p>
  783. <p class="bodytext"><span class="bld">Yogayogenā</span>ti te brāhmaṇā taṃ ekaṃ bahukā samecca tena tena yogena tāya tāya yuttiyā vilumpamānā diṭṭhaṃ paccakkhaṃ tassa dhanaṃ adiṭṭhena devalokena adiṭṭhaṃ devalokaṃ vaṇṇetvā āharaṇaṭṭhānaṃ katvā haranti. <span class="bld">Akāsiyā rājūhivānusiṭṭhā</span>ti ‘‘idañcidañca baliṃ gaṇhathā’’ti rājūhi anusiṭṭhā akāsiyasaṅkhātā rājapurisā viya. <span class="bld">Tadassā</span>ti taṃ assa dhanaṃ ādāya haranti. <span class="bld">Corasamā</span>ti abhūtabaliggāhakā sandhicchedakacorasadisā asappurisā. <span class="bld">Vajjhā</span>ti vadhārahā evarūpā pāpadhammā udāni loke na haññanti.</p>
  784. <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhārasī</span>ti bāhā asi. Idaṃ vuttaṃ hoti – idampi ariṭṭha, brāhmaṇānaṃ musāvādaṃ passa. Te kira yaññesu mahatiṃ palāsayaṭṭhiṃ ‘‘indassa bāhā asi dakkhiṇā’’ti vatvā chindanti. Tañce etesaṃ vacanaṃ saccaṃ, atha chinnabāhu samāno kenassa bāhubalena indo asure jinātīti. <span class="bld">Samaṅgī</span>ti bāhusamaṅgī acchinnabāhu arogoyeva. <span class="bld">Hantā</span>ti asurānaṃ hantā. <span class="bld">Paramo</span>ti uttamo puññiddhiyā samannāgato aññesaṃ avajjho. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti brāhmaṇānaṃ. <span class="bld">Tuccharūpā</span>ti tucchasabhāvā nipphalā<a name="M7.0065"></a>. <span class="bld">Vañcanā</span>ti ye ca te brāhmaṇānaṃ mantā nāma, esā loke sandiṭṭhikā vañcanā.</p>
  785. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāpakārānī</span>ti yādisāni iṭṭhakāni gahetvā yaññakarehi cityā katāti vadanti. <span class="bld">Tiṭṭhaselā</span>ti pabbatā hi acalā tiṭṭhā na upacitā ekagghanā silāmayā ca. Iṭṭhakāni calāni na ekagghanāni na silāmayāni. <span class="bld">Parivaṇṇayantā</span>ti etaṃ <a name="P6.0216"></a> yaññaṃ vaṇṇentā brāhmaṇā.</p>
  786. <p class="bodytext"><span class="bld">Samantavede</span>ti paripuṇṇavede brāhmaṇe. <span class="bld">Vahantī</span>ti sotesupi āvaṭṭesupi patite vahanti, nimujjāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpenti. <span class="bld">Na tena byāpannarasūdakā nā</span>ti ettha eko <span class="bld">na</span>-kāro pucchanattho hoti. Nanu tena byāpannarasūdakā nadiyoti taṃ pucchanto evamāha. <span class="bld">Kasmā</span>ti kena kāraṇena tāva mahāsamuddova apeyyo kato, kiṃ mahābrahmā yamunādīsu nadīsu udakaṃ apeyyaṃ kātuṃ na sakkoti, samuddeyeva sakkotīti. <span class="bld">Dvirasaññu māhū</span>ti dvirasaññū ahu, jātoti attho.</p>
  787. <p class="bodytext"><span class="bld">Pure</span> <a name="V7.0061"></a> <span class="bld">puratthā</span>ti ito pure pubbe puratthā paṭhamakappikakāle. <span class="bld">Kā kassa bhariyā</span>ti kā kassa bhariyā nāma. Tadā hi itthiliṅgameva natthi, pacchā methunadhammavasena mātāpitaro nāma jātā. <span class="bld">Mano manussa</span>nti tadā hi manoyeva manussaṃ janesi, manomayāva sattā nibbattiṃsūti attho. <span class="bld">Tenāpi dhammenā</span>ti tenāpi kāraṇena tena sabhāvena na koci jātiyā hīno. Na hi tadā khattiyādibhedo atthi, tasmā yaṃ brāhmaṇā vadanti ‘‘brāhmaṇāva jātiyā seṭṭhā, itare hīnā’’ti, taṃ micchā. <span class="bld">Evampī</span>ti evaṃ vattamāne loke porāṇakavattaṃ jahitvā pacchā attanā sammannitvā katānaṃ vasena khattiyādayo cattāro koṭṭhāsā jātā, evampi <span class="bld">vossaggavibhaṅgamāhu,</span> attanā katehi kammavossaggehi tesaṃ sattānaṃ ekacce khattiyā jātā, ekacce brāhmaṇādayoti imaṃ vibhāgaṃ kathenti, tasmā ‘‘brāhmaṇāva seṭṭhā’’ti vacanaṃ micchā.</p>
  788. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattadhā</span>ti yadi mahābrahmunā brāhmaṇānaññeva tayo vedā dinnā, na aññesaṃ, caṇḍālassa mante bhāsantassa muddhā sattadhā phaleyya, na <a name="M7.0066"></a> ca phalati, tasmā imehi brāhmaṇehi attavadhāya mantā katā, attanoyeva nesaṃ musāvāditaṃ pakāsentā guṇavadhaṃ karonti. <span class="bld">Vācākatā</span>ti ete mantā nāma musāvādena cintetvā katā. <span class="bld">Giddhikatā gahītā</span>ti lābhagiddhikatāya brāhmaṇehi gahitā. <span class="bld">Dummocayā</span>ti macchena gilitabaliso viya dummocayā. <span class="bld">Kabyapathānupannā</span>ti kabyākārakabrāhmaṇānaṃ vacanapathaṃ anupannā anugatā. Te hi yathā icchanti, tathā musā vatvā bandhanti. <span class="bld">Bālāna</span>nti tesañhi bālānaṃ cittaṃ visame niviṭṭhaṃ, taṃ aññe appapaññāva abhisaddahanti.</p>
  789. <p class="bodytext"><span class="bld">Porisiyaṃbalenā</span>ti porisiyasaṅkhātena balena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ etesaṃ sīhādīnaṃ purisathāmasaṅkhātaṃ porisiyabalaṃ, tena balena samannāgato brāhmaṇo nāma natthi, sabbe imehi tiracchānehipi hīnāyevāti. <span class="bld">Manussabhāvo ca gavaṃva pekkho</span>ti apica yo etesaṃ manussabhāvo, so gunnaṃ viya pekkhitabbo. Kiṃkāraṇā? Jāti hi tesaṃ asamā samānā. Tesañhi brāhmaṇānaṃ duppaññatāya gohi saddhiṃ samānajātiyeva asamā. Aññameva hi gunnaṃ saṇṭhānaṃ, aññaṃ tesanti. Etena brāhmaṇe tiracchānesu sīhādīhi samepi akatvā gorūpasameva karoti.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Sace ca rājā</span>ti ariṭṭha, yadi mahābrahmunā dinnabhāvena khattiyova pathaviṃ vijitvā. <span class="bld">Sajīvavā</span>ti sahajīvīhi amaccehi samannāgato. <span class="bld">Assavapārisajjo</span>ti attano ovādakaraparisāvacarova siyā, athassa parisāya yujjhitvā <a name="P6.0217"></a> rajjaṃ kātabbaṃ nāma na bhaveyya<a name="V7.0062"></a>. Sayameva so ekakova sattusaṅghaṃ vijeyya, evaṃ sati yuddhe dukkhābhāvena tassa pajā niccasukhī bhaveyya, etañca natthi. Tasmā tesaṃ vacanaṃ micchā.</p>
  791. <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiyamantā</span>ti rājasatthañca tayo ca vedā attano āṇāya ruciyā ‘‘idameva kattabba’’nti pavattattā atthena ete samakā bhavanti. <span class="bld">Avinicchinitvā</span>ti tesaṃ khattiyamantānaṃ khattiyopi vedānaṃ brāhmaṇopi atthaṃ avinicchinitvā āṇāvaseneva uggaṇhanto taṃ atthaṃ udakoghena channamaggaṃ viya na bujjhati.</p>
  792. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthena</span> <a name="M7.0067"></a> <span class="bld">ete</span>ti vañcanatthena ete samakā bhavanti. Kiṃkāraṇā? Brāhmaṇāva seṭṭhā, aññe vaṇṇā hīnāti vadanti. Ye ca te lābhādayo lokadhammā, sabbeva tesaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ dhammā. Ekasattopi etehi muttako nāma natthi. Iti brāhmaṇā lokadhammehi aparimuttāva samānā ‘‘seṭṭhā maya’’nti musā kathenti.</p>
  793. <p class="bodytext"><span class="bld">Ibbhā</span>ti gahapatikā. <span class="bld">Tevijjasaṅghā cā</span>ti brāhmaṇāpi tatheva puthūni kasigorakkhādīni kammāni karonti. <span class="bld">Niccussukā</span>ti niccaṃ ussukkajātā chandajātā. <span class="bld">Tadappapaññā dvirasaññurā te</span>ti tasmā bhātika, dvirasaññu nippaññā brāhmaṇā, ārā te dhammato. Porāṇakā hi brāhmaṇadhammā etarahi sunakhesu sandissantīti.</p>
  794. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto tassa vādaṃ bhinditvā attano vādaṃ patiṭṭhāpesi. Tassa dhammakathaṃ sutvā sabbā nāgaparisā somanassajātā ahesuṃ. Mahāsatto nesādabrāhmaṇaṃ nāgabhavanā nīharāpesi, paribhāsamattampissa nākāsi. Sāgarabrahmadattopi ṭhapitadivasaṃ anatikkamitvā caturaṅginiyā senāya saha pitu vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. Mahāsattopi ‘‘mātulañca ayyakañca passissāmī’’ti bheriṃ carāpetvā mahantena sirisobhaggena yamunāto uttaritvā tameva assamapadaṃ ārabbha pāyāsi. Avasesā bhātaro cassa mātāpitaro ca pacchato pāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe sāgarabrahmadatto mahāsattaṃ mahatiyā parisāya āgacchantaṃ asañjānitvā pitaraṃ pucchanto āha –</p>
  795. <p class="hangnum"><a name="para967"></a><span class="paranum">967</span>.</p>
  796. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā;</p>
  797. <p class="gathalast">Purato paṭipannāni, hāsayantā rathesabhaṃ.</p>
  798. <p class="hangnum"><a name="para968"></a><span class="paranum">968</span>.</p>
  799. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa <a name="V7.0063"></a> kañcanapaṭṭena, puthunā vijjuvaṇṇinā;</p>
  800. <p class="gathalast">Yuvā kalāpasannaddho, ko eti siriyā jalaṃ.</p>
  801. <p class="hangnum"><a name="para969"></a><span class="paranum">969</span>.</p>
  802. <p class="gatha1"> ‘‘Ukkāmukhapahaṭṭhaṃva, khadiraṅgārasannibhaṃ;</p>
  803. <p class="gathalast">Mukhañca rucirā bhāti, ko eti siriyā jalaṃ.</p>
  804. <p class="hangnum"><a name="para970"></a><span class="paranum">970</span>.</p>
  805. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa <a name="P6.0218"></a> jambonadaṃ chattaṃ, sasalākaṃ manoramaṃ;</p>
  806. <p class="gathalast">Ādiccaraṃsāvaraṇaṃ, ko eti siriyā jalaṃ.</p>
  807. <p class="hangnum"><a name="para971"></a><span class="paranum">971</span>.</p>
  808. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa <a name="M7.0068"></a> aṅgaṃ pariggayha, vālabījanimuttamaṃ;</p>
  809. <p class="gathalast">Ubhato varapuññassa, muddhani uparūpari.</p>
  810. <p class="hangnum"><a name="para972"></a><span class="paranum">972</span>.</p>
  811. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa pekhuṇahatthāni, citrāni ca mudūni ca;</p>
  812. <p class="gathalast">Kañcanamaṇidaṇḍāni, caranti dubhato mukhaṃ.</p>
  813. <p class="hangnum"><a name="para973"></a><span class="paranum">973</span>.</p>
  814. <p class="gatha1"> ‘‘Khadiraṅgāravaṇṇābhā, ukkāmukhapahaṃsitā;</p>
  815. <p class="gathalast">Kassete kuṇḍalā vaggū, sobhanti dubhato mukhaṃ.</p>
  816. <p class="hangnum"><a name="para974"></a><span class="paranum">974</span>.</p>
  817. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa vātena chupitā, niddhantā mudukāḷakā;</p>
  818. <p class="gathalast">Sobhayanti nalāṭantaṃ, nabhā vijjurivuggatā.</p>
  819. <p class="hangnum"><a name="para975"></a><span class="paranum">975</span>.</p>
  820. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa etāni akkhīni, āyatāni puthūni ca;</p>
  821. <p class="gathalast">Ko sobhati visālakkho, kassetaṃ uṇṇajaṃ mukhaṃ.</p>
  822. <p class="hangnum"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>.</p>
  823. <p class="gatha1"> ‘‘Kassete lapanajātā, suddhā saṅkhavarūpamā;</p>
  824. <p class="gathalast">Bhāsamānassa sobhanti, dantā kuppilasādisā.</p>
  825. <p class="hangnum"><a name="para977"></a><span class="paranum">977</span>.</p>
  826. <p class="gatha1"> ‘‘Kassa lākhārasasamā, hatthapādā sukhedhitā;</p>
  827. <p class="gathalast">Ko so bimboṭṭhasampanno, divā sūriyova bhāsati.</p>
  828. <p class="hangnum"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>.</p>
  829. <p class="gatha1"> ‘‘Himaccaye <a name="V7.0064"></a> himavati, mahāsālova pupphito;</p>
  830. <p class="gathalast">Ko so odātapāvāro, jayaṃ indova sobhati.</p>
  831. <p class="hangnum"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>.</p>
  832. <p class="gatha1"> ‘‘Suvaṇṇapīḷakākiṇṇaṃ, maṇidaṇḍavicittakaṃ;</p>
  833. <p class="gathalast">Ko so parisamogayha, īsaṃ khaggaṃ pamuñcati.</p>
  834. <p class="hangnum"><a name="para980"></a><span class="paranum">980</span>.</p>
  835. <p class="gatha1"> ‘‘Suvaṇṇavikatā cittā, sukatā cittasibbanā;</p>
  836. <p class="gathalast">Ko so omuñcate pādā, namo katvā mahesino’’ti.</p>
  837. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭipannānī</span>ti kassetāni tūriyāni purato paṭipannāni. <span class="bld">Hāsayantā</span>ti etaṃ rājānaṃ hāsayantā. <span class="bld">Kassa kañcanapaṭṭenā</span>ti kassa nalāṭante bandhena uṇhīsapaṭṭena vijjuyā meghamukhaṃ viya mukhaṃ pajjotatīti pucchati. <span class="bld">Yuvā kalāpasannaddho</span>ti taruṇo sannaddhakalāpo. <span class="bld">Ukkāmukhapahaṭṭhaṃvā</span>ti kammāruddhane pahaṭṭhasuvaṇṇaṃ viya. <span class="bld">Khadiraṅgārasannibha</span>nti ādittakhadiraṅgārasannibhaṃ. <span class="bld">Jambonada</span>nti rattasuvaṇṇamayaṃ. <span class="bld">Aṅgaṃ pariggayhā</span>ti cāmarigāhakena <a name="M7.0069"></a> aṅgena pariggahitā hutvā. <span class="bld">Vālabījanimuttama</span>nti uttamaṃ vālabījaniṃ. <span class="bld">Pekhuṇahatthānī</span>ti morapiñchahatthakāni. <span class="bld">Citrānī</span>ti sattaratanacitrāni. <span class="bld">Kañcanamaṇidaṇḍānī</span>ti tapanīyasuvaṇṇena ca maṇīhi <a name="P6.0219"></a> ca khaṇitadaṇḍāni. <span class="bld">Dubhato mukha</span>nti mukhassa ubhayapassesu caranti.</p>
  838. <p class="bodytext"><span class="bld">Vātena chupitā</span>ti vātapahaṭā. <span class="bld">Niddhantā</span>ti siniddhaantā. <span class="bld">Nalāṭanta</span>nti kassete evarūpā kesā nalāṭantaṃ upasobhenti. <span class="bld">Nabhā vijjurivuggatā</span>ti nabhato uggatā vijju viya. <span class="bld">Uṇṇaja</span>nti kañcanādāso viya paripuṇṇaṃ. <span class="bld">Lapanajātā</span>ti mukhajātā. <span class="bld">Kuppilasādisā</span>ti mandālakamakulasadisā. <span class="bld">Sukhedhitā</span>ti sukhaparihaṭā. <span class="bld">Jayaṃ indovā</span>ti jayaṃ patto indo viya. <span class="bld">Suvaṇṇapīḷakākiṇṇa</span>nti suvaṇṇapīḷakāhi ākiṇṇaṃ. <span class="bld">Maṇidaṇḍavicittaka</span>nti maṇīhi tharumhi vicittakaṃ. <span class="bld">Suvaṇṇavikatā</span>ti suvaṇṇakhacitā. <span class="bld">Cittā</span>ti sattaratanavicittā. <span class="bld">Sukatā</span>ti suṭṭhu niṭṭhitā. <span class="bld">Cittasibbanā</span>ti citrasibbiniyo. <span class="bld">Ko so omuñcate pādā</span>ti ko esa pādato evarūpā pādukā omuñcatīti.</p>
  839. <p class="bodytext">Evaṃ puttena sāgarabrahmadattena puṭṭho iddhimā abhiññālābhī tāpaso ‘‘tāta, ete dhataraṭṭharañño puttā tava bhāgineyyanāgā’’ti ācikkhanto gāthamāha –</p>
  840. <p class="hangnum"><a name="para981"></a><span class="paranum">981</span>.</p>
  841. <p class="gatha1"> ‘‘Dhataraṭṭhā <a name="V7.0065"></a> hi te nāgā, iddhimanto yasassino;</p>
  842. <p class="gathalast">Samuddajāya uppannā, nāgā ete mahiddhikā’’ti.</p>
  843. <p class="bodytext">Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva nāgaparisā patvā tāpasassa pāde vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Samuddajāpi pitaraṃ vanditvā roditvā nāgaparisāya saddhiṃ nāgabhavanameva gatā. Sāgarabrahmadattopi tattheva katipāhaṃ vasitvā bārāṇasimeva gato. Samuddajā nāgabhavaneyeva kālamakāsi. Bodhisatto yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ katvā āyupariyosāne saddhiṃ parisāya saggapuraṃ pūresi.</p>
  844. <p class="bodytext">Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ upāsakā porāṇakapaṇḍitā anuppannepi buddhe evarūpaṃ nāma sampattiṃ pahāya uposathakammaṃ kariṃsuyevā’’ti <a name="M7.0070"></a> vatvā jātakaṃ samodhānesi. Desanāpariyosāne upāsakā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, nesādabrāhmaṇo devadatto, somadatto ānando, ajamukhī uppalavaṇṇā, sudassano sāriputto, subhogo moggallāno, kāṇāriṭṭho sunakkhatto, bhūridatto pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.</p>
  845. <p class="centered">Bhūridattajātakavaṇṇanā chaṭṭhāniṭṭhitā.</p>
  846. <p class="hangnum"> </p>
  847. <p class="bodytext"> [544] 7. Candakumārajātakavaṇṇanā</p>
  848. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājāsi</span> <a name="V7.0066"></a><a name="M7.0071"></a> <span class="bld">luddakammo</span>ti idaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu saṅghabhedakakkhandhake āgatameva. Taṃ tassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva bimbisārarañño maraṇā tatthāgatanayeneva veditabbaṃ. Taṃ pana mārāpetvā devadatto ajātasattuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, tava manoratho matthakaṃ patto, mama manoratho tāva na pāpuṇātī’’ti āha. ‘‘Ko pana te, bhante, manoratho’’ti? ‘‘Nanu dasabalaṃ māretvā buddho bhavissāmī’’ti. ‘‘Amhehettha kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Mahārāja, dhanuggahe sannipātāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā akkhaṇavedhīnaṃ dhanuggahānaṃ pañcasatāni sannipātāpetvā tato ekatiṃsa jane uccinitvā therassa santikaṃ pāhesi. So tesaṃ jeṭṭhakaṃ āmantetvā ‘‘āvuso samaṇo gotamo gijjhakūṭe viharati, asukasmiṃ nāma divāṭṭhāne caṅkamati. Tvaṃ tattha gantvā taṃ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā asukena nāma maggena ehī’’ti vatvā pesetvā tasmiṃ magge dve dhanuggahe<span class="bld"></span>ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena eko puriso āgamissati, taṃ tumhe jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge cattāro purise ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena dve purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge aṭṭha jane ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena cattāro puriso āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge soḷasa purise ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena aṭṭha purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti.</p>
  849. <p class="bodytext">Kasmā panesa evamakāsīti? Attano kammassa paṭicchādanatthaṃ. Atha so jeṭṭhakadhanuggaho vāmato khaggaṃ laggetvā piṭṭhiyā tuṇīraṃ bandhitvā meṇḍasiṅgamahādhanuṃ gahetvā tathāgatassa santikaṃ gantvā ‘‘vijjhissāmi na’’nti saññāya dhanuṃ āropetvā saraṃ sannayhitvā <a name="M7.0072"></a> ākaḍḍhitvā vissajjetuṃ nāsakkhi. So saraṃ oropetumpi asakkonto phāsukā bhijjantiyo viya mukhato kheḷena paggharantena kilantarūpo ahosi, sakalasarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ, yantena pīḷitākārappattaṃ viya ahosi. So maraṇabhayatajjito aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā disvā <a name="V7.0067"></a> madhurassaraṃ nicchāretvā etadavoca ‘‘mā bhāyi bho, purisa, ito ehī’’ti. So tasmiṃ khaṇe āvudhāni chaḍḍetvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, svāhaṃ tumhākaṃ guṇe ajānanto andhabālassa devadattassa vacanena tumhe jīvitā voropetuṃ āgatomhi, khamatha me, bhante’’ti khamāpetvā ekamante nisīdi. Atha naṃ satthā dhammaṃ desento saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘āvuso, devadattena ācikkhitamaggaṃ appaṭipajjitvā aññena maggena yāhī’’ti uyyojesi. Uyyojetvā ca pana caṅkamā oruyha aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi.</p>
  850. <p class="bodytext">Atha tasmiṃ dhanuggahe anāgacchante itare dve janā ‘‘kiṃ nu kho so cirāyatī’’ti paṭimaggena gacchantā dasabalaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tesampi dhammaṃ desetvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘āvuso, devadattena kathitamaggaṃ appaṭipajjitvā iminā maggena gacchathā’’ti uyyojesi. Iminā upāyena itaresupi āgantvā nisinnesu sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā aññena maggena uyyojesi. Atha so paṭhamamāgato jeṭṭhakadhanuggaho devadattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, devadatta ahaṃ sammāsambuddhaṃ jīvitā voropetuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo’’ti ārocesi. Te sabbepi ‘‘sammāsambuddhaṃ nissāya amhehi jīvitaṃ laddha’’nti satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Ayaṃ pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā ahosi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso devadatto kira ekasmiṃ tathāgate veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmamakāsi, te sabbepi satthāraṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃsū’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya <a name="M7.0073"></a> nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekakaṃ nissāya mayi veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmaṃ akāsiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.</p>
  851. <p class="bodytext">Atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatī nāma ahosi. Tattha vasavattirañño putto ekarājā nāma rajjaṃ kāresi, tassa putto candakumāro nāma oparajjaṃ kāresi. Khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. So rañño atthañca dhammañca anusāsi. Taṃ kira rājā ‘‘paṇḍito’’ti vinicchaye nisīdāpesi. So lañjavittako hutvā lañjaṃ gahetvā asāmike sāmike karoti, sāmike ca asāmike. Athekadivasaṃ eko aḍḍaparājito puriso vinicchayaṭṭhānā upakkosento nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ candakumāraṃ disvā dhāvitvā tassa pādesu nipatitvā rodi. So ‘‘kiṃ, bho purisa, rodasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, khaṇḍahālo <a name="V7.0068"></a> vinicchaye vilopaṃ khādati, ahaṃ tena lañjaṃ gahetvā parājayaṃ pāpito’’ti. Candakumāro ‘‘mā bhāyī’’ti taṃ assāsetvā vinicchayaṃ netvā sāmikameva sāmikaṃ, asāmikameva asāmikaṃ akāsi. Mahājano mahāsaddena sādhukāramadāsi. Rājā taṃ sutvā ‘‘kiṃsaddo eso’’ti pucchi. ‘‘Candakumārena kira aḍḍo suvinicchito, tattheso sādhukārasaddo’’ti. Taṃ sutvā rājā tussi. Kumāro āgantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā ‘‘tāta, eko kira te aḍḍo vinicchito’’ti āha. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi, tāta, ito paṭṭhāya tvameva vinicchayaṃ paṭṭhapehī’’ti vinicchayaṃ kumārassa adāsi.</p>
  852. <p class="bodytext">Tato paṭṭhāya khaṇḍahālassa āyo pacchijji. So tato paṭṭhāya kumāre āghātaṃ bandhitvā okāsaṃ gavesanto antarāpekkho vicari. So pana rājā mandapañño. So ekadivasaṃ rattibhāge supitvā paccūsasamaye supinante alaṅkatadvārakoṭṭhakaṃ, sattaratanamayapākāraṃ, saṭṭhiyojanikasuvaṇṇamayavālukamahāvīthiṃ, yojanasahassubbedhavejayantapāsādapaṭimaṇḍitaṃ nandanavanādivanarāmaṇeyyakanandāpokkharaṇiādipokkharaṇirāmaṇeyyakasamannāgataṃ ākiṇṇadevagaṇaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ disvā <a name="M7.0074"></a> pabujjhitvā tattha gantukāmo cintesi – ‘‘sve ācariyakhaṇḍahālassāgamanavelāya devalokagāmimaggaṃ pucchitvā tena desitamaggena devalokaṃ gamissāmī’’ti khaṇḍahālopi pātova nhatvā bhuñjitvā rājupaṭṭhānaṃ āgantvā rājanivesanaṃ pavisitvā rañño sukhaseyyaṃ pucchi. Athassa rājā āsanaṃ dāpetvā pañhaṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  853. <p class="hangnum"><a name="para982"></a><span class="paranum">982</span>.</p>
  854. <p class="gatha1"> ‘‘Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatīyā;</p>
  855. <p class="gathalast">So pucchi brahmabandhuṃ, khaṇḍahālaṃ purohitaṃ mūḷhaṃ.</p>
  856. <p class="hangnum"><a name="para983"></a><span class="paranum">983</span>.</p>
  857. <p class="gatha1"> ‘‘Saggāna maggamācikkha, tvaṃsi brāhmaṇa dhammavinayakusalo;</p>
  858. <p class="gathalast">Yathā ito vajanti sugatiṃ, narā puññāni katvānā’’ti.</p>
  859. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rājāsī</span>ti rājā āsi. <span class="bld">Luddakammo</span>ti kakkhaḷapharusakammo. <span class="bld">Saggāna magga</span>nti saggānaṃ gamanamaggaṃ. <span class="bld">Dhammavinayakusalo</span>ti sucaritadhamme ca ācāravinaye ca kusalo. <span class="bld">Yathā</span>ti yathā narā puññāni katvā ito sugatiṃ gacchanti, taṃ me sugatimaggaṃ ācikkhāhīti pucchi.</p>
  860. <p class="bodytext">Imaṃ <a name="V7.0069"></a> pana pañhaṃ sabbaññubuddhaṃ vā tassa sāvake vā tesaṃ alābhena bodhisattaṃ vā pucchituṃ vaṭṭati. Rājā pana yathā nāma sattāhaṃ maggamūḷho puriso aññaṃ māsamattaṃ maggamūḷhaṃ maggaṃ puccheyya, evaṃ khaṇḍahālaṃ pucchi. So cintesi ‘‘ayaṃ me paccāmittassa piṭṭhidassanakālo, idāni candakumāraṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā mama manorathaṃ pūressāmī’’ti. Atha rājānaṃ āmantetvā tatiyaṃ gāthamāha –</p>
  861. <p class="hangnum"><a name="para984"></a><span class="paranum">984</span>.</p>
  862. <p class="gatha1"> ‘‘Atidānaṃ daditvāna, avajjhe deva ghātetvā;</p>
  863. <p class="gathalast">Evaṃ vajanti sugatiṃ, narā puññāni katvānā’’ti.</p>
  864. <p class="bodytext">Tassattho – mahārāja saggaṃ gacchantā nāma atidānaṃ dadanti, avajjhe ghātenti. Sacepi saggaṃ gantukāmosi, tvampi tatheva karohīti.</p>
  865. <p class="bodytext">Atha naṃ rājā pañhassa atthaṃ pucchi –</p>
  866. <p class="hangnum"><a name="para985"></a><span class="paranum">985</span>.</p>
  867. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ pana taṃ atidānaṃ, ke ca avajjhā imasmi lokasmiṃ;</p>
  868. <p class="gathalast">Etañca kho no akkhāhi, yajissāmi dadāmi dānānī’’ti.</p>
  869. <p class="bodytext">Sopissa <a name="M7.0075"></a> byākāsi –</p>
  870. <p class="hangnum"><a name="para986"></a><span class="paranum">986</span>.</p>
  871. <p class="gatha1"> ‘‘Puttehi deva yajitabbaṃ, mahesīhi negamehi ca;</p>
  872. <p class="gathalast">Usabhehi ājāniyehi catūhi, sabbacatukkena deva yajitabba’’nti.</p>
  873. <p class="bodytext">Rañño pañhaṃ byākaronto ca devalokamaggaṃ puṭṭho nirayamaggaṃ byākāsi.</p>
  874. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puttehī</span>ti attanā jātehi piyaputtehi ceva piyadhītāhi ca. <span class="bld">Mahesīhī</span>ti piyabhariyāhi. <span class="bld">Negamehī</span>ti seṭṭhīhi. <span class="bld">Usabhehī</span>ti sabbasetehi usabharājūhi. <span class="bld">Ājāniyehī</span>ti maṅgalaassehi. <span class="bld">Catūhī</span>ti etehi sabbeheva aññehi ca hatthiādīhi catūhi catūhīti evaṃ sabbacatukkena, deva, yajitabbaṃ. Etesañhi khaggena sīsaṃ chinditvā suvaṇṇapātiyā galalohitaṃ gahetvā āvāṭe pakkhipitvā yaññassa yajanakarājāno sarīrena saha devalokaṃ gacchanti. Mahārāja, samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ ghāsacchādanādisampadānaṃ dānameva <a name="V7.0070"></a> pavattati. Ime pana puttadhītādayo māretvā tesaṃ galalohitena yaññassa yajanaṃ atidānaṃ nāmāti rājānaṃ saññāpesi.</p>
  875. <p class="bodytext">Iti so ‘‘sace candakumāraṃ ekaññeva gaṇhissāmi, veracittena karaṇaṃ maññissantī’’ti taṃ mahājanassa antare pakkhipi. Idaṃ pana tesaṃ kathentānaṃ kathaṃ sutvā sabbe antepurajanā bhītatasitā saṃviggamānahadayā ekappahāreneva mahāravaṃ raviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  876. <p class="hangnum"><a name="para987"></a><span class="paranum">987</span>.</p>
  877. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ sutvā antepure, kumārā mahesiyo ca haññantu;</p>
  878. <p class="gathalast">Eko ahosi nigghoso, bhikkhā accuggato saddo’’ti.</p>
  879. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ta</span>nti ‘‘kumārā ca mahesiyo ca haññantū’’ti taṃ saddaṃ sutvā <span class="bld">eko</span>ti sakalarājanivesane ekova nigghoso ahosi. <span class="bld">Bhismā</span>ti bhayānako. <span class="bld">Accuggato</span>ti atiuggato ahosi, sakalarājakulaṃ yugantavātappahaṭaṃ viya sālavanaṃ ahosi.</p>
  880. <p class="bodytext">Brāhmaṇo rājānaṃ āha – ‘‘kiṃ pana, mahārāja, yaññaṃ yajituṃ sakkosi, na sakkosī’’ti? ‘‘Kiṃ kathesi, ācariya, yaññaṃ yajitvā devalokaṃ <a name="M7.0076"></a> gamissāmī’’ti. ‘‘Mahārāja, bhīrukā dubbalajjhāsayā yaññaṃ yajituṃ samatthā nāma na honti, tumhe idha sabbe sannipātetha, ahaṃ yaññāvāṭe kammaṃ karissāmī’’ti attano pahonakaṃ balakāyaṃ gahetvā nagarā nikkhamma yaññāvāṭaṃ samatalaṃ kāretvā vatiyā parikkhipi. Kasmā? Dhammiko hi samaṇo vā brāhmaṇo vā āgantvā nivāreyyāti yaññāvāṭe vatiyā parikkhepanaṃ nāma cārittanti katvā porāṇakabrāhmaṇehi ṭhapitaṃ. Rājāpi purise pakkosāpetvā ‘‘tātā, ahaṃ attano puttadhītaro ca bhariyāyo ca māretvā yaññaṃ yajitvā devalokaṃ gamissāmi, gacchatha nesaṃ ācikkhitvā sabbe idhānethā’’ti puttānaṃ tāva ānayanatthāya āha –</p>
  881. <p class="hangnum"><a name="para988"></a><span class="paranum">988</span>.</p>
  882. <p class="gatha1"> ‘‘Gacchatha vadetha kumāre, candaṃ sūriyañca bhaddasenañca;</p>
  883. <p class="gathalast">Sūrañca vāmagottañca, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.</p>
  884. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gacchatha vadetha kumāre</span>ti candakumāro ca sūriyakumāro cāti dve gotamideviyā aggamahesiyā <a name="V7.0071"></a> puttā, bhaddaseno ca sūro ca vāmagotto ca tesaṃ vemātikabhātaro. <span class="bld">Pacurā kira hothā</span>ti ekasmiṃ ṭhāne rāsī hothāti ācikkhathāti attho.</p>
  885. <p class="bodytext">Te paṭhamaṃ candakumārassa santikaṃ gantvā āhaṃsu ‘‘kumāra, tumhe kira māretvā tumhākaṃ pitā devalokaṃ gantukāmo, tumhākaṃ gaṇhanatthāya amhe pesesī’’ti. ‘‘Kassa vacanena maṃ gaṇhāpesī’’ti? ‘‘Khaṇḍahālassa, devā’’ti. ‘‘Kiṃ so maññeva gaṇhāpeti, udāhu aññepī’’ti. ‘‘Rājaputta, aññepi gaṇhāpeti, sabbacatukkaṃ kira yaññaṃ yajitukāmo’’ti. So cintesi ‘‘tassa aññehi saddhiṃ veraṃ natthi, ‘vinicchaye vilopaṃ kātuṃ na labhāmī’ti pana mayi ekasmiṃ veracittena bahū mārāpeti, pitaraṃ daṭṭhuṃ labhantassa sabbesaṃ tesaṃ mocāpanaṃ nāma mama bhāro’’ti. Atha ne rājapurise āha ‘‘tena hi me pitu vacanaṃ karothā’’ti. Te taṃ netvā rājaṅgaṇe ekamante ṭhapetvā itarepi tayo āmantetvā tasseva santike katvā rañño ārocayiṃsu ‘‘ānītā te, deva, puttā’’ti. So tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tātā, idāni me dhītaro ānetvā <a name="M7.0077"></a> tesaññeva bhātikānaṃ santike karothā’’ti catasso dhītaro āharāpetuṃ itaraṃ gāthamāha –</p>
  886. <p class="hangnum"><a name="para989"></a><span class="paranum">989</span>.</p>
  887. <p class="gatha1"> ‘‘Kumāriyopi vadetha, upasenaṃ kokilañca muditañca;</p>
  888. <p class="gathalast">Nandañcāpi kumāriṃ, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.</p>
  889. <p class="bodytext">Te ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tāsaṃ santikaṃ gantvā tā rodamānā paridevamānā ānetvā bhātikānaññeva santike kariṃsu. Tato rājā attano bhariyānaṃ gahaṇatthāya itaraṃ gāthamāha –</p>
  890. <p class="hangnum"><a name="para990"></a><span class="paranum">990</span>.</p>
  891. <p class="gatha1"> ‘‘Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ, erāvatiṃ kesiniṃsunandañca;</p>
  892. <p class="gathalast">Lakkhaṇavarūpapannā, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.</p>
  893. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">lakkhaṇavarūpapannā</span>ti uttamehi catusaṭṭhiyā itthilakkhaṇehi upapannā etāpi vadethāti attho.</p>
  894. <p class="bodytext">Te tāpi paridevamānā ānetvā kumārānaṃ santike kariṃsu. Atha rājā cattāro seṭṭhino gahaṇatthāya āṇāpento itaraṃ gāthamāha –</p>
  895. <p class="hangnum"><a name="para991"></a><span class="paranum">991</span>.</p>
  896. <p class="gatha1"> ‘‘Gahapatayo <a name="V7.0072"></a> ca vadetha, puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca;</p>
  897. <p class="gathalast">Vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.</p>
  898. <p class="bodytext">Rājapurisā gantvā tepi ānayiṃsu. Rañño puttadāre gayhamāne sakalanagaraṃ na kiñci avoca. Seṭṭhikulāni pana mahāsambandhāni, tasmā tesaṃ gahitakāle sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā ‘‘rañño seṭṭhino māretvā yaññaṃ yajituṃ na dassāmā’’ti seṭṭhino parivāretvāva tesaṃ ñātivaggena saddhiṃ rājakulaṃ agami. Atha te seṭṭhino ñātigaṇaparivutā rājānaṃ vanditvā attano jīvitaṃ yāciṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  899. <p class="hangnum"><a name="para992"></a><span class="paranum">992</span>.</p>
  900. <p class="gatha1"> ‘‘Te tattha gahapatayo, avocisuṃ samāgatā puttadāraparikiṇṇā;</p>
  901. <p class="gathalast">Sabbeva sikhino deva karohi, atha vā no dāse sāvehī’’ti.</p>
  902. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0078"></a> <span class="bld">sabbeva sikhino</span>ti sabbe amhe matthake cūḷaṃ bandhitvā attano ceṭake karohi, mayaṃ te ceṭakakiccaṃ karissāma. <span class="bld">Atha vā no dāse sāvehī</span>ti atha vā no asaddahanto sabbaseniyo sannipātetvā rāsimajjhe amhe dāse sāvehi, mayaṃ te dāsattaṃ paṭissuṇissāmāti.</p>
  903. <p class="bodytext">Te evaṃ yācantāpi jīvitaṃ laddhuṃ nāsakkhiṃsu. Rājapurisā sese paṭikkamāpetvā te gahetvā kumārānaññeva santike nisīdāpesuṃ. Tato pana rājā hatthiādīnaṃ gahaṇatthāya āṇāpento āha –</p>
  904. <p class="hangnum"><a name="para993"></a><span class="paranum">993</span>.</p>
  905. <p class="gatha1"> ‘‘Abhayaṅkarampi me hatthiṃ, nāḷāgiriṃ accuggataṃ varuṇadantaṃ;</p>
  906. <p class="gathalast">Ānetha kho ne khippaṃ, yaññatthāya bhavissanti.</p>
  907. <p class="hangnum"><a name="para994"></a><span class="paranum">994</span>.</p>
  908. <p class="gatha1"> ‘‘Assaratanampi kesiṃ, surāmukhaṃ puṇṇakaṃ vinatakañca;</p>
  909. <p class="gathalast">Ānetha kho ne khippaṃ, yaññatthāya bhavissanti.</p>
  910. <p class="hangnum"><a name="para995"></a><span class="paranum">995</span>.</p>
  911. <p class="gatha1"> ‘‘Usabhampi yūthapatiṃ anojaṃ, nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha;</p>
  912. <p class="gathalast">Samūha karontu sabbaṃ, yajissāmi dadāmi dānāni.</p>
  913. <p class="hangnum"><a name="para996"></a><span class="paranum">996</span>.</p>
  914. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaṃ <a name="V7.0073"></a> paṭiyādetha, yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi;</p>
  915. <p class="gathalast">Āṇāpetha ca kumāre, abhiramantu imaṃ rattiṃ.</p>
  916. <p class="hangnum"><a name="para997"></a><span class="paranum">997</span>.</p>
  917. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaṃ upaṭṭhapetha, yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi;</p>
  918. <p class="gathalast">Vadetha dāni kumāre, ajja kho pacchimā rattī’’ti.</p>
  919. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samūha karontu sabba</span>nti na kevalaṃ ettakameva, avasesampi catuppadagaṇañceva pakkhigaṇañca sabbaṃ catukkaṃ katvā rāsiṃ karontu, sabbacatukkaṃ yaññaṃ yajissāmi, yācakabrāhmaṇānañca dānaṃ dassāmīti. <span class="bld">Sabbaṃ paṭiyādethā</span>ti evaṃ mayā vuttaṃ anavasesaṃ upaṭṭhapetha. <span class="bld">Uggatamhī</span>ti ahaṃ pana yaññaṃ uggate sūriye sve pātova yajissāmi. <span class="bld">Sabbaṃ upaṭṭhapethā</span>ti sesampi sabbaṃ yaññaupakaraṇaṃ upaṭṭhapethāti.</p>
  920. <p class="bodytext">Rañño <a name="M7.0079"></a> pana mātāpitaro dharantiyeva. Athassa amaccā gantvā mātuyā ārocesuṃ ‘‘ayye, putto vo puttadāraṃ māretvā yaññaṃ yajitukāmo’’ti. Sā ‘‘kiṃ kathetha, tātā’’ti hatthena hadayaṃ paharitvā rodamānā āgantvā ‘‘saccaṃ kira evarūpo te yañño bhavissatī’’ti pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  921. <p class="hangnum"><a name="para998"></a><span class="paranum">998</span>.</p>
  922. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃtaṃ mātā avaca, rodantī āgantvā vimānato;</p>
  923. <p class="gathalast">Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī’’ti.</p>
  924. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">taṃta</span>nti taṃ etaṃ rājānaṃ. <span class="bld">Vimānato</span>ti attano vasanaṭṭhānato.</p>
  925. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  926. <p class="hangnum"><a name="para999"></a><span class="paranum">999</span>.</p>
  927. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbepi mayhaṃ puttā cattā, candasmiṃ haññamānasmiṃ;</p>
  928. <p class="gathalast">Puttehi yaññaṃ yajitvāna, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.</p>
  929. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cattā</span>ti candakumāre haññamāneyeva sabbepi yaññatthāya mayā pariccattā.</p>
  930. <p class="bodytext">Atha naṃ mātā āha –</p>
  931. <p class="hangnum"><a name="para1000"></a><span class="paranum">1000</span>.</p>
  932. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="V7.0074"></a> taṃ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena;</p>
  933. <p class="gathalast">Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṃ.</p>
  934. <p class="hangnum"><a name="para1001"></a><span class="paranum">1001</span>.</p>
  935. <p class="gatha1"> ‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ;</p>
  936. <p class="gathalast">Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā’’ti.</p>
  937. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nirayāneso</span>ti nirassādatthena nirayānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ esa maggo. <span class="bld">Koṇḍaññā</span>ti rājānaṃ gottenālapati. <span class="bld">Bhūtabhabyāna</span>nti bhūtānañca bhavitabbasattānañca. <span class="bld">Puttayaññenā</span>ti evarūpena puttadhītaro māretvā yajakayaññena saggamaggo nāma natthīti.</p>
  938. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  939. <p class="hangnum"><a name="para1002"></a><span class="paranum">1002</span>.</p>
  940. <p class="gatha1"> ‘‘Ācariyānaṃ vacanā, ghātessaṃ candañca sūriyañca;</p>
  941. <p class="gathalast">Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.</p>
  942. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0080"></a> <span class="bld">ācariyānaṃ vacana</span>nti amma, nesā mama attano mati, ācārasikkhāpanakassa pana me khaṇḍahālācariyassa etaṃ vacanaṃ, esā anusiṭṭhi. Tasmā ahaṃ ete ghātessaṃ, duccajehi puttehi yaññaṃ yajitvā saggaṃ gamissāmīti.</p>
  943. <p class="bodytext">Athassa mātā attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkontī apagatā. Pitā taṃ pavattiṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  944. <p class="hangnum"><a name="para1003"></a><span class="paranum">1003</span>.</p>
  945. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃtaṃ pitāpi avaca, vasavattī orasaṃ sakaṃ puttaṃ;</p>
  946. <p class="gathalast">Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī’’ti.</p>
  947. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vasavattī</span>ti tassa nāmaṃ.</p>
  948. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  949. <p class="hangnum"><a name="para1004"></a><span class="paranum">1004</span>.</p>
  950. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbepi <a name="V7.0075"></a> mayhaṃ puttā cattā, candasmiṃ haññamānasmiṃ;</p>
  951. <p class="gathalast">Puttehi yaññaṃ yajitvāna, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.</p>
  952. <p class="bodytext">Atha naṃ pitā āha –</p>
  953. <p class="hangnum"><a name="para1005"></a><span class="paranum">1005</span>.</p>
  954. <p class="gatha1"> ‘‘Mā taṃ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena;</p>
  955. <p class="gathalast">Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṃ.</p>
  956. <p class="hangnum"><a name="para1006"></a><span class="paranum">1006</span>.</p>
  957. <p class="gatha1"> ‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ;</p>
  958. <p class="gathalast">Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā’’ti.</p>
  959. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  960. <p class="hangnum"><a name="para1007"></a><span class="paranum">1007</span>.</p>
  961. <p class="gatha1"> ‘‘Ācariyānaṃ vacanā, ghātessaṃ candañca sūriyañca;</p>
  962. <p class="gathalast">Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.</p>
  963. <p class="bodytext">Atha naṃ pitā āha –</p>
  964. <p class="hangnum"><a name="para1008"></a><span class="paranum">1008</span>.</p>
  965. <p class="gatha1"> ‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ;</p>
  966. <p class="gathalast">Puttaparivuto tuvaṃ, raṭṭhaṃ janapadañca pālehī’’ti.</p>
  967. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puttaparivuto</span>ti puttehi parivuto. <span class="bld">Raṭṭhaṃ janapadañcā</span>ti sakalakāsiraṭṭhañca tasseva taṃ taṃ koṭṭhāsabhūtaṃ janapadañca.</p>
  968. <p class="bodytext">Sopi <a name="M7.0081"></a> taṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. Tato candakumāro cintesi ‘‘imassa ettakassa janassa dukkhaṃ maṃ ekaṃ nissāya uppannaṃ, mama pitaraṃ yācitvā ettakaṃ janaṃ maraṇadukkhato mocessāmī’’ti. So pitarā saddhiṃ sallapanto āha –</p>
  969. <p class="hangnum"><a name="para1009"></a><span class="paranum">1009</span>.</p>
  970. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  971. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.</p>
  972. <p class="hangnum"><a name="para1010"></a><span class="paranum">1010</span>.</p>
  973. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="V7.0076"></a> no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  974. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.</p>
  975. <p class="hangnum"><a name="para1011"></a><span class="paranum">1011</span>.</p>
  976. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  977. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.</p>
  978. <p class="hangnum"><a name="para1012"></a><span class="paranum">1012</span>.</p>
  979. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  980. <p class="gatha2">Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā;</p>
  981. <p class="gathalast">Bhikkhācariyaṃ carissāmā’’ti.</p>
  982. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">api nigaḷabandhakāpī</span>ti api nāma mayaṃ mahānigaḷehi bandhakāpi hutvā. <span class="bld">Yassa honti tava kāmā</span>ti sacepi khaṇḍahālassa dātukāmosi, tassa no dāse katvā dehi, karissāmassa dāsakammanti vadati. <span class="bld">Api raṭṭhā</span>ti sace amhākaṃ koci doso atthi, raṭṭhā no pabbājehi. Api nāma raṭṭhā pabbājitāpi kapaṇā viya kapālaṃ gahetvā bhikkhācariyaṃ carissāma, mā no avadhi, dehi no jīvitanti vilapi.</p>
  983. <p class="bodytext">Tassa taṃ nānappakāraṃ vilāpaṃ sutvā rājā hadayaphalitappatto viya assupuṇṇehi nettehi rodamāno ‘‘na me koci putte māretuṃ lacchati, na mamattho devalokenā’’ti sabbe te mocetuṃ āha –</p>
  984. <p class="hangnum"><a name="para1013"></a><span class="paranum">1013</span>.</p>
  985. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhaṃ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi;</p>
  986. <p class="gathalast">Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti.</p>
  987. <p class="bodytext">Taṃ rañño kathaṃ sutvā rājaputte ādiṃ katvā sabbaṃ taṃ pakkhipariyosānaṃ pāṇagaṇaṃ vissajjesuṃ. Khaṇḍahālopi yaññāvāṭe kammaṃ saṃvidahati. Atha naṃ eko puriso ‘‘are duṭṭha, khaṇḍahāla, raññā puttā <a name="M7.0082"></a> vissajjitā, tvaṃ attano putte māretvā tesaṃ galalohitena yaññaṃ yajassū’’ti āha. So ‘‘kiṃ nāma raññā kata’’nti kappuṭṭhānaggi viya avattharanto uṭṭhāya turito dhāvitvā āha –</p>
  988. <p class="hangnum"><a name="para1014"></a><span class="paranum">1014</span>.</p>
  989. <p class="gatha1"> ‘‘Pubbeva <a name="V7.0077"></a> khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ;</p>
  990. <p class="gathalast">Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.</p>
  991. <p class="hangnum"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>.</p>
  992. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti;</p>
  993. <p class="gathalast">Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti.</p>
  994. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pubbevā</span>ti mayā tvaṃ pubbeva vutto ‘‘na tumhādisena bhīrukajātikena sakkā yaññaṃ yajituṃ, yaññayajanaṃ nāmetaṃ dukkaraṃ durabhisambhava’’nti, atha no idāni upakkhaṭassa paṭiyattassa yaññassa vikkhepaṃ karosi. ‘‘Vikkhambha’’ntipi pāṭho, paṭisedhanti attho. Mahārāja, kasmā evaṃ karosi. Yattakā hi yaññaṃ yajanti vā yājenti vā anumodanti vā, sabbe sugatimeva vajantīti dasseti.</p>
  995. <p class="bodytext">So andhabālo rājā tassa kodhavasikassa kathaṃ gahetvā dhammasaññī hutvā puna putte gaṇhāpesi. Tato candakumāro pitaraṃ anubodhayamāno āha –</p>
  996. <p class="hangnum"><a name="para1016"></a><span class="paranum">1016</span>.</p>
  997. <p class="gatha1"> ‘‘Atha kissa jano pubbe, sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi;</p>
  998. <p class="gathalast">Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.</p>
  999. <p class="hangnum"><a name="para1017"></a><span class="paranum">1017</span>.</p>
  1000. <p class="gatha1"> ‘‘Pubbeva no daharakāle, na hanesi na ghātesi;</p>
  1001. <p class="gathalast">Daharamhā yobbanaṃ pattā, adūsakā tāta haññāma.</p>
  1002. <p class="hangnum"><a name="para1018"></a><span class="paranum">1018</span>.</p>
  1003. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthigate assagate, sannaddhe passa no mahārāja;</p>
  1004. <p class="gathalast">Yuddhe vā yujjhamāne vā, na hi mādisā sūrā honti yaññatthāya.</p>
  1005. <p class="hangnum"><a name="para1019"></a><span class="paranum">1019</span>.</p>
  1006. <p class="gatha1"> ‘‘Paccante vāpi kupite, aṭavīsu vā mādise niyojenti;</p>
  1007. <p class="gathalast">Atha no akāraṇasmā, abhūmiyaṃ tāta haññāma.</p>
  1008. <p class="hangnum"><a name="para1020"></a><span class="paranum">1020</span>.</p>
  1009. <p class="gatha1"> ‘‘Yāpi <a name="M7.0083"></a> hi tā sakuṇiyo, vasanti tiṇagharāni katvāna;</p>
  1010. <p class="gathalast">Tāsampi piyā puttā, atha no tvaṃ deva ghātesi.</p>
  1011. <p class="hangnum"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>.</p>
  1012. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="V7.0078"></a> tassa saddahesi, na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya;</p>
  1013. <p class="gathalast">Mamañhi so ghātetvāna, anantarā tampi deva ghāteyya.</p>
  1014. <p class="hangnum"><a name="para1022"></a><span class="paranum">1022</span>.</p>
  1015. <p class="gatha1"> ‘‘Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti, bhogampissa mahārāja;</p>
  1016. <p class="gathalast">Athaggapiṇḍikāpi, kule kule hete bhuñjanti.</p>
  1017. <p class="hangnum"><a name="para1023"></a><span class="paranum">1023</span>.</p>
  1018. <p class="gatha1"> ‘‘Tesampi tādisānaṃ, icchanti dubbhituṃ mahārāja;</p>
  1019. <p class="gathalast">Yebhuyyena ete, akataññuno brāhmaṇā deva.</p>
  1020. <p class="hangnum"><a name="para1024"></a><span class="paranum">1024</span>.</p>
  1021. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1022. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.</p>
  1023. <p class="hangnum"><a name="para1025"></a><span class="paranum">1025</span>.</p>
  1024. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1025. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.</p>
  1026. <p class="hangnum"><a name="para1026"></a><span class="paranum">1026</span>.</p>
  1027. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1028. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.</p>
  1029. <p class="hangnum"><a name="para1027"></a><span class="paranum">1027</span>.</p>
  1030. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1031. <p class="gatha2">Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā;</p>
  1032. <p class="gathalast">Bhikkhācariyaṃ carissāmā’’ti.</p>
  1033. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pubbe</span>ti tāta, yadi ahaṃ māretabbo, atha kasmā amhākaṃ ñātijano pubbe mama jātakāle brāhmaṇe sotthānaṃ avācesi. Tadā kira khaṇḍahālova mama lakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘imassa kumārassa na koci antarāyo bhavissati, tumhākaṃ accayena rajjaṃ kāressatī’’ti āha. Iccassa purimena pacchimaṃ na sameti, musāvādī esa. Atha no etassa vacanaṃ gahetvā akāraṇasmā nikkāraṇāyeva yaññatthāya, deva, ghātesi. Mā amhe ghātesi. Ayañhi mayi ekasmiṃ verena mahājanaṃ māretukāmo, sādhukaṃ sallakkhehi narindāti. <span class="bld">Pubbeva no</span>ti mahārāja, sacepi amhe māretukāmo, pubbeva no kasmā sayaṃ <a name="M7.0084"></a> vā na hanesi, aññehi vā na <a name="V7.0079"></a> ghātāpesi. Idāni pana mayaṃ daharamhā taruṇā, paṭhamavaye ṭhitā puttadhītāhi vaḍḍhāma, evaṃbhūtā tava adūsakāva kiṃkāraṇā haññāmāti?</p>
  1034. <p class="bodytext"><span class="bld">Passa no</span>ti amheva cattāro bhātike passa. <span class="bld">Yujjhamāne</span>ti paccatthikānaṃ nagaraṃ parivāretvā ṭhitakāle amhādise putte tehi saddhiṃ yujjhamāne passa. Aputtakā hi rājāno anāthā nāma honti. <span class="bld">Mādisā</span>ti amhādisā sūrā balavanto na yaññatthāya māretabbā honti. <span class="bld">Niyojentī</span>ti tesaṃ paccāmittānaṃ gaṇhanatthāya payojenti. <span class="bld">Atha no</span>ti atha amhe akāraṇasmā akāraṇena abhūmiyaṃ anokāseyeva kasmā, tāta, haññāmāti attho. <span class="bld">Mā tassa saddahesī</span>ti mahārāja, na maṃ khaṇḍahālo ghātaye, mā tassa saddaheyyāsi. <span class="bld">Bhogampissā</span>ti bhogampi assa brāhmaṇassa rājāno denti. <span class="bld">Athaggapiṇḍikāpī</span>ti atha te aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ labhantā aggapiṇḍikāpi honti. <span class="bld">Tesampī</span>ti yesaṃ kule bhuñjanti, tesampi evarūpānaṃ piṇḍadāyakānaṃ dubbhituṃ icchanti.</p>
  1035. <p class="bodytext">Rājā kumārassa vilāpaṃ sutvā –</p>
  1036. <p class="hangnum"><a name="para1028"></a><span class="paranum">1028</span>.</p>
  1037. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhaṃ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi;</p>
  1038. <p class="gathalast">Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti. –</p>
  1039. <p class="unindented">Imaṃ gāthaṃ vatvā punapi mocesi. Khaṇḍahālo āgantvā punapi –</p>
  1040. <p class="hangnum"><a name="para1029"></a><span class="paranum">1029</span>.</p>
  1041. <p class="gatha1"> ‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ;</p>
  1042. <p class="gathalast">Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.</p>
  1043. <p class="hangnum"><a name="para1030"></a><span class="paranum">1030</span>.</p>
  1044. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti;</p>
  1045. <p class="gathalast">Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti. –</p>
  1046. <p class="unindented">Evaṃ vatvā puna gaṇhāpesi. Athassa anunayanatthaṃ kumāro āha –</p>
  1047. <p class="hangnum"><a name="para1031"></a><span class="paranum">1031</span>.</p>
  1048. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṃ ito cutā yanti;</p>
  1049. <p class="gathalast">Brāhmaṇo tāva yajatu, pacchāpi yajasi tuvaṃ rāja.</p>
  1050. <p class="hangnum"><a name="para1032"></a><span class="paranum">1032</span>.</p>
  1051. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi <a name="V7.0080"></a><a name="M7.0085"></a> kira yajitvā puttehi, devalokaṃ ito cutā yanti;</p>
  1052. <p class="gathalast">Esveva khaṇḍahālo, yajataṃ sakehi puttehi.</p>
  1053. <p class="hangnum"><a name="para1033"></a><span class="paranum">1033</span>.</p>
  1054. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ jānanto khaṇḍahālo, kiṃ puttake na ghātesi;</p>
  1055. <p class="gathalast">Sabbañca ñātijanaṃ, attānañca na ghātesi.</p>
  1056. <p class="hangnum"><a name="para1034"></a><span class="paranum">1034</span>.</p>
  1057. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe vajanti nirayaṃ, ye yajanti yepi yājenti;</p>
  1058. <p class="gathalast">Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.</p>
  1059. <p class="hangnum"><a name="para1035"></a><span class="paranum">1035</span>.</p>
  1060. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi so sujjhati yo hanāti, hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ;</p>
  1061. <p class="gathalast">Bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ, ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyu’’nti.</p>
  1062. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">brāhmaṇo tāvā</span>ti paṭhamaṃ tāva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi, atha tasmiṃ evaṃ yajitvā devalokaṃ gate pacchā tvaṃ yajissasi. Deva, sādurasabhojanampi hi tvaṃ aññehi vīmaṃsāpetvā bhuñjasi, puttadāramāraṇaṃyeva kasmā avīmaṃsitvā karosīti dīpento evamāha. <span class="bld">Evaṃ jānanto</span>ti ‘‘puttadhītaro māretvā devalokaṃ gacchatī’’ti evaṃ jānanto kiṃkāraṇā attano putte ca ñātī ca attānañca na ghātesi. Sace hi paraṃ māretvā devalokaṃ gacchanti, attānaṃ māretvā brahmalokaṃ gantabbo bhavissati. Evaṃ yaññaguṇaṃ jānantena paraṃ amāretvā attāva māretabbo siyā. Ayaṃ pana tathā akatvā maṃ mārāpeti. Imināpi kāraṇena jānāhi, mahārāja ‘‘yathā esa vinicchaye vilopaṃ kātuṃ alabhanto evaṃ karotī’’ti. <span class="bld">Edisa</span>nti evarūpaṃ puttaghātayaññaṃ.</p>
  1063. <p class="bodytext">Kumāro ettakaṃ kathentopi pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto rājānaṃ parivāretvā ṭhitaṃ parisaṃ ārabbha āha –</p>
  1064. <p class="hangnum"><a name="para1036"></a><span class="paranum">1036</span>.</p>
  1065. <p class="gatha1"> ‘‘Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca;</p>
  1066. <p class="gathalast">Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ, mā ghātayi orasaṃ puttaṃ.</p>
  1067. <p class="hangnum"><a name="para1037"></a><span class="paranum">1037</span>.</p>
  1068. <p class="gatha1"> ‘‘Kathañca <a name="M7.0086"></a> kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca;</p>
  1069. <p class="gathalast">Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ, mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ.</p>
  1070. <p class="hangnum"><a name="para1038"></a><span class="paranum">1038</span>.</p>
  1071. <p class="gatha1"> ‘‘Rañño <a name="V7.0081"></a> camhi atthakāmo, hito ca sabbajanapadassa;</p>
  1072. <p class="gathalast">Na koci assa paṭighaṃ, mayā jānapado na pavedetī’’ti.</p>
  1073. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puttakāmāyo</span>ti gharaṇiyo sandhāya vuttaṃ. Gahapatayo pana puttakāmā nāma honti. <span class="bld">Na uparavantī</span>ti na upakkosanti na vadanti. <span class="bld">Atraja</span>nti attato jātaṃ. Evaṃ vuttepi koci raññā saddhiṃ kathetuṃ samattho nāma nāhosi. <span class="bld">Na koci assa paṭighaṃ mayā</span>ti iminā no lañjo vā gahito, issariyamadena vā idaṃ nāma dukkhaṃ katanti koci ekopi mayā saddhiṃ paṭighaṃ kattā nāma nāhosi. <span class="bld">Jānapado na pavedetī</span>ti evaṃ rañño ca janapadassa ca atthakāmassa mama pitaraṃ ayaṃ jānapado ‘‘guṇasampanno te putto’’ti na pavedeti, na jānāpetīti attho.</p>
  1074. <p class="bodytext">Evaṃ vuttepi koci kiñci na kathesi. Tato candakumāro attano bhariyāyo taṃ yācanatthāya uyyojento āha –</p>
  1075. <p class="hangnum"><a name="para1039"></a><span class="paranum">1039</span>.</p>
  1076. <p class="gatha1"> ‘‘Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca;</p>
  1077. <p class="gathalast">Mā ghātetha kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.</p>
  1078. <p class="hangnum"><a name="para1040"></a><span class="paranum">1040</span>.</p>
  1079. <p class="gatha1"> ‘‘Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca;</p>
  1080. <p class="gathalast">Mā ghātetha kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.</p>
  1081. <p class="bodytext">Tā gantvā yāciṃsu. Tāpi rājā na olokesi. Tato kumāro anātho hutvā vilapanto –</p>
  1082. <p class="hangnum"><a name="para1041"></a><span class="paranum">1041</span>.</p>
  1083. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃnūnāhaṃ jāyeyyaṃ, rathakārakulesu vā,</p>
  1084. <p class="gatha2">Pukkusakulesu vā vessesu vā jāyeyyaṃ,</p>
  1085. <p class="gathalast">Na hajja maṃ rāja yaññe ghāteyyā’’ti. –</p>
  1086. <p class="unindented">Vatvā puna tā bhariyāyo uyyojento āha –</p>
  1087. <p class="hangnum"><a name="para1042"></a><span class="paranum">1042</span>.</p>
  1088. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa;</p>
  1089. <p class="gathalast">Pādesu nipatatha, aparādhāhaṃ na passāmi.</p>
  1090. <p class="hangnum"><a name="para1043"></a><span class="paranum">1043</span>.</p>
  1091. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbā <a name="V7.0082"></a><a name="M7.0087"></a> sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa;</p>
  1092. <p class="gathalast">Pādesu nipatatha, kinte bhante mayaṃ adūsemā’’ti.</p>
  1093. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aparādhāhaṃ na passāmī</span>ti ahaṃ ācariyakhaṇḍahāle attano aparādhaṃ na passāmi. <span class="bld">Kinte bhante</span>ti ayya khaṇḍahāla, mayaṃ tuyhaṃ kiṃ dūsayimhā, atha candakumārassa doso atthi, taṃ khamathāti vadethāti.</p>
  1094. <p class="bodytext">Atha candakumārassa kaniṭṭhabhaginī selakumārī nāma sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī pitu pādamūle patitvā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1095. <p class="hangnum"><a name="para1044"></a><span class="paranum">1044</span>.</p>
  1096. <p class="gatha1"> ‘‘Kapaṇā vilapati selā, disvāna bhātare upanītatte;</p>
  1097. <p class="gathalast">Yañño kira me ukkhipito, tātena saggakāmenā’’ti.</p>
  1098. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upanītatte</span>ti upanītasabhāve. <span class="bld">Ukkhipito</span>ti ukkhitto. <span class="bld">Saggakāmeno</span>ti mama bhātaro māretvā saggaṃ icchantena. Tāta, ime māretvā kiṃ saggena karissasīti vilapati.</p>
  1099. <p class="bodytext">Rājā tassāpi kathaṃ na gaṇhi. Tato candakumārassa putto vasulo nāma pitaraṃ dukkhitaṃ disvā ‘‘ahaṃ ayyakaṃ yācitvā mama pitu jīvitaṃ dāpessāmī’’ti rañño pādamūle paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1100. <p class="hangnum"><a name="para1045"></a><span class="paranum">1045</span>.</p>
  1101. <p class="gatha1"> ‘‘Āvatti parivatti ca, vasulo sammukhā rañño;</p>
  1102. <p class="gathalast">Mā no pitaraṃ avadhi, daharamhāyobbanaṃ pattā’’ti.</p>
  1103. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">daharamhāyobbanaṃ pattā</span>ti deva, mayaṃ taruṇadārakā, na tāva yobbanappattā, amhesupi tāva anukampāya amhākaṃ pitaraṃ mā avadhīti.</p>
  1104. <p class="bodytext">Rājā tassa paridevitaṃ sutvā bhijjamānahadayo viya hutvā assupuṇṇehi nettehi kumāraṃ āliṅgitvā ‘‘tāta, assāsaṃ paṭilabha, vissajjemi te pitara’’nti vatvā gāthamāha –</p>
  1105. <p class="hangnum"><a name="para1046"></a><span class="paranum">1046</span>.</p>
  1106. <p class="gatha1"> ‘‘Eso <a name="V7.0083"></a> te vasula pitā, samehi pitarā saha;</p>
  1107. <p class="gatha2">Dukkhaṃ kho me janayasi, vilapanto antepurasmiṃ;</p>
  1108. <p class="gathalast">Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti.</p>
  1109. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">antepurasmi</span>nti rājanivesanassa antare.</p>
  1110. <p class="bodytext">Puna <a name="M7.0088"></a> khaṇḍahālo āgantvā āha –</p>
  1111. <p class="hangnum"><a name="para1047"></a><span class="paranum">1047</span>.</p>
  1112. <p class="gatha1"> ‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ;</p>
  1113. <p class="gathalast">Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.</p>
  1114. <p class="hangnum"><a name="para1048"></a><span class="paranum">1048</span>.</p>
  1115. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti;</p>
  1116. <p class="gathalast">Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti.</p>
  1117. <p class="bodytext">Rājā pana andhabālo puna tassa vacanena putte gaṇhāpesi. Tato khaṇḍahālo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā muducitto kālena gaṇhāpeti, kālena vissajjeti, punapi dārakānaṃ vacanena putte vissajjeyya, yaññāvāṭaññeva naṃ nemī’’ti. Athassa tattha gamanatthāya gāthamāha –</p>
  1118. <p class="hangnum"><a name="para1049"></a><span class="paranum">1049</span>.</p>
  1119. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaratanassa yañño upakkhaṭo, ekarāja tava paṭiyatto;</p>
  1120. <p class="gathalast">Abhinikkhamassu deva, saggaṃ gato tvaṃ pamodissasī’’ti.</p>
  1121. <p class="bodytext">Tassattho – mahārāja, tava yañño sabbaratanehi upakkhaṭo paṭiyatto, idāni te abhinikkhamanakālo, tasmā abhinikkhama, yaññaṃ yajitvā saggaṃ gato pamodissasīti.</p>
  1122. <p class="bodytext">Tato bodhisattaṃ ādāya yaññāvāṭagamanakāle tassa orodhā ekatova nikkhamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1123. <p class="hangnum"><a name="para1050"></a><span class="paranum">1050</span>.</p>
  1124. <p class="gatha1"> ‘‘Daharā sattasatā etā, candakumārassa bhariyāyo;</p>
  1125. <p class="gathalast">Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyiṃsu.</p>
  1126. <p class="hangnum"><a name="para1051"></a><span class="paranum">1051</span>.</p>
  1127. <p class="gatha1"> ‘‘Aparā <a name="V7.0084"></a> pana sokena, nikkhantā nandane viya devā;</p>
  1128. <p class="gathalast">Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyisu’’nti.</p>
  1129. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nandane viya devā</span>ti nandanavane cavanadevaputtaṃ parivāretvā nikkhantadevatā viya gatā.</p>
  1130. <p class="bodytext">Ito <a name="M7.0089"></a> paraṃ tāsaṃ vilāpagāthā honti –</p>
  1131. <p class="hangnum"><a name="para1052"></a><span class="paranum">1052</span>.</p>
  1132. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1133. <p class="gathalast">Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.</p>
  1134. <p class="hangnum"><a name="para1053"></a><span class="paranum">1053</span>.</p>
  1135. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1136. <p class="gathalast">Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.</p>
  1137. <p class="hangnum"><a name="para1054"></a><span class="paranum">1054</span>.</p>
  1138. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1139. <p class="gathalast">Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.</p>
  1140. <p class="hangnum"><a name="para1055"></a><span class="paranum">1055</span>.</p>
  1141. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1142. <p class="gathalast">Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.</p>
  1143. <p class="hangnum"><a name="para1056"></a><span class="paranum">1056</span>.</p>
  1144. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1145. <p class="gathalast">Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.</p>
  1146. <p class="hangnum"><a name="para1057"></a><span class="paranum">1057</span>.</p>
  1147. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1148. <p class="gathalast">Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.</p>
  1149. <p class="hangnum"><a name="para1058"></a><span class="paranum">1058</span>.</p>
  1150. <p class="gatha1"> ‘‘Yassu pubbe hatthivaradhuragate, hatthīhi anuvajanti;</p>
  1151. <p class="gathalast">Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.</p>
  1152. <p class="hangnum"><a name="para1059"></a><span class="paranum">1059</span>.</p>
  1153. <p class="gatha1"> ‘‘Yassu <a name="V7.0085"></a> pubbe assavaradhuragate, assehi anuvajanti;</p>
  1154. <p class="gathalast">Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.</p>
  1155. <p class="hangnum"><a name="para1060"></a><span class="paranum">1060</span>.</p>
  1156. <p class="gatha1"> ‘‘Yassu pubbe rathavaradhuragate, rathehi anuvajanti;</p>
  1157. <p class="gathalast">Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.</p>
  1158. <p class="hangnum"><a name="para1061"></a><span class="paranum">1061</span>.</p>
  1159. <p class="gatha1"> ‘‘Yehissu pubbe niyyaṃsu, tapanīyakappanehi turaṅgehi;</p>
  1160. <p class="gathalast">Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yantī’’ti.</p>
  1161. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kāsikasucivatthadharā</span>ti kāsikāni sucivatthāni dhārayamānā. <span class="bld">Candasūriyā</span>ti candakumāro ca sūriyakumāro ca. <span class="bld">Nhāpakasunhāpitā</span>ti candanacuṇṇena <a name="M7.0090"></a> ubbaṭṭetvā nhāpakehi kataparikammatāya sunhāpitā. <span class="bld">Yassū</span>ti ye assu. <span class="bld">Assū</span>ti nipātamattaṃ, ye kumāreti attho. <span class="bld">Pubbe</span>ti ito pubbe. <span class="bld">Hatthivaradhuragate</span>ti hatthivarānaṃ dhuragate, alaṅkatahatthikkhandhavaragateti attho. <span class="bld">Assavaradhuragate</span>ti assavarapiṭṭhigate. <span class="bld">Rathavaradhuragate</span>ti rathavaramajjhagate. <span class="bld">Niyyaṃsū</span>ti nikkhamiṃsu.</p>
  1162. <p class="bodytext">Evaṃ tāsu paridevantīsuyeva bodhisattaṃ nagarā nīhariṃsu. Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā nikkhamituṃ ārabhi. Mahājane nikkhante dvārāni nappahonti. Brāhmaṇo atibahuṃ janaṃ disvā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti nagaradvārāni thakāpesi. Mahājano nikkhamituṃ alabhanto nagaradvārassa āsannaṭṭhāne uyyānaṃ atthi, tassa santike mahāviravaṃ ravi. Tena ravena sakuṇasaṅgho saṅkhubhito ākāsaṃ pakkhandi. Mahājano taṃ taṃ sakuṇiṃ āmantetvā vilapanto āha –</p>
  1163. <p class="hangnum"><a name="para1062"></a><span class="paranum">1062</span>.</p>
  1164. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1165. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi puttehi.</p>
  1166. <p class="hangnum"><a name="para1063"></a><span class="paranum">1063</span>.</p>
  1167. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1168. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi kaññāhi.</p>
  1169. <p class="hangnum"><a name="para1064"></a><span class="paranum">1064</span>.</p>
  1170. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1171. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi mahesīti.</p>
  1172. <p class="hangnum"><a name="para1065"></a><span class="paranum">1065</span>.</p>
  1173. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi <a name="V7.0086"></a> sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1174. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi gahapatīhi.</p>
  1175. <p class="hangnum"><a name="para1066"></a><span class="paranum">1066</span>.</p>
  1176. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1177. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi hatthīhi.</p>
  1178. <p class="hangnum"><a name="para1067"></a><span class="paranum">1067</span>.</p>
  1179. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1180. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi assehi.</p>
  1181. <p class="hangnum"><a name="para1068"></a><span class="paranum">1068</span>.</p>
  1182. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1183. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi usabhehi.</p>
  1184. <p class="hangnum"><a name="para1069"></a><span class="paranum">1069</span>.</p>
  1185. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi <a name="M7.0091"></a> sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā;</p>
  1186. <p class="gathalast">Yajatettha ekarājā, sammūḷho sabbacatukkenā’’ti.</p>
  1187. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">maṃsamicchasī</span>ti ambho sakuṇi, sace maṃsaṃ icchasi, pupphavatiyā pubbena puratthimadisāyaṃ yaññāvāṭo atthi, tattha gaccha. <span class="bld">Yajatetthā</span>ti ettha khaṇḍahālassa vacanaṃ gahetvā sammūḷho ekarājā catūhi puttehi yaññaṃ yajati. Sesagāthāsupi eseva nayo.</p>
  1188. <p class="bodytext">Evaṃ mahājano tasmiṃ ṭhāne paridevitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāsādaṃ padakkhiṇaṃ karonto antepure kūṭāgārauyyānādīni passanto gāthāhi paridevi –</p>
  1189. <p class="hangnum"><a name="para1070"></a><span class="paranum">1070</span>.</p>
  1190. <p class="gatha1"> ‘‘Ayamassa pāsādo, idaṃ antepuraṃ suramaṇīyaṃ;</p>
  1191. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1192. <p class="hangnum"><a name="para1071"></a><span class="paranum">1071</span>.</p>
  1193. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa kūṭāgāraṃ, sovaṇṇaṃ pupphamalyavikiṇṇaṃ;</p>
  1194. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1195. <p class="hangnum"><a name="para1072"></a><span class="paranum">1072</span>.</p>
  1196. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa uyyānaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;</p>
  1197. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1198. <p class="hangnum"><a name="para1073"></a><span class="paranum">1073</span>.</p>
  1199. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa <a name="V7.0087"></a> asokavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;</p>
  1200. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1201. <p class="hangnum"><a name="para1074"></a><span class="paranum">1074</span>.</p>
  1202. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa kaṇikāravanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;</p>
  1203. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1204. <p class="hangnum"><a name="para1075"></a><span class="paranum">1075</span>.</p>
  1205. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa pāṭalivanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;</p>
  1206. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1207. <p class="hangnum"><a name="para1076"></a><span class="paranum">1076</span>.</p>
  1208. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa ambavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ;</p>
  1209. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1210. <p class="hangnum"><a name="para1077"></a><span class="paranum">1077</span>.</p>
  1211. <p class="gatha1"> ‘‘Ayamassa pokkharaṇī, sañchannā padumapuṇḍarīkehi;</p>
  1212. <p class="gatha2">Nāvā ca sovaṇṇavikatā, pupphavalliyā cittā suramaṇīyā;</p>
  1213. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā’’ti.</p>
  1214. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0092"></a> <span class="bld">tedānī</span>ti idāni te candakumārappamukhā amhākaṃ ayyaputtā evarūpaṃ pāsādaṃ chaḍḍetvā vadhāya nīyanti. <span class="bld">Sovaṇṇavikatā</span>ti suvaṇṇakhacitā.</p>
  1215. <p class="bodytext">Ettakesu ṭhānesu vilapantā puna hatthisālādīni upasaṅkamitvā āhaṃsu –</p>
  1216. <p class="hangnum"><a name="para1078"></a><span class="paranum">1078</span>.</p>
  1217. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa hatthiratanaṃ, erāvaṇo gajo balī dantī;</p>
  1218. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1219. <p class="hangnum"><a name="para1079"></a><span class="paranum">1079</span>.</p>
  1220. <p class="gatha1"> ‘‘Idamassa assaratanaṃ, ekakhuro asso;</p>
  1221. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1222. <p class="hangnum"><a name="para1080"></a><span class="paranum">1080</span>.</p>
  1223. <p class="gatha1"> ‘‘Ayamassa assaratho, sāḷiyanigghoso subho ratanavicitto;</p>
  1224. <p class="gatha2">Yatthassu ayyaputtā, sobhiṃsu nandane viya devā;</p>
  1225. <p class="gathalast">Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.</p>
  1226. <p class="hangnum"><a name="para1081"></a><span class="paranum">1081</span>.</p>
  1227. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ <a name="V7.0088"></a> nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi;</p>
  1228. <p class="gathalast">Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi puttehi.</p>
  1229. <p class="hangnum"><a name="para1082"></a><span class="paranum">1082</span>.</p>
  1230. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi;</p>
  1231. <p class="gathalast">Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi kaññāhi.</p>
  1232. <p class="hangnum"><a name="para1083"></a><span class="paranum">1083</span>.</p>
  1233. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi;</p>
  1234. <p class="gathalast">Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi mahesīhi.</p>
  1235. <p class="hangnum"><a name="para1084"></a><span class="paranum">1084</span>.</p>
  1236. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi;</p>
  1237. <p class="gathalast">Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi gahapatīhi.</p>
  1238. <p class="hangnum"><a name="para1085"></a><span class="paranum">1085</span>.</p>
  1239. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā honti gāmanigamā, suññā amanussakā brahāraññā;</p>
  1240. <p class="gathalast">Tathā hessati pupphavatiyā, yiṭṭhesu candasūriyesū’’ti.</p>
  1241. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">erāvaṇo</span>ti tassa hatthino nāmaṃ. <span class="bld">Ekakhuro</span>ti abhinnakhuro. <span class="bld">Sāḷiyanigghoso</span>ti gamanakāle sāḷikānaṃ viya madhurena nigghosena <a name="M7.0093"></a> samannāgato. <span class="bld">Kathaṃ nāmā</span>ti kena nāma kāraṇena. <span class="bld">Sāmasamasundarehī</span>ti suvaṇṇasāmehi ca aññamaññaṃ jātiyā samehi ca niddosatāya sundarehi. <span class="bld">Candanamudukagattehī</span>ti lohitacandanalittagattehi. <span class="bld">Brahāraññā</span>ti yathā te gāmanigamā suññā nimmanussā brahāraññā honti, tathā pupphavatiyāpi yaññe yiṭṭhesu rājaputtesu suññā araññasadisā bhavissatīti.</p>
  1242. <p class="bodytext">Atha mahājano bahi nikkhamituṃ alabhanto antonagareyeva vicaranto paridevi. Bodhisattopi yaññāvāṭaṃ nīto. Athassa mātā gotamī nāma devī ‘‘puttānaṃ me jīvitaṃ dehi, devā’’ti rañño pādamūle parivattitvā paridevamānā āha –</p>
  1243. <p class="hangnum"><a name="para1086"></a><span class="paranum">1086</span>.</p>
  1244. <p class="gatha1"> ‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā;</p>
  1245. <p class="gathalast">Sace candavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhanti.</p>
  1246. <p class="hangnum"><a name="para1087"></a><span class="paranum">1087</span>.</p>
  1247. <p class="gatha1"> ‘‘Ummattikā <a name="V7.0089"></a> bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā;</p>
  1248. <p class="gathalast">Sace sūriyavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhantī’’ti.</p>
  1249. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhūnahatā</span>ti hatavuḍḍhi. <span class="bld">Paṃsunā ca parikiṇṇā</span>ti paṃsuparikiṇṇasarīrā ummattikā hutvā vicarissāmi.</p>
  1250. <p class="bodytext">Sā evaṃ paridevantīpi rañño santikā kiñci kathaṃ alabhitvā ‘‘mama putto tumhākaṃ kujjhitvā gato bhavissati, kissa naṃ tumhe na nivattethā’’ti kumārassa catasso bhariyāyo āliṅgitvā paridevantī āha –</p>
  1251. <p class="hangnum"><a name="para1088"></a><span class="paranum">1088</span>.</p>
  1252. <p class="gatha1"> ‘‘Kinnumā na ramāpeyyuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā;</p>
  1253. <p class="gatha2">Ghaṭṭikā uparikkhī ca, pokkharaṇī ca bhārikā;</p>
  1254. <p class="gathalast">Candasūriyesu naccantiyo, samā tāsaṃ na vijjatī’’ti.</p>
  1255. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kinnumā na ramāpeyyu</span>nti kena kāraṇena imā ghaṭṭikātiādikā catasso aññamaññaṃ piyaṃvadā candasūriyakumārānaṃ santike <a name="M7.0094"></a> naccantiyo mama putte na ramāpayiṃsu, ukkaṇṭhāpayiṃsu. Sakalajambudīpasmiñhi nacce vā gīte vā samā aññā kāci tāsaṃ na vijjatīti attho.</p>
  1256. <p class="bodytext">Iti sā suṇhāhi saddhiṃ paridevitvā aññaṃ gahetabbaggahaṇaṃ apassantī khaṇḍahālaṃ akkosamānā aṭṭha gāthā abhāsi –</p>
  1257. <p class="hangnum"><a name="para1089"></a><span class="paranum">1089</span>.</p>
  1258. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā;</p>
  1259. <p class="gathalast">Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.</p>
  1260. <p class="hangnum"><a name="para1090"></a><span class="paranum">1090</span>.</p>
  1261. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā;</p>
  1262. <p class="gathalast">Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.</p>
  1263. <p class="hangnum"><a name="para1091"></a><span class="paranum">1091</span>.</p>
  1264. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā;</p>
  1265. <p class="gathalast">Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.</p>
  1266. <p class="hangnum"><a name="para1092"></a><span class="paranum">1092</span>.</p>
  1267. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ <a name="V7.0090"></a> mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā;</p>
  1268. <p class="gathalast">Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.</p>
  1269. <p class="hangnum"><a name="para1093"></a><span class="paranum">1093</span>.</p>
  1270. <p class="gatha1"> ‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā;</p>
  1271. <p class="gathalast">Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.</p>
  1272. <p class="hangnum"><a name="para1094"></a><span class="paranum">1094</span>.</p>
  1273. <p class="gatha1"> ‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā;</p>
  1274. <p class="gathalast">Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassa.</p>
  1275. <p class="hangnum"><a name="para1095"></a><span class="paranum">1095</span>.</p>
  1276. <p class="gatha1"> ‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā;</p>
  1277. <p class="gathalast">Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.</p>
  1278. <p class="hangnum"><a name="para1096"></a><span class="paranum">1096</span>.</p>
  1279. <p class="gatha1"> ‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā;</p>
  1280. <p class="gathalast">Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.</p>
  1281. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">imaṃ mayha</span>nti mayhaṃ imaṃ hadayasokaṃ dukkhaṃ. <span class="bld">Paṭimuñcatū</span>ti pavisatu pāpuṇātu. <span class="bld">Yo ghātesī</span>ti yo tvaṃ ghātesi. <span class="bld">Apekkhite</span>ti sabbalokena olokite dissamāne māresīti attho.</p>
  1282. <p class="bodytext">Bodhisatto <a name="M7.0095"></a> yaññāvāṭepi pitaraṃ yācanto āha –</p>
  1283. <p class="hangnum"><a name="para1097"></a><span class="paranum">1097</span>.</p>
  1284. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1285. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.</p>
  1286. <p class="hangnum"><a name="para1098"></a><span class="paranum">1098</span>.</p>
  1287. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1288. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.</p>
  1289. <p class="hangnum"><a name="para1099"></a><span class="paranum">1099</span>.</p>
  1290. <p class="gatha1"> ‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1291. <p class="gathalast">Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.</p>
  1292. <p class="hangnum"><a name="para1100"></a><span class="paranum">1100</span>.</p>
  1293. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="V7.0091"></a> no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa;</p>
  1294. <p class="gatha2">Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā;</p>
  1295. <p class="gathalast">Bhikkhācariyaṃ carissāma.</p>
  1296. <p class="hangnum"><a name="para1101"></a><span class="paranum">1101</span>.</p>
  1297. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ deva upayācanti, puttatthikāpi daliddā;</p>
  1298. <p class="gathalast">Paṭibhānānipi hitvā, putte na labhanti ekaccā.</p>
  1299. <p class="hangnum"><a name="para1102"></a><span class="paranum">1102</span>.</p>
  1300. <p class="gatha1"> ‘‘Āsīsikāni karonti, puttā no jāyantu tato paputtā;</p>
  1301. <p class="gathalast">Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.</p>
  1302. <p class="hangnum"><a name="para1103"></a><span class="paranum">1103</span>.</p>
  1303. <p class="gatha1"> ‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi;</p>
  1304. <p class="gathalast">Mā kicchāladdhakehi puttehi, yajittho imaṃ yaññaṃ.</p>
  1305. <p class="hangnum"><a name="para1104"></a><span class="paranum">1104</span>.</p>
  1306. <p class="gatha1"> ‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi;</p>
  1307. <p class="gathalast">Mā kapaṇaladdhakehi puttehi, ammāya no vippavāsehī’’ti.</p>
  1308. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dibba</span>nti deva, aputtikā daliddāpi nāriyo puttatthikā hutvā bahuṃ paṇṇākāraṃ karitvā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhāmāti dibyaṃ upayācanti. <span class="bld">Paṭibhānānipi hitvā</span>ti dohaḷāni chaḍḍetvāpi, alabhitvāpīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, nārīnañhi uppannaṃ dohaḷaṃ alabhitvā gabbho sussitvā nassati. Tattha ekaccā yācantāpi putte alabhamānā, kāci laddhampi dohaḷaṃ pahāya aparibhuñjitvā na labhanti, kāci dohaḷaṃ alabhamānā na labhanti. Mayhaṃ pana mātā uppannaṃ dohaḷaṃ labhitvā paribhuñjitvā uppannaṃ gabbhaṃ anāsetvā putte paṭilabhi. Evaṃ paṭiladdhe mā no avadhīti yācati.</p>
  1309. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsīsikānī</span>ti <a name="M7.0096"></a> mahārāja, ime sattā āsīsaṃ karonti. Kinti? Puttā no jāyantūti. <span class="bld">Tato paputtā</span>ti puttānampi no puttā jāyantūti. <span class="bld">Atha no akāraṇasmā</span>ti atha tvaṃ amhe akāraṇena yaññatthāya ghātesi. <span class="bld">Upayācitakenā</span>ti devatānaṃ āyācanena. <span class="bld">Kapaṇaladdhakehī</span>ti kapaṇā viya hutvā laddhakehi. <span class="bld">Puttehī</span>ti amhehi saddhiṃ amhākaṃ ammāya mā vippavāsehi, mā no mātarā saddhiṃ vippavāsaṃ karīti vadati.</p>
  1310. <p class="bodytext">So <a name="V7.0092"></a> evaṃ vadantopi pitu santikā kiñci kathaṃ alabhitvā mātu pādamūle nipatitvā paridevamāno āha –</p>
  1311. <p class="hangnum"><a name="para1105"></a><span class="paranum">1105</span>.</p>
  1312. <p class="gatha1"> ‘‘Bahudukkhā posiya candaṃ, amma tuvaṃ jīyase puttaṃ;</p>
  1313. <p class="gathalast">Vandāmi kho te pāde, labhataṃ tāto paralokaṃ.</p>
  1314. <p class="hangnum"><a name="para1106"></a><span class="paranum">1106</span>.</p>
  1315. <p class="gatha1"> ‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi;</p>
  1316. <p class="gathalast">Gacchāmi dāni pavāsaṃ, yaññatthāya ekarājassa.</p>
  1317. <p class="hangnum"><a name="para1107"></a><span class="paranum">1107</span>.</p>
  1318. <p class="gatha1"> ‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi;</p>
  1319. <p class="gathalast">Gacchāmi dāni pavāsaṃ, mātu katvā hadayasokaṃ.</p>
  1320. <p class="hangnum"><a name="para1108"></a><span class="paranum">1108</span>.</p>
  1321. <p class="gatha1"> ‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi;</p>
  1322. <p class="gathalast">Gacchāmi dāni pavāsaṃ, janassa katvā hadayasoka’’nti.</p>
  1323. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bahudukkhā posiyā</span>ti bahūhi dukkhehi posiya. <span class="bld">Canda</span>nti maṃ candakumāraṃ evaṃ posetvā idāni, amma, tvaṃ jīyase puttaṃ. <span class="bld">Labhataṃ tāto paraloka</span>nti pitā me bhogasampannaṃ paralokaṃ labhatu. <span class="bld">Upagūhā</span>ti āliṅga parissaja. <span class="bld">Pavāsa</span>nti puna anāgamanāya accantaṃ vippavāsaṃ gacchāmi.</p>
  1324. <p class="bodytext">Athassa mātā paridevantī catasso gāthā abhāsi –</p>
  1325. <p class="hangnum"><a name="para1109"></a><span class="paranum">1109</span>.</p>
  1326. <p class="gatha1"> ‘‘Handa ca padumapattānaṃ, moḷiṃ bandhassu gotamiputta;</p>
  1327. <p class="gathalast">Campakadalamissāyo, esā te porāṇikā pakati.</p>
  1328. <p class="hangnum"><a name="para1110"></a><span class="paranum">1110</span>.</p>
  1329. <p class="gatha1"> ‘‘Handa <a name="M7.0097"></a> ca vilepanaṃ te, pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu;</p>
  1330. <p class="gathalast">Yehi ca suvilitto, sobhasi rājaparisāyaṃ.</p>
  1331. <p class="hangnum"><a name="para1111"></a><span class="paranum">1111</span>.</p>
  1332. <p class="gatha1"> ‘‘Handa ca mudukāni vatthāni, pacchimakaṃ kāsikaṃ nivāsehi;</p>
  1333. <p class="gathalast">Yehi ca sunivattho, sobhasi rājaparisāyaṃ.</p>
  1334. <p class="hangnum"><a name="para1112"></a><span class="paranum">1112</span>.</p>
  1335. <p class="gatha1"> ‘‘Muttāmaṇikanakavibhūsitāni<a name="V7.0093"></a>, gaṇhassu hatthābharaṇāni;</p>
  1336. <p class="gathalast">Yehi ca hatthābharaṇehi, sobhasi rājaparisāya’’nti.</p>
  1337. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">padumapattāna</span>nti padumapattaveṭhanaṃ nāmekaṃ pasādhanaṃ, taṃ sandhāyevamāha. Tava vippakiṇṇaṃ moḷiṃ ukkhipitvā padumapattaveṭhanena yojetvā bandhāti attho. <span class="bld">Gotamiputtā</span>ti candakumāraṃ ālapati. <span class="bld">Campakadalamissāyo</span>ti abbhantarimehi campakadalehi missitā vaṇṇagandhasampannā nānāpupphamālā pilandhassu. <span class="bld">Esā te</span>ti esā tava porāṇikā pakati, tameva gaṇhassu puttāti paridevati. <span class="bld">Yehi cā</span>ti yehi lohitacandanavilepanehi vilitto rājaparisāya sobhasi, tāni vilimpassūti attho. <span class="bld">Kāsika</span>nti satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ. <span class="bld">Gaṇhassū</span>ti pilandhassu.</p>
  1338. <p class="bodytext">Idānissa candā nāma aggamahesī tassa pādamūle nipatitvā paridevamānā āha –</p>
  1339. <p class="hangnum"><a name="para1113"></a><span class="paranum">1113</span>.</p>
  1340. <p class="gatha1"> ‘‘Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo, bhūmipati janapadassa dāyādo;</p>
  1341. <p class="gathalast">Lokissaro mahanto, putte snehaṃ janayatī’’ti.</p>
  1342. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā gāthamāha –</p>
  1343. <p class="hangnum"><a name="para1114"></a><span class="paranum">1114</span>.</p>
  1344. <p class="gatha1"> ‘‘Mayhampi piyā puttā, attā ca piyo tumhe ca bhariyāyo;</p>
  1345. <p class="gathalast">Saggañca patthayāno, tenāhaṃ ghātayissāmī’’ti.</p>
  1346. <p class="bodytext">Tassattho – kiṃkāraṇā puttasinehaṃ na janemi? Na kevalaṃ gotamiyā eva, atha kho mayhampi piyā puttā, tathā attā ca tumhe ca suṇhāyo bhariyāyo ca piyāyeva. Evaṃ santepi saggañca patthayāno ahaṃ saggaṃ patthento, tena kāraṇena ete ghātayissāmi, mā cintayittha, sabbepete mayā saddhiṃ devalokaṃ ekato gamissantīti.</p>
  1347. <p class="bodytext">Candā <a name="M7.0098"></a> āha –</p>
  1348. <p class="hangnum"><a name="para1115"></a><span class="paranum">1115</span>.</p>
  1349. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃ paṭhamaṃ ghātehi, mā me hadayaṃ dukkhaṃ phālesi;</p>
  1350. <p class="gathalast">Alaṅkato sundarako, putto deva tava sukhumālo.</p>
  1351. <p class="hangnum"><a name="para1116"></a><span class="paranum">1116</span>.</p>
  1352. <p class="gatha1"> ‘‘Handayya <a name="V7.0094"></a> maṃ hanassu, paraloke candakena hessāmi;</p>
  1353. <p class="gathalast">Puññaṃ karassu vipulaṃ, vicarāma ubhopi paraloke’’ti.</p>
  1354. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭhama</span>nti deva, mama sāmikato paṭhamataraṃ maṃ ghātehi. <span class="bld">Dukkha</span>nti candassa maraṇadukkhaṃ mama hadayaṃ mā phālesi. <span class="bld">Alaṅkato</span>ti ayaṃ mama ekova alaṃ pariyattoti evaṃ alaṅkato. Evarūpaṃ nāma puttaṃ mā ghātayi, mahārājāti dīpeti. <span class="bld">Handayyā</span>ti handa, ayya, rājānaṃ ālapantī evamāha. <span class="bld">Paraloke candakenā</span>ti candena saddhiṃ paraloke bhavissāmi. <span class="bld">Vicarāma ubhopi paraloke</span>ti tayā ekato ghātitā ubhopi paraloke sukhaṃ anubhavantā vicarāma, mā no saggantarāyamakāsīti.</p>
  1355. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  1356. <p class="hangnum"><a name="para1117"></a><span class="paranum">1117</span>.</p>
  1357. <p class="gatha1"> ‘‘Mā tvaṃ cande rucci maraṇaṃ, bahukā tava devarā visālakkhi;</p>
  1358. <p class="gathalast">Te taṃ ramayissanti, yiṭṭhasmiṃ gotamiputte’’ti.</p>
  1359. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mā tvaṃ cande ruccī</span>ti mā tvaṃ attano maraṇaṃ rocesi. ‘‘Mā ruddī’’tipi pāṭho, mā rodīti attho. <span class="bld">Devarā</span>ti patibhātukā.</p>
  1360. <p class="bodytext">Tato paraṃ satthā –</p>
  1361. <p class="hangnum"><a name="para1118"></a><span class="paranum">1118</span>.</p>
  1362. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ vutte candā attānaṃ, hanti hatthatalakehī’’ti. – upaḍḍhagāthamāha;</p>
  1363. <p class="bodytext">Tato paraṃ tassāyeva vilāpo hoti –</p>
  1364. <p class="gathalast">‘‘Alamettha jīvitena, pissāmi visaṃ marissāmi.</p>
  1365. <p class="hangnum"><a name="para1119"></a><span class="paranum">1119</span>.</p>
  1366. <p class="gatha1"> ‘‘Na hi nūnimassa rañño, mittāmaccā ca vijjare suhadā;</p>
  1367. <p class="gathalast">Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi orase putte’.</p>
  1368. <p class="hangnum"><a name="para1120"></a><span class="paranum">1120</span>.</p>
  1369. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V7.0095"></a><a name="M7.0099"></a> hi nūnimassa rañño, ñātī mittā ca vijjare suhadā;</p>
  1370. <p class="gathalast">Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi atraje putte’.</p>
  1371. <p class="hangnum"><a name="para1121"></a><span class="paranum">1121</span>.</p>
  1372. <p class="gatha1"> ‘‘Ime tepi mayhaṃ puttā, guṇino kāyūradhārino rāja;</p>
  1373. <p class="gathalast">Tehipi yajassu yaññaṃ, atha muñcatu gotamiputte.</p>
  1374. <p class="hangnum"><a name="para1122"></a><span class="paranum">1122</span>.</p>
  1375. <p class="gatha1"> ‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja;</p>
  1376. <p class="gathalast">Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.</p>
  1377. <p class="hangnum"><a name="para1123"></a><span class="paranum">1123</span>.</p>
  1378. <p class="gatha1"> ‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja;</p>
  1379. <p class="gathalast">Mā jeṭṭhaputtamavadhi, apekkhitaṃ sabbalokassā’’ti.</p>
  1380. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">eva</span>nti evaṃ andhabālena ekarājena vutte. <span class="bld">Hantī</span>ti ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathesī’’ti vatvā hatthatalehi attānaṃ hanti. <span class="bld">Pissāmī</span>ti pivissāmi. <span class="bld">Ime tepī</span>ti vasulakumāraṃ ādiṃ katvā sesadārake hatthe gahetvā rañño pādamūle ṭhitā evamāha. <span class="bld">Guṇino</span>ti mālāguṇaābharaṇehi samannāgatā. <span class="bld">Kāyūradhārino</span>ti kāyūrapasādhanadharā. <span class="bld">Bilasata</span>nti mahārāja, maṃ ghātetvā koṭṭhāsasataṃ katvā sattadhā sattasu ṭhānesu yaññaṃ yajassu.</p>
  1381. <p class="bodytext">Iti sā rañño santike imāhi gāthāhi paridevitvā assāsaṃ alabhamānā bodhisattasseva santikaṃ gantvā paridevamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘cande, mayā jīvamānena tuyhaṃ tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ subhaṇite sukathite uccāvacāni maṇimuttādīni bahūni ābharaṇāni dinnāni, ajja pana te idaṃ pacchimadānaṃ, sarīrāruḷhaṃ ābharaṇaṃ dammi, gaṇhāhi na’’nti. Imamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1382. <p class="hangnum"><a name="para1124"></a><span class="paranum">1124</span>.</p>
  1383. <p class="gatha1"> ‘‘Bahukā tava dinnābharaṇā, uccāvacā subhaṇitamhi;</p>
  1384. <p class="gathalast">Muttāmaṇiveḷuriyā, etaṃ te pacchimakaṃ dāna’’nti.</p>
  1385. <p class="bodytext">Candādevīpi taṃ sutvā tato parāhi navahi gāthāhi vilapi –</p>
  1386. <p class="hangnum"><a name="para1125"></a><span class="paranum">1125</span>.</p>
  1387. <p class="gatha1"> ‘‘Yesaṃ <a name="V7.0096"></a> pubbe khandhesu, phullā mālāguṇā vivattiṃsu;</p>
  1388. <p class="gathalast">Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.</p>
  1389. <p class="hangnum"><a name="para1126"></a><span class="paranum">1126</span>.</p>
  1390. <p class="gatha1"> ‘‘Yesaṃ <a name="M7.0100"></a> pubbe khandhesu, cittā mālāguṇā vivattiṃsu;</p>
  1391. <p class="gathalast">Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.</p>
  1392. <p class="hangnum"><a name="para1127"></a><span class="paranum">1127</span>.</p>
  1393. <p class="gatha1"> ‘‘Aciraṃ vata nettiṃso, vivattissaki rājaputtānaṃ khandhesu;</p>
  1394. <p class="gathalast">Atha mama hadayaṃ na phalati, tāva daḷhabandhañca me āsi.</p>
  1395. <p class="hangnum"><a name="para1128"></a><span class="paranum">1128</span>.</p>
  1396. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1397. <p class="gathalast">Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.</p>
  1398. <p class="hangnum"><a name="para1129"></a><span class="paranum">1129</span>.</p>
  1399. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1400. <p class="gathalast">Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.</p>
  1401. <p class="hangnum"><a name="para1130"></a><span class="paranum">1130</span>.</p>
  1402. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1403. <p class="gathalast">Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.</p>
  1404. <p class="hangnum"><a name="para1131"></a><span class="paranum">1131</span>.</p>
  1405. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1406. <p class="gathalast">Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.</p>
  1407. <p class="hangnum"><a name="para1132"></a><span class="paranum">1132</span>.</p>
  1408. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1409. <p class="gathalast">Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.</p>
  1410. <p class="hangnum"><a name="para1133"></a><span class="paranum">1133</span>.</p>
  1411. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā;</p>
  1412. <p class="gathalast">Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasoka’’nti.</p>
  1413. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mālāguṇā</span>ti pupphadāmāni. <span class="bld">Tesajjā</span>ti tesaṃ ajja. <span class="bld">Nettiṃso</span>ti asi. <span class="bld">Vivattissatī</span>ti patissati. <span class="bld">Aciraṃ vatā</span>ti acirena vata. <span class="bld">Na phalatī</span>ti na bhijjati. <span class="bld">Tāva daḷhabandhañca</span> <a name="V7.0097"></a> <span class="bld">me āsī</span>ti ativiya thirabandhanaṃ me hadayaṃ bhavissatīti attho. <span class="bld">Niyyāthā</span>ti gacchatha.</p>
  1414. <p class="bodytext">Evaṃ tassā paridevantiyāva yaññāvāṭe sabbakammaṃ niṭṭhāsi. Rājaputtaṃ netvā gīvaṃ onāmetvā nisīdāpesuṃ. Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṃ upanāmetvā khaggaṃ ādāya ‘‘tassa gīvaṃ chindissāmī’’ti aṭṭhāsi. Taṃ disvā candādevī ‘‘aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthi, attano saccabalena sāmikassa <a name="M7.0101"></a> sotthiṃ karissāmī’’ti añjaliṃ paggayha parisāya antare vicarantī saccakiriyaṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1415. <p class="hangnum"><a name="para1134"></a><span class="paranum">1134</span>.</p>
  1416. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbasmiṃ upakkhaṭasmiṃ, nisīdite candasmiṃ yaññatthāya;</p>
  1417. <p class="gathalast">Pañcālarājadhītā pañjalikā, sabbaparisāya samanupariyāyi.</p>
  1418. <p class="hangnum"><a name="para1135"></a><span class="paranum">1135</span>.</p>
  1419. <p class="gatha1"> ‘‘Yena saccena khaṇḍahālo, pāpakammaṃ karoti dummedho;</p>
  1420. <p class="gathalast">Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homi.</p>
  1421. <p class="hangnum"><a name="para1136"></a><span class="paranum">1136</span>.</p>
  1422. <p class="gatha1"> ‘‘Ye idhatthi amanussā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni;</p>
  1423. <p class="gathalast">Karontu me veyyāvaṭikaṃ, samaṅginī sāmikena homi.</p>
  1424. <p class="hangnum"><a name="para1137"></a><span class="paranum">1137</span>.</p>
  1425. <p class="gatha1"> ‘‘Yā devatā idhāgatā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni;</p>
  1426. <p class="gathalast">Saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ, yācāmahaṃ pati māhaṃ ajeyya’’nti.</p>
  1427. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upakkhaṭasmi</span>nti sabbasmiṃ yaññasambhāre sajjite paṭiyatte. <span class="bld">Samaṅginī</span>ti sampayuttā ekasaṃvāsā. <span class="bld">Ye idhatthī</span>ti ye idha atthi. <span class="bld">Yakkhabhūtabhabyānī</span>ti devasaṅkhātā yakkhā ca vaḍḍhitvā ṭhitasattasaṅkhātā bhūtā ca idāni vaḍḍhanakasattasaṅkhātāni bhabyāni ca. <span class="bld">Veyyāvaṭika</span>nti mayhaṃ veyyāvaccaṃ karontu. <span class="bld">Tāyatha ma</span>nti rakkhatha maṃ. <span class="bld">Yācāmaha</span>nti ahaṃ vo yācāmi. <span class="bld">Pati māha</span>nti patiṃ ahaṃ mā ajeyyaṃ.</p>
  1428. <p class="bodytext">Atha sakko devarājā tassā paridevasaddaṃ sutvā taṃ pavattiṃ ñatvā jalitaṃ ayakūṭaṃ ādāya gantvā rājānaṃ tāsetvā sabbe vissajjāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1429. <p class="hangnum"><a name="para1138"></a><span class="paranum">1138</span>.</p>
  1430. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ <a name="V7.0098"></a> sutvā amanusso, ayokūṭaṃ paribbhametvāna;</p>
  1431. <p class="gathalast">Bhayamassa janayanto, rājānaṃ idamavoca.</p>
  1432. <p class="hangnum"><a name="para1139"></a><span class="paranum">1139</span>.</p>
  1433. <p class="gatha1"> ‘‘Bujjhassu kho rājakali, mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ;</p>
  1434. <p class="gathalast">Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.</p>
  1435. <p class="hangnum"><a name="para1140"></a><span class="paranum">1140</span>.</p>
  1436. <p class="gatha1"> ‘‘Ko <a name="M7.0102"></a> te diṭṭho rājakali, puttabhariyāyo haññamānāyo;</p>
  1437. <p class="gathalast">Seṭṭhi ca gahapatayo, adūsakā saggakāmā hi.</p>
  1438. <p class="hangnum"><a name="para1141"></a><span class="paranum">1141</span>.</p>
  1439. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ sutvā khaṇḍahālo, rājā ca abbhutamidaṃ disvāna;</p>
  1440. <p class="gathalast">Sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ, yathā taṃ anupaghātaṃ.</p>
  1441. <p class="hangnum"><a name="para1142"></a><span class="paranum">1142</span>.</p>
  1442. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1443. <p class="gathalast">Sabbe ekekaleḍḍukamadaṃsu, esa vadho khaṇḍahālassā’’ti.</p>
  1444. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">amanusso</span>ti sakko devarājā. <span class="bld">Bujjhassū</span>ti jānassu sallakkhehi. <span class="bld">Rājakalī</span>ti rājakāḷakaṇṇi rājalāmaka. <span class="bld">Mā tāha</span>nti pāparāja, bujjha, mā te ahaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ. <span class="bld">Ko te diṭṭho</span>ti kuhiṃ tayā diṭṭhapubbo. <span class="bld">Saggakāmā hī</span>ti ettha <span class="bld">hī</span>ti nipātamattaṃ, saggakāmā saggaṃ patthayamānāti attho. <span class="bld">Taṃ sutvā</span>ti, bhikkhave, taṃ sakkassa vacanaṃ khaṇḍahālo sutvā. <span class="bld">Abbhutamida</span>nti rājā ca idaṃ sakkassa dassanaṃ pubbe abhūtaṃ disvā. <span class="bld">Yathā ta</span>nti yathā anupaghātaṃ pāṇaṃ mocenti, evameva mocesuṃ. <span class="bld">Ekekaleḍḍukamadaṃsū</span>ti bhikkhave, yattakā tasmiṃ yaññāvāṭe samāgatā, sabbe ekakolāhalaṃ katvā khaṇḍahālassa ekekaleḍḍupahāraṃ adaṃsu. <span class="bld">Esa vadho</span>ti esova khaṇḍahālassa vadho ahosi, tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesunti attho.</p>
  1445. <p class="bodytext">Taṃ pana māretvā mahājano rājānaṃ māretuṃ ārabhi. Bodhisatto pitaraṃ parissajitvā māretuṃ na adāsi. Mahājano ‘‘jīvitaṃ etassa pāparañño dema, chattaṃ panassa nagare ca vāsaṃ na dassāma, caṇḍālaṃ katvā bahinagare vasāpessāmā’’ti vatvā rājavesaṃ hāretvā kāsāvaṃ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṃ veṭhetvā caṇḍālaṃ katvā caṇḍālavasanaṭṭhānaṃ taṃ pahiṇi. Ye panetaṃ pasughātayaññaṃ yajiṃsu ceva yajāpesuñca anumodiṃsu ca, sabbe nirayaparāyaṇāva ahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1446. <p class="hangnum"><a name="para1143"></a><span class="paranum">1143</span>.</p>
  1447. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe <a name="V7.0099"></a><a name="M7.0103"></a> paviṭṭhā nirayaṃ, yathā taṃ pāpakaṃ karitvāna;</p>
  1448. <p class="gathalast">Na hi pāpakammaṃ katvā, labbhā sugatiṃ ito gantu’’nti.</p>
  1449. <p class="bodytext">Sopi kho mahājano dve kāḷakaṇṇiyo hāretvā tattheva abhisekasambhāre āharitvā candakumāraṃ abhisiñci. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1450. <p class="hangnum"><a name="para1144"></a><span class="paranum">1144</span>.</p>
  1451. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1452. <p class="gathalast">Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājaparisā ca.</p>
  1453. <p class="hangnum"><a name="para1145"></a><span class="paranum">1145</span>.</p>
  1454. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1455. <p class="gathalast">Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājakaññāyo ca.</p>
  1456. <p class="hangnum"><a name="para1146"></a><span class="paranum">1146</span>.</p>
  1457. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1458. <p class="gathalast">Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devaparisā ca.</p>
  1459. <p class="hangnum"><a name="para1147"></a><span class="paranum">1147</span>.</p>
  1460. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1461. <p class="gathalast">Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devakaññāyo ca.</p>
  1462. <p class="hangnum"><a name="para1148"></a><span class="paranum">1148</span>.</p>
  1463. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1464. <p class="gathalast">Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājaparisā ca.</p>
  1465. <p class="hangnum"><a name="para1149"></a><span class="paranum">1149</span>.</p>
  1466. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1467. <p class="gathalast">Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājakaññāyo ca.</p>
  1468. <p class="hangnum"><a name="para1150"></a><span class="paranum">1150</span>.</p>
  1469. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1470. <p class="gathalast">Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devaparisā ca.</p>
  1471. <p class="hangnum"><a name="para1151"></a><span class="paranum">1151</span>.</p>
  1472. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ;</p>
  1473. <p class="gathalast">Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devakaññāyo ca.</p>
  1474. <p class="hangnum"><a name="para1152"></a><span class="paranum">1152</span>.</p>
  1475. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbesu <a name="V7.0100"></a> vippamuttesu, bahū ānanditā ahuṃ;</p>
  1476. <p class="gathalast">Nandiṃ pavesi nagaraṃ, bandhanā mokkho aghositthā’’ti.</p>
  1477. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rājaparisā cā</span>ti rājaparisāpi tīhi saṅkhehi abhisiñciṃsu. <span class="bld">Rājakaññāyo cā</span>ti khattiyadhītaropi naṃ abhisiñciṃsu. <span class="bld">Devaparisā cā</span>ti sakko <a name="M7.0104"></a> devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ gahetvā devaparisāya saddhiṃ abhisiñci. <span class="bld">Devakaññāyo cā</span>ti sujāpi devadhītarāhi saddhiṃ abhisiñci. <span class="bld">Celukkhepamakaru</span>nti nānāvaṇṇehi vatthehi dhaje ussāpetvā uttarisāṭakāni ākāse khipantā celukkhepaṃ kariṃsu. Rājaparisā ca itare tayo koṭṭhāsā cāti abhisekakārakā cattāropi koṭṭhāsā kariṃsuyeva. <span class="bld">Ānanditā ahu</span>nti āmoditā ahesuṃ. <span class="bld">Nandiṃ pavesi nagara</span>nti candakumārassa chattaṃ ussāpetvā nagaraṃ paviṭṭhakāle nagare ānandabheri cari. ‘‘Kiṃ vatvā’’ti? Yathā ‘‘amhākaṃ candakumāro bandhanā mutto, evameva sabbe bandhanā muccantū’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanā mokkho aghositthā’’ti.</p>
  1478. <p class="bodytext">Bodhisatto pitu vattaṃ paṭṭhapesi. Antonagaraṃ pana pavisituṃ na labhati. Paribbayassa khīṇakāle bodhisatto uyyānakīḷādīnaṃ atthāya gacchanto taṃ upasaṅkamitvā ‘‘patimhī’’ti na vandati, añjaliṃ pana katvā ‘‘ciraṃ jīva sāmī’’ti vadati. ‘‘Kenattho’’ti vutte ārocesi. Athassa paribbayaṃ dāpesi. So dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devalokaṃ pūrayamāno agamāsi.</p>
  1479. <p class="bodytext">Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekaṃ nissāya bahū māretuṃ vāyāmamakāsī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi, gotamīdevī mahāmāyā, candādevī rāhulamātā, vasulo rāhulo, selā uppalavaṇṇā, sūro vāmagotto kassapo, bhaddaseno moggallāno, sūriyakumāro sāriputto, candarājā pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.</p>
  1480. <p class="centered">Candakumārajātakavaṇṇanā sattamā.</p>
  1481. <p class="hangnum"> </p>
  1482. <p class="bodytext"> [545] 8. Mahānāradakassapajātakavaṇṇanā</p>
  1483. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahu</span> <a name="V7.0101"></a><a name="M7.0105"></a> <span class="bld">rājā videhāna</span>nti idaṃ satthā laṭṭhivanuyyāne viharanto uruvelakassapadamanaṃ ārabbha kathesi. Yadā hi satthā pavattitavaradhammacakko uruvelakassapādayo <a name="P6.0220"></a> jaṭile dametvā magadharājassa paṭissavaṃ locetuṃ purāṇajaṭilasahassaparivuto laṭṭhivanuyyānaṃ agamāsi. Tadā dvādasanahutāya parisāya saddhiṃ āgantvā dasabalaṃ vanditvā nisinnassa magadharañño parisantare brāhmaṇagahapatikānaṃ vitakko uppajji ‘‘kiṃ nu kho uruvelakassapo mahāsamaṇe brahmacariyaṃ carati, udāhu mahāsamaṇo uruvelakassape’’ti. Atha kho bhagavā tesaṃ dvādasanahutānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya ‘‘kassapassa mama santike pabbajitabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti imaṃ gāthamāha –</p>
  1484. <p class="gatha1">‘‘Kimeva disvā uruvelavāsi, pahāsi aggiṃ kisakovadāno;</p>
  1485. <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃ pahīnaṃ tava aggihutta’’nti. (mahāva. 55);</p>
  1486. <p class="bodytext">Theropi bhagavato adhippāyaṃ viditvā –</p>
  1487. <p class="gatha1">‘‘Rūpe ca sadde ca atho rase ca, kāmitthiyo cābhivadanti yaññā;</p>
  1488. <p class="gathalast">Etaṃ malanti upadhīsu ñatvā, tasmā na yiṭṭhe na hute arañji’’nti. (mahāva. 55); –</p>
  1489. <p class="unindented">Imaṃ gāthaṃ vatvā attano sāvakabhāvaṃ pakāsanatthaṃ tathāgatassa pādapiṭṭhe sīsaṃ ṭhapetvā ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā ekatālaṃ dvitālaṃ titālanti yāva sattatālappamāṇaṃ sattakkhattuṃ vehāsaṃ abbhuggantvā oruyha tathāgataṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘‘aho mahānubhāvo buddho, evaṃ thāmagatadiṭṭhiko nāma attānaṃ ‘arahā’ti maññamāno uruvelakassapopi diṭṭhijālaṃ bhinditvā tathāgatena damito’’ti satthu guṇakathaññeva kathesi. Taṃ sutvā satthā ‘‘anacchariyaṃ idāni sabbaññutappattena <a name="V7.0102"></a> mayā imassa damanaṃ, svāhaṃ pubbe sarāgakālepi nārado nāma brahmā <a name="M7.0106"></a> hutvā imassa diṭṭhijālaṃ bhinditvā imaṃ nibbisevanamakāsi’’nti vatvā tāya parisāya yācito atītaṃ āhari.</p>
  1490. <p class="bodytext">Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ aṅgati nāma rājā rajjaṃ kāresi dhammiko dhammarājā. Tassa rucā nāma dhītā ahosi abhirūpā dassanīyā pāsādikā kappasatasahassaṃ patthitapatthanā mahāpuññā aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā. Sesā panassa soḷasasahassā itthiyo vañjhā ahesuṃ. Tassa sā dhītā piyā ahosi manāpā. So tassā nānāpupphapūre pañcavīsatipupphasamugge anagghāni sukhumāni vatthāni ca ‘‘imehi attānaṃ alaṅkarotū’’ti <a name="P6.0221"></a> devasikaṃ pahiṇi. Khādanīyabhojanīyassa pana pamāṇaṃ natthi. Anvaḍḍhamāsaṃ ‘‘dānaṃ detū’’ti sahassaṃ sahassaṃ pesesi. Tassa kho pana vijayo ca sunāmo ca alāto cāti tayo amaccā ahesuṃ. So komudiyā cātumāsiniyā chaṇe pavattamāne devanagaraṃ viya nagare ca antepure ca alaṅkate sunhāto suvilitto sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito bhuttasāyamāso vivaṭasīhapañjare mahātale amaccagaṇaparivuto visuddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghamānaṃ candamaṇḍalaṃ disvā ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, kāya nu kho ajja ratiyā abhirameyyāmā’’ti amacce pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1491. <p class="hangnum"><a name="para1153"></a><span class="paranum">1153</span>.</p>
  1492. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu rājā videhānaṃ, aṅgati nāma khattiyo;</p>
  1493. <p class="gathalast">Pahūtayoggo dhanimā, anantabalaporiso.</p>
  1494. <p class="hangnum"><a name="para1154"></a><span class="paranum">1154</span>.</p>
  1495. <p class="gatha1"> ‘‘So ca pannarasiṃ rattiṃ, purimayāme anāgate;</p>
  1496. <p class="gathalast">Cātumāsā komudiyā, amacce sannipātayi.</p>
  1497. <p class="hangnum"><a name="para1155"></a><span class="paranum">1155</span>.</p>
  1498. <p class="gatha1"> ‘‘Paṇḍite sutasampanne, mhitapubbe vicakkhaṇe;</p>
  1499. <p class="gathalast">Vijayañca sunāmañca, senāpatiṃ alātakaṃ.</p>
  1500. <p class="hangnum"><a name="para1156"></a><span class="paranum">1156</span>.</p>
  1501. <p class="gatha1"> ‘‘Tamanupucchi vedeho, paccekaṃ brūtha saṃ ruciṃ;</p>
  1502. <p class="gatha2">Cātumāsā komudajja, juṇhaṃ byapahataṃ tamaṃ;</p>
  1503. <p class="gathalast">Kāyajja ratiyā rattiṃ, viharemu imaṃ utu’’nti.</p>
  1504. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0103"></a><a name="M7.0107"></a> <span class="bld">pahūtayoggo</span>ti bahukena hatthiyoggādinā samannāgato. <span class="bld">Anantabalaporiso</span>ti anantabalakāyo. <span class="bld">Anāgate</span>ti pariyosānaṃ appatte, anatikkanteti attho. <span class="bld">Cātumāsā</span>ti catunnaṃ vassikamāsānaṃ pacchimadivasabhūtāya rattiyā. <span class="bld">Komudiyā</span>ti phullakumudāya. <span class="bld">Mhitapubbe</span>ti paṭhamaṃ sitaṃ katvā pacchā kathanasīle. <span class="bld">Tamanupucchī</span>ti taṃ tesu amaccesu ekekaṃ amaccaṃ anupucchi. <span class="bld">Paccekaṃ brūtha saṃ ruci</span>nti sabbepi tumhe attano attano ajjhāsayānurūpaṃ ruciṃ paccekaṃ mayhaṃ kathetha. <span class="bld">Komudajjā</span>ti komudī ajja. <span class="bld">Juṇha</span>nti juṇhāya nissayabhūtaṃ candamaṇḍalaṃ abbhuggacchati. <span class="bld">Byapahataṃ tama</span>nti tena sabbaṃ andhakāraṃ vihataṃ. <span class="bld">Utu</span>nti ajja rattiṃ imaṃ evarūpaṃ utuṃ kāyaratiyā vihareyyāmāti.</p>
  1505. <p class="bodytext">Iti rājā amacce pucchi. Tena te pucchitā attano attano ajjhāsayānurūpaṃ kathaṃ kathayiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1506. <p class="hangnum"><a name="para1157"></a><span class="paranum">1157</span>.</p>
  1507. <p class="gatha1"> ‘‘Tato senāpati rañño, alāto etadabravi;</p>
  1508. <p class="gathalast">‘Haṭṭhaṃ yoggaṃ balaṃ sabbaṃ, senaṃ sannāhayāmase.</p>
  1509. <p class="hangnum"><a name="para1158"></a><span class="paranum">1158</span>.</p>
  1510. <p class="gatha1"> ‘Niyyāma <a name="P6.0222"></a> deva yuddhāya, anantabalaporisā;</p>
  1511. <p class="gatha2">Ye te vasaṃ na āyanti, vasaṃ upanayāmase;</p>
  1512. <p class="gathalast">Esā mayhaṃ sakā diṭṭhi, ajitaṃ ojināmase’.</p>
  1513. <p class="hangnum"><a name="para1159"></a><span class="paranum">1159</span>.</p>
  1514. <p class="gatha1"> Alātassa vaco sutvā, sunāmo etadabravi;</p>
  1515. <p class="gathalast">‘Sabbe tuyhaṃ mahārāja, amittā vasamāgatā.</p>
  1516. <p class="hangnum"><a name="para1160"></a><span class="paranum">1160</span>.</p>
  1517. <p class="gatha1"> ‘Nikkhittasatthā paccatthā, nivātamanuvattare;</p>
  1518. <p class="gathalast">Uttamo ussavo ajja, na yuddhaṃ mama ruccati.</p>
  1519. <p class="hangnum"><a name="para1161"></a><span class="paranum">1161</span>.</p>
  1520. <p class="gatha1"> ‘Annapānañca khajjañca, khippaṃ abhiharantu te;</p>
  1521. <p class="gathalast">Ramassu deva kāmehi, naccagīte suvādite’.</p>
  1522. <p class="hangnum"><a name="para1162"></a><span class="paranum">1162</span>.</p>
  1523. <p class="gatha1"> Sunāmassa vaco sutvā, vijayo etadabravi;</p>
  1524. <p class="gathalast">‘Sabbe kāmā mahārāja, niccaṃ tava mupaṭṭhitā.</p>
  1525. <p class="hangnum"><a name="para1163"></a><span class="paranum">1163</span>.</p>
  1526. <p class="gatha1"> ‘Na <a name="V7.0104"></a><a name="M7.0108"></a> hete dullabhā deva, tava kāmehi modituṃ;</p>
  1527. <p class="gathalast">Sadāpi kāmā sulabhā, netaṃ cittamataṃ mama.</p>
  1528. <p class="hangnum"><a name="para1164"></a><span class="paranum">1164</span>.</p>
  1529. <p class="gatha1"> ‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi, upāsemu bahussutaṃ;</p>
  1530. <p class="gathalast">Yo najja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’.</p>
  1531. <p class="hangnum"><a name="para1165"></a><span class="paranum">1165</span>.</p>
  1532. <p class="gatha1"> Vijayassa vaco sutvā, rājā aṅgati mabravi;</p>
  1533. <p class="gathalast">‘Yathā vijayo bhaṇati, mayhampetaṃva ruccati;</p>
  1534. <p class="hangnum"><a name="para1166"></a><span class="paranum">1166</span>.</p>
  1535. <p class="gatha1"> ‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi, upāsemu bahussutaṃ;</p>
  1536. <p class="gathalast">Yo najja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise.</p>
  1537. <p class="hangnum"><a name="para1167"></a><span class="paranum">1167</span>.</p>
  1538. <p class="gatha1"> ‘Sabbeva santā karotha matiṃ, kaṃ upāsemu paṇḍitaṃ;</p>
  1539. <p class="gathalast">Yo najja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’.</p>
  1540. <p class="hangnum"><a name="para1168"></a><span class="paranum">1168</span>.</p>
  1541. <p class="gatha1"> Vedehassa vaco sutvā, alāto etadabravi;</p>
  1542. <p class="gathalast">‘Atthāyaṃ migadāyasmiṃ, acelo dhīrasammato.</p>
  1543. <p class="hangnum"><a name="para1169"></a><span class="paranum">1169</span>.</p>
  1544. <p class="gatha1"> ‘Guṇo kassapagottāyaṃ, suto citrakathī gaṇī;</p>
  1545. <p class="gathalast">Taṃ deva payirupāsemu, so no kaṅkhaṃ vinessati’.</p>
  1546. <p class="hangnum"><a name="para1170"></a><span class="paranum">1170</span>.</p>
  1547. <p class="gatha1"> ‘‘Alātassa vaco sutvā, rājā codesi sārathiṃ;</p>
  1548. <p class="gathalast">Migadāyaṃ gamissāma, yuttaṃ yānaṃ idhā nayā’’ti.</p>
  1549. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">haṭṭha</span>nti tuṭṭhapahaṭṭhaṃ. <span class="bld">Ojināmase</span>ti yaṃ no ajitaṃ, taṃ jināma. Eso mama ajjhāsayoti. Rājā tassa kathaṃ neva paṭikkosi, nābhinandi. <span class="bld">Etadabravī</span>ti rājānaṃ alātassa vacanaṃ anabhinandantaṃ appaṭikkosantaṃ disvā ‘‘nāyaṃ yuddhajjhāsayo, ahamassa cittaṃ gaṇhanto kāmaguṇābhiratiṃ vaṇṇayissāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘sabbe tuyha’’ntiādivacanaṃ abravi.</p>
  1550. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijayo</span> <a name="V7.0105"></a> <span class="bld">etadabravī</span>ti rājā sunāmassapi vacanaṃ nābhinandi, na paṭikkosi. Tato vijayo ‘‘ayaṃ rājā imesaṃ dvinnampi vacanaṃ sutvā tuṇhīyeva ṭhito, paṇḍitā nāma dhammassavanasoṇḍā honti, dhammassavanamassa vaṇṇayissāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘sabbe kāmā’’tiādivacanaṃ abravi. Tattha <span class="bld">tava</span> <a name="M7.0109"></a> <span class="bld">mupaṭṭhitā</span>ti tava upaṭṭhitā. <span class="bld">Moditu</span>nti <a name="P6.0223"></a> tava kāmehi modituṃ abhiramituṃ icchāya sati na hi ete kāmā dullabhā. <span class="bld">Netaṃ cittamataṃ mamā</span>ti etaṃ tava kāmehi abhiramaṇaṃ mama cittamataṃ na hoti, na me ettha cittaṃ pakkhandati. <span class="bld">Yo najjā</span>ti yo no ajja. <span class="bld">Atthadhammavidū</span>ti pāḷiatthañceva pāḷidhammañca jānanto. <span class="bld">Ise</span>ti isi esitaguṇo.</p>
  1551. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅgati mabravī</span>ti aṅgati abravi. <span class="bld">Mayhampetaṃva ruccatī</span>ti mayhampi etaññeva ruccati. <span class="bld">Sabbeva santā</span>ti sabbeva tumhe idha vijjamānā matiṃ karotha cintetha. <span class="bld">Alāto etadabravī</span>ti rañño kathaṃ sutvā alāto ‘‘ayaṃ mama kulūpako guṇo nāma ājīvako rājuyyāne vasati, taṃ pasaṃsitvā rājakulūpakaṃ karissāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘atthāya’’ntiādivacanaṃ abravi. Tattha <span class="bld">dhīrasammato</span>ti paṇḍitoti sammato. <span class="bld">Kassapagottāya</span>nti kassapagotto ayaṃ. <span class="bld">Suto</span>ti bahussuto. <span class="bld">Gaṇī</span>ti gaṇasatthā. <span class="bld">Codesī</span>ti āṇāpesi.</p>
  1552. <p class="bodytext">Rañño taṃ kathaṃ sutvā sārathino tathā kariṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1553. <p class="hangnum"><a name="para1171"></a><span class="paranum">1171</span>.</p>
  1554. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa yānaṃ ayojesuṃ, dantaṃ rūpiyapakkharaṃ;</p>
  1555. <p class="gathalast">Sukkamaṭṭhaparivāraṃ, paṇḍaraṃ dosinā mukhaṃ.</p>
  1556. <p class="hangnum"><a name="para1172"></a><span class="paranum">1172</span>.</p>
  1557. <p class="gatha1"> ‘‘Tatrāsuṃ kumudāyuttā, cattāro sindhavā hayā;</p>
  1558. <p class="gathalast">Anilūpamasamuppātā, sudantā soṇṇamālino.</p>
  1559. <p class="hangnum"><a name="para1173"></a><span class="paranum">1173</span>.</p>
  1560. <p class="gatha1"> ‘‘Setacchattaṃ setaratho, setassā setabījanī;</p>
  1561. <p class="gathalast">Vedeho sahamaccehi, niyyaṃ candova sobhati.</p>
  1562. <p class="hangnum"><a name="para1174"></a><span class="paranum">1174</span>.</p>
  1563. <p class="gatha1"> ‘‘Tamanuyāyiṃsu bahavo, indikhaggadharā balī;</p>
  1564. <p class="gathalast">Assapiṭṭhigatā vīrā, narā naravarādhipaṃ.</p>
  1565. <p class="hangnum"><a name="para1175"></a><span class="paranum">1175</span>.</p>
  1566. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="V7.0106"></a> muhuttaṃva yāyitvā, yānā oruyha khattiyo;</p>
  1567. <p class="gathalast">Vedeho sahamaccehi, pattī guṇamupāgami.</p>
  1568. <p class="hangnum"><a name="para1176"></a><span class="paranum">1176</span>.</p>
  1569. <p class="gatha1"> ‘‘Yepi tattha tadā āsuṃ, brāhmaṇibbhā samāgatā;</p>
  1570. <p class="gathalast">Na te apanayī rājā, akataṃ bhūmimāgate’’ti.</p>
  1571. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0110"></a> <span class="bld">tassa yāna</span>nti tassa rañño rathaṃ yojayiṃsu. <span class="bld">Danta</span>nti dantamayaṃ. <span class="bld">Rūpiyapakkhara</span>nti rajatamayaupakkharaṃ. <span class="bld">Sukkamaṭṭhaparivāra</span>nti parisuddhāpharusaparivāraṃ. <span class="bld">Dosinā mukha</span>nti vigatadosāya rattiyā mukhaṃ viya, candasadisanti attho. <span class="bld">Tatrāsu</span>nti tatra ahesuṃ. <span class="bld">Kumudā</span>ti kumudavaṇṇā. <span class="bld">Sindhavā</span>ti sindhavajātikā. <span class="bld">Anilūpamasamuppātā</span>ti vātasadisavegā. <span class="bld">Setacchatta</span>nti tasmiṃ rathe samussāpitaṃ chattampi setaṃ ahosi. <span class="bld">Setaratho</span>ti sopi ratho setoyeva. <span class="bld">Setassā</span>ti assāpi setā. <span class="bld">Setabījanī</span>ti bījanīpi setā. <span class="bld">Niyya</span>nti tena rathena niggacchanto amaccagaṇaparivuto vedeharājā cando viya sobhati.</p>
  1572. <p class="bodytext"><span class="bld">Naravarādhipa</span>nti naravarānaṃ adhipatiṃ rājādhirājānaṃ. <span class="bld">So muhuttaṃva yāyitvā</span>ti so rājā muhutteneva uyyānaṃ gantvā. <span class="bld">Pattī guṇamupāgamī</span>ti pattikova guṇaṃ ājīvakaṃ upāgami. <span class="bld">Yepi tattha tadā āsu</span>nti yepi tasmiṃ uyyāne tadā puretaraṃ gantvā taṃ ājīvakaṃ payirupāsamānā nisinnā ahesuṃ. <span class="bld">Na te apanayī</span>ti amhākameva doso, ye mayaṃ pacchā <a name="P6.0224"></a> agamimhā, tumhe mā cintayitthāti te brāhmaṇe ca ibbhe ca raññoyeva atthāya akataṃ akatokāsaṃ bhūmiṃ samāgate na ussāraṇaṃ kāretvā apanayīti.</p>
  1573. <p class="bodytext">Tāya pana omissakaparisāya parivutova ekamantaṃ nisīditvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1574. <p class="hangnum"><a name="para1177"></a><span class="paranum">1177</span>.</p>
  1575. <p class="gatha1"> ‘‘Tato so mudukā bhisiyā, muducittakasanthate;</p>
  1576. <p class="gathalast">Mudupaccatthate rājā, ekamantaṃ upāvisi.</p>
  1577. <p class="hangnum"><a name="para1178"></a><span class="paranum">1178</span>.</p>
  1578. <p class="gatha1"> ‘‘Nisajja rājā sammodi, kathaṃ sāraṇiyaṃ tato;</p>
  1579. <p class="gathalast">‘Kacci yāpaniyaṃ bhante, vātānamaviyaggatā.</p>
  1580. <p class="hangnum"><a name="para1179"></a><span class="paranum">1179</span>.</p>
  1581. <p class="gatha1"> ‘Kacci <a name="V7.0107"></a> akasirā vutti, labhasi piṇḍayāpanaṃ;</p>
  1582. <p class="gathalast">Appābādho casi kacci, cakkhuṃ na parihāyati’.</p>
  1583. <p class="hangnum"><a name="para1180"></a><span class="paranum">1180</span>.</p>
  1584. <p class="gatha1"> Taṃ guṇo paṭisammodi, vedehaṃ vinaye rataṃ;</p>
  1585. <p class="gathalast">‘Yāpanīyaṃ mahārāja, sabbametaṃ tadūbhayaṃ.</p>
  1586. <p class="hangnum"><a name="para1181"></a><span class="paranum">1181</span>.</p>
  1587. <p class="gatha1"> ‘Kacci <a name="M7.0111"></a> tuyhampi vedeha, paccantā na balīyare;</p>
  1588. <p class="gatha2">Kacci arogaṃ yoggaṃ te, kacci vahati vāhanaṃ;</p>
  1589. <p class="gathalast">Kacci te byādhayo natthi, sarīrassupatāpiyā’.</p>
  1590. <p class="hangnum"><a name="para1182"></a><span class="paranum">1182</span>.</p>
  1591. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭisammodito rājā, tato pucchi anantarā;</p>
  1592. <p class="gathalast">Atthaṃ dhammañca ñāyañca, dhammakāmo rathesabho.</p>
  1593. <p class="hangnum"><a name="para1183"></a><span class="paranum">1183</span>.</p>
  1594. <p class="gatha1"> ‘Kathaṃ dhammaṃ care macco, mātāpitūsu kassapa;</p>
  1595. <p class="gathalast">Kathaṃ care ācariye, puttadāre kathaṃ care.</p>
  1596. <p class="hangnum"><a name="para1184"></a><span class="paranum">1184</span>.</p>
  1597. <p class="gatha1"> ‘Kathaṃ careyya vuḍḍhesu, kathaṃ samaṇabrāhmaṇe;</p>
  1598. <p class="gathalast">Kathañca balakāyasmiṃ, kathaṃ janapade care.</p>
  1599. <p class="hangnum"><a name="para1185"></a><span class="paranum">1185</span>.</p>
  1600. <p class="gatha1"> ‘Kathaṃ dhammaṃ caritvāna, maccā gacchanti suggatiṃ;</p>
  1601. <p class="gathalast">Kathañceke adhammaṭṭhā, patanti nirayaṃ atho’’’ti.</p>
  1602. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mudukā bhisiyā</span>ti mudukāya sukhasamphassāya bhisiyā. <span class="bld">Muducittakasanthate</span>ti sukhasamphasse cittattharaṇe. <span class="bld">Mudupaccatthate</span>ti mudunā paccattharaṇena paccatthate. <span class="bld">Sammodī</span>ti ājīvakena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathesi. <span class="bld">Tato</span>ti tato nisajjanato anantarameva sāraṇīyaṃ kathaṃ kathesīti attho. Tattha <span class="bld">kacci yāpaniya</span>nti kacci te, bhante, sarīraṃ paccayehi yāpetuṃ sakkā. <span class="bld">Vātānamaviyaggatā</span>ti kacci te sarīre dhātuyo samappavattā, vātānaṃ byaggatā natthi, tattha tattha vaggavaggā hutvā vātā na bādhayantīti attho.</p>
  1603. <p class="bodytext"><span class="bld">Akasirā</span>ti niddukkhā. <span class="bld">Vuttī</span>ti jīvitavutti. <span class="bld">Appābādho</span>ti iriyāpathabhañjakenābādhena virahito<a name="V7.0108"></a>. <span class="bld">Cakkhu</span>nti kacci te cakkhuādīni <a name="P6.0225"></a> indriyāni na parihāyantīti pucchati. <span class="bld">Paṭisammodī</span>ti sammodanīyakathāya paṭikathesi. Tattha <span class="bld">sabbameta</span>nti yaṃ tayā vuttaṃ vātānamaviyaggatādi, taṃ sabbaṃ tatheva. <span class="bld">Tadubhaya</span>nti yampi tayā ‘‘appābādho casi kacci, cakkhuṃ na parihāyatī’’ti vuttaṃ, tampi ubhayaṃ tatheva.</p>
  1604. <p class="bodytext"><span class="bld">Na balīyare</span>ti nābhibhavanti na kuppanti. <span class="bld">Anantarā</span>ti paṭisanthārato anantarā pañhaṃ pucchi. Tattha <span class="bld">atthaṃ dhammañca ñāyañcā</span>ti pāḷiatthañca pāḷiñca kāraṇayuttiñca<a name="M7.0112"></a>. So hi ‘‘kathaṃ dhammaṃ care’’ti pucchanto mātāpituādīsu paṭipattidīpakaṃ pāḷiñca pāḷiatthañca kāraṇayuttiñca me kathethāti imaṃ atthañca dhammañca ñāyañca pucchati. Tattha <span class="bld">kathañceke adhammaṭṭhā</span>ti ekacce adhamme ṭhitā kathaṃ nirayañceva atho sesaapāye ca patantīti sabbaññubuddhapaccekabuddhabuddhasāvakamahābodhisattesu purimassa purimassa alābhena pacchimaṃ pacchimaṃ pucchitabbakaṃ mahesakkhapañhaṃ rājā kiñci ajānantaṃ naggabhoggaṃ nissirikaṃ andhabālaṃ ājīvakaṃ pucchi.</p>
  1605. <p class="bodytext">Sopi evaṃ pucchito pucchānurūpaṃ byākaraṇaṃ adisvā carantaṃ goṇaṃ daṇḍena paharanto viya bhattapātiyaṃ kacavaraṃ khipanto viya ca ‘‘suṇa, mahārājā’’ti okāsaṃ kāretvā attano micchāvādaṃ paṭṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1606. <p class="hangnum"><a name="para1186"></a><span class="paranum">1186</span>.</p>
  1607. <p class="gatha1"> ‘‘Vedehassa vaco sutvā, kassapo etadabravi;</p>
  1608. <p class="gathalast">‘Suṇohi me mahārāja, saccaṃ avitathaṃ padaṃ.</p>
  1609. <p class="hangnum"><a name="para1187"></a><span class="paranum">1187</span>.</p>
  1610. <p class="gatha1"> ‘Natthi dhammacaritassa, phalaṃ kalyāṇapāpakaṃ;</p>
  1611. <p class="gathalast">Natthi deva paro loko, ko tato hi idhāgato.</p>
  1612. <p class="hangnum"><a name="para1188"></a><span class="paranum">1188</span>.</p>
  1613. <p class="gatha1"> ‘Natthi deva pitaro vā, kuto mātā kuto pitā;</p>
  1614. <p class="gathalast">Natthi ācariyo nāma, adantaṃ ko damessati.</p>
  1615. <p class="hangnum"><a name="para1189"></a><span class="paranum">1189</span>.</p>
  1616. <p class="gatha1"> ‘Samatulyāni bhūtāni, natthi jeṭṭhāpacāyikā;</p>
  1617. <p class="gatha2">Natthi balaṃ vīriyaṃ vā, kuto uṭṭhānaporisaṃ;</p>
  1618. <p class="gathalast">Niyatāni hi bhūtāni, yathā goṭaviso tathā.</p>
  1619. <p class="hangnum"><a name="para1190"></a><span class="paranum">1190</span>.</p>
  1620. <p class="gatha1"> ‘Laddheyyaṃ <a name="V7.0109"></a> labhate macco, tattha dānaphalaṃ kuto;</p>
  1621. <p class="gathalast">Natthi dānaphalaṃ deva, avaso devavīriyo.</p>
  1622. <p class="hangnum"><a name="para1191"></a><span class="paranum">1191</span>.</p>
  1623. <p class="gatha1"> ‘Bālehi dānaṃ paññattaṃ, paṇḍitehi paṭicchitaṃ;</p>
  1624. <p class="gathalast">Avasā denti dhīrānaṃ, bālā paṇḍitamānino’’’ti.</p>
  1625. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idhāgato</span>ti tato paralokato idhāgato nāma natthi. <span class="bld">Natthi deva pitaro vā</span>ti deva, ayyakapeyyakādayo vā natthi, tesu <a name="M7.0113"></a> asantesu kuto mātā kuto pitā. <span class="bld">Yathā goṭaviso</span> <a name="P6.0226"></a> <span class="bld">tathā</span>ti goṭaviso vuccati pacchābandho, yathā nāvāya pacchābandho nāvameva anugacchati, tathā ime sattā niyatameva anugacchantīti vadati. <span class="bld">Avaso devavīriyo</span>ti evaṃ dānaphale asati yo koci bālo dānaṃ deti, so avaso avīriyo na attano vasena balena deti, dānaphalaṃ pana atthīti saññāya aññesaṃ andhabālānaṃ saddahitvā detīti dīpeti. <span class="bld">Bālehi dānaṃ paññatta</span>nti ‘‘dānaṃ dātabba’’nti andhabālehi paññattaṃ anuññātaṃ, taṃ dānaṃ bālāyeva denti, paṇḍitā paṭiggaṇhanti.</p>
  1626. <p class="bodytext">Evaṃ dānassa nipphalataṃ vaṇṇetvā idāni pāpassa nipphalabhāvaṃ vaṇṇetuṃ āha –</p>
  1627. <p class="hangnum"><a name="para1192"></a><span class="paranum">1192</span>.</p>
  1628. <p class="gatha1"> ‘‘Sattime sassatā kāyā, acchejjā avikopino;</p>
  1629. <p class="gatha2">Tejo pathavī āpo ca, vāyo sukhaṃ dukhañcime;</p>
  1630. <p class="gathalast">Jīve ca sattime kāyā, yesaṃ chettā na vijjati.</p>
  1631. <p class="hangnum"><a name="para1193"></a><span class="paranum">1193</span>.</p>
  1632. <p class="gatha1"> ‘‘Natthi hantā va chettā vā, haññe yevāpi koci naṃ;</p>
  1633. <p class="gathalast">Antareneva kāyānaṃ, satthāni vītivattare.</p>
  1634. <p class="hangnum"><a name="para1194"></a><span class="paranum">1194</span>.</p>
  1635. <p class="gatha1"> ‘‘Yo cāpi siramādāya, paresaṃ nisitāsinā;</p>
  1636. <p class="gathalast">Na so chindati te kāye, tattha pāpaphalaṃ kuto.</p>
  1637. <p class="hangnum"><a name="para1195"></a><span class="paranum">1195</span>.</p>
  1638. <p class="gatha1"> ‘‘Cullāsītimahākappe, sabbe sujjhanti saṃsaraṃ;</p>
  1639. <p class="gathalast">Anāgate tamhi kāle, saññatopi na sujjhati.</p>
  1640. <p class="hangnum"><a name="para1196"></a><span class="paranum">1196</span>.</p>
  1641. <p class="gatha1"> ‘‘Caritvāpi <a name="V7.0110"></a> bahuṃ bhadraṃ, neva sujjhantināgate;</p>
  1642. <p class="gathalast">Pāpañcepi bahuṃ katvā, taṃ khaṇaṃ nātivattare.</p>
  1643. <p class="hangnum"><a name="para1197"></a><span class="paranum">1197</span>.</p>
  1644. <p class="gatha1"> ‘‘Anupubbena no suddhi, kappānaṃ cullasītiyā;</p>
  1645. <p class="gathalast">Niyatiṃ nātivattāma, velantamiva sāgaro’’ti.</p>
  1646. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kāyā</span>ti samūhā. <span class="bld">Avikopino</span>ti vikopetuṃ na sakkā. <span class="bld">Jīve</span>ti jīvo. ‘‘Jīvo’’tipi pāṭho, ayameva attho. <span class="bld">Sattime kāyā</span>ti ime satta kāyā. <span class="bld">Haññe yevāpi koci na</span>nti yo haññeyya, sopi nattheva. <span class="bld">Vītivattare</span>ti imesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antareyeva caranti<a name="M7.0114"></a>, chindituṃ na sakkonti. <span class="bld">Siramādāyā</span>ti paresaṃ sīsaṃ gahetvā. <span class="bld">Nisitāsinā</span>ti nisitena asinā chindati, <span class="bld">na so chindatī</span>ti sopi te kāye na chindati, pathavī pathavimeva upeti, āpādayo āpādike, sukhadukkhajīvā ākāsaṃ pakkhandantīti dasseti.</p>
  1647. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsara</span>nti mahārāja, ime sattā imaṃ pathaviṃ ekamaṃsakhalaṃ katvāpi ettake kappe saṃsarantā sujjhanti. Aññatra hi saṃsārā satte sodhetuṃ samattho nāma natthi, sabbe saṃsāreneva sujjhanti. <span class="bld">Anāgate tamhi kāle</span>ti yathāvutte pana etasmiṃ kāle anāgate appatte antarā saññatopi parisuddhasīlopi na sujjhati. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="P6.0227"></a> <span class="bld">khaṇa</span>nti taṃ vuttappakāraṃ kālaṃ. <span class="bld">Anupubbena no suddhī</span>ti amhākaṃ vāde anupubbena suddhi, sabbesaṃ amhākaṃ anupubbena suddhi bhavissatīti attho. Iti so ucchedavādo attano thāmena sakavādaṃ nippadesato kathesīti.</p>
  1648. <p class="hangnum"><a name="para1198"></a><span class="paranum">1198</span>.</p>
  1649. <p class="gatha1"> ‘‘Kassapassa vaco sutvā, alāto etadabravi;</p>
  1650. <p class="gathalast">‘‘Yathā bhadanto bhaṇati, mayhampetaṃva ruccati.</p>
  1651. <p class="hangnum"><a name="para1199"></a><span class="paranum">1199</span>.</p>
  1652. <p class="gatha1"> ‘Ahampi purimaṃ jātiṃ, sare saṃsaritattano;</p>
  1653. <p class="gathalast">Piṅgalo nāmahaṃ āsiṃ, luddo goghātako pure.</p>
  1654. <p class="hangnum"><a name="para1200"></a><span class="paranum">1200</span>.</p>
  1655. <p class="gatha1"> ‘Bārāṇasiyaṃ phītāyaṃ, bahuṃ pāpaṃ mayā kataṃ;</p>
  1656. <p class="gathalast">Bahū mayā hatā pāṇā, mahiṃsā sūkarā ajā.</p>
  1657. <p class="hangnum"><a name="para1201"></a><span class="paranum">1201</span>.</p>
  1658. <p class="gatha1"> ‘Tato <a name="V7.0111"></a> cuto idha jāto, iddhe senāpatīkule;</p>
  1659. <p class="gathalast">Natthi nūna phalaṃ pāpaṃ, yohaṃ na nirayaṃ gato’’’ti.</p>
  1660. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">alāto etadabravī</span>ti so kira kassapadasabalassa cetiye anojapupphadāmena pūjaṃ katvā maraṇasamaye aññena kammena yathānubhāvaṃ khitto saṃsāre saṃsaranto ekassa pāpakammassa nissandena goghātakakule nibbattitvā bahuṃ pāpamakāsi. Athassa maraṇakāle bhasmapaṭicchanno viya aggi ettakaṃ kālaṃ ṭhitaṃ taṃ puññakammaṃ okāsamakāsi. So tassānubhāvena idha nibbattitvā taṃ vibhūtiṃ patto, jātiṃ saranto pana atītānantarato paraṃ parisarituṃ asakkonto ‘‘goghātakakammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti saññāya tassa <a name="M7.0115"></a> vādaṃ upatthambhento idaṃ ‘‘yathā bhadanto bhaṇatī’’tiādivacanaṃ abravi. Tattha <span class="bld">sare saṃsaritattano</span>ti attano saṃsaritaṃ sarāmi. <span class="bld">Senāpatīkule</span>ti senāpatikulamhi.</p>
  1661. <p class="hangnum"><a name="para1202"></a><span class="paranum">1202</span>.</p>
  1662. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha bījako nāma, dāso āsi paṭaccarī;</p>
  1663. <p class="gathalast">Uposathaṃ upavasanto, guṇasantikupāgami.</p>
  1664. <p class="hangnum"><a name="para1203"></a><span class="paranum">1203</span>.</p>
  1665. <p class="gatha1"> ‘‘Kassapassa vaco sutvā, alātassa ca bhāsitaṃ;</p>
  1666. <p class="gathalast">Passasanto muhuṃ uṇhaṃ, rudaṃ assūni vattayī’’ti.</p>
  1667. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">athetthā</span>ti atha ettha etissaṃ mithilāyaṃ. <span class="bld">Paṭaccarī</span>ti daliddo kapaṇo ahosi. <span class="bld">Guṇasantikupāgamī</span>ti guṇassa santikaṃ kiñcideva kāraṇaṃ sossāmīti upagatoti veditabbo.</p>
  1668. <p class="hangnum"><a name="para1204"></a><span class="paranum">1204</span>.</p>
  1669. <p class="gatha1"> ‘‘Tamanupucchi vedeho, ‘kimatthaṃ samma rodasi;</p>
  1670. <p class="gathalast">Kiṃ te sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, kiṃ maṃ vedesi vedana’’’nti.</p>
  1671. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0228"></a> <span class="bld">kiṃ maṃ vedesi vedana</span>nti kiṃ nāma tvaṃ kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā vedanaṃ pattoyaṃ, evaṃ rodanto maṃ vedesi jānāpesi, uttānameva naṃ katvā mayhaṃ ācikkhāhīti.</p>
  1672. <p class="hangnum"><a name="para1205"></a><span class="paranum">1205</span>.</p>
  1673. <p class="gatha1"> ‘‘Vedehassa vaco sutvā, bījako etadabravi;</p>
  1674. <p class="gathalast">‘Natthi me vedanā dukkhā, mahārāja suṇohi me.</p>
  1675. <p class="hangnum"><a name="para1206"></a><span class="paranum">1206</span>.</p>
  1676. <p class="gatha1"> ‘Ahampi <a name="V7.0112"></a> purimaṃ jātiṃ, sarāmi sukhamattano;</p>
  1677. <p class="gathalast">Sāketāhaṃ pure āsiṃ, bhāvaseṭṭhi guṇe rato.</p>
  1678. <p class="hangnum"><a name="para1207"></a><span class="paranum">1207</span>.</p>
  1679. <p class="gatha1"> ‘Sammato brāhmaṇibbhānaṃ, saṃvibhāgarato suci;</p>
  1680. <p class="gathalast">Na cāpi pāpakaṃ kammaṃ, sarāmi katamattano.</p>
  1681. <p class="hangnum"><a name="para1208"></a><span class="paranum">1208</span>.</p>
  1682. <p class="gatha1"> ‘Tato cutāhaṃ vedeha, idha jāto duritthiyā;</p>
  1683. <p class="gathalast">Gabbhamhi kumbhadāsiyā, yato jāto suduggato.</p>
  1684. <p class="hangnum"><a name="para1209"></a><span class="paranum">1209</span>.</p>
  1685. <p class="gatha1"> ‘Evampi duggato santo, samacariyaṃ adhiṭṭhito;</p>
  1686. <p class="gathalast">Upaḍḍhabhāgaṃ bhattassa, dadāmi yo me icchati.</p>
  1687. <p class="hangnum"><a name="para1210"></a><span class="paranum">1210</span>.</p>
  1688. <p class="gatha1"> ‘Cātuddasiṃ <a name="M7.0116"></a> pañcadasiṃ, sadā upavasāmahaṃ;</p>
  1689. <p class="gathalast">Na cāpi bhūte hiṃsāmi, theyyaṃ cāpi vivajjayiṃ.</p>
  1690. <p class="hangnum"><a name="para1211"></a><span class="paranum">1211</span>.</p>
  1691. <p class="gatha1"> ‘Sabbameva hi nūnetaṃ, suciṇṇaṃ bhavati nipphalaṃ;</p>
  1692. <p class="gathalast">Niratthaṃ maññidaṃ sīlaṃ, alāto bhāsatī yathā.</p>
  1693. <p class="hangnum"><a name="para1212"></a><span class="paranum">1212</span>.</p>
  1694. <p class="gatha1"> ‘Kalimeva nūna gaṇhāmi, asippo dhuttako yathā;</p>
  1695. <p class="gathalast">Kaṭaṃ alāto gaṇhāti, kitavosikkhito yathā.</p>
  1696. <p class="hangnum"><a name="para1213"></a><span class="paranum">1213</span>.</p>
  1697. <p class="gatha1"> ‘Dvāraṃ nappaṭipassāmi, yena gacchāmi suggatiṃ;</p>
  1698. <p class="gathalast">Tasmā rāja parodāmi, sutvā kassapabhāsita’’’nti.</p>
  1699. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhāvaseṭṭhī</span>ti evaṃnāmako asītikoṭivibhavo seṭṭhi. <span class="bld">Guṇe rato</span>ti guṇamhi rato. <span class="bld">Sammato</span>ti sambhāvito saṃvaṇṇito. <span class="bld">Sucī</span>ti sucikammo. <span class="bld">Idha jāto duritthiyā</span>ti imasmiṃ mithilanagare daliddiyā kapaṇāya kumbhadāsiyā kucchimhi jātosmīti. So kira pubbe kassapabuddhakāle araññe naṭṭhaṃ balibaddaṃ gavesamāno ekena maggamūḷhena bhikkhunā maggaṃ puṭṭho tuṇhī hutvā puna tena pucchito kujjhitvā ‘‘samaṇa, dāsā nāma mukharā honti, dāsena tayā bhavitabbaṃ, atimukharosī’’ti āha. Taṃ kammaṃ tadā vipākaṃ adatvā bhasmacchanno viya pāvako <a name="V7.0113"></a> ṭhitaṃ. Maraṇasamaye aññaṃ kammaṃ upaṭṭhāsi. So yathākammaṃ saṃsāre saṃsaranto ekassa kusalakammassa balena sākete vuttappakāro seṭṭhi hutvā dānādīni puññāni akāsi. Taṃ panassa kammaṃ pathaviyaṃ nihitanidhi viya ṭhitaṃ okāsaṃ labhitvā vipākaṃ dassati. Yaṃ pana tena taṃ bhikkhuṃ akkosantena kataṃ pāpakammaṃ, tamassa tasmiṃ attabhāve vipākaṃ adāsi. So ajānanto ‘‘itarassa kalyāṇakammassa balena kumbhadāsiyā kucchimhi nibbattosmī’’ti saññāya evamāha. <span class="bld">Yato jāto suduggato</span>ti sohaṃ jātakālato paṭṭhāya atiduggatoti dīpeti.</p>
  1700. <p class="bodytext"><span class="bld">Samacariyamadhiṭṭhito</span>ti samacariyāyameva <a name="P6.0229"></a> patiṭṭhitomhi. <span class="bld">Nūneta</span>nti ekaṃsena etaṃ. <span class="bld">Maññidaṃ sīla</span>nti deva, idaṃ sīlaṃ nāma niratthakaṃ maññe. <span class="bld">Alāto</span>ti yathā ayaṃ alātasenāpati ‘‘mayā purimabhave bahuṃ pāṇātipātakammaṃ katvā senāpatiṭṭhānaṃ laddha’’nti bhāsati, tena kāraṇenāhaṃ <a name="M7.0117"></a> niratthakaṃ sīlanti maññāmi. <span class="bld">Kalimevā</span>ti yathā asippo asikkhito akkhadhutto parājayaggāhaṃ gaṇhāti, tathā nūna gaṇhāmi, purimabhave attano sāpateyyaṃ nāsetvā idāni dukkhaṃ anubhavāmi. <span class="bld">Kassapabhāsita</span>nti kassapagottassa acelakassa bhāsitaṃ sutvāti vadati.</p>
  1701. <p class="hangnum"><a name="para1214"></a><span class="paranum">1214</span>.</p>
  1702. <p class="gatha1"> ‘‘Bījakassa vaco sutvā, rājā aṅgati mabravi;</p>
  1703. <p class="gathalast">‘Natthi dvāraṃ sugatiyā, niyatiṃ kaṅkha bījaka.</p>
  1704. <p class="hangnum"><a name="para1215"></a><span class="paranum">1215</span>.</p>
  1705. <p class="gatha1"> ‘Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ, niyatiyā kira labbhati;</p>
  1706. <p class="gathalast">Saṃsārasuddhi sabbesaṃ, mā turittho anāgate.</p>
  1707. <p class="hangnum"><a name="para1216"></a><span class="paranum">1216</span>.</p>
  1708. <p class="gatha1"> ‘Ahampi pubbe kalyāṇo, brāhmaṇibbhesu byāvaṭo;</p>
  1709. <p class="gathalast">Vohāramanusāsanto, ratihīno tadantarā’’’ti.</p>
  1710. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aṅgati mabravī</span>ti paṭhamameva itaresaṃ dvinnaṃ, pacchā bījakassāti tiṇṇaṃ vacanaṃ sutvā daḷhaṃ micchādiṭṭhiṃ gahetvā etaṃ ‘‘natthi dvāra’’ntiādivacanamabravi. <span class="bld">Niyatiṃ kaṅkhā</span>ti samma bījaka, niyatimeva olokehi. Cullāsītimahākappappamāṇo kāloyeva hi satte sodheti, tvaṃ atituritoti adhippāyenevamāha. <span class="bld">Anāgate</span>ti tasmiṃ kāle asampatte antarāva devalokaṃ gacchāmīti mā turittho. <span class="bld">Byāvaṭo</span>ti brāhmaṇesu ca gahapatikesu ca tesaṃyeva kāyaveyyāvaccadānādikammakaraṇena byāvaṭo ahosiṃ. <span class="bld">Vohāra</span>nti vinicchayaṭṭhāne nisīditvā rājakiccaṃ <a name="V7.0114"></a> vohāraṃ anusāsantova. <span class="bld">Ratihīno tadantarā</span>ti ettakaṃ kālaṃ kāmaguṇaratiyā parihīnoti.</p>
  1711. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā ‘‘bhante kassapa, mayaṃ ettakaṃ kālaṃ pamajjimhā, idāni pana amhehi ācariyo laddho, ito paṭṭhāya kāmaratimeva anubhavissāma, tumhākaṃ santike ito uttari dhammassavanampi no papañco bhavissati, tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ gamissāmā’’ti āpucchanto āha –</p>
  1712. <p class="hangnum"><a name="para1217"></a><span class="paranum">1217</span>.</p>
  1713. <p class="gatha1"> ‘‘Punapi bhante dakkhemu, saṅgati ce bhavissatī’’ti.</p>
  1714. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṅgati ce</span>ti ekasmiṃ ṭhāne ce no samāgamo bhavissati,no ce, asati puññaphale kiṃ tayā diṭṭhenāti.</p>
  1715. <p class="gathalast">‘‘Idaṃ <a name="M7.0118"></a> vatvāna vedeho, paccagā sanivesana’’nti;</p>
  1716. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sanivesana</span>nti bhikkhave, idaṃ vacanaṃ vedeharājā vatvā rathaṃ abhiruyha attano nivesanaṃ candakapāsādatalameva paṭigato.</p>
  1717. <p class="bodytext">Rājā <a name="P6.0230"></a> paṭhamaṃ guṇasantikaṃ gantvā taṃ vanditvā pañhaṃ pucchi. Āgacchanto pana avanditvāva āgato. Guṇo attano aguṇatāya vandanampi nālattha, piṇḍādikaṃ sakkāraṃ kimeva lacchati. Rājāpi taṃ rattiṃ vītināmetvā punadivase amacce sannipātetvā ‘‘kāmaguṇe me upaṭṭhāpetha, ahaṃ ito paṭṭhāya kāmaguṇasukhameva anubhavissāmi, na me aññāni kiccāni ārocetabbāni, vinicchayakiccaṃ asuko ca asuko ca karotū’’ti vatvā kāmaratimatto ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1718. <p class="hangnum"><a name="para1218"></a><span class="paranum">1218</span>.</p>
  1719. <p class="gatha1"> ‘‘Tato ratyā vivasāne, upaṭṭhānamhi aṅgati;</p>
  1720. <p class="gathalast">Amacce sannipātetvā, idaṃ vacanamabravi.</p>
  1721. <p class="hangnum"><a name="para1219"></a><span class="paranum">1219</span>.</p>
  1722. <p class="gatha1"> ‘Candake me vimānasmiṃ, sadā kāme vidhentu me;</p>
  1723. <p class="gathalast">Mā upagacchuṃ atthesu, guyhappakāsiyesu ca.</p>
  1724. <p class="hangnum"><a name="para1220"></a><span class="paranum">1220</span>.</p>
  1725. <p class="gatha1"> ‘Vijayo <a name="V7.0115"></a> ca sunāmo ca, senāpati alātako;</p>
  1726. <p class="gathalast">Ete atthe nisīdantu, vohārakusalā tayo’.</p>
  1727. <p class="hangnum"><a name="para1221"></a><span class="paranum">1221</span>.</p>
  1728. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ vatvāna vedeho, kāmeva bahumaññatha;</p>
  1729. <p class="gathalast">Na cāpi brāhmaṇibbhesu, atthe kismiñci byāvaṭo’’ti.</p>
  1730. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upaṭṭhānamhī</span>ti attano upaṭṭhānaṭṭhāne. <span class="bld">Candake me</span>ti mama santake candakapāsāde. <span class="bld">Vidhentu me</span>ti niccaṃ mayhaṃ kāme saṃvidahantu upaṭṭhapentu. <span class="bld">Guyhappakāsiyesū</span>ti guyhesupi pakāsiyesupi atthesu uppannesu maṃ keci mā upagacchuṃ. <span class="bld">Atthe</span>ti atthakaraṇe vinicchayaṭṭhāne. <span class="bld">Nisīdantū</span>ti mayā kattabbakiccassa karaṇatthaṃ sesaamaccehi saddhiṃ nisīdantūti.</p>
  1731. <p class="hangnum"><a name="para1222"></a><span class="paranum">1222</span>.</p>
  1732. <p class="gatha1"> ‘‘Tato dvesattarattassa, vedehassatrajā piyā;</p>
  1733. <p class="gathalast">Rājadhītā rucā nāma, dhātimātaramabravi.</p>
  1734. <p class="hangnum"><a name="para1223"></a><span class="paranum">1223</span>.</p>
  1735. <p class="gatha1"> ‘‘Alaṅkarotha <a name="M7.0119"></a> maṃ khippaṃ, sakhiyo cālaṅkarontu me;</p>
  1736. <p class="gathalast">Suve pannaraso dibyo, gacchaṃ issarasantike.</p>
  1737. <p class="hangnum"><a name="para1224"></a><span class="paranum">1224</span>.</p>
  1738. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā mālyaṃ abhihariṃsu, candanañca mahārahaṃ;</p>
  1739. <p class="gathalast">Maṇisaṅkhamuttāratanaṃ, nānāratte ca ambare.</p>
  1740. <p class="hangnum"><a name="para1225"></a><span class="paranum">1225</span>.</p>
  1741. <p class="gatha1"> ‘‘Tañca soṇṇamaye pīṭhe, nisinnaṃ bahukitthiyo;</p>
  1742. <p class="gathalast">Parikiriya asobhiṃsu, rucaṃ ruciravaṇṇini’’nti.</p>
  1743. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tato</span>ti tato rañño kāmapaṅke laggitadivasato paṭṭhāya. <span class="bld">Dvesattarattassā</span>ti cuddasame divase. <span class="bld">Dhātimātaramabravī</span>ti pitu santikaṃ gantukāmā <a name="P6.0231"></a> hutvā dhātimātaramāha. Sā kira cātuddase cātuddase pañcasatakumārikāhi parivutā dhātigaṇaṃ ādāya mahantena sirivilāsena attano sattabhūmikā rativaḍḍhanapāsādā oruyha pitu dassanatthaṃ candakapāsādaṃ gacchati. Atha naṃ pitā disvā tuṭṭhamānaso hutvā mahāsakkāraṃ kāretvā uyyojento ‘‘amma, dānaṃ dehī’’ti sahassaṃ datvā uyyojeti. Sā attano nivesanaṃ āgantvā punadivase uposathikā hutvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ mahādānaṃ deti. Raññā kirassā eko janapadopi dinno. Tato āyena <a name="V7.0116"></a> sabbakiccāni karoti. Tadā pana ‘‘raññā kira guṇaṃ ājīvakaṃ nissāya micchādassanaṃ gahita’’nti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Taṃ pavattiṃ rucāya dhātiyo sutvā rājadhītāya ārocayiṃsu ‘‘ayye, pitarā kira te ājīvakassa kathaṃ sutvā micchādassanaṃ gahitaṃ, so kira catūsu nagaradvāresu dānasālāyo viddhaṃsāpetvā parapariggahitā itthiyo ca kumārikāyo ca pasayhakārena gaṇhituṃ āṇāpeti, rajjaṃ na vicāreti, kāmamattoyeva kira jāto’’ti. Sā taṃ kathaṃ sutvā anattamanā hutvā ‘‘kathañhi nāma me tāto apagatasukkadhammaṃ nillajjaṃ naggabhoggaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati, nanu dhammikasamaṇabrāhmaṇe kammavādino upasaṅkamitvā pucchitabbo siyā, ṭhapetvā kho pana maṃ añño mayhaṃ pitaraṃ micchādassanā apanetvā sammādassane patiṭṭhāpetuṃ samattho nāma natthi. Ahañhi atītā satta, anāgatā sattāti cuddasa jātiyo anussarāmi, tasmā pubbe mayā kataṃ pāpakammaṃ kathetvā pāpakammassa phalaṃ dassentī mama pitaraṃ <a name="M7.0120"></a> micchādassanā mocessāmi. Sace pana ajjeva gamissāmi, atha maṃ pitā ‘amma, tvaṃ pubbe aḍḍhamāse āgacchasi, ajja kasmā evaṃ lahu āgatāsī’ti vakkhati. Tatra sace ahaṃ ‘tumhehi kira micchādassanaṃ gahita’nti sutvā ‘āgatamhī’ti vakkhāmi, na me vacanaṃ garuṃ katvā gaṇhissati, tasmā ajja agantvā ito cuddasame divase kāḷapakkheyeva kiñci ajānantī viya pubbe gamanākārenteva gantvā āgamanakāle dānavattatthāya sahassaṃ yācissāmi, tadā me pitā diṭṭhiyā gahitabhāvaṃ kathessati. Atha naṃ ahaṃ attano balena micchādiṭṭhiṃ chaḍḍāpessāmī’’ti cintesi. Tasmā cuddasame divase pitu santikaṃ gantukāmā hutvā evamāha.</p>
  1744. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sakhiyo cā</span>ti sahāyikāyopi me pañcasatā kumārikāyo ekāyekaṃ asadisaṃ katvā nānālaṅkārehi nānāvaṇṇehi pupphagandhavilepanehi alaṅkarontūti. <span class="bld">Dibyo</span>ti dibbasadiso, devatāsannipātapaṭimaṇḍitotipi dibbo. <span class="bld">Gaccha</span>nti mama dānavattaṃ āharāpetuṃ videhissarassa pitu santikaṃ gamissāmīti. <span class="bld">Abhihariṃsū</span>ti soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā maṇḍanatthāya abhihariṃsu. <span class="bld">Parikiriyā</span>ti parivāretvā. <span class="bld">Asobhiṃsū</span>ti sujaṃ parivāretvā ṭhitā devakaññā viya taṃ divasaṃ ativiya asobhiṃsūti.</p>
  1745. <p class="hangnum"><a name="para1226"></a><span class="paranum">1226</span>.</p>
  1746. <p class="gatha1"> ‘‘Sā ca sakhimajjhagatā, sabbābharaṇabhūsitā;</p>
  1747. <p class="gathalast">Sateratā abbhamiva, candakaṃ pāvisī rucā.</p>
  1748. <p class="hangnum"><a name="para1227"></a><span class="paranum">1227</span>.</p>
  1749. <p class="gatha1"> ‘‘Upasaṅkamitvā <a name="V7.0117"></a> vedehaṃ, vanditvā vinaye rataṃ;</p>
  1750. <p class="gathalast">Suvaṇṇakhacite pīṭhe, ekamantaṃ upāvisī’’ti.</p>
  1751. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0232"></a> <span class="bld">upāvisī</span>ti pitu vasanaṭṭhānaṃ candakapāsādaṃ pāvisi. <span class="bld">Suvaṇṇakhacite</span>ti sattaratanakhacite suvaṇṇamaye pīṭhe.</p>
  1752. <p class="hangnum"><a name="para1228"></a><span class="paranum">1228</span>.</p>
  1753. <p class="gatha1"> ‘‘Tañca disvāna vedeho, accharānaṃva saṅgamaṃ;</p>
  1754. <p class="gathalast">Rucaṃ sakhimajjhagataṃ, idaṃ vacanamabravi.</p>
  1755. <p class="hangnum"><a name="para1229"></a><span class="paranum">1229</span>.</p>
  1756. <p class="gatha1"> ‘‘‘Kacci ramasi pāsāde, antopokkharaṇiṃ pati;</p>
  1757. <p class="gathalast">Kacci bahuvidhaṃ khajjaṃ, sadā abhiharanti te.</p>
  1758. <p class="hangnum"><a name="para1230"></a><span class="paranum">1230</span>.</p>
  1759. <p class="gatha1"> ‘Kacci <a name="M7.0121"></a> bahuvidhaṃ mālyaṃ, ocinitvā kumāriyo;</p>
  1760. <p class="gathalast">Gharake karotha paccekaṃ, khiḍḍāratiratā muhuṃ.</p>
  1761. <p class="hangnum"><a name="para1231"></a><span class="paranum">1231</span>.</p>
  1762. <p class="gatha1"> ‘Kena vā vikalaṃ tuyhaṃ, kiṃ khippaṃ āharanti te;</p>
  1763. <p class="gathalast">Mano karassu kuḍḍamukhī, api candasamamhipī’’’ti.</p>
  1764. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṅgama</span>nti accharānaṃ saṅgamaṃ viya samāgamaṃ disvā. <span class="bld">Pāsāde</span>ti amma mayā tuyhaṃ vejayantasadiso rativaḍḍhanapāsādo kārito, kacci tattha ramasi. <span class="bld">Antopokkharaṇiṃ patī</span>ti antovatthusmiññeva te mayā nandāpokkharaṇīpaṭibhāgāpokkharaṇī kāritā, kacci taṃ pokkharaṇiṃ paṭicca udakakīḷaṃ kīḷantī ramasi. <span class="bld">Mālya</span>nti amma, ahaṃ tuyhaṃ devasikaṃ pañcavīsati pupphasamugge pahiṇāmi, kacci tumhe sabbāpi kumārikāyo taṃ mālyaṃ ocinitvā ganthitvā abhiṇhaṃ khiḍḍāratiratā hutvā paccekaṃ gharake karotha, ‘‘idaṃ sundaraṃ, idaṃ sundaratara’’nti pāṭiyekkaṃ sārambhena vāyapupphagharakāni pupphagabbhe ca pupphāsanapupphasayanāni ca kacci karothāti pucchati.</p>
  1765. <p class="bodytext"><span class="bld">Vikala</span>nti vekallaṃ. <span class="bld">Mano karassū</span>ti cittaṃ uppādehi. <span class="bld">Kuḍḍamukhī</span>ti sāsapakakkehi pasāditamukhatāya taṃ evamāha. Itthiyo hi mukhavaṇṇaṃ pasādentiyo duṭṭhalohitamukhadūsitapīḷakāharaṇatthaṃ paṭhamaṃ sāsapakakkena mukhaṃ vilimpanti, tato lohitassa samakaraṇatthaṃ <a name="V7.0118"></a> mattikākakkena, tato chavipasādanatthaṃ tilakakkena. <span class="bld">Candasamamhipī</span>ti candato dullabhataro nāma natthi, tādisepi ruciṃ katvā mamācikkha, sampādessāmi teti.</p>
  1766. <p class="hangnum"><a name="para1232"></a><span class="paranum">1232</span>.</p>
  1767. <p class="gatha1"> ‘‘Vedehassa vaco sutvā, rucā pitara mabravi;</p>
  1768. <p class="gathalast">‘Sabbametaṃ mahārāja, labbhatissarasantike.</p>
  1769. <p class="hangnum"><a name="para1233"></a><span class="paranum">1233</span>.</p>
  1770. <p class="gatha1"> ‘Suve pannaraso dibyo, sahassaṃ āharantu me;</p>
  1771. <p class="gathalast">Yathādinnañca dassāmi, dānaṃ sabbavaṇīsvaha’’’nti.</p>
  1772. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabbavaṇīsvaha</span>nti sabbavaṇibbakesu ahaṃ dassāmi.</p>
  1773. <p class="hangnum"><a name="para1234"></a><span class="paranum">1234</span>.</p>
  1774. <p class="gatha1"> ‘‘Rucāya vacanaṃ sutvā, rājā aṅgati mabravi;</p>
  1775. <p class="gathalast">‘Bahuṃ vināsitaṃ vittaṃ, niratthaṃ aphalaṃ tayā.</p>
  1776. <p class="hangnum"><a name="para1235"></a><span class="paranum">1235</span>.</p>
  1777. <p class="gatha1"> ‘Uposathe <a name="M7.0122"></a> vasaṃ niccaṃ, annapānaṃ na bhuñjasi;</p>
  1778. <p class="gathalast">Niyatetaṃ abhuttabbaṃ, natthi puññaṃ abhuñjato’’’ti.</p>
  1779. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0233"></a> <span class="bld">aṅgati mabravī</span>ti bhikkhave, so aṅgatirājā pubbe ayācitopi ‘‘amma, dānaṃ dehī’’ti sahassaṃ datvā taṃ divasaṃ yācitopi micchādassanassa gahitattā adatvā idaṃ ‘‘bahuṃ vināsita’’ntiādivacanaṃ abravi. <span class="bld">Niyatetaṃ abhuttabba</span>nti etaṃ niyativasena tayā abhuñjitabbaṃ bhavissati, bhuñjantānampi abhuñjantānampi puññaṃ natthi. Sabbe hi cullāsītimahākappe atikkamitvāva sujjhanti.</p>
  1780. <p class="hangnum"><a name="para1236"></a><span class="paranum">1236</span>.</p>
  1781. <p class="gatha1"> ‘‘Bījakopi hi sutvāna, tadā kassapabhāsitaṃ;</p>
  1782. <p class="gathalast">‘Passasanto muhuṃ uṇhaṃ, rudaṃ assūni vattayi.</p>
  1783. <p class="hangnum"><a name="para1237"></a><span class="paranum">1237</span>.</p>
  1784. <p class="gatha1"> ‘Yāva ruce jīvamānā, mā bhattamapanāmayi;</p>
  1785. <p class="gathalast">Natthi bhadde paro loko, kiṃ niratthaṃ vihaññasī’’’ti.</p>
  1786. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bījakopī</span>ti bījakopi pubbe kalyāṇakammaṃ katvā tassa nissandena dāsikucchiyaṃ nibbattoti <a name="V7.0119"></a> bījakavatthumpissā udāharaṇatthaṃ āhari. <span class="bld">Natthi bhadde</span>ti bhadde, guṇācariyo evamāha ‘‘natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā’’ti. Paraloke hi sati idhalokopi nāma bhaveyya, soyeva ca natthi. Mātāpitūsu santesu puttadhītaro nāma bhaveyyūuṃ, teyeva ca natthi. Dhamme sati dhammikasamaṇabrāhmaṇā bhaveyyūṃ, teyeva ca natthi. Kiṃ dānaṃ dentī sīlaṃ rakkhantī niratthaṃ vihaññasīti.</p>
  1787. <p class="hangnum"><a name="para1238"></a><span class="paranum">1238</span>.</p>
  1788. <p class="gatha1"> ‘‘Vedehassa vaco sutvā, rucā ruciravaṇṇinī;</p>
  1789. <p class="gathalast">Jānaṃ pubbāparaṃ dhammaṃ, pitaraṃ etadabravi.</p>
  1790. <p class="hangnum"><a name="para1239"></a><span class="paranum">1239</span>.</p>
  1791. <p class="gatha1"> ‘Sutameva pure āsi, sakkhi diṭṭhamidaṃ mayā;</p>
  1792. <p class="gathalast">Bālūpasevī yo hoti, bālova samapajjatha.</p>
  1793. <p class="hangnum"><a name="para1240"></a><span class="paranum">1240</span>.</p>
  1794. <p class="gatha1"> ‘Mūḷho <a name="M7.0123"></a> hi mūḷhamāgamma, bhiyyo mohaṃ nigacchati;</p>
  1795. <p class="gathalast">Patirūpaṃ alātena, bījakena ca muyhitu’’’nti.</p>
  1796. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pubbāparaṃ dhamma</span>nti bhikkhave, pitu vacanaṃ sutvā rucā rājadhītā atīte sattajātivasena pubbadhammaṃ, anāgate sattajātivasena anāgatadhammañca jānantī pitaraṃ micchādiṭṭhito mocetukāmā etaṃ ‘‘sutamevā’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">samapajjathā</span>ti yo puggalo bālūpasevī hoti, so bālova samapajjatīti etaṃ mayā pubbe sutameva, ajja pana paccakkhato diṭṭhaṃ. <span class="bld">Mūḷho</span>ti maggamūḷhaṃ āgamma maggamūḷho viya diṭṭhimūḷhaṃ āgamma diṭṭhimūḷhopi uttari mohaṃ nigacchati, mūḷhataro hoti. <span class="bld">Alātenā</span>ti deva, tumhehi jātigottakulapadesaissariyapuññapaññāhīnena alātasenāpatinā accantahīnena duppaññena bījakadāsena ca gāmadārakasadisaṃ ahirikaṃ bālaṃ guṇaṃ ājīvakaṃ āgamma muyhituṃ patirūpaṃ anucchavikaṃ. Kiṃ te na muyhissantīti?</p>
  1797. <p class="bodytext">Evaṃ te ubhopi garahitvā diṭṭhito mocetukāmatāya pitaraṃ vaṇṇentī āha –</p>
  1798. <p class="hangnum"><a name="para1241"></a><span class="paranum">1241</span>.</p>
  1799. <p class="gatha1"> ‘‘Tvañca <a name="P6.0234"></a> devāsi sappañño, dhīro atthassa kovido;</p>
  1800. <p class="gathalast">Kathaṃ bālebhi sadisaṃ, hīnadiṭṭhiṃ upāgami.</p>
  1801. <p class="hangnum"><a name="para1242"></a><span class="paranum">1242</span>.</p>
  1802. <p class="gatha1"> ‘‘Sacepi <a name="V7.0120"></a> saṃsārapathena sujjhati, niratthiyā pabbajjā guṇassa;</p>
  1803. <p class="gathalast">Kīṭova aggiṃ jalitaṃ apāpataṃ, upapajjati mohamūḷho naggabhāvaṃ.</p>
  1804. <p class="hangnum"><a name="para1243"></a><span class="paranum">1243</span>.</p>
  1805. <p class="gatha1"> ‘‘Saṃsārasuddhīti pure niviṭṭhā, kammaṃ vidūsenti bahū ajānaṃ;</p>
  1806. <p class="gathalast">Pubbe kalī duggahitovanatthā, dummocayā balisā ambujovā’’ti.</p>
  1807. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sappañño</span>ti yasavayapuññatitthāvāsayonisomanasikārasākacchāvasena laddhāya paññāya sappañño, teneva kāraṇena <span class="bld">dhīro,</span> dhīratāya atthānatthassa kāraṇākāraṇassa <span class="bld">kovido. Bālebhi sadisa</span>nti yathā te bālā upagatā, tathā kathaṃ <a name="M7.0124"></a> tvaṃ hīnadiṭṭhiṃ upagato. <span class="bld">Apāpata</span>nti api āpataṃ, patantoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, saṃsārena suddhīti laddhiyā sati yathā paṭaṅgakīṭo rattibhāge jalitaṃ aggiṃ disvā tappaccayaṃ dukkhaṃ ajānitvā mohena tattha patanto mahādukkhaṃ āpajjati, tathā guṇopi pañca kāmaguṇe pahāya mohamūḷho nirassādaṃ naggabhāvaṃ upapajjati.</p>
  1808. <p class="bodytext"><span class="bld">Pure niviṭṭhā</span>ti tāta, saṃsārena suddhīti kassaci vacanaṃ asutvā paṭhamameva niviṭṭho natthi, sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalanti gahitattā bahū janā ajānantā kammaṃ vidūsentā kammaphalampi vidūsentiyeva, evaṃ tesaṃ pubbe gahito kali parājayagāho duggahitova hotīti attho. <span class="bld">Dummocayā balisā ambujovā</span>ti te pana evaṃ ajānantā micchādassanena anatthaṃ gahetvā ṭhitā bālā yathā nāma balisaṃ gilitvā ṭhito maccho balisā dummocayo hoti, evaṃ tamhā anatthā dummocayā honti.</p>
  1809. <p class="bodytext">Uttaripi udāharaṇaṃ āharantī āha –</p>
  1810. <p class="hangnum"><a name="para1244"></a><span class="paranum">1244</span>.</p>
  1811. <p class="gatha1"> ‘‘Upamaṃ te karissāmi, mahārāja tavatthiyā;</p>
  1812. <p class="gathalast">Upamāya midhekacce, atthaṃ jānanti paṇḍitā.</p>
  1813. <p class="hangnum"><a name="para1245"></a><span class="paranum">1245</span>.</p>
  1814. <p class="gatha1"> ‘‘Vāṇijānaṃ yathā nāvā, appamāṇabharā garu;</p>
  1815. <p class="gathalast">Atibhāraṃ samādāya, aṇṇave avasīdati.</p>
  1816. <p class="hangnum"><a name="para1246"></a><span class="paranum">1246</span>.</p>
  1817. <p class="gatha1"> ‘‘Evameva <a name="V7.0121"></a> naro pāpaṃ, thokaṃ thokampi ācinaṃ;</p>
  1818. <p class="gathalast">Atibhāraṃ samādāya, niraye avasīdati.</p>
  1819. <p class="hangnum"><a name="para1247"></a><span class="paranum">1247</span>.</p>
  1820. <p class="gatha1"> ‘‘Na tāva bhāro paripūro, alātassa mahīpati;</p>
  1821. <p class="gathalast">Ācināti ca taṃ pāpaṃ, yena gacchati duggatiṃ.</p>
  1822. <p class="hangnum"><a name="para1248"></a><span class="paranum">1248</span>.</p>
  1823. <p class="gatha1"> ‘‘Pubbevassa kataṃ puññaṃ, alātassa mahīpati;</p>
  1824. <p class="gathalast">Tasseva deva nissando, yañceso labhate sukhaṃ.</p>
  1825. <p class="hangnum"><a name="para1249"></a><span class="paranum">1249</span>.</p>
  1826. <p class="gatha1"> ‘‘Khīyate cassa taṃ puññaṃ, tathā hi aguṇe rato;</p>
  1827. <p class="gathalast">Ujumaggaṃ avahāya, kummaggamanudhāvati.</p>
  1828. <p class="hangnum"><a name="para1250"></a><span class="paranum">1250</span>.</p>
  1829. <p class="gatha1"> ‘‘Tulā <a name="P6.0235"></a><a name="M7.0125"></a> yathā paggahitā, ohite tulamaṇḍale;</p>
  1830. <p class="gathalast">Unnameti tulāsīsaṃ, bhāre oropite sati.</p>
  1831. <p class="hangnum"><a name="para1251"></a><span class="paranum">1251</span>.</p>
  1832. <p class="gatha1"> ‘‘Evameva naro puññaṃ, thokaṃ thokampi ācinaṃ;</p>
  1833. <p class="gathalast">Saggātimāno dāsova, bījako sātave rato’’ti.</p>
  1834. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">niraye</span>ti aṭṭhavidhe mahāniraye, soḷasavidhe ussadaniraye, lokantaraniraye ca. <span class="bld">Bhāro</span>ti tāta, na tāva alātassa akusalabhāro pūrati. <span class="bld">Tassevā</span>ti tassa pubbe katassa puññasseva nissando, yaṃ so alātasenāpati ajja sukhaṃ labhati. Na hi tāta, etaṃ goghātakakammassa phalaṃ. Pāpakammassa hi nāma vipāko iṭṭho kanto bhavissatīti aṭṭhānametaṃ. <span class="bld">Aguṇe rato</span>ti tathāhesa idāni akusalakamme rato. <span class="bld">Ujumagga</span>nti dasakusalakammapathamaggaṃ. <span class="bld">Kummagga</span>nti nirayagāmiakusalamaggaṃ.</p>
  1835. <p class="bodytext"><span class="bld">Ohite tulamaṇḍale</span>ti bhaṇḍapaṭicchanatthāya tulamaṇḍale laggetvā ṭhapite. <span class="bld">Unnametī</span>ti uddhaṃ ukkhipati. <span class="bld">Ācina</span>nti thokaṃ thokampi puññaṃ ācinanto pāpabhāraṃ otāretvā naro kalyāṇakammassa sīsaṃ ukkhipitvā devalokaṃ gacchati. <span class="bld">Saggātimāno</span>ti sagge atimāno saggasampāpake sātaphale kalyāṇakamme abhirato. ‘‘Saggādhimāno’’tipi pāṭho, saggaṃ adhikāraṃ katvā ṭhitacittoti <a name="V7.0122"></a> attho. <span class="bld">Sātave rato</span>ti esa bījakadāso sātave madhuravipāke kusaladhammeyeva rato. So imassa pāpakammassa khīṇakāle, kalyāṇakammassa phalena devaloke nibbattissati.</p>
  1836. <p class="bodytext">Yañcesa idāni dāsattaṃ upagato, na taṃ kalyāṇakammassa phalena. Dāsattasaṃvattanikañhissa pubbe kataṃ pāpaṃ bhavissatīti niṭṭhamettha gantabbanti imamatthaṃ pakāsentī āha –</p>
  1837. <p class="hangnum"><a name="para1252"></a><span class="paranum">1252</span>.</p>
  1838. <p class="gatha1"> ‘‘Yamajja bījako dāso, dukkhaṃ passati attani;</p>
  1839. <p class="gathalast">Pubbevassa kataṃ pāpaṃ, tameso paṭisevati.</p>
  1840. <p class="hangnum"><a name="para1253"></a><span class="paranum">1253</span>.</p>
  1841. <p class="gatha1"> ‘‘Khīyate cassa taṃ pāpaṃ, tathā hi vinaye rato;</p>
  1842. <p class="gathalast">Kassapañca samāpajja, mā hevuppathamāgamā’’ti.</p>
  1843. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0126"></a> <span class="bld">mā hevuppathamāgamā</span>ti tāta, tvaṃ imaṃ naggaṃ kassapājīvakaṃ upagantvā mā heva nirayagāmiṃ uppathaṃ agamā, mā pāpamakāsīti pitaraṃ ovadati.</p>
  1844. <p class="bodytext">Idānissa pāpūpasevanāya dosaṃ kalyāṇamittūpasevanāya ca guṇaṃ dassentī āha –</p>
  1845. <p class="hangnum"><a name="para1254"></a><span class="paranum">1254</span>.</p>
  1846. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ;</p>
  1847. <p class="gathalast">Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati.</p>
  1848. <p class="hangnum"><a name="para1255"></a><span class="paranum">1255</span>.</p>
  1849. <p class="gatha1"> ‘‘Yādisaṃ kurute mittaṃ, yādisaṃ cūpasevati;</p>
  1850. <p class="gathalast">Sopi tādisako hoti, sahavāso hi tādiso.</p>
  1851. <p class="hangnum"><a name="para1256"></a><span class="paranum">1256</span>.</p>
  1852. <p class="gatha1"> ‘‘Sevamāno <a name="P6.0236"></a> sevamānaṃ, samphuṭṭho samphusaṃ paraṃ;</p>
  1853. <p class="gatha2">Saro diddho kalāpaṃva, alittamupalimpati;</p>
  1854. <p class="gathalast">Upalepabhayā dhīro, neva pāpasakhā siyā.</p>
  1855. <p class="hangnum"><a name="para1257"></a><span class="paranum">1257</span>.</p>
  1856. <p class="gatha1"> ‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati;</p>
  1857. <p class="gathalast">Kusāpi pūti vāyanti, evaṃ bālūpasevanā.</p>
  1858. <p class="hangnum"><a name="para1258"></a><span class="paranum">1258</span>.</p>
  1859. <p class="gatha1"> ‘‘Tagarañca <a name="V7.0123"></a> palāsena, yo naro upanayhati;</p>
  1860. <p class="gathalast">Pattāpi surabhi vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā.</p>
  1861. <p class="hangnum"><a name="para1259"></a><span class="paranum">1259</span>.</p>
  1862. <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā pattapuṭasseva, ñatvā sampākamattano</p>
  1863. <p class="gatha2">Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito;</p>
  1864. <p class="gathalast">Asanto nirayaṃ nenti, santo pāpenti suggati’’nti.</p>
  1865. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">santaṃ vā</span>ti sappurisaṃ vā. <span class="bld">Yadi vā asa</span>nti asappurisaṃ vā. <span class="bld">Saro diddho kalāpaṃvā</span>ti mahārāja, yathā nāma halāhalavisalitto saro sarakalāpe khitto sabbaṃ taṃ visena alittampi sarakalāpaṃ limpati, visadiddhameva karoti, evameva pāpamitto pāpaṃ sevamāno attānaṃ sevamānaṃ paraṃ, tena samphuṭṭho taṃ samphusaṃ alittaṃ pāpena purisaṃ attanā ekajjhāsayaṃ karonto upalimpati. <span class="bld">Pūti vāyantī</span>ti tassa te kusāpi duggandhā vāyanti. <span class="bld">Tagarañcā</span>ti tagarañca aññañca gandhasampannaṃ gandhajātaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti evarūpā dhīrūpasevanā. Dhīro hi attānaṃ sevamānaṃ dhīrameva karoti.</p>
  1866. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span> <a name="M7.0127"></a> <span class="bld">pattapuṭassevā</span>ti yasmā tagarādipaliveṭhamānāni paṇṇānipi sugandhāni honti, tasmā palāsapattapuṭasseva paṇḍitūpasevanena ahampi paṇḍito bhavissāmīti evaṃ. <span class="bld">Ñatvā sampākamattano</span>ti attano paripākaṃ paṇḍitabhāvaṃ parimāṇaṃ ñatvā asante pahāya paṇḍite sante seveyya. ‘‘<span class="bld">Nirayaṃ nentī</span>’’ti ettha devadattādīhi nirayaṃ, ‘‘<span class="bld">pāpenti suggati’</span>’nti ettha sāriputtattherādīhi sugatiṃ nītānaṃ vasena udāharaṇāni āharitabbāni.</p>
  1867. <p class="bodytext">Evaṃ rājadhītā chahi gāthāhi pitu dhammaṃ kathetvā idāni atīte attanā anubhūtaṃ dukkhaṃ dassentī āha –</p>
  1868. <p class="hangnum"><a name="para1260"></a><span class="paranum">1260</span>.</p>
  1869. <p class="gatha1"> ‘‘Ahampi jātiyo satta, sare saṃsaritattano;</p>
  1870. <p class="gathalast">Anāgatāpi satteva, yā gamissaṃ ito cutā.</p>
  1871. <p class="hangnum"><a name="para1261"></a><span class="paranum">1261</span>.</p>
  1872. <p class="gatha1"> ‘‘Yā me sā sattamī jāti, ahu pubbe janādhipa;</p>
  1873. <p class="gathalast">Kammāraputto magadhesu, ahuṃ rājagahe pure.</p>
  1874. <p class="hangnum"><a name="para1262"></a><span class="paranum">1262</span>.</p>
  1875. <p class="gatha1"> ‘‘Pāpaṃ <a name="V7.0124"></a> sahāyamāgamma, bahuṃ pāpaṃ kataṃ mayā;</p>
  1876. <p class="gathalast">Paradārassa heṭhento, carimhā amarā viya.</p>
  1877. <p class="hangnum"><a name="para1263"></a><span class="paranum">1263</span>.</p>
  1878. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā, bhasmacchannova pāvako;</p>
  1879. <p class="gathalast">Atha aññehi kammehi, ajāyiṃ vaṃsabhūmiyaṃ.</p>
  1880. <p class="hangnum"><a name="para1264"></a><span class="paranum">1264</span>.</p>
  1881. <p class="gatha1"> ‘‘Kosambiyaṃ <a name="P6.0237"></a> seṭṭhikule, iddhe phīte mahaddhane;</p>
  1882. <p class="gathalast">Ekaputto mahārāja, niccaṃ sakkatapūjito.</p>
  1883. <p class="hangnum"><a name="para1265"></a><span class="paranum">1265</span>.</p>
  1884. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha mittaṃ asevissaṃ, sahāyaṃ sātave rataṃ;</p>
  1885. <p class="gathalast">Paṇḍitaṃ sutasampannaṃ, so maṃ atthe nivesayi.</p>
  1886. <p class="hangnum"><a name="para1266"></a><span class="paranum">1266</span>.</p>
  1887. <p class="gatha1"> ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, bahuṃ rattiṃ upāvasiṃ;</p>
  1888. <p class="gathalast">Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā, nidhīva udakantike.</p>
  1889. <p class="hangnum"><a name="para1267"></a><span class="paranum">1267</span>.</p>
  1890. <p class="gatha1"> ‘‘Atha pāpāna kammānaṃ, yametaṃ magadhe kataṃ;</p>
  1891. <p class="gathalast">Phalaṃ pariyāga maṃ pacchā, bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā.</p>
  1892. <p class="hangnum"><a name="para1268"></a><span class="paranum">1268</span>.</p>
  1893. <p class="gatha1"> ‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, roruve niraye ciraṃ;</p>
  1894. <p class="gathalast">Sakammunā apaccissaṃ, taṃ saraṃ na sukhaṃ labhe.</p>
  1895. <p class="hangnum"><a name="para1269"></a><span class="paranum">1269</span>.</p>
  1896. <p class="gatha1"> ‘‘Bahuvassagaṇe <a name="M7.0128"></a> tattha, khepayitvā bahuṃ dukhaṃ;</p>
  1897. <p class="gathalast">Bhinnāgate ahuṃ rāja, chagalo uddhatapphalo’’ti.</p>
  1898. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sattā</span>ti mahārāja, idhalokaparalokā nāma sukatadukkaṭānañca phalaṃ nāma atthi. Na hi saṃsāro satte sodhetuṃ sakkoti, sakammunā eva sattā sujjhanti. Alātasenāpati ca bījakadāso ca ekameva jātiṃ anussaranti. Na kevalaṃ eteva jātiṃ saranti, ahampi atīte satta jātiyo attano saṃsaritaṃ sarāmi, anāgatepi ito gantabbā satteva jānāmi. <span class="bld">Yā me sā</span>ti yā sā mama atīte sattamī jāti āsi. <span class="bld">Kammāraputto</span>ti tāya jātiyā ahaṃ magadhesu rājagahanagare suvaṇṇakāraputto ahosiṃ.</p>
  1899. <p class="bodytext"><span class="bld">Paradārassa</span> <a name="V7.0125"></a> <span class="bld">heṭhento</span>ti paradāraṃ heṭhentā paresaṃ rakkhitagopite varabhaṇḍe aparajjhantā. <span class="bld">Aṭṭhā</span>ti taṃ tadā mayā kataṃ pāpakammaṃ okāsaṃ alabhitvā okāse sati vipākadāyakaṃ hutvā bhasmapaṭicchanno aggi viya nihitaṃ aṭṭhāsi. <span class="bld">Vaṃsabhūmiya</span>nti vaṃsaraṭṭhe. <span class="bld">Ekaputto</span>ti asītikoṭivibhave seṭṭhikule ahaṃ ekaputtakova ahosiṃ. <span class="bld">Sātave rata</span>nti kalyāṇakamme abhirataṃ. <span class="bld">So ma</span>nti so sahāyako maṃ atthe kusalakamme patiṭṭhāpesi.</p>
  1900. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kamma</span>nti tampi me kataṃ kalyāṇakammaṃ tadā okāsaṃ alabhitvā okāse sati vipākadāyakaṃ hutvā udakantike nidhi viya nihitaṃ aṭṭhāsi. <span class="bld">Yameta</span>nti atha mama santakesu pāpakammesu yaṃ etaṃ mayā magadhesu paradārikakammaṃ kataṃ, tassa phalaṃ pacchā maṃ pariyāgaṃ upagatanti attho. Yathā kiṃ? <span class="bld">Bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā,</span> yathā savisaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā ṭhitassa taṃ duṭṭhaṃ kakkhaḷaṃ halāhalaṃ visaṃ kuppati, tathā maṃ pariyāgatanti attho. <span class="bld">Tato</span>ti tato kosambiyaṃ seṭṭhikulato. <span class="bld">Taṃ sara</span>nti taṃ tasmiṃ niraye anubhūtadukkhaṃ sarantī cittasukhaṃ nāma na labhāmi, bhayameva me uppajjati. <span class="bld">Bhinnāgate</span>ti bhinnāgate nāma raṭṭhe. <span class="bld">Uddhatapphalo</span>ti uddhatabījo.</p>
  1901. <p class="bodytext">So pana chagalako balasampanno ahosi. Piṭṭhiyaṃ abhiruyhapi naṃ vāhayiṃsu, yānakepi yojayiṃsu. Imamatthaṃ <a name="P6.0238"></a> pakāsentī āha –</p>
  1902. <p class="hangnum"><a name="para1270"></a><span class="paranum">1270</span>.</p>
  1903. <p class="gatha1"> ‘‘Sātaputtā <a name="M7.0129"></a> mayā vūḷhā, piṭṭhiyā ca rathena ca;</p>
  1904. <p class="gathalast">Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me’’ti.</p>
  1905. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sātaputtā</span>ti amaccaputtā. <span class="bld">Tassa kammassā</span>ti deva, roruve mahāniraye paccanañca chagalakakāle bījuppāṭanañca piṭṭhivāhanayānakayojanāni ca sabbopesa tassa nissando paradāragamanassa meti.</p>
  1906. <p class="bodytext">Tato pana cavitvā araññe kapiyoniyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Atha naṃ jātadivase yūthapatino dassesuṃ. So ‘‘ānetha me, putta’’nti daḷhaṃ gahetvā tassa viravantassa dantehi phalāni uppāṭesi. Tamatthaṃ pakāsentī āha –</p>
  1907. <p class="hangnum"><a name="para1271"></a><span class="paranum">1271</span>.</p>
  1908. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V7.0126"></a> cutāhaṃ vedeha, kapi āsiṃ brahāvane;</p>
  1909. <p class="gatha2">Niluñcitaphaloyeva, yūthapena pagabbhinā;</p>
  1910. <p class="gathalast">Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me’’ti.</p>
  1911. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">niluñcitaphaloyevā</span>ti tatrapāhaṃ pagabbhena yūthapatinā luñcitvā uppāṭitaphaloyeva ahosinti attho.</p>
  1912. <p class="bodytext">Atha aparāpi jātiyo dassentī āha –</p>
  1913. <p class="hangnum"><a name="para1272"></a><span class="paranum">1272</span>.</p>
  1914. <p class="gatha1"> ‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, dassanesu pasū ahuṃ;</p>
  1915. <p class="gatha2">Niluñcito javo bhadro, yoggaṃ vūḷhaṃ ciraṃ mayā;</p>
  1916. <p class="gathalast">Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me.</p>
  1917. <p class="hangnum"><a name="para1273"></a><span class="paranum">1273</span>.</p>
  1918. <p class="gatha1"> ‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, vajjīsu kulamāgamā;</p>
  1919. <p class="gatha2">Nevitthī na pumā āsiṃ, manussatte sudullabhe;</p>
  1920. <p class="gathalast">Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me.</p>
  1921. <p class="hangnum"><a name="para1274"></a><span class="paranum">1274</span>.</p>
  1922. <p class="gatha1"> ‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, ajāyiṃ nandane vane;</p>
  1923. <p class="gathalast">Bhavane tāvatiṃsāhaṃ, accharā kāmavaṇṇinī.</p>
  1924. <p class="hangnum"><a name="para1275"></a><span class="paranum">1275</span>.</p>
  1925. <p class="gatha1"> ‘‘Vicitravatthābharaṇā, āmuttamaṇikuṇḍalā;</p>
  1926. <p class="gathalast">Kusalā naccagītassa, sakkassa paricārikā.</p>
  1927. <p class="hangnum"><a name="para1276"></a><span class="paranum">1276</span>.</p>
  1928. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha <a name="M7.0130"></a> ṭhitāhaṃ vedeha, sarāmi jātiyo imā;</p>
  1929. <p class="gathalast">Anāgatāpi satteva, yā gamissaṃ ito cutā.</p>
  1930. <p class="hangnum"><a name="para1277"></a><span class="paranum">1277</span>.</p>
  1931. <p class="gatha1"> ‘‘Pariyāgataṃ taṃ kusalaṃ, yaṃ me kosambiyaṃ kataṃ;</p>
  1932. <p class="gathalast">Deve ceva manusse ca, sandhāvissaṃ ito cutā.</p>
  1933. <p class="hangnum"><a name="para1278"></a><span class="paranum">1278</span>.</p>
  1934. <p class="gatha1"> ‘‘Satta <a name="V7.0127"></a> jacco mahārāja, niccaṃ sakkatapūjitā;</p>
  1935. <p class="gathalast">Thībhāvāpi na muccissaṃ, chaṭṭhā nigatiyo imā.</p>
  1936. <p class="hangnum"><a name="para1279"></a><span class="paranum">1279</span>.</p>
  1937. <p class="gatha1"> ‘‘Sattamī <a name="P6.0239"></a> ca gati deva, devaputto mahiddhiko;</p>
  1938. <p class="gathalast">Pumā devo bhavissāmi, devakāyasmimuttamo.</p>
  1939. <p class="hangnum"><a name="para1280"></a><span class="paranum">1280</span>.</p>
  1940. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjāpi santānamayaṃ, mālaṃ ganthenti nandane;</p>
  1941. <p class="gathalast">Devaputto javo nāma, yo me mālaṃ paṭicchati.</p>
  1942. <p class="hangnum"><a name="para1281"></a><span class="paranum">1281</span>.</p>
  1943. <p class="gatha1"> ‘‘Muhutto viya so dibyo, idha vassāni soḷasa;</p>
  1944. <p class="gathalast">Rattindivo ca so dibyo, mānusiṃ saradosataṃ.</p>
  1945. <p class="hangnum"><a name="para1282"></a><span class="paranum">1282</span>.</p>
  1946. <p class="gatha1"> ‘‘Iti kammāni anventi, asaṅkheyyāpi jātiyo;</p>
  1947. <p class="gathalast">Kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ, na hi kammaṃ vinassatī’’ti.</p>
  1948. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dassanesū</span>ti dassanaraṭṭhesu. <span class="bld">Pasū</span>ti goṇo ahosiṃ. <span class="bld">Niluñcito</span>ti vacchakāleyeva maṃ evaṃ manāpo bhavissatīti nibbījakamakaṃsu. Sohaṃ niluñcito uddhatabījo javo bhadro ahosiṃ. <span class="bld">Vajjīsu kulamāgamā</span>ti goyonito cavitvā vajjiraṭṭhe ekasmiṃ mahābhogakule nibbattinti dasseti. <span class="bld">Nevitthī na pumā</span>ti napuṃsakattaṃ sandhāya āha. <span class="bld">Bhavane tāvatiṃsāha</span>nti tāvatiṃsabhavane ahaṃ.</p>
  1949. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha ṭhitāhaṃ, vedeha, sarāmi jātiyo imā</span>ti sā kira tasmiṃ devaloke ṭhitā ‘‘ahaṃ evarūpaṃ devalokaṃ āgacchantī kuto nu kho āgatā’’ti olokentī vajjiraṭṭhe mahābhogakule napuṃsakattabhāvato cavitvā tattha nibbattabhāvaṃ passi. Tato ‘‘kena nu kho kammena evarūpe ramaṇīye ṭhāne nibbattāmhī’’ti olokentī kosambiyaṃ seṭṭhikule <a name="M7.0131"></a> nibbattitvā kataṃ dānādikusalaṃ disvā ‘‘etassa phalena nibbattāmhī’’ti ñatvā ‘‘anantarātīte napuṃsakattabhāve nibbattamānā kuto āgatāmhī’’ti olokentī dassanaraṭṭhesu goyoniyaṃ mahādukkhassa anubhūtabhāvaṃ aññāsi. Tato anantaraṃ jātiṃ anussaramānā vānarayoniyaṃ uddhataphalabhāvaṃ addasa. Tato anantaraṃ anussarantī bhinnāgate chagalakayoniyaṃ uddhatabījabhāvaṃ anussari. Tato paraṃ anussaramānā roruve nibbattabhāvaṃ anussari.</p>
  1950. <p class="bodytext">Athassā <a name="V7.0128"></a> niraye tiracchānayoniyañca anubhūtaṃ dukkhaṃ anussarantiyā bhayaṃ uppajji. Tato ‘‘kena nu kho kammena evarūpaṃ dukkhaṃ anubhūtaṃ mayā’’ti chaṭṭhaṃ jātiṃ olokentī tāya jātiyā kosambinagare kataṃ kalyāṇakammaṃ disvā sattamaṃ olokentī magadharaṭṭhe pāpasahāyaṃ nissāya kataṃ paradārikakammaṃ disvā ‘‘etassa phalena me taṃ mahādukkhaṃ anubhūta’’nti aññāsi. Atha ‘‘ito cavitvā anāgate kuhiṃ nibbattissāmī’’ti olokentī ‘‘yāvatāyukaṃ ṭhatvā puna sakkasseva paricārikā hutvā nibbattissāmī’’ti aññāsi. Evaṃ punappunaṃ olokayamānā ‘‘tatiyepi attabhāve sakkasseva paricārikā hutvā nibbattissāmi, tathā catutthe, pañcame pana tasmiṃyeva devaloke javanadevaputtassa aggamahesī hutvā nibbattissāmī’’ti ñatvā tato anantaraṃ olokentī ‘‘chaṭṭhe attabhāve ito tāvatiṃsabhavanato cavitvā aṅgatirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattissāmi, ‘rucā’ti me nāmaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘tato anantarā kuhiṃ nibbattissāmī’’ti olokentī ‘‘sattamāya jātiyā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane mahiddhiko devaputto hutvā nibbattissāmi, itthibhāvato <a name="P6.0240"></a> muccissāmī’’ti aññāsi. Tasmā –</p>
  1951. <p class="gatha1">‘‘Tattha ṭhitāhaṃ vedeha, sarāmi satta jātiyo;</p>
  1952. <p class="gathalast">Anāgatāpi satteva, yā gamissaṃ ito cutā’’ti. – ādimāha;</p>
  1953. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pariyāgata</span>nti pariyāyena attano vārena āgataṃ. <span class="bld">Satta jacco</span>ti vajjiraṭṭhe napuṃsakajātiyā saddhiṃ devaloke pañca, ayañca chaṭṭhāti satta jātiyoti vuccanti. Etā satta jātiyo niccaṃ sakkatapūjitā <a name="M7.0132"></a> ahosinti dasseti. <span class="bld">Chaṭṭhā nigatiyo</span>ti devaloke pana pañca, ayañca ekāti imā cha gatiyo itthibhāvāna muccissanti vadati. <span class="bld">Sattamī cā</span>ti ito cavitvā anantaraṃ. <span class="bld">Santānamaya</span>nti ekatovaṇṭakādivasena katasantānaṃ. <span class="bld">Ganthentī</span>ti yathā santānamayā honti, evaṃ ajjapi mama paricārikā nandanavane mālaṃ ganthentiyeva. <span class="bld">Yo me mālaṃ paṭicchatī</span>ti mahārāja, anantarajātiyaṃ mama sāmiko javo nāma devaputto yo rukkhato patitapatitaṃ mālaṃ paṭicchati.</p>
  1954. <p class="bodytext"><span class="bld">Soḷasā</span>ti mahārāja, mama jātiyā imāni soḷasa vassāni, ettako pana kālo devānaṃ eko muhutto, tena tā mama cutabhāvampi ajānantā mamatthāya mālaṃ ganthentiyeva. <span class="bld">Mānusi</span>nti manussānaṃ vassagaṇanaṃ āgamma esa saradosataṃ vassasataṃ hoti, evaṃ dīghāyukā devā<a name="V7.0129"></a>. Iminā pana kāraṇena paralokassa ca kalyāṇapāpakānañca kammānaṃ atthitaṃ jānāhi, devāti.</p>
  1955. <p class="bodytext"><span class="bld">Anventī</span>ti yathā maṃ anubandhiṃsu, evaṃ anubandhanti. <span class="bld">Na hi kammaṃ vinassatī</span>ti diṭṭhadhammavedanīyaṃ tasmiṃyeva attabhāve, upapajjavedanīyaṃ anantarabhave vipākaṃ deti, aparāpariyavedanīyaṃ pana vipākaṃ adatvā na nassati. Taṃ sandhāya ‘‘na hi kammaṃ vinassatī’’ti vatvā ‘‘deva, ahaṃ paradārikakammassa nissandena niraye ca tiracchānayoniyañca mahantaṃ dukkhaṃ anubhaviṃ. Sace pana tumhepi idāni guṇassa kathaṃ gahetvā evaṃ karissatha, mayā anubhūtasadisameva dukkhaṃ anubhavissatha, tasmā evaṃ mā karitthā’’ti āha.</p>
  1956. <p class="bodytext">Athassa uttari dhammaṃ desentī āha –</p>
  1957. <p class="hangnum"><a name="para1283"></a><span class="paranum">1283</span>.</p>
  1958. <p class="gatha1"> ‘‘Yo icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ;</p>
  1959. <p class="gathalast">Paradāraṃ vivajjeyya, dhotapādova kaddamaṃ.</p>
  1960. <p class="hangnum"><a name="para1284"></a><span class="paranum">1284</span>.</p>
  1961. <p class="gatha1"> ‘‘Yā icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ;</p>
  1962. <p class="gathalast">Sāmikaṃ apacāyeyya, indaṃva paricārikā.</p>
  1963. <p class="hangnum"><a name="para1285"></a><span class="paranum">1285</span>.</p>
  1964. <p class="gatha1"> ‘‘Yo icche dibyabhogañca, dibbamāyuṃ yasaṃ sukhaṃ;</p>
  1965. <p class="gathalast">Pāpāni parivajjetvā, tividhaṃ dhammamācare.</p>
  1966. <p class="hangnum"><a name="para1286"></a><span class="paranum">1286</span>.</p>
  1967. <p class="gatha1"> ‘‘Kāyena <a name="M7.0133"></a> vācā manasā, appamatto vicakkhaṇo;</p>
  1968. <p class="gathalast">Attano hoti atthāya, itthī vā yadi vā pumā.</p>
  1969. <p class="hangnum"><a name="para1287"></a><span class="paranum">1287</span>.</p>
  1970. <p class="gatha1"> ‘‘Ye kecime mānujā jīvaloke, yasassino sabbasamantabhogā;</p>
  1971. <p class="gathalast">Asaṃsayaṃ tehi pure suciṇṇaṃ, kammassakāse puthu sabbasattā.</p>
  1972. <p class="hangnum"><a name="para1288"></a><span class="paranum">1288</span>.</p>
  1973. <p class="gatha1"> ‘‘Iṅghānucintesi sayampi deva, kutonidānā te imā janinda;</p>
  1974. <p class="gathalast">Yā te imā accharāsannikāsā, alaṅkatā kañcanajālachannā’’ti.</p>
  1975. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0130"></a><a name="P6.0241"></a> <span class="bld">hotu</span>nti bhavituṃ. <span class="bld">Sabbasamantabhogā</span>ti paripuṇṇasabbabhogā. <span class="bld">Suciṇṇa</span>nti suṭṭhu ciṇṇaṃ kalyāṇakammaṃ kataṃ. <span class="bld">Kammassakāse</span>ti kammassakā attanā katakammasseva vipākapaṭisaṃvedino. Na hi mātāpitūhi kataṃ kammaṃ puttadhītānaṃ vipākaṃ deti, na tāhi puttadhītāhi kataṃ kammaṃ mātāpitūnaṃ vipākaṃ deti. Sesehi kataṃ sesānaṃ kimeva dassati? <span class="bld">Iṅghā</span>ti codanatthe nipāto. <span class="bld">Anucintesī</span>ti punappunaṃ cinteyyāsi. <span class="bld">Yā te imā</span>ti yā imā soḷasasahassā itthiyo taṃ upaṭṭhahanti, imā te kutonidānā, kiṃ nipajjitvā niddāyantena laddhā, udāhu panthadūsanasandhicchedādīni pāpāni katvā, adu kalyāṇakammaṃ nissāya laddhāti idaṃ tāva attanāpi cinteyyāsi, devāti.</p>
  1976. <p class="bodytext">Evaṃ sā pitaraṃ anusāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1977. <p class="hangnum"><a name="para1289"></a><span class="paranum">1289</span>.</p>
  1978. <p class="gatha1"> ‘‘Iccevaṃ pitaraṃ kaññā, rucā tosesi aṅgatiṃ;</p>
  1979. <p class="gathalast">Mūḷhassa maggamācikkhi, dhammamakkhāsi subbatā’’ti.</p>
  1980. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">icceva</span>nti bhikkhave, iti imehi evarūpehi madhurehi vacanehi rucākaññā pitaraṃ tosesi, mūḷhassa maggaṃ viya tassa sugatimaggaṃ ācikkhi, nānānayehi sucaritadhammaṃ akkhāsi. Dhammaṃ kathentīyeva sā subbatā sundaravatā attano atītajātiyopi kathesi.</p>
  1981. <p class="bodytext">Evaṃ pubbaṇhato paṭṭhāya sabbarattiṃ pitu dhammaṃ desetvā ‘‘mā, deva, naggassa micchādiṭṭhikassa vacanaṃ gaṇhi, ‘atthi ayaṃ loko, atthi paraloko<a name="M7.0134"></a>, atthi sukaṭadukkaṭakammānaṃ phala’nti vadantassa mādisassa kalyāṇamittassa vacanaṃ gaṇha, mā atitthena pakkhandī’’ti āha. Evaṃ santepi pitaraṃ micchādassanā mocetuṃ nāsakkhi. So hi kevalaṃ tassā madhuravacanaṃ sutvā tussi. Mātāpitaro hi piyaputtānaṃ vacanaṃ piyāyanti, na pana taṃ micchādassanaṃ vissajjesi. Nagarepi ‘‘rucā kira rājadhītā pitu dhammaṃ desetvā micchādassanaṃ vissajjāpesī’’ti ekakolāhalaṃ ahosi. ‘‘Paṇḍitā rājadhītā ajja pitaraṃ micchādassanā mocetvā nagaravāsīnaṃ sotthibhāvaṃ karissatī’’ti mahājano tussi. Sā pitaraṃ bodhetuṃ asakkontī vīriyaṃ avissajjetvāva ‘‘yena kenaci upāyena pitu sotthibhāvaṃ karissāmī’’ti sirasmiṃ añjaliṃ patiṭṭhapetvā dasadisā namassitvā ‘‘imasmiṃ loke lokasandhārakā dhammikasamaṇabrāhmaṇā nāma lokapāladevatā nāma mahābrahmāno nāma atthi, te idhāgantvā attano balena mama pitaraṃ micchādassanaṃ vissajjāpentu<a name="P6.0242"></a>, etassa guṇe asatipi mama <a name="V7.0131"></a> guṇena mama sīlena mama saccena idhāgantvā imaṃ micchādassanaṃ vissajjāpetvā sakalalokassa sotthiṃ karontū’’ti adhiṭṭhahitvā namassi.</p>
  1982. <p class="bodytext">Tadā bodhisatto nārado nāma mahābrahmā ahosi. Bodhisattā ca nāma attano mettābhāvanāya anuddayāya mahantabhāvena suppaṭipannaduppaṭipanne satte dassanatthaṃ kālānukālaṃ lokaṃ olokenti. So taṃ divasaṃ lokaṃ olokento taṃ rājadhītaraṃ pitu micchādiṭṭhimocanatthaṃ lokasandhārakadevatāyo namassamānaṃ disvā, ‘‘ṭhapetvā maṃ añño etaṃ rājānaṃ micchādassanaṃ vissajjāpetuṃ samattho nāma natthi, ajja mayā rājadhītu saṅgahaṃ, rañño ca saparijanassa sotthibhāvaṃ katvā āgantuṃ vaṭṭati, kena nu kho vesena gamissāmī’’ti cintetvā ‘‘manussānaṃ pabbajitā piyā ceva garuno ca ādeyyavacanā ca, tasmā pabbajitavesena gamissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā pāsādikaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ manussattabhāvaṃ māpetvā manuññaṃ jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā jaṭantare kañcanasūciṃ odahitvā anto rattapaṭaṃ upari rattavākacīraṃ nivāsetvā pārupitvā suvaṇṇatārākhacitaṃ rajatamayaṃ ajinacammaṃ ekaṃse katvā muttāsikkāya pakkhittaṃ suvaṇṇamayaṃ bhikkhābhājanaṃ ādāya tīsu ṭhānesu onataṃ suvaṇṇakājaṃ khandhe katvā muttāsikkāya <a name="M7.0135"></a> eva pavāḷakamaṇḍaluṃ ādāya iminā isivesena gaganatale cando viya virocamāno ākāsena āgantvā alaṅkatacandakapāsādamahātalaṃ pavisitvā rañño purato ākāse aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1983. <p class="hangnum"><a name="para1290"></a><span class="paranum">1290</span>.</p>
  1984. <p class="gatha1"> ‘‘Athāgamā brahmalokā, nārado mānusiṃ pajaṃ;</p>
  1985. <p class="gathalast">Jambudīpaṃ avekkhanto, addā rājānamaṅgatiṃ.</p>
  1986. <p class="hangnum"><a name="para1291"></a><span class="paranum">1291</span>.</p>
  1987. <p class="gatha1"> ‘‘Tato patiṭṭhā pāsāde, vedehassa puratthato;</p>
  1988. <p class="gathalast">Tañca disvānānuppattaṃ, rucā isimavandathā’’ti.</p>
  1989. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">addā</span>ti brahmaloke ṭhitova jambudīpaṃ avekkhanto guṇājīvakassa santike gahitamicchādassanaṃ rājānaṃ aṅgatiṃ addasa, tasmā āgatoti attho. <span class="bld">Tato patiṭṭhā</span>ti tato so brahmā tassa rañño amaccagaṇaparivutassa nisinnassa purato <a name="P6.0243"></a> tasmiṃ pāsāde apade padaṃ dassento ākāse patiṭṭhahi. <span class="bld">Anuppatta</span>nti āgataṃ. <span class="bld">Isi</span>nti isivesena āgatattā satthā ‘‘isi’’nti āha. <span class="bld">Avandathā</span>ti ‘‘mamānuggahena mama pitari kāruññaṃ katvā eko devarājā āgato <a name="V7.0132"></a> bhavissatī’’ti haṭṭhapahaṭṭhā vātābhihaṭā suvaṇṇakadalī viya onamitvā nāradabrahmānaṃ avandi.</p>
  1990. <p class="bodytext">Rājāpi taṃ disvāva brahmatejena tajjito attano āsane saṇṭhātuṃ asakkonto āsanā oruyha bhūmiyaṃ ṭhatvā āgataṭṭhānañca nāmagottañca pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  1991. <p class="hangnum"><a name="para1292"></a><span class="paranum">1292</span>.</p>
  1992. <p class="gatha1"> ‘‘Athāsanamhā oruyha, rājā byathitamānaso;</p>
  1993. <p class="gathalast">Nāradaṃ paripucchanto, idaṃ vacanamabravi.</p>
  1994. <p class="hangnum"><a name="para1293"></a><span class="paranum">1293</span>.</p>
  1995. <p class="gatha1"> ‘Kuto nu āgacchasi devavaṇṇi, obhāsayaṃ sabbadisā candimāva;</p>
  1996. <p class="gathalast">Akkhāhi me pucchito nāmagottaṃ, kathaṃ taṃ jānanti manussaloke’’’ti.</p>
  1997. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">byathitamānaso</span>ti bhītacitto. <span class="bld">Kuto nū</span>ti kacci nu kho vijjādharo bhaveyyāti maññamāno avanditvāva evaṃ pucchi.</p>
  1998. <p class="bodytext">Atha <a name="M7.0136"></a> so ‘‘ayaṃ rājā ‘paraloko natthī’ti maññati, paralokamevassa tāva ācikkhissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  1999. <p class="hangnum"><a name="para1294"></a><span class="paranum">1294</span>.</p>
  2000. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañhi devato idāni emi, obhāsayaṃ sabbadisā candimāva;</p>
  2001. <p class="gathalast">Akkhāmi te pucchito nāmagottaṃ, jānanti maṃ nārado kassapo cā’’ti.</p>
  2002. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">devato</span>ti devalokato. <span class="bld">Nārado kassapo cā</span>ti maṃ nāmena nārado, gottena kassapoti jānanti.</p>
  2003. <p class="bodytext">Atha rājā ‘‘imaṃ pacchāpi paralokaṃ pucchissāmi, iddhiyā laddhakāraṇaṃ tāva pucchissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  2004. <p class="hangnum"><a name="para1295"></a><span class="paranum">1295</span>.</p>
  2005. <p class="gatha1"> ‘‘Accherarūpaṃ tava yādisañca, vehāyasaṃ gacchasi tiṭṭhasī ca;</p>
  2006. <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ, atha kena vaṇṇena tavāyamiddhī’’ti.</p>
  2007. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0133"></a> <span class="bld">yādisañcā</span>ti yādisañca tava saṇṭhānaṃ, yañca tvaṃ ākāse gacchasi tiṭṭhasi ca, idaṃ acchariyajātaṃ.</p>
  2008. <p class="bodytext">Nārado <a name="P6.0244"></a> āha –</p>
  2009. <p class="hangnum"><a name="para1296"></a><span class="paranum">1296</span>.</p>
  2010. <p class="gatha1"> ‘‘Saccañca dhammo ca damo ca cāgo, guṇā mamete pakatā purāṇā;</p>
  2011. <p class="gathalast">Teheva dhammehi susevitehi, manojalo yena kāmaṃ gatosmī’’ti.</p>
  2012. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sacca</span>nti musāvādavirahitaṃ vacīsaccaṃ. <span class="bld">Dhammo</span>ti tividhasucaritadhammo ceva kasiṇaparikammajhānadhammo ca. <span class="bld">Damo</span>ti indriyadamanaṃ. <span class="bld">Cāgo</span>ti kilesapariccāgo ca deyyadhammapariccāgo ca. <span class="bld">Mamete guṇā</span>ti mama ete guṇasampayuttā guṇasahagatā. <span class="bld">Pakatā purāṇā</span>ti mayā purimabhave katāti dasseti. <span class="bld">‘‘Teheva dhammehi susevitehī’’</span>ti te sabbe guṇe susevite paricārite dasseti. <span class="bld">Manojavo</span>ti iddhiyā <a name="M7.0137"></a> kāraṇena paṭiladdho. <span class="bld">Yena kāmaṃ gatosmī</span>ti yena devaṭṭhāne ca manussaṭṭhāne ca gantuṃ icchanaṃ, tena gatosmīti attho.</p>
  2013. <p class="bodytext">Rājā evaṃ tasmiṃ kathentepi micchādassanassa gahitattā paralokaṃ asaddahanto ‘‘atthi nu kho puññavipāko’’ti vatvā gāthamāha –</p>
  2014. <p class="hangnum"><a name="para1297"></a><span class="paranum">1297</span>.</p>
  2015. <p class="gatha1"> ‘‘Accheramācikkhasi puññasiddhiṃ, sace hi etehi yathā vadesi;</p>
  2016. <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ, puṭṭho ca me sādhu viyākarohī’’ti.</p>
  2017. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puññasiddhi</span>nti puññānaṃ siddhiṃ phaladāyakattaṃ ācikkhanto acchariyaṃ ācikkhasi.</p>
  2018. <p class="bodytext">Nārado āha –</p>
  2019. <p class="hangnum"><a name="para1298"></a><span class="paranum">1298</span>.</p>
  2020. <p class="gatha1"> ‘‘Pucchassu maṃ rāja tavesa attho, yaṃ saṃsayaṃ kuruse bhūmipāla;</p>
  2021. <p class="gathalast">Ahaṃ taṃ nissaṃsayataṃ gamemi, nayehi ñāyehi ca hetubhī cā’’ti.</p>
  2022. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tavesa attho</span>ti pucchitabbako nāma tava esa attho. <span class="bld">Yaṃ saṃsaya</span>nti yaṃ kismiñcideva <a name="V7.0134"></a> atthe saṃsayaṃ karosi, taṃ maṃ puccha. <span class="bld">Nissaṃsayata</span>nti ahaṃ taṃ nissaṃsayabhāvaṃ gamemi. <span class="bld">Nayehī</span>ti kāraṇavacanehi. <span class="bld">Ñāyehī</span>ti ñāṇehi. <span class="bld">Hetubhī</span>ti paccayehi, paṭiññāmatteneva avatvā ñāṇena paricchinditvā kāraṇavacanena ca tesaṃ dhammānaṃ samuṭṭhāpakapaccayehi ca taṃ nissaṃsayaṃ karissāmīti attho.</p>
  2023. <p class="bodytext">Rājā <a name="P6.0245"></a> āha –</p>
  2024. <p class="hangnum"><a name="para1299"></a><span class="paranum">1299</span>.</p>
  2025. <p class="gatha1"> ‘‘Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ, puṭṭho ca me nārada mā musā bhaṇi;</p>
  2026. <p class="gathalast">Atthi nu devā pitaro nu atthi, loko paro atthi jano yamāhū’’ti.</p>
  2027. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jano yamāhū</span>ti yaṃ jano evamāha – ‘‘atthi devā, atthi pitaro, atthi paro loko’’ti, taṃ sabbaṃ atthi nu khoti pucchati.</p>
  2028. <p class="bodytext">Nārado <a name="M7.0138"></a> āha –</p>
  2029. <p class="hangnum"><a name="para1300"></a><span class="paranum">1300</span>.</p>
  2030. <p class="gatha1"> ‘‘Attheva devā pitaro ca atthi, loko paro atthi jano yamāhu;</p>
  2031. <p class="gathalast">Kāmesu giddhā ca narā pamūḷhā, lokaṃ paraṃ na vidū mohayuttā’’ti.</p>
  2032. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">attheva devā</span>ti mahārāja, devā ca pitaro ca atthi, yampi jano paralokamāha, sopi attheva. <span class="bld">Na vidū</span>ti kāmagiddhā pana mohamūḷhā janā paralokaṃ na vidanti na jānantīti.</p>
  2033. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā parihāsaṃ karonto evamāha –</p>
  2034. <p class="hangnum"><a name="para1301"></a><span class="paranum">1301</span>.</p>
  2035. <p class="gatha1"> ‘‘Atthīti ce nārada saddahāsi, nivesanaṃ paraloke matānaṃ;</p>
  2036. <p class="gathalast">Idheva me pañca satāni dehi, dassāmi te paraloke sahassa’’nti.</p>
  2037. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nivesana</span>nti nivāsaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pañca satānī</span>ti pañca kahāpaṇasatāni.</p>
  2038. <p class="bodytext">Atha naṃ mahāsatto parisamajjheyeva garahanto āha –</p>
  2039. <p class="hangnum"><a name="para1302"></a><span class="paranum">1302</span>.</p>
  2040. <p class="gatha1"> ‘‘Dajjemu <a name="V7.0135"></a> kho pañca satāni bhoto, jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ;</p>
  2041. <p class="gathalast">Luddaṃ taṃ bhontaṃ niraye vasantaṃ, ko codaye paraloke sahassaṃ.</p>
  2042. <p class="hangnum"><a name="para1303"></a><span class="paranum">1303</span>.</p>
  2043. <p class="gatha1"> ‘‘Idheva yo hoti adhammasīlo, pāpācāro alaso luddakammo;</p>
  2044. <p class="gathalast">Na paṇḍitā tasmiṃ iṇaṃ dadanti, na hi āgamo hoti tathāvidhamhā.</p>
  2045. <p class="hangnum"><a name="para1304"></a><span class="paranum">1304</span>.</p>
  2046. <p class="gatha1"> ‘‘Dakkhañca <a name="P6.0246"></a> posaṃ manujā viditvā, uṭṭhānakaṃ sīlavantaṃ vadaññuṃ;</p>
  2047. <p class="gathalast">Sayameva bhogehi nimantayanti, kammaṃ karitvā puna māharesī’’ti.</p>
  2048. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0139"></a> <span class="bld">jaññāmu ce</span>ti yadi mayaṃ bhavantaṃ ‘‘sīlavā esa vadaññū, dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṃ imasmiṃ kāle iminā nāmatthoti jānitvā tassa tassa kiccassa kārako vadaññū’’ti jāneyyāma. Atha te vaḍḍhiyā pañca satāni dadeyyāma, tvaṃ pana luddo sāhasiko micchādassanaṃ gahetvā dānasālaṃ viddhaṃsetvā paradāresu aparajjhasi, ito cuto niraye uppajjissasi, evaṃ luddaṃ taṃ niraye vasantaṃ bhontaṃ tattha gantvā ko ‘‘sahassaṃ me dehī’’ti codessati. <span class="bld">Tathāvidhamhā</span>ti tādisā purisā dinnassa iṇassa puna āgamo nāma na hoti. <span class="bld">Dakkha</span>nti dhanuppādanakusalaṃ. <span class="bld">Puna māharesī</span>ti attano kammaṃ karitvā dhanaṃ uppādetvā puna amhākaṃ santakaṃ āhareyyāsi, mā nikkammo vasīti sayameva bhogehi nimantayantīti.</p>
  2049. <p class="bodytext">Iti rājā tena niggayhamāno appaṭibhāno ahosi. Mahājano haṭṭhatuṭṭho hutvā ‘‘mahiddhiko devopi ajja rājānaṃ micchādassanaṃ vissajjāpessatī’’ti sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ ahosi. Mahāsattassānubhāvena tadā sattayojanikāya mithilāya tassa dhammadesanaṃ assuṇanto nāma nāhosi. Atha mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā ativiya daḷhaṃ micchādassanaṃ gaṇhi, nirayabhayena naṃ santajjetvā micchādiṭṭhiṃ vissajjāpetvā puna devalokena assāsessāmī’’ti cintetvā ‘‘mahārāja, sace diṭṭhiṃ na vissajjessasi, evaṃ anantadukkhaṃ nirayaṃ gamissasī’’ti vatvā nirayakathaṃ paṭṭhapesi –</p>
  2050. <p class="hangnum"><a name="para1305"></a><span class="paranum">1305</span>.</p>
  2051. <p class="gatha1"> ‘‘Ito cuto dakkhasi tattha rāja, kākolasaṅghehi vikassamānaṃ;</p>
  2052. <p class="gatha2">Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ, kākehi gijjhehi ca senakehi;</p>
  2053. <p class="gathalast">Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2054. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0136"></a> <span class="bld">kākolasaṅghehī</span>ti lohatuṇḍehi kākasaṅghehi. <span class="bld">Vikassamāna</span>nti attānaṃ ākaḍḍhiyamānaṃ tattha niraye passissasi. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ bhavantaṃ.</p>
  2055. <p class="bodytext">Taṃ <a name="P6.0247"></a><a name="M7.0140"></a> pana kākolanirayaṃ vaṇṇetvā ‘‘sacepi ettha na nibbattissasi, lokantaraniraye nibbattissasī’’ti vatvā taṃ nirayaṃ dassetuṃ gāthamāha –</p>
  2056. <p class="hangnum"><a name="para1306"></a><span class="paranum">1306</span>.</p>
  2057. <p class="gatha1"> ‘‘Andhaṃtamaṃ tattha na candasūriyā, nirayo sadā tumulo ghorarūpo;</p>
  2058. <p class="gathalast">Sā neva rattī na divā paññāyati, tathāvidhe ko vicare dhanatthiko’’ti.</p>
  2059. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">andhaṃ tama</span>nti mahārāja, yamhi lokantaraniraye micchādiṭṭhikā nibbattanti, tattha cakkhuviññāṇassa uppattinivāraṇaṃ andhatamaṃ. <span class="bld">Sadā tumulo</span>ti so nirayo niccaṃ bahalandhakāro. <span class="bld">Ghorarūpo</span>ti bhīsanakajātiko. <span class="bld">Sā neva rattī</span>ti yā idha ratti divā ca, sā neva tattha paññāyati. <span class="bld">Ko vicare</span>ti ko uddhāraṃ sodhento vicarissati.</p>
  2060. <p class="bodytext">Tampissa lokantaranirayaṃ vitthārena vaṇṇetvā ‘‘mahārāja, micchādiṭṭhiṃ avissajjento na kevalaṃ etadeva, aññampi dukkhaṃ anubhavissasī’’ti dassento gāthamāha –</p>
  2061. <p class="hangnum"><a name="para1307"></a><span class="paranum">1307</span>.</p>
  2062. <p class="gatha1"> ‘‘Sabalo ca sāmo ca duve suvānā, pavaddhakāyā balino mahantā;</p>
  2063. <p class="gathalast">Khādanti dantehi ayomayehi, ito paṇunnaṃ paralokapatta’’nti.</p>
  2064. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ito paṇunna</span>nti imamhā manussalokā cutaṃ. Parato nirayesupi eseva nayo. Tasmā sabbāni tāni nirayaṭṭhānāni nirayapālānaṃ upakkamehi saddhiṃ heṭṭhā vuttanayeneva vitthāretvā tāsaṃ tāsaṃ gāthānaṃ anuttānāni padāni vaṇṇetabbāni.</p>
  2065. <p class="hangnum"><a name="para1308"></a><span class="paranum">1308</span>.</p>
  2066. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ, luddehi vāḷehi aghammigehi ca;</p>
  2067. <p class="gathalast">Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2068. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">luddehī</span>ti dāruṇehi. <span class="bld">Vāḷehī</span>ti duṭṭhehi. <span class="bld">Aghammigehī</span>ti aghāvahehi migehi, dukkhāvahehi sunakhehīti attho.</p>
  2069. <p class="hangnum"><a name="para1309"></a><span class="paranum">1309</span>.</p>
  2070. <p class="gatha1"> ‘‘Usūhi <a name="V7.0137"></a><a name="P6.0248"></a><a name="M7.0141"></a> sattīhi ca sunisitāhi, hananti vijjhanti ca paccamittā;</p>
  2071. <p class="gathalast">Kāḷūpakāḷā nirayamhi ghore, pubbe naraṃ dukkaṭakammakāri’’nti.</p>
  2072. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">hananti vijjhanti cā</span>ti jalitāya ayapathaviyaṃ pātetvā sakalasarīraṃ chiddāvachiddaṃ karontā paharanti ceva vijjhanti ca. <span class="bld">Kāḷūpakāḷā</span>ti evaṃnāmakā nirayapālā. <span class="bld">Nirayamhī</span>ti tasmiṃ tesaññeva vasena kāḷūpakāḷasaṅkhāte niraye. <span class="bld">Dukkaṭakammakāri</span>nti micchādiṭṭhivasena dukkaṭānaṃ kammānaṃ kārakaṃ.</p>
  2073. <p class="hangnum"><a name="para1310"></a><span class="paranum">1310</span>.</p>
  2074. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ haññamānaṃ niraye vajantaṃ, kucchismiṃ passasmiṃ vipphālitūdaraṃ;</p>
  2075. <p class="gathalast">Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2076. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ta</span>nti taṃ bhavantaṃ tattha niraye tathā haññamānaṃ. <span class="bld">Vajanta</span>nti ito cito ca dhāvantaṃ. <span class="bld">Kucchismi</span>nti kucchiyañca passe ca haññamānaṃ vijjhiyamānanti attho.</p>
  2077. <p class="hangnum"><a name="para1311"></a><span class="paranum">1311</span>.</p>
  2078. <p class="gatha1"> ‘‘Sattī usū tomarabhiṇḍivālā, vividhāvudhā vassanti tattha devā;</p>
  2079. <p class="gathalast">Patanti aṅgāramivaccimanto, silāsanī vassati luddakammeti.</p>
  2080. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aṅgāramivaccimanto</span>ti jalitaaṅgārā viya accimantā āvudhavisesā patanti. <span class="bld">Silāsanī</span>ti jalitasilāsani. <span class="bld">Vassati luddakamme</span>ti yathā nāma deve vassante asani patati, evameva ākāse samuṭṭhāya cicciṭāyamānaṃ jalitasilāvassaṃ tesaṃ luddakammānaṃ upari patati.</p>
  2081. <p class="hangnum"><a name="para1312"></a><span class="paranum">1312</span>.</p>
  2082. <p class="gatha1"> ‘‘Uṇho ca vāto nirayamhi dussaho, na tamhi sukhaṃ labbhati ittarampi;</p>
  2083. <p class="gathalast">Taṃ taṃ vidhāvantamalenamāturaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2084. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ittarampī</span>ti parittakampi. <span class="bld">Vidhāvanta</span>nti vividhā dhāvantaṃ.</p>
  2085. <p class="hangnum"><a name="para1313"></a><span class="paranum">1313</span>.</p>
  2086. <p class="gatha1"> ‘‘Sandhāvamānampi <a name="M7.0142"></a> rathesu yuttaṃ, sajotibhūtaṃ pathaviṃ kamantaṃ;</p>
  2087. <p class="gathalast">Patodalaṭṭhīhi <a name="P6.0249"></a> sucodayantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2088. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0138"></a> <span class="bld">rathesu yutta</span>nti vārena vāraṃ tesu jalitaloharathesu yuttaṃ. <span class="bld">Kamanta</span>nti akkamamānaṃ. <span class="bld">Sucodayanta</span>nti suṭṭhu codayantaṃ.</p>
  2089. <p class="hangnum"><a name="para1314"></a><span class="paranum">1314</span>.</p>
  2090. <p class="gatha1"> ‘‘Tamāruhantaṃ khurasañcitaṃ giriṃ, vibhiṃsanaṃ pajjalitaṃ bhayānakaṃ;</p>
  2091. <p class="gathalast">Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2092. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamāruhanta</span>nti taṃ bhavantaṃ jalitāvudhapahāre asahitvā jalitakhurehi sañcitaṃ jalitalohapabbataṃ āruhantaṃ.</p>
  2093. <p class="hangnum"><a name="para1315"></a><span class="paranum">1315</span>.</p>
  2094. <p class="gatha1"> ‘‘Tamāruhantaṃ pabbatasannikāsaṃ, aṅgārarāsiṃ jalitaṃ bhayānakaṃ;</p>
  2095. <p class="gathalast">Sudaḍḍhagattaṃ kapaṇaṃ rudantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2096. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sudaḍḍhagatta</span>nti suṭṭhu daḍḍhasarīraṃ.</p>
  2097. <p class="hangnum"><a name="para1316"></a><span class="paranum">1316</span>.</p>
  2098. <p class="gatha1"> ‘‘Abbhakūṭasamā uccā, kaṇṭakanicitā dumā;</p>
  2099. <p class="gathalast">Ayomayehi tikkhehi, naralohitapāyibhī’’ti.</p>
  2100. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kaṇṭakanicitā</span>ti jalitakaṇṭakehi citā. <span class="bld">‘‘Ayomayehī’’</span>ti idaṃ yehi kaṇṭakehi ācitā, te dassetuṃ vuttaṃ.</p>
  2101. <p class="hangnum"><a name="para1317"></a><span class="paranum">1317</span>.</p>
  2102. <p class="gatha1"> ‘‘Tamāruhanti nāriyo, narā ca paradāragū;</p>
  2103. <p class="gathalast">Coditā sattihatthehi, yamaniddesakāribhī’’ti.</p>
  2104. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamāruhantī</span>ti taṃ evarūpaṃ simbalirukkhaṃ āruhanti. <span class="bld">Yamaniddesakāribhī</span>ti yamassa vacanakarehi, nirayapālehīti attho.</p>
  2105. <p class="hangnum"><a name="para1318"></a><span class="paranum">1318</span>.</p>
  2106. <p class="gatha1"> ‘‘Tamāruhantaṃ <a name="M7.0143"></a> nirayaṃ, simbaliṃ ruhiramakkhitaṃ;</p>
  2107. <p class="gathalast">Vidaḍḍhakāyaṃ vitacaṃ, āturaṃ gāḷhavedanaṃ.</p>
  2108. <p class="hangnum"><a name="para1319"></a><span class="paranum">1319</span>.</p>
  2109. <p class="gatha1"> ‘‘Passasantaṃ <a name="V7.0139"></a> muhuṃ uṇhaṃ, pubbakammāparādhikaṃ;</p>
  2110. <p class="gathalast">Dumagge vitacaṃ gattaṃ, ko taṃ yāceyya taṃ dhana’’nti.</p>
  2111. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vidaḍḍhakāya</span>nti vihiṃsitakāyaṃ. <span class="bld">Vitaca</span>nti cammamaṃsānaṃ chiddāvachiddaṃ chinnatāya koviḷārapupphaṃ viya kiṃsukapupphaṃ viya ca.</p>
  2112. <p class="hangnum"><a name="para1320"></a><span class="paranum">1320</span>.</p>
  2113. <p class="gatha1"> ‘‘Abbhakūṭasamā <a name="P6.0250"></a> uccā, asipattācitā dumā;</p>
  2114. <p class="gathalast">Ayomayehi tikkhehi, naralohitapāyibhī’’ti.</p>
  2115. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asipattācitā</span>ti asimayehi pattehi citā.</p>
  2116. <p class="hangnum"><a name="para1321"></a><span class="paranum">1321</span>.</p>
  2117. <p class="gatha1"> ‘‘Tamāruhantaṃ asipattapādapaṃ, asīhi tikkhehi ca chijjamānaṃ;</p>
  2118. <p class="gathalast">Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.</p>
  2119. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamāruhanta</span>nti taṃ bhavantaṃ nirayapālānaṃ āvudhapahāre asahitvā āruhantaṃ.</p>
  2120. <p class="hangnum"><a name="para1322"></a><span class="paranum">1322</span>.</p>
  2121. <p class="gatha1"> ‘‘Tato nikkhantamattaṃ taṃ, asipattācitā dumā;</p>
  2122. <p class="gathalast">Sampatitaṃ vetaraṇiṃ, ko taṃ yāceyya taṃ dhana’’nti.</p>
  2123. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sampatita</span>nti patitaṃ.</p>
  2124. <p class="hangnum"><a name="para1323"></a><span class="paranum">1323</span>.</p>
  2125. <p class="gatha1"> ‘‘Kharā khārodikā tattā, duggā vetaraṇī nadī;</p>
  2126. <p class="gathalast">Ayopokkharasañchannā, tikkhā pattehi sandati’’.</p>
  2127. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kharā</span>ti pharusā. <span class="bld">Ayopokkharasañchannā</span>ti ayomayehi tikhiṇapariyantehi pokkharapattehi sañchannā. <span class="bld">Pattehī</span>ti tehi pattehi sā nadī tikkhā hutvā sandati.</p>
  2128. <p class="hangnum"><a name="para1324"></a><span class="paranum">1324</span>.</p>
  2129. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha sañchinnagattaṃ taṃ, vuyhantaṃ ruhiramakkhitaṃ;</p>
  2130. <p class="gathalast">Vetaraññe anālambe, ko taṃ yāceyya taṃ dhana’’nti.</p>
  2131. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0140"></a> <span class="bld">vetaraññe</span>ti vetaraṇīudake.</p>
  2132. <p class="bodytext">Imaṃ <a name="M7.0144"></a> pana mahāsattassa nirayakathaṃ sutvā rājā saṃviggahadayo mahāsattaññeva tāṇagavesī hutvā āha –</p>
  2133. <p class="hangnum"><a name="para1325"></a><span class="paranum">1325</span>.</p>
  2134. <p class="gatha1"> ‘‘Vedhāmi rukkho viya chijjamāno, disaṃ na jānāmi pamūḷhasañño;</p>
  2135. <p class="gathalast">Bhayānutappāmi mahā ca me bhayā, sutvāna kathā tava bhāsitā ise.</p>
  2136. <p class="hangnum"><a name="para1326"></a><span class="paranum">1326</span>.</p>
  2137. <p class="gatha1"> ‘‘Āditte vārimajjhaṃva, dīpaṃvoghe mahaṇṇave;</p>
  2138. <p class="gathalast">Andhakāreva pajjoto, tvaṃ nosi saraṇaṃ ise.</p>
  2139. <p class="hangnum"><a name="para1327"></a><span class="paranum">1327</span>.</p>
  2140. <p class="gatha1"> ‘‘Atthañca <a name="P6.0251"></a> dhammaṃ anusāsa maṃ ise, atītamaddhā aparādhitaṃ mayā;</p>
  2141. <p class="gathalast">Ācikkha me nārada suddhimaggaṃ, yathā ahaṃ no nirayaṃ pateyya’’nti.</p>
  2142. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhayānutappāmī</span>ti attanā katassa pāpassa bhayena anutappāmi. <span class="bld">Mahā ca me bhayā</span>ti mahantañca me nirayabhayaṃ uppannaṃ. <span class="bld">Dipaṃvoghe</span>ti dīpaṃva oghe. Idaṃ vuttaṃ hoti – āditte kāle vārimajjhaṃ viya bhinnanāvānaṃ oghe aṇṇave patiṭṭhaṃ alabhamānānaṃ dīpaṃ viya andhakāragatānaṃ pajjoto viya ca tvaṃ no ise saraṇaṃ bhava. <span class="bld">Atītamaddhā aparādhitaṃ mayā</span>ti ekaṃsena mayā atītaṃ kammaṃ aparādhitaṃ virādhitaṃ, kusalaṃ atikkamitvā akusalameva katanti.</p>
  2143. <p class="bodytext">Athassa mahāsatto visuddhimaggaṃ ācikkhituṃ sammāpaṭipanne porāṇakarājāno udāharaṇavasena dassento āha –</p>
  2144. <p class="hangnum"><a name="para1328"></a><span class="paranum">1328</span>.</p>
  2145. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā ahū dhataraṭṭho, vessāmitto aṭṭhako yāmataggi;</p>
  2146. <p class="gathalast">Usindaro cāpi sivī ca rājā, paricārakā samaṇabrāhmaṇānaṃ.</p>
  2147. <p class="hangnum"><a name="para1329"></a><span class="paranum">1329</span>.</p>
  2148. <p class="gatha1"> ‘‘Ete caññe ca rājāno, ye saggavisayaṃ gatā;</p>
  2149. <p class="gathalast">Adhammaṃ parivajjetvā, dhammaṃ cara mahīpati.</p>
  2150. <p class="hangnum"><a name="para1330"></a><span class="paranum">1330</span>.</p>
  2151. <p class="gatha1"> ‘‘Annahatthā <a name="V7.0141"></a><a name="M7.0145"></a> ca te byamhe, ghosayantu pure tava;</p>
  2152. <p class="gatha2">‘Ko chāto ko ca tasito, ko mālaṃ ko vilepanaṃ;</p>
  2153. <p class="gathalast">Nānārattānaṃ vatthānaṃ, ko naggo paridahissati.</p>
  2154. <p class="hangnum"><a name="para1331"></a><span class="paranum">1331</span>.</p>
  2155. <p class="gatha1"> ‘Ko panthe chattamāneti, pādukā ca mudū subhā’;</p>
  2156. <p class="gathalast">Iti sāyañca pāto ca, ghosayantu pure tava.</p>
  2157. <p class="hangnum"><a name="para1332"></a><span class="paranum">1332</span>.</p>
  2158. <p class="gatha1"> ‘‘Jiṇṇaṃ posaṃ gavāssañca, māssu yuñja yathā pure;</p>
  2159. <p class="gathalast">Parihārañca dajjāsi, adhikārakato balī’’ti.</p>
  2160. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ete cā</span>ti yathā ete ca dhataraṭṭho vessāmitto aṭṭhako yāmataggi usindaro sivīti cha rājāno aññe ca dhammaṃ caritvā saggavisayaṃ gatā, evaṃ tvampi adhammaṃ parivajjetvā dhammaṃ cara. <span class="bld">Ko chāto</span>ti mahārāja, tava byamhe pure rājanivesane ceva nagare ca annahatthā purisā ‘‘ko chāto, ko tasito’’ti tesaṃ dātukāmatāya ghosentu. <span class="bld">Ko māla</span>nti ko mālaṃ icchati, ko <a name="P6.0252"></a> vilepanaṃ icchati, nānārattānaṃ vatthānaṃ yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ko naggo paridahissatīti ghosentu. <span class="bld">Ko panthe chattamānetī</span>ti ko panthe chattaṃ dhārayissati. <span class="bld">Pādukā cā</span>ti upāhanā ca mudū subhā ko icchati.</p>
  2161. <p class="bodytext"><span class="bld">Jiṇṇaṃ posa</span>nti yo te upaṭṭhākesu amacco vā añño vā pubbe katūpakāro jarājiṇṇakāle yathā porāṇakāle kammaṃ kātuṃ na sakkoti, yepi te gavāssādayo jiṇṇatāya kammaṃ kātuṃ na sakkonti, tesu ekampi pubbe viya kammesu mā yojayi. Jiṇṇakālasmiñhi te tāni kammāni kātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Parihārañcā</span>ti idha parivāro ‘‘parihāro’’ti vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ca te balī hutvā adhikārakato pubbe katūpakāro hoti, tassa jarājiṇṇakāle yathāporāṇaparivāraṃ dadeyyāsi. Asappurisā hi attano upakārakānaṃ upakāraṃ kātuṃ samatthakāleyeva sammānaṃ karonti, samatthakāle pana na olokenti. Sappurisā pana asamatthakālepi tesaṃ tatheva sakkāraṃ karonti, tasmā tuvampi evaṃ kareyyāsīti.</p>
  2162. <p class="bodytext">Iti <a name="M7.0146"></a> mahāsatto rañño dānakathañca sīlakathañca kathetvā idāni yasmā ayaṃ rājā attano <a name="V7.0142"></a> attabhāve rathena upametvā vaṇṇiyamāne tussissati, tasmāssa sabbakāmaduharathopamāya dhammaṃ desento āha –</p>
  2163. <p class="hangnum"><a name="para1333"></a><span class="paranum">1333</span>.</p>
  2164. <p class="gatha1"> ‘‘Kāyo te rathasaññāto, manosārathiko lahu;</p>
  2165. <p class="gathalast">Avihiṃsāsāritakkho, saṃvibhāgapaṭicchado.</p>
  2166. <p class="hangnum"><a name="para1334"></a><span class="paranum">1334</span>.</p>
  2167. <p class="gatha1"> ‘‘Pādasaññamanemiyo, hatthasaññamapakkharo;</p>
  2168. <p class="gathalast">Kucchisaññamanabbhanto, vācāsaññamakūjano.</p>
  2169. <p class="hangnum"><a name="para1335"></a><span class="paranum">1335</span>.</p>
  2170. <p class="gatha1"> ‘‘Saccavākyasamattaṅgo, apesuññasusaññato;</p>
  2171. <p class="gathalast">Girāsakhilanelaṅgo, mitabhāṇisilesito.</p>
  2172. <p class="hangnum"><a name="para1336"></a><span class="paranum">1336</span>.</p>
  2173. <p class="gatha1"> ‘‘Saddhālobhasusaṅkhāro, nivātañjalikubbaro;</p>
  2174. <p class="gathalast">Athaddhatānatīsāko, sīlasaṃvaranandhano.</p>
  2175. <p class="hangnum"><a name="para1337"></a><span class="paranum">1337</span>.</p>
  2176. <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhanamanugghātī, dhammapaṇḍarachattako;</p>
  2177. <p class="gathalast">Bāhusaccamapālambo, ṭhitacittamupādhiyo.</p>
  2178. <p class="hangnum"><a name="para1338"></a><span class="paranum">1338</span>.</p>
  2179. <p class="gatha1"> ‘‘Kālaññutācittasāro, vesārajjatidaṇḍako;</p>
  2180. <p class="gathalast">Nivātavuttiyottako, anatimānayugo lahu.</p>
  2181. <p class="hangnum"><a name="para1339"></a><span class="paranum">1339</span>.</p>
  2182. <p class="gatha1"> ‘‘Alīnacittasanthāro, vuddhisevī rajohato;</p>
  2183. <p class="gathalast">Satipatodo dhīrassa, dhiti yogo ca rasmiyo.</p>
  2184. <p class="hangnum"><a name="para1340"></a><span class="paranum">1340</span>.</p>
  2185. <p class="gatha1"> ‘‘Mano dantaṃ pathaṃ neti, samadantehi vāhibhi;</p>
  2186. <p class="gathalast">Icchā lobho ca kummaggo, ujumaggo ca saṃyamo.</p>
  2187. <p class="hangnum"><a name="para1341"></a><span class="paranum">1341</span>.</p>
  2188. <p class="gatha1"> ‘‘Rūpe <a name="P6.0253"></a> sadde rase gandhe, vāhanassa padhāvato;</p>
  2189. <p class="gathalast">Paññā ākoṭanī rāja, tattha attāva sārathi.</p>
  2190. <p class="hangnum"><a name="para1342"></a><span class="paranum">1342</span>.</p>
  2191. <p class="gatha1"> ‘‘Sace <a name="V7.0143"></a> etena yānena, samacariyā daḷhā dhiti;</p>
  2192. <p class="gathalast">Sabbakāmaduho rāja, na jātu nirayaṃ vaje’’ti.</p>
  2193. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0147"></a> <span class="bld">rathasaññāto</span>ti mahārāja, tava kāyo rathoti saññāto hotu. <span class="bld">Manosārathiko</span>ti manasaṅkhātena kusalacittena sārathinā samannāgato. <span class="bld">Lahū</span>ti vigatathinamiddhatāya sallahuko. <span class="bld">Avihiṃsāsāritakkho</span>ti avihiṃsāmayena sāritena suṭṭhu pariniṭṭhitena akkhena samannāgato. <span class="bld">Saṃvibhāgapaṭicchado</span>ti dānasaṃvibhāgamayena paṭicchadena samannāgato. <span class="bld">Pādasaññamanemiyo</span>ti pādasaṃyamamayāya nemiyā samannāgato. <span class="bld">Hatthasaññamapakkharo</span>ti hatthasaṃyamamayena pakkharena samannāgato. <span class="bld">Kucchisaññamanabbhanto</span>ti kucchisaṃyamasaṅkhātena mitabhojanamayena telena abbhanto. ‘‘Abbhañjitabbo nābhi hotū’’tipi pāṭho. <span class="bld">Vācāsaññamakūjano</span>ti vācāsaṃyamena akūjano.</p>
  2194. <p class="bodytext"><span class="bld">Saccavākyasamattaṅgo</span>ti saccavākyena paripuṇṇaaṅgo akhaṇḍarathaṅgo. <span class="bld">Apesuññasusaññato</span>ti apesuññena suṭṭhu saññato samussito. <span class="bld">Girāsakhilanelaṅgo</span>ti sakhilāya saṇhavācāya niddosaṅgo maṭṭharathaṅgo. <span class="bld">Mitabhāṇisilesito</span> mitabhāṇasaṅkhātena silesena suṭṭhu sambandho. <span class="bld">Saddhālobhasusaṅkhāro</span>ti kammaphalasaddahanasaddhāmayena ca alobhamayena ca sundarena alaṅkārena samannāgato. <span class="bld">Nivātañjalikubbaro</span>ti sīlavantānaṃ nivātamayena ceva añjalikammamayena ca kubbarena samannāgato. <span class="bld">Athaddhatānatīsāko</span>ti sakhilasammodabhāvasaṅkhātāya athaddhatāya anataīso, thokanataīsoti attho. <span class="bld">Sīlasaṃvaranandhano</span>ti akhaṇḍapañcasīlacakkhundriyādisaṃvarasaṅkhātāya nandhanarajjuyā samannāgato.</p>
  2195. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkodhanamanugghātī</span>ti akkodhanabhāvasaṅkhātena anugghātena samannāgato. <span class="bld">Dhammapaṇḍara-chattako</span>ti dasakusaladhammasaṅkhātena paṇḍaracchattena samannāgato. <span class="bld">Bāhusaccamapālambo</span>ti atthasannissitabahussutabhāvamayena apālambena samannāgato. <span class="bld">Ṭhitacittamupādhiyo</span>ti lokadhammehi avikampanabhāvena suṭṭhu ṭhitaekaggabhāvappattacittasaṅkhātena upādhinā uttarattharaṇena vā rājāsanena samannāgato. <span class="bld">Kālaññutācittasāro</span>ti ‘‘ayaṃ dānassa dinnakālo, ayaṃ sīlassa rakkhanakālo’’ti evaṃ kālaññutāsaṅkhātena kālaṃ jānitvā katena cittena <a name="M7.0148"></a> kusalasārena samannāgato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā, mahārāja, rathassa nāma āṇiṃ ādiṃ katvā dabbasambhārajātaṃ parisuddhaṃ sāramayañca icchitabbaṃ, evañhi so ratho addhānakkhamo hoti, evaṃ tavapi kāyaratho kālaṃ jānitvā katena cittena parisuddhena dānādikusalasārena samannāgato hotūti. <span class="bld">Vesārajjatidaṇḍako</span>ti parisamajjhe kathentassapi visāradabhāvasaṅkhātena tidaṇḍena <a name="V7.0144"></a> samannāgato. <span class="bld">Nivātavuttiyottako</span>ti ovāde pavattanasaṅkhātena mudunā dhurayottena samannāgato<a name="P6.0254"></a>. Mudunā hi dhurayottena baddharathaṃ sindhavā sukhaṃ vahanti, evaṃ tava kāyarathopi paṇḍitānaṃ ovādappavattitāya ābaddho sukhaṃ yātūti attho. <span class="bld">Anatimānayugo lahū</span>ti anatimānasaṅkhātena lahukena yugena samannāgato.</p>
  2196. <p class="bodytext"><span class="bld">Alīnacittasanthāro</span>ti yathā ratho nāma dantamayena uḷārena santhārena sobhati, evaṃ tava kāyarathopi dānādinā alīnaasaṅkuṭitacittasanthāro hotu. <span class="bld">Vuddhisevī rajohato</span>ti yathā ratho nāma visamena rajuṭṭhānamaggena gacchanto rajokiṇṇo na sobhati, samena virajena maggena gacchanto sobhati, evaṃ tava kāyarathopi paññāvuddhisevitāya samatalaṃ ujumaggaṃ paṭipajjitvā hatarajo hotu. <span class="bld">Satipatodo dhīrassā</span>ti paṇḍitassa tava tasmiṃ kāyarathe supatiṭṭhitasatipatodo hotu. <span class="bld">Dhiti yogo ca rasmiyo</span>ti abbocchinnavīriyasaṅkhātā dhiti ca hitappaṭipattiyaṃ yuñjanabhāvasaṅkhāto yogo ca tava tasmiṃ kāyarathe vaṭṭitā thirā rasmiyo hontu. <span class="bld">Mano dantaṃ pathaṃ neti, samadantehi vāhibhī</span>ti yathā ratho nāma visamadantehi sindhavehi uppathaṃ yāti, samadantehi samasikkhitehi yutto ujupathameva anveti, evaṃ manopi dantaṃ nibbisevanaṃ kummaggaṃ pahāya ujumaggaṃ gaṇhāti. Tasmā sudantaṃ ācārasampannaṃ cittaṃ tava kāyarathassa sindhavakiccaṃ sādhetu. <span class="bld">Icchālobho cā</span>ti appattesu vatthūsu icchā, pattesu lobhoti ayaṃ icchā ca lobho ca kummaggo nāma. Kuṭilo anujumaggo apāyameva neti. Dasakusalakammapathavasena pana aṭṭhaṅgikamaggavasena vā pavatto sīlasaṃyamo ujumaggo nāma. So tava kāyarathassa maggo hotu.</p>
  2197. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpe</span>ti <a name="M7.0149"></a> etesu manāpiyesu rūpādīsu kāmaguṇesu nimittaṃ gahetvā dhāvantassa tava kāyarathassa uppathaṃ paṭipannassa rājarathassa sindhave ākoṭetvā nivāraṇapatodayaṭṭhi viya paññā ākoṭanī hotu. Sā hi taṃ uppathagamanato nivāretvā ujuṃ sucaritamaggaṃ āropessati. <span class="bld">Tattha attāva sārathī</span>ti tasmiṃ pana te kāyarathe añño sārathi nāma natthi, tava attāva sārathi hotu. <span class="bld">Sace etena yānenā</span>ti mahārāja, yassetaṃ evarūpaṃ yānaṃ sace atthi, etena yānena. <span class="bld">Samacariyā daḷhā dhitī</span>ti yassa samacariyā ca dhiti ca daḷhā hoti thirā, so etena yānena yasmā esa ratho sabbakāmaduho rāja, yathādhippete sabbakāme deti, tasmā na jātu nirayaṃ vaje, ekaṃsenetaṃ dhārehi, evarūpena yānena nirayaṃ na gacchasīti attho. Iti kho, mahārāja, yaṃ maṃ avaca ‘‘ācikkha me, nārada, suddhimaggaṃ, yathā ahaṃ no niraye pateyya’’nti, ayaṃ te so mayā anekapariyāyena akkhātoti.</p>
  2198. <p class="bodytext">Evamassa <a name="V7.0145"></a> dhammaṃ desetvā micchādiṭṭhiṃ jahāpetvā sīle patiṭṭhāpetvā ‘‘ito paṭṭhāya pāpamitte pahāya kalyāṇamitte upasaṅkama, niccaṃ appamatto hohī’’ti ovādaṃ datvā rājadhītu guṇaṃ vaṇṇetvā rājaparisāya <a name="P6.0255"></a> ca rājorodhānañca ovādaṃ datvā mahantenānubhāvena tesaṃ passantānaññeva brahmalokaṃ gato.</p>
  2199. <p class="bodytext">Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mayā diṭṭhijālaṃ bhinditvā uruvelakassapo damitoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānento imā gāthā abhāsi –</p>
  2200. <p class="hangnum"><a name="para1343"></a><span class="paranum">1343</span>.</p>
  2201. <p class="gatha1"> ‘‘Alāto devadattosi, sunāmo āsi bhaddaji;</p>
  2202. <p class="gathalast">Vijayo sāriputtosi, moggallānosi bījako.</p>
  2203. <p class="hangnum"><a name="para1344"></a><span class="paranum">1344</span>.</p>
  2204. <p class="gatha1"> ‘‘Sunakkhatto licchaviputto, guṇo āsi acelako;</p>
  2205. <p class="gathalast">Ānando sā rucā āsi, yā rājānaṃ pasādayi.</p>
  2206. <p class="hangnum"><a name="para1345"></a><span class="paranum">1345</span>.</p>
  2207. <p class="gatha1"> ‘‘Uruvelakassapo rājā, pāpadiṭṭhi tadā ahu;</p>
  2208. <p class="gathalast">Mahābrahmā bodhisatto, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.</p>
  2209. <p class="centered">Mahānāradakassapajātakavaṇṇanā aṭṭhamā.</p>
  2210. <p class="hangnum"> </p>
  2211. <p class="bodytext"> [546] 9. Vidhurajātakavaṇṇanā</p>
  2212. <p class="centered">Catuposathakaṇḍaṃ</p>
  2213. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍu</span> <a name="V7.0146"></a><a name="M7.0151"></a> <span class="bld">kisiyāsi dubbalā</span>ti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā mahāpañño puthupañño gambhīrapañño javanapañño hāsapañño tikkhapañño nibbedhikapañño parappavādamaddano, attano paññānubhāvena khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhate sukhumapañhe bhinditvā te dametvā nibbisevane katvā tīsu saraṇesu ceva sīlesu ca patiṭṭhāpetvā amatagāmimaggaṃ paṭipādesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, yaṃ tathāgato paramābhisambodhippatto parappavādaṃ bhinditvā khattiyādayo dameyya. Purimabhavasmiñhi bodhiñāṇaṃ pariyesantopi tathāgato paññavā parappavādamaddanoyeva. Tathā hi ahaṃ vidhurakāle saṭṭhiyojanubbedhe kāḷapabbatamuddhani puṇṇakaṃ nāma yakkhasenāpatiṃ attano ñāṇabaleneva dametvā nibbisevanaṃ katvā pañcasīlesu patiṭṭhāpento attano jīvitaṃ dāpesi’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.</p>
  2214. <p class="bodytext">Atīte kururaṭṭhe indapatthanagare dhanañcayakorabyo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Vidhurapaṇḍito nāma amacco tassa atthadhammānusāsako ahosi. So madhurakatho mahādhammakathiko sakalajambudīpe rājāno hatthikantavīṇāsarena paluddhahatthino viya <a name="P6.0256"></a> attano madhuradhammadesanāya palobhetvā tesaṃ sakasakarajjāni gantuṃ adadamāno buddhalīlāya mahājanassa dhammaṃ desento mahantena yasena tasmiṃ nagare paṭivasi.</p>
  2215. <p class="bodytext">Tadā hi bārāṇasiyampi gihisahāyakā cattāro brāhmaṇamahāsālā mahallakakāle kāmesu ādīnavaṃ disvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā vanamūlaphalāhārā tattheva ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya cārikaṃ <a name="M7.0152"></a> caramānā aṅgaraṭṭhe <a name="V7.0147"></a> kālacampānagaraṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṃ pavisiṃsu. Tattha cattāro sahāyakā kuṭumbikā tesaṃ iriyāpathesu pasīditvā vanditvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā ekekaṃ attano nivesane nisīdāpetvā paṇītena āhārena parivisitvā paṭiññaṃ gāhāpetvā uyyāneyeva vāsāpesuṃ. Te cattāro tāpasā catunnaṃ kuṭumbikānaṃ gehesu nibaddhaṃ bhuñjitvā divāvihāratthāya eko tāpaso tāvatiṃsabhavanaṃ gacchati, eko nāgabhavanaṃ, eko supaṇṇabhavanaṃ, eko korabyarañño migājinauyyānaṃ gacchati. Tesu yo devalokaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so sakkassa yasaṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo nāgabhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so nāgarājassa sampattiṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo supaṇṇabhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so supaṇṇarājassa vibhūtiṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo dhanañcayakorabyarājassa uyyānaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so dhanañcayakorabyarañño sirisobhaggaṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti.</p>
  2216. <p class="bodytext">Te cattāropi janā taṃ tadeva ṭhānaṃ patthetvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne eko sakko hutvā nibbatti, eko saputtadāro nāgabhavane nāgarājā hutvā nibbatti, eko supaṇṇabhavane simbalivimāne supaṇṇarājā hutvā nibbatti. Eko dhanañcayakorabyarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tepi tāpasā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā brahmaloke nibbattiṃsu. Korabyakumāro vuḍḍhimanvāya pitu accayena rajje patiṭṭhahitvā dhammena samena rajjaṃ kāresi. So pana jūtavittako ahosi. So vidhurapaṇḍitassa ovāde ṭhatvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathaṃ upavasati.</p>
  2217. <p class="bodytext">So ekadivasaṃ samādinnuposatho ‘‘vivekamanubrūhissāmī’’ti <a name="P6.0257"></a> uyyānaṃ gantvā manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Sakkopi samādinnuposatho ‘‘devaloke palibodho hotī’’ti manussaloke tameva uyyānaṃ āgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Varuṇanāgarājāpi samādinnuposatho ‘‘nāgabhavane palibodho hotī’’ti tatthevāgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā <a name="M7.0153"></a> samaṇadhammaṃ akāsi. Supaṇṇarājāpi samādinnuposatho ‘‘supaṇṇabhavane palibodho hotī’’ti tatthevāgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Tepi cattāro janā sāyanhasamaye sakaṭṭhānehi nikkhamitvā maṅgalapokkharaṇitīre samāgantvā aññamaññaṃ oloketvā pubbasinehavasena samaggā sammodamānā hutvā aññamaññaṃ mettacittaṃ upaṭṭhapetvā madhurapaṭisanthāraṃ kariṃsu. Tesu sakko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi, itarepi attano attano yuttāsanaṃ ñatvā nisīdiṃsu. Atha ne sakko āha ‘‘mayaṃ cattāropi rājānova<a name="V7.0148"></a>, amhesu pana kassa sīlaṃ mahanta’’nti? Atha naṃ varuṇanāgarājā āha ‘‘tumhākaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ sīlato mayhaṃ sīlaṃ mahanta’’nti. ‘‘Kimettha kāraṇa’’nti? ‘‘Ayaṃ supaṇṇarājā amhākaṃ jātānampi ajātānampi paccāmittova, ahaṃ evarūpaṃ amhākaṃ jīvitakkhayakaraṃ paccāmittaṃ disvāpi kodhaṃ na karomi, iminā kāraṇena mama sīlaṃ mahanta’’nti vatvā idaṃ dasakanipāte catuposathajātake paṭhamaṃ gāthamāha –</p>
  2218. <p class="gatha1">‘‘Yo kopaneyye na karoti kopaṃ, na kujjhati sappuriso kadāci;</p>
  2219. <p class="gathalast">Kuddhopi so nāvikaroti kopaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.24);</p>
  2220. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yo</span>ti khattiyādīsu yo koci. <span class="bld">Kopaneyye</span>ti kujjhitabbayuttake puggale khantīvādītāpaso viya kopaṃ na karoti. <span class="bld">Kadācī</span>ti yo kismiñci kāle na kujjhateva. <span class="bld">Kuddhopī</span>ti sace pana so sappuriso kujjhati, atha kuddhopi taṃ kopaṃ nāvikaroti cūḷabodhitāpaso viya. <span class="bld">Taṃ ve nara</span>nti mahārājāno taṃ ve purisaṃ samitapāpatāya loke paṇḍitā ‘‘samaṇa’’nti kathenti. Ime <a name="P6.0258"></a> pana guṇā mayi santi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti.</p>
  2221. <p class="bodytext">Taṃ sutvā supaṇṇarājā ‘‘ayaṃ nāgo mama aggabhakkho, yasmā panāhaṃ evarūpaṃ aggabhakkhaṃ disvāpi khudaṃ adhivāsetvā āhārahetu pāpaṃ na karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  2222. <p class="gatha1">‘‘Ūnūdaro <a name="M7.0154"></a> yo sahate jighacchaṃ, danto tapassī mitapānabhojano;</p>
  2223. <p class="gathalast">Āhārahetu na karoti pāpaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.25);</p>
  2224. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">danto</span>ti indriyadamanena samannāgato. <span class="bld">Tapassī</span>ti tapanissitako. <span class="bld">Āhārahetū</span>ti atijighacchapiḷitopi yo pāpaṃ lāmakakammaṃ na karoti dhammasenāpatisāriputtatthero viya. Ahaṃ panajja āhārahetu pāpaṃ na karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti.</p>
  2225. <p class="bodytext">Tato sakko devarājā ‘‘ahaṃ nānappakāraṃ sukhapadaṭṭhānaṃ devalokasampattiṃ pahāya sīlarakkhaṇatthāya manussalokaṃ āgato, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  2226. <p class="gatha1">‘‘Khiḍḍaṃ <a name="V7.0149"></a> ratiṃ vippajahitvāna sabbaṃ, na cālikaṃ bhāsati kiñci loke;</p>
  2227. <p class="gathalast">Vibhūsaṭṭhānā virato methunasmā, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.26);</p>
  2228. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khiḍḍa</span>nti kāyikavācasikakhiḍḍaṃ. <span class="bld">Rati</span>nti dibbakāmaguṇaratiṃ. <span class="bld">Kiñcī</span>ti appamattakampi. <span class="bld">Vibhūsaṭṭhānā</span>ti maṃsavibhūsā chavivibhūsāti dve vibhūsā. Tattha ajjhoharaṇīyāhāro maṃsavibhūsā nāma, mālāgandhādīni chavivibhūsā nāma, yena akusalacittena dhārīyati, taṃ tassa ṭhānaṃ, tato virato methunasevanato ca yo paṭivirato. <span class="bld">Taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke</span>ti ahaṃ ajja devaccharāyo pahāya idhāgantvā samaṇadhammaṃ karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti. Evaṃ sakkopi attano sīlameva vaṇṇeti.</p>
  2229. <p class="bodytext">Taṃ sutvā dhanañcayarājā ‘‘ahaṃ ajja mahantaṃ pariggahaṃ soḷasasahassanāṭakitthiparipuṇṇaṃ antepuraṃ cajitvā uyyāne samaṇadhammaṃ karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  2230. <p class="gatha1">‘‘Pariggahaṃ <a name="P6.0259"></a><a name="M7.0155"></a> lobhadhammañca sabbaṃ, yo ve pariññāya pariccajeti;</p>
  2231. <p class="gathalast">Dantaṃ ṭhitattaṃ amamaṃ nirāsaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.27);</p>
  2232. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pariggaha</span>nti nānappakāraṃ vatthukāmaṃ. <span class="bld">Lobhadhamma</span>nti tasmiṃ uppajjanataṇhaṃ. <span class="bld">Pariññāyā</span>ti ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Tattha khandhādīnaṃ dukkhādisabhāvajānanaṃ ñātapariññā, tesu aguṇaṃ upadhāretvā tīraṇaṃ tīraṇapariññā, tesu dosaṃ disvā chandarāgassāpakaḍḍhanaṃ pahānapariññā. Yo imāhi tīhi pariññāhi jānitvā vatthukāmakilesakāme pariccajati, chaḍḍetvā gacchati. <span class="bld">Danta</span>nti nibbisevanaṃ. <span class="bld">Ṭhitatta</span>nti micchāvitakkābhāvena ṭhitasabhāvaṃ. <span class="bld">Amama</span>nti ahanti mamāyanataṇhārahitaṃ. <span class="bld">Nirāsa</span>nti puttadārādīsu nicchandarāgaṃ. <span class="bld">Taṃ ve nara</span>nti taṃ evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘samaṇa’’nti vadanti.</p>
  2233. <p class="bodytext">Iti te sabbepi attano attano sīlameva mahantanti vaṇṇetvā sakkādayo dhanañcayaṃ pucchiṃsu ‘‘atthi pana, mahārāja, koci tumhākaṃ santike paṇḍito, yo no imaṃ kaṅkhaṃ vinodeyyā’’ti<a name="V7.0150"></a>. ‘‘Āma, mahārājāno mama atthadhammānusāsako mahāpañño asamadhuro vidhurapaṇḍito nāma atthi, so no imaṃ kaṅkhaṃ vinodessati, tassa santikaṃ gacchāmā’’ti. Atha te sabbe ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha sabbepi uyyānā nikkhamitvā dhammasabhaṃ gantvā pallaṅkaṃ alaṅkārāpetvā bodhisattaṃ pallaṅkavaramajjhe nisīdāpetvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisinnā ‘‘paṇḍita, amhākaṃ kaṅkhā uppannā, taṃ no vinodehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāhaṃsu –</p>
  2234. <p class="gatha1">‘‘Pucchāma kattāramanomapaññaṃ, kathāsu no viggaho atthi jāto;</p>
  2235. <p class="gathalast">Chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitāni, tadajja kaṅkhaṃ vitaremu sabbe’’ti. (jā. 1.10.28);</p>
  2236. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kattāra</span>nti kattabbayuttakakārakaṃ. <span class="bld">Viggaho atthi jāto</span>ti eko sīlaviggaho sīlavivādo uppanno atthi. <span class="bld">Chindajjā</span>ti amhākaṃ taṃ <a name="M7.0156"></a> kaṅkhaṃ tāni ca vicikicchitāni vajirena sineruṃ paharanto viya ajja chinda. <span class="bld">Vitaremū</span>ti vitareyyāma.</p>
  2237. <p class="bodytext">Paṇḍito <a name="P6.0260"></a> tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mahārājāno tumhākaṃ sīlaṃ nissāya uppannaṃ vivādakathaṃ sukathitadukkathitaṃ jānissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  2238. <p class="gatha1">‘‘Ye paṇḍitā atthadasā bhavanti, bhāsanti te yoniso tattha kāle;</p>
  2239. <p class="gathalast">Kathaṃ nu kathānaṃ abhāsitānaṃ, atthaṃ nayeyyuṃ kusalā janindā’’ti. (jā. 1.10.29);</p>
  2240. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">atthadasā</span>ti atthadassanasamatthā. <span class="bld">Tattha kāle</span>ti tasmiṃ viggahe ārocite yuttappayuttakāle te paṇḍitā tamatthaṃ ācikkhantā yoniso bhāsanti. <span class="bld">Atthaṃ nayeyyuṃ kusalā</span>ti kusalā chekāpi samānā abhāsitānaṃ kathānaṃ kathaṃ nu atthaṃ ñāṇena nayeyyuṃ upaparikkheyyuṃ. <span class="bld">Janindā</span>ti rājāno ālapati. Tasmā idaṃ tāva me vadetha.</p>
  2241. <p class="gatha1">‘‘Kathaṃ have bhāsati nāgarājā, garuḷo pana venateyyo kimāha;</p>
  2242. <p class="gathalast">Gandhabbarājā pana kiṃ vadeti, kathaṃ pana kurūnaṃ rājaseṭṭho’’ti. (jā. 1.10.30);</p>
  2243. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0151"></a> <span class="bld">gandhabbarājā</span>ti sakkaṃ sandhāyāha.</p>
  2244. <p class="bodytext">Athassa te imaṃ gāthamāhaṃsu –</p>
  2245. <p class="gatha1">‘‘Khantiṃ have bhāsati nāgarājā, appāhāraṃ garuḷo venateyyo;</p>
  2246. <p class="gathalast">Gandhabbarājā rativippahānaṃ, akiñcanaṃ kurūnaṃ rājaseṭṭho’’ti. (jā. 1.10.31);</p>
  2247. <p class="bodytext">Tassattho – paṇḍita, nāgarājā tāva kopaneyyepi puggale akuppanasaṅkhātaṃ adhivāsanakhantiṃ vaṇṇeti, garuḷo appāhāratāsaṅkhātaṃ āhārahetu <a name="M7.0157"></a> pāpassa akaraṇaṃ, sakko pañcakāmaguṇaratīnaṃ vippahānaṃ, kururājā nippalibodhabhāvaṃ vaṇṇetīti.</p>
  2248. <p class="bodytext">Atha tesaṃ kathaṃ sutvā mahāsatto imaṃ gāthamāha –</p>
  2249. <p class="gatha1">‘‘Sabbāni etāni subhāsitāni, na hettha dubbhāsitamatthi kiñci;</p>
  2250. <p class="gatha2">Yasmiñca etāni patiṭṭhitāni, arāva <a name="P6.0261"></a> nābhyā susamohitāni;</p>
  2251. <p class="gathalast">Catubbhi dhammehi samaṅgibhūtaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.32);</p>
  2252. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">etānī</span>ti etāni cattāripi guṇajātāni yasmiṃ puggale sakaṭanābhiyaṃ suṭṭhu samohitāni arā viya patiṭṭhitāni, catūhipetehi dhammehi samannāgataṃ puggalaṃ paṇḍitā ‘‘samaṇa’’nti āhu loketi.</p>
  2253. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto catunnampi sīlaṃ ekasamameva akāsi. Taṃ sutvā cattāropi rājāno tassa tuṭṭhā thutiṃ karontā imaṃ gāthamāhaṃsu –</p>
  2254. <p class="gatha1">‘‘Tuvañhi seṭṭho tvamanuttarosi, tvaṃ dhammagū dhammavidū sumedho;</p>
  2255. <p class="gatha2">Paññāya pañhaṃ samadhiggahetvā, acchecchi dhīro vicikicchitāni;</p>
  2256. <p class="bodytext">Acchecchi kaṅkhaṃ vicikicchitāni, cundo yathā nāgadantaṃ kharenā’’ti. (jā. 1.10.33).</p>
  2257. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0152"></a> <span class="bld">tvamanuttarosī</span>ti tvaṃ anuttaro asi, natthi tayā uttaritaro nāma. <span class="bld">Dhammagū</span>ti dhammassa gopako ceva dhammaññū ca. <span class="bld">Dhammavidū</span>ti pākaṭadhammo. <span class="bld">Sumedho</span>ti sundarapañño <span class="bld">paññāyā</span>ti attano paññāya amhākaṃ pañhaṃ suṭṭhu adhigaṇhitvā ‘‘idamettha kāraṇa’’nti yathābhūtaṃ ñatvā. <span class="bld">Acchecchī</span>ti tvaṃ dhīro amhākaṃ vicikicchitāni chindi, evaṃ chindanto ca ‘‘chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitānī’’ti idaṃ amhākaṃ āyācanaṃ sampādento acchecchi kaṅkhaṃ vicikicchitāni<a name="M7.0158"></a>. <span class="bld">Cundo yathā nāgadantaṃ kharenā</span>ti yathā dantakāro kakacena hatthidantaṃ chindeyya, evaṃ chindīti attho.</p>
  2258. <p class="bodytext">Evaṃ te cattāropi rājāno tassa pañhabyākaraṇena tuṭṭhamānasā ahesuṃ. Atha naṃ sakko dibbadukūlena pūjesi, garuḷo suvaṇṇamālāya, varuṇo nāgarājā maṇinā, dhanañcayarājā gavasahassādīhi pūjesi. Tenevāha –</p>
  2259. <p class="gatha1">‘‘Nīluppalābhaṃ vimalaṃ anagghaṃ, vatthaṃ idaṃ dhūmasamānavaṇṇaṃ;</p>
  2260. <p class="gathalast">Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra.</p>
  2261. <p class="gatha1">‘‘Suvaṇṇamālaṃ satapattaphullitaṃ, sakesaraṃ ratnasahassamaṇḍitaṃ;</p>
  2262. <p class="gathalast">Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra.</p>
  2263. <p class="gatha1">‘‘Maṇiṃ anagghaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, kaṇṭhāvasattaṃ maṇibhūsitaṃ me;</p>
  2264. <p class="gathalast">Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra.</p>
  2265. <p class="gatha1">‘‘Gavaṃ sahassaṃ usabhañca nāgaṃ, ājaññayutte ca rathe dasa ime;</p>
  2266. <p class="gathalast">Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te gāmavarāni soḷasā’’ti. (jā. 1.10.34-37);</p>
  2267. <p class="bodytext">Evaṃ sakkādayo <a name="P6.0262"></a> mahāsattaṃ pūjetvā sakaṭṭhānameva agamiṃsu.</p>
  2268. <p class="centered">Catuposathakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2269. <p class="centered">Dohaḷakaṇḍaṃ</p>
  2270. <p class="bodytext">Tesu <a name="V7.0153"></a><a name="M7.0159"></a> nāgarājassa bhariyā vimalādevī nāma. Sā tassa gīvāya piḷandhanamaṇiṃ apassantī pucchi ‘‘deva, kahaṃ pana te maṇī’’ti? ‘‘Bhadde, candabrāhmaṇaputtassa vidhurapaṇḍitassa dhammakathaṃ sutvā pasannacitto ahaṃ tena maṇinā taṃ pūjesiṃ. Na kevalañca ahameva, sakkopi taṃ dibbadukūlena pūjesi, supaṇṇarājā suvaṇṇamālāya, dhanañcayarājā gavassasahassādīhi pūjesī’’ti. ‘‘Dhammakathiko so, devā’’ti. ‘‘Bhadde, kiṃ vadesi, jambudīpatale buddhuppādo viya pavattati, sakalajambudīpe ekasatarājāno tassa madhuradhammakathāya bajjhitvā hatthikantavīṇāsarena paluddhamattavāraṇā viya attano attano rajjāni gantuṃ na icchanti, evarūpo so madhuradhammakathiko’’ti tassa guṇaṃ vaṇṇesi. Sā vidhurapaṇḍitassa guṇakathaṃ sutvā tassa dhammakathaṃ sotukāmā hutvā cintesi ‘‘sacāhaṃ vakkhāmi ‘deva, tassa dhammakathaṃ sotukāmā, idha naṃ ānehī’ti, na metaṃ ānessati. Yaṃnūnāhaṃ ‘tassa me hadaye dohaḷo uppanno’ti gilānālayaṃ kareyya’’nti. Sā tathā katvā siragabbhaṃ pavisitvā attano paricārikānaṃ saññaṃ datvā sirisayane nipajji. Nāgarājā upaṭṭhānavelāya taṃ apassanto ‘‘kahaṃ vimalā’’ti paricārikāyo pucchitvā ‘‘gilānā, devā’’ti vutte uṭṭhāyāsanā tassā santikaṃ gantvā sayanapasse nisīditvā sarīraṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha –</p>
  2271. <p class="hangnum"><a name="para1346"></a><span class="paranum">1346</span>.</p>
  2272. <p class="gatha1"> ‘‘Paṇḍu kisiyāsi dubbalā, vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure;</p>
  2273. <p class="gathalast">Vimale akkhāhi pucchitā, kīdisī tuyhaṃ sarīravedanā’’ti.</p>
  2274. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṇḍū</span>ti paṇḍupalāsavaṇṇā. <span class="bld">Kisiyā</span>ti kisā. <span class="bld">Dubbalā</span>ti appathāmā. <span class="bld">Vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure</span>ti tava vaṇṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ pure edisaṃ na hoti, niddosaṃ anavajjaṃ, taṃ idāni parivattitvā amanuññasabhāvaṃ jātaṃ. <span class="bld">Vimale</span>ti taṃ ālapati.</p>
  2275. <p class="bodytext">Athassa <a name="M7.0160"></a> sā ācikkhantī dutiyaṃ gāthamāha –</p>
  2276. <p class="hangnum"><a name="para1347"></a><span class="paranum">1347</span>.</p>
  2277. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammo <a name="P6.0263"></a> manujesu mātīnaṃ, dohaḷo nāma janinda vuccati;</p>
  2278. <p class="gathalast">Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye’’ti.</p>
  2279. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0154"></a> <span class="bld">dhammo</span>ti sabhāvo. <span class="bld">Mātīna</span>nti itthīnaṃ. <span class="bld">Janindā</span>ti nāgajanassa inda. <span class="bld">Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye</span>ti nāgaseṭṭha, ahaṃ dhammena samena asāhasikakammena āhaṭaṃ vidhurassa hadayaṃ abhipatthayāmi, taṃ me labhamānāya jīvitaṃ atthi, alabhamānāya idheva maraṇanti tassa paññaṃ sandhāyevamāha –</p>
  2280. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgarājā tatiyaṃ gāthamāha –</p>
  2281. <p class="hangnum"><a name="para1348"></a><span class="paranum">1348</span>.</p>
  2282. <p class="gatha1"> ‘‘Candaṃ kho tvaṃ dohaḷāyasi, sūriyaṃ vā atha vāpi mālutaṃ;</p>
  2283. <p class="gathalast">Dullabhañhi vidhurassa dassanaṃ, ko vidhuramidha mānayissatī’’ti.</p>
  2284. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dullabhañhi vidhurassa dassana</span>nti asamadhurassa vidhurassa dassanameva dullabhaṃ. Tassa hi sakalajambudīpe rājāno dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ paccupaṭṭhāpetvā vicaranti, passitumpi naṃ koci na labhati, taṃ ko idha ānayissatīti vadati.</p>
  2285. <p class="bodytext">Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘alabhamānāya me idheva maraṇa’’nti parivattitvā piṭṭhiṃ datvā sāḷakakaṇṇena mukhaṃ pidahitvā nipajji. Nāgarājā anattamano sirigabbhaṃ pavisitvā sayanapiṭṭhe nisinno ‘‘vimalā vidhurapaṇḍitassa hadayamaṃsaṃ āharāpetī’’ti saññī hutvā ‘‘paṇḍitassa hadayaṃ alabhantiyā vimalāya jīvitaṃ natthi, kathaṃ nu kho tassa hadayamaṃsaṃ labhissāmī’’ti cintesi. Athassa dhītā irandhatī nāma nāgakaññā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā mahantena sirivilāsena pitu upaṭṭhānaṃ āgantvā pitaraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā, sā tassa indriyavikāraṃ disvā ‘‘tāta, ativiya domanassappattosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchantī imaṃ gāthamāha –</p>
  2286. <p class="hangnum"><a name="para1349"></a><span class="paranum">1349</span>.</p>
  2287. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ <a name="M7.0161"></a> nu tāta tuvaṃ pajjhāyasi, padumaṃ hatthagataṃva te mukhaṃ;</p>
  2288. <p class="gathalast">Kiṃ nu dummanarūposi <a name="P6.0264"></a> issara, mā tvaṃ soci amittatāpanā’’ti.</p>
  2289. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pajjhāyasī</span>ti punappunaṃ cintesi. <span class="bld">Hatthagata</span>nti hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya te mukhaṃ jātaṃ. <span class="bld">Issarā</span>ti pañcayojanasatikassa mandiranāgabhavanassa, sāmīti.</p>
  2290. <p class="bodytext">Dhītu vacanaṃ sutvā nāgarājā tamatthaṃ ārocento āha –</p>
  2291. <p class="hangnum"><a name="para1350"></a><span class="paranum">1350</span>.</p>
  2292. <p class="gatha1"> ‘‘Mātā <a name="V7.0155"></a> hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati;</p>
  2293. <p class="gathalast">Dullabhañhi vidhurassa dassanaṃ, ko vidhuramidha mānayissatī’’ti.</p>
  2294. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhaniyatī</span>ti pattheti icchati.</p>
  2295. <p class="bodytext">Atha naṃ nāgarājā ‘‘amma, mama santike vidhuraṃ ānetuṃ samattho natthi, tvaṃ mātu jīvitaṃ dehi, vidhuraṃ ānetuṃ samatthaṃ bhattāraṃ pariyesāhī’’ti uyyojento upaḍḍhagāthamāha –</p>
  2296. <p class="hangnum"><a name="para1351"></a><span class="paranum">1351</span>.</p>
  2297. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa bhattupariyesanaṃ cara, yo vidhuramidha mānayissatī’’ti.</p>
  2298. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">carā</span>ti vicara.</p>
  2299. <p class="bodytext">Iti so kilesābhiratabhāvena dhītu ananucchavikaṃ kathaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2300. <p class="gathalast">‘‘Pituno ca sā sutvāna vākyaṃ, rattiṃ nikkhamma avassutiṃ carī’’ti.</p>
  2301. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">avassuti</span>nti bhikkhave, sā nāgamāṇavikā pitu vacanaṃ sutvā pitaraṃ assāsetvā mātu santikaṃ gantvā tampi assāsetvā attano sirigabbhaṃ gantvā sabbālaṅkārehi attānaṃ alaṅkaritvā ekaṃ kusumbharattavatthaṃ nivāsetvā ekaṃ ekaṃse katvā tameva rattiṃ udakaṃ dvidhā katvā nāgabhavanato nikkhamma <a name="M7.0162"></a> himavantappadese samuddatīre ṭhitaṃ saṭṭhiyojanubbedhaṃ ekagghanaṃ kāḷapabbataṃ nāma añjanagiriṃ gantvā avassutiṃ cari kilesaavassutiṃ bhattupariyesanaṃ carīti attho.</p>
  2302. <p class="bodytext">Carantī <a name="P6.0265"></a> ca yāni himavante vaṇṇagandhasampannāni pupphāni, tāni āharitvā sakalapabbataṃ maṇiagghiyaṃ viya alaṅkaritvā uparitale pupphasanthāraṃ katvā manoramenākārena naccitvā madhuragītaṃ gāyantī sattamaṃ gāthamāha –</p>
  2303. <p class="hangnum"><a name="para1352"></a><span class="paranum">1352</span>.</p>
  2304. <p class="gatha1"> ‘‘Ke gandhabbe rakkhase ca nāge, ke kimpurise cāpi mānuse;</p>
  2305. <p class="gathalast">Ke paṇḍite sabbakāmadade, dīgharattaṃ bhattā me bhavissatī’’ti.</p>
  2306. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0156"></a> <span class="bld">ke gandhabbe rakkhase ca nāge</span>ti ko gandhabbo vā rakkhaso vā nāgo vā. <span class="bld">Ke paṇḍite sabbakāmadade</span>ti ko etesu gandhabbādīsu paṇḍito sabbakāmaṃ dātuṃ samattho, so vidhurassa hadayamaṃsadohaḷiniyā mama mātu manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā mayhaṃ dīgharattaṃ bhattā bhavissatīti.</p>
  2307. <p class="bodytext">Tasmiṃ khaṇe vessavaṇamahārājassa bhāgineyyo puṇṇako nāma yakkhasenāpati tigāvutappamāṇaṃ manomayasindhavaṃ abhiruyha kāḷapabbatamatthakena yakkhasamāgamaṃ gacchanto taṃ tāya gītasaddaṃ assosi. Anantare attabhāve anubhūtapubbāya itthiyā gītasaddo tassa chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. So tāya paṭibaddhacitto hutvā nivattitvā sindhavapiṭṭhe nisinnova ‘‘bhadde, ahaṃ mama paññāya dhammena samena vidhurassa hadayaṃ ānetuṃ samatthomhi, tvaṃ mā cintayī’’ti taṃ assāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha –</p>
  2308. <p class="hangnum"><a name="para1353"></a><span class="paranum">1353</span>.</p>
  2309. <p class="gatha1"> ‘‘Assāsa hessāmi te pati, bhattā te hessāmi anindalocane;</p>
  2310. <p class="gathalast">Paññā hi mamaṃ tathāvidhā, assāsa hessasi bhariyā mamā’’ti.</p>
  2311. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0163"></a> <span class="bld">anindalocane</span>ti aninditabbalocane. <span class="bld">Tathāvidhā</span>ti vidhurassa hadayamaṃsaṃ āharaṇasamatthā.</p>
  2312. <p class="bodytext">Atha naṃ irandhatī ‘‘tena hi ehi, gacchāma me pitu santika’’nti ānesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2313. <p class="hangnum"><a name="para1354"></a><span class="paranum">1354</span>.</p>
  2314. <p class="gatha1"> ‘‘Avacāsi puṇṇakaṃ irandhatī, pubbapathānugatena cetasā;</p>
  2315. <p class="gathalast">Ehi <a name="P6.0266"></a> gacchāma pitu mamantike, esova te etamatthaṃ pavakkhatī’’ti.</p>
  2316. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pubbapathānugatenā</span>ti anantare attabhāve bhūtapubbasāmike tasmiṃ pubbapatheneva anugatena. <span class="bld">Ehi gacchāmā</span>ti bhikkhave, so yakkhasenāpati evaṃ vatvā ‘‘imaṃ assapiṭṭhiṃ āropetvā nessāmī’’ti pabbatamatthakā otaritvā tassā gahaṇatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Sā attano hatthaṃ gaṇhituṃ adatvā tena pasāritahatthaṃ sayaṃ gahetvā ‘‘sāmi, nāhaṃ anāthā, mayhaṃ pitā varuṇo nāma nāgarājā, mātā vimalā nāma devī, ehi mama pitu santikaṃ gacchāma, eso eva te yathā amhākaṃ maṅgalakiriyāya bhavitabbaṃ, evaṃ etamatthaṃ pavakkhatī’’ti avacāsi.</p>
  2317. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V7.0157"></a> vatvā sā yakkhaṃ gahetvā pitu santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2318. <p class="hangnum"><a name="para1355"></a><span class="paranum">1355</span>.</p>
  2319. <p class="gatha1"> ‘‘Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanussadā;</p>
  2320. <p class="gathalast">Yakkhaṃ hatthe gahetvāna, pitusantikupāgamī’’ti.</p>
  2321. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pitusantikupāgamī</span>ti attano pituno nāgarañño santikaṃ upāgami.</p>
  2322. <p class="bodytext">Puṇṇakopi yakkho paṭiharitvā nāgarājassa santikaṃ gantvā irandhatiṃ yācanto āha –</p>
  2323. <p class="hangnum"><a name="para1356"></a><span class="paranum">1356</span>.</p>
  2324. <p class="gatha1"> ‘‘Nāgavara vaco suṇohi me, patirūpaṃ paṭipajja suṅkiyaṃ;</p>
  2325. <p class="gathalast">Patthemi ahaṃ irandhatiṃ, tāya samaṅgiṃ karohi maṃ tuvaṃ.</p>
  2326. <p class="hangnum"><a name="para1357"></a><span class="paranum">1357</span>.</p>
  2327. <p class="gatha1"> ‘‘Sataṃ <a name="M7.0164"></a> hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;</p>
  2328. <p class="gatha2">Sataṃ valabhiyo puṇṇā, nānāratnassa kevalā;</p>
  2329. <p class="gathalast">Te nāga paṭipajjassu, dhītaraṃ dehirandhati’’nti.</p>
  2330. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">suṅkiya</span>nti attano kulapadesānurūpaṃ dhitu suṅkaṃ dhanaṃ paṭipajja gaṇha. <span class="bld">Samaṅgiṃ karohī</span>ti maṃ tāya saddhiṃ samaṅgibhūtaṃ karohi. <span class="bld">Valabhiyo</span>ti bhaṇḍasakaṭiyo. <span class="bld">Nānāratnassa kevalā</span>ti nānāratanassa sakalaparipuṇṇā.</p>
  2331. <p class="bodytext">Atha naṃ nāgarājā āha –</p>
  2332. <p class="hangnum"><a name="para1358"></a><span class="paranum">1358</span>.</p>
  2333. <p class="gatha1"> ‘‘Yāva āmantaye ñātī, mitte ca suhadajjane;</p>
  2334. <p class="gathalast">Anāmanta kataṃ kammaṃ, taṃ pacchā anutappatī’’ti.</p>
  2335. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yāva āmantaye ñātī</span>ti bho yakkhasenāpati, ahaṃ tuyhaṃ dhītaraṃ demi, no na demi, thokaṃ pana āgamehi, yāva ñātakepi jānāpemi. <span class="bld">Taṃ pacchā anutappatī</span>ti itthiyo hi gatagataṭṭhāne abhiramantipi anabhiramantipi, anabhiratikāle ñātakādayo amhehi <a name="P6.0267"></a> saddhiṃ anāmantetvā <a name="V7.0158"></a> kataṃ kammaṃ nāma evarūpaṃ hotīti ussukkaṃ na karonti, evaṃ taṃ kammaṃ pacchā anutāpaṃ āvahatīti.</p>
  2336. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā so bhariyāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā tāya saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2337. <p class="hangnum"><a name="para1359"></a><span class="paranum">1359</span>.</p>
  2338. <p class="gatha1"> ‘‘Tato so varuṇo nāgo, pavisitvā nivesanaṃ;</p>
  2339. <p class="gathalast">Bhariyaṃ āmantayitvāna, idaṃ vacanamabravi.</p>
  2340. <p class="hangnum"><a name="para1360"></a><span class="paranum">1360</span>.</p>
  2341. <p class="gatha1"> ‘‘‘Ayaṃ so puṇṇako yakkho, yācatī maṃ irandhatiṃ;</p>
  2342. <p class="gathalast">Bahunā vittalābhena, tassa dema piyaṃ mama’’’nti.</p>
  2343. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pavisitvā</span>ti varuṇo puṇṇakaṃ tattheva ṭhapetvā sayaṃ uṭṭhāya yatthassa bhariyā nipannā, taṃ nivesanaṃ pavisitvā. <span class="bld">Piyaṃ mama</span>nti mama piyaṃ dhītaraṃ tassa bahunā vittalābhena demāti pucchati.</p>
  2344. <p class="bodytext">Vimalā <a name="M7.0165"></a> āha –</p>
  2345. <p class="hangnum"><a name="para1361"></a><span class="paranum">1361</span>.</p>
  2346. <p class="gatha1"> ‘‘Na dhanena na vittena, labbhā amhaṃ irandhatī;</p>
  2347. <p class="gatha2">Sace ca kho hadayaṃ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māhareyya;</p>
  2348. <p class="gathalast">Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāmā’’ti.</p>
  2349. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">amhaṃ irandhatī</span>ti amhākaṃ dhītā irandhatī. <span class="bld">Etena vittenā</span>ti etena tuṭṭhikāraṇena.</p>
  2350. <p class="bodytext">So tāya saddhiṃ mantetvā punadeva puṇṇakena saddhiṃ mantesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2351. <p class="hangnum"><a name="para1362"></a><span class="paranum">1362</span>.</p>
  2352. <p class="gatha1"> ‘‘Tato so varuṇo nāgo, nikkhamitvā nivesanā;</p>
  2353. <p class="gathalast">Puṇṇakāmantayitvāna, idaṃ vacanamabravi.</p>
  2354. <p class="hangnum"><a name="para1363"></a><span class="paranum">1363</span>.</p>
  2355. <p class="gatha1"> ‘‘‘Na <a name="V7.0159"></a> dhanena na vittena, labbhā amhaṃ irandhatī;</p>
  2356. <p class="gatha2">Sace tuvaṃ hadayaṃ paṇḍitasa, dhammena laddhā idha māharesi;</p>
  2357. <p class="gathalast">Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāmā’’’ti.</p>
  2358. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puṇṇakāmantayitvānā</span>ti puṇṇakaṃ āmantayitvā.</p>
  2359. <p class="bodytext">Puṇṇako āha –</p>
  2360. <p class="hangnum"><a name="para1364"></a><span class="paranum">1364</span>.</p>
  2361. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ paṇḍitotyeke vadanti loke, tameva bāloti punāhu aññe;</p>
  2362. <p class="gathalast">Akkhāhi me vippavadanti ettha, kaṃ paṇḍitaṃ nāga tuvaṃ vadesī’’ti.</p>
  2363. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaṃ</span> <a name="P6.0268"></a> <span class="bld">paṇḍitotyeke</span>ti so kira ‘‘hadayaṃ paṇḍitassā’’ti sutvā cintesi ‘‘yaṃ eke paṇḍitoti vadanti, tameva aññe bāloti kathenti. Kiñcāpi me irandhatiyā vidhuroti akkhātaṃ, tathāpi tathato jānituṃ pucchissāmi na’’nti. Tasmā evamāha.</p>
  2364. <p class="bodytext">Nāgarājā <a name="M7.0166"></a> āha –</p>
  2365. <p class="hangnum"><a name="para1365"></a><span class="paranum">1365</span>.</p>
  2366. <p class="gatha1"> ‘‘Korabyarājassa dhanañcayassa, yadi te suto vidhuro nāma kattā;</p>
  2367. <p class="gathalast">Ānehi taṃ paṇḍitaṃ dhammaladdhā, irandhatī padacarā te hotū’’ti.</p>
  2368. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammaladdhā</span>ti dhammena labhitvā. <span class="bld">Padacarā</span>ti pādaparicārikā.</p>
  2369. <p class="bodytext">Taṃ sutvā puṇṇako somanassappatto sindhavaṃ nayanatthāya upaṭṭhākaṃ āṇāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2370. <p class="hangnum"><a name="para1366"></a><span class="paranum">1366</span>.</p>
  2371. <p class="gatha1"> ‘‘Idañca sutvā varuṇassa vākyaṃ, uṭṭhāya yakkho paramappatīto;</p>
  2372. <p class="gathalast">Tattheva santo purisaṃ asaṃsi, ānehi ājaññamidheva yutta’’nti.</p>
  2373. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">purisaṃ asaṃsī</span>ti attano upaṭṭhākaṃ āṇāpesi. <span class="bld">Ājañña</span>nti kāraṇākāraṇajānanakasindhavaṃ. <span class="bld">Yutta</span>nti kappitaṃ.</p>
  2374. <p class="hangnum"><a name="para1367"></a><span class="paranum">1367</span>.</p>
  2375. <p class="gatha1"> ‘‘Jātarūpamayā <a name="V7.0160"></a> kaṇṇā, kācamhicamayā khurā;</p>
  2376. <p class="gathalast">Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado’’ti.</p>
  2377. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jātarūpamayā kaṇṇā</span>ti tameva sindhavaṃ vaṇṇento āha. Tassa hi manomayassa sindhavassa jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā, tassa khurā rattamaṇimayāti attho. <span class="bld">Jambonadassa pākassā</span>ti jambonadassa pakkassa rattasuvaṇṇassa uracchado.</p>
  2378. <p class="bodytext">So puriso tāvadeva taṃ sindhavaṃ ānesi. Puṇṇako taṃ abhiruyha ākāsena vessavaṇassa santikaṃ gantvā nāgabhavanaṃ vaṇṇetvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tassatthassa pakāsanatthaṃ idaṃ vuttaṃ –</p>
  2379. <p class="hangnum"><a name="para1368"></a><span class="paranum">1368</span>.</p>
  2380. <p class="gatha1"> ‘‘Devavāhavahaṃ yānaṃ, assamāruyha puṇṇako;</p>
  2381. <p class="gathalast">Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.</p>
  2382. <p class="hangnum"><a name="para1369"></a><span class="paranum">1369</span>.</p>
  2383. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="M7.0167"></a> puṇṇako kāmarāgena giddho, irandhatiṃ nāgakaññaṃ jigīsaṃ;</p>
  2384. <p class="gathalast">Gantvāna <a name="P6.0269"></a> taṃ bhūtapatiṃ yasassiṃ, iccabravī vessavaṇaṃ kuveraṃ.</p>
  2385. <p class="hangnum"><a name="para1370"></a><span class="paranum">1370</span>.</p>
  2386. <p class="gatha1"> ‘‘Bhogavatī nāma mandire, vāsā hiraññavatīti vuccati;</p>
  2387. <p class="gathalast">Nagare nimmite kañcanamaye, maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṃ.</p>
  2388. <p class="hangnum"><a name="para1371"></a><span class="paranum">1371</span>.</p>
  2389. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo, lohitaṅkassa masāragallino;</p>
  2390. <p class="gathalast">Pāsādettha silāmayā, sovaṇṇaratanehi chāditā.</p>
  2391. <p class="hangnum"><a name="para1372"></a><span class="paranum">1372</span>.</p>
  2392. <p class="gatha1"> ‘‘Ambā tilakā ca jambuyo, sattapaṇṇā mucalindaketakā;</p>
  2393. <p class="gathalast">Piyaṅgu uddālakā sahā, uparibhaddakā sinduvārakā.</p>
  2394. <p class="hangnum"><a name="para1373"></a><span class="paranum">1373</span>.</p>
  2395. <p class="gatha1"> ‘‘Campeyyakā nāgamallikā, bhaginīmālā atha mettha koliyā;</p>
  2396. <p class="gathalast">Ete dumā pariṇāmitā, sobhayanti uragassa mandiraṃ.</p>
  2397. <p class="hangnum"><a name="para1374"></a><span class="paranum">1374</span>.</p>
  2398. <p class="gatha1"> ‘‘Khajjurettha <a name="V7.0161"></a> silāmayā, sovaṇṇadhuvapupphitā bahū;</p>
  2399. <p class="gathalast">Yattha vasatopapātiko, nāgarājā varuṇo mahiddhiko.</p>
  2400. <p class="hangnum"><a name="para1375"></a><span class="paranum">1375</span>.</p>
  2401. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa komārikā bhariyā, vimalā kañcanavelliviggahā;</p>
  2402. <p class="gathalast">Kālā taruṇāva uggatā, pucimandatthanī cārudassanā.</p>
  2403. <p class="hangnum"><a name="para1376"></a><span class="paranum">1376</span>.</p>
  2404. <p class="gatha1"> ‘‘Lākhārasarattasucchavī<a name="M7.0168"></a>, kaṇikārāva nivātapupphitā;</p>
  2405. <p class="gathalast">Tidivokacarāva accharā, vijjuvabbhaghanā vinissaṭā.</p>
  2406. <p class="hangnum"><a name="para1377"></a><span class="paranum">1377</span>.</p>
  2407. <p class="gatha1"> ‘‘Sā <a name="P6.0270"></a> dohaḷinī suvimhitā, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati;</p>
  2408. <p class="gathalast">Taṃ tesaṃ demi issara, tena te denti irandhatiṃ mama’’nti.</p>
  2409. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">devavāhavahaṃ yāna</span>nti vahitabboti vāho, devasaṅkhātaṃ vāhaṃ vahatīti devavāhavahaṃ. Yanti etenāti yānaṃ. <span class="bld">Kappitakesamassū</span>ti maṇḍanavasena susaṃvihitakesamassu. Devānaṃ pana kesamassukaraṇakammaṃ nāma natthi, vicittakathikena pana kathitaṃ. <span class="bld">Jigīsa</span>nti patthayanto. <span class="bld">Vessavaṇa</span>nti visāṇāya rājadhāniyā issararājānaṃ. <span class="bld">Kuvera</span>nti evaṃnāmakaṃ. <span class="bld">Bhogavatī nāmā</span>ti sampannabhogatāya evaṃladdhanāmaṃ. <span class="bld">Mandire</span>ti mandiraṃ, bhavananti attho. <span class="bld">Vāsā hiraññavatī</span>ti nāgarājassa vasanaṭṭhānattā vāsāti ca, kañcanavatiyā suvaṇṇapākārena parikkhittattā hiraññavatīti ca vuccati. <span class="bld">Nagare nimmite</span>ti nagaraṃ nimmitaṃ. <span class="bld">Kañcanamaye</span>ti suvaṇṇamayaṃ. <span class="bld">Maṇḍalassā</span>ti bhogamaṇḍalena samannāgatassa. <span class="bld">Niṭṭhita</span>nti karaṇapariniṭṭhitaṃ. <span class="bld">Oṭṭhagīviyo</span>ti oṭṭhagīvāsaṇṭhānena katā rattamaṇimasāragallamayā aṭṭālakā. <span class="bld">Pāsādetthā</span>ti ettha nāgabhavane pāsādā. <span class="bld">Silāmayā</span>ti maṇimayā. <span class="bld">Sovaṇṇaratanehī</span>ti suvaṇṇasaṅkhātehi ratanehi, suvaṇṇiṭṭhakāhi chāditāti attho. <span class="bld">Sahā</span>ti sahakārā. <span class="bld">Uparibhaddakā</span>ti uddālakajātikāyeva rukkhā. <span class="bld">Campeyyakā nāgamallikā</span>ti campakā ca nāgā ca mallikā ca. <span class="bld">Bhaginīmālā atha mettha koliyā</span>ti bhaginīmālā ceva atha ettha nāgabhavane koliyā nāma rukkhā ca. <span class="bld">Ete dumā pariṇāmitā</span>ti ete pupphūpagaphalūpagarukkhā aññamaññaṃ saṅghaṭṭasākhatāya pariṇāmitā ākulasamākulā. <span class="bld">Khajjuretthā</span>ti khajjurirukkhā ettha. <span class="bld">Silāmayā</span>ti indanīlamaṇimayā. <span class="bld">Sovaṇṇadhuvapupphitā</span>ti te pana suvaṇṇapupphehi niccapupphitā. <span class="bld">Yattha vasatopapātiko</span>ti yattha nāgabhavane opapātiko nāgarājā vasati. <span class="bld">Kañcanavelliviggahā</span>ti <a name="M7.0169"></a> suvaṇṇarāsisassirikasarīrā. <span class="bld">Kālā taruṇāva uggatā</span>ti vilāsayuttatāya mandavāteritā kālavallipallavā viya uggatā. <span class="bld">Pucimandatthanī</span>ti nimbaphalasaṇṭhānacūcukā<a name="V7.0162"></a>. <span class="bld">Lākhārasarattasucchavī</span>ti hatthapādatalachaviṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tidivokacarā</span>ti tidasabhavanacarā. <span class="bld">Vijjuvabbhaghanā</span>ti abbhaghanavalāhakantarato nissaṭā vijjulatā viya. <span class="bld">Taṃ tesaṃ demī</span>ti taṃ tassa hadayaṃ ahaṃ tesaṃ demi, evaṃ jānassu. <span class="bld">Issarā</span>ti mātulaṃ ālapati.</p>
  2410. <p class="bodytext">Iti so vessavaṇena ananuññāto gantuṃ avisahitvā taṃ anujānāpetuṃ etā ettakā gāthā kathesi. Vessavaṇo pana tassa kathaṃ na suṇāti. Kiṃkāraṇā? Dvinnaṃ devaputtānaṃ vimānaaḍḍaṃ paricchindatīti. Puṇṇako attano vacanassa assutabhāvaṃ ñatvā jinakadevaputtassa <a name="P6.0271"></a> santike aṭṭhāsi. Vessavaṇo aḍḍaṃ vinicchinitvā parājitaṃ anuṭṭhāpetvā itaraṃ ‘‘gaccha tvaṃ, tava vimāne vasāhī’’ti āha. Puṇṇako ‘‘gaccha tva’’nti vuttakkhaṇeyeva ‘‘mayhaṃ mātulena mama pesitabhāvaṃ jānāthā’’ti katipayadevaputte sakkhiṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva sindhavaṃ āharāpetvā abhiruyha pakkāmi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2411. <p class="hangnum"><a name="para1378"></a><span class="paranum">1378</span>.</p>
  2412. <p class="gatha1"> ‘‘So puṇṇako bhūtapatiṃ yasassiṃ, āmantaya vessavaṇaṃ kuveraṃ;</p>
  2413. <p class="gathalast">Tattheva santo purisaṃ asaṃsi, ānehi ājaññamidheva yuttaṃ.</p>
  2414. <p class="hangnum"><a name="para1379"></a><span class="paranum">1379</span>.</p>
  2415. <p class="gatha1"> ‘‘Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā;</p>
  2416. <p class="gathalast">Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado.</p>
  2417. <p class="hangnum"><a name="para1380"></a><span class="paranum">1380</span>.</p>
  2418. <p class="gatha1"> ‘‘Devavāhavahaṃ yānaṃ, assamāruyha puṇṇako;</p>
  2419. <p class="gathalast">Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe’’ti.</p>
  2420. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āmantayā</span>ti āmantayitvā.</p>
  2421. <p class="bodytext">So ākāsena gacchantoyeva cintesi ‘‘vidhurapaṇḍito mahāparivāro, na sakkā taṃ gaṇhituṃ, dhanañcayakorabyo pana jūtavittako, taṃ jūtena <a name="M7.0170"></a> jinitvā vidhuraṃ gaṇhissāmi, ghare panassa bahūni ratanāni, appagghena lakkhena jūtaṃ na kīḷissati, mahaggharatanaṃ harituṃ vaṭṭati, aññaṃ ratanaṃ rājā na gaṇhissati, rājagahassa sāmantā vepullapabbatabbhantare cakkavattirañño paribhogamaṇiratanaṃ atthi mahānubhāvaṃ, taṃ gahetvā tena rājānaṃ palobhetvā jinissāmī’’ti. So tathā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2422. <p class="hangnum"><a name="para1381"></a><span class="paranum">1381</span>.</p>
  2423. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="V7.0163"></a> aggamā rājagahaṃ surammaṃ, aṅgassa rañño nagaraṃ durāyutaṃ;</p>
  2424. <p class="gathalast">Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa.</p>
  2425. <p class="hangnum"><a name="para1382"></a><span class="paranum">1382</span>.</p>
  2426. <p class="gatha1"> ‘‘Mayūrakoñcāgaṇasampaghuṭṭhaṃ<a name="P6.0272"></a>, dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ;</p>
  2427. <p class="gathalast">Nānāsakuntābhirudaṃ suvaṅgaṇaṃ, pupphābhikiṇṇaṃ himavaṃva pabbataṃ.</p>
  2428. <p class="hangnum"><a name="para1383"></a><span class="paranum">1383</span>.</p>
  2429. <p class="gatha1"> ‘‘So puṇṇako vepulamābhirūhi, siluccayaṃ kimpurisānuciṇṇaṃ;</p>
  2430. <p class="gathalast">Anvesamāno maṇiratanaṃ uḷāraṃ, tamaddasā pabbatakūṭamajjhe’’ti.</p>
  2431. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aṅgassa rañño</span>ti tadā aṅgassa raññova magadharajjaṃ ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘aṅgassa rañño nagara’’nti. <span class="bld">Durāyuta</span>nti paccatthikehi durāyuttaṃ. <span class="bld">Masakkasāraṃ viya vāsavassā</span>ti masakkasārasaṅkhāte sinerupabbatamatthake māpitattā ‘‘masakkasāra’’nti laddhanāmaṃ vāsavassa bhavanaṃ viya. <span class="bld">Dijābhighuṭṭha</span>nti aññehi ca pakkhīhi abhisaṅghuṭṭhaṃ ninnāditaṃ. <span class="bld">Nānāsakuntābhiruda</span>nti madhurassarena gāyantehi viya nānāvidhehi sakuṇehi abhirudaṃ, abhigītanti attho. <span class="bld">Suvaṅgaṇa</span>nti sundaraaṅgaṇaṃ manuññatalaṃ. <span class="bld">Himavaṃva pabbata</span>nti himavantapabbataṃ viya. <span class="bld">Vepulamābhirūhī</span>ti bhikkhave, so puṇṇako evarūpaṃ vepullapabbataṃ abhiruhi. <span class="bld">Pabbatakūṭamajjhe</span>ti pabbatakūṭaantare taṃ maṇiṃ addasa.</p>
  2432. <p class="hangnum"><a name="para1384"></a><span class="paranum">1384</span>.</p>
  2433. <p class="gatha1"> ‘‘Disvā <a name="M7.0171"></a> maṇiṃ pabhassaraṃ jātimantaṃ, manoharaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ;</p>
  2434. <p class="gathalast">Daddallamānaṃ yasasā yasassinaṃ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.</p>
  2435. <p class="hangnum"><a name="para1385"></a><span class="paranum">1385</span>.</p>
  2436. <p class="gatha1"> ‘‘Tamaggahī veḷuriyaṃ mahagghaṃ, manoharaṃ nāma mahānubhāvaṃ;</p>
  2437. <p class="gathalast">Ājaññamāruyha manomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe’’ti.</p>
  2438. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">manohara</span>nti manasābhipatthitassa dhanassa āharaṇasamatthaṃ. <span class="bld">Daddallamāna</span>nti ujjalamānaṃ. <span class="bld">Yasasā</span>ti parivāramaṇigaṇena. <span class="bld">Obhāsatī</span>ti taṃ maṇiratanaṃ ākāse vijjuriva obhāsati. <span class="bld">Tamaggahī</span>ti taṃ maṇiratanaṃ aggahesi. Taṃ pana maṇiratanaṃ kumbhiro nāma yakkho kumbhaṇḍasahassaparivāro rakkhati. So pana tena kujjhitvā olokitamatteneva bhītatasito palāyitvā cakkavāḷapabbataṃ patvā kampamāno olokento aṭṭhāsi. Iti taṃ palāpetvā puṇṇako maṇiratanaṃ aggahesi. <span class="bld">Manoharaṃ nāmā</span>ti manasā cintitaṃ dhanaṃ āharituṃ sakkotīti evaṃladdhanāmaṃ.</p>
  2439. <p class="bodytext">Iti <a name="V7.0164"></a> so taṃ gahetvā ākāsena gacchanto taṃ nagaraṃ patto. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2440. <p class="hangnum"><a name="para1386"></a><span class="paranum">1386</span>.</p>
  2441. <p class="gatha1"> ‘‘So aggamā nagaramindapatthaṃ, oruyhupāgacchi sabhaṃ kurūnaṃ;</p>
  2442. <p class="gathalast">Samāgate <a name="P6.0273"></a> ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno.</p>
  2443. <p class="hangnum"><a name="para1387"></a><span class="paranum">1387</span>.</p>
  2444. <p class="gatha1"> ‘‘Ko nīdha raññaṃ varamābhijeti, kamābhijeyyāma varaddhanena;</p>
  2445. <p class="gathalast">Kamanuttaraṃ ratanavaraṃ jināma, ko vāpi no jeti varaddhanenā’’ti.</p>
  2446. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0172"></a> <span class="bld">oruyhupāgacchi sabhaṃ kurūna</span>nti bhikkhave, so puṇṇako assapiṭṭhito oruyha assaṃ adissamānarūpaṃ ṭhapetvā māṇavakavaṇṇena kurūnaṃ sabhaṃ upagato. <span class="bld">Ekasata</span>nti ekasatarājāno achambhīto hutvā ‘‘ko nīdhā’’tiādīni vadanto jūtena avhettha. <span class="bld">Ko nīdhā</span>ti ko nu imasmiṃ rājasamāgame. <span class="bld">Rañña</span>nti rājūnaṃ antare. <span class="bld">Varamābhijetī</span>ti amhākaṃ santakaṃ seṭṭharatanaṃ abhijeti, ‘‘ahaṃ jināmī’’ti vattuṃ ussahati. <span class="bld">Kamābhijeyyāmā</span>ti kaṃ vā mayaṃ jineyyāma. <span class="bld">Varaddhanenā</span>ti uttamadhanena. <span class="bld">Kamanuttara</span>nti jinanto ca kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratanavaraṃ jināma. <span class="bld">Ko vāpi no jetī</span>ti atha vā ko nāma rājā amhe varadhanena jeti. Iti so catūhi padehi korabyameva ghaṭṭeti.</p>
  2447. <p class="bodytext">Atha rājā ‘‘mayā ito pubbe evaṃ sūro hutvā kathento nāma na diṭṭhapubbo, ko nu kho eso’’ti cintetvā pucchanto gāthamāha –</p>
  2448. <p class="hangnum"><a name="para1388"></a><span class="paranum">1388</span>.</p>
  2449. <p class="gatha1"> ‘‘Kuhiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi, na korabyasseva vaco tavedaṃ;</p>
  2450. <p class="gathalast">Abhītosi no vaṇṇanibhāya sabbe, akkhāhi me nāmañca bandhave cā’’ti.</p>
  2451. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na korabyassevā</span>ti kururaṭṭhavāsikasseva tava vacanaṃ na hoti.</p>
  2452. <p class="bodytext">Taṃ sutvā itaro ‘‘ayaṃ rājā mama nāmaṃ pucchati, puṇṇako ca nāma dāso hoti. Sacāhaṃ ‘puṇṇakosmī’ti vakkhāmi, ‘esa dāso, tasmā maṃ pagabbhatāya evaṃ vadetī’ti avamaññissati, anantarātīte attabhāve nāmamassa kathessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  2453. <p class="hangnum"><a name="para1389"></a><span class="paranum">1389</span>.</p>
  2454. <p class="gatha1"> ‘‘Kaccāyano <a name="V7.0165"></a> māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti;</p>
  2455. <p class="gathalast">Aṅgesu <a name="P6.0274"></a> me ñātayo bandhavā ca, akkhena devasmi idhānupatto’’ti.</p>
  2456. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anūnanāmo</span>ti na ūnanāmo. Iminā attano puṇṇakanāmameva paṭicchannaṃ katvā katheti. <span class="bld">Iti mavhayantī</span>ti iti maṃ avhayanti pakkosanti<a name="M7.0173"></a>. <span class="bld">Aṅgesū</span>ti aṅgaraṭṭhe kālacampānagare vasanti. <span class="bld">Akkhena devasmī</span>ti deva, jūtakīḷanatthena idha anuppattosmi.</p>
  2457. <p class="bodytext">Atha rājā ‘‘māṇava, tvaṃ jūtena jito kiṃ dassasi, kiṃ te atthī’’ti pucchanto gāthamāha –</p>
  2458. <p class="hangnum"><a name="para1390"></a><span class="paranum">1390</span>.</p>
  2459. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto;</p>
  2460. <p class="gathalast">Bahūni rañño ratanāni atthi, te tvaṃ daliddo kathamavhayesī’’ti.</p>
  2461. <p class="bodytext">Tassattho – kittakāni bhoto māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto akkhadhutto ‘‘āharā’’ti vatvā hareyya. Rañño pana nivesane bahūni ratanāni atthi, te rājāno evaṃ bahudhane tvaṃ daliddo samāno kathaṃ jūtena avhayasīti.</p>
  2462. <p class="bodytext">Tato puṇṇako gāthamāha –</p>
  2463. <p class="hangnum"><a name="para1391"></a><span class="paranum">1391</span>.</p>
  2464. <p class="gatha1"> ‘‘Manoharo nāma maṇī mamāyaṃ, manoharaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ;</p>
  2465. <p class="gathalast">Imañca ājaññamamittatāpanaṃ, etaṃ me jinitvā hare akkhadhutto’’ti.</p>
  2466. <p class="bodytext">Pāḷipotthakesu pana ‘‘maṇi mama vijjati lohitaṅko’’ti likhitaṃ. So pana maṇi veḷuriyo, tasmā idameva sameti.</p>
  2467. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ājañña</span>nti imaṃ ājānīyassañca maṇiñcāti etaṃ me ubhayaṃ hareyya akkhadhuttoti assaṃ dassetvā evamāha.</p>
  2468. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā gāthamāha –</p>
  2469. <p class="hangnum"><a name="para1392"></a><span class="paranum">1392</span>.</p>
  2470. <p class="gatha1"> ‘‘Eko <a name="V7.0166"></a> maṇī māṇava kiṃ karissati, ājāniyeko pana kiṃ karissati;</p>
  2471. <p class="gathalast">Bahūni rañño maṇiratanāni atthi, ājāniyā vātajavā anappakā’’ti.</p>
  2472. <p class="centered">Dohaḷakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2473. <p class="centered">Maṇikaṇḍaṃ</p>
  2474. <p class="bodytext">So <a name="P6.0275"></a><a name="M7.0174"></a> rañño kathaṃ sutvā ‘‘mahārāja, kiṃ nāma etaṃ vadetha, eko asso assasahassaṃ lakkhaṃ hoti, eko maṇi maṇisahassaṃ lakkhaṃ hoti. Na hi sabbe assā ekasadisā, imassa tāva javaṃ passathā’’ti vatvā assaṃ abhiruhitvā pākāramatthakena pesesi. Sattayojanikaṃ nagaraṃ assehi gīvāya gīvaṃ paharantehi parikkhittaṃ viya ahosi. Athānukkamena assopi na paññāyi, yakkhopi na paññāyi, udare baddharattapaṭova paññāyi. So assato oruyha ‘‘diṭṭho, mahārāja, assassa vego’’ti vatvā ‘‘āma, diṭṭho’’ti vutte ‘‘idāni puna passa, mahārājā’’ti vatvā assaṃ antonagare uyyāne pokkharaṇiyā udakapiṭṭhe pesesi, khuraggāni atementova pakkhandi. Atha naṃ padumapattesu vicarāpetvā pāṇiṃ paharitvā hatthaṃ pasāresi, asso āgantvā pāṇitale patiṭṭhāsi. Tato ‘‘vaṭṭate evarūpaṃ assaratanaṃ narindā’’ti vatvā ‘‘vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘mahārāja, assaratanaṃ tāva tiṭṭhatu, maṇiratanassa mahānubhāvaṃ passā’’ti vatvā tassānubhāvaṃ pakāsento āha –</p>
  2475. <p class="hangnum"><a name="para1393"></a><span class="paranum">1393</span>.</p>
  2476. <p class="gatha1"> ‘‘Idañca me maṇiratanaṃ, passa tvaṃ dvipaduttama;</p>
  2477. <p class="gathalast">Itthīnaṃ viggahā cettha, purisānañca viggahā.</p>
  2478. <p class="hangnum"><a name="para1394"></a><span class="paranum">1394</span>.</p>
  2479. <p class="gatha1"> ‘‘Migānaṃ viggahā cettha, sakuṇānañca viggahā;</p>
  2480. <p class="gathalast">Nāgarājā supaṇṇā ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2481. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">itthīna</span>nti etasmiñhi maṇiratane alaṅkatapaṭiyattā anekā itthiviggahā purisaviggahā nānappakārā migapakkhisaṅghā senaṅgādīni ca paññāyanti, tāni dassento evamāha. <span class="bld">Nimmita</span>nti idaṃ evarūpaṃ accherakaṃ maṇimhi nimmitaṃ passa.</p>
  2482. <p class="bodytext">‘‘Aparampi passāhī’’ti vatvā gāthā āha –</p>
  2483. <p class="hangnum"><a name="para1395"></a><span class="paranum">1395</span>.</p>
  2484. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthānīkaṃ <a name="V7.0167"></a> rathānīkaṃ, asse pattī ca vammine;</p>
  2485. <p class="gathalast">Caturaṅginimaṃ senaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2486. <p class="hangnum"><a name="para1396"></a><span class="paranum">1396</span>.</p>
  2487. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohe <a name="M7.0175"></a> anīkaṭṭhe, rathike pattikārake;</p>
  2488. <p class="gathalast">Balaggāni viyūḷhāni, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2489. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">balaggānī</span>ti balāneva. <span class="bld">Viyūḷhānī</span>ti byūhavasena ṭhitāni.</p>
  2490. <p class="hangnum"><a name="para1397"></a><span class="paranum">1397</span>.</p>
  2491. <p class="gatha1"> ‘‘Puraṃ <a name="P6.0276"></a> uddhāpasampannaṃ, bahupākāratoraṇaṃ;</p>
  2492. <p class="gathalast">Siṅghāṭake subhūmiyo, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2493. <p class="hangnum"><a name="para1398"></a><span class="paranum">1398</span>.</p>
  2494. <p class="gatha1"> ‘‘Esikā parikhāyo ca, palikhaṃ aggaḷāni ca;</p>
  2495. <p class="gathalast">Aṭṭālake ca dvāre ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2496. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pura</span>nti nagaraṃ. <span class="bld">Uddhāpasampanna</span>nti pākāravatthunā sampannaṃ. <span class="bld">Bahupākāratoraṇa</span>nti uccapākāratoraṇanagaradvārena sampannaṃ. <span class="bld">Siṅghāṭake</span>ti vīthicatukkāni. <span class="bld">Subhūmiyo</span>ti nagarūpacāre vicittā ramaṇīyabhūmiyo. <span class="bld">Esikā</span>ti nagaradvāresu uṭṭhāpite esikatthambhe. <span class="bld">Palikha</span>nti palighaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Aggaḷānī</span>ti nagaradvārakavāṭāni. <span class="bld">Dvāre cā</span>ti gopurāni ca.</p>
  2497. <p class="hangnum"><a name="para1399"></a><span class="paranum">1399</span>.</p>
  2498. <p class="gatha1"> ‘‘Passa toraṇamaggesu, nānādijagaṇā bahū;</p>
  2499. <p class="gathalast">Haṃsā koñcā mayūrā ca, cakkavākā ca kukkuhā.</p>
  2500. <p class="hangnum"><a name="para1400"></a><span class="paranum">1400</span>.</p>
  2501. <p class="gatha1"> ‘‘Kuṇālakā bahū citrā, sikhaṇḍī jīvajīvakā;</p>
  2502. <p class="gathalast">Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2503. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">toraṇamaggesū</span>ti etasmiṃ nagare toraṇaggesu. <span class="bld">Kuṇālakā</span>ti kāḷakokilā. <span class="bld">Citrā</span>ti citrapattakokilā.</p>
  2504. <p class="hangnum"><a name="para1401"></a><span class="paranum">1401</span>.</p>
  2505. <p class="gatha1"> ‘‘Passa nagaraṃ supākāraṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;</p>
  2506. <p class="gathalast">Samussitadhajaṃ rammaṃ, soṇṇavālukasanthataṃ.</p>
  2507. <p class="hangnum"><a name="para1402"></a><span class="paranum">1402</span>.</p>
  2508. <p class="gatha1"> ‘‘Passettha <a name="V7.0168"></a> paṇṇasālāyo, vibhattā bhāgaso mitā;</p>
  2509. <p class="gathalast">Nivesane nivese ca, sandhibyūhe pathaddhiyo’’ti.</p>
  2510. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">supākāra</span>nti kañcanapākāraparikkhittaṃ. <span class="bld">Paṇṇasālāyo</span>ti nānābhaṇḍapuṇṇe āpaṇe. <span class="bld">Nivesane nivese cā</span>ti gehāni ceva gehavatthūni ca. <span class="bld">Sandhibyūhe</span>ti gharasandhiyo ca anibbiddharacchā ca. <span class="bld">Pathaddhiyo</span>ti nibbiddhavīthiyo.</p>
  2511. <p class="hangnum"><a name="para1403"></a><span class="paranum">1403</span>.</p>
  2512. <p class="gatha1"> ‘‘Pānāgāre <a name="M7.0176"></a> ca soṇḍe ca, sūnā odaniyā gharā;</p>
  2513. <p class="gathalast">Vesī ca gaṇikāyo ca, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2514. <p class="hangnum"><a name="para1404"></a><span class="paranum">1404</span>.</p>
  2515. <p class="gatha1"> ‘‘Mālākāre ca rajake, gandhike atha dussike;</p>
  2516. <p class="gathalast">Suvaṇṇakāre maṇikāre, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2517. <p class="hangnum"><a name="para1405"></a><span class="paranum">1405</span>.</p>
  2518. <p class="gatha1"> ‘‘Āḷārike ca sūde ca, naṭanāṭakagāyino;</p>
  2519. <p class="gathalast">Pāṇissare kumbhathūnike, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2520. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">soṇḍe cā</span>ti attano anurūpehi kaṇṭhakaṇṇapilandhanehi samannāgate āpānabhūmiṃ <a name="P6.0277"></a> sajjetvā nisinne surāsoṇḍe ca. <span class="bld">Āḷārike</span>ti pūvapāke. <span class="bld">Sūde</span>ti bhattakārake. <span class="bld">Pāṇissare</span>ti pāṇippahārena gāyante. <span class="bld">Kumbhathūnike</span>ti ghaṭadaddarivādake.</p>
  2521. <p class="hangnum"><a name="para1406"></a><span class="paranum">1406</span>.</p>
  2522. <p class="gatha1"> ‘‘Passa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā;</p>
  2523. <p class="gathalast">Sabbañca tāḷāvacaraṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2524. <p class="hangnum"><a name="para1407"></a><span class="paranum">1407</span>.</p>
  2525. <p class="gatha1"> ‘‘Sammatālañca vīṇañca, naccagītaṃ suvāditaṃ;</p>
  2526. <p class="gathalast">Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭhaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2527. <p class="hangnum"><a name="para1408"></a><span class="paranum">1408</span>.</p>
  2528. <p class="gatha1"> ‘‘Laṅghikā muṭṭhikā cettha, māyākārā ca sobhiyā;</p>
  2529. <p class="gathalast">Vetālike ca jalle ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2530. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sammatālañcā</span>ti khadirādisammañceva kaṃsatālañca. <span class="bld">Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭha</span>nti nānātūriyānaṃ <a name="V7.0169"></a> tāḷitehi saṅghuṭṭhaṃ. <span class="bld">Muṭṭhikā</span>ti muṭṭhikamallā. <span class="bld">Sobhiyā</span>ti nagarasobhanā itthī ca sampannarūpā purisā ca. <span class="bld">Vetālike</span>ti vetālauṭṭhāpake. <span class="bld">Jalle</span>ti massūni karonte nhāpite.</p>
  2531. <p class="hangnum"><a name="para1409"></a><span class="paranum">1409</span>.</p>
  2532. <p class="gatha1"> ‘‘Samajjā cettha vattanti, ākiṇṇā naranāribhi;</p>
  2533. <p class="gathalast">Mañcātimañce bhūmiyo, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2534. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mañcātimañce</span>ti mañcānaṃ upari baddhamañce. <span class="bld">Bhūmiyo</span>ti ramaṇīyā samajjabhūmiyo.</p>
  2535. <p class="hangnum"><a name="para1410"></a><span class="paranum">1410</span>.</p>
  2536. <p class="gatha1"> ‘‘Passa <a name="M7.0177"></a> malle samajjasmiṃ, phoṭente diguṇaṃ bhujaṃ;</p>
  2537. <p class="gathalast">Nihate nihatamāne ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2538. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samajjasmi</span>nti mallaraṅge. <span class="bld">Nihate</span>ti nihanitvā jinitvā ṭhite. <span class="bld">Nihatamāne</span>ti parājite.</p>
  2539. <p class="hangnum"><a name="para1411"></a><span class="paranum">1411</span>.</p>
  2540. <p class="gatha1"> ‘‘Passa pabbatapādesu, nānāmigagaṇā bahū;</p>
  2541. <p class="gathalast">Sīhā byagghā varāhā ca, acchakokataracchayo.</p>
  2542. <p class="hangnum"><a name="para1412"></a><span class="paranum">1412</span>.</p>
  2543. <p class="gatha1"> ‘‘Palāsādā gavajā ca, mahiṃsā rohitā rurū;</p>
  2544. <p class="gathalast">Eṇeyyā ca varāhā ca, gaṇino nīkasūkarā.</p>
  2545. <p class="hangnum"><a name="para1413"></a><span class="paranum">1413</span>.</p>
  2546. <p class="gatha1"> ‘‘Kadalimigā bahū citrā, biḷārā sasakaṇṭakā;</p>
  2547. <p class="gathalast">Nānāmigagaṇākiṇṇaṃ, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2548. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">palāsādā</span>ti khaggamigā. ‘‘Palatā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Gavajā</span>ti gavayā. <span class="bld">Varāhā</span>ti ekā migajātikā. Tathā gaṇino ceva nīkasūkarā ca.<span class="bld"> Bahū citrā</span>ti nānappakārā citrā migā.<span class="bld"> Biḷārā</span>ti araññabiḷārā. <span class="bld">Sasakaṇṭakā</span>ti sasā ca kaṇṭakā ca.</p>
  2549. <p class="hangnum"><a name="para1414"></a><span class="paranum">1414</span>.</p>
  2550. <p class="gatha1"> ‘‘Najjāyo <a name="P6.0278"></a> suppatitthāyo, soṇṇavālukasanthatā;</p>
  2551. <p class="gathalast">Acchā savanti ambūni, macchagumbanisevitā.</p>
  2552. <p class="hangnum"><a name="para1415"></a><span class="paranum">1415</span>.</p>
  2553. <p class="gatha1"> ‘‘Kumbhīlā <a name="V7.0170"></a> makarā cettha, susumārā ca kacchapā;</p>
  2554. <p class="gathalast">Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñcarohitā’’ti.</p>
  2555. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">najjāyo</span>ti nadiyo. <span class="bld">Soṇṇavālukasanthatā</span>ti suvaṇṇavālukāya santhatatalā. <span class="bld">Kumbhīlā</span>ti ime evarūpā jalacarā antonadiyaṃ vicaranti, tepi maṇimhi passāhīti.</p>
  2556. <p class="hangnum"><a name="para1416"></a><span class="paranum">1416</span>.</p>
  2557. <p class="gatha1"> ‘‘Nānādijagaṇākiṇṇā, nānādumagaṇāyutā;</p>
  2558. <p class="gathalast">Veḷuriyakarodāyo, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2559. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0178"></a> <span class="bld">veḷuriyakarodāyo</span>ti veḷuriyapāsāṇe paharitvā saddaṃ karontiyo evarūpā najjāyoti.</p>
  2560. <p class="hangnum"><a name="para1417"></a><span class="paranum">1417</span>.</p>
  2561. <p class="gatha1"> ‘‘Passettha pokkharaṇiyo, suvibhattā catuddisā;</p>
  2562. <p class="gathalast">Nānādijagaṇākiṇṇā, puthulomanisevitā.</p>
  2563. <p class="hangnum"><a name="para1418"></a><span class="paranum">1418</span>.</p>
  2564. <p class="gatha1"> ‘‘Samantodakasampannaṃ, mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ;</p>
  2565. <p class="gathalast">Upetaṃ vanarājehi, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2566. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puthulomanisevitā</span>ti mahāmacchehi nisevitā. <span class="bld">Vanarājehī</span>ti vanarājīhi, ayameva vā pāṭho.</p>
  2567. <p class="hangnum"><a name="para1419"></a><span class="paranum">1419</span>.</p>
  2568. <p class="gatha1"> ‘‘Purato videhe passa, goyāniye ca pacchato;</p>
  2569. <p class="gathalast">Kuruyo jambudīpañca, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2570. <p class="hangnum"><a name="para1420"></a><span class="paranum">1420</span>.</p>
  2571. <p class="gatha1"> ‘‘Passa candaṃ sūriyañca, obhāsante catuddisā;</p>
  2572. <p class="gathalast">Sineruṃ anupariyante, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2573. <p class="hangnum"><a name="para1421"></a><span class="paranum">1421</span>.</p>
  2574. <p class="gatha1"> ‘‘Sineruṃ himavantañca, sāgarañca mahītalaṃ;</p>
  2575. <p class="gathalast">Cattāro ca mahārāje, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2576. <p class="hangnum"><a name="para1422"></a><span class="paranum">1422</span>.</p>
  2577. <p class="gatha1"> ‘‘Ārāme <a name="V7.0171"></a> vanagumbe ca, pāṭiye ca siluccaye;</p>
  2578. <p class="gathalast">Ramme kimpurisākiṇṇe, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2579. <p class="hangnum"><a name="para1423"></a><span class="paranum">1423</span>.</p>
  2580. <p class="gatha1"> ‘‘Phārusakaṃ cittalataṃ, missakaṃ nandanaṃ vanaṃ;</p>
  2581. <p class="gathalast">Vejayantañca pāsādaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2582. <p class="hangnum"><a name="para1424"></a><span class="paranum">1424</span>.</p>
  2583. <p class="gatha1"> ‘‘Sudhammaṃ tāvatiṃsañca, pārichattañca pupphitaṃ;</p>
  2584. <p class="gathalast">Erāvaṇaṃ nāgarājaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2585. <p class="hangnum"><a name="para1425"></a><span class="paranum">1425</span>.</p>
  2586. <p class="gatha1"> ‘‘Passettha devakaññāyo, nabhā vijjurivuggatā;</p>
  2587. <p class="gathalast">Nandane vicarantiyo, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2588. <p class="hangnum"><a name="para1426"></a><span class="paranum">1426</span>.</p>
  2589. <p class="gatha1"> ‘‘Passettha <a name="P6.0279"></a><a name="M7.0179"></a> devakaññāyo, devaputtapalobhinī;</p>
  2590. <p class="gathalast">Devaputte ramamāne, maṇimhi passa nimmita’’nti.</p>
  2591. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">videhe</span>ti pubbavidehadīpaṃ. <span class="bld">Goyāniye</span>ti aparagoyānadīpaṃ. <span class="bld">Kuruyo</span>ti uttarakuru ca dakkhiṇato jambudīpañca. <span class="bld">Anupariyante</span>ti ete candimasūriye sineruṃ anupariyāyante. <span class="bld">Pāṭiye</span>ti pattharitvā ṭhapite viya piṭṭhipāsāṇe.</p>
  2592. <p class="hangnum"><a name="para1427"></a><span class="paranum">1427</span>.</p>
  2593. <p class="gatha1"> ‘‘Parosahassapāsāde, veḷuriyaphalasanthate;</p>
  2594. <p class="gathalast">Pajjalante ca vaṇṇena, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2595. <p class="hangnum"><a name="para1428"></a><span class="paranum">1428</span>.</p>
  2596. <p class="gatha1"> ‘‘Tāvatiṃse ca yāme ca, tusite cāpi nimmite;</p>
  2597. <p class="gathalast">Paranimmitavasavattino, maṇimhi passa nimmitaṃ.</p>
  2598. <p class="hangnum"><a name="para1429"></a><span class="paranum">1429</span>.</p>
  2599. <p class="gatha1"> ‘‘Passettha pokkharaṇiyo, vippasannodikā sucī;</p>
  2600. <p class="gathalast">Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi cā’’ti.</p>
  2601. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">parosahassa</span>nti tāvatiṃsabhavane atirekasahassapāsāde.</p>
  2602. <p class="hangnum"><a name="para1430"></a><span class="paranum">1430</span>.</p>
  2603. <p class="gatha1"> ‘‘Dasettha <a name="V7.0172"></a> rājiyo setā, dasa nīlā manoramā;</p>
  2604. <p class="gathalast">Cha piṅgalā pannarasa, haliddā ca catuddasa.</p>
  2605. <p class="hangnum"><a name="para1431"></a><span class="paranum">1431</span>.</p>
  2606. <p class="gatha1"> ‘‘Vīsati tattha sovaṇṇā, vīsati rajatāmayā;</p>
  2607. <p class="gathalast">Indagopakavaṇṇābhā, tāva dissanti tiṃsati.</p>
  2608. <p class="hangnum"><a name="para1432"></a><span class="paranum">1432</span>.</p>
  2609. <p class="gatha1"> ‘‘Dasettha kāḷiyo chacca, mañjeṭṭhā pannavīsati;</p>
  2610. <p class="gathalast">Missā bandhukapupphehi, nīluppalavicittikā.</p>
  2611. <p class="hangnum"><a name="para1433"></a><span class="paranum">1433</span>.</p>
  2612. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, accimantaṃ pabhassaraṃ;</p>
  2613. <p class="gathalast">Odhisuṅkaṃ mahārāja, passa tvaṃ dvipaduttamā’’ti.</p>
  2614. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dasettha rājiyo setā</span>ti etasmiṃ maṇikkhandhe dasa setarājiyo. <span class="bld">Cha piṅgalā pannarasā</span>ti cha ca pannarasa cāti ekavīsati piṅgalarājiyo<a name="M7.0180"></a>. <span class="bld">Haliddā</span>ti haliddavaṇṇā catuddasa. <span class="bld">Tiṃsatī</span>ti indagopakavaṇṇābhā tiṃsa rājiyo. <span class="bld">Dasa chaccā</span>ti dasa ca cha ca soḷasa kāḷarājiyo. <span class="bld">Pannavīsatī</span>ti pañcavīsati mañjeṭṭhavaṇṇā pabhassarā. <span class="bld">Missā bandhukapupphehī</span>ti kāḷamañjeṭṭhavaṇṇarājiyo etehi missā vicittikā passa. Ettha hi kāḷarājiyo bandhujīvakapupphehi missā, mañjeṭṭharājiyo nīluppalehi vicittikā. <span class="bld">Odhisuṅka</span>nti suṅkakoṭṭhāsaṃ. Yo maṃ jūte jinissati, tassimaṃ suṅkakoṭṭhāsaṃ passāti vadati. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘hotu suṅkaṃ, mahārājā’’tipi pāṭho. Tassattho – dvipaduttama passa tvaṃ imaṃ evarūpaṃ maṇikkhandhaṃ, idameva, mahārāja, suṅkaṃ hotu. Yo maṃ jūte jinissati, tassidaṃ bhavissatīti.</p>
  2615. <p class="centered">Maṇikaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2616. <p class="centered">Akkhakaṇḍaṃ</p>
  2617. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P6.0280"></a> vatvā puṇṇako ‘‘mahārāja, ahaṃ tāva jūte parājito imaṃ maṇiratanaṃ dassāmi, tvaṃ pana kiṃ dassasī’’ti āha. ‘‘Tāta, mama sarīrañca deviñca setacchattañca ṭhapetvā sesaṃ mama santakaṃ suṅkaṃ hotū’’ti. ‘‘Tena hi, deva, mā cirāyi, ahaṃ dūrāgato, khippaṃ jūtamaṇḍalaṃ sajjāpehī’’ti. Rājā amacce āṇāpesi. Te khippaṃ jūtamaṇḍalaṃ sajjetvā <a name="V7.0173"></a> rañño varapotthakattharaṇaṃ santharitvā sesarājūnañcāpi āsanāni paññapetvā puṇṇakassapi patirūpaṃ āsanaṃ paññapetvā rañño kālaṃ ārocayiṃsu. Tato puṇṇako rājānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –</p>
  2618. <p class="hangnum"><a name="para1434"></a><span class="paranum">1434</span>.</p>
  2619. <p class="gatha1"> ‘‘Upāgataṃ rāja mupehi lakkhaṃ, netādisaṃ maṇiratanaṃ tavatthi;</p>
  2620. <p class="gathalast">Dhammena jissāma asāhasena, jito ca no khippamavākarohī’’ti.</p>
  2621. <p class="bodytext">Tassattho – mahārāja, jūtasālāya kammaṃ upāgataṃ niṭṭhitaṃ, etādisaṃ maṇiratanaṃ tava natthi, mā papañcaṃ karohi, upehi lakkhaṃ akkhehi kīḷanaṭṭhānaṃ <a name="M7.0181"></a> upagaccha. Kīḷantā ca mayaṃ dhammena jissāma, dhammeneva no asāhasena jayo hotu. Sace pana tvaṃ jito bhavissasi, atha no khippamavākarohi, papañcaṃ akatvāva jito dhanaṃ dadeyyāsīti vuttaṃ hoti.</p>
  2622. <p class="bodytext">Atha naṃ rājā ‘‘māṇava, tvaṃ maṃ ‘rājā’ti mā bhāyi, dhammeneva no asāhasena jayaparājayo bhavissatī’’ti āha. Taṃ sutvā puṇṇako ‘‘amhākaṃ dhammeneva jayaparājayabhāvaṃ jānāthā’’ti tepi rājāno sakkhiṃ karonto gāthamāha –</p>
  2623. <p class="hangnum"><a name="para1435"></a><span class="paranum">1435</span>.</p>
  2624. <p class="gatha1"> ‘‘Pañcāla paccuggata sūrasena, macchā ca maddā saha kekakebhi;</p>
  2625. <p class="gathalast">Passantu note asaṭhena yuddhaṃ, na no sabhāyaṃ na karonti kiñcī’’ti.</p>
  2626. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paccuggatā</span>ti uggatattā paññātattā pākaṭattā pañcālarājānamevālapati. <span class="bld">Macchā cā</span>ti tvañca, samma maccharāja. <span class="bld">Maddā</span>ti maddarāja. <span class="bld">Saha kekakebhī</span>ti kekakebhināmena janapadena saha vattamānakekakebhirāja, tvañca. Atha vā <a name="P6.0281"></a> sahasaddaṃ ‘‘kekakebhī’’ti padassa pacchato ṭhapetvā paccuggatasaddañca sūrasenavisesanaṃ katvā pañcālapaccuggatasūrasena macchā ca maddā ca kekakebhi saha sesarājāno cāti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Passantu note</span>ti amhākaṃ dvinnaṃ ete rājāno asaṭhena akkhayuddhaṃ passantu. <span class="bld">Na no sabhāyaṃ na karonti kiñcī</span>ti ettha <span class="bld">no</span>ti nipātamattaṃ, sabhāyaṃ kiñci sakkhiṃ na na karonti, khattiyepi brāhmaṇepi karontiyeva, tasmā sace kiñci akāraṇaṃ uppajjati, ‘‘na no sutaṃ, na no diṭṭha’’nti vattuṃ na labhissatha, appamattā hothāti.</p>
  2627. <p class="bodytext">Evaṃ yakkhasenāpati rājāno sakkhiṃ akāsi. Rājāpi ekasatarājaparivuto puṇṇakaṃ gahetvā <a name="V7.0174"></a> jūtasālaṃ pāvisi. Sabbepi patirūpāsanesu nisīdiṃsu, rajataphalake suvaṇṇapāsake ṭhapayiṃsu. Puṇṇako turitaturito āha ‘‘mahārāja, pāsakesu āyā nāma mālikaṃ sāvaṭṭaṃ bahulaṃ santibhadrādayo catuvīsati, tesu tumhe attano ruccanakaṃ āyaṃ gaṇhathā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti bahulaṃ gaṇhi. Puṇṇako <a name="M7.0182"></a> sāvaṭṭaṃ gaṇhi. Atha naṃ rājā āha ‘‘tena hi tāva māṇava, pāsake pātehī’’ti. ‘‘Mahārāja, paṭhamaṃ mama vāro na pāpuṇāti, tumhe pātethā’’ti vutte rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tassa pana tatiye attabhāve mātubhūtapubbā ārakkhadevatā, tassā ānubhāvena rājā jūte jināti. Sā tassa avidūre ṭhitā ahosi. Rājā devadhītaraṃ anussaritvā jūtagītaṃ gāyanto imā gāthā āha –</p>
  2628. <p class="gatha1">‘‘Sabbā nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā;</p>
  2629. <p class="gathalast">Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake. (jā. 2.21.308);</p>
  2630. <p class="gatha1">‘‘Atha passatu maṃ amma, vijayaṃ me padissatu;</p>
  2631. <p class="gathalast">Anukampāhi me amma, mahantaṃ jayamessatu.</p>
  2632. <p class="gatha1">‘‘Devate tvajja rakkha devi, passa mā maṃ vibhāveyya;</p>
  2633. <p class="gathalast">Anukampakā patiṭṭhā ca, passa bhadrāni rakkhituṃ.</p>
  2634. <p class="gatha1">‘‘Jambonadamayaṃ pāsaṃ, caturaṃsamaṭṭhaṅguli;</p>
  2635. <p class="gathalast">Vibhāti parisamajjhe, sabbakāmadado bhava.</p>
  2636. <p class="gatha1">‘‘Devate me jayaṃ dehi, passa maṃ appabhāginaṃ;</p>
  2637. <p class="gathalast">Mātānukampako poso, sadā bhadrāni passati.</p>
  2638. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhakaṃ mālikaṃ vuttaṃ, sāvaṭṭañca chakaṃ mataṃ;</p>
  2639. <p class="gatha2">Catukkaṃ bahulaṃ ñeyyaṃ, dvibindusantibhadrakaṃ;</p>
  2640. <p class="gathalast">Catuvīsati āyā ca, munindena pakāsitā’’ti.</p>
  2641. <p class="bodytext">Rājā evaṃ jūtagītaṃ gāyitvā pāsake hatthena parivattetvā ākāse khipi. Puṇṇakassa ānubhāvena pāsakā rañño parājayāya bhassanti. Rājā jūtasippamhi atikusalatāya pāsake attano <a name="V7.0175"></a> parājayāya <a name="P6.0282"></a> bhassante ñatvā ākāseyeva saṅkaḍḍhanto gahetvā puna ākāse khipi. Dutiyampi attano parājayāya bhassante ñatvā tatheva aggahesi. Tato puṇṇako cintesi ‘‘ayaṃ rājā mādisena yakkhena saddhiṃ jūtaṃ kīḷanto bhassamāne pāsake saṅkaḍḍhitvā gaṇhāti, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti. So olokento tassa ārakkhadevatāya ānubhāvaṃ ñatvā akkhīni ummīletvā kuddho viya naṃ olokesi. Sā bhītatasitā <a name="M7.0183"></a> palāyitvā cakkavāḷapabbatamatthakaṃ patvā kampamānā oloketvā aṭṭhāsi. Rājā tatiyampi pāsake khipitvā attano parājayāya bhassante ñatvāpi puṇṇakassānubhāvena hatthaṃ pasāretvā gaṇhituṃ nāsakkhi. Te rañño parājayāya patiṃsu. Athassa parājitabhāvaṃ ñatvā puṇṇako apphoṭetvā mahantena saddena ‘‘jitaṃ me’’ti tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi. So saddo sakalajambudīpaṃ phari. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2642. <p class="hangnum"><a name="para1436"></a><span class="paranum">1436</span>.</p>
  2643. <p class="gatha1"> ‘‘Te pāvisuṃ akkhamadena mattā, rājā kurūnaṃ puṇṇako cāpi yakkho;</p>
  2644. <p class="gathalast">Rājā kaliṃ viccinamaggahesi, kaṭaṃ aggahī puṇṇako nāma yakkho.</p>
  2645. <p class="hangnum"><a name="para1437"></a><span class="paranum">1437</span>.</p>
  2646. <p class="gatha1"> ‘‘Te tattha jūte ubhaye samāgate, raññaṃ sakāse sakhīnañca majjhe;</p>
  2647. <p class="gathalast">Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo babhūvā’’ti.</p>
  2648. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāvisu</span>nti jūtasālaṃ pavisiṃsu. <span class="bld">Viccina</span>nti rājā catuvīsatiyā āyesu vicinanto kaliṃ parājayaggāhaṃ aggahesi. <span class="bld">Kaṭaṃ aggahī</span>ti puṇṇako nāma yakkho jayaggāhaṃ gaṇhi. <span class="bld">Te tattha jūte ubhaye samāgate</span>ti te tattha jūte samāgatā ubho jūtaṃ kīḷiṃsūti attho. <span class="bld">Rañña</span>nti atha tesaṃ ekasatarājūnaṃ sakāse avasesānañca sakhīnaṃ majjhe so yakkho naravīraseṭṭhaṃ rājānaṃ ajesi. <span class="bld">Tatthappanādo tumulo babhūvā</span>ti tasmiṃ jūtamaṇḍale ‘‘rañño parājitabhāvaṃ jānātha, jitaṃ me, jitaṃ me’’ti mahanto saddo ahosi.</p>
  2649. <p class="bodytext">Rājā parājito anattamano ahosi. Atha naṃ samassāsento puṇṇako gāthamāha –</p>
  2650. <p class="hangnum"><a name="para1438"></a><span class="paranum">1438</span>.</p>
  2651. <p class="gatha1"> ‘‘Jayo <a name="P6.0283"></a><a name="M7.0184"></a> mahārāja parājayo ca, āyūhataṃ aññatarassa hoti;</p>
  2652. <p class="gathalast">Janinda jīnosi varaddhanena, jito ca me khippamavākarohī’’ti.</p>
  2653. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āyūhata</span>nti dvinnaṃ vāyāmamānānaṃ aññatarassa eva hoti, tasmā ‘‘parājitomhī’’ti <a name="V7.0176"></a> mā cintayi. <span class="bld">Jīnosī</span>ti parihīnosi. <span class="bld">Varaddhanenā</span>ti paramadhanena. <span class="bld">Khippamavākarohī</span>ti khippaṃ me jayaṃ dhanaṃ dehīti.</p>
  2654. <p class="bodytext">Atha naṃ rājā ‘‘gaṇha, tātā’’ti vadanto gāthamāha –</p>
  2655. <p class="hangnum"><a name="para1439"></a><span class="paranum">1439</span>.</p>
  2656. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, yañcāpi mayhaṃ ratanaṃ pathabyā;</p>
  2657. <p class="gathalast">Gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ, ādāya yenicchasi tena gacchā’’ti.</p>
  2658. <p class="bodytext">Puṇṇako āha –</p>
  2659. <p class="hangnum"><a name="para1440"></a><span class="paranum">1440</span>.</p>
  2660. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, yañcāpi tuyhaṃ ratanaṃ pathabyā;</p>
  2661. <p class="gathalast">Tesaṃ varo vidhuro nāma kattā, so me jito taṃ me avākarohī’’ti.</p>
  2662. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so me jito taṃ me</span>ti mayā hi tava vijite uttamaṃ ratanaṃ jitaṃ, so ca sabbaratanānaṃ varo vidhuro, tasmā, deva, so mayā jito nāma hoti, taṃ me dehīti.</p>
  2663. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  2664. <p class="hangnum"><a name="para1441"></a><span class="paranum">1441</span>.</p>
  2665. <p class="gatha1"> ‘‘Attā ca me so saraṇaṃ gatī ca, dīpo ca leṇo ca parāyaṇo ca;</p>
  2666. <p class="gathalast">Asantuleyyo mama so dhanena, pāṇena me sādiso esa kattā’’ti.</p>
  2667. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">attā ca me so</span>ti so mayhaṃ attā ca, mayā ca ‘‘attānaṃ ṭhapetvā sesaṃ dassāmī’’ti vuttaṃ, tasmā taṃ mā gaṇhi. Na kevalañca attāva<a name="M7.0185"></a>, atha kho me so saraṇañca gati ca dīpo ca leṇo ca parāyaṇo ca. <span class="bld">Asantuleyyo mama so dhanenā</span>ti sattavidhena ratanena saddhiṃ na tuletabboti.</p>
  2668. <p class="bodytext">Puṇṇako āha –</p>
  2669. <p class="hangnum"><a name="para1442"></a><span class="paranum">1442</span>.</p>
  2670. <p class="gatha1"> ‘‘Ciraṃ vivādo mama tuyhañcassa, kāmañca pucchāma tameva gantvā;</p>
  2671. <p class="gathalast">Esova <a name="P6.0284"></a> no vivaratu etamatthaṃ, yaṃ vakkhatī hotu kathā ubhinna’’nti.</p>
  2672. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0177"></a> <span class="bld">vivaratu etamattha</span>nti ‘‘so tava attā vā na vā’’ti etamatthaṃ esova pakāsetu. <span class="bld">Hotu kathā ubhinna</span>nti yaṃ so vakkhati, sāyeva no ubhinnaṃ kathā hotu, taṃ pamāṇaṃ hotūti attho.</p>
  2673. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  2674. <p class="hangnum"><a name="para1443"></a><span class="paranum">1443</span>.</p>
  2675. <p class="gatha1"> ‘‘Addhā hi saccaṃ bhaṇasi, na ca māṇava sāhasaṃ;</p>
  2676. <p class="gathalast">Tameva gantvā pucchāma, tena tussāmubho janā’’ti.</p>
  2677. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na ca māṇava sāhasa</span>nti mayhaṃ pasayha sāhasikavacanaṃ na ca bhaṇasi.</p>
  2678. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā rājā ekasatarājāno puṇṇakañca gahetvā tuṭṭhamānaso vegena dhammasabhaṃ agamāsi. Paṇḍitopi āsanā oruyha rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha puṇṇako mahāsattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, ‘tvaṃ dhamme ṭhito jīvitahetupi musāvādaṃ na bhaṇasī’ti kittisaddo te sakalaloke phuṭo, ahaṃ pana te ajja dhamme ṭhitabhāvaṃ jānissāmī’’ti vatvā gāthamāha –</p>
  2679. <p class="hangnum"><a name="para1444"></a><span class="paranum">1444</span>.</p>
  2680. <p class="gatha1"> ‘‘Saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ, dhamme ṭhitaṃ vidhuraṃ nāmamaccaṃ;</p>
  2681. <p class="gathalast">Dāsosi rañño uda vāsi ñāti, vidhuroti saṅkhā katamāsi loke’’ti.</p>
  2682. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ, dhamme ṭhitaṃ vidhuraṃ nāmamacca</span>nti ‘‘kurūnaṃ raṭṭhe vidhuro nāma amacco dhamme ṭhito jīvitahetupi musāvādaṃ na <a name="M7.0186"></a> bhaṇatī’’ti evaṃ devā vidahū vidahanti kathenti pakāsenti, evaṃ vidahamānā te devā saccaṃ nu vidahanti, udāhu abhūtavādāyeveteti. <span class="bld">Vidhuroti saṅkhā katamāsi loke</span>ti yā esā tava ‘‘vidhuro’’ti loke saṅkhā paññatti, sā katamā āsi, tvaṃ pakāsehi, kiṃ nu rañño dāso nīcatarajātiko, udāhu samo vā uttaritaro vā ñātīti idaṃ tāva me ācikkha, dāsosi rañño, uda vāsi ñātīti.</p>
  2683. <p class="bodytext">Atha mahāsatto ‘‘ayaṃ maṃ evaṃ pucchati, ahaṃ kho panetaṃ ‘rañño ñātī’tipi ‘rañño uttaritaro’tipi ‘rañño na kiñci homī’tipi saññāpetuṃ sakkomi, evaṃ santepi imasmiṃ loke <a name="V7.0178"></a> saccasamo avassayo <a name="P6.0285"></a> nāma natthi, saccameva kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘māṇava, nevāhaṃ rañño ñāti, na uttaritaro, catunnaṃ pana dāsānaṃ aññataro’’ti dassetuṃ gāthādvayamāha –</p>
  2684. <p class="hangnum"><a name="para1445"></a><span class="paranum">1445</span>.</p>
  2685. <p class="gatha1"> ‘‘Āmāyadāsāpi bhavanti heke, dhanena kītāpi bhavanti dāsā;</p>
  2686. <p class="gathalast">Sayampi heke upayanti dāsā, bhayā paṇunnāpi bhavanti dāsā.</p>
  2687. <p class="hangnum"><a name="para1446"></a><span class="paranum">1446</span>.</p>
  2688. <p class="gatha1"> ‘‘Ete narānaṃ caturova dāsā, addhā hi yonito ahampi jāto;</p>
  2689. <p class="gatha2">Bhavo ca rañño abhavo ca rañño, dāsāhaṃ devassa parampi gantvā;</p>
  2690. <p class="gathalast">Dhammena maṃ māṇava tuyha dajjā’’ti.</p>
  2691. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āmāyadāsā</span>ti dāsiyā kucchimhi jātadāsā. <span class="bld">Sayampi heke upayanti dāsā</span>ti ye keci upaṭṭhākajātikā, sabbe te sayaṃ dāsabhāvaṃ upagatā dāsā nāma. <span class="bld">Bhayā paṇunnā</span>ti rājabhayena vā corabhayena vā attano vasanaṭṭhānato paṇunnā karamarā hutvā paravisayaṃ gatāpi dāsāyeva nāma. <span class="bld">Addhā hi yonito ahampi jāto</span>ti māṇava, ekaṃseneva ahampi catūsu dāsayonīsu ekato sayaṃ dāsayonito nibbattadāso. <span class="bld">Bhavo ca rañño abhavo ca rañño</span>ti rañño <a name="M7.0187"></a> vuḍḍhi vā hotu avuḍḍhi vā, na sakkā mayā musā bhāsituṃ. <span class="bld">Parampī</span>ti dūraṃ gantvāpi ahaṃ devassa dāsoyeva. <span class="bld">Dajjā</span>ti maṃ rājā jayadhanena khaṇḍetvā tuyhaṃ dento dhammena sabhāvena dadeyyāti.</p>
  2692. <p class="bodytext">Taṃ sutvā puṇṇako haṭṭhatuṭṭho puna apphoṭetvā gāthamāha –</p>
  2693. <p class="hangnum"><a name="para1447"></a><span class="paranum">1447</span>.</p>
  2694. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ dutīyo vijayo mamajja, puṭṭho hi kattā vivarettha pañhaṃ;</p>
  2695. <p class="gathalast">Adhammarūpo vata rājaseṭṭho, subhāsitaṃ nānujānāsi mayha’’nti.</p>
  2696. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rājaseṭṭho</span>ti ayaṃ rājaseṭṭho adhammarūpo vata. <span class="bld">Subhāsita</span>nti vidhurapaṇḍitena sukathitaṃ suvinicchitaṃ. <span class="bld">Nānujānāsi mayha</span>nti idānetaṃ vidhurapaṇḍitaṃ mayhaṃ kasmā nānujānāsi, kimatthaṃ na desīti vadati.</p>
  2697. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā anattamano hutvā ‘‘paṇḍito mādisaṃ yasadāyakaṃ anoloketvā idāni diṭṭhaṃ <a name="V7.0179"></a> māṇavakaṃ oloketī’’ti mahāsattassa kujjhitvā ‘‘māṇava, sace so dāso me bhaveyya, taṃ gahetvā gacchā’’ti vatvā gāthamāha –</p>
  2698. <p class="hangnum"><a name="para1448"></a><span class="paranum">1448</span>.</p>
  2699. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ <a name="P6.0286"></a> ce no so vivarettha pañhaṃ, dāsohamasmi na ca khosmi ñāti;</p>
  2700. <p class="gathalast">Gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ, ādāya yenicchasi tena gacchā’’ti.</p>
  2701. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">evaṃ ce no so vivarettha pañha</span>nti sace so amhākaṃ pañhaṃ ‘‘dāsohamasmi, na ca khosmi ñātī’’ti evaṃ vivari ettha parisamaṇḍale, atha kiṃ acchasi, sakalaloke dhanānaṃ varaṃ etaṃ gaṇha, gahetvā ca pana yena icchasi, tena gacchāti.</p>
  2702. <p class="centered">Akkhakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2703. <p class="centered">Gharāvāsapañhā</p>
  2704. <p class="bodytext">Evañca <a name="M7.0188"></a> pana vatvā rājā cintesi ‘‘paṇḍitaṃ gahetvā māṇavo yathāruci gamissati, tassa gatakālato paṭṭhāya mayhaṃ madhuradhammakathā dullabhā bhavissati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ attano ṭhāne ṭhapetvā alaṅkatadhammāsane nisīdapetvā gharāvāsapañhaṃ puccheyya’’nti. Atha naṃ rājā evamāha ‘‘paṇḍita, tumhākaṃ gatakāle mama madhuradhammakathā dullabhā bhavissati, alaṅkatadhammāsane nisīdāpetvā attano ṭhāne ṭhatvā mayhaṃ gharāvāsapañhaṃ kathethā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā raññā pañhaṃ puṭṭho vissajjesi. Tatrāyaṃ pañho –</p>
  2705. <p class="hangnum"><a name="para1449"></a><span class="paranum">1449</span>.</p>
  2706. <p class="gatha1"> ‘‘Vidhura vasamānassa, gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ;</p>
  2707. <p class="gathalast">Khemā vutti kathaṃ assa, kathaṃ nu assa saṅgaho.</p>
  2708. <p class="hangnum"><a name="para1450"></a><span class="paranum">1450</span>.</p>
  2709. <p class="gatha1"> ‘‘Abyābajjhaṃ kathaṃ assa, saccavādī ca māṇavo;</p>
  2710. <p class="gathalast">Asmā lokā paraṃ lokaṃ, kathaṃ pecca na socatī’’ti.</p>
  2711. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khemā vutti kathaṃ assā</span>ti kathaṃ gharāvāsaṃ vasantassa gahaṭṭhassa khemā nibbhayā vutti bhaveyya. <span class="bld">Kathaṃ nu assa saṅgaho</span>ti catubbidho saṅgahavatthusaṅkhāto saṅgaho tassa kathaṃ bhaveyya<a name="V7.0180"></a>. <span class="bld">Abyābajjha</span>nti niddukkhatā. <span class="bld">Saccavādī cā</span>ti kathaṃ nu māṇavo saccavādī nāma bhaveyya. <span class="bld">Peccā</span>ti paralokaṃ gantvā.</p>
  2712. <p class="bodytext">Taṃ sutvā paṇḍito rañño pañhaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2713. <p class="hangnum"><a name="para1451"></a><span class="paranum">1451</span>.</p>
  2714. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ tattha gatimā dhitimā, matimā atthadassimā;</p>
  2715. <p class="gathalast">Saṅkhātā sabbadhammānaṃ, vidhuro etadabravi.</p>
  2716. <p class="hangnum"><a name="para1452"></a><span class="paranum">1452</span>.</p>
  2717. <p class="gatha1"> ‘‘Na sādhāraṇadārassa, na bhuñje sādumekako;</p>
  2718. <p class="gathalast">Na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ.</p>
  2719. <p class="hangnum"><a name="para1453"></a><span class="paranum">1453</span>.</p>
  2720. <p class="gatha1"> ‘‘Sīlavā vattasampanno, appamatto vicakkhaṇo;</p>
  2721. <p class="gathalast">Nivātavutti atthaddho, surato sakhilo mudu.</p>
  2722. <p class="hangnum"><a name="para1454"></a><span class="paranum">1454</span>.</p>
  2723. <p class="gatha1"> ‘‘Saṅgahetā <a name="P6.0287"></a><a name="M7.0189"></a> ca mittānaṃ, saṃvibhāgī vidhānavā;</p>
  2724. <p class="gathalast">Tappeyya annapānena, sadā samaṇabrāhmaṇe.</p>
  2725. <p class="hangnum"><a name="para1455"></a><span class="paranum">1455</span>.</p>
  2726. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammakāmo sutādhāro, bhaveyya paripucchako;</p>
  2727. <p class="gathalast">Sakkaccaṃ payirupāseyya, sīlavante bahussute.</p>
  2728. <p class="hangnum"><a name="para1456"></a><span class="paranum">1456</span>.</p>
  2729. <p class="gatha1"> ‘‘Gharamāvasamānassa, gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ;</p>
  2730. <p class="gathalast">Khemā vutti siyā evaṃ, evaṃ nu assa saṅgaho.</p>
  2731. <p class="hangnum"><a name="para1457"></a><span class="paranum">1457</span>.</p>
  2732. <p class="gatha1"> ‘‘Abyābajjhaṃ siyā evaṃ, saccavādī ca māṇavo;</p>
  2733. <p class="gathalast">Asmā lokā paraṃ lokaṃ, evaṃ pecca na socatī’’ti.</p>
  2734. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">taṃ tatthā</span>ti bhikkhave, taṃ rājānaṃ tattha dhammasabhāyaṃ ñāṇagatiyā <span class="bld">gatimā,</span> abbocchinnavīriyena <span class="bld">dhitimā,</span> bhūrisamāya vipulāya paññāya <span class="bld">matimā,</span> saṇhasukhumatthadassinā ñāṇena <span class="bld">atthadassimā,</span> paricchinditvā jānanañāṇasaṅkhātāya paññāya sabbadhammānaṃ <span class="bld">saṅkhātā,</span> vidhurapaṇḍito etaṃ ‘‘na sādhāraṇadārassā’’tiādivacanaṃ abravi. Tattha yo paresaṃ dāresu aparajjhati<a name="V7.0181"></a>, so sādhāraṇadāro nāma, tādiso na assa bhaveyya. <span class="bld">Na bhuñje sādumekako</span>ti sādurasaṃ paṇītabhojanaṃ aññesaṃ adatvā ekakova na bhuñjeyya. <span class="bld">Lokāyatika</span>nti anatthanissitaṃ saggamaggānaṃ adāyakaṃ aniyyānikaṃ vitaṇḍasallāpaṃ lokāyatikavādaṃ na seveyya. <span class="bld">Netaṃ paññāya vaḍḍhana</span>nti na hi etaṃ lokāyatikaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ. <span class="bld">Sīlavā</span>ti akhaṇḍehi pañcahi sīlehi samannāgato. <span class="bld">Vattasampanno</span>ti gharāvāsavattena vā rājavattena vā samannāgato. <span class="bld">Appamatto</span>ti kusaladhammesu appamatto. <span class="bld">Nivātavuttī</span>ti atimānaṃ akatvā nīcavutti ovādānusāsanipaṭicchako. <span class="bld">Atthaddho</span>ti thaddhamacchariyavirahito. <span class="bld">Surato</span>ti soraccena samannāgato. <span class="bld">Sakhilo</span>ti pemanīyavacano. <span class="bld">Mudū</span>ti kāyavācācittehi apharuso.</p>
  2735. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgahetā ca mittāna</span>nti kalyāṇamittānaṃ saṅgahakaro. Dānādīsu yo yena saṅgahaṃ icchati, tassa teneva saṅgāhako. <span class="bld">Saṃvibhāgī</span>ti dhammikasamaṇabrāhmaṇānañceva kapaṇaddhikavaṇibbakayācakādīnañca saṃvibhāgakaro. <span class="bld">Vidhānavā</span>ti ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapituṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ sabbakiccesu vidhānasampanno. <span class="bld">Tappeyyā</span>ti gahitagahitabhājanāni <a name="M7.0190"></a> pūretvā dadamāno tappeyya. <span class="bld">Dhammakāmo</span>ti paveṇidhammampi sucaritadhammampi kāmayamāno patthayamāno. <span class="bld">Sutādhāro</span>ti sutassa ādhārabhūto. <span class="bld">Paripucchako</span>ti dhammikasamaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante, kusala’’ntiādivacanehi paripucchanasīlo. <span class="bld">Sakkacca</span>nti gāravena. <span class="bld">Evaṃ nu assa saṅgaho</span>ti saṅgahopissa evaṃ kato nāma bhaveyya. <span class="bld">Saccavādī</span>ti evaṃ paṭipannoyeva sabhāvavādī nāma siyā.</p>
  2736. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto rañño gharāvāsapañhaṃ kathetvā pallaṅkā oruyha rājānaṃ vandi. Rājāpissa mahāsakkāraṃ katvā ekasatarājūhi parivuto attano nivesanameva gato.</p>
  2737. <p class="centered">Gharāvāsapañhā niṭṭhitā.</p>
  2738. <p class="centered">Lakkhaṇakaṇḍaṃ</p>
  2739. <p class="bodytext">Mahāsatto <a name="P6.0288"></a> pana paṭinivatto. Atha naṃ puṇṇako āha –</p>
  2740. <p class="hangnum"><a name="para1458"></a><span class="paranum">1458</span>.</p>
  2741. <p class="gatha1"> ‘‘Ehi dāni gamissāma, dinno no issarena me;</p>
  2742. <p class="gathalast">Mamevatthaṃ paṭipajja, esa dhammo sanantano’’ti.</p>
  2743. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0182"></a> <span class="bld">dinno no</span>ti ettha <span class="bld">no</span>ti nipātamattaṃ, tvaṃ issarena mayhaṃ dinnoti attho. <span class="bld">Sanantano</span>ti mama atthaṃ paṭipajjantena hi tayā attano sāmikassa attho paṭipanno hoti. Yañcetaṃ sāmikassa atthakaraṇaṃ nāma, esa dhammo sanantano porāṇakapaṇḍitānaṃ sabhāvoti.</p>
  2744. <p class="bodytext">Vidhurapaṇḍito āha –</p>
  2745. <p class="hangnum"><a name="para1459"></a><span class="paranum">1459</span>.</p>
  2746. <p class="gatha1"> ‘‘Jānāmi māṇava tayāhamasmi, dinnohamasmi tava issarena;</p>
  2747. <p class="gathalast">Tīhañca taṃ vāsayemu agāre, yenaddhunā anusāsemu putte’’ti.</p>
  2748. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tayāhamasmī</span>ti tayā laddhohamasmīti jānāmi, labhantena ca na aññathā laddho. <span class="bld">Dinnohamasmi tava issarenā</span>ti mama issarena raññā <a name="M7.0191"></a> ahaṃ tava dinno. <span class="bld">Tīhaṃ cā</span>ti māṇava, ahaṃ tava bahūpakāro, rājānaṃ anoloketvā saccameva kathesiṃ, tenāhaṃ tayā laddho, tvaṃ me mahantaguṇabhāvaṃ jānāhi, mayaṃ tīṇipi divasāni attano agāre vāsemu, tasmā yenaddhunā yattakena kālena mayaṃ puttādāre anusāsemu, taṃ kālaṃ adhivāsehīti.</p>
  2749. <p class="bodytext">Taṃ sutvā puṇṇako ‘‘saccaṃ paṇḍito āha, bahūpakāro esa mama, ‘sattāhampi aḍḍhamāsampi nisīdāhī’ti vutte adhivāsetabbamevā’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  2750. <p class="hangnum"><a name="para1460"></a><span class="paranum">1460</span>.</p>
  2751. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ me tathā hotu vasemu tīhaṃ, kurutaṃ bhavajja gharesu kiccaṃ;</p>
  2752. <p class="gathalast">Anusāsataṃ puttadāre bhavajja, yathā tayī pecca sukhī bhaveyyā’’ti.</p>
  2753. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">taṃ me</span>ti yaṃ tvaṃ vadesi, sabbaṃ taṃ mama tathā hotu. <span class="bld">Bhavajjā</span>ti bhavaṃ ajja paṭṭhāya tīhaṃ anusāsatu. <span class="bld">Tayī peccā</span>ti yathā tayi gate pacchā tava puttadāro sukhī bhaveyya, evaṃ anusāsatu.</p>
  2754. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā puṇṇako mahāsattena saddhiṃyeva tassa nivesanaṃ pāvisi. Tamatthaṃ <a name="P6.0289"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  2755. <p class="hangnum"><a name="para1461"></a><span class="paranum">1461</span>.</p>
  2756. <p class="gatha1"> ‘‘Sādhūti vatvāna pahūtakāmo, pakkāmi yakkho vidhurena saddhiṃ;</p>
  2757. <p class="gathalast">Taṃ kuñjarājaññahayānuciṇṇaṃ, pāvekkhi antepuramariyaseṭṭho’’ti.</p>
  2758. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0183"></a> <span class="bld">pahūtakāmo</span>ti mahābhogo. <span class="bld">Kuñjarājaññahayānuciṇṇa</span>nti kuñjarehi ca ājaññahayehi ca anuciṇṇaṃ paripuṇṇaṃ. <span class="bld">Ariyaseṭṭho</span>ti ācāraariyesu uttamo puṇṇako yakkho paṇḍitassa antepuraṃ pāvisi.</p>
  2759. <p class="bodytext">Mahāsattassa pana tiṇṇaṃ utūnaṃ atthāya tayo pāsādā ahesuṃ. Tesu eko koñco nāma, eko mayūro nāma, eko piyaketo nāma. Te sandhāya ayaṃ gāthā vuttā –</p>
  2760. <p class="hangnum"><a name="para1462"></a><span class="paranum">1462</span>.</p>
  2761. <p class="gatha1"> ‘‘Koñcaṃ <a name="M7.0192"></a> mayūrañca piyañca ketaṃ, upāgamī tattha surammarūpaṃ;</p>
  2762. <p class="gathalast">Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassā’’ti.</p>
  2763. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu tīsu pāsādesu yattha tasmiṃ samaye attanā vasati, taṃ surammarūpaṃ pāsādaṃ puṇṇakaṃ ādāya upāgami.</p>
  2764. <p class="bodytext">So upagantvā ca pana alaṅkatapāsādassa sattamāya bhūmiyā sayanagabbhañceva mahātalañca sajjāpetvā sirisayanaṃ paññāpetvā sabbaṃ annapānādividhiṃ upaṭṭhapetvā devakaññāyo viya pañcasatā itthiyo ‘‘imā te pādaparicārikā hontu, anukkaṇṭhanto idha vasāhī’’ti tassa niyyādetvā attano vasanaṭṭhānaṃ gato. Tassa gatakāle tā itthiyo nānātūriyāni gahetvā puṇṇakassa paricariyāya naccādīni paṭṭhapesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2765. <p class="hangnum"><a name="para1463"></a><span class="paranum">1463</span>.</p>
  2766. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhayanti varāvaraṃ;</p>
  2767. <p class="gathalast">Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti.</p>
  2768. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">avhayanti varāvara</span>nti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo pakkosanti.</p>
  2769. <p class="hangnum"><a name="para1464"></a><span class="paranum">1464</span>.</p>
  2770. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṅgikatvā pamadāhi yakkhaṃ, annena pānena ca dhammapālo;</p>
  2771. <p class="gathalast">Atthatthamevānuvicintayanto<a name="P6.0290"></a>, pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse’’ti.</p>
  2772. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pamadāhī</span>ti pamadāhi ceva annapānehi ca samaṅgikatvā. <span class="bld">Dhammapālo</span>ti dhammassa pālako gopako. <span class="bld">Atthatthamevā</span>ti atthabhūtameva atthaṃ. <span class="bld">Bhariyāyā</span>ti sabbajeṭṭhikāya bhariyāya.</p>
  2773. <p class="hangnum"><a name="para1465"></a><span class="paranum">1465</span>.</p>
  2774. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ <a name="V7.0184"></a><a name="M7.0193"></a> candanagandharasānulittaṃ, suvaṇṇajambonadanikkhasādisaṃ;</p>
  2775. <p class="gathalast">Bhariyaṃvacā ‘ehi suṇohi bhoti, puttāni āmantaya tambanette’’’ti.</p>
  2776. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhariyaṃvacā</span>ti jeṭṭhabhariyaṃ avaca. <span class="bld">Āmantayā</span>ti pakkosa.</p>
  2777. <p class="hangnum"><a name="para1466"></a><span class="paranum">1466</span>.</p>
  2778. <p class="gatha1"> ‘‘Sutvāna vākyaṃ patino anujjā, suṇisaṃ vaca tambanakhiṃ sunettaṃ;</p>
  2779. <p class="gathalast">‘Āmantaya vammadharāni cete, puttāni indīvarapupphasāme’’’ti.</p>
  2780. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anujjā</span>ti evaṃnāmikā. <span class="bld">Suṇisaṃvaca tambanakhiṃ sunetta</span>nti sā tassa vacanaṃ sutvā assumukhī rodamānā ‘‘sayaṃ gantvā putte pakkosituṃ ayuttaṃ, suṇisaṃ pesessāmī’’ti tassā nivāsaṭṭhānaṃ gantvā tambanakhiṃ sunettaṃ suṇisaṃ avaca. <span class="bld">Vammadharānī</span>ti vammadhare sūre, samattheti attho, ābharaṇabhaṇḍameva vā idha ‘‘vamma’’nti adhippetaṃ, tasmā ābharaṇadharetipi attho. <span class="bld">Cete</span>ti taṃ nāmenālapati, <span class="bld">puttānī</span>ti mama putte ca dhītaro ca. <span class="bld">Indīvarapupphasāme</span>ti taṃ ālapati.</p>
  2781. <p class="bodytext">Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pāsādā oruyha anuvicaritvā ‘‘pitā vo ovādaṃ dātukāmo pakkosati, idaṃ kira vo tassa pacchimadassana’’nti sabbamevassa suhadajanañca puttadhītaro ca sannipātesi. Dhammapālakumāro pana taṃ vacanaṃ sutvāva rodanto kaniṭṭhabhātikagaṇaparivuto pitu santikaṃ agamāsi. Paṇḍito te disvāva sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi āliṅgitvā sīse cumbitvā jeṭṭhaputtaṃ muhuttaṃ hadaye nipajjāpetvā hadayā otāretvā sirigabbhato nikkhamma mahātale pallaṅkamajjhe nisīditvā puttasahassassa ovādaṃ adāsi. Tamatthaṃ <a name="P6.0291"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  2782. <p class="hangnum"><a name="para1467"></a><span class="paranum">1467</span>.</p>
  2783. <p class="gatha1"> ‘‘Te āgate muddhani dhammapālo, cumbitvā putte avikampamāno;</p>
  2784. <p class="gathalast">Āmantayitvāna avoca vākyaṃ, dinnāhaṃ raññā idha māṇavassa.</p>
  2785. <p class="hangnum"><a name="para1468"></a><span class="paranum">1468</span>.</p>
  2786. <p class="gatha1"> ‘‘Tassajjahaṃ <a name="M7.0194"></a> attasukhī vidheyyo, ādāya yenicchati tena gacchati;</p>
  2787. <p class="gathalast">Ahañca vo sāsitumāgatosmi, kathaṃ ahaṃ aparittāya gacche.</p>
  2788. <p class="hangnum"><a name="para1469"></a><span class="paranum">1469</span>.</p>
  2789. <p class="gatha1"> ‘‘Sace <a name="V7.0185"></a> vo rājā kururaṭṭhavāsī, janasandho puccheyya pahūtakāmo;</p>
  2790. <p class="gathalast">Kimābhijānātha pure purāṇaṃ, kiṃ vo pitā puratthā.</p>
  2791. <p class="hangnum"><a name="para1470"></a><span class="paranum">1470</span>.</p>
  2792. <p class="gatha1"> ‘‘Samāsanā hotha mayāva sabbe, konīdha rañño abbhatiko manusso;</p>
  2793. <p class="gatha2">Tamañjaliṃ kariya vadetha evaṃ, mā hevaṃ deva na hi esa dhammo;</p>
  2794. <p class="gathalast">Viyaggharājassa nihīnajacco, samāsano deva kathaṃ bhaveyyā’’ti.</p>
  2795. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammapālo</span>ti mahāsatto. <span class="bld">Dinnāha</span>nti ahaṃ jayadhanena khaṇḍetvā raññā dinno. <span class="bld">Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyo</span>ti ajja paṭṭhāya tīhamattaṃ ahaṃ iminā attano sukhena attasukhī, tato paraṃ pana tassa māṇavassāhaṃ vidheyyo homi. So hi ito catutthe divase ekaṃsena maṃ ādāya yatthicchati, tattha gacchati. <span class="bld">Aparittāyā</span>ti tumhākaṃ parittaṃ akatvā kathaṃ gaccheyyanti anusāsituṃ āgatosmi. <span class="bld">Janasandho</span>ti mittabandhanena mittajanassa sandhānakaro. <span class="bld">Pure purāṇa</span>nti ito pubbe tumhe kiṃ purāṇakāraṇaṃ abhijānātha. <span class="bld">Anusāse</span>ti anusāsi. Evaṃ tumhe raññā puṭṭhā ‘‘amhākaṃ pitā imañcimañca ovādaṃ adāsī’’ti katheyyātha. <span class="bld">Samāsanā hothā</span>ti sace vo rājā mayā dinnassa ovādassa kathitakāle ‘‘etha tumhe, ajja mayā saddhiṃ samāsanā hotha, idha rājakule tumhehi añño ko nu rañño abbhatiko manusso’’ti attano āsane nisīdāpeyya, atha tumhe añjaliṃ katvā taṃ rājānaṃ evaṃ vadeyyātha ‘‘deva, evaṃ mā avaca. Na hi amhākaṃ esapaveṇidhammo. <span class="bld">Viyaggharājassa</span> kesarasīhassa nihīnajacco jarasiṅgālo<a name="M7.0195"></a>, deva, kathaṃ samāsano bhaveyya. Yathā siṅgālo sīhassa samāsano na hoti, tatheva mayaṃ tumhāka’’nti.</p>
  2796. <p class="bodytext">Imaṃ <a name="P6.0292"></a> panassa kathaṃ sutvā puttadhītaro ca ñātisuhajjādayo ca dāsakammakaraporisā ca te sabbe sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā mahāviravaṃ viraviṃsu. Tesaṃ mahāsatto saññāpesi.</p>
  2797. <p class="centered">Lakkhaṇakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2798. <p class="centered">Rājavasatikaṇḍa</p>
  2799. <p class="bodytext">Atha ne paṇḍito puttadhītaro ca ñātayo ca upasaṅkamitvā tuṇhībhūte disvā ‘‘tātā, mā cintayittha, sabbe saṅkhārā aniccā, yaso nāma vipattipariyosāno, apica tumhākaṃ rājavasatiṃ <a name="V7.0186"></a> nāma yasapaṭilābhakāraṇaṃ kathessāmi, taṃ ekaggacittā suṇāthā’’ti buddhalīlāya rājavasatiṃ nāma paṭṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2800. <p class="hangnum"><a name="para1471"></a><span class="paranum">1471</span>.</p>
  2801. <p class="gatha1"> ‘‘So ca putte amacce ca, ñātayo suhadajjane;</p>
  2802. <p class="gathalast">Alīnamanasaṅkappo, vidhuro etadabravi.</p>
  2803. <p class="hangnum"><a name="para1472"></a><span class="paranum">1472</span>.</p>
  2804. <p class="gatha1"> ‘‘Ethayyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me;</p>
  2805. <p class="gathalast">Yathā rājakulaṃ patto, yasaṃ poso nigacchatī’’ti.</p>
  2806. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">suhadajjane</span>ti suhadayajane. <span class="bld">Ethayyo</span>ti etha, ayyo. Piyasamudācārena putte ālapati. <span class="bld">Rājavasati</span>nti mayā vuccamānaṃ rājapāricariyaṃ suṇātha. <span class="bld">Yathā</span>ti yena kāraṇena rājakulaṃ patto upasaṅkamanto rañño santike caranto poso yasaṃ nigacchati labhati, taṃ kāraṇaṃ suṇāthāti attho.</p>
  2807. <p class="hangnum"><a name="para1473"></a><span class="paranum">1473</span>.</p>
  2808. <p class="gatha1"> ‘‘Na hi rājakulaṃ patto, aññāto labhate yasaṃ;</p>
  2809. <p class="gathalast">Nāsūro nāpi dummedho, nappamatto kudācanaṃ.</p>
  2810. <p class="hangnum"><a name="para1474"></a><span class="paranum">1474</span>.</p>
  2811. <p class="gatha1"> ‘‘Yadāssa sīlaṃ paññañca, soceyyaṃ cādhigacchati;</p>
  2812. <p class="gathalast">Atha vissasate tyamhi, guyhañcassa na rakkhatī’’ti.</p>
  2813. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0196"></a> <span class="bld">aññāto</span>ti apākaṭaguṇo aviditakammāvadāno. <span class="bld">Nāsūro</span>ti na asūro bhīrukajātiko. <span class="bld">Yadāssa sīla</span>nti yadā assa sevakassa rājā sīlañca paññañca soceyyañca adhigacchati, ācārasampattiñca ñāṇabalañca sucibhāvañca jānāti. <span class="bld">Atha vissasate tyamhī</span>ti atha rājā tamhi vissasate vissāsaṃ karoti, attano guyhañcassa na rakkhati na gūhati.</p>
  2814. <p class="hangnum"><a name="para1475"></a><span class="paranum">1475</span>.</p>
  2815. <p class="gatha1"> ‘‘Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā;</p>
  2816. <p class="gathalast">Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2817. <p class="hangnum"><a name="para1476"></a><span class="paranum">1476</span>.</p>
  2818. <p class="gatha1"> ‘‘Tulā <a name="V7.0187"></a> yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā;</p>
  2819. <p class="gathalast">Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2820. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tulā</span> <a name="P6.0293"></a> <span class="bld">yathā</span>ti yathā esā vuttappakārā tulā na onamati na unnamati, evameva rājasevako kismiñcideva kamme raññā ‘‘idaṃ nāma karohī’’ti ajjhiṭṭho āṇatto chandādiagativasena na vikampeyya, sabbakiccesu paggahitatulā viya samo bhaveyya. <span class="bld">Sa rājavasati</span>nti so evarūpo sevako rājakule vāsaṃ vaseyya, rājānaṃ paricareyya, evaṃ paricaranto pana yasaṃ labheyyāti attho. <span class="bld">Sabbāni abhisambhonto</span>ti sabbāni rājakiccāni karonto.</p>
  2821. <p class="hangnum"><a name="para1477"></a><span class="paranum">1477</span>.</p>
  2822. <p class="gatha1"> ‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, rājakiccesu paṇḍito;</p>
  2823. <p class="gathalast">Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2824. <p class="hangnum"><a name="para1478"></a><span class="paranum">1478</span>.</p>
  2825. <p class="gatha1"> ‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, rājakiccesu paṇḍito;</p>
  2826. <p class="gathalast">Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2827. <p class="hangnum"><a name="para1479"></a><span class="paranum">1479</span>.</p>
  2828. <p class="gatha1"> ‘‘Yo cassa sukato maggo, rañño suppaṭiyādito;</p>
  2829. <p class="gathalast">Na tena vutto gaccheyya, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2830. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na vikampeyyā</span>ti avikampamāno tāni kiccāni kareyya. <span class="bld">Yo cassā</span>ti yo ca rañño gamanamaggo sukato assa <span class="bld">suppaṭiyādito</span> sumaṇḍito, ‘‘iminā maggena gacchā’’ti vuttopi tena na gaccheyya.</p>
  2831. <p class="hangnum"><a name="para1480"></a><span class="paranum">1480</span>.</p>
  2832. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M7.0197"></a> rañño sadisaṃ bhuñje, kāmabhoge kudācanaṃ;</p>
  2833. <p class="gathalast">Sabbattha pacchato gacche, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2834. <p class="hangnum"><a name="para1481"></a><span class="paranum">1481</span>.</p>
  2835. <p class="gatha1"> ‘‘Na rañño sadisaṃ vatthaṃ, na mālaṃ na vilepanaṃ;</p>
  2836. <p class="gatha2">Ākappaṃ sarakuttiṃ vā, na rañño sadisamācare;</p>
  2837. <p class="gathalast">Aññaṃ kareyya ākappaṃ, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2838. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0188"></a> <span class="bld">na rañño</span>ti rañño kāmabhogena samaṃ kāmabhogaṃ na bhuñjeyya. Tādisassa hi rājā kujjhati. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu rūpādīsu kāmaguṇesu rañño pacchatova gaccheyya, hīnatarameva seveyyāti attho. <span class="bld">Aññaṃ kareyyā</span>ti rañño ākappato sarakuttito ca aññameva ākappaṃ kareyya.</p>
  2839. <p class="hangnum"><a name="para1482"></a><span class="paranum">1482</span>.</p>
  2840. <p class="gatha1"> ‘‘Kīḷe rājā amaccehi, bhariyāhi parivārito;</p>
  2841. <p class="gathalast">Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṃ kubbetha paṇḍito.</p>
  2842. <p class="hangnum"><a name="para1483"></a><span class="paranum">1483</span>.</p>
  2843. <p class="gatha1"> ‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo;</p>
  2844. <p class="gathalast">Manopaṇidhisampanno, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2845. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhāva</span>nti vissāsavasena adhippāyaṃ. <span class="bld">Acapalo</span>ti amaṇḍanasīlo. <span class="bld">Nipako</span>ti paripakkañāṇo. <span class="bld">Saṃvutindriyo</span>ti pihitachaḷindriyo rañño vā aṅgapaccaṅgāni orodhe vāssa na olokeyya. <span class="bld">Manopaṇidhisampanno</span>ti acapalena suṭṭhu ṭhapitena cittena samannāgato.</p>
  2846. <p class="hangnum"><a name="para1484"></a><span class="paranum">1484</span>.</p>
  2847. <p class="gatha1"> ‘‘Nāssa <a name="P6.0294"></a> bhariyāhi kīḷeyya, na manteyya rahogato;</p>
  2848. <p class="gathalast">Nāssa kosā dhanaṃ gaṇhe, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2849. <p class="hangnum"><a name="para1485"></a><span class="paranum">1485</span>.</p>
  2850. <p class="gatha1"> ‘‘Na niddaṃ bahu maññeyya, na madāya suraṃ pive;</p>
  2851. <p class="gathalast">Nāssa dāye mige haññe, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2852. <p class="hangnum"><a name="para1486"></a><span class="paranum">1486</span>.</p>
  2853. <p class="gatha1"> ‘‘Nāssa pīṭhaṃ na pallaṅkaṃ, na kocchaṃ na nāvaṃ rathaṃ;</p>
  2854. <p class="gathalast">Sammatomhīti ārūhe, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2855. <p class="hangnum"><a name="para1487"></a><span class="paranum">1487</span>.</p>
  2856. <p class="gatha1"> ‘‘Nātidūre bhaje rañño, naccāsanne vicakkhaṇo;</p>
  2857. <p class="gathalast">Sammukhañcassa tiṭṭheyya, sandissanto sabhattuno.</p>
  2858. <p class="hangnum"><a name="para1488"></a><span class="paranum">1488</span>.</p>
  2859. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M7.0198"></a> ve rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno;</p>
  2860. <p class="gathalast">Khippaṃ kujjhanti rājāno, sūkenakkhīva ghaṭṭitaṃ.</p>
  2861. <p class="hangnum"><a name="para1489"></a><span class="paranum">1489</span>.</p>
  2862. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V7.0189"></a> pūjito maññamāno, medhāvī paṇḍito naro;</p>
  2863. <p class="gathalast">Pharusaṃ patimanteyya, rājānaṃ parisaṃgata’’nti.</p>
  2864. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na manteyyā</span>ti tassa rañño bhariyāhi saddhiṃ neva kīḷeyya, na raho manteyya. <span class="bld">Kosā dhana</span>nti rañño kosā dhanaṃ thenetvā na gaṇheyya. <span class="bld">Na madāyā</span>ti tātā, rājasevako nāma madatthāya suraṃ na piveyya. <span class="bld">Nāssa dāye mige</span>ti assa rañño dinnābhaye mige na haññeyya. <span class="bld">Koccha</span>nti bhaddapīṭhaṃ. <span class="bld">Sammatomhī</span>ti ahaṃ sammato hutvā evaṃ karomīti na āruheyya. <span class="bld">Sammukhañcassa tiṭṭheyyā</span>ti assa rañño purato khuddakamahantakathāsavanaṭṭhāne tiṭṭheyya. <span class="bld">Sandissanto sabhattuno</span>ti yo rājasevako tassa bhattuno dassanaṭṭhāne tiṭṭheyya. <span class="bld">Sūkenā</span>ti akkhimhi patitena vīhisūkādinā ghaṭṭitaṃ akkhi pakatisabhāvaṃ jahantaṃ yathā kujjhati nāma, evaṃ kujjhanti, na tesu vissāso kātabbo. <span class="bld">Pūjito maññamāno</span>ti ahaṃ rājapūjitomhīti maññamāno. <span class="bld">Pharusaṃ patimanteyyā</span>ti yena so kujjhati, tathārūpaṃ na manteyya.</p>
  2865. <p class="hangnum"><a name="para1490"></a><span class="paranum">1490</span>.</p>
  2866. <p class="gatha1"> ‘‘Laddhadvāro labhe dvāraṃ, neva rājūsu vissase;</p>
  2867. <p class="gathalast">Aggīva saṃyato tiṭṭhe, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2868. <p class="hangnum"><a name="para1491"></a><span class="paranum">1491</span>.</p>
  2869. <p class="gatha1"> ‘‘Puttaṃ vā bhātaraṃ vā saṃ, sampaggaṇhāti khattiyo;</p>
  2870. <p class="gatha2">Gāmehi nigamehi vā, raṭṭhehi janapadehi vā;</p>
  2871. <p class="gathalast">Tuṇhībhūto upekkheyya, na bhaṇe chekapāpaka’’nti.</p>
  2872. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">laddhadvāro</span> <a name="P6.0295"></a> <span class="bld">labhe dvāra</span>nti ahaṃ nippaṭihāro laddhadvāroti appaṭihāretvā na paviseyya, punapi dvāraṃ labheyya, paṭihāretvāva paviseyyāti attho. <span class="bld">Saṃyato</span>ti appamatto hutvā. <span class="bld">Bhātaraṃ vā sa</span>nti sakaṃ bhātaraṃ vā. <span class="bld">Sampaggaṇhātī</span>ti ‘‘asukagāmaṃ vā asukanigamaṃ vā assa demā’’ti yadā sevakehi saddhiṃ katheti. <span class="bld">Na bhaṇe chekapāpaka</span>nti tadā guṇaṃ vā aguṇaṃ vā na bhaṇeyya.</p>
  2873. <p class="hangnum"><a name="para1492"></a><span class="paranum">1492</span>.</p>
  2874. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohe <a name="M7.0199"></a> anīkaṭṭhe, rathike pattikārake;</p>
  2875. <p class="gatha2">Tesaṃ kammāvadānena, rājā vaḍḍheti vetanaṃ;</p>
  2876. <p class="gathalast">Na tesaṃ antarā gacche, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2877. <p class="hangnum"><a name="para1493"></a><span class="paranum">1493</span>.</p>
  2878. <p class="gatha1"> ‘‘Cāpovūnudaro <a name="V7.0190"></a> dhīro, vaṃsovāpi pakampaye;</p>
  2879. <p class="gathalast">Paṭilomaṃ na vatteyya, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2880. <p class="hangnum"><a name="para1494"></a><span class="paranum">1494</span>.</p>
  2881. <p class="gatha1"> ‘‘Cāpovūnudaro assa, macchovassa ajivhavā;</p>
  2882. <p class="gathalast">Appāsī nipako sūro, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2883. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na tesaṃ antarā gacche</span>ti tesaṃ lābhassa antarā na gacche, antarāyaṃ na kareyya. <span class="bld">Vaṃsovāpī</span>ti yathā vaṃsagumbato uggatavaṃso vātena pahaṭakāle pakampati, evaṃ raññā kathitakāle pakampeyya. <span class="bld">Cāpovūnudaro</span>ti yathā cāpo mahodaro na hoti, evaṃ mahodaro na siyā. <span class="bld">Ajivhavā</span>ti yathā maccho ajivhatāya na katheti, tathā sevako mandakathatāya ajivhavā bhaveyya. <span class="bld">Appāsī</span>ti bhojanamattaññū.</p>
  2884. <p class="hangnum"><a name="para1495"></a><span class="paranum">1495</span>.</p>
  2885. <p class="gatha1"> ‘‘Na bāḷhaṃ itthiṃ gaccheyya, sampassaṃ tejasaṅkhayaṃ;</p>
  2886. <p class="gathalast">Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ bālyaṃ, khīṇamedho nigacchati.</p>
  2887. <p class="hangnum"><a name="para1496"></a><span class="paranum">1496</span>.</p>
  2888. <p class="gatha1"> ‘‘Nātivelaṃ pabhāseyya, na tuṇhī sabbadā siyā;</p>
  2889. <p class="gathalast">Avikiṇṇaṃ mitaṃ vācaṃ, patte kāle udīraye.</p>
  2890. <p class="hangnum"><a name="para1497"></a><span class="paranum">1497</span>.</p>
  2891. <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhano asaṅghaṭṭo, sacco saṇho apesuṇo;</p>
  2892. <p class="gathalast">Samphaṃ giraṃ na bhāseyya, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2893. <p class="hangnum"><a name="para1498"></a><span class="paranum">1498</span>.</p>
  2894. <p class="gatha1"> ‘‘Mātāpettibharo assa, kule jeṭṭhāpacāyiko;</p>
  2895. <p class="gathalast">Saṇho sakhilasambhāso, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2896. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na bāḷha</span>nti punappunaṃ kilesavasena na gaccheyya. <span class="bld">Tejasaṅkhaya</span>nti evaṃ gacchanto hi puriso tejasaṅkhayaṃ gacchati pāpuṇāti, taṃ sampassanto bāḷhaṃ na gaccheyya. <span class="bld">Dara</span>nti kāyadarathaṃ. <span class="bld">Bālya</span>nti dubbalabhāvaṃ. <span class="bld">Khīṇamedho</span>ti punappunaṃ kilesarativasena khīṇapañño puriso ete kāsādayo nigacchati. <span class="bld">Nātivela</span>nti tātā rājūnaṃ santike pamāṇātikkantaṃ na bhāseyya<a name="M7.0200"></a>. <span class="bld">Patte kāle</span>ti attano vacanakāle sampatte. <span class="bld">Asaṅghaṭṭo</span>ti paraṃ asaṅghaṭṭento. <span class="bld">Sampha</span>nti niratthakaṃ. <span class="bld">Gira</span>nti vacanaṃ.</p>
  2897. <p class="hangnum"><a name="para1499"></a><span class="paranum">1499</span>.</p>
  2898. <p class="gatha1"> ‘‘Vinīto <a name="V7.0191"></a><a name="P6.0296"></a> sippavā danto, katatto niyato mudu;</p>
  2899. <p class="gathalast">Appamatto suci dakkho, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2900. <p class="hangnum"><a name="para1500"></a><span class="paranum">1500</span>.</p>
  2901. <p class="gatha1"> ‘‘Nivātavutti vuddhesu, sappatisso sagāravo;</p>
  2902. <p class="gathalast">Surato sukhasaṃvāso, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2903. <p class="hangnum"><a name="para1501"></a><span class="paranum">1501</span>.</p>
  2904. <p class="gatha1"> ‘‘Ārakā parivajjeyya, sahituṃ pahitaṃ janaṃ;</p>
  2905. <p class="gathalast">Bhattāraññevudikkheyya, na ca aññassa rājino’’ti.</p>
  2906. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vinīto</span>ti ācārasampanno. <span class="bld">Sippavā</span>ti attano kule sikkhitabbasippena samannāgato. <span class="bld">Danto</span>ti chasu dvāresu nibbisevano. <span class="bld">Katatto</span>ti sampāditatto. <span class="bld">Niyato</span>ti yasādīni nissāya acalasabhāvo. <span class="bld">Mudū</span>ti anatimānī. <span class="bld">Appamatto</span>ti kattabbakiccesu pamādarahito. <span class="bld">Dakkho</span>ti upaṭṭhāne cheko. <span class="bld">Nivātavuttī</span>ti nīcavutti. <span class="bld">Sukhasaṃvāso</span>ti garusaṃvāsasīlo. <span class="bld">Sahituṃ patita</span>nti pararājūhi sakarañño santikaṃ guyharakkhaṇavasena vā paṭicchannapākaṭakaraṇavasenavā pesitaṃ. Tathārūpena hi saddhiṃ kathentopi rañño sammukhāva katheyya. <span class="bld">Bhattāraññevudikkheyyā</span>ti attano sāmikameva olokeyya. <span class="bld">Na ca aññassa rājino</span>ti aññassa rañño santako na bhaveyya.</p>
  2907. <p class="hangnum"><a name="para1502"></a><span class="paranum">1502</span>.</p>
  2908. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute;</p>
  2909. <p class="gathalast">Sakkaccaṃ payirupāseyya, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2910. <p class="hangnum"><a name="para1503"></a><span class="paranum">1503</span>.</p>
  2911. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute;</p>
  2912. <p class="gathalast">Sakkaccaṃ anuvāseyya, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2913. <p class="hangnum"><a name="para1504"></a><span class="paranum">1504</span>.</p>
  2914. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute;</p>
  2915. <p class="gathalast">Tappeyya annapānena, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2916. <p class="hangnum"><a name="para1505"></a><span class="paranum">1505</span>.</p>
  2917. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute;</p>
  2918. <p class="gathalast">Āsajja paññe sevetha, ākaṅkhaṃ vuddhimattano’’ti.</p>
  2919. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0192"></a><a name="M7.0201"></a> <span class="bld">sakkaccaṃ payirupāseyyā</span>ti gāravena punappunaṃ upasaṅkameyya. <span class="bld">Anuvāseyyā</span>ti uposathavāsaṃ vasanto anuvatteyya. <span class="bld">Tappeyyā</span>ti yāvadatthaṃ dānena tappeyya. <span class="bld">Āsajjā</span>ti upasaṅkamitvā. <span class="bld">Paññe</span>ti paṇḍite, āsajjapaññe vā, asajjamānapaññeti attho.</p>
  2920. <p class="hangnum"><a name="para1506"></a><span class="paranum">1506</span>.</p>
  2921. <p class="gatha1"> ‘‘Dinnapubbaṃ na hāpeyya, dānaṃ samaṇabrāhmaṇe;</p>
  2922. <p class="gathalast">Na ca kiñci nivāreyya, dānakāle vaṇibbake.</p>
  2923. <p class="hangnum"><a name="para1507"></a><span class="paranum">1507</span>.</p>
  2924. <p class="gatha1"> ‘‘Paññavā buddhisampanno, vidhānavidhikovido;</p>
  2925. <p class="gathalast">Kālaññū samayaññū ca, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2926. <p class="hangnum"><a name="para1508"></a><span class="paranum">1508</span>.</p>
  2927. <p class="gatha1"> ‘‘Uṭṭhātā <a name="P6.0297"></a> kammadheyyesu, appamatto vicakkhaṇo;</p>
  2928. <p class="gathalast">Susaṃvihitakammanto, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2929. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dinnapubba</span>nti pakatipaṭiyattaṃ dānavattaṃ. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇe</span>ti samaṇe vā brāhmaṇe vā. <span class="bld">Vaṇibbake</span>ti dānakāle vaṇibbake āgate disvā kiñci na nivāreyya. <span class="bld">Paññavā</span>ti vicāraṇapaññāya yutto. <span class="bld">Buddhisampanno</span>ti avekallabuddhisampanno. <span class="bld">Vidhānavidhikovido</span>ti nānappakāresu dāsakammakaraporisādīnaṃ saṃvidahanakoṭṭhāsesu cheko. <span class="bld">Kālaññū</span>ti ‘‘ayaṃ dānaṃ dātuṃ, ayaṃ sīlaṃ rakkhituṃ, ayaṃ uposathakammaṃ kātuṃ kālo’’ti jāneyya. <span class="bld">Samayaññū</span>ti ‘‘ayaṃ kasanasamayo, ayaṃ vapanasamayo, ayaṃ vohārasamayo, ayaṃ upaṭṭhānasamayo’’ti jāneyya. <span class="bld">Kammadheyyesū</span>ti attano kattabbakammesu.</p>
  2930. <p class="hangnum"><a name="para1509"></a><span class="paranum">1509</span>.</p>
  2931. <p class="gatha1"> ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇaṃ;</p>
  2932. <p class="gathalast">Mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya, mitaṃva pācaye ghare.</p>
  2933. <p class="hangnum"><a name="para1510"></a><span class="paranum">1510</span>.</p>
  2934. <p class="gatha1"> ‘‘Puttaṃ vā bhātaraṃ vā saṃ, sīlesu asamāhitaṃ;</p>
  2935. <p class="gatha2">Anaṅgavā hi te bālā, yathā petā tatheva te;</p>
  2936. <p class="gathalast">Coḷañca nesaṃ piṇḍañca, āsīnānaṃ padāpaye.</p>
  2937. <p class="hangnum"><a name="para1511"></a><span class="paranum">1511</span>.</p>
  2938. <p class="gatha1"> ‘‘Dāse kammakare pesse, sīlesu susamāhite;</p>
  2939. <p class="gathalast">Dakkhe uṭṭhānasampanne, ādhipaccamhi ṭhāpaye’’ti.</p>
  2940. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0193"></a><a name="M7.0202"></a> <span class="bld">pasuṃ khetta</span>nti gokulañceva sassaṭṭhānañca. <span class="bld">Gantā</span>ti gamanasīlo. <span class="bld">Mita</span>nti minitvā ettakanti ñatvā koṭṭhesu nidhāpeyya. <span class="bld">Ghare</span>ti gharepi parijanaṃ gaṇetvā mitameva pacāpeyya. <span class="bld">Sīlesu asamāhita</span>nti evarūpaṃ dussīlaṃ anācāraṃ kismiñci ādhipaccaṭṭhāne na ṭhapeyyāti attho. <span class="bld">Anaṅgavā hi te bālā</span>ti ‘‘aṅgametaṃ manussānaṃ, bhātā loke pavuccatī’’ti (jā. 1.4.58) kiñcāpi jeṭṭhakaniṭṭhabhātaro aṅgasamānatāya ‘‘aṅga’’nti vuttā, ime pana dussīlā, tasmā aṅgasamānā na honti. Yathā pana susāne chaḍḍitā petā matā, tatheva te. Tasmā tādisā ādhipaccaṭṭhāne na ṭhapetabbā. Kuṭumbañhi te vināsenti, vinaṭṭhakuṭumbassa ca daliddassa rājavasati nāma na sampajjati. <span class="bld">Āsīnāna</span>nti āgantvā nisinnānaṃ puttabhātānaṃ matasattānaṃ matakabhattaṃ viya dento ghāsacchādanamattameva padāpeyya. <span class="bld">Uṭṭhānasampanne</span>ti uṭṭhānavīriyena samannāgate.</p>
  2941. <p class="hangnum"><a name="para1512"></a><span class="paranum">1512</span>.</p>
  2942. <p class="gatha1"> ‘‘Sīlavā ca alolo ca, anurakkho ca rājino;</p>
  2943. <p class="gathalast">Āvī raho hito tassa, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2944. <p class="hangnum"><a name="para1513"></a><span class="paranum">1513</span>.</p>
  2945. <p class="gatha1"> ‘‘Chandaññū rājino cassa, cittaṭṭho assa rājino;</p>
  2946. <p class="gathalast">Asaṅkusakavuttiṃssa, sa rājavasatiṃ vase.</p>
  2947. <p class="hangnum"><a name="para1514"></a><span class="paranum">1514</span>.</p>
  2948. <p class="gatha1"> ‘‘Ucchādaye <a name="P6.0298"></a> ca nhāpaye, dhove pāde adhosiraṃ;</p>
  2949. <p class="gathalast">Āhatopi na kuppeyya, sa rājavasatiṃ vase’’ti.</p>
  2950. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">alolo</span>ti aluddho. <span class="bld">Cittaṭṭho</span>ti citte ṭhito, rājacittavasikoti attho. <span class="bld">Asaṅkusakavuttissā</span>ti appaṭilomavutti assa. <span class="bld">Adhosira</span>nti pāde dhovantopi adhosiraṃ katvā heṭṭhāmukhova dhoveyya, na rañño mukhaṃ ullokeyyāti attho.</p>
  2951. <p class="hangnum"><a name="para1515"></a><span class="paranum">1515</span>.</p>
  2952. <p class="gatha1"> ‘‘Kumbhampañjaliṃ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇaṃ;</p>
  2953. <p class="gathalast">Kimeva sabbakāmānaṃ, dātāraṃ dhīramuttamaṃ.</p>
  2954. <p class="hangnum"><a name="para1516"></a><span class="paranum">1516</span>.</p>
  2955. <p class="gatha1"> ‘‘Yo deti sayanaṃ vatthaṃ, yānaṃ āvasathaṃ gharaṃ;</p>
  2956. <p class="gathalast">Pajjunnoriva bhūtāni, bhogehi abhivassati.</p>
  2957. <p class="hangnum"><a name="para1517"></a><span class="paranum">1517</span>.</p>
  2958. <p class="gatha1"> ‘‘Esayyo <a name="V7.0194"></a><a name="M7.0203"></a> rājavasati, vattamāno yathā naro;</p>
  2959. <p class="gathalast">Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti.</p>
  2960. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kumbhampañjaliṃ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇa</span>nti vuddhiṃ paccāsīsanto puriso udakapūritaṃ kumbhaṃ disvā tassa añjaliṃ kareyya, cāṭañca sakuṇaṃ padakkhiṇaṃ kareyya. Añjaliṃ vā padakkhiṇaṃ vā karontassa te kiñci dātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Kimevā</span>ti yo pana sabbakāmānaṃ dātā dhīro ca, taṃ rājānaṃ kiṃkāraṇā na namasseyya. Rājāyeva hi namassitabbo ca ārādhetabbo ca. <span class="bld">Pajjunnorivā</span>ti megho viya. <span class="bld">Esayyo rājavasatī</span>ti ayyo yā ayaṃ mayā kathitā, esā rājavasati nāma rājasevakānaṃ anusāsanī. <span class="bld">Yathā</span>ti yāya rājavasatiyā vattamāno naro rājānaṃ ārādheti, rājūnañca santikā pūjaṃ labhati, sā esāti.</p>
  2961. <p class="gathalast">Evaṃ asamadhuro vidhurapaṇḍito buddhalīlāya rājavasatiṃ kathesi;</p>
  2962. <p class="centered">Rājavasatikaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  2963. <p class="centered">Antarapeyyālaṃ</p>
  2964. <p class="bodytext">Evaṃ puttadārañātimittasuhajjādayo anusāsantasseva tassa tayo divasā jātā. So divasassa pāripūriṃ ñatvā pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā ‘‘rājānaṃ apaloketvā māṇavena saddhiṃ gamissāmī’’ti ñātigaṇaparivuto rājanivesanaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito vattabbayuttakaṃ vacanaṃ avoca. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2965. <p class="hangnum"><a name="para1518"></a><span class="paranum">1518</span>.</p>
  2966. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ samanusāsitvā, ñātisaṅghaṃ vicakkhaṇo;</p>
  2967. <p class="gathalast">Parikiṇṇo suhadehi, rājānamupasaṅkami.</p>
  2968. <p class="hangnum"><a name="para1519"></a><span class="paranum">1519</span>.</p>
  2969. <p class="gatha1"> ‘‘Vanditvā <a name="P6.0299"></a> sirasā pāde, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ;</p>
  2970. <p class="gathalast">Vidhuro avaca rājānaṃ, paggahetvāna añjaliṃ.</p>
  2971. <p class="hangnum"><a name="para1520"></a><span class="paranum">1520</span>.</p>
  2972. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ <a name="V7.0195"></a><a name="M7.0204"></a> maṃ māṇavo neti, kattukāmo yathāmati;</p>
  2973. <p class="gathalast">Ñātīnatthaṃ pavakkhāmi, taṃ suṇohi arindama.</p>
  2974. <p class="hangnum"><a name="para1521"></a><span class="paranum">1521</span>.</p>
  2975. <p class="gatha1"> ‘‘Putte ca me udikkhesi, yañca maññaṃ ghare dhanaṃ;</p>
  2976. <p class="gathalast">Yathā pecca na hāyetha, ñātisaṅgho mayī gate.</p>
  2977. <p class="hangnum"><a name="para1522"></a><span class="paranum">1522</span>.</p>
  2978. <p class="gatha1"> ‘‘Yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati;</p>
  2979. <p class="gathalast">Evetaṃ khalitaṃ mayhaṃ, etaṃ passāmi accaya’’nti.</p>
  2980. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">suhadehī</span>ti suhadayehi ñātimittādīhi. <span class="bld">Yañca mañña</span>nti yañca me aññaṃ tayā ceva aññehi ca rājūhi dinnaṃ ghare aparimāṇaṃ dhanaṃ, taṃ sabbaṃ tvameva olokeyyāsi. <span class="bld">Peccā</span>ti pacchākāle. <span class="bld">Khalatī</span>ti pakkhalati. <span class="bld">Eveta</span>nti evaṃ etaṃ. Ahañhi bhūmiyaṃ khalitvā tattheva patiṭṭhitapuriso viya tumhesu khalitvā tumhesuyeva patiṭṭhahāmi. <span class="bld">Etaṃ passāmī</span>ti yo esa ‘‘kiṃ te rājā hotī’’ti māṇavena puṭṭhassa mama tumhe anoloketvā saccaṃ apekkhitvā ‘‘dāsohamasmī’’ti vadantassa accayo, etaṃ accayaṃ passāmi, añño pana me doso natthi, taṃ me accayaṃ tumhe khamatha, etaṃ hadaye katvā pacchā mama puttadāresu mā aparajjhitthāti.</p>
  2981. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā ‘‘paṇḍita, tava gamanaṃ mayhaṃ na ruccati, māṇavaṃ upāyena pakkosāpetvā ghātetvā kilañjena paṭicchādetuṃ mayhaṃ ruccatī’’ti dīpento gāthamāha –</p>
  2982. <p class="hangnum"><a name="para1523"></a><span class="paranum">1523</span>.</p>
  2983. <p class="gatha1"> ‘‘Sakkā na gantuṃ iti mayha hoti, chetvā vadhitvā idha kātiyānaṃ;</p>
  2984. <p class="gathalast">Idheva hohī iti mayha ruccati, mā tvaṃ agā uttamabhūripaññā’’ti.</p>
  2985. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">chetvā</span>ti idheva rājagehe taṃ pothetvā māretvā paṭicchādessāmīti.</p>
  2986. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘deva, tumhākaṃ ajjhāsayo evarūpo hoti, so tumhesu ayutto’’ti vatvā āha –</p>
  2987. <p class="hangnum"><a name="para1524"></a><span class="paranum">1524</span>.</p>
  2988. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="M7.0205"></a> hevadhammesu manaṃ paṇīdahi, atthe ca dhamme ca yutto bhavassu;</p>
  2989. <p class="gathalast">Dhiratthu kammaṃ akusalaṃ anariyaṃ, yaṃ katvā pacchā nirayaṃ vajeyya.</p>
  2990. <p class="hangnum"><a name="para1525"></a><span class="paranum">1525</span>.</p>
  2991. <p class="gatha1"> ‘‘Nevesa <a name="V7.0196"></a><a name="P6.0300"></a> dhammo na puneta kiccaṃ, ayiro hi dāsassa janinda issaro;</p>
  2992. <p class="gathalast">Ghātetuṃ jhāpetuṃ athopi hantuṃ, na ca mayha kodhatthi vajāmi cāha’’nti.</p>
  2993. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mā hevadhammesu manaṃ paṇīdahī</span>ti adhammesu anatthesu ayuttesu tava cittaṃ mā heva paṇidahīti attho. <span class="bld">Pacchā</span>ti yaṃ kammaṃ katvāpi ajarāmaro na hoti, atha kho pacchā nirayameva upapajjeyya. <span class="bld">Dhiratthu kamma</span>nti taṃ kammaṃ garahitaṃ atthu assa bhaveyya. <span class="bld">Nevesā</span>ti neva esa. <span class="bld">Ayiro</span>ti sāmiko. <span class="bld">Ghātetu</span>nti etāni ghātādīni kātuṃ ayiro dāsassa issaro, sabbānetāni kātuṃ labhati, mayhaṃ māṇave appamattakopi kodho natthi, dinnakālato paṭṭhāya tava cittaṃ sandhāretuṃ vaṭṭati, vajāmi ahaṃ narindāti āha –</p>
  2994. <p class="bodytext">Evaṃ vatvā mahāsatto rājānaṃ vanditvā rañño orodhe ca puttadāre ca rājaparisañca ovaditvā tesu sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkuṇitvā mahāviravaṃ viravantesuyeva rājanivesanā nikkhami. Sakalanagaravāsinopi ‘‘paṇḍito kira māṇavena saddhiṃ gamissati, etha, passissāma na’’nti mantayitvā rājaṅgaṇeyeva naṃ passiṃsu. Atha ne mahāsatto assāsetvā ‘‘tumhe mā cintayittha, sabbe saṅkhārā aniccā, sarīraṃ addhuvaṃ, yaso nāma vipattipariyosāno, apica tumhe dānādīsu puññesu appamattā hothā’’ti tesaṃ ovādaṃ datvā nivattāpetvā attano gehābhimukho pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe dhammapālakumāro bhātikagaṇaparivuto ‘‘pitu paccuggamanaṃ karissāmī’’ti nikkhanto nivesanadvāreyeva pitu sammukho ahosi. Mahāsatto taṃ disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto upaguyha ure nipajjāpetvā nivesanaṃ pāvisi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2995. <p class="hangnum"><a name="para1526"></a><span class="paranum">1526</span>.</p>
  2996. <p class="gatha1"> ‘‘Jeṭṭhaputtaṃ <a name="M7.0206"></a> upaguyha, vineyya hadaye daraṃ;</p>
  2997. <p class="gathalast">Assupuṇṇehi nettehi, pāvisī so mahāghara’’nti.</p>
  2998. <p class="bodytext">Ghare panassa sahassaputtā, sahassadhītaro, sahassabhariyāyo, ca sattavaṇṇadāsisatāni ca santi, tehi ceva avasesadāsidāsakammakarañātimittasuhajjādīhi ca sakalanivesanaṃ yugantavātābhighātapatitehi sālehi sālavanaṃ viya nirantaraṃ ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  2999. <p class="hangnum"><a name="para1527"></a><span class="paranum">1527</span>.</p>
  3000. <p class="gatha1"> ‘‘Sālāva <a name="V7.0197"></a> sammapatitā, mālutena pamadditā;</p>
  3001. <p class="gathalast">Senti puttā ca dārā ca, vidhurassa nivesane.</p>
  3002. <p class="hangnum"><a name="para1528"></a><span class="paranum">1528</span>.</p>
  3003. <p class="gatha1"> ‘‘Itthisahassaṃ <a name="P6.0301"></a> bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca;</p>
  3004. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.</p>
  3005. <p class="hangnum"><a name="para1529"></a><span class="paranum">1529</span>.</p>
  3006. <p class="gatha1"> ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3007. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.</p>
  3008. <p class="hangnum"><a name="para1530"></a><span class="paranum">1530</span>.</p>
  3009. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3010. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.</p>
  3011. <p class="hangnum"><a name="para1531"></a><span class="paranum">1531</span>.</p>
  3012. <p class="gatha1"> ‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;</p>
  3013. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.</p>
  3014. <p class="hangnum"><a name="para1532"></a><span class="paranum">1532</span>.</p>
  3015. <p class="gatha1"> ‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca;</p>
  3016. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkantuṃ, kasmā no vijahissasi.</p>
  3017. <p class="hangnum"><a name="para1533"></a><span class="paranum">1533</span>.</p>
  3018. <p class="gatha1"> ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3019. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.</p>
  3020. <p class="hangnum"><a name="para1534"></a><span class="paranum">1534</span>.</p>
  3021. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3022. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.</p>
  3023. <p class="hangnum"><a name="para1535"></a><span class="paranum">1535</span>.</p>
  3024. <p class="gatha1"> ‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;</p>
  3025. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasī’’ti.</p>
  3026. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0207"></a> <span class="bld">sentī</span>ti mahātale chinnapādā viya patitā āvattantā parivattantā sayanti. <span class="bld">Itthisahassaṃ bhariyāna</span>nti bhariyānameva itthīnaṃ sahassaṃ. <span class="bld">Kasmā no vijahissasī</span>ti kena kāraṇena amhe vijahissasīti parideviṃsu.</p>
  3027. <p class="bodytext">Mahāsatto <a name="V7.0198"></a> sabbaṃ taṃ mahājanaṃ assāsetvā ghare avasesakiccāni katvā antojanañca bahijanañca ovaditvā ācikkhitabbayuttakaṃ sabbaṃ ācikkhitvā puṇṇakassa santikaṃ gantvā attano niṭṭhitakiccataṃ ārocesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3028. <p class="hangnum"><a name="para1536"></a><span class="paranum">1536</span>.</p>
  3029. <p class="gatha1"> ‘‘Katvā gharesu kiccāni, anusāsitvā sakaṃ janaṃ;</p>
  3030. <p class="gathalast">Mittāmacce ca bhacce ca, puttadāre ca bandhave.</p>
  3031. <p class="hangnum"><a name="para1537"></a><span class="paranum">1537</span>.</p>
  3032. <p class="gatha1"> ‘‘Kammantaṃ saṃvidhetvāna, ācikkhitvā ghare dhanaṃ;</p>
  3033. <p class="gathalast">Nidhiñca iṇadānañca, puṇṇakaṃ etadabravi.</p>
  3034. <p class="hangnum"><a name="para1538"></a><span class="paranum">1538</span>.</p>
  3035. <p class="gatha1"> ‘‘Avasī tuvaṃ mayha tīhaṃ agāre, katāni kiccāni gharesu mayhaṃ;</p>
  3036. <p class="gathalast">Anusāsitā puttadārā mayā ca, karoma kaccāna yathāmatiṃ te’’ti.</p>
  3037. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kammantaṃ saṃvidhetvānā</span>ti ‘‘evañca kātuṃ vaṭṭatī’’ti ghare kattabbayuttakaṃ kammaṃ saṃvidahitvā. <span class="bld">Nidhi</span>nti nidahitvā ṭhapitadhanaṃ. <span class="bld">Iṇadāna</span>nti iṇavasena saṃyojitadhanaṃ. <span class="bld">Yathāmatiṃ te</span>ti idāni tava ajjhāsayānurūpaṃ karomāti vadati.</p>
  3038. <p class="bodytext">Puṇṇako <a name="P6.0302"></a> āha –</p>
  3039. <p class="hangnum"><a name="para1539"></a><span class="paranum">1539</span>.</p>
  3040. <p class="gatha1"> ‘‘Sace hi katte anusāsitā te, puttā ca dārā anujīvino ca;</p>
  3041. <p class="gathalast">Handehi dānī taramānarūpo, dīgho hi addhāpi ayaṃ puratthā.</p>
  3042. <p class="hangnum"><a name="para1540"></a><span class="paranum">1540</span>.</p>
  3043. <p class="gatha1"> ‘‘Achambhitova gaṇhāhi, ājāneyyassa vāladhiṃ;</p>
  3044. <p class="gathalast">Idaṃ pacchimakaṃ tuyhaṃ, jīvalokassa dassana’’nti.</p>
  3045. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0208"></a> <span class="bld">katte</span>ti somanassappatto yakkho mahāsattaṃ ālapati. <span class="bld">Dīgho hi addhāpī</span>ti gantabbamaggopi dīgho. <span class="bld">‘‘Achambhitovā’’</span>ti idaṃ so heṭṭhāpāsādaṃ anotaritvā tatova gantukāmo hutvā avaca.</p>
  3046. <p class="bodytext">Atha naṃ mahāsatto āha –</p>
  3047. <p class="hangnum"><a name="para1541"></a><span class="paranum">1541</span>.</p>
  3048. <p class="gatha1"> ‘‘Sohaṃ <a name="V7.0199"></a> kissa nu bhāyissaṃ, yassa me natthi dukkaṭaṃ;</p>
  3049. <p class="gathalast">Kāyena vācā manasā, yena gaccheyya duggati’’nti.</p>
  3050. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sohaṃ kissa nu bhāyissa</span>nti idaṃ mahāsatto ‘‘achambhitova gaṇhāhī’’ti vuttattā evamāha.</p>
  3051. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto sīhanādaṃ naditvā achambhito kesarasīho viya nibbhayo hutvā ‘‘ayaṃ sāṭako mama aruciyā mā muccatū’’ti adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā daḷhaṃ nivāsetvā assassa vāladhiṃ viyūhitvā ubhohi hatthehi daḷhaṃ vāladhiṃ gahetvā dvīhi pādehi assassa ūrūsu paliveṭhetvā ‘‘māṇava, gahito me vāladhi, yathāruci yāhī’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe puṇṇako manomayasindhavassa saññaṃ adāsi. So paṇḍitaṃ ādāya ākāse pakkhandi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3052. <p class="hangnum"><a name="para1542"></a><span class="paranum">1542</span>.</p>
  3053. <p class="gatha1"> ‘‘So assarājā vidhuraṃ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe;</p>
  3054. <p class="gathalast">Sākhāsu selesu asajjamāno, kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsī’’ti.</p>
  3055. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sākhāsu selesu asajjamāno</span>ti puṇṇako kira cintesi ‘‘dūraṃ agantvāva imaṃ himavantappadese rukkhesu pabbatesu ca pothetvā māretvā hadayamaṃsaṃ ādāya kaḷevaraṃ pabbatantare <a name="P6.0303"></a> chaḍḍetvā nāgabhavanameva gamissāmī’’ti. So rukkhe ca pabbate ca apariharitvā tesaṃ majjheneva assaṃ pesesi. Mahāsattassānubhāvena rukkhāpi pabbatāpi sarīrato ubhosu passesu ratanamattaṃ paṭikkamanti. So ‘‘mato vā, no vā’’ti parivattitvā mahāsattassa mukhaṃ olokento kañcanādāsamiva vippasannaṃ disvā ‘‘ayaṃ evaṃ na maratī’’ti punapi sakalahimavantappadese rukkhe ca pabbate ca tikkhattuṃ pothento pesesi<a name="M7.0209"></a>. Evaṃ pothentopi tatheva rukkhapabbatā dūrameva paṭikkamantiyeva. Mahāsatto pana kilantakāyo ahosi. Atha puṇṇako ‘‘ayaṃ neva marati, idāni vātakkhandhe cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti kodhābhibhūto sattamaṃ vātakkhandhaṃ pakkhandi. Bodhisattassānubhāvena vātakkhandho dvidhā hutvā bodhisattassa okāsaṃ akāsi. Tato verambhavātehi paharāpesi, verambhavātāpi satasahassaasanisaddo viya hutvā bodhisattassa okāsaṃ adaṃsu. So puṇṇako tassa antarāyābhāvaṃ passanto taṃ ādāya kāḷapabbataṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3056. <p class="gatha1">‘‘So <a name="V7.0200"></a> assarājā vidhuraṃ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe;</p>
  3057. <p class="gathalast">Sākhāsu selesu asajjamāno, kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsī’’ti.</p>
  3058. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asajjamāno</span>ti alaggamāno appaṭihaññamāno vidhurapaṇḍitaṃ vahanto kāḷapabbatamatthakaṃ upāgato.</p>
  3059. <p class="bodytext">Evaṃ puṇṇakassa mahāsattaṃ gahetvā gatakāle paṇḍitassa puttadārādayo puṇṇakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā tattha mahāsattaṃ adisvā chinnapādā viya patitvā aparāparaṃ parivattamānā mahāsaddena parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3060. <p class="hangnum"><a name="para1543"></a><span class="paranum">1543</span>.</p>
  3061. <p class="gatha1"> ‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca;</p>
  3062. <p class="gatha2">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena;</p>
  3063. <p class="gathalast">Vidhuraṃ ādāya gacchati’.</p>
  3064. <p class="gatha1">‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3065. <p class="gatha2">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena;</p>
  3066. <p class="gathalast">Vidhuraṃ ādāya gacchati’.</p>
  3067. <p class="gatha1">‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3068. <p class="gatha2">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena;</p>
  3069. <p class="gathalast">Vidhuraṃ ādāya gacchati’.</p>
  3070. <p class="hangnum"><a name="para1544"></a><span class="paranum">1544</span>.</p>
  3071. <p class="gatha1"> ‘‘Samāgatā <a name="M7.0210"></a> jānapadā, negamā ca samāgatā;</p>
  3072. <p class="gatha2">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena;</p>
  3073. <p class="gathalast">Vidhuraṃ ādāya gacchati’.</p>
  3074. <p class="hangnum"><a name="para1545"></a><span class="paranum">1545</span>.</p>
  3075. <p class="gatha1"> ‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca;</p>
  3076. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’.</p>
  3077. <p class="gatha1">‘‘Orodhā <a name="V7.0201"></a> ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3078. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’.</p>
  3079. <p class="gatha1">‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3080. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’.</p>
  3081. <p class="hangnum"><a name="para1546"></a><span class="paranum">1546</span>.</p>
  3082. <p class="gatha1"> Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;</p>
  3083. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’’’ti.</p>
  3084. <p class="bodytext">Evaṃ pakkanditvā ca pana te sabbepi sakalanagaravāsīhi saddhiṃ roditvā rājadvāraṃ agamaṃsu. Rājā mahantaṃ paridevasaddaṃ sutvā sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘tumhe kasmā paridevathā’’ti pucchi. Athassa te ‘‘deva, so kira māṇavo na brāhmaṇo, yakkho pana brāhmaṇavaṇṇena āgantvā paṇḍitaṃ ādāya gato, tena vinā <a name="P6.0304"></a> amhākaṃ jīvitaṃ natthi. Sace so ito sattame divase nāgamissati, sakaṭasatehi sakaṭasahassehi ca dārūni saṅkaḍḍhitvā sabbe mayaṃ aggiṃ ujjāletvā pavisissāmā’’ti imamatthaṃ ārocentā imaṃ gāthamāhaṃsu –</p>
  3085. <p class="hangnum"><a name="para1547"></a><span class="paranum">1547</span>.</p>
  3086. <p class="gatha1"> ‘‘Sace so sattarattena, nāgacchissati paṇḍito;</p>
  3087. <p class="gathalast">Sabbe aggiṃ pavekkhāma, natthattho jīvitena no’’ti.</p>
  3088. <p class="bodytext">Sammāsambuddhassa parinibbutakālepi ‘‘mayaṃ aggiṃ pavisitvā marissāmā’’ti vattāro nāma nāhesuṃ. Aho subhāsitaṃ mahāsatte nāgarehīti. Rājā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe mā cintayittha, mā <a name="M7.0211"></a> socittha, mā paridevittha, madhurakatho paṇḍito māṇavaṃ dhammakathāya palobhetvā attano pādesu pātetvā sakalanagaravāsīnaṃ assumukhaṃ hāsayanto na cirasseva āgamissatī’’ti assāsento gāthamāha –</p>
  3089. <p class="hangnum"><a name="para1548"></a><span class="paranum">1548</span>.</p>
  3090. <p class="gatha1"> ‘‘Paṇḍito ca viyatto ca, vibhāvī ca vicakkhaṇo;</p>
  3091. <p class="gathalast">Khippaṃ mociya attānaṃ, mā bhāyitthāgamissatī’’ti.</p>
  3092. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">viyatto</span>ti veyyattiyā vicāraṇapaññāya samannāgato. <span class="bld">Vibhāvī</span>ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ vibhāvetvā dassetvā kathetuṃ samattho. <span class="bld">Vicakkhaṇo</span>ti taṅkhaṇeyeva ṭhānuppattikāya kāraṇacintanapaññāya <a name="V7.0202"></a> yutto. <span class="bld">Mā bhāyitthā</span>ti mā bhāyatha, attānaṃ mocetvā khippaṃ āgamissatīti assāseti.</p>
  3093. <p class="bodytext">Nāgarāpi ‘‘paṇḍito kira rañño kathetvā gato bhavissatī’’ti assāsaṃ paṭilabhitvā attano gehāni pakkamiṃsu.</p>
  3094. <p class="centered">Antarapeyyālo niṭṭhito.</p>
  3095. <p class="centered">Sādhunaradhammakaṇḍaṃ</p>
  3096. <p class="bodytext">Puṇṇakopi mahāsattaṃ kāḷāgirimatthake ṭhapetvā ‘‘imasmiṃ jīvamāne mayhaṃ vuḍḍhi nāma natthi, imaṃ māretvā hadayamaṃsaṃ gahetvā nāgabhavanaṃ gantvā vimalāya datvā irandhatiṃ gahetvā devalokaṃ gamissāmī’’ti cintesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3097. <p class="hangnum"><a name="para1549"></a><span class="paranum">1549</span>.</p>
  3098. <p class="gatha1"> ‘‘So tattha gantvāna vicintayanto, uccāvacā cetanakā bhavanti;</p>
  3099. <p class="gathalast">Nayimassa jīvena mamatthi kiñci, hantvānimaṃ hadayamānayissa’’nti.</p>
  3100. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so</span>ti so puṇṇako. <span class="bld">Tattha gantvānā</span>ti gantvā tattha kāḷāgirimatthake ṭhito. <span class="bld">Uccāvacā cetanakā bhavantī</span>ti khaṇe khaṇe uppajjamānā <a name="M7.0212"></a> cetanā uccāpi avacāpi uppajjanti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ mametassa jīvitadānacetanāpi uppajjeyyāti. Imassa <a name="P6.0305"></a> pana jīvitena tahiṃ nāgabhavane mama appamattakampi kiñci kiccaṃ natthi, idhevimaṃ māretvā assa hadayaṃ ānayissāmīti sanniṭṭhānamakāsīti attho.</p>
  3101. <p class="bodytext">Tato puna cintesi ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ sahatthena amāretvā bheravarūpadassanena jīvitakkhayaṃ pāpeyya’’nti. So bheravayakkharūpaṃ nimminitvā mahāsattaṃ tajjento āgantvā taṃ pātetvā dāṭhānaṃ antare katvā khāditukāmo viya ahosi, mahāsattassa lomahaṃsanamattampi nāhosi. Tato sīharūpena mattamahāhatthirūpena ca āgantvā dāṭhāhi ceva dantehi ca vijjhitukāmo viya ahosi. Tathāpi abhāyantassa ekadoṇikanāvappamāṇaṃ mahantaṃ sappavaṇṇaṃ nimminitvā assasanto passasanto ‘‘susū’’ti saddaṃ karonto āgantvā mahāsattassa sakalasarīraṃ veṭhetvā matthake phaṇaṃ katvā aṭṭhāsi, tassa sārajjamattampi nāhosi. Atha ‘‘naṃ pabbatamatthake ṭhapetvā pātetvā <a name="V7.0203"></a> cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti mahāvātaṃ samuṭṭhāpesi. So tassa kesaggamattampi cāletuṃ nāsakkhi. Atha naṃ tattheva pabbatamatthake ṭhapetvā hatthī viya khajjūrirukkhaṃ pabbataṃ aparāparaṃ cālesi, tathāpi naṃ ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi cāletuṃ nāsakkhi.</p>
  3102. <p class="bodytext">Tato ‘‘saddasantāsenassa hadayaphālanaṃ katvā māressāmī’’ti antopabbataṃ pavisitvā pathaviñca nabhañca ekaninnādaṃ karonto mahānādaṃ nadi, evampissa sārajjamattampi nāhosi. Jānāti hi mahāsatto ‘‘yakkhasīhahatthināgarājavesehi āgatopi mahāvātavuṭṭhiṃ samuṭṭhāpakopi pabbatacalanaṃ karontopi antopabbataṃ pavisitvā nādaṃ vissajjentopi māṇavoyeva, na añño’’ti. Tato puṇṇako cintesi ‘‘nāhaṃ imaṃ bāhirupakkamena māretuṃ sakkomi, sahattheneva naṃ māressāmī’’ti. Tato yakkho mahāsattaṃ pabbatamuddhani ṭhapetvā pabbatapādaṃ gantvā maṇikkhandhe paṇḍusuttaṃ pavesento viya pabbataṃ pavisitvā tāsento vagganto antopabbatena uggantvā mahāsattaṃ pāde daḷhaṃ <a name="M7.0213"></a> gahetvā parivattetvā adhosiraṃ katvā anālambe ākāse vissajjesi. Tena vuttaṃ –</p>
  3103. <p class="hangnum"><a name="para1550"></a><span class="paranum">1550</span>.</p>
  3104. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="P6.0306"></a> tattha gantvā pabbatantarasmiṃ, anto pavisitvāna paduṭṭhacitto;</p>
  3105. <p class="gathalast">Asaṃvutasmiṃ jagatippadese, adhosiraṃ dhārayi kātiyāno’’ti.</p>
  3106. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so tattha gantvā</span>ti so puṇṇako pabbatamatthakā pabbatapādaṃ gantvā tattha pabbatantare ṭhatvā tassa anto pavisitvā pabbatamatthake ṭhitassa heṭṭhā paññāyamāno asaṃvute bhūmipadese dhāresīti. Na āditova dhāresi, tattha pana taṃ khipitvā pannarasayojanamattaṃ bhaṭṭhakāle pabbatamuddhani ṭhitova hatthaṃ vaḍḍhetvā adhosiraṃ bhassantaṃ pādesu gahetvā adhosirameva ukkhipitvā mukhaṃ olokento ‘‘na maratī’’ti ñatvā dutiyampi khipitvā tiṃsayojanamattaṃ bhaṭṭhakāle tatheva ukkhipitvā puna tassa mukhaṃ olokento jīvantameva disvā cintesi ‘‘sace idāni saṭṭhiyojanamattaṃ bhassitvā na marissati, pādesu naṃ gahetvā pabbatamuddhani pothetvā māressāmī’’ti atha naṃ tatiyampi khipitvā saṭṭhiyojanamattaṃ bhaṭṭhakāle hatthaṃ vaḍḍhetvā pādesu gahetvā ukkhipi. Tato mahāsatto cintesi ‘‘ayaṃ maṃ paṭhamaṃ pannarasayojanaṭṭhānaṃ khipi, dutiyampi tiṃsayojanaṃ, tatiyampi saṭṭhiyojanaṃ, idāni puna maṃ na khipissati, ukkhipantoyeva pabbatamuddhani paharitvā māressati, yāva maṃ ukkhipitvā pabbatamuddhani na potheti, tāva naṃ adhosiro hutvā olambantova māraṇakāraṇaṃ pucchissāmī’’ti. Evaṃ cintetvā <a name="V7.0204"></a> ca pana so achambhito asantasanto tathā akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘dhārayi kātiyāno’’ti, tikkhattuṃ khipitvā dhārayīti attho.</p>
  3107. <p class="hangnum"><a name="para1551"></a><span class="paranum">1551</span>.</p>
  3108. <p class="gatha1"> ‘‘So lambamāno narake papāte, mahabbhaye lomahaṃse vidugge;</p>
  3109. <p class="gathalast">Asantasanto kurūnaṃ kattuseṭṭho, iccabravi puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ.</p>
  3110. <p class="hangnum"><a name="para1552"></a><span class="paranum">1552</span>.</p>
  3111. <p class="gatha1"> ‘‘Ariyāvakāsosi <a name="M7.0214"></a> anariyarūpo, asaññato saññatasannikāso;</p>
  3112. <p class="gathalast">Accāhitaṃ kammaṃ karosi ludraṃ, bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñci.</p>
  3113. <p class="hangnum"><a name="para1553"></a><span class="paranum">1553</span>.</p>
  3114. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ maṃ papātasmiṃ papātumicchasi, ko nu tavattho maraṇena mayhaṃ;</p>
  3115. <p class="gathalast">Amānusasseva tavajja vaṇṇo, ācikkha me tvaṃ katamāsi devatāti.</p>
  3116. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so lambamāno</span>ti so kurūnaṃ kattuseṭṭho tatiyavāre lambamāno. <span class="bld">Ariyāvakāso</span>ti rūpena ariyasadiso devavaṇṇo hutvā carasi. <span class="bld">Asaññato</span>ti kāyādīhi asaññato <a name="P6.0307"></a> dussīlo. <span class="bld">Accāhita</span>nti hitātikkantaṃ, atiahitaṃ vā. <span class="bld">Bhāve ca te</span>ti tava citte appamattakampi kusalaṃ natthi. <span class="bld">Amānusasseva tavajja vaṇṇo</span>ti ajja tava idaṃ kāraṇaṃ amānusasseva. <span class="bld">Katamāsi devatā</span>ti yakkhānaṃ antare katarayakkho nāma tvaṃ.</p>
  3117. <p class="bodytext">Puṇṇako āha –</p>
  3118. <p class="hangnum"><a name="para1554"></a><span class="paranum">1554</span>.</p>
  3119. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho, rañño kuverassa hi so sajibbo;</p>
  3120. <p class="gathalast">Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo, brahā sucī vaṇṇabalūpapanno.</p>
  3121. <p class="hangnum"><a name="para1555"></a><span class="paranum">1555</span>.</p>
  3122. <p class="gatha1"> ‘‘Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāmi, irandhatī nāma sā nāgakaññā;</p>
  3123. <p class="gathalast">Tassā sumajjhāya piyāya hetu, patārayiṃ tuyha vadhāya dhīrā’’ti.</p>
  3124. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sajibbo</span>ti sajīvo amacco. <span class="bld">Brahā</span>ti ārohapariṇāhasampanno uṭṭhāpitakañcanarūpasadiso. <span class="bld">Vaṇṇabalūpapanno</span>ti sarīravaṇṇena ca kāyabalena ca upagato. <span class="bld">Tassānuja</span>nti tassa anujātaṃ dhītaraṃ. <span class="bld">Patārayi</span>nti cittaṃ pavattesiṃ, sanniṭṭhānamakāsinti attho.</p>
  3125. <p class="bodytext">Taṃ <a name="V7.0205"></a><a name="M7.0215"></a> sutvā mahāsatto ‘‘ayaṃ loko duggahitena nassati, nāgamāṇavikaṃ patthentassa mama maraṇena kiṃ payojanaṃ, tathato kāraṇaṃ jānissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  3126. <p class="hangnum"><a name="para1556"></a><span class="paranum">1556</span>.</p>
  3127. <p class="gatha1"> ‘‘Mā heva tvaṃ yakkha ahosi mūḷho, naṭṭhā bahū duggahītena loke;</p>
  3128. <p class="gathalast">Kiṃ te sumajjhāya piyāya kiccaṃ, maraṇena me iṅgha suṇomi sabba’’nti.</p>
  3129. <p class="bodytext">Taṃ sutvā tassa ācikkhanto puṇṇako āha –</p>
  3130. <p class="hangnum"><a name="para1557"></a><span class="paranum">1557</span>.</p>
  3131. <p class="gatha1"> ‘‘Mahānubhāvassa mahoragassa, dhītukāmo ñātibhatohamasmi;</p>
  3132. <p class="gathalast">Taṃ yācamānaṃ sasuro avoca, yathā mamaññiṃsu sukāmanītaṃ.</p>
  3133. <p class="hangnum"><a name="para1558"></a><span class="paranum">1558</span>.</p>
  3134. <p class="gatha1"> ‘‘Dajjemu kho te sutanuṃ sunettaṃ, sucimhitaṃ candanalittagattaṃ;</p>
  3135. <p class="gatha2">Sace tuvaṃ hadayaṃ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māharesi;</p>
  3136. <p class="gathalast">Etena <a name="P6.0308"></a> vittena kumāri labbhā, naññaṃ dhanaṃ uttari patthayāma.</p>
  3137. <p class="hangnum"><a name="para1559"></a><span class="paranum">1559</span>.</p>
  3138. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ na mūḷhosmi suṇohi katte, na cāpi me duggahitatthi kiñci;</p>
  3139. <p class="gathalast">Hadayena te dhammaladdhena nāgā, irandhatiṃ nāgakaññaṃ dadanti.</p>
  3140. <p class="hangnum"><a name="para1560"></a><span class="paranum">1560</span>.</p>
  3141. <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā ahaṃ tuyhaṃ vadhāya yutto, evaṃ mamattho maraṇena tuyhaṃ;</p>
  3142. <p class="gathalast">Idheva taṃ narake pātayitvā, hantvāna taṃ hadayamānayissa’’nti.</p>
  3143. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhītukāmo</span>ti dhītaraṃ kāmemi patthemi, dhītu atthāya vicarāmi. <span class="bld">Ñātibhatohamasmī</span>ti tasmā tassa ñātibhatako nāma ahaṃ amhi. <span class="bld">Ta</span>nti <a name="M7.0216"></a> taṃ nāgakaññaṃ. <span class="bld">Yācamāna</span>nti yācantaṃ maṃ. <span class="bld">Yathā ma</span>nti yasmā maṃ. <span class="bld">Aññiṃsū</span>ti jāniṃsu. <span class="bld">Sukāmanīta</span>nti suṭṭhu esa kāmena nītoti sukāmanīto, taṃ sukāmanītaṃ. Tasmā sasuro <span class="bld">‘dajjemu kho te’’</span>tiādimavoca. Tattha <span class="bld">dajjemū</span>ti dadeyyāma. <span class="bld">Sutanu</span>nti sundarasarīraṃ. <span class="bld">Idha māharesī</span>ti idha nāgabhavane dhammena laddhā āhareyyāsīti.</p>
  3144. <p class="bodytext">Tassa taṃ kathaṃ sutvā mahāsatto cintesi ‘‘vimalāya mama hadayena kiccaṃ natthi, varuṇanāgarājena mama dhammakathaṃ sutvā maṇinā maṃ pūjetvā tattha gatena mama dhammakathikabhāvo vaṇṇito <a name="V7.0206"></a> bhavissati, tato vimalāya mama dhammakathāya dohaḷo uppanno bhavissati, varuṇena duggahitaṃ gahetvā puṇṇako āṇatto bhavissati, svāyaṃ attanā duggahitena maṃ māretuṃ evarūpaṃ dukkhaṃ pāpesi, mama paṇḍitabhāvo ṭhānuppattikāraṇacintanasamatthatā imasmiṃ maṃ mārente kiṃ karissati, handāhaṃ saññāpessāmi na’’nti. Cintetvā ca pana ‘‘māṇava, sādhunaradhammaṃ nāma jānāmi, yāvāhaṃ na marāmi, tāva maṃ pabbatamuddhani nisīdāpetvā sādhunaradhammaṃ nāma suṇohi, pacchā yaṃ icchasi, taṃ kareyyāsī’’ti vatvā sādhunaradhammaṃ vaṇṇetvā attano jīvitaṃ āharāpento so adhosiro olambantova gāthamāha –</p>
  3145. <p class="hangnum"><a name="para1561"></a><span class="paranum">1561</span>.</p>
  3146. <p class="gatha1"> ‘‘Khippaṃ mamaṃ uddhara kātiyāna, hadayena me yadi te atthi kiccaṃ;</p>
  3147. <p class="gathalast">Ye <a name="P6.0309"></a> kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva te pātukaromi ajjā’’ti.</p>
  3148. <p class="bodytext">Taṃ sutvā puṇṇako ‘‘ayaṃ paṇḍitena devamanussānaṃ akathitapubbo dhammo bhavissati, khippameva naṃ uddharitvā sādhunaradhammaṃ suṇissāmī’’ti cintetvā mahāsattaṃ ukkhipitvā pabbatamuddhani nisīdāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3149. <p class="hangnum"><a name="para1562"></a><span class="paranum">1562</span>.</p>
  3150. <p class="gatha1"> ‘‘So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, nagamuddhani khippaṃ patiṭṭhapetvā;</p>
  3151. <p class="gathalast">Assatthamāsīnaṃ samekkhiyāna, paripucchi kattāramanomapaññaṃ.</p>
  3152. <p class="hangnum"><a name="para1563"></a><span class="paranum">1563</span>.</p>
  3153. <p class="gatha1"> ‘‘Samuddhaṭo <a name="M7.0217"></a> mesi tuvaṃ papātā, hadayena te ajja mamatthi kiccaṃ;</p>
  3154. <p class="gathalast">Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva me pātukarohi ajjā’’ti.</p>
  3155. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">assatthamāsīna</span>nti laddhassāsaṃ hutvā nisinnaṃ. <span class="bld">Samekkhiyānā</span>ti disvā. <span class="bld">Sādhunarassa dhammā</span>ti narassa sādhudhammā, sundaradhammāti attho.</p>
  3156. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto āha –</p>
  3157. <p class="hangnum"><a name="para1564"></a><span class="paranum">1564</span>.</p>
  3158. <p class="gatha1"> ‘‘Samuddhaṭo tyasmi ahaṃ papātā, hadayena me yadi te atthi kiccaṃ;</p>
  3159. <p class="gathalast">Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva te pātukaromi ajjā’’ti.</p>
  3160. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tyasmī</span>ti tayā asmi.</p>
  3161. <p class="bodytext">Atha <a name="V7.0207"></a> naṃ mahāsatto ‘‘kiliṭṭhagattomhi, nhāyāmi tāvā’’ti āha. Yakkhopi ‘‘sādhū’’ti nhānodakaṃ āharitvā nhātakāle mahāsattassa dibbadussagandhamālādīni datvā alaṅkatappaṭiyattakāle dibbabhojanaṃ adāsi. Atha mahāsatto bhuttabhojano kāḷāgirimatthakaṃ alaṅkārāpetvā āsanaṃ paññāpetvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā buddhalīlāya sādhunaradhammaṃ desento gāthamāha –</p>
  3162. <p class="hangnum"><a name="para1565"></a><span class="paranum">1565</span>.</p>
  3163. <p class="gatha1"> ‘‘Yātānuyāyī ca bhavāhi māṇava, allañca pāṇiṃ parivajjayassu;</p>
  3164. <p class="gathalast">Mā <a name="P6.0310"></a> cassu mittesu kadāci dubbhī, mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche’’ti.</p>
  3165. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">allañca pāṇiṃ parivajjayassū</span>ti allaṃ tintaṃ pāṇiṃ mā dahi mā jhāpehi.</p>
  3166. <p class="bodytext">Yakkho saṃkhittena bhāsite cattāro sādhunaradhamme bujjhituṃ asakkonto vitthārena pucchanto gāthamāha –</p>
  3167. <p class="hangnum"><a name="para1566"></a><span class="paranum">1566</span>.</p>
  3168. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ <a name="M7.0218"></a> nu yātaṃ anuyāyi hoti, allañca pāṇiṃ dahate kathaṃ so;</p>
  3169. <p class="gathalast">Asatī ca kā ko pana mittadubbho, akkhāhi me pucchito etamattha’’nti.</p>
  3170. <p class="bodytext">Mahāsattopissa kathesi –</p>
  3171. <p class="hangnum"><a name="para1567"></a><span class="paranum">1567</span>.</p>
  3172. <p class="gatha1"> ‘‘Asanthutaṃ nopi ca diṭṭhapubbaṃ, yo āsanenāpi nimantayeyya;</p>
  3173. <p class="gathalast">Tasseva atthaṃ puriso kareyya, yātānuyāyīti tamāhu paṇḍitā.</p>
  3174. <p class="hangnum"><a name="para1568"></a><span class="paranum">1568</span>.</p>
  3175. <p class="gatha1"> ‘‘Yassekarattampi ghare vaseyya, yatthannapānaṃ puriso labheyya;</p>
  3176. <p class="gathalast">Na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye, adubbhapāṇiṃ dahate mittadubbho.</p>
  3177. <p class="hangnum"><a name="para1569"></a><span class="paranum">1569</span>.</p>
  3178. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā;</p>
  3179. <p class="gathalast">Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako.</p>
  3180. <p class="hangnum"><a name="para1570"></a><span class="paranum">1570</span>.</p>
  3181. <p class="gatha1"> ‘‘Puṇṇampi cemaṃ pathaviṃ dhanena, dajjitthiyā puriso sammatāya;</p>
  3182. <p class="gathalast">Laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi, tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche.</p>
  3183. <p class="hangnum"><a name="para1571"></a><span class="paranum">1571</span>.</p>
  3184. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ <a name="V7.0208"></a> kho yātaṃ anuyāyi hoti,</p>
  3185. <p class="gatha2">Allañca pāṇiṃ dahate punevaṃ;</p>
  3186. <p class="gatha3">Asatī ca sā so pana mittadubbho,</p>
  3187. <p class="gathalast">So dhammiko hohi jahassu adhamma’’nti.</p>
  3188. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0311"></a> <span class="bld">asanthuta</span>nti ekāhadvīhampi ekato avutthapubbaṃ. <span class="bld">Yo āsanenāpī</span>ti yo evarūpaṃ puggalaṃ āsanamattenapi nimantayeyya, pageva annapānādīhi. <span class="bld">Tassevā</span>ti tassa pubbakārissa atthaṃ puriso karoteva. <span class="bld">Yātānuyāyī</span>ti pubbakāritāya yātassa puggalassa anuyāyī<a name="M7.0219"></a>. Paṭhamaṃ karonto hi yāyī nāma, pacchā karonto anuyāyī nāmāti evaṃ paṇḍitā kathenti. Ayaṃ devarāja, paṭhamo sādhunaradhammo. <span class="bld">Adubbhapāṇi</span>nti adubbhakaṃ attano bhuñjanahatthameva dahanto hi mittadubbhī nāma hoti. Iti allahatthassa ajjhāpanaṃ nāma ayaṃ dutiyo sādhunaradhammo. <span class="bld">Na tassā</span>ti tassa sākhaṃ vā pattaṃ vā na bhañjeyya. Kiṃkāraṇā? Mittadubbho hi pāpako. Iti paribhuttacchāyassa acetanassa rukkhassapi pāpaṃ karonto mittadubbhī nāma hoti, kimaṅgaṃ pana manussabhūtassāti. Evaṃ mittesu adubbhanaṃ nāma ayaṃ tatiyo sādhunaradhammo. <span class="bld">Dajjitthiyā</span>ti dadeyya itthiyā. <span class="bld">Sammatāyā</span>ti ‘‘ahameva tassā piyo, na añño, maññeva sā icchatī’’ti evaṃ suṭṭhu matāya. <span class="bld">Laddhā khaṇa</span>nti aticārassa okāsaṃ labhitvā. <span class="bld">Asatīna</span>nti asaddhammasamannāgatānaṃ itthīnaṃ. Iti mātugāmaṃ nissāya pāpassa akaraṇaṃ nāma ayaṃ catuttho sādhunaradhammo. <span class="bld">So dhammiko hohī</span>ti devarāja, so tvaṃ imehi catūhi sādhunaradhammehi yutto hohīti.</p>
  3189. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto yakkhassa cattāro sādhunaradhamme buddhalīlāya kathesi.</p>
  3190. <p class="centered">Sādhunaradhammakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  3191. <p class="centered">Kāḷāgirikaṇḍaṃ</p>
  3192. <p class="bodytext">Te dhamme suṇantoyeva puṇṇako sallakkhesi ‘‘catūsupi ṭhānesu paṇḍito attano jīvitameva yācati, ayaṃ kho mayhaṃ pubbe asanthutasseva sakkāramakāsi, ahamassa nivesane tīhaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavanto vasiṃ, ahañcimaṃ pāpakammaṃ karonto mātugāmaṃ nissāya karomi, sabbathāpi ahameva mittadubbhī. Sace paṇḍitaṃ aparajjhāmi, na sādhunaradhamme vattissāmi <a name="V7.0209"></a> nāma, tasmā kiṃ me nāgamāṇavikāya, indapatthanagaravāsīnaṃ assumukhāni hāsento imaṃ vegena tattha netvā dhammasabhāyaṃ otāressāmī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  3193. <p class="hangnum"><a name="para1572"></a><span class="paranum">1572</span>.</p>
  3194. <p class="gatha1"> ‘‘Avasiṃ <a name="M7.0220"></a> ahaṃ tuyha tīhaṃ agāre, annena pānena upaṭṭhitosmi;</p>
  3195. <p class="gathalast">Mitto mamāsī visajjāmahaṃ taṃ, kāmaṃ gharaṃ uttamapañña gaccha.</p>
  3196. <p class="hangnum"><a name="para1573"></a><span class="paranum">1573</span>.</p>
  3197. <p class="gatha1"> Api <a name="P6.0312"></a> hāyatu nāgakulā attho, alampi me nāgakaññāya hotu;</p>
  3198. <p class="gathalast">So tvaṃ sakeneva subhāsitena, muttosi me ajja vadhāya paññā’’ti.</p>
  3199. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upaṭṭhitosmī</span>ti tayā upaṭṭhitosmi. <span class="bld">Visajjāmahaṃ ta</span>nti vissajjemi ahaṃ taṃ. <span class="bld">Kāma</span>nti ekaṃsena. <span class="bld">Vadhāyā</span>ti vadhato. <span class="bld">Paññā</span>ti paññavanta.</p>
  3200. <p class="bodytext">Atha naṃ mahāsatto ‘‘māṇava, tvaṃ tāva maṃ attano gharaṃ mā pesehi, nāgabhavanameva maṃ nehī’’ti vadanto gāthamāha –</p>
  3201. <p class="hangnum"><a name="para1574"></a><span class="paranum">1574</span>.</p>
  3202. <p class="gatha1"> ‘‘Handa tuvaṃ yakkha mamampi nehi, sasuraṃ te atthaṃ mayi carassu;</p>
  3203. <p class="gathalast">Mayañca nāgādhipatiṃ vimānaṃ, dakkhemu nāgassa adiṭṭhapubba’’nti.</p>
  3204. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Sasuraṃ te atthaṃ mayi carassū</span>ti tava sasurassa santakaṃ atthaṃ mayi cara mā nāsehi. <span class="bld">Nāgādhipatiṃ vimāna</span>nti ahampi nāgādhipatiñca vimānañcassa adiṭṭhapubbaṃ passeyyaṃ.</p>
  3205. <p class="bodytext">Taṃ sutvā puṇṇako āha –</p>
  3206. <p class="hangnum"><a name="para1575"></a><span class="paranum">1575</span>.</p>
  3207. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ ve narassa ahitāya assa, na taṃ pañño arahati dassanāya;</p>
  3208. <p class="gathalast">Atha kena vaṇṇena amittagāmaṃ, tuvamicchasi uttamapañña gantu’’nti.</p>
  3209. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">amittagāma</span>nti amittassa vasanaṭṭhānaṃ, amittasamāgamanti attho.</p>
  3210. <p class="bodytext">Atha <a name="M7.0221"></a> naṃ mahāsatto āha –</p>
  3211. <p class="hangnum"><a name="para1576"></a><span class="paranum">1576</span>.</p>
  3212. <p class="gatha1"> ‘‘Addhā <a name="V7.0210"></a> pajānāmi ahampi etaṃ, na taṃ pañño arahati dassanāya;</p>
  3213. <p class="gathalast">Pāpañca me natthi kataṃ kuhiñci, tasmā na saṅke maraṇāgamāyā’’ti.</p>
  3214. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">maraṇāgamāyā</span>ti maraṇassa āgamāya.</p>
  3215. <p class="bodytext">Apica<a name="P6.0313"></a>, devarāja, tādiso yakkho kakkhaḷo mayā dhammakathāya palobhetvā mudukato, idāneva maṃ ‘‘alaṃ me nāgamāṇavikāya, attano gharaṃ yāhī’’ti vadesi, nāgarājassa mudukaraṇaṃ mama bhāro, nehiyeva maṃ tatthāti. Tassa taṃ vacanaṃ sutvā puṇṇako ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tuṭṭhacitto āha –</p>
  3216. <p class="hangnum"><a name="para1577"></a><span class="paranum">1577</span>.</p>
  3217. <p class="gatha1"> ‘‘Handa ca ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ, mayā saha dakkhasi ehi katte;</p>
  3218. <p class="gathalast">Yatthacchati naccagītehi nāgo, rājā yathā vessavaṇo naḷiññaṃ.</p>
  3219. <p class="hangnum"><a name="para1578"></a><span class="paranum">1578</span>.</p>
  3220. <p class="gatha1"> ‘‘Naṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena, nikīḷitaṃ niccamaho ca rattiṃ;</p>
  3221. <p class="gathalast">Pahūtamālyaṃ bahupupphachannaṃ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.</p>
  3222. <p class="hangnum"><a name="para1579"></a><span class="paranum">1579</span>.</p>
  3223. <p class="gatha1"> ‘‘Annena pānena upetarūpaṃ, naccehi gītehi ca vāditehi;</p>
  3224. <p class="gathalast">Paripūraṃ kaññāhi alaṅkatāhi, upasobhati vatthapilandhanenā’’ti.</p>
  3225. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">handa cā</span>ti nipātamattameva. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti nāgarājassa vasanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Naḷiñña</span>nti naḷiniyaṃ nāma rājadhāniyaṃ. <span class="bld">Caritaṃ gaṇenā</span>ti taṃ nāgakaññānaṃ gaṇena caritaṃ. <span class="bld">Nikīḷita</span>nti niccaṃ aho ca rattiñca nāgakaññāhi kīḷitānukīḷitaṃ.</p>
  3226. <p class="bodytext">Evañca <a name="M7.0222"></a> pana vatvā puṇṇako mahāsattaṃ assapiṭṭhaṃ āropetvā tattha nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3227. <p class="hangnum"><a name="para1580"></a><span class="paranum">1580</span>.</p>
  3228. <p class="gatha1"> ‘‘So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, nisīdayī pacchato āsanasmiṃ;</p>
  3229. <p class="gathalast">Ādāya kattāramanomapaññaṃ, upānayī bhavanaṃ nāgarañño.</p>
  3230. <p class="hangnum"><a name="para1581"></a><span class="paranum">1581</span>.</p>
  3231. <p class="gatha1"> ‘‘Patvāna <a name="V7.0211"></a> ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ, aṭṭhāsi kattā pacchato puṇṇakassa;</p>
  3232. <p class="gathalast">Sāmaggipekkhamāno nāgarājā, pubbeva jāmātaramajjhabhāsathā’’ti.</p>
  3233. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so</span> <a name="P6.0314"></a> <span class="bld">puṇṇako</span>ti bhikkhave, so evaṃ nāgabhavanaṃ vaṇṇetvā paṇḍitaṃ attano ājaññaṃ āropetvā nāgabhavanaṃ nesi. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti nāgarājassa vasanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pacchato puṇṇakassā</span>ti puṇṇakassa kira etadahosi ‘‘sace nāgarājā paṇḍitaṃ disvā muducitto bhavissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, tassa taṃ apassantasseva sindhavaṃ āropetvā ādāya gamissāmī’’ti. Atha naṃ pacchato ṭhapesi. Tena vuttaṃ ‘‘pacchato puṇṇakassā’’ti. <span class="bld">Sāmaggipekkhamāno</span>ti sāmaggiṃ apekkhamāno. ‘‘Sāmaṃ apekkhī’’tipi pāṭho, attano jāmātaraṃ passitvā paṭhamataraṃ sayameva ajjhabhāsathāti attho.</p>
  3234. <p class="bodytext">Nāgarājā āha –</p>
  3235. <p class="hangnum"><a name="para1582"></a><span class="paranum">1582</span>.</p>
  3236. <p class="gatha1"> ‘‘Yannu tuvaṃ agamā maccalokaṃ, anvesamāno hadayaṃ paṇḍitassa;</p>
  3237. <p class="gathalast">Kacci samiddhena idhānupatto, ādāya kattāramanomapañña’’nti.</p>
  3238. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kacci samiddhenā</span>ti kacci te manorathena samiddhena nipphannena idhāgatosīti pucchati.</p>
  3239. <p class="bodytext">Puṇṇako <a name="M7.0223"></a> āha –</p>
  3240. <p class="hangnum"><a name="para1583"></a><span class="paranum">1583</span>.</p>
  3241. <p class="gatha1"> ‘‘Ayañhi so āgato yaṃ tvamicchasi, dhammena laddho mama dhammapālo;</p>
  3242. <p class="gathalast">Taṃ passatha sammukhā bhāsamānaṃ, sukho have sappurisehi saṅgamo’’ti.</p>
  3243. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaṃ tvamicchasī</span>ti yaṃ tvaṃ icchasi. ‘‘Yantu micchasī’’tipi pāṭho. <span class="bld">Sammukhā bhāsamāna</span>nti taṃ lokasakkataṃ dhammapālaṃ idāni madhurena sarena dhammaṃ bhāsamānaṃ sammukhāva passatha, sappurisehi ekaṭṭhāne samāgamo hi nāma sukho hotīti.</p>
  3244. <p class="centered">Kāḷāgirikaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  3245. <p class="bodytext">Tato <a name="V7.0212"></a> nāgarājā mahāsattaṃ disvā gāthamāha –</p>
  3246. <p class="hangnum"><a name="para1584"></a><span class="paranum">1584</span>.</p>
  3247. <p class="gatha1"> ‘‘Adiṭṭhapubbaṃ disvāna, macco maccubhayaṭṭito;</p>
  3248. <p class="gathalast">Byamhito nābhivādesi, nayidaṃ paññavatāmivā’’ti.</p>
  3249. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">byamhito</span>ti bhīto. Idaṃ vuttaṃ hoti – paṇḍita, tvaṃ adiṭṭhapubbaṃ nāgabhavanaṃ disvā maraṇabhayena aṭṭito bhīto hutvā yaṃ maṃ nābhivādesi, idaṃ kāraṇaṃ paññavantānaṃ na hotīti.</p>
  3250. <p class="bodytext">Evaṃ vandanaṃ paccāsīsantaṃ nāgarājānaṃ mahāsatto ‘‘na tvaṃ mayā vanditabbo’’ti avatvāva attano ñāṇavantatāya upāyakosallena ‘‘ahaṃ vajjhappattabhāvena naṃ taṃ vandāmī’’ti vadanto gāthādvayamāha –</p>
  3251. <p class="hangnum"><a name="para1585"></a><span class="paranum">1585</span>.</p>
  3252. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="P6.0315"></a> camhi byamhito nāga, na ca maccubhayaṭṭito;</p>
  3253. <p class="gathalast">Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.</p>
  3254. <p class="hangnum"><a name="para1586"></a><span class="paranum">1586</span>.</p>
  3255. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;</p>
  3256. <p class="gathalast">Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti.</p>
  3257. <p class="bodytext">Tassattho – nevāhaṃ, nāgarāja, adiṭṭhapubbaṃ nāgabhavanaṃ disvā bhīto, na maraṇabhayaṭṭito. Mādisassa hi maraṇabhayaṃ nāma natthi, vajjho pana abhivādetuṃ, vajjhaṃ vā avajjhopi abhivādāpetuṃ na labhati. Yañhi naro <a name="M7.0224"></a> hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjati. Tvañca kira maṃ mārāpetuṃ imaṃ āṇāpesi, kathāhaṃ taṃ vandādhīti.</p>
  3258. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgarājā mahāsattassa thutiṃ karonto dve gāthā abhāsi –</p>
  3259. <p class="hangnum"><a name="para1587"></a><span class="paranum">1587</span>.</p>
  3260. <p class="gatha1"> ‘‘Evametaṃ yathā brūsi, saccaṃ bhāsasi paṇḍita;</p>
  3261. <p class="gathalast">Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.</p>
  3262. <p class="hangnum"><a name="para1588"></a><span class="paranum">1588</span>.</p>
  3263. <p class="gatha1"> Kathaṃ <a name="V7.0213"></a> no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;</p>
  3264. <p class="gathalast">Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti.</p>
  3265. <p class="bodytext">Idāni mahāsatto nāgarājena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –</p>
  3266. <p class="hangnum"><a name="para1589"></a><span class="paranum">1589</span>.</p>
  3267. <p class="gatha1"> ‘‘Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ, iddhī jutī balavīriyūpapatti;</p>
  3268. <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ, kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.</p>
  3269. <p class="hangnum"><a name="para1590"></a><span class="paranum">1590</span>.</p>
  3270. <p class="gatha1"> ‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ;</p>
  3271. <p class="gathalast">Akkhāhi me nāgarājetamatthaṃ, yatheva te laddhamidaṃ vimāna’’nti.</p>
  3272. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tavayida</span>nti idaṃ tava yasajātaṃ, vimānaṃ vā asassataṃ sassatasadisaṃ, ‘‘mā kho yasaṃ nissāya pāpamakāsī’’ti iminā padena attano jīvitaṃ yācati. <span class="bld">Iddhī</span>ti nāgaiddhi ca nāgajuti ca kāyabalañca cetasikavīriyañca nāgabhavane upapatti ca <a name="P6.0316"></a> yañca te idaṃ vimānaṃ, pucchāmi taṃ nāgarāja, etamatthaṃ, kathaṃ nu te idaṃ sabbaṃ laddhanti. <span class="bld">Adhiccaladdha</span>nti kiṃ nu tayā idaṃ vimānaṃ evaṃ sampannaṃ adhicca akāraṇena laddhaṃ, udāhu utupariṇāmajaṃ te idaṃ, udāhu sayaṃ sahattheneva kataṃ, udāhu devehi te dinnaṃ, yatheva te idaṃ laddhaṃ, etaṃ me atthaṃ akkhāhīti.</p>
  3273. <p class="bodytext">Taṃ <a name="M7.0225"></a> sutvā nāgarājā āha –</p>
  3274. <p class="hangnum"><a name="para1591"></a><span class="paranum">1591</span>.</p>
  3275. <p class="gatha1"> ‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkataṃ nāpi devehi dinnaṃ;</p>
  3276. <p class="gathalast">Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimāna’’nti.</p>
  3277. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">apāpakehī</span>ti alāmakehi.</p>
  3278. <p class="bodytext">Tato mahāsatto āha –</p>
  3279. <p class="hangnum"><a name="para1592"></a><span class="paranum">1592</span>.</p>
  3280. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  3281. <p class="gathalast">Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca te nāga mahāvimāna’’nti.</p>
  3282. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0214"></a> <span class="bld">kiṃ te vata</span>nti nāgarāja, purimabhave tava kiṃ vataṃ ahosi, ko pana brahmacariyavāso, katarassa sucaritassevesa iddhiādiko vipākoti.</p>
  3283. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgarājā āha –</p>
  3284. <p class="hangnum"><a name="para1593"></a><span class="paranum">1593</span>.</p>
  3285. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, saddhā ubho dānapatī ahumhā;</p>
  3286. <p class="gathalast">Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.</p>
  3287. <p class="hangnum"><a name="para1594"></a><span class="paranum">1594</span>.</p>
  3288. <p class="gatha1"> ‘‘Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṃ seyyamupassayañca;</p>
  3289. <p class="gathalast">Acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ, sakkacca dānāni adamha tattha.</p>
  3290. <p class="hangnum"><a name="para1595"></a><span class="paranum">1595</span>.</p>
  3291. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  3292. <p class="gathalast">Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca me dhīra mahāvimāna’’nti.</p>
  3293. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0317"></a><a name="M7.0226"></a> <span class="bld">manussaloke</span>ti aṅgaraṭṭhe kālacampānagare. <span class="bld">Taṃ me vata</span>nti taṃ sakkaccaṃ dinnadānameva mayhaṃ vattasamādānañca brahmacariyañca ahosi, tasseva sucaritassa ayaṃ iddhādiko vipākoti.</p>
  3294. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  3295. <p class="hangnum"><a name="para1596"></a><span class="paranum">1596</span>.</p>
  3296. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ ce te laddhamidaṃ vimānaṃ, jānāsi puññānaṃ phalūpapattiṃ;</p>
  3297. <p class="gathalast">Tasmā hi dhammaṃ cara appamatto, yathā vimānaṃ puna māvasesī’’ti.</p>
  3298. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jānāsī</span>ti sace tayā dānānubhāvena taṃ laddhaṃ, evaṃ sante jānāsi nāma puññānaṃ phalañca puññaphalena nibbattaṃ upapattiñca. <span class="bld">Tasmā hī</span>ti yasmā puññehi tayā idaṃ laddhaṃ, tasmā. <span class="bld">Puna māvasesī</span>ti punapi yathā imaṃ nāgabhavanaṃ ajjhāvasasi, evaṃ dhammaṃ cara.</p>
  3299. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgarājā āha –</p>
  3300. <p class="hangnum"><a name="para1597"></a><span class="paranum">1597</span>.</p>
  3301. <p class="gatha1"> ‘‘Nayidha <a name="V7.0215"></a> santi samaṇabrāhmaṇā ca, yesannapānāni dademu katte;</p>
  3302. <p class="gathalast">Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, yathā vimānaṃ puna māvasemā’’ti.</p>
  3303. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  3304. <p class="hangnum"><a name="para1598"></a><span class="paranum">1598</span>.</p>
  3305. <p class="gatha1"> ‘‘Bhogī hi te santi idhūpapannā, puttā ca dārā anujīvino ca;</p>
  3306. <p class="gathalast">Tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca, asampaduṭṭho ca bhavāhi niccaṃ.</p>
  3307. <p class="hangnum"><a name="para1599"></a><span class="paranum">1599</span>.</p>
  3308. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ tuvaṃ nāga asampadosaṃ, anupālaya vacasā kammunā ca;</p>
  3309. <p class="gathalast">Ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne, uddhaṃ ito gacchasi devaloka’’nti.</p>
  3310. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0227"></a> <span class="bld">bhogī</span>ti bhogino, nāgāti attho. <span class="bld">Tesū</span>ti tesu puttadārādīsu bhogīsu vācāya kammena ca niccaṃ asampaduṭṭho bhava. <span class="bld">Anupālayā</span>ti evaṃ puttādīsu ceva sesasattesu ca mettacittasaṅkhātaṃ asampadosaṃ anurakkha. <span class="bld">Uddhaṃ ito</span>ti ito nāgabhavanato cuto uparidevalokaṃ gamissati. Mettacittañhi dānato atirekataraṃ puññanti.</p>
  3311. <p class="bodytext">Tato nāgarājā <a name="P6.0318"></a> mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā ‘‘na sakkā paṇḍitena bahi papañcaṃ kātuṃ, vimalāya dassetvā subhāsitaṃ sāvetvā dohaḷaṃ paṭippassambhetvā dhanañcayarājānaṃ hāsento paṇḍitaṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gāthamāha –</p>
  3312. <p class="hangnum"><a name="para1600"></a><span class="paranum">1600</span>.</p>
  3313. <p class="gatha1"> ‘‘Addhā hi so socati rājaseṭṭho, tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo;</p>
  3314. <p class="gathalast">Dukkhūpanītopi tayā samecca, vindeyya poso sukhamāturopī’’ti.</p>
  3315. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sajibbo</span>ti sajīvo amacco. <span class="bld">Sameccā</span>ti tayā saha samāgantvā. <span class="bld">Āturopī</span>ti bāḷhagilānopi samāno.</p>
  3316. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto nāgarājassa thutiṃ karonto itaraṃ gāthamāha –</p>
  3317. <p class="hangnum"><a name="para1601"></a><span class="paranum">1601</span>.</p>
  3318. <p class="gatha1"> ‘‘Addhā sataṃ bhāsasi nāga dhammaṃ, anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ;</p>
  3319. <p class="gathalast">Etādisiyāsu hi āpadāsu, paññāyate mādisānaṃ viseso’’ti.</p>
  3320. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0216"></a> <span class="bld">addhā sata</span>nti ekaṃsena santānaṃ paṇḍitānaṃ dhammaṃ bhāsasi. <span class="bld">Atthapada</span>nti hitakoṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Etādisiyāsū</span>ti evarūpāsu āpadāsu etādise bhaye upaṭṭhite mādisānaṃ paññavantānaṃ viseso paññāyati.</p>
  3321. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgarājā atirekataraṃ tuṭṭho tameva pucchanto gāthamāha –</p>
  3322. <p class="hangnum"><a name="para1602"></a><span class="paranum">1602</span>.</p>
  3323. <p class="gatha1"> ‘‘Akkhāhi <a name="M7.0228"></a> no tāyaṃ mudhā nu laddho, akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte;</p>
  3324. <p class="gathalast">Dhammena laddho iti tāyamāha, kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato’’ti.</p>
  3325. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">akkhāhi no</span>ti ācikkha amhākaṃ. <span class="bld">Tāya</span>nti taṃ ayaṃ. <span class="bld">Mudhā nu laddho</span>ti kiṃ nu kho mudhā amūlakeneva labhi, udāhu jūte ajesi. <span class="bld">Iti tāyamāhā</span>ti ayaṃ puṇṇako ‘‘dhammena me paṇḍito laddho’’ti vadati. <span class="bld">Kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato</span>ti tvaṃ kathaṃ imassa hatthaṃ āgatosi.</p>
  3326. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  3327. <p class="hangnum"><a name="para1603"></a><span class="paranum">1603</span>.</p>
  3328. <p class="gatha1"> ‘‘Yo missaro tattha ahosi rājā, tamāyamakkhehi ajesi jūte;</p>
  3329. <p class="gathalast">So <a name="P6.0319"></a> maṃ jito rājā imassadāsi, dhammena laddhosmi asāhasenā’’ti.</p>
  3330. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yo missaro</span>ti yo maṃ issaro. <span class="bld">Imassadāsī</span>ti imassa puṇṇakassa adāsi.</p>
  3331. <p class="bodytext">Taṃ sutvā nāgarājā tuṭṭho ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3332. <p class="hangnum"><a name="para1604"></a><span class="paranum">1604</span>.</p>
  3333. <p class="gatha1"> ‘‘Mahorago attamano udaggo, sutvāna dhīrassa subhāsitāni;</p>
  3334. <p class="gathalast">Hatthe gahetvāna anomapaññaṃ, pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse.</p>
  3335. <p class="hangnum"><a name="para1605"></a><span class="paranum">1605</span>.</p>
  3336. <p class="gatha1"> ‘‘Yena tvaṃ vimale paṇḍu, yena bhattaṃ na ruccati;</p>
  3337. <p class="gathalast">Na ca metādiso vaṇṇo, ayameso tamonudo.</p>
  3338. <p class="hangnum"><a name="para1606"></a><span class="paranum">1606</span>.</p>
  3339. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa <a name="V7.0217"></a> te hadayenattho, āgatāyaṃ pabhaṅkaro;</p>
  3340. <p class="gathalast">Tassa vākyaṃ nisāmehi, dullabhaṃ dassanaṃ punā’’ti.</p>
  3341. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0229"></a> <span class="bld">pāvekkhī</span>ti paviṭṭho. <span class="bld">Yenā</span>ti bhadde vimale, yena kāraṇena tvaṃ paṇḍu ceva, na ca te bhattaṃ ruccati. <span class="bld">Na ca metādiso vaṇṇo</span>ti pathavitale vā devaloke vā na ca tādiso vaṇṇo aññassa kassaci atthi, yādiso etassa guṇavaṇṇo patthaṭo. <span class="bld">Ayameso tamonudo</span>ti yaṃ nissāya tava dohaḷo uppanno, ayameva so sabbalokassa tamonudo. <span class="bld">Punā</span>ti puna etassa dassanaṃ nāma dullabhanti vadati.</p>
  3342. <p class="bodytext">Vimalāpi taṃ disvā paṭisanthāraṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3343. <p class="hangnum"><a name="para1607"></a><span class="paranum">1607</span>.</p>
  3344. <p class="gatha1"> ‘‘Disvāna taṃ vimalā bhūripaññaṃ, dasaṅgulī añjaliṃ paggahetvā;</p>
  3345. <p class="gathalast">Haṭṭhena bhāvena patītarūpā, iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭha’’nti.</p>
  3346. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">haṭṭhena bhāvenā</span>ti pahaṭṭhena cittena. <span class="bld">Patītarūpā</span>ti somanassajātā.</p>
  3347. <p class="bodytext">Ito paraṃ vimalāya ca mahāsattassa ca vacanappaṭivacanagāthā –</p>
  3348. <p class="hangnum"><a name="para1608"></a><span class="paranum">1608</span>.</p>
  3349. <p class="gatha1"> ‘‘Adiṭṭhapubbaṃ disvāna, macco maccubhayaṭṭito;</p>
  3350. <p class="gathalast">Byamhito nābhivādesi, nayidaṃ paññavatāmiva.</p>
  3351. <p class="hangnum"><a name="para1609"></a><span class="paranum">1609</span>.</p>
  3352. <p class="gatha1"> ‘‘Na camhi byamhito nāgi, na ca maccubhayaṭṭito;</p>
  3353. <p class="gathalast">Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.</p>
  3354. <p class="hangnum"><a name="para1610"></a><span class="paranum">1610</span>.</p>
  3355. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;</p>
  3356. <p class="gathalast">Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjati.</p>
  3357. <p class="hangnum"><a name="para1611"></a><span class="paranum">1611</span>.</p>
  3358. <p class="gatha1"> ‘‘Evametaṃ yathā brūsi, saccaṃ bhāsasi paṇḍita;</p>
  3359. <p class="gathalast">Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.</p>
  3360. <p class="hangnum"><a name="para1612"></a><span class="paranum">1612</span>.</p>
  3361. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ <a name="V7.0218"></a><a name="P6.0320"></a> no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;</p>
  3362. <p class="gathalast">Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjati.</p>
  3363. <p class="hangnum"><a name="para1613"></a><span class="paranum">1613</span>.</p>
  3364. <p class="gatha1"> ‘‘Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ, iddhī jutī balavīriyūpapatti;</p>
  3365. <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ nāgakaññetamatthaṃ, kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.</p>
  3366. <p class="hangnum"><a name="para1614"></a><span class="paranum">1614</span>.</p>
  3367. <p class="gatha1"> ‘‘Adhiccaladdhaṃ <a name="M7.0230"></a> pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ;</p>
  3368. <p class="gathalast">Akkhāhi me nāgakaññetamatthaṃ, yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ.</p>
  3369. <p class="hangnum"><a name="para1615"></a><span class="paranum">1615</span>.</p>
  3370. <p class="gatha1"> ‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkathaṃ nāpi devehi dinnaṃ;</p>
  3371. <p class="gathalast">Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.</p>
  3372. <p class="hangnum"><a name="para1616"></a><span class="paranum">1616</span>.</p>
  3373. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  3374. <p class="gathalast">Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca te nāgi mahāvimānaṃ.</p>
  3375. <p class="hangnum"><a name="para1617"></a><span class="paranum">1617</span>.</p>
  3376. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañca kho sāmiko cāpi mayhaṃ, saddhā ubho dānapatī ahumhā;</p>
  3377. <p class="gathalast">Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.</p>
  3378. <p class="hangnum"><a name="para1618"></a><span class="paranum">1618</span>.</p>
  3379. <p class="gatha1"> ‘‘Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṃ seyyamupassayañca;</p>
  3380. <p class="gathalast">Acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ, sakkacca dānāni adamha tattha.</p>
  3381. <p class="hangnum"><a name="para1619"></a><span class="paranum">1619</span>.</p>
  3382. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  3383. <p class="gathalast">Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca me dhīra mahāvimānaṃ.</p>
  3384. <p class="hangnum"><a name="para1620"></a><span class="paranum">1620</span>.</p>
  3385. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ <a name="P6.0321"></a> ce te laddhamidaṃ vimānaṃ, jānāsi puññānaṃ phalūpapattiṃ;</p>
  3386. <p class="gathalast">Tasmā hi dhammaṃ cara appamattā, yathā vimānaṃ puna māvasesi.</p>
  3387. <p class="hangnum"><a name="para1621"></a><span class="paranum">1621</span>.</p>
  3388. <p class="gatha1"> ‘‘Nayidha <a name="M7.0231"></a> santi samaṇabrāhmaṇā ca, yesannapānāni dademu katte;</p>
  3389. <p class="gathalast">Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, yathā vimānaṃ puna māvasema.</p>
  3390. <p class="hangnum"><a name="para1622"></a><span class="paranum">1622</span>.</p>
  3391. <p class="gatha1"> ‘‘Bhogī <a name="V7.0219"></a> hi te santi idhūpapannā, puttā ca dārā anujīvino ca;</p>
  3392. <p class="gathalast">Tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca, asampaduṭṭhā ca bhavāhi niccaṃ.</p>
  3393. <p class="hangnum"><a name="para1623"></a><span class="paranum">1623</span>.</p>
  3394. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ tuvaṃ nāgi asampadosaṃ, anupālaya vacasā kammunā ca;</p>
  3395. <p class="gathalast">Ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne, uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.</p>
  3396. <p class="hangnum"><a name="para1624"></a><span class="paranum">1624</span>.</p>
  3397. <p class="gatha1"> ‘‘Addhā hi so socati rājaseṭṭho, tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo;</p>
  3398. <p class="gathalast">Dukkhūpanītopi tayā samecca, vindeyya poso sukhamāturopi.</p>
  3399. <p class="hangnum"><a name="para1625"></a><span class="paranum">1625</span>.</p>
  3400. <p class="gatha1"> ‘‘Addhā sataṃ bhāsasi nāgi dhammaṃ, anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ;</p>
  3401. <p class="gathalast">Etādisiyāsu hi āpadāsu, paññāyate mādisānaṃ viseso.</p>
  3402. <p class="hangnum"><a name="para1626"></a><span class="paranum">1626</span>.</p>
  3403. <p class="gatha1"> ‘‘Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho, akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte;</p>
  3404. <p class="gathalast">Dhammena laddho iti tāyamāha, kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato.</p>
  3405. <p class="hangnum"><a name="para1627"></a><span class="paranum">1627</span>.</p>
  3406. <p class="gatha1"> ‘‘Yo missaro tattha ahosi rājā, tamāyamakkhehi ajesi jūte;</p>
  3407. <p class="gathalast">So <a name="P6.0322"></a> maṃ jito rājā imassadāsi, dhammena laddhosmi asāhasenā’’ti.</p>
  3408. <p class="bodytext">Imāsaṃ gāthānaṃ attho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.</p>
  3409. <p class="bodytext">Mahāsattassa <a name="M7.0232"></a> vacanaṃ sutvā atirekataraṃ tuṭṭhā vimalā mahāsattaṃ gahetvā sahassagandhodakaghaṭehi nhāpetvā nhānakāle mahāsattassa dibbadussadibbagandhamālādīni datvā alaṅkatappaṭiyattakāle dibbabhojanaṃ bhojesi. Mahāsatto bhuttabhojano alaṅkatāsanaṃ paññāpetvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3410. <p class="hangnum"><a name="para1628"></a><span class="paranum">1628</span>.</p>
  3411. <p class="gatha1"> ‘‘Yatheva varuṇo nāgo, pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ;</p>
  3412. <p class="gathalast">Tatheva nāgakaññāpi, pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ.</p>
  3413. <p class="hangnum"><a name="para1629"></a><span class="paranum">1629</span>.</p>
  3414. <p class="gatha1"> ‘‘Yatheva varuṇaṃ nāgaṃ, dhīro tosesi pucchito;</p>
  3415. <p class="gathalast">Tatheva nāgakaññampi, dhīro tosesi pucchito.</p>
  3416. <p class="hangnum"><a name="para1630"></a><span class="paranum">1630</span>.</p>
  3417. <p class="gatha1"> ‘‘Ubhopi <a name="V7.0220"></a> te attamane viditvā, mahoragaṃ nāgakaññañca dhīro;</p>
  3418. <p class="gathalast">Achambhī abhīto alomahaṭṭho, iccabravi varuṇaṃ nāgarājānaṃ.</p>
  3419. <p class="hangnum"><a name="para1631"></a><span class="paranum">1631</span>.</p>
  3420. <p class="gatha1"> ‘‘Mā rodhayi nāga āyāhamasmi, yena tavattho idaṃ sarīraṃ;</p>
  3421. <p class="gathalast">Hadayena maṃsena karohi kiccaṃ, sayaṃ karissāmi yathāmati te’’ti.</p>
  3422. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">achambhī</span>ti nikkampo. <span class="bld">Alomahaṭṭho</span>ti bhayena ahaṭṭhalomo. <span class="bld">Iccabravī</span>ti vīmaṃsanavasena iti abravi. <span class="bld">Mā rodhayī</span>ti ‘‘mittadubbhikammaṃ karomī’’ti mā bhāyi, ‘‘kathaṃ nu kho imaṃ idāni māressāmī’’ti vā mā cintayi. <span class="bld">Nāgā</span>ti varuṇaṃ ālapati. <span class="bld">Āyāhamasmī</span>ti āyo ahaṃ asmi, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Sayaṃ karissāmī</span>ti sace tvaṃ ‘‘imassa santike idāni dhammo me suto’’ti maṃ māretuṃ na visahasi, ahameva yathā tava ajjhāsayo, tathā sayaṃ karissāmīti.</p>
  3423. <p class="bodytext">Nāgarājā <a name="M7.0233"></a> āha –</p>
  3424. <p class="hangnum"><a name="para1632"></a><span class="paranum">1632</span>.</p>
  3425. <p class="gatha1"> ‘‘Paññā have hadayaṃ paṇḍitānaṃ, te tyamha paññāya mayaṃ sutuṭṭhā;</p>
  3426. <p class="gathalast">Anūnanāmo labhatajja dāraṃ, ajjeva taṃ kuruyo pāpayātū’’ti.</p>
  3427. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">te tyamhā</span>ti te mayaṃ tava paññāya sutuṭṭhā. <span class="bld">Anūnanāmo</span>ti sampuṇṇanāmo puṇṇako yakkhasenāpati. <span class="bld">Labhatajja dāra</span>nti labhatu ajja dāraṃ, dadāmi assa dhītaraṃ irandhatiṃ. <span class="bld">Pāpayātū</span>ti ajjeva taṃ kururaṭṭhaṃ puṇṇako pāpetu.</p>
  3428. <p class="bodytext">Evañca <a name="P6.0323"></a> pana vatvā varuṇo nāgarājā irandhatiṃ puṇṇakassa adāsi. So taṃ labhitvā tuṭṭhacitto mahāsattena saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3429. <p class="hangnum"><a name="para1633"></a><span class="paranum">1633</span>.</p>
  3430. <p class="gatha1"> ‘‘Sa puṇṇako attamano udaggo, irandhatiṃ nāgakaññaṃ labhitvā;</p>
  3431. <p class="gathalast">Haṭṭhena bhāvena patītarūpo, iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ.</p>
  3432. <p class="hangnum"><a name="para1634"></a><span class="paranum">1634</span>.</p>
  3433. <p class="gatha1"> ‘‘Bhariyāya maṃ tvaṃ akari samaṅgiṃ, ahañca te vidhura karomi kiccaṃ;</p>
  3434. <p class="gathalast">Idañca te maṇiratanaṃ dadāmi, ajjeva taṃ kuruyo pāpayāmī’’ti.</p>
  3435. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0221"></a> <span class="bld">maṇiratana</span>nti paṇḍita, ahaṃ tava guṇesu pasanno arahāmi tava anucchavikaṃ kiccaṃ kātuṃ, tasmā imañca te cakkavattiparibhogaṃ maṇiratanaṃ demi, ajjeva taṃ indapatthaṃ pāpemīti.</p>
  3436. <p class="bodytext">Atha mahāsatto tassa thutiṃ karonto itaraṃ gāthamāha –</p>
  3437. <p class="hangnum"><a name="para1635"></a><span class="paranum">1635</span>.</p>
  3438. <p class="gatha1"> ‘‘Ajeyyamesā tava hotu metti, bhariyāya kaccāna piyāya saddhiṃ;</p>
  3439. <p class="gathalast">Ānandi vitto sumano patīto, datvā maṇiṃ mañca nayindapattha’’nti.</p>
  3440. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0234"></a> <span class="bld">ajeyyamesā</span>ti esā tava bhariyāya saddhiṃ piyasaṃvāsametti ajeyyā hotu. ‘‘Ānandi vitto’’tiādīhi pītisamaṅgibhāvamevassa vadati. <span class="bld">Nayindapattha</span>nti naya indapatthaṃ.</p>
  3441. <p class="bodytext">Taṃ sutvā puṇṇako tathā akāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3442. <p class="hangnum"><a name="para1636"></a><span class="paranum">1636</span>.</p>
  3443. <p class="gatha1"> ‘‘Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, nisīdayī purato āsanasmiṃ;</p>
  3444. <p class="gathalast">Ādāya kattāramanomapaññaṃ, upānayī nagaraṃ indapatthaṃ.</p>
  3445. <p class="hangnum"><a name="para1637"></a><span class="paranum">1637</span>.</p>
  3446. <p class="gatha1"> ‘‘Mano manussassa yathāpi gacche, tatopissa khippataraṃ ahosi;</p>
  3447. <p class="gathalast">Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, upānayī nagaraṃ indapatthaṃ.</p>
  3448. <p class="hangnum"><a name="para1638"></a><span class="paranum">1638</span>.</p>
  3449. <p class="gatha1"> ‘‘Etindapatthaṃ <a name="P6.0324"></a> nagaraṃ padissati, rammāni ca ambavanāni bhāgaso;</p>
  3450. <p class="gathalast">Ahañca bhariyāya samaṅgibhūto, tuvañca pattosi sakaṃ niketa’’nti.</p>
  3451. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yathāpi gacche</span>ti mano nāma kiñcāpi na gacchati, dūre ārammaṇaṃ gaṇhanto pana gatoti vuccati, tasmā manassa ārammaṇaggahaṇatopi khippataraṃ tassa manomayasindhavassa gamanaṃ ahosīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Etindapattha</span>nti assapiṭṭhe nisinnoyevassa dassento evamāha. <span class="bld">Sakaṃ niketa</span>nti tvañca attano nivesanaṃ sampattoti āha.</p>
  3452. <p class="bodytext">Tasmiṃ pana divase paccūsakāle rājā supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – rañño nivesanadvāre paññākkhandho sīlamayasākho pañcagorasaphalo alaṅkatahatthigavāssapaṭicchanno mahārukkho <a name="V7.0222"></a> ṭhito. Mahājano tassa sakkāraṃ katvā añjaliṃ paggayha namassamāno <a name="M7.0235"></a> aṭṭhāsi. Atheko kaṇhapuriso pharuso rattasāṭakanivattho rattapupphakaṇṇadharo āvudhahattho āgantvā mahājanassa paridevantasseva taṃ rukkhaṃ samūlaṃ chinditvā ākaḍḍhanto ādāya gantvā puna taṃ āharitvā pakatiṭṭhāneyeva ṭhapetvā pakkāmīti. Rājā taṃ supinaṃ pariggaṇhanto ‘‘mahārukkho viya na añño koci, vidhurapaṇḍito. Mahājanassa paridevantasseva taṃ samūlaṃ chinditvā ādāya gatapuriso viya na añño koci, paṇḍitaṃ gahetvā gatamāṇavo. Puna taṃ āharitvā pakatiṭṭhāneyeva ṭhapetvā gato viya so māṇavo puna taṃ paṇḍitaṃ ānetvā dhammasabhāya dvāre ṭhapetvā pakkamissati. Addhā ajja mayaṃ paṇḍitaṃ passissāmā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā somanassapatto sakalanagaraṃ alaṅkārāpetvā dhammasabhaṃ sajjāpetvā alaṅkataratanamaṇḍape dhammāsanaṃ paññāpetvā ekasatarājaamaccagaṇanagaravāsijānapadaparivuto ‘‘ajja tumhe paṇḍitaṃ passissatha, mā socitthā’’ti mahājanaṃ assāsetvā paṇḍitassa āgamanaṃ olokento dhammasabhāyaṃ nisīdi. Amaccādayopi nisīdiṃsu. Tasmiṃ khaṇe puṇṇakopi paṇḍitaṃ otāretvā dhammasabhāya dvāre parisamajjheyeva ṭhapetvā irandhatiṃ ādāya devanagarameva gato. Tamatthaṃ <a name="P6.0325"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  3453. <p class="hangnum"><a name="para1639"></a><span class="paranum">1639</span>.</p>
  3454. <p class="gatha1"> ‘‘Na puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, oropiya dhammasabhāya majjhe;</p>
  3455. <p class="gathalast">Ājaññamāruyha anomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.</p>
  3456. <p class="hangnum"><a name="para1640"></a><span class="paranum">1640</span>.</p>
  3457. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ disvā rājā paramappatīto, uṭṭhāya bāhāhi palissajitvā;</p>
  3458. <p class="gathalast">Avikampayaṃ dhammasabhāya majjhe, nisīdayī pamukhamāsanasmi’’nti.</p>
  3459. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anomavaṇṇo</span>ti ahīnavaṇṇo uttamavaṇṇo. <span class="bld">Avikampaya</span>nti bhikkhave, so rājā paṇḍitaṃ palissajitvā mahājanamajjhe avikampanto anolīyantoyeva hatthe gahetvā attano abhimukhaṃ katvā alaṅkatadhammāsane nisīdāpesi.</p>
  3460. <p class="bodytext">Atha <a name="M7.0236"></a> rājā tena saddhiṃ sammoditvā madhurapaṭisanthāraṃ karonto gāthamāha –</p>
  3461. <p class="hangnum"><a name="para1641"></a><span class="paranum">1641</span>.</p>
  3462. <p class="gatha1"> ‘‘Tvaṃ no vinetāsi rathaṃva naddhaṃ, nandanti taṃ kuruyo dassanena;</p>
  3463. <p class="gathalast">Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, kathaṃ pamokkho ahu māṇavassā’’ti.</p>
  3464. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0223"></a> <span class="bld">naddha</span>nti yathā naddhaṃ rathaṃ sārathi vineti, evaṃ tvaṃ amhākaṃ kāraṇena nayena hitakiriyāsu vinetā. <span class="bld">Nandanti ta</span>nti taṃ disvāva ime kururaṭṭhavāsino tava dassanena nandanti. <span class="bld">Māṇavassā</span>ti māṇavassa santikā kathaṃ tava pamokkho ahosi? Yo vā taṃ muñcantassa māṇavassa pamokkho, so kena kāraṇena ahosīti attho.</p>
  3465. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  3466. <p class="hangnum"><a name="para1642"></a><span class="paranum">1642</span>.</p>
  3467. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ māṇavotyābhivadī janinda, na so manusso naravīraseṭṭha;</p>
  3468. <p class="gathalast">Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho, rañño kuverassa hi so sajibbo.</p>
  3469. <p class="hangnum"><a name="para1643"></a><span class="paranum">1643</span>.</p>
  3470. <p class="gatha1"> ‘‘Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo, brahā sucī vaṇṇabalūpapanno;</p>
  3471. <p class="gathalast">Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāno, irandhatī nāma sā nāgakaññā.</p>
  3472. <p class="hangnum"><a name="para1644"></a><span class="paranum">1644</span>.</p>
  3473. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā <a name="P6.0326"></a> sumajjhāya piyāya hetu, patārayittha maraṇāya mayhaṃ;</p>
  3474. <p class="gathalast">So ceva bhariyāya samaṅgibhūto, ahañca anuññāto maṇi ca laddho’’ti.</p>
  3475. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaṃ māṇavotyābhivadī</span>ti janinda yaṃ tvaṃ ‘‘māṇavo’’ti abhivadasi. <span class="bld">Bhūmindharo</span>ti bhūmindharanāgabhavanavāsī. <span class="bld">Sā nāgakaññā</span>ti yaṃ nāgakaññaṃ so patthayamāno mama maraṇāya patārayi cittaṃ pavattesi, sā nāgakaññā <a name="M7.0237"></a> irandhatī nāma. <span class="bld">Piyāya hetū</span>ti mahārāja, so hi nāgarājā catupposathikapañhavissajjane pasanno maṃ maṇinā pūjetvā nāgabhavanaṃ gato vimalāya nāma deviyā taṃ maṇiṃ adisvā ‘‘deva, kuhiṃ maṇī’’ti pucchito mama dhammakathikabhāvaṃ vaṇṇesi. Sā mayhaṃ dhammakathaṃ sotukāmā hutvā mama hadaye dohaḷaṃ uppādesi. Nāgarājā duggahitena pana dhītaraṃ irandhatiṃ āha – ‘‘mātā, te vidhurassa hadayamaṃse dohaḷinī, tassa hadayamaṃsaṃ āharituṃ samatthaṃ sāmikaṃ pariyesāhī’’ti. Sā pariyesantī vessavaṇassa bhāgineyyaṃ puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ disvā taṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā pitu santikaṃ nesi. Atha naṃ so ‘‘vidhurapaṇḍitassa hadayamaṃsaṃ āharituṃ sakkonto irandhatiṃ labhissasī’’ti āha. Puṇṇako vepullapabbatato cakkavattiparibhogaṃ maṇiratanaṃ āharitvā tumhehi saddhiṃ jūtaṃ kīḷitvā maṃ jinitvā labhi. Ahañca mama nivesane tīhaṃ vasāpetvā mahantaṃ sakkāraṃ akāsiṃ. Sopi maṃ assavāladhiṃ gāhāpetvā himavante rukkhesu ca pabbatesu ca pothetvā māretuṃ asakkonto sattame vātakkhandhe verambhavātamukhe ca pakkhanditvā anupubbena saṭṭhiyojanubbedhe <a name="V7.0224"></a> kāḷāgirimatthake ṭhapetvā sīhavesādivasena idañcidañca rūpaṃ katvāpi māretuṃ asakkonto mayā attano māraṇakāraṇaṃ puṭṭho ācikkhi. Athassāhaṃ sādhunaradhamme kathesiṃ. Taṃ sutvā pasannacitto maṃ idha ānetukāmo ahosi.</p>
  3476. <p class="bodytext">Athāhaṃ taṃ ādāya nāgabhavanaṃ gantvā nāgarañño ca vimalāya ca dhammaṃ desesiṃ. Tato nāgarājā ca vimalā ca sabbanāgaparisā ca pasīdiṃsu. Nāgarājā tattha mayā chāhaṃ vutthakāle irandhatiṃ puṇṇakassa <a name="P6.0327"></a> adāsi. So taṃ labhitvā pasannacitto hutvā maṃ maṇiratanena pūjetvā nāgarājena āṇatto manomayasindhavaṃ āropetvā sayaṃ majjhimāsane nisīditvā irandhatiṃ pacchimāsane nisīdāpetvā maṃ purimāsane nisīdāpetvā idhāgantvā parisamajjhe otāretvā irandhatiṃ ādāya attano nagarameva gato. Evaṃ, mahārāja, so puṇṇako tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayittha maraṇāya mayhaṃ. Athevaṃ maṃ nissāya so ceva bhariyāya samaṅgibhūto, mama dhammakathaṃ sutvā pasannena nāgarājena ahañca anuññāto, tassa puṇṇakassa santikā ayaṃ sabbakāmadado cakkavattiparibhogamaṇi ca laddho, gaṇhatha, deva, imaṃ maṇinti rañño ratanaṃ adāsi.</p>
  3477. <p class="bodytext">Tato <a name="M7.0238"></a> rājā paccūsakāle attanā diṭṭhasupinaṃ nagaravāsīnaṃ kathetukāmo ‘‘bhonto, nagaravāsino ajja mayā diṭṭhasupinaṃ suṇāthā’’ti vatvā āha –</p>
  3478. <p class="hangnum"><a name="para1645"></a><span class="paranum">1645</span>.</p>
  3479. <p class="gatha1"> ‘‘Rukkho hi mayhaṃ padvāre sujāto, paññākkhandho sīlamayassa sākhā;</p>
  3480. <p class="gathalast">Atthe ca dhamme ca ṭhito nipāko, gavapphalo hatthigavāssachanno.</p>
  3481. <p class="hangnum"><a name="para1646"></a><span class="paranum">1646</span>.</p>
  3482. <p class="gatha1"> ‘‘Naccagītatūriyābhinādite, ucchijja senaṃ puriso ahāsi;</p>
  3483. <p class="gathalast">So no ayaṃ āgato sanniketaṃ, rukkhassimassāpacitiṃ karotha.</p>
  3484. <p class="hangnum"><a name="para1647"></a><span class="paranum">1647</span>.</p>
  3485. <p class="gatha1"> ‘‘Ye keci vittā mama paccayena, sabbeva te pātukarontu ajja;</p>
  3486. <p class="gathalast">Tibbāni katvāna upāyanāni, rukkhassimassāpacitiṃ karotha.</p>
  3487. <p class="hangnum"><a name="para1648"></a><span class="paranum">1648</span>.</p>
  3488. <p class="gatha1"> ‘‘Ye keci baddhā mama atthi raṭṭhe, sabbeva te bandhanā mocayantu;</p>
  3489. <p class="gathalast">Yathevayaṃ bandhanasmā pamutto, evamete muñcare bandhanasmā.</p>
  3490. <p class="hangnum"><a name="para1649"></a><span class="paranum">1649</span>.</p>
  3491. <p class="gatha1"> ‘‘Unnaṅgalā <a name="V7.0225"></a><a name="P6.0328"></a> māsamimaṃ karontu, maṃsodanaṃ brāhmaṇā bhakkhayantu;</p>
  3492. <p class="gathalast">Amajjapā majjarahā pivantu, puṇṇāhi thālāhi palissutāhi.</p>
  3493. <p class="hangnum"><a name="para1650"></a><span class="paranum">1650</span>.</p>
  3494. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāpathaṃ nicca samavhayantu, tibbañca rakkhaṃ vidahantu raṭṭhe;</p>
  3495. <p class="gathalast">Yathāññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ, rukkhassimassāpacitiṃ karothā’’ti.</p>
  3496. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0239"></a> <span class="bld">sīlamayassa sākhā</span>ti etassa rukkhassa sīlamayā sākhā. <span class="bld">Atthe ca dhammecā</span>ti vaddhiyañca sabhāve ca. <span class="bld">Ṭhito nipāko</span>ti so paññāmayarukkho patiṭṭhito. <span class="bld">Gavapphalo</span>ti pañcavidhagorasaphalo. <span class="bld">Hatthigavāssachanno</span>ti alaṅkatahatthigavāssehi sañchanno. <span class="bld">Naccagītatūriyābhinādite</span>ti atha tassa rukkhassa pūjaṃ karontena mahājanena tasmiṃ rukkhe etehi naccādīhi abhinādite. <span class="bld">Ucchijja senaṃ puriso ahāsī</span>ti eko kaṇhapuriso āgantvā taṃ rukkhaṃ ucchijja parivāretvā ṭhitaṃ senaṃ palāpetvā ahāsi gahetvā gato. Puna so rukkho āgantvā amhākaṃ nivesanadvārayeva ṭhito. So no ayaṃ rukkhasadiso paṇḍito sanniketaṃ āgato. Idāni sabbeva tumhe rukkhassa imassa apacitiṃ karotha, mahāsakkāraṃ pavattetha.</p>
  3497. <p class="bodytext"><span class="bld">Mama paccayenā</span>ti ambho, amaccā ye keci maṃ nissāya laddhena yasena <span class="bld">vittā</span> tuṭṭhacittā, te sabbe attano vittaṃ pātukarontu. <span class="bld">Tibbānī</span>ti bahalāni mahantāni. <span class="bld">Upāyanānī</span>ti paṇṇākāre. <span class="bld">Ye kecī</span>ti antamaso kīḷanatthāya baddhe migapakkhino upādāya. <span class="bld">Muñcare</span>ti muñcantu. <span class="bld">Unnaṅgalā māsamimaṃ karontū</span>ti imaṃ māsaṃ kasananaṅgalāni ussāpetvā ekamante ṭhapetvā nagare bheriṃ carāpetvā sabbeva manussā mahāchaṇaṃ karontu. <span class="bld">Bhakkhayantū</span>ti bhuñjantu. <span class="bld">Amajjapā</span>ti ettha <span class="bld">a</span>-kāro nipātamattaṃ, majjapā purisā majjarahā attano attano āpānaṭṭhānesu nisinnā pivantūti attho. <span class="bld">Puṇṇāhi thālāhī</span>ti puṇṇehi thālehi. <span class="bld">Palissutāhī</span>ti atipuṇṇattā paggharamānehi. <span class="bld">Mahāpathaṃ nicca samavhayantū</span>ti antonagare alaṅkatamahāpathaṃ rājamaggaṃ nissāya ṭhitā vesiyā niccakālaṃ kilesavasena kilesatthikaṃ janaṃ avhayantūti attho. <span class="bld">Tibba</span>nti gāḷhaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti yathā rakkhassa susaṃvihitattā unnaṅgalā hutvā rukkhassimassa apacitiṃ karontā aññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ, evaṃ rakkhaṃ saṃvidahantūti attho.</p>
  3498. <p class="bodytext">Evaṃ raññā vutte –</p>
  3499. <p class="hangnum"><a name="para1651"></a><span class="paranum">1651</span>.</p>
  3500. <p class="gatha1"> ‘‘Orodhā <a name="V7.0226"></a> ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3501. <p class="gathalast">Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.</p>
  3502. <p class="hangnum"><a name="para1652"></a><span class="paranum">1652</span>.</p>
  3503. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohā <a name="M7.0240"></a> anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3504. <p class="gathalast">Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.</p>
  3505. <p class="hangnum"><a name="para1653"></a><span class="paranum">1653</span>.</p>
  3506. <p class="gatha1"> ‘‘Samāgatā <a name="P6.0329"></a> jānapadā, negamā ca samāgatā;</p>
  3507. <p class="gathalast">Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.</p>
  3508. <p class="hangnum"><a name="para1654"></a><span class="paranum">1654</span>.</p>
  3509. <p class="gatha1"> ‘‘Bahujano pasannosi, disvā paṇḍitamāgate;</p>
  3510. <p class="gathalast">Paṇḍitamhi anuppatte, celukkhepo pavattathā’’ti.</p>
  3511. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abhihārayu</span>nti evaṃ raññā āṇattā mahāchaṇaṃ paṭiyādetvā sabbe satte bandhanā mocetvā ete sabbe orodhādayo nānappakāraṃ paṇṇākāraṃ sajjitvā tena saddhiṃ annañca pānañca paṇḍitassa pesesuṃ. <span class="bld">Paṇḍitamāgate</span>ti paṇḍite āgate taṃ paṇḍitaṃ disvā bahujano pasanno ahosi.</p>
  3512. <p class="bodytext">Chaṇo māsena osānaṃ agamāsi. Tato mahāsatto buddhakiccaṃ sādhento viya mahājanassa dhammaṃ desento rājānañca anusāsanto dānādīni puññāni katvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne saggaparāyaṇo ahosi. Rājānaṃ ādiṃ katvā sabbepi nagaravāsino paṇḍitassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne saggapuraṃ pūrayiṃsu.</p>
  3513. <p class="bodytext">Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññāsampanno upāyakusaloyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paṇḍitassa mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, jeṭṭhabhariyā rāhulamātā, jeṭṭhaputto rāhulo, vimalā uppalavaṇṇā, varuṇanāgarājā sāriputto, supaṇṇarājā moggallāno, sakko anuruddho, dhanañcayakorabyarājā ānando, puṇṇako channo, parisā buddhaparisā, vidhurapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.</p>
  3514. <p class="centered">Vidhurajātakavaṇṇanā navamā.</p>
  3515. <p class="hangnum"> </p>
  3516. <p class="bodytext"> [547] 10. Vessantarajātakavaṇṇanā</p>
  3517. <p class="centered">Dasavarakathāvaṇṇanā</p>
  3518. <p class="bodytext"><span class="bld">Phussatī</span> <a name="V7.0227"></a><a name="P6.0479"></a><a name="M7.0241"></a> <span class="bld">varavaṇṇābhe</span>ti idaṃ satthā kapilavatthuṃ upanissāya nigrodhārāme viharanto pokkharavassaṃ ārabbha kathesi. Yadā hi satthā pavattitavaradhammacakko anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha hemantaṃ vītināmetvā udāyittherena maggadesakena vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paṭhamagamanena kapilavatthuṃ agamāsi, tadā sakyarājāno ‘‘mayaṃ amhākaṃ ñātiseṭṭhaṃ passissāmā’’ti sannipatitvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ vīmaṃsamānā ‘‘nigrodhasakkassārāmo ramaṇīyo’’ti sallakkhetvā tattha sabbaṃ paṭijagganavidhiṃ katvā gandhapupphādihatthā paccuggamanaṃ karontā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍite daharadahare nāgaradārake ca nāgaradārikāyo ca paṭhamaṃ pahiṇiṃsu, tato rājakumāre ca rājakumārikāyo ca. Tesaṃ antarā sāmaṃ gandhapupphacuṇṇādīhi satthāraṃ pūjetvā bhagavantaṃ gahetvā nigrodhārāmameva agamiṃsu. Tattha bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tadā hi sākiyā mānajātikā mānatthaddhā. Te ‘‘ayaṃ siddhatthakumāro amhehi daharataro, amhākaṃ kaniṭṭho bhāgineyyo putto nattā’’ti cintetvā daharadahare rājakumāre ca rājakumārikāyo ca āhaṃsu ‘‘tumhe bhagavantaṃ vandatha, mayaṃ tumhākaṃ piṭṭhito nisīdissāmā’’ti.</p>
  3519. <p class="bodytext">Tesu evaṃ avanditvā nisinnesu bhagavā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā ‘‘na maṃ ñātayo vandanti, handa idāneva vandāpessāmī’’ti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ākāsaṃ abbhuggantvā tesaṃ sīse pādapaṃsuṃ okiramāno viya kaṇḍambarukkhamūle yamakapāṭihāriyasadisaṃ pāṭihāriyaṃ akāsi. Rājā suddhodano taṃ acchariyaṃ disvā āha ‘‘bhante, tumhākaṃ jātadivase kāḷadevalassa vandanatthaṃ upanītānaṃ vo pāde parivattitvā brāhmaṇassa matthake ṭhite disvā ahaṃ tumhākaṃ pāde vandiṃ, ayaṃ me paṭhamavandanā. Punapi vappamaṅgaladivase jambucchāyāya sirisayane nisinnānaṃ vo jambucchāyāya aparivattanaṃ <a name="M7.0242"></a> disvāpi ahaṃ tumhākaṃ pāde vandiṃ, ayaṃ me dutiyavandanā. Idāni imaṃ adiṭṭhapubbaṃ pāṭihāriyaṃ <a name="V7.0228"></a> disvāpi tumhākaṃ pāde vandāmi, ayaṃ me tatiyavandanā’’ti. Raññā pana vandite avanditvā ṭhātuṃ samattho nāma ekasākiyopi nāhosi, sabbe vandiṃsuyeva.</p>
  3520. <p class="bodytext">Iti bhagavā ñātayo vandāpetvā ākāsato otaritvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisinne ca bhagavati sikhāpatto ñātisamāgamo ahosi, sabbe ekaggacittā hutvā nisīdiṃsu. Tato mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi, tambavaṇṇaṃ udakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati. Ye temetukāmā, te tementi. Atemetukāmassa <a name="P6.0480"></a> sarīre ekabindumattampi na patati. Taṃ disvā sabbe acchariyabbhutacittajātā ahesuṃ. ‘‘Aho acchariyaṃ aho abbhutaṃ aho buddhānaṃ mahānubhāvatā, yesaṃ ñātisamāgame evarūpaṃ pokkharavassaṃ vassī’’ti bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mama ñātisamāgame mahāmegho pokkharavassaṃ vassiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.</p>
  3521. <p class="bodytext">Atīte siviraṭṭhe jetuttaranagare sivimahārājā nāma rajjaṃ kārento sañjayaṃ nāma puttaṃ paṭilabhi. So tassa vayappattassa maddarājadhītaraṃ phussatiṃ nāma rājakaññaṃ ānetvā rajjaṃ niyyādetvā phussatiṃ aggamahesiṃ akāsi. Tassā ayaṃ pubbayogo – ito ekanavutikappe vipassī nāma satthā loke udapādi. Tasmiṃ bandhumatinagaraṃ nissāya kheme migadāye viharante eko rājā rañño bandhumassa anagghena candanasārena saddhiṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇamālaṃ pesesi. Rañño pana dve dhītaro ahesuṃ. So taṃ paṇṇākāraṃ tāsaṃ dātukāmo hutvā candanasāraṃ jeṭṭhikāya adāsi, suvaṇṇamālaṃ kaniṭṭhāya adāsi. Tā ubhopi ‘‘na mayaṃ imaṃ attano sarīre piḷandhissāma, satthārameva pūjessāmā’’ti cintetvā rājānaṃ āhaṃsu ‘‘tāta, candanasārena ca suvaṇṇamālāya ca dasabalaṃ pūjessāmā’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Jeṭṭhikā sukhumacandanacuṇṇaṃ kāretvā suvaṇṇasamuggaṃ pūretvā gaṇhāpesi. Kaniṭṭhabhaginī pana suvaṇṇamālaṃ uracchadamālaṃ kārāpetvā <a name="M7.0243"></a> suvaṇṇasamuggena gaṇhāpesi. Tā ubhopi migadāyavihāraṃ gantvā jeṭṭhikā candanacuṇṇena dasabalassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ pūjetvā sesacuṇṇāni gandhakuṭiyaṃ vikiritvā ‘‘bhante, anāgate tumhādisassa buddhassa mātā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Kaniṭṭhabhaginīpi tathāgatassa suvaṇṇavaṇaṃ sarīraṃ suvaṇṇamālāya katena uracchadena pūjetvā ‘‘bhante, yāva arahattappatti, tāva idaṃ pasādhanaṃ mama sarīrā mā vigataṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Satthāpi tāsaṃ anumodanaṃ akāsi.</p>
  3522. <p class="bodytext">Tā ubhopi yāvatāyukaṃ <a name="P6.0481"></a> ṭhatvā devaloke nibbattiṃsu. Tāsu jeṭṭhabhaginī devalokato manussalokaṃ<a name="V7.0229"></a>, manussalokato devalokaṃ saṃsarantī ekanavutikappāvasāne amhākaṃ buddhuppādakāle buddhamātā mahāmāyādevī nāma ahosi. Kaniṭṭhabhaginīpi tatheva saṃsarantī kassapadasabalassa kāle kikissa rañño dhītā hutvā nibbatti. Sā cittakammakatāya viya uracchadamālāya alaṅkatena urena jātattā uracchadā nāma kumārikā hutvā soḷasavassikakāle satthu bhattānumodanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya aparabhāge bhattānumodanaṃ suṇanteneva pitarā sotāpattiphalaṃ pattadivaseyeva arahattaṃ patvā pabbajitvā parinibbāyi. Kikirājāpi aññā satta dhītaro labhi. Tāsaṃ nāmāni –</p>
  3523. <p class="gatha1">‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhadāyikā;</p>
  3524. <p class="gathalast">Dhammā ceva sudhammā ca, saṅghadāsī ca sattamī’’ti.</p>
  3525. <p class="bodytext">Tā imasmiṃ buddhuppāde –</p>
  3526. <p class="gatha1">‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca gotamī;</p>
  3527. <p class="gathalast">Dhammadinnā mahāmāyā, visākhā cāpi sattamī’’ti.</p>
  3528. <p class="bodytext">Tāsu <a name="M7.0244"></a> phussatī sudhammā nāma hutvā dānādīni puññāni katvā vipassisammāsambuddhassa katāya candanacuṇṇapūjāya phalena rattacandanarasaparipphositena viya sarīrena jātattā phussatī nāma kumārikā hutvā devesu ca manussesu ca saṃsarantī aparabhāge sakkassa devarañño aggamahesī hutvā nibbatti. Athassā yāvatāyukaṃ ṭhatvā pañcasu pubbanimittesu uppannesu sakko devarājā tassā parikkhīṇāyukataṃ ñatvā mahantena yasena taṃ ādāya nandanavanuyyānaṃ gantvā tattha taṃ alaṅkatasayanapiṭṭhe nisinnaṃ sayaṃ sayanapasse nisīditvā etadavoca ‘‘bhadde phussati, te dasa vare dammi, te gaṇhassū’’ti vadanto imasmiṃ gāthāsahassapaṭimaṇḍite mahāvessantarajātake paṭhamaṃ gāthamāha –</p>
  3529. <p class="hangnum"><a name="para1655"></a><span class="paranum">1655</span>.</p>
  3530. <p class="gatha1"> ‘‘Phussatī varavaṇṇābhe, varassu dasadhā vare;</p>
  3531. <p class="gathalast">Pathabyā cārupubbaṅgi, yaṃ tuyhaṃ manaso piya’’nti.</p>
  3532. <p class="bodytext">Evamesā <a name="P6.0482"></a> mahāvessantaradhammadesanā devaloke patiṭṭhāpitā nāma hoti.</p>
  3533. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0230"></a> <span class="bld">phussatī</span>ti taṃ nāmenālapati. <span class="bld">Varavaṇṇābhe</span>ti varāya vaṇṇābhāya samannāgate. <span class="bld">Dasadhā</span>ti dasavidhe. <span class="bld">Pathabyā</span>ti pathaviyaṃ gahetabbe katvā <span class="bld">varassu</span> gaṇhassūti vadati. <span class="bld">Cārupubbaṅgī</span>ti cārunā pubbaṅgena varalakkhaṇena samannāgate. <span class="bld">Yaṃ tuyhaṃ manaso piya</span>nti yaṃ yaṃ tava manasā piyaṃ, taṃ taṃ dasahi koṭṭhāsehi gaṇhāhīti vadati.</p>
  3534. <p class="bodytext">Sā attano cavanadhammataṃ ajānantī pamattā hutvā dutiyagāthamāha –</p>
  3535. <p class="hangnum"><a name="para1656"></a><span class="paranum">1656</span>.</p>
  3536. <p class="gatha1"> ‘‘Devarāja namo tyatthu, kiṃ pāpaṃ pakataṃ mayā;</p>
  3537. <p class="gathalast">Rammā cāvesi maṃ ṭhānā, vātova dharaṇīruha’’nti.</p>
  3538. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">namo tyatthū</span>ti namo te atthu. <span class="bld">Kiṃ pāpa</span>nti kiṃ mayā tava santike pāpaṃ pakatanti pucchati. <span class="bld">Dharaṇīruha</span>nti rukkhaṃ.</p>
  3539. <p class="bodytext">Athassā pamattabhāvaṃ ñatvā sakko dve gāthā abhāsi –</p>
  3540. <p class="hangnum"><a name="para1657"></a><span class="paranum">1657</span>.</p>
  3541. <p class="gatha1"> ‘‘Na ceva te kataṃ pāpaṃ, na ca me tvamasi appiyā;</p>
  3542. <p class="gathalast">Puññañca te parikkhīṇaṃ, yena tevaṃ vadāmahaṃ.</p>
  3543. <p class="hangnum"><a name="para1658"></a><span class="paranum">1658</span>.</p>
  3544. <p class="gatha1"> ‘‘Santike <a name="M7.0245"></a> maraṇaṃ tuyhaṃ, vinābhāvo bhavissati;</p>
  3545. <p class="gathalast">Paṭiggaṇhāhi me ete, vare dasa pavecchato’’ti.</p>
  3546. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yena teva</span>nti yena te evaṃ vadāmi. <span class="bld">Tuyhaṃ vinābhāvo</span>ti tava amhehi saddhiṃ viyogo bhavissati. <span class="bld">Pavecchato</span>ti dadamānassa.</p>
  3547. <p class="bodytext">Sā sakkassa vacanaṃ sutvā nicchayena attano maraṇaṃ ñatvā varaṃ gaṇhantī āha –</p>
  3548. <p class="hangnum"><a name="para1659"></a><span class="paranum">1659</span>.</p>
  3549. <p class="gatha1"> ‘‘Varaṃ ce me ado sakka, sabbabhūtānamissara;</p>
  3550. <p class="gathalast">Sivirājassa bhaddante, tattha assaṃ nivesane.</p>
  3551. <p class="hangnum"><a name="para1660"></a><span class="paranum">1660</span>.</p>
  3552. <p class="gatha1"> ‘‘Nīlanettā <a name="V7.0231"></a> nīlabhamu, nīlakkhī ca yathā migī;</p>
  3553. <p class="gathalast">Phussatī nāma nāmena, tatthapassaṃ purindana.</p>
  3554. <p class="hangnum"><a name="para1661"></a><span class="paranum">1661</span>.</p>
  3555. <p class="gatha1"> ‘‘Puttaṃ labhetha varadaṃ, yācayogaṃ amacchariṃ;</p>
  3556. <p class="gathalast">Pūjitaṃ paṭirājūhi, kittimantaṃ yasassinaṃ.</p>
  3557. <p class="hangnum"><a name="para1662"></a><span class="paranum">1662</span>.</p>
  3558. <p class="gatha1"> ‘‘Gabbhaṃ me dhārayantiyā, majjhimaṅgaṃ anunnataṃ;</p>
  3559. <p class="gathalast">Kucchi anunnato assa, cāpaṃva likhitaṃ samaṃ.</p>
  3560. <p class="hangnum"><a name="para1663"></a><span class="paranum">1663</span>.</p>
  3561. <p class="gatha1"> ‘‘Thanā <a name="P6.0483"></a> me nappapateyyuṃ, palitā na santu vāsava;</p>
  3562. <p class="gathalast">Kāye rajo na limpetha, vajjhañcāpi pamocaye.</p>
  3563. <p class="hangnum"><a name="para1664"></a><span class="paranum">1664</span>.</p>
  3564. <p class="gatha1"> ‘‘Mayūrakoñcābhirude, nārivaragaṇāyute;</p>
  3565. <p class="gathalast">Khujjacelāpakākiṇṇe, sūtamāgadhavaṇṇite.</p>
  3566. <p class="hangnum"><a name="para1665"></a><span class="paranum">1665</span>.</p>
  3567. <p class="gatha1"> ‘‘Citraggaḷerughusite, surāmaṃsapabodhane;</p>
  3568. <p class="gathalast">Sivirājassa bhaddante, tatthassaṃ mahesī piyā’’ti.</p>
  3569. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sivirājassā</span>ti sā sakalajambudīpatalaṃ olokentī attano anucchavikaṃ sivirañño nivesanaṃ disvā tattha aggamahesibhāvaṃ patthentī evamāha. <span class="bld">Yathā migī</span>ti ekavassikā hi migapotikā nīlanettā hoti, tenevamāha. <span class="bld">Tatthapassa</span>nti tatthapi imināva nāmena <a name="M7.0246"></a> assaṃ. <span class="bld">Labhethā</span>ti labheyyaṃ. <span class="bld">Varada</span>nti alaṅkatasīsaakkhiyugalahadayamaṃsarudhirasetacchattaputtadāresu yācitayācitassa varabhaṇḍassa dāyakaṃ. <span class="bld">Kucchī</span>ti ‘‘majjhimaṅga’’nti vuttaṃ sarūpato dasseti. <span class="bld">Likhita</span>nti yathā chekena dhanukārena sammā likhitaṃ dhanu anunnatamajjhaṃ tulāvaṭṭaṃ samaṃ hoti, evarūpo me kucchi bhaveyya.</p>
  3570. <p class="bodytext"><span class="bld">Nappapateyyu</span>nti patitvā lambā na bhaveyyuṃ. <span class="bld">Palitā na santu vāsavā</span>ti vāsava devaseṭṭha, palitānipi me sirasmiṃ na santu mā paññāyiṃsu. ‘‘Palitāni siroruhā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Vajjhañcāpī</span>ti kibbisakārakaṃ rājāparādhikaṃ vajjhappattacoraṃ attano balena mocetuṃ samatthā bhaveyyaṃ. Iminā attano issariyabhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Bhūtamāgadhavaṇṇite</span>ti bhojanakālādīsu thutivasena <a name="V7.0232"></a> kālaṃ ārocentehi sūtehi ceva māgadhakehi ca vaṇṇite. <span class="bld">Citraggaḷerughusite</span>ti pañcaṅgikatūriyasaddasadisaṃ manoramaṃ ravaṃ ravantehi sattaratanavicittehi dvārakavāṭehi ugghosite. <span class="bld">Surāmaṃsapabodhane</span>ti ‘‘pivatha, khādathā’’ti surāmaṃsehi pabodhiyamānajane evarūpe sivirājassa nivesane tassa aggamahesī bhaveyyanti ime dasa vare gaṇhi.</p>
  3571. <p class="bodytext">Tattha sivirājassa aggamahesibhāvo paṭhamo varo, nīlanettatā dutiyo, nīlabhamukatā tatiyo, phussatīti nāmaṃ catuttho, puttapaṭilābho pañcamo, anunnatakucchitā chaṭṭho, alambatthanatā sattamo, apalitabhāvo aṭṭhamo, sukhumacchavibhāvo navamo, vajjhappamocanasamatthatā dasamo varoti.</p>
  3572. <p class="bodytext">Sakko āha –</p>
  3573. <p class="hangnum"><a name="para1666"></a><span class="paranum">1666</span>.</p>
  3574. <p class="gatha1"> ‘‘Ye te dasa varā dinnā, mayā sabbaṅgasobhane;</p>
  3575. <p class="gathalast">Sivirājassa vijite, sabbe te lacchasī vare’’ti.</p>
  3576. <p class="bodytext">Athassā sakko devarājā phussatiyā dasa vare adāsi, datvā ca pana ‘‘bhadde phussati, tava sabbe te samijjhantū’’ti vatvā anumodi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3577. <p class="hangnum"><a name="para1667"></a><span class="paranum">1667</span>.</p>
  3578. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ <a name="P6.0484"></a><a name="M7.0247"></a> vatvāna maghavā, devarājā sujampati;</p>
  3579. <p class="gathalast">Phussatiyā varaṃ datvā, anumodittha vāsavo’’ti.</p>
  3580. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anumoditthā</span>ti ‘‘sabbe te lacchasi vare’’ti evaṃ vare datvā pamuddito tuṭṭhamānaso ahosīti attho.</p>
  3581. <p class="centered">Dasavarakathā niṭṭhitā.</p>
  3582. <p class="centered">Himavantavaṇṇanā</p>
  3583. <p class="bodytext">Iti sā vare gahetvā tato cutā maddarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Jāyamānā ca candanacuṇṇaparikiṇṇena viya sarīrena jātā. Tenassā nāmaggahaṇadivase ‘‘phussatī’’tveva <a name="V7.0233"></a> nāmaṃ kariṃsu. Sā mahantena parivārena vaḍḍhitvā soḷasavassakāle uttamarūpadharā ahosi. Atha naṃ sivimahārājā puttassa sañjayakumārassa atthāya ānetvā tassa chattaṃ ussāpetvā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikaṃ katvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Tena vuttaṃ –</p>
  3584. <p class="gatha1">‘‘Tato cutā sā phussatī, chattiye upapajjatha;</p>
  3585. <p class="gathalast">Jetuttaramhi nagare, sañjayena samāgamī’’ti.</p>
  3586. <p class="bodytext">Sā sañjayassa piyā manāpā ahosi. Atha naṃ sakko āvajjamāno ‘‘mayā phussatiyā dinnavaresu nava varā samiddhā’’ti disvā ‘‘eko pana puttavaro na tāva samijjhati, tampissā samijjhāpessāmī’’ti cintesi. Tadā mahāsatto tāvatiṃsadevaloke vasati, āyu cassa parikkhīṇaṃ ahosi. Taṃ ñatvā sakko tassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisa, tayā manussalokaṃ gantuṃ vaṭṭati, tattha sivirañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā tassa ceva aññesañca cavanadhammānaṃ saṭṭhisahassānaṃ devaputtānaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gato. Mahāsattopi tato cavitvā tatthupapanno, sesadevaputtāpi saṭṭhisahassānaṃ amaccānaṃ gehesu nibbattiṃsu. Mahāsatte kucchigate phussatī dohaḷinī hutvā catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe <a name="M7.0248"></a> rājanivesanadvāre cāti chasu ṭhānesu cha dānasālāyo kārāpetvā devasikaṃ cha satasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ dātukāmā ahosi.</p>
  3587. <p class="bodytext">Rājā tassā dohaḷaṃ sutvā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Nemittakā – ‘‘mahārāja, deviyā kucchimhi dānābhirato satto uppanno, dānena tittiṃ na gamissatī’’ti vadiṃsu. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso hutvā cha dānasālāyo kārāpetvā vuttappakāraṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Bodhisattassa <a name="P6.0485"></a> paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya rañño āyassa pamāṇaṃ nāma nāhosi. Tassa puññānubhāvena sakalajambudīparājāno paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu. Devī mahantena parivārena gabbhaṃ dhārentī dasamāse paripuṇṇe nagaraṃ daṭṭhukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā nagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkārāpetvā deviṃ rathavaraṃ āropetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāresi. Tassā vessānaṃ vīthiyā vemajjhaṃ sampattakāle kammajavātā caliṃsu. Atha amaccā rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā vessavīthiyaṃyeva tassā sūtigharaṃ kārāpetvā vāsaṃ gaṇhāpesi. Sā tattha puttaṃ vijāyi. Tena vuttaṃ –</p>
  3588. <p class="gatha1">‘‘Dasa <a name="V7.0234"></a> māse dhārayitvāna, karontī puraṃ padakkhiṇaṃ;</p>
  3589. <p class="gathalast">Vessānaṃ vīthiyā majjhe, janesi phussatī mama’’nti. (cariyā. 1.76);</p>
  3590. <p class="bodytext">Mahāsatto mātu kucchito nikkhantoyeva visado hutvā akkhīni ummīletvā nikkhami. Nikkhantoyeva ca mātu hatthaṃ pasāretvā ‘‘amma, dānaṃ dassāmi, atthi kiñci te dhana’’nti āha. Athassa mātā ‘‘tāta, yathāajjhāsayena dānaṃ dehī’’ti pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapesi. Mahāsatto hi umaṅgajātake imasmiṃ jātake pacchimattabhāveti tīsu ṭhānesu jātamatteyeva mātarā saddhiṃ kathesi. Athassa nāmaggahaṇadivase vessavīthiyaṃ jātattā ‘‘vessantaro’’ti nāmaṃ kariṃsu.</p>
  3591. <p class="bodytext">Tena vuttaṃ –</p>
  3592. <p class="gatha1">‘‘Na mayhaṃ mattikaṃ nāmaṃ, napi pettikasambhavaṃ;</p>
  3593. <p class="gathalast">Jātomhi vessavīthiyaṃ, tasmā vessantaro ahu’’nti. (cariyā. 1.77);</p>
  3594. <p class="bodytext">Jātadivaseyeva <a name="M7.0249"></a> panassa ekā ākāsacārinī kareṇukā abhimaṅgalasammataṃ sabbasetaṃ hatthipotakaṃ ānetvā maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapetvā pakkāmi. Tassa mahāsattaṃ paccayaṃ katvā uppannattā ‘‘paccayo’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Taṃ divasameva amaccagehesu saṭṭhisahassakumārakā jāyiṃsu. Rājā mahāsattassa atidīghādidose vivajjetvā alambathaniyo madhurakhīrāyo catusaṭṭhi dhātiyo upaṭṭhāpesi. Tena saddhiṃ jātānañca saṭṭhidārakasahassānaṃ ekekā dhātiyo upaṭṭhāpesi. So saṭṭhisahassehi dārakehi saddhiṃ mahantena parivārena vaḍḍhati. Athassa rājā satasahassagghanakaṃ kumārapiḷandhanaṃ kārāpesi. So catuppañcavassikakāle taṃ <a name="P6.0486"></a> omuñcitvā dhātīnaṃ datvā puna tāhi dīyamānampi na gaṇhi. Tā rañño ārocayiṃsu. Rājā taṃ sutvā ‘‘mama puttena dinnaṃ brahmadeyyameva hotū’’ti aparampi kāresi. Kumāro tampi adāsiyeva. Iti dārakakāleyeva dhātīnaṃ nava vāre piḷandhanaṃ adāsi.</p>
  3595. <p class="bodytext">Aṭṭhavassikakāle pana pāsādavaragato sirisayanapiṭṭhe nisinnova cintesi ‘‘ahaṃ bāhirakadānameva demi, taṃ maṃ na paritoseti, ajjhattikadānaṃ dātukāmomhi, sace maṃ koci sīsaṃ yāceyya, sīsaṃ chinditvā tassa dadeyyaṃ. Sacepi maṃ koci hadayaṃ yāceyya, uraṃ bhinditvā hadayaṃ nīharitvā dadeyyaṃ. Sace akkhīni yāceyya, akkhīni uppāṭetvā dadeyyaṃ. Sace <a name="V7.0235"></a> sarīramaṃsaṃ yāceyya, sakalasarīrato maṃsaṃ chinditvā dadeyyaṃ. Sacepi maṃ koci rudhiraṃ yāceyya, rudhiraṃ gahetvā dadeyyaṃ. Atha vāpi koci ‘dāso me hohī’ti vadeyya, attānamassa sāvetvā dāsaṃ katvā dadeyya’’nti. Tassevaṃ sabhāvaṃ cintentassa catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī mattavaravāraṇo viya gajjamānā kampi. Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā jetuttaranagarābhimukho aṭṭhāsi. Pathavisaddena devā gajjanto khaṇikavassaṃ vassi, akālavijjulatā nicchariṃsu, sāgaro saṅkhubhi. Sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi. Pathavitalato paṭṭhāya yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi.</p>
  3596. <p class="bodytext">Vuttampi <a name="M7.0250"></a> cetaṃ –</p>
  3597. <p class="gatha1">‘‘Yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko;</p>
  3598. <p class="gathalast">Tadā nisajja pāsāde, dānaṃ dātuṃ vicintayiṃ.</p>
  3599. <p class="gatha1">‘‘Hadayaṃ dadeyyaṃ cakkhuṃ, maṃsampi rudhirampi ca;</p>
  3600. <p class="gathalast">Dadeyyaṃ kāyaṃ sāvetvā, yadi koci yācaye mamaṃ.</p>
  3601. <p class="gatha1">‘‘Sabhāvaṃ cintayantassa, akampitamasaṇṭhitaṃ;</p>
  3602. <p class="gathalast">Akampi tattha pathavī, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti. (cariyā. 1.78-80);</p>
  3603. <p class="bodytext">Bodhisatto soḷasavassikakāleyeva sabbasippesu nipphattiṃ pāpuṇi. Athassa pitā rajjaṃ dātukāmo mātarā saddhiṃ mantetvā maddarājakulato mātuladhītaraṃ maddiṃ nāma rājakaññaṃ ānetvā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikaṃ aggamahesiṃ katvā mahāsattaṃ rajje abhisiñci. Mahāsatto rajje patiṭṭhitakālato paṭṭhāya devasikaṃ cha satasahassāni vissajjento mahādānaṃ pavattesi. Aparabhāge maddidevī puttaṃ <a name="P6.0487"></a> vijāyi. Taṃ kañcanajālena sampaṭicchiṃsu, tenassa ‘‘jālīkumāro’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle dhītaraṃ vijāyi. Taṃ kaṇhājinena sampaṭicchiṃsu, tenassā ‘‘kaṇhājinā’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Mahāsatto māsassa chakkhattuṃ alaṅkatahatthikkhandhavaragato cha dānasālāyo olokesi. Tadā kāliṅgaraṭṭhe dubbuṭṭhikā ahosi, sassāni na sampajjiṃsu, manussānaṃ mahantaṃ chātabhayaṃ pavatti. Manussā jīvituṃ asakkontācorakammaṃ karonti. Dubbhikkhapīḷitā jānapadā rājaṅgaṇe sannipatitvā rājānaṃ upakkosiṃsu<a name="V7.0236"></a>. Taṃ sutvā raññā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte tamatthaṃ ārocayiṃsu. Rājā ‘‘sādhu, tātā, devaṃ vassāpessāmī’’ti te uyyojetvā samādinnasīlo uposathavāsaṃ vasantopi devaṃ vassāpetuṃ nāsakkhi. So nāgare sannipātetvā ‘‘ahaṃ samādinnasīlo sattāhaṃ uposathavāsaṃ vasantopi devaṃ vassāpetuṃ nāsakkhiṃ, kiṃ nu kho kātabba’’nti pucchi. Sace, deva, devaṃ vassāpetuṃ na sakkosi, esa jetuttaranagare sañjayassa rañño putto vessantaro nāma dānābhirato. Tassaṃ kira sabbaseto maṅgalahatthī atthi, tassa gatagataṭṭhāne <a name="M7.0251"></a> devo vassi. Brāhmaṇe pesetvā taṃ hatthiṃ yācāpetuṃ vaṭṭati, āṇāpethāti.</p>
  3604. <p class="bodytext">So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā brāhmaṇe sannipātetvā tesu guṇavaṇṇasampanne aṭṭha jane vicinitvā tesaṃ paribbayaṃ datvā ‘‘gacchatha, tumhe vessantaraṃ hatthiṃ yācitvā ānethā’’ti pesesi. Brāhmaṇā anupubbena jetuttaranagaraṃ gantvā dānagge bhattaṃ paribhuñjitvā attano sarīraṃ rajoparikiṇṇaṃ paṃsumakkhitaṃ katvā puṇṇamadivase rājānaṃ hatthiṃ yācitukāmā hutvā rañño dānaggaṃ āgamanakāle pācīnadvāraṃ agamaṃsu. Rājāpi ‘‘dānaggaṃ olokessāmī’’ti pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkaritvā alaṅkatahatthikkhandhavaragato pācīnadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇā tatthokāsaṃ alabhitvā dakkhiṇadvāraṃ gantvā unnatapadese ṭhatvā rañño pācīnadvāre dānaggaṃ oloketvā dakkhiṇadvārāgamanakāle hatthe pasāretvā ‘‘jayatu bhavaṃ vessantaro’’ti tikkhattuṃ āhaṃsu. Mahāsatto te brāhmaṇe disvā hatthiṃ tesaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ pesetvā hatthikkhandhe nisinno paṭhamaṃ gāthamāha –</p>
  3605. <p class="hangnum"><a name="para1668"></a><span class="paranum">1668</span>.</p>
  3606. <p class="gatha1"> ‘‘Parūḷhakacchanakhalomā<a name="P6.0488"></a>, paṅkadantā rajassirā;</p>
  3607. <p class="gathalast">Paggayha dakkhiṇaṃ bāhuṃ, kiṃ maṃ yācanti brāhmaṇā’’ti.</p>
  3608. <p class="bodytext">Brāhmaṇā āhaṃsu –</p>
  3609. <p class="hangnum"><a name="para1669"></a><span class="paranum">1669</span>.</p>
  3610. <p class="gatha1"> ‘‘Ratanaṃ deva yācāma, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana;</p>
  3611. <p class="gathalast">Dadāhi pavaraṃ nāgaṃ, īsādantaṃ urūḷhava’’nti.</p>
  3612. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">urūḷhava</span>nti ubbāhanasamatthaṃ.</p>
  3613. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ahaṃ sīsaṃ ādiṃ katvā ajjhattikadānaṃ dātukāmomhi, ime pana <a name="V7.0237"></a> maṃ bāhirakadānameva yācanti, pūressāmi tesaṃ manoratha’’nti cintetvā hatthikkhandhavaragato tatiyaṃ gāthamāha –</p>
  3614. <p class="hangnum"><a name="para1670"></a><span class="paranum">1670</span>.</p>
  3615. <p class="gatha1"> ‘‘Dadāmi na vikampāmi, yaṃ maṃ yācanti brāhmaṇā;</p>
  3616. <p class="gathalast">Pabhinnaṃ kuñjaraṃ dantiṃ, opavayhaṃ gajuttama’’nti.</p>
  3617. <p class="bodytext">Paṭijānitvā <a name="M7.0252"></a> ca pana –</p>
  3618. <p class="hangnum"><a name="para1671"></a><span class="paranum">1671</span>.</p>
  3619. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthikkhandhato oruyha, rājā cāgādhimānaso;</p>
  3620. <p class="gathalast">Brāhmaṇānaṃ adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.</p>
  3621. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">opavayha</span>nti rājavāhanaṃ. <span class="bld">Cāgādhimānaso</span>ti cāgena adhikamānaso rājā. <span class="bld">Brāhmaṇānaṃ adā dāna</span>nti so vāraṇassa analaṅkataṭṭhānaṃ olokanatthaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā kusumamissakasugandhodakapūritaṃ suvaṇṇabhiṅgāraṃ gahetvā ‘‘ito ethā’’ti vatvā alaṅkatarajatadāmasadisaṃ hatthisoṇḍaṃ gahetvā tesaṃ hatthe ṭhapetvā udakaṃ pātetvā alaṅkatavāraṇaṃ brāhmaṇānaṃ adāsi.</p>
  3622. <p class="bodytext">Tassa catūsu pādesu alaṅkāro cattāri satasahassāni agghati, ubhosu passesu alaṅkāro dve satasahassāni, heṭṭhā udare kambalaṃ satasahassaṃ, piṭṭhiyaṃ muttajālaṃ maṇijālaṃ kañcanajālanti tīṇi jālāni tīṇi satasahassāni, ubhosu kaṇṇesu alaṅkāro dve satasahassāni, piṭṭhiyaṃ attharaṇakambalaṃ satasahassaṃ, kumbhālaṅkāro satasahassaṃ, tayo vaṭaṃsakā tīṇi satasahassāni, kaṇṇacūḷālaṅkāro dve satasahassāni, dvinnaṃ dantānaṃ alaṅkāro dve satasahassāni, soṇḍāya sovatthikālaṅkāro satasahassaṃ, naṅguṭṭhālaṅkāro satasahassaṃ, ārohaṇanisseṇi satasahassaṃ, bhuñjanakaṭāhaṃ satasahassaṃ, ṭhapetvā anagghaṃ bhaṇḍaṃ kāyāruḷhapasādhanaṃ dvāvīsati satasahassāni<a name="P6.0489"></a>. Evaṃ tāva ettakaṃ dhanaṃ catuvīsatisatasahassāni agghati. Chattapiṇḍiyaṃ pana maṇi, cūḷāmaṇi, muttāhāre maṇi, aṅkuse maṇi, hatthikaṇṭhe veṭhanamuttāhāre maṇi, hatthikumbhe maṇīti imāni cha anagghāni, hatthīpi anagghoyevāti hatthinā saddhiṃ satta anagghānīti sabbāni tāni brāhmaṇānaṃ adāsi. Tathā hatthino paricārakāni pañca kulasatāni hatthimeṇḍahatthigopakehi saddhiṃ adāsi. Saha dānenevassa heṭṭhā vuttanayeneva bhūmikampādayo ahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3623. <p class="hangnum"><a name="para1672"></a><span class="paranum">1672</span>.</p>
  3624. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi <a name="V7.0238"></a><a name="M7.0253"></a> yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  3625. <p class="gathalast">Hatthināge padinnamhi, medanī sampakampatha.</p>
  3626. <p class="hangnum"><a name="para1673"></a><span class="paranum">1673</span>.</p>
  3627. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  3628. <p class="gathalast">Hatthināge padinnamhi, khubhittha nagaraṃ tadā.</p>
  3629. <p class="hangnum"><a name="para1674"></a><span class="paranum">1674</span>.</p>
  3630. <p class="gatha1"> ‘‘Samākulaṃ puraṃ āsi, ghoso ca vipulo mahā;</p>
  3631. <p class="gathalast">Hatthināge padinnamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.</p>
  3632. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tadāsī</span>ti tadā āsi. <span class="bld">Hatthināge</span>ti hatthisaṅkhāte nāge. <span class="bld">Khubhittha nagaraṃ tadā</span>ti tadā jetuttaranagaraṃ saṅkhubhitaṃ ahosi.</p>
  3633. <p class="bodytext">Brāhmaṇā kira dakkhiṇadvāre hatthiṃ labhitvā hatthipiṭṭhe nisīditvā mahājanaparivārā nagaramajjhena pāyiṃsu. Mahājano te disvā ‘‘ambho brāhmaṇā, amhākaṃ hatthiṃ āruḷhā kuto vo hatthī laddhā’’ti āha. Brāhmaṇā ‘‘vessantaramahārājena no hatthī dinno, ke tumhe’’ti mahājanaṃ hatthavikārādīhi ghaṭṭentā nagaramajjhena gantvā uttaradvārena nikkhamiṃsu. Nāgarā devatāvaṭṭanena bodhisattassa kuddhā rājadvāre sannipatitvā mahantaṃ upakkosamakaṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  3634. <p class="gatha1">‘‘Samākulaṃ puraṃ āsi, ghoso ca vipulo mahā;</p>
  3635. <p class="gathalast">Hatthināge padinnamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  3636. <p class="gatha1">‘‘Athettha vattati saddo, tumulo bheravo mahā;</p>
  3637. <p class="gathalast">Hatthināge padinnamhi, khubhittha nagaraṃ tadā.</p>
  3638. <p class="gatha1">‘‘Athettha vattati saddo, tumulo bheravo mahā;</p>
  3639. <p class="gathalast">Hatthināge padinnamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.</p>
  3640. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ghoso</span>ti upakkosanasaddo patthaṭattā <span class="bld">vipulo,</span> uddhaṃ gatattā <span class="bld">mahā. Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane</span>ti siviraṭṭhassa vuddhikare.</p>
  3641. <p class="bodytext">Athassa <a name="V7.0239"></a><a name="P6.0490"></a> dānena saṅkhubhitacittā hutvā nagaravāsino rañño ārocesuṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  3642. <p class="hangnum"><a name="para1675"></a><span class="paranum">1675</span>.</p>
  3643. <p class="gatha1"> ‘‘Uggā <a name="M7.0254"></a> ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3644. <p class="gathalast">Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā.</p>
  3645. <p class="hangnum"><a name="para1676"></a><span class="paranum">1676</span>.</p>
  3646. <p class="gatha1"> ‘‘Kevalo cāpi nigamo, sivayo ca samāgatā;</p>
  3647. <p class="gathalast">Disvā nāgaṃ nīyamānaṃ, te rañño paṭivedayuṃ.</p>
  3648. <p class="hangnum"><a name="para1677"></a><span class="paranum">1677</span>.</p>
  3649. <p class="gatha1"> ‘‘Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ, putto vessantaro tava;</p>
  3650. <p class="gathalast">Kathaṃ no hatthinaṃ dajjā, nāgaṃ raṭṭhassa pūjitaṃ.</p>
  3651. <p class="hangnum"><a name="para1678"></a><span class="paranum">1678</span>.</p>
  3652. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ no kuñjaraṃ dajjā, īsādantaṃ urūḷhavaṃ;</p>
  3653. <p class="gathalast">Khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ, sabbasetaṃ gajuttamaṃ.</p>
  3654. <p class="hangnum"><a name="para1679"></a><span class="paranum">1679</span>.</p>
  3655. <p class="gatha1"> ‘‘Paṇḍukambalasañchannaṃ, pabhinnaṃ sattumaddanaṃ;</p>
  3656. <p class="gathalast">Dantiṃ savālabījaniṃ, setaṃ kelāsasādisaṃ.</p>
  3657. <p class="hangnum"><a name="para1680"></a><span class="paranum">1680</span>.</p>
  3658. <p class="gatha1"> ‘‘Sasetacchattaṃ saupādheyyaṃ, sāthabbanaṃ sahatthipaṃ;</p>
  3659. <p class="gathalast">Aggayānaṃ rājavāhiṃ, brāhmaṇānaṃ adā gaja’’nti.</p>
  3660. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uggā</span>ti uggatā paññātā. <span class="bld">Nigamo</span>ti negamakuṭumbikajano. <span class="bld">Vidhamaṃ deva te raṭṭha</span>nti deva, tava raṭṭhaṃ vidhamaṃ. <span class="bld">Kathaṃ no hatthinaṃ dajjā</span>ti kena kāraṇena amhākaṃ hatthinaṃ abhimaṅgalasammataṃ kāliṅgaraṭṭhavāsīnaṃ brāhmaṇānaṃ dadeyya. <span class="bld">Khettaññuṃ sabbayuddhāna</span>nti sabbayuddhānaṃ khettabhūmisīsajānanasamatthaṃ. <span class="bld">Danti</span>nti manoramadantayuttaṃ. <span class="bld">Savālabījani</span>nti sahavālabījaniṃ. <span class="bld">Saupādheyya</span>nti saattharaṇaṃ. <span class="bld">Sāthabbana</span>nti sahatthivejjaṃ. <span class="bld">Sahatthipa</span>nti hatthiparicārakānaṃ pañcannaṃ kulasatānaṃ hatthimeṇḍahatthigopakānañca vasena sahatthipaṃ.</p>
  3661. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā punapi āhaṃsu –</p>
  3662. <p class="hangnum"><a name="para1681"></a><span class="paranum">1681</span>.</p>
  3663. <p class="gatha1"> ‘‘Annaṃ <a name="V7.0240"></a> pānañca yo dajjā, vatthasenāsanāni ca;</p>
  3664. <p class="gathalast">Etaṃ kho dānaṃ patirūpaṃ, etaṃ kho brāhmaṇārahaṃ.</p>
  3665. <p class="hangnum"><a name="para1682"></a><span class="paranum">1682</span>.</p>
  3666. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ te vaṃsarājā no, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano;</p>
  3667. <p class="gathalast">Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañjaya.</p>
  3668. <p class="hangnum"><a name="para1683"></a><span class="paranum">1683</span>.</p>
  3669. <p class="gatha1"> ‘‘Sace <a name="M7.0255"></a> tvaṃ na karissasi, sivīnaṃ vacanaṃ idaṃ;</p>
  3670. <p class="gathalast">Maññe taṃ saha puttena, sivī hatthe karissare’’ti.</p>
  3671. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vaṃsarājā</span>ti paveṇiyā āgato mahārājā. <span class="bld">Bhājetī</span>ti deti. <span class="bld">Sivī hatthe karissare</span>ti siviraṭṭhavāsino saha puttena taṃ attano hatthe karissantīti.</p>
  3672. <p class="bodytext">Taṃ <a name="P6.0491"></a> sutvā rājā ‘‘ete vessantaraṃ mārāpetuṃ icchantī’’ti saññāya āha –</p>
  3673. <p class="hangnum"><a name="para1684"></a><span class="paranum">1684</span>.</p>
  3674. <p class="gatha1"> ‘‘Kāmaṃ janapado māsi, raṭṭhañcāpi vinassatu;</p>
  3675. <p class="gatha2">Nāhaṃ sivīnaṃ vacanā, rājaputtaṃ adūsakaṃ;</p>
  3676. <p class="gathalast">Pabbājeyyaṃ sakā raṭṭhā, putto hi mama oraso.</p>
  3677. <p class="hangnum"><a name="para1685"></a><span class="paranum">1685</span>.</p>
  3678. <p class="gatha1"> ‘‘Kāmaṃ janapado māsi, raṭṭhañcāpi vinassatu;</p>
  3679. <p class="gatha2">Nāhaṃ sivīnaṃ vacanā, rājaputtaṃ adūsakaṃ;</p>
  3680. <p class="gathalast">Pabbājeyyaṃ sakā raṭṭhā, putto hi mama atrajo.</p>
  3681. <p class="hangnum"><a name="para1686"></a><span class="paranum">1686</span>.</p>
  3682. <p class="gatha1"> ‘‘Na cāhaṃ tasmiṃ dubbheyyaṃ, ariyasīlavato hi so;</p>
  3683. <p class="gatha2">Asilokopi me assa, pāpañca pasave bahuṃ;</p>
  3684. <p class="gathalast">Kathaṃ vessantaraṃ puttaṃ, satthena ghātayāmase’’ti.</p>
  3685. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">māsī</span>ti mā āsi, mā hotūti attho. <span class="bld">Ariyasīlavato</span>ti ariyena sīlavatena ariyāya ca ācārasampattiyā samannāgato. <span class="bld">Ghātayāmase</span>ti ghātayissāma.</p>
  3686. <p class="bodytext">Taṃ sutvā sivayo avocuṃ –</p>
  3687. <p class="hangnum"><a name="para1687"></a><span class="paranum">1687</span>.</p>
  3688. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="V7.0241"></a> naṃ daṇḍena satthena, na hi so bandhanāraho;</p>
  3689. <p class="gathalast">Pabbājehi ca naṃ raṭṭhā, vaṅke vasatu pabbate’’ti.</p>
  3690. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mā naṃ daṇḍena satthenā</span>ti deva, tumhe taṃ daṇḍena vā satthena vā mā ghātayittha. <span class="bld">Na hi so bandhanāraho</span>ti so bandhanārahopi na hotiyeva.</p>
  3691. <p class="bodytext">Rājā <a name="M7.0256"></a> āha –</p>
  3692. <p class="hangnum"><a name="para1688"></a><span class="paranum">1688</span>.</p>
  3693. <p class="gatha1"> ‘‘Eso ce sivīnaṃ chando, chandaṃ na panudāmase;</p>
  3694. <p class="gathalast">Imaṃ so vasatu rattiṃ, kāme ca paribhuñjatu.</p>
  3695. <p class="hangnum"><a name="para1689"></a><span class="paranum">1689</span>.</p>
  3696. <p class="gatha1"> ‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;</p>
  3697. <p class="gathalast">Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayantu na’’nti.</p>
  3698. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vasatū</span>ti puttadārassa ovādaṃ dadamāno vasatu, ekarattiñcassa okāsaṃ dethāti vadati.</p>
  3699. <p class="bodytext">Te ‘‘ekarattimattaṃ vasatū’’ti rañño vacanaṃ sampaṭicchiṃsu. Atha rājā ne uyyojetvā puttassa sāsanaṃ pesento kattāraṃ āmantetvā tassa santikaṃ pesesi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā vessantarassa nivesanaṃ gantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tamatthaṃ <a name="P6.0492"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  3700. <p class="hangnum"><a name="para1690"></a><span class="paranum">1690</span>.</p>
  3701. <p class="gatha1"> ‘‘Uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃ vada;</p>
  3702. <p class="gathalast">‘Sivayo deva te kuddhā, negamā ca samāgatā.</p>
  3703. <p class="hangnum"><a name="para1691"></a><span class="paranum">1691</span>.</p>
  3704. <p class="gatha1"> ‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3705. <p class="gatha2">Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3706. <p class="gathalast">Kevalo cāpi nigamo, sivayo ca samāgatā.</p>
  3707. <p class="hangnum"><a name="para1692"></a><span class="paranum">1692</span>.</p>
  3708. <p class="gatha1"> ‘‘Asmā <a name="V7.0242"></a> ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;</p>
  3709. <p class="gathalast">Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayanti taṃ’.</p>
  3710. <p class="hangnum"><a name="para1693"></a><span class="paranum">1693</span>.</p>
  3711. <p class="gatha1"> ‘‘Sa kattā taramānova, sivirājena pesito;</p>
  3712. <p class="gathalast">Āmuttahatthābharaṇo, suvattho candanabhūsito.</p>
  3713. <p class="hangnum"><a name="para1694"></a><span class="paranum">1694</span>.</p>
  3714. <p class="gatha1"> ‘‘Sīsaṃ nhāto udake so, āmuttamaṇikuṇḍalo;</p>
  3715. <p class="gathalast">Upāgami puraṃ rammaṃ, vessantaranivesanaṃ.</p>
  3716. <p class="hangnum"><a name="para1695"></a><span class="paranum">1695</span>.</p>
  3717. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthaddasa kumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure;</p>
  3718. <p class="gathalast">Parikiṇṇaṃ amaccehi, tidasānaṃva vāsavaṃ.</p>
  3719. <p class="hangnum"><a name="para1696"></a><span class="paranum">1696</span>.</p>
  3720. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="M7.0257"></a> tattha gantvā taramāno, kattā vessantaraṃbravi;</p>
  3721. <p class="gathalast">‘Dukkhaṃ te vedayissāmi, mā me kujjhi rathesabha’.</p>
  3722. <p class="hangnum"><a name="para1697"></a><span class="paranum">1697</span>.</p>
  3723. <p class="gatha1"> ‘‘Vanditvā rodamāno so, kattā rājānamabravi;</p>
  3724. <p class="gathalast">Bhattā mesi mahārāja, sabbakāmarasāharo.</p>
  3725. <p class="hangnum"><a name="para1698"></a><span class="paranum">1698</span>.</p>
  3726. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu maṃ;</p>
  3727. <p class="gathalast">Sivayo deva te kuddhā, negamā ca samāgatā.</p>
  3728. <p class="hangnum"><a name="para1699"></a><span class="paranum">1699</span>.</p>
  3729. <p class="gatha1"> ‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3730. <p class="gatha2">Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3731. <p class="gathalast">Kevalo cāpi nigamo, sivayo ca samāgatā.</p>
  3732. <p class="hangnum"><a name="para1700"></a><span class="paranum">1700</span>.</p>
  3733. <p class="gatha1"> ‘‘Asmā ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;</p>
  3734. <p class="gathalast">Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayanti ta’’nti.</p>
  3735. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kumāra</span>nti mātāpitūnaṃ atthitāya ‘‘kumāro’’tveva saṅkhaṃ gataṃ rājānaṃ. <span class="bld">Ramamāna</span>nti attanā dinnadānassa vaṇṇaṃ kathayamānaṃ somanassappattaṃ hutvā nisinnaṃ. <span class="bld">Parikiṇṇaṃ amaccehī</span>ti attanā <a name="V7.0243"></a> sahajātehi saṭṭhisahassehi amaccehi parivutaṃ samussitasetacchatte rājāsane nisinnaṃ. <span class="bld">Vedayissāmī</span>ti kathayissāmi. <span class="bld">Tattha assāsayantu ma</span>nti tasmiṃ dukkhassāsanārocane kathetuṃ avisahavasena kilantaṃ maṃ, deva, te pādā assāsayantu, vissattho kathehīti maṃ vadathāti adhippāyenevamāha.</p>
  3736. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  3737. <p class="hangnum"><a name="para1701"></a><span class="paranum">1701</span>.</p>
  3738. <p class="gatha1"> ‘‘Kismiṃ me sivayo kuddhā, nāhaṃ passāmi dukkaṭaṃ;</p>
  3739. <p class="gathalast">Taṃ me katte viyācikkha, kasmā pabbājayanti ma’’nti.</p>
  3740. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0493"></a> <span class="bld">kismi</span>nti katarasmiṃ kāraṇe. <span class="bld">Viyācikkhā</span>ti vitthārato kathehi.</p>
  3741. <p class="bodytext">Kattā <a name="M7.0258"></a> āha –</p>
  3742. <p class="hangnum"><a name="para1702"></a><span class="paranum">1702</span>.</p>
  3743. <p class="gatha1"> ‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  3744. <p class="gatha2">Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  3745. <p class="gathalast">Nāgadānena khiyyanti, tasmā pabbājayanti ta’’nti.</p>
  3746. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khiyyantī</span>ti kujjhanti.</p>
  3747. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto somanassappatto hutvā āha –</p>
  3748. <p class="hangnum"><a name="para1703"></a><span class="paranum">1703</span>.</p>
  3749. <p class="gatha1"> ‘‘Hadayaṃ cakkhumpahaṃ dajjaṃ, kiṃ me bāhirakaṃ dhanaṃ;</p>
  3750. <p class="gathalast">Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā, muttā veḷuriyā maṇi.</p>
  3751. <p class="hangnum"><a name="para1704"></a><span class="paranum">1704</span>.</p>
  3752. <p class="gatha1"> ‘‘Dakkhiṇaṃ vāpahaṃ bāhuṃ, disvā yācakamāgate;</p>
  3753. <p class="gathalast">Dadeyyaṃ na vikampeyyaṃ, dāne me ramate mano.</p>
  3754. <p class="hangnum"><a name="para1705"></a><span class="paranum">1705</span>.</p>
  3755. <p class="gatha1"> ‘‘Kāmaṃ maṃ sivayo sabbe, pabbājentu hanantu vā;</p>
  3756. <p class="gathalast">Neva dānā viramissaṃ, kāmaṃ chindantu sattadhā’’ti.</p>
  3757. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yācakamāgate</span>ti yācake āgate taṃ yācakaṃ disvā. <span class="bld">Neva dānā viramissa</span>nti neva dānā viramissāmi.</p>
  3758. <p class="bodytext">Taṃ sutvā kattā neva raññā dinnaṃ na nāgarehi dinnaṃ attano matiyā eva aparaṃ sāsanaṃ kathento āha –</p>
  3759. <p class="hangnum"><a name="para1706"></a><span class="paranum">1706</span>.</p>
  3760. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ taṃ sivayo āhu, negamā ca samāgatā;</p>
  3761. <p class="gatha2">Kontimārāya tīrena, girimārañjaraṃ pati;</p>
  3762. <p class="gathalast">Yena pabbājitā yanti, tena gacchatu subbato’’ti.</p>
  3763. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0244"></a> <span class="bld">kontimārāyā</span>ti kontimārāya nāma nadiyā tīrena. <span class="bld">Girimārañjaraṃ patī</span>ti ārañjaraṃ nāma giriṃ abhimukho hutvā. <span class="bld">Yenā</span>ti yena maggena raṭṭhā pabbājitā rājāno gacchanti, tena subbato vessantaropi gacchatūti evaṃ sivayo kathentīti āha. Idaṃ kira so devatādhiggahito hutvā kathesi.</p>
  3764. <p class="bodytext">Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘sādhu dosakārakānaṃ gatamaggena gamissāmi, maṃ kho pana nāgarā na aññena dosena pabbājenti, mayā hatthissa <a name="M7.0259"></a> dinnattā pabbājenti. Evaṃ santepi ahaṃ sattasatakaṃ mahādānaṃ dassāmi, nāgarā me ekadivasaṃ dānaṃ dātuṃ okāsaṃ dentu, sve dānaṃ datvā tatiyadivase gamissāmī’’ti vatvā āha –</p>
  3765. <p class="hangnum"><a name="para1707"></a><span class="paranum">1707</span>.</p>
  3766. <p class="gatha1"> ‘‘Sohaṃ <a name="P6.0494"></a> tena gamissāmi, yena gacchanti dūsakā;</p>
  3767. <p class="gathalast">Rattindivaṃ me khamatha, yāva dānaṃ dadāmaha’’nti.</p>
  3768. <p class="bodytext">Taṃ sutvā kattā ‘‘sādhu, deva, nāgarānaṃ vakkhāmī’’ti vatvā pakkāmi. Mahāsatto taṃ uyyojetvā mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā ‘tāta, ahaṃ sve sattasatakaṃ nāma mahādānaṃ dassāmi, satta hatthisatāni, satta assasatāni, satta rathasatāni, satta itthisatāni, satta dhenusatāni, satta dāsasatāni, satta dāsisatāni ca paṭiyādehi, nānappakārāni ca annapānādīni antamaso surampi sabbaṃ dātabbayuttakaṃ upaṭṭhapehī’’ti sattasatakaṃ mahādānaṃ vicāretvā amacce uyyojetvā ekakova maddiyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā sirisayanapiṭṭhe nisīditvā tāya saddhiṃ kathaṃ pavattesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3769. <p class="hangnum"><a name="para1708"></a><span class="paranum">1708</span>.</p>
  3770. <p class="gatha1"> ‘‘Āmantayittha <a name="V7.0245"></a> rājānaṃ, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ;</p>
  3771. <p class="gathalast">Yaṃ te kiñci mayā dinnaṃ, dhanaṃ dhaññañca vijjati.</p>
  3772. <p class="hangnum"><a name="para1709"></a><span class="paranum">1709</span>.</p>
  3773. <p class="gatha1"> ‘‘Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā, muttā veḷuriyā bahū;</p>
  3774. <p class="gathalast">Sabbaṃ taṃ nidaheyyāsi, yañca te pettikaṃ dhana’’nti.</p>
  3775. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nidaheyyāsī</span>ti nidhiṃ katvā ṭhapeyyāsi. <span class="bld">Pettika</span>nti pitito āgataṃ.</p>
  3776. <p class="hangnum"><a name="para1710"></a><span class="paranum">1710</span>.</p>
  3777. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  3778. <p class="gathalast">Kuhiṃ deva nidahāmi, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.</p>
  3779. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamabravī</span>ti ‘‘mayhaṃ sāmikena vessantarena ettakaṃ kālaṃ ‘dhanaṃ nidhehī’ti na vuttapubbaṃ, idāneva vadati, kuhiṃ nu kho nidhetabbaṃ, pucchissāmi na’’nti cintetvā taṃ abravi.</p>
  3780. <p class="bodytext">Vessantaro <a name="M7.0260"></a> āha –</p>
  3781. <p class="hangnum"><a name="para1711"></a><span class="paranum">1711</span>.</p>
  3782. <p class="gatha1"> ‘‘Sīlavantesu dajjāsi, dānaṃ maddi yathārahaṃ;</p>
  3783. <p class="gathalast">Na hi dānā paraṃ atthi, patiṭṭhā sabbapāṇina’’nti.</p>
  3784. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dajjāsī</span>ti bhadde, maddi koṭṭhādīsu anidahitvā anugāmikanidhiṃ nidahamānā sīlavantesu dadeyyāsi. <span class="bld">Na hi dānā para</span>nti dānato uttaritaraṃ patiṭṭhā nāma na hi atthi.</p>
  3785. <p class="bodytext">Sā <a name="P6.0495"></a> ‘‘sādhū’’ti tassa vacanaṃ sampaṭicchi. Atha naṃ uttaripi ovadanto āha –</p>
  3786. <p class="hangnum"><a name="para1712"></a><span class="paranum">1712</span>.</p>
  3787. <p class="gatha1"> ‘‘Puttesu maddi dayesi, sassuyā sasuramhi ca;</p>
  3788. <p class="gathalast">Yo ca taṃ bhattā maññeyya, sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhahe.</p>
  3789. <p class="hangnum"><a name="para1713"></a><span class="paranum">1713</span>.</p>
  3790. <p class="gatha1"> ‘‘No ce taṃ bhattā maññeyya, mayā vippavasena te;</p>
  3791. <p class="gathalast">Aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti.</p>
  3792. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0246"></a> <span class="bld">dayesī</span>ti dayaṃ mettaṃ kareyyāsi. <span class="bld">Yo ca taṃ bhattā maññeyyā</span>ti bhadde, yo ca mayi gate ‘‘ahaṃ te bhattā bhavissāmī’’ti taṃ maññissati, tampi sakkaccaṃ upaṭṭhaheyyāsi. <span class="bld">Mayā vippavasena te</span>ti mayā saddhiṃ tava vippavāsena sace koci ‘‘ahaṃ te bhattā bhavissāmī’’ti taṃ na maññeyya, atha sayameva aññaṃ bhattāraṃ pariyesa. <span class="bld">Mā kisittho mayā vinā</span>ti mayā vinā hutvā mā kisā bhavi, mā kilamīti attho.</p>
  3793. <p class="bodytext">Atha naṃ maddī ‘‘kiṃ nu kho esa evarūpaṃ vacanaṃ maṃ bhaṇatī’’ti cintetvā ‘‘kasmā, deva, imaṃ ayuttaṃ kathaṃ kathesī’’ti pucchi. Mahāsatto ‘‘bhadde, mayā hatthissa dinnattā sivayo kuddhā maṃ raṭṭhā pabbājenti, sve ahaṃ sattasatakaṃ mahādānaṃ datvā tatiyadivase nagarā nikkhamissāmī’’ti vatvā āha –</p>
  3794. <p class="hangnum"><a name="para1714"></a><span class="paranum">1714</span>.</p>
  3795. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañhi vanaṃ gacchāmi, ghoraṃ vāḷamigāyutaṃ;</p>
  3796. <p class="gathalast">Saṃsayo jīvitaṃ mayhaṃ, ekakassa brahāvane’’ti.</p>
  3797. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṃsayo</span>ti anekapaccatthike ekakassa sukhumālassa mama vane vasato kuto jīvitaṃ, nicchayena marissāmīti adhippāyenevaṃ āha.</p>
  3798. <p class="hangnum"><a name="para1715"></a><span class="paranum">1715</span>.</p>
  3799. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi <a name="M7.0261"></a> rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  3800. <p class="gathalast">Abhumme kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasi.</p>
  3801. <p class="hangnum"><a name="para1716"></a><span class="paranum">1716</span>.</p>
  3802. <p class="gatha1"> ‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako;</p>
  3803. <p class="gathalast">Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiya.</p>
  3804. <p class="hangnum"><a name="para1717"></a><span class="paranum">1717</span>.</p>
  3805. <p class="gatha1"> ‘‘Maraṇaṃ vā tayā saddhiṃ, jīvitaṃ vā tayā vinā;</p>
  3806. <p class="gathalast">Tadeva maraṇaṃ seyyo, yaṃ ce jīve tayā vinā.</p>
  3807. <p class="hangnum"><a name="para1718"></a><span class="paranum">1718</span>.</p>
  3808. <p class="gatha1"> ‘‘Aggiṃ ujjālayitvāna, ekajālasamāhitaṃ;</p>
  3809. <p class="gathalast">Tattha me maraṇaṃ seyyo, yaṃ ce jīve tayā vinā.</p>
  3810. <p class="hangnum"><a name="para1719"></a><span class="paranum">1719</span>.</p>
  3811. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="V7.0247"></a><a name="P6.0496"></a> āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;</p>
  3812. <p class="gathalast">Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca.</p>
  3813. <p class="hangnum"><a name="para1720"></a><span class="paranum">1720</span>.</p>
  3814. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato;</p>
  3815. <p class="gathalast">Subharā te bhavissāmi, na te hessāmi dubbharā’’ti.</p>
  3816. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abhumme</span>ti abhūtaṃ vata me katheyyāsi. <span class="bld">Nesa dhammo</span>ti na eso sabhāvo, netaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Tadevā</span>ti tayā saddhiṃ yaṃ maraṇaṃ atthi, tadeva maraṇaṃ seyyo. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ ekajālabhūte dārucitake. <span class="bld">Jessanta</span>nti vicarantaṃ.</p>
  3817. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā sā puna diṭṭhapubbaṃ viya himavantappadesaṃ vaṇṇentī āha –</p>
  3818. <p class="hangnum"><a name="para1721"></a><span class="paranum">1721</span>.</p>
  3819. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine;</p>
  3820. <p class="gathalast">Āsīne vanagumbasmiṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3821. <p class="hangnum"><a name="para1722"></a><span class="paranum">1722</span>.</p>
  3822. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine;</p>
  3823. <p class="gathalast">Kīḷante vanagumbasmiṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3824. <p class="hangnum"><a name="para1723"></a><span class="paranum">1723</span>.</p>
  3825. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine;</p>
  3826. <p class="gathalast">Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.</p>
  3827. <p class="hangnum"><a name="para1724"></a><span class="paranum">1724</span>.</p>
  3828. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine;</p>
  3829. <p class="gathalast">Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.</p>
  3830. <p class="hangnum"><a name="para1725"></a><span class="paranum">1725</span>.</p>
  3831. <p class="gatha1"> ‘‘Ime <a name="M7.0262"></a> kumāre passanto, māladhārī alaṅkate;</p>
  3832. <p class="gathalast">Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.</p>
  3833. <p class="hangnum"><a name="para1726"></a><span class="paranum">1726</span>.</p>
  3834. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre passanto, māladhārī alaṅkate;</p>
  3835. <p class="gathalast">Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.</p>
  3836. <p class="hangnum"><a name="para1727"></a><span class="paranum">1727</span>.</p>
  3837. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="V7.0248"></a> dakkhisi naccante, kumāre māladhārine;</p>
  3838. <p class="gathalast">Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.</p>
  3839. <p class="hangnum"><a name="para1728"></a><span class="paranum">1728</span>.</p>
  3840. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dakkhisi naccante, kumāre māladhārine;</p>
  3841. <p class="gathalast">Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.</p>
  3842. <p class="hangnum"><a name="para1729"></a><span class="paranum">1729</span>.</p>
  3843. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dakkhisi mātaṅgaṃ, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ;</p>
  3844. <p class="gathalast">Ekaṃ araññe carantaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3845. <p class="hangnum"><a name="para1730"></a><span class="paranum">1730</span>.</p>
  3846. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dakkhisi mātaṅgaṃ, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ;</p>
  3847. <p class="gathalast">Sāyaṃ pāto vicarantaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3848. <p class="hangnum"><a name="para1731"></a><span class="paranum">1731</span>.</p>
  3849. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="P6.0497"></a> kareṇusaṅghassa, yūthassa purato vajaṃ;</p>
  3850. <p class="gatha2">Koñcaṃ kāhati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano;</p>
  3851. <p class="gathalast">Tassa taṃ nadato sutvā, na rajjassa sarissasi.</p>
  3852. <p class="hangnum"><a name="para1732"></a><span class="paranum">1732</span>.</p>
  3853. <p class="gatha1"> ‘‘Dubhato vanavikāse, yadā dakkhisi kāmado;</p>
  3854. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, na rajjassa sarissasi.</p>
  3855. <p class="hangnum"><a name="para1733"></a><span class="paranum">1733</span>.</p>
  3856. <p class="gatha1"> ‘‘Migaṃ disvāna sāyanhaṃ, pañcamālinamāgataṃ;</p>
  3857. <p class="gathalast">Kimpurise ca naccante, na rajjassa sarissasi.</p>
  3858. <p class="hangnum"><a name="para1734"></a><span class="paranum">1734</span>.</p>
  3859. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā sossasi nigghosaṃ, sandamānāya sindhuyā;</p>
  3860. <p class="gathalast">Gītaṃ kimpurisānañca, na rajjassa sarissasi.</p>
  3861. <p class="hangnum"><a name="para1735"></a><span class="paranum">1735</span>.</p>
  3862. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā sossasi nigghosaṃ, girigabbharacārino;</p>
  3863. <p class="gathalast">Vassamānassulūkassa, na rajjassa sarissasi.</p>
  3864. <p class="hangnum"><a name="para1736"></a><span class="paranum">1736</span>.</p>
  3865. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="V7.0249"></a> sīhassa byagghassa, khaggassa gavayassa ca;</p>
  3866. <p class="gathalast">Vane sossasi vāḷānaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3867. <p class="hangnum"><a name="para1737"></a><span class="paranum">1737</span>.</p>
  3868. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="M7.0263"></a> morīhi parikiṇṇaṃ, barihīnaṃ matthakāsinaṃ;</p>
  3869. <p class="gathalast">Moraṃ dakkhisi naccantaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3870. <p class="hangnum"><a name="para1738"></a><span class="paranum">1738</span>.</p>
  3871. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā morīhi parikiṇṇaṃ, aṇḍajaṃ citrapakkhinaṃ;</p>
  3872. <p class="gathalast">Moraṃ dakkhisi naccantaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3873. <p class="hangnum"><a name="para1739"></a><span class="paranum">1739</span>.</p>
  3874. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā morīhi parikiṇṇaṃ, nīlagīvaṃ sikhaṇḍinaṃ;</p>
  3875. <p class="gathalast">Moraṃ dakkhisi naccantaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3876. <p class="hangnum"><a name="para1740"></a><span class="paranum">1740</span>.</p>
  3877. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dakkhisi hemante, pupphite dharaṇīruhe;</p>
  3878. <p class="gathalast">Surabhiṃ sampavāyante, na rajjassa sarissasi.</p>
  3879. <p class="hangnum"><a name="para1741"></a><span class="paranum">1741</span>.</p>
  3880. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā hemantike māse, haritaṃ dakkhisi medaniṃ;</p>
  3881. <p class="gathalast">Indagopakasañchannaṃ, na rajjassa sarissasi.</p>
  3882. <p class="hangnum"><a name="para1742"></a><span class="paranum">1742</span>.</p>
  3883. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dakkhisi hemante, pupphite dharaṇīruhe;</p>
  3884. <p class="gatha2">Kuṭajaṃ bimbajālañca, pupphitaṃ loddapaddhakaṃ;</p>
  3885. <p class="gathalast">Suratiṃ sampavāyante, na rajjassa sarissasi.</p>
  3886. <p class="hangnum"><a name="para1743"></a><span class="paranum">1743</span>.</p>
  3887. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā hemantike māse, vanaṃ dakkhisi pupphitaṃ;</p>
  3888. <p class="gathalast">Opupphāni ca paddhāni, na rajjassa sarissasī’’ti.</p>
  3889. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0498"></a> <span class="bld">mañjuke</span>ti madhurakathe. <span class="bld">Kareṇusaṅghassā</span>ti hatthinighaṭāya. <span class="bld">Yūthassā</span>ti hatthiyūthassa purato vajanto gacchanto. <span class="bld">Dubhato</span>ti ubhayapassesu. <span class="bld">Vanavikāse</span>ti vanaghaṭāyo. <span class="bld">Kāmado</span>ti mayhaṃ sabbakāmado. <span class="bld">Sindhuyā</span>ti nadiyā. <span class="bld">Vassamānassulūkassā</span>ti ulūkasakuṇassa vassamānassa. <span class="bld">Vāḷāna</span>nti vāḷamigānaṃ. Tesañhi sāyanhasamaye so saddo pañcaṅgikatūriyasaddo viya bhavissati, tasmā tesaṃ saddaṃ sutvā rajjassa na sarissasīti vadati, <span class="bld">barihīna</span>nti kalāpasañchannaṃ<a name="V7.0250"></a>. <span class="bld">Matthakāsina</span>nti niccaṃ pabbatamatthake nisinnaṃ. ‘‘Mattakāsina’’ntipi pāṭho, kāmamadamattaṃ hutvā āsīnanti attho. <span class="bld">Bimbajāla</span>nti rattaṅkurarukkhaṃ. <span class="bld">Opupphānī</span>ti olambakapupphāni patitapupphāni.</p>
  3890. <p class="bodytext">Evaṃ maddī himavantavāsinī viya ettakāhi gāthāhi himavantaṃ vaṇṇesīti.</p>
  3891. <p class="centered">Hīmavantavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3892. <p class="centered">Dānakaṇḍavaṇṇanā</p>
  3893. <p class="bodytext">Phussatīpi <a name="M7.0264"></a> kho devī ‘‘puttassa me kaṭukasāsanaṃ gataṃ, kiṃ nu kho karoti, gantvā jānissāmī’’ti paṭicchannayoggena gantvā sirigabbhadvāre ṭhitā tesaṃ taṃ sallāpaṃ sutvā kalunaṃ paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  3894. <p class="hangnum"><a name="para1744"></a><span class="paranum">1744</span>.</p>
  3895. <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṃ lālappitaṃ sutvā, puttassa suṇisāya ca;</p>
  3896. <p class="gathalast">Kalunaṃ paridevesi, rājaputtī yasassinī.</p>
  3897. <p class="hangnum"><a name="para1745"></a><span class="paranum">1745</span>.</p>
  3898. <p class="gatha1"> ‘‘Seyyo visaṃ me khāyitaṃ, papātā papateyyahaṃ;</p>
  3899. <p class="gatha2">Rajjuyā bajjha miyyāhaṃ, kasmā vessantaraṃ puttaṃ;</p>
  3900. <p class="gathalast">Pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  3901. <p class="hangnum"><a name="para1746"></a><span class="paranum">1746</span>.</p>
  3902. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhāyakaṃ dānapatiṃ, yācayogaṃ amacchariṃ;</p>
  3903. <p class="gatha2">Pūjitaṃ paṭirājūhi, kittimantaṃ yasassinaṃ;</p>
  3904. <p class="gathalast">Kasmā vessantaraṃ puttaṃ, pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  3905. <p class="hangnum"><a name="para1747"></a><span class="paranum">1747</span>.</p>
  3906. <p class="gatha1"> ‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyikaṃ;</p>
  3907. <p class="gathalast">Kasmā vessantaraṃ puttaṃ, pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  3908. <p class="hangnum"><a name="para1748"></a><span class="paranum">1748</span>.</p>
  3909. <p class="gatha1"> ‘‘Rañño <a name="V7.0251"></a> hitaṃ devihitaṃ, ñātīnaṃ sakhinaṃ hitaṃ;</p>
  3910. <p class="gatha2">Hitaṃ sabbassa raṭṭhassa, kasmā vessantaraṃ puttaṃ;</p>
  3911. <p class="gathalast">Pabbājenti adūsaka’’nti.</p>
  3912. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rājaputtī</span>ti phussatī maddarājadhītā. <span class="bld">Papateyyaha</span>nti papateyyaṃ ahaṃ. <span class="bld">Rajjuyā bajjha miyyāha</span>nti rajjuyā gīvaṃ bandhitvā mareyyaṃ ahaṃ. <span class="bld">Kasmā</span>ti evaṃ amatāyameva mayi kena kāraṇena mama puttaṃ adūsakaṃ raṭṭhā pabbājenti. <span class="bld">Ajjhāyaka</span>nti tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgataṃ, nānāsippesu ca nipphattiṃ pattaṃ.</p>
  3913. <p class="bodytext">Iti <a name="P6.0499"></a> sā kalunaṃ paridevitvā puttañca suṇisañca assāsetvā rañño santikaṃ gantvā āha –</p>
  3914. <p class="hangnum"><a name="para1749"></a><span class="paranum">1749</span>.</p>
  3915. <p class="gatha1"> ‘‘Madhūniva palātāni, ambāva patitā chamā;</p>
  3916. <p class="gathalast">Evaṃ hessati te raṭṭhaṃ, pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  3917. <p class="hangnum"><a name="para1750"></a><span class="paranum">1750</span>.</p>
  3918. <p class="gatha1"> ‘‘Haṃso <a name="M7.0265"></a> nikhīṇapattova, pallalasmiṃ anūdake;</p>
  3919. <p class="gathalast">Apaviddho amaccehi, eko rājā vihiyyasi.</p>
  3920. <p class="hangnum"><a name="para1751"></a><span class="paranum">1751</span>.</p>
  3921. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ taṃ brūmi mahārāja, attho te mā upaccagā;</p>
  3922. <p class="gathalast">Mā naṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesi adūsaka’’nti.</p>
  3923. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">palātānī</span>ti palātamakkhikāni madhūni viya. <span class="bld">Ambāva patitā chamā</span>ti bhūmiyaṃ patitaambapakkāni viya. Evaṃ mama putte pabbājite tava raṭṭhaṃ sabbasādhāraṇaṃ bhavissatīti dīpeti. <span class="bld">Nikhīṇapattovā</span>ti paggharitapatto viya. <span class="bld">Apaviddho amaccehī</span>ti mama puttena sahajātehi saṭṭhisahassehi amaccehi chaḍḍito hutvā. <span class="bld">Vihiyyasī</span>ti kilamissasi. <span class="bld">Sivīnaṃ vacanā</span>ti sivīnaṃ vacanena mā naṃ adūsakaṃ mama puttaṃ pabbājesīti.</p>
  3924. <p class="bodytext">Taṃ sutvā rājā āha –</p>
  3925. <p class="hangnum"><a name="para1752"></a><span class="paranum">1752</span>.</p>
  3926. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammassāpacitiṃ <a name="V7.0252"></a> kummi, sivīnaṃ vinayaṃ dhajaṃ;</p>
  3927. <p class="gathalast">Pabbājemi sakaṃ puttaṃ, pāṇā piyataro hi me’’ti.</p>
  3928. <p class="bodytext">Tassattho – bhadde, ahaṃ sivīnaṃ dhajaṃ vessantaraṃ kumāraṃ vinayanto pabbājento siviraṭṭhe porāṇakarājūnaṃ paveṇidhammassa apacitiṃ kummi karomi, tasmā sacepi me pāṇā piyataro so, tathāpi naṃ pabbājemīti.</p>
  3929. <p class="bodytext">Taṃ sutvā sā paridevamānā āha –</p>
  3930. <p class="hangnum"><a name="para1753"></a><span class="paranum">1753</span>.</p>
  3931. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa pubbe dhajaggāni, kaṇikārāva pupphitā;</p>
  3932. <p class="gathalast">Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.</p>
  3933. <p class="hangnum"><a name="para1754"></a><span class="paranum">1754</span>.</p>
  3934. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa pubbe dhajaggāni, kaṇikāravanāniva;</p>
  3935. <p class="gathalast">Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.</p>
  3936. <p class="hangnum"><a name="para1755"></a><span class="paranum">1755</span>.</p>
  3937. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa pubbe anīkāni, kaṇikārāva pupphitā;</p>
  3938. <p class="gathalast">Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.</p>
  3939. <p class="hangnum"><a name="para1756"></a><span class="paranum">1756</span>.</p>
  3940. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa pubbe anīkāni, kaṇikāravanāniva;</p>
  3941. <p class="gathalast">Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.</p>
  3942. <p class="hangnum"><a name="para1757"></a><span class="paranum">1757</span>.</p>
  3943. <p class="gatha1"> ‘‘Indagopakavaṇṇābhā<a name="P6.0500"></a><a name="M7.0266"></a>, gandhārā paṇḍukambalā;</p>
  3944. <p class="gathalast">Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.</p>
  3945. <p class="hangnum"><a name="para1758"></a><span class="paranum">1758</span>.</p>
  3946. <p class="gatha1"> ‘‘Yo pubbe hatthinā yāti, sivikāya rathena ca;</p>
  3947. <p class="gathalast">Svajja vessantaro rājā, kathaṃ gacchati pattiko.</p>
  3948. <p class="hangnum"><a name="para1759"></a><span class="paranum">1759</span>.</p>
  3949. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ candanalittaṅgo, naccagītappabodhano;</p>
  3950. <p class="gathalast">Khurājinaṃ pharasuñca, khārikājañca hāhiti.</p>
  3951. <p class="hangnum"><a name="para1760"></a><span class="paranum">1760</span>.</p>
  3952. <p class="gatha1"> ‘‘Kasmā <a name="V7.0253"></a> nābhiharissanti, kāsāvā ajināni ca;</p>
  3953. <p class="gathalast">Pavisantaṃ brahāraññaṃ, kasmā cīraṃ na bajjhare.</p>
  3954. <p class="hangnum"><a name="para1761"></a><span class="paranum">1761</span>.</p>
  3955. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ nu cīraṃ dhārenti, rājapabbajitā janā;</p>
  3956. <p class="gathalast">Kathaṃ kusamayaṃ cīraṃ, maddī paridahissati.</p>
  3957. <p class="hangnum"><a name="para1762"></a><span class="paranum">1762</span>.</p>
  3958. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca;</p>
  3959. <p class="gathalast">Kusacīrāni dhārentī, kathaṃ maddī karissati.</p>
  3960. <p class="hangnum"><a name="para1763"></a><span class="paranum">1763</span>.</p>
  3961. <p class="gatha1"> ‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca;</p>
  3962. <p class="gathalast">Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṃ gacchati pattikā.</p>
  3963. <p class="hangnum"><a name="para1764"></a><span class="paranum">1764</span>.</p>
  3964. <p class="gatha1"> ‘‘Yassā mudutalā hatthā, caraṇā ca sukhedhitā;</p>
  3965. <p class="gathalast">Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṃ gacchati pattikā.</p>
  3966. <p class="hangnum"><a name="para1765"></a><span class="paranum">1765</span>.</p>
  3967. <p class="gatha1"> ‘‘Yassā mudutalā pādā, caraṇā ca sukhedhitā;</p>
  3968. <p class="gatha2">Pādukāhi suvaṇṇāhi, pīḷamānāva gacchati;</p>
  3969. <p class="gathalast">Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṃ gacchati pattikā.</p>
  3970. <p class="hangnum"><a name="para1766"></a><span class="paranum">1766</span>.</p>
  3971. <p class="gatha1"> ‘‘Yāssu itthisahassānaṃ, purato gacchati mālinī;</p>
  3972. <p class="gathalast">Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṃ gacchati ekikā.</p>
  3973. <p class="hangnum"><a name="para1767"></a><span class="paranum">1767</span>.</p>
  3974. <p class="gatha1"> ‘‘Yāssu sivāya sutvāna, muhuṃ uttasate pure;</p>
  3975. <p class="gathalast">Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṃ gacchati bhīrukā.</p>
  3976. <p class="hangnum"><a name="para1768"></a><span class="paranum">1768</span>.</p>
  3977. <p class="gatha1"> ‘‘Yāssu <a name="M7.0267"></a> indasagottassa, ulūkassa pavassato;</p>
  3978. <p class="gatha2">Sutvāna nadato bhītā, vāruṇīva pavedhati;</p>
  3979. <p class="gathalast">Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṃ gacchati bhīrukā.</p>
  3980. <p class="hangnum"><a name="para1769"></a><span class="paranum">1769</span>.</p>
  3981. <p class="gatha1"> ‘‘Sakuṇī <a name="V7.0254"></a> hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  3982. <p class="gathalast">Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, suññaṃ āgammimaṃ puraṃ.</p>
  3983. <p class="hangnum"><a name="para1770"></a><span class="paranum">1770</span>.</p>
  3984. <p class="gatha1"> ‘‘Sakuṇī <a name="P6.0501"></a> hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  3985. <p class="gathalast">Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.</p>
  3986. <p class="hangnum"><a name="para1771"></a><span class="paranum">1771</span>.</p>
  3987. <p class="gatha1"> ‘‘Sakuṇī hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  3988. <p class="gathalast">Tena tena padhāvissaṃ, piye putte apassatī.</p>
  3989. <p class="hangnum"><a name="para1772"></a><span class="paranum">1772</span>.</p>
  3990. <p class="gatha1"> ‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  3991. <p class="gathalast">Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, suññaṃ āgammimaṃ puraṃ.</p>
  3992. <p class="hangnum"><a name="para1773"></a><span class="paranum">1773</span>.</p>
  3993. <p class="gatha1"> ‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  3994. <p class="gathalast">Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.</p>
  3995. <p class="hangnum"><a name="para1774"></a><span class="paranum">1774</span>.</p>
  3996. <p class="gatha1"> ‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ;</p>
  3997. <p class="gathalast">Tena tena padhāvissaṃ, piye putte apassatī.</p>
  3998. <p class="hangnum"><a name="para1775"></a><span class="paranum">1775</span>.</p>
  3999. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anūdake;</p>
  4000. <p class="gathalast">Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, suññaṃ āgammimaṃ puraṃ.</p>
  4001. <p class="hangnum"><a name="para1776"></a><span class="paranum">1776</span>.</p>
  4002. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anūdake;</p>
  4003. <p class="gathalast">Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.</p>
  4004. <p class="hangnum"><a name="para1777"></a><span class="paranum">1777</span>.</p>
  4005. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anūdake;</p>
  4006. <p class="gathalast">Tena tena padhāvissaṃ, piye putte apassatī.</p>
  4007. <p class="hangnum"><a name="para1778"></a><span class="paranum">1778</span>.</p>
  4008. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ me vilapantiyā, rājā puttaṃ adūsakaṃ;</p>
  4009. <p class="gathalast">Pabbājesi vanaṃ raṭṭhā, maññe hissāmi jīvita’’nti.</p>
  4010. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0255"></a> <span class="bld">kaṇikārāvā</span>ti suvaṇṇābharaṇasuvaṇṇavatthapaṭimaṇḍitattā supupphitā kaṇikārā viya. <span class="bld">Yāyantamanuyāyantī</span>ti uyyānavanakīḷādīnaṃ atthāya <a name="M7.0268"></a> gacchantaṃ vessantaraṃ anugacchanti. <span class="bld">Svajjekovā</span>ti so ajja ekova hutvā gamissati. <span class="bld">Anīkānī</span>ti hatthānīkādīni. <span class="bld">Gandhārā paṇḍukambalā</span>ti gandhāraraṭṭhe uppannā satasahassagghanakā senāya pārutā rattakambalā. <span class="bld">Hāhitī</span>ti khandhe katvā harissati. <span class="bld">Pavisanta</span>nti pavisantassa. <span class="bld">Kasmā cīraṃ na bajjhare</span>ti kasmā bandhituṃ jānantā vākacīraṃ na bandhanti. <span class="bld">Rājapabbajitā</span>ti rājāno hutvā pabbajitā. <span class="bld">Khomakoṭumbarānī</span>ti khomaraṭṭhe koṭumbararaṭṭhe uppannāni sāṭakāni.</p>
  4011. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā kathajjā</span>ti sā kathaṃ ajja. <span class="bld">Anujjhaṅgī</span>ti agarahitaaṅgī. <span class="bld">Pīḷamānāva gacchatī</span>ti kampitvā kampitvā tiṭṭhantī viya gacchati. <span class="bld">Yāssu itthisahassāna</span>ntiādīsu <span class="bld">assū</span>ti nipāto, yāti attho. ‘‘Yā sā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Sivāyā</span>ti siṅgāliyā. <span class="bld">Pure</span>ti pubbe nagare vasantī. <span class="bld">Indasagottassā</span>ti kosiyagottassa. <span class="bld">Vāruṇīvā</span>ti devatāpaviṭṭhā yakkhadāsī viya. <span class="bld">Dukkhenā</span>ti puttaviyogasokadukkhena. <span class="bld">Āgammi maṃ pura</span>nti imaṃ mama putte gate <a name="P6.0502"></a> puttanivesanaṃ āgantvā. <span class="bld">Piye putte</span>ti vessantarañceva maddiñca sandhāyāha. <span class="bld">Hatachāpā</span>ti hatapotakā. <span class="bld">Pabbājesi vanaṃ raṭṭhā</span>ti yadi naṃ raṭṭhā pabbājesīti.</p>
  4012. <p class="bodytext">Deviyā paridevitasaddaṃ sutvā sabbā sañjayassa sivikaññā samāgatā pakkandiṃsu. Tāsaṃ pakkanditasaddaṃ sutvā mahāsattassapi nivesane tatheva pakkandiṃsu. Iti dvīsu rājakulesu keci sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vātavegena pamadditā sālā viya patitvā parivattamānā parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4013. <p class="hangnum"><a name="para1779"></a><span class="paranum">1779</span>.</p>
  4014. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā lālappitaṃ sutvā, sabbā antepure bahū;</p>
  4015. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, sivikaññā samāgatā.</p>
  4016. <p class="hangnum"><a name="para1780"></a><span class="paranum">1780</span>.</p>
  4017. <p class="gatha1"> ‘‘Sālāva sampamathitā, mālutena pamadditā;</p>
  4018. <p class="gathalast">Senti puttā ca dārā ca, vessantaranivesane.</p>
  4019. <p class="hangnum"><a name="para1781"></a><span class="paranum">1781</span>.</p>
  4020. <p class="gatha1"> ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  4021. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, vessantaranivesane.</p>
  4022. <p class="hangnum"><a name="para1782"></a><span class="paranum">1782</span>.</p>
  4023. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohā <a name="V7.0256"></a><a name="M7.0269"></a> anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  4024. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, vessantaranivesane.</p>
  4025. <p class="hangnum"><a name="para1783"></a><span class="paranum">1783</span>.</p>
  4026. <p class="gatha1"> ‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;</p>
  4027. <p class="gathalast">Atha vessantaro rājā, dānaṃ dātuṃ upāgami.</p>
  4028. <p class="hangnum"><a name="para1784"></a><span class="paranum">1784</span>.</p>
  4029. <p class="gatha1"> ‘‘Vatthāni vatthakāmānaṃ, soṇḍānaṃ detha vāruṇiṃ;</p>
  4030. <p class="gathalast">Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ, sammadeva pavecchatha.</p>
  4031. <p class="hangnum"><a name="para1785"></a><span class="paranum">1785</span>.</p>
  4032. <p class="gatha1"> ‘‘Mā ca kañci vanibbake, heṭṭhayittha idhāgate;</p>
  4033. <p class="gathalast">Tappetha annapānena, gacchantu paṭipūjitā.</p>
  4034. <p class="hangnum"><a name="para1786"></a><span class="paranum">1786</span>.</p>
  4035. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā;</p>
  4036. <p class="gathalast">Dānena taṃ nīharanti, puna dānaṃ adā tuvaṃ.</p>
  4037. <p class="hangnum"><a name="para1787"></a><span class="paranum">1787</span>.</p>
  4038. <p class="gatha1"> ‘‘Te su mattā kilantāva, sampatanti vanibbakā;</p>
  4039. <p class="gathalast">Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  4040. <p class="hangnum"><a name="para1788"></a><span class="paranum">1788</span>.</p>
  4041. <p class="gatha1"> ‘‘Acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ, nānāphaladharaṃ dumaṃ;</p>
  4042. <p class="gathalast">Yathā vessantaraṃ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  4043. <p class="hangnum"><a name="para1789"></a><span class="paranum">1789</span>.</p>
  4044. <p class="gatha1"> ‘‘Acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ, sabbakāmadadaṃ dumaṃ;</p>
  4045. <p class="gathalast">Yathā vessantaraṃ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  4046. <p class="hangnum"><a name="para1790"></a><span class="paranum">1790</span>.</p>
  4047. <p class="gatha1"> ‘‘Acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ, sabbakāmarasāharaṃ;</p>
  4048. <p class="gathalast">Yathā vessantaraṃ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṃ.</p>
  4049. <p class="hangnum"><a name="para1791"></a><span class="paranum">1791</span>.</p>
  4050. <p class="gatha1"> ‘‘Ye vuḍḍhā ye ca daharā, ye ca majjhimaporisā;</p>
  4051. <p class="gatha2">Bāhā paggayha pakkanduṃ, nikkhamante mahārāje;</p>
  4052. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  4053. <p class="hangnum"><a name="para1792"></a><span class="paranum">1792</span>.</p>
  4054. <p class="gatha1"> ‘‘Atiyakkhā <a name="V7.0257"></a> vassavarā, itthāgārā ca rājino;</p>
  4055. <p class="gatha2">Bāhā paggayha pakkanduṃ, nikkhamante mahārāje;</p>
  4056. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  4057. <p class="hangnum"><a name="para1793"></a><span class="paranum">1793</span>.</p>
  4058. <p class="gatha1"> ‘‘Thiyopi <a name="M7.0270"></a> tattha pakkanduṃ, yā tamhi nagare ahu;</p>
  4059. <p class="gathalast">Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  4060. <p class="hangnum"><a name="para1794"></a><span class="paranum">1794</span>.</p>
  4061. <p class="gatha1"> ‘‘Ye brāhmaṇā ye ca samaṇā, aññe vāpi vanibbakā;</p>
  4062. <p class="gathalast">Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘adhammo kira bho’ iti.</p>
  4063. <p class="hangnum"><a name="para1795"></a><span class="paranum">1795</span>.</p>
  4064. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā vessantaro rājā, yajamāno sake pure;</p>
  4065. <p class="gathalast">Sivīnaṃ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4066. <p class="hangnum"><a name="para1796"></a><span class="paranum">1796</span>.</p>
  4067. <p class="gatha1"> ‘‘Satta <a name="P6.0503"></a> hatthisate datvā, sabbālaṅkārabhūsite;</p>
  4068. <p class="gathalast">Suvaṇṇakacche mātaṅge, hemakappanavāsase;</p>
  4069. <p class="hangnum"><a name="para1797"></a><span class="paranum">1797</span>.</p>
  4070. <p class="gatha1"> ‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi;</p>
  4071. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4072. <p class="hangnum"><a name="para1798"></a><span class="paranum">1798</span>.</p>
  4073. <p class="gatha1"> ‘‘Satta assasate datvā, sabbālaṅkārabhūsite;</p>
  4074. <p class="gathalast">Ājānīyeva jātiyā, sindhave sīghavāhane.</p>
  4075. <p class="hangnum"><a name="para1799"></a><span class="paranum">1799</span>.</p>
  4076. <p class="gatha1"> ‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi;</p>
  4077. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4078. <p class="hangnum"><a name="para1800"></a><span class="paranum">1800</span>.</p>
  4079. <p class="gatha1"> ‘‘Satta rathasate datvā, sannaddhe ussitaddhaje;</p>
  4080. <p class="gathalast">Dīpe athopi veyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.</p>
  4081. <p class="hangnum"><a name="para1801"></a><span class="paranum">1801</span>.</p>
  4082. <p class="gatha1"> ‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi;</p>
  4083. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4084. <p class="hangnum"><a name="para1802"></a><span class="paranum">1802</span>.</p>
  4085. <p class="gatha1"> ‘‘Satta <a name="V7.0258"></a> itthisate datvā, ekamekā rathe ṭhitā;</p>
  4086. <p class="gathalast">Sannaddhā nikkharajjūhi, suvaṇṇehi alaṅkatā.</p>
  4087. <p class="hangnum"><a name="para1803"></a><span class="paranum">1803</span>.</p>
  4088. <p class="gatha1"> ‘‘Pītālaṅkārā pītavasanā, pītābharaṇabhūsitā;</p>
  4089. <p class="gatha2">Āḷārapamhā hasulā, susaññā tanumajjhimā;</p>
  4090. <p class="gathalast">Esa vessantarā rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4091. <p class="hangnum"><a name="para1804"></a><span class="paranum">1804</span>.</p>
  4092. <p class="gatha1"> ‘‘Satta dhenusate datvā, sabbā kaṃsupadhāraṇā;</p>
  4093. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4094. <p class="hangnum"><a name="para1805"></a><span class="paranum">1805</span>.</p>
  4095. <p class="gatha1"> ‘‘Satta <a name="M7.0271"></a> dāsisate datvā, satta dāsasatāni ca;</p>
  4096. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4097. <p class="hangnum"><a name="para1806"></a><span class="paranum">1806</span>.</p>
  4098. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthī assarathe datvā, nāriyo ca alaṅkatā;</p>
  4099. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.</p>
  4100. <p class="hangnum"><a name="para1807"></a><span class="paranum">1807</span>.</p>
  4101. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  4102. <p class="gathalast">Mahādāne padinnamhi, medanī sampakampatha.</p>
  4103. <p class="hangnum"><a name="para1808"></a><span class="paranum">1808</span>.</p>
  4104. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  4105. <p class="gathalast">Yaṃ pañjalikato rājā, samhā raṭṭhā nirajjatī’’ti.</p>
  4106. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sivikaññā</span>ti bhikkhave, phussatiyā paridevitasaddaṃ sutvā sabbāpi sañjayassa sivirañño itthiyo samāgatā hutvā pakkanduṃ parideviṃsu. <span class="bld">Vessantaranivesane</span>ti tattha itthīnaṃ pakkanditasaddaṃ sutvā vessantarassapi nivesane tatheva pakkanditvā dvīsu rājakulesu keci sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vātavegena sampamathitā sālā viya patitvā parivattantā parideviṃsu. <span class="bld">Tato ratyā vivasāne</span>ti bhikkhave, tato tassā rattiyā accayena sūriye uggate dānaveyyāvatikā ‘‘dānaṃ paṭiyādita’’nti rañño ārocayiṃsu. Atha vessantaro rājā pātova nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito sādurasabhojanaṃ bhuñjitvā mahājanaparivuto sattasatakaṃ mahādānaṃ dātuṃ dānaggaṃ upāgami.</p>
  4107. <p class="bodytext"><span class="bld">Dethā</span>ti <a name="V7.0259"></a> tattha gantvā saṭṭhisahassaamacce āṇāpento evamāha. <span class="bld">Vāruṇi</span>nti ‘‘majjadānaṃ nāma nipphala’’nti jānāti, evaṃ santepi ‘‘surāsoṇḍā dānaggaṃ patvā ‘vessantarassa dānagge suraṃ na labhimhā’ti vattuṃ mā labhantū’’ti dāpesi. <span class="bld">Vanibbake</span>ti vanibbakajanesu kañci ekampi mā viheṭhayittha. <span class="bld">Paṭipūjitā</span>ti mayā pūjitā hutvā yathā maṃ thomayamānā gacchanti<a name="P6.0504"></a>, tathā tumhe karothāti vadati.</p>
  4108. <p class="bodytext">Iti so suvaṇṇālaṅkārānaṃ suvaṇṇadhajānaṃ hemajālappaṭicchannānaṃ hatthīnaṃ sattasatāni ca, tathārūpānaññeva assānaṃ sattasatāni ca, sīhacammādīhi parikkhittānaṃ nānāratanavicitrānaṃ suvaṇṇadhajānaṃ rathānaṃ sattasatāni, sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitānaṃ uttamarūpadharānaṃ khattiyakaññādīnaṃ itthīnaṃ sattasatāni, suvinītānaṃ susikkhitānaṃ dāsānaṃ sattasatāni, tathā <a name="M7.0272"></a> dāsīnaṃ sattasatāni, varausabhajeṭṭhakānaṃ kuṇḍopadohinīnaṃ dhenūnaṃ sattasatāni, aparimāṇāni pānabhojanānīti sattasatakaṃ mahādānaṃ adāsi. Tasmiṃ evaṃ dānaṃ dadamāne jetuttaranagaravāsino khattiyabrāhmaṇavessasuddādayo ‘‘sāmi, vessantara siviraṭṭhavāsino taṃ ‘dānaṃ detī’ti pabbājenti, tvaṃ puna dānameva desī’’ti parideviṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  4109. <p class="hangnum"><a name="para1809"></a><span class="paranum">1809</span>.</p>
  4110. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā;</p>
  4111. <p class="gathalast">Dānena taṃ nīharanti, puna dānaṃ adā tuva’’nti.</p>
  4112. <p class="bodytext">Dānapaṭiggāhakā pana dānaṃ gahetvā ‘‘idāni kira vessantaro rājā amhe anāthe katvā araññaṃ pavisissati, ito paṭṭhāya kassa santikaṃ gamissāmā’’ti chinnapādā viya patantā āvattantā parivattantā mahāsaddena parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4113. <p class="hangnum"><a name="para1810"></a><span class="paranum">1810</span>.</p>
  4114. <p class="gatha1"> ‘‘Te su mattā kilantāva, sampatanti vanibbakā;</p>
  4115. <p class="gathalast">Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.</p>
  4116. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">te su mattā</span>ti <span class="bld">su</span>-kāro nipātamatto, te vanibbakāti attho. <span class="bld">Mattā kilantāvā</span>ti mattā viya kilantā viya ca hutvā. <span class="bld">Sampatantī</span>ti parivattitvā bhūmiyaṃ patanti. <span class="bld">Acchecchuṃ vatā</span>ti chindiṃsu, <span class="bld">vatā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti yena kāraṇena. <span class="bld">Atiyakkhā</span>ti bhūtavijjā ikkhaṇikāpi. <span class="bld">Vassavarā</span>ti uddhaṭabījā orodhapālakā. <span class="bld">Vacanatthenā</span>ti vacanakāraṇena. <span class="bld">Samhā raṭṭhā nirajjatī</span>ti attano raṭṭhā niggacchati. <span class="bld">Gāmaṇīyehī</span>ti hatthācariyehi. <span class="bld">Ājānīyevā</span>ti jātisampanne<a name="V7.0260"></a>. <span class="bld">Gāmaṇīyehī</span>ti assācariyehi. <span class="bld">Illiyācāpadhāribhī</span>ti illiyañca cāpañca dhārentehi. <span class="bld">Dīpe athopi veyyagghe</span>ti dīpicammabyagghacammaparikkhitte. <span class="bld">Ekamekā rathe ṭhitā</span>ti so kira ekamekaṃ itthiratanaṃ rathe ṭhapetvā aṭṭhaaṭṭhavaṇṇadāsīhi parivutaṃ katvā adāsi.</p>
  4117. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkharajjūhī</span>ti suvaṇṇasuttamayehi pāmaṅgehi. <span class="bld">Āḷārapamhā</span>ti visālakkhigaṇḍā. <span class="bld">Hasulā</span>ti mhitapubbaṅgamakathā. <span class="bld">Susaññā</span>ti sussoṇiyo. <span class="bld">Tanumajjhimā</span>ti <a name="M7.0273"></a> karatalamiva tanumajjhimabhāgā. Tadā pana devatāyo jambudīpatale rājūnaṃ ‘‘vessantaro rājā mahādānaṃ detī’’ti ārocayiṃsu, tasmā te khattiyā devatānubhāvenāgantvā tā gaṇhitvā pakkamiṃsu. <span class="bld">Kaṃsupadhāraṇā</span>ti idha <span class="bld">kaṃsa</span>nti rajatassa nāmaṃ, rajatamayena khīrapaṭicchanabhājanena saddhiññeva adāsīti attho. <span class="bld">Padinnamhī</span>ti dīyamāne. <span class="bld">Sampakampathā</span>ti dānatejena kampittha. <span class="bld">Yaṃ pañjalikato</span>ti yaṃ so vessantaro rājā mahādānaṃ datvā añjaliṃ paggayha attano dānaṃ namassamāno ‘‘sabbaññutaññāṇassa me idaṃ paccayo hotū’’ti pañjalikato ahosi, tadāpi bhīsanakameva ahosi, tasmiṃ khaṇe pathavī kampitthāti attho. <span class="bld">Nirajjatī</span>ti evaṃ katvā niggacchatiyeva, na koci naṃ nivāretīti attho.</p>
  4118. <p class="bodytext">Apica <a name="P6.0505"></a> kho tassa dānaṃ dadantasseva sāyaṃ ahosi. So attano nivesanameva gantvā ‘‘mātāpitaro vanditvā sve gamissāmī’’ti cintetvā alaṅkatarathena mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ gato. Maddīdevīpi ‘‘ahaṃ sāminā saddhiṃ gantvā mātāpitaro anujānāpessāmī’’ti teneva saddhiṃ gatā. Mahāsatto pitaraṃ vanditvā attano gamanabhāvaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4119. <p class="hangnum"><a name="para1811"></a><span class="paranum">1811</span>.</p>
  4120. <p class="gatha1"> ‘‘Āmantayittha rājānaṃ, sañjayaṃ dhamminaṃ varaṃ;</p>
  4121. <p class="gathalast">Avaruddhasi maṃ deva, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ.</p>
  4122. <p class="hangnum"><a name="para1812"></a><span class="paranum">1812</span>.</p>
  4123. <p class="gatha1"> ‘‘Ye hi keci mahārāja, bhūtā ye ca bhavissare;</p>
  4124. <p class="gathalast">Atittāyeva kāmehi, gacchanti yamasādhanaṃ.</p>
  4125. <p class="hangnum"><a name="para1813"></a><span class="paranum">1813</span>.</p>
  4126. <p class="gatha1"> ‘‘Svāhaṃ sake abhissasiṃ, yajamāno sake pure;</p>
  4127. <p class="gathalast">Sivīnaṃ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjahaṃ.</p>
  4128. <p class="hangnum"><a name="para1814"></a><span class="paranum">1814</span>.</p>
  4129. <p class="gatha1"> ‘‘Aghaṃ <a name="V7.0261"></a> taṃ paṭisevissaṃ, vane vāḷamigākiṇṇe;</p>
  4130. <p class="gatha2">Khaggadīpinisevite, ahaṃ puññāni karomi;</p>
  4131. <p class="gathalast">Tumhe paṅkamhi sīdathā’’ti.</p>
  4132. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhamminaṃ vara</span>nti dhammikarājūnaṃ antare uttamaṃ. <span class="bld">Avaruddhasī</span>ti raṭṭhā nīharasi. <span class="bld">Bhūtā</span>ti atītā. <span class="bld">Bhavissare</span>ti ye ca anāgate bhavissanti<a name="M7.0274"></a>, paccuppanne ca nibbattā. <span class="bld">Yamasādhana</span>nti yamarañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Svāhaṃ sake abhissasi</span>nti so ahaṃ attano nagaravāsinoyeva pīḷesiṃ. Kiṃ karonto? <span class="bld">Yajamāno sake pure</span>ti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘so aha’’nti likhitaṃ. <span class="bld">Nirajjaha</span>nti nikkhanto ahaṃ. <span class="bld">Aghaṃ ta</span>nti yaṃ araññe vasantena paṭisevitabbaṃ dukkhaṃ, taṃ paṭisevissāmi. <span class="bld">Paṅkamhī</span>ti tumhe pana kāmapaṅkamhi sīdathāti vadati.</p>
  4133. <p class="bodytext">Iti mahāsatto imāhi catūhi gāthāhi pitarā saddhiṃ kathetvā mātu santikaṃ gantvā vanditvā pabbajjaṃ anujānāpento evamāha –</p>
  4134. <p class="hangnum"><a name="para1815"></a><span class="paranum">1815</span>.</p>
  4135. <p class="gatha1"> ‘‘Anujānāhi maṃ amma, pabbajjā mama ruccati;</p>
  4136. <p class="gatha2">Svāhaṃ sake abhissasiṃ, yajamāno sake pure;</p>
  4137. <p class="gathalast">Sivīnaṃ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjahaṃ.</p>
  4138. <p class="hangnum"><a name="para1816"></a><span class="paranum">1816</span>.</p>
  4139. <p class="gatha1"> ‘‘Aghaṃ <a name="P6.0506"></a> taṃ paṭisevissaṃ, vane vāḷamigākiṇṇe;</p>
  4140. <p class="gatha2">Khaggadīpinisevite, ahaṃ puññāni karomi;</p>
  4141. <p class="gathalast">Tumhe paṅkamhi sīdathā’’ti.</p>
  4142. <p class="bodytext">Taṃ sutvā phussatī āha –</p>
  4143. <p class="hangnum"><a name="para1817"></a><span class="paranum">1817</span>.</p>
  4144. <p class="gatha1"> ‘‘Anujānāmi taṃ putta, pabbajjā te samijjhatu;</p>
  4145. <p class="gatha2">Ayañca maddī kalyāṇī, susaññā tanumajjhimā;</p>
  4146. <p class="bodytext">Acchataṃ saha puttehi, kiṃ araññe karissatī’’ti.</p>
  4147. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samijjhatū</span>ti jhānena samiddhā hotu. <span class="bld">Acchata</span>nti acchatu, idheva hotūti vadati.</p>
  4148. <p class="bodytext">Vessantaro <a name="V7.0262"></a> āha –</p>
  4149. <p class="hangnum"><a name="para1818"></a><span class="paranum">1818</span>.</p>
  4150. <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ akāmā dāsimpi, araññaṃ netumussahe;</p>
  4151. <p class="gathalast">Sace icchati anvetu, sace nicchati acchatū’’ti.</p>
  4152. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">akāmā</span>ti amma, kiṃ nāmetaṃ kathetha, ahaṃ anicchāya dāsimpi netuṃ na ussahāmīti.</p>
  4153. <p class="bodytext">Tato puttassa kathaṃ sutvā rājā suṇhaṃ yācituṃ paṭipajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4154. <p class="hangnum"><a name="para1819"></a><span class="paranum">1819</span>.</p>
  4155. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M7.0275"></a> suṇhaṃ mahārājā, yācituṃ paṭipajjatha;</p>
  4156. <p class="gathalast">Mā candanasamācāre, rajojallaṃ adhārayi.</p>
  4157. <p class="hangnum"><a name="para1820"></a><span class="paranum">1820</span>.</p>
  4158. <p class="gatha1"> ‘‘Mā kāsiyāni dhāretvā, kusacīraṃ adhārayi;</p>
  4159. <p class="gathalast">Dukkho vāso araññasmiṃ, mā hi tvaṃ lakkhaṇe gamī’’ti.</p>
  4160. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭipajjathā</span>ti bhikkhave, puttassa kathaṃ sutvā rājā suṇhaṃ yācituṃ paṭipajji. <span class="bld">Candanasamācāre</span>ti lohitacandanena parikiṇṇasarīre. <span class="bld">Mā hi tvaṃ lakkhaṇe gamī</span>ti subhalakkhaṇena samannāgate mā tvaṃ araññaṃ gamīti.</p>
  4161. <p class="hangnum"><a name="para1821"></a><span class="paranum">1821</span>.</p>
  4162. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  4163. <p class="gathalast">Nāhaṃ taṃ sukhamiccheyyaṃ, yaṃ me vessantaraṃ vinā’’ti.</p>
  4164. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamabravī</span>ti taṃ sasuraṃ abravi.</p>
  4165. <p class="hangnum"><a name="para1822"></a><span class="paranum">1822</span>.</p>
  4166. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano;</p>
  4167. <p class="gathalast">Iṅgha maddi nisāmehi, vane ye honti dussahā.</p>
  4168. <p class="hangnum"><a name="para1823"></a><span class="paranum">1823</span>.</p>
  4169. <p class="gatha1"> ‘‘Bahū <a name="V7.0263"></a> kīṭā paṭaṅgā ca, makasā madhumakkhikā;</p>
  4170. <p class="gathalast">Tepi taṃ tattha hiṃ seyyuṃ, taṃ te dukkhataraṃ siyā.</p>
  4171. <p class="hangnum"><a name="para1824"></a><span class="paranum">1824</span>.</p>
  4172. <p class="gatha1"> ‘‘Apare <a name="P6.0507"></a> passa santāpe, nadīnupanisevite;</p>
  4173. <p class="gathalast">Sappā ajagarā nāma, avisā te mahabbalā.</p>
  4174. <p class="hangnum"><a name="para1825"></a><span class="paranum">1825</span>.</p>
  4175. <p class="gatha1"> ‘‘Te manussaṃ migaṃ vāpi, api māsannamāgataṃ;</p>
  4176. <p class="gathalast">Parikkhipitvā bhogehi, vasamānenti attano.</p>
  4177. <p class="hangnum"><a name="para1826"></a><span class="paranum">1826</span>.</p>
  4178. <p class="gatha1"> ‘‘Aññepi kaṇhajaṭino, acchā nāma aghammigā;</p>
  4179. <p class="gathalast">Na tehi puriso diṭṭho, rukkhamāruyha muccati.</p>
  4180. <p class="hangnum"><a name="para1827"></a><span class="paranum">1827</span>.</p>
  4181. <p class="gatha1"> ‘‘Saṅghaṭṭayantā siṅgāni, tikkhaggātippahārino;</p>
  4182. <p class="gathalast">Mahiṃsā vicarantettha, nadiṃ sotumbaraṃ pati.</p>
  4183. <p class="hangnum"><a name="para1828"></a><span class="paranum">1828</span>.</p>
  4184. <p class="gatha1"> ‘‘Disvā migānaṃ yūthānaṃ, gavaṃ sañcarataṃ vane;</p>
  4185. <p class="gathalast">Dhenuva vacchagiddhāva, kathaṃ maddi karissasi.</p>
  4186. <p class="hangnum"><a name="para1829"></a><span class="paranum">1829</span>.</p>
  4187. <p class="gatha1"> ‘‘Disvā <a name="M7.0276"></a> sampatite ghore, dumaggesu plavaṅgame;</p>
  4188. <p class="gathalast">Akhettaññāya te maddi, bhavissate mahabbhayaṃ.</p>
  4189. <p class="hangnum"><a name="para1830"></a><span class="paranum">1830</span>.</p>
  4190. <p class="gatha1"> ‘‘Yā tvaṃ sivāya sutvāna, muhuṃ uttasayī pure;</p>
  4191. <p class="gathalast">Sā tvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi.</p>
  4192. <p class="hangnum"><a name="para1831"></a><span class="paranum">1831</span>.</p>
  4193. <p class="gatha1"> ‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisinnesu pakkhisu;</p>
  4194. <p class="gathalast">Saṇateva brahāraññaṃ, tattha kiṃ gantumicchasī’’ti.</p>
  4195. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamabravī</span>ti taṃ suṇhaṃ abravi. <span class="bld">Apare passa santāpe</span>ti aññepi santāpe bhayajanake pekkha. <span class="bld">Nadīnupanisevite</span>ti nadīnaṃ upanisevite āsannaṭṭhāne, nadīkūle vasanteti attho. <span class="bld">Avisā</span>ti nibbisā. <span class="bld">Api māsanna</span>nti āsannaṃ attano sarīrasamphassaṃ āgatanti attho. <span class="bld">Aghammigā</span>ti <a name="V7.0264"></a> aghakarā migā, dukkhāvahā migāti attho. <span class="bld">Nadiṃ sotumbaraṃ patī</span>ti sotumbarāya nāma nadiyā tīre. <span class="bld">Yūthāna</span>nti yūthāni, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Dhenuva vacchagiddhāvā</span>ti tava dārake apassantī vacchagiddhā dhenu viya kathaṃ karissasi. <span class="bld">Va</span>-kāro panettha nipātamattova. <span class="bld">Sampatite</span>ti sampatante. <span class="bld">Ghore</span>ti bhīsanake virūpe. <span class="bld">Plavaṅgame</span>ti makkaṭe. <span class="bld">Akhettaññāyā</span>ti araññabhūmiakusalatāya. <span class="bld">Bhavissate</span>ti bhavissati. <span class="bld">Sivāya sutvānā</span>ti siṅgāliyā saddaṃ sutvā. <span class="bld">Muhu</span>nti punappunaṃ. <span class="bld">Uttasayī</span>ti uttasasi. <span class="bld">Saṇatevā</span>ti nadati viya saṇantaṃ viya bhavissati.</p>
  4196. <p class="hangnum"><a name="para1832"></a><span class="paranum">1832</span>.</p>
  4197. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  4198. <p class="gatha2">Yāni etāni akkhāsi, vane paṭibhayāni me;</p>
  4199. <p class="gathalast">Sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4200. <p class="hangnum"><a name="para1833"></a><span class="paranum">1833</span>.</p>
  4201. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsaṃ <a name="P6.0508"></a> kusaṃ poṭakilaṃ, usiraṃ muñcapabbajaṃ;</p>
  4202. <p class="gathalast">Urasā panudahissāmi, nassa hessāmi dunnayā.</p>
  4203. <p class="hangnum"><a name="para1834"></a><span class="paranum">1834</span>.</p>
  4204. <p class="gatha1"> ‘‘Bahūhi vata cariyāhi, kumārī vindate patiṃ;</p>
  4205. <p class="gathalast">Udarassuparodhena, gohanuveṭhanena ca.</p>
  4206. <p class="hangnum"><a name="para1835"></a><span class="paranum">1835</span>.</p>
  4207. <p class="gatha1"> ‘‘Aggissa <a name="M7.0277"></a> pāricariyāya, udakummujjanena ca;</p>
  4208. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4209. <p class="hangnum"><a name="para1836"></a><span class="paranum">1836</span>.</p>
  4210. <p class="gatha1"> ‘‘Apissā hoti appatto, ucchiṭṭhamapi bhuñjituṃ;</p>
  4211. <p class="gatha2">Yo naṃ hatthe gahetvāna, akāmaṃ parikaḍḍhati;</p>
  4212. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4213. <p class="hangnum"><a name="para1837"></a><span class="paranum">1837</span>.</p>
  4214. <p class="gatha1"> ‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā;</p>
  4215. <p class="gatha2">Datvā ca no pakkamati, bahuṃ dukkhaṃ anappakaṃ;</p>
  4216. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4217. <p class="hangnum"><a name="para1838"></a><span class="paranum">1838</span>.</p>
  4218. <p class="gatha1"> ‘‘Sukkacchavī <a name="V7.0265"></a> vedhaverā, datvā subhagamānino;</p>
  4219. <p class="gatha2">Akāmaṃ parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā;</p>
  4220. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4221. <p class="hangnum"><a name="para1839"></a><span class="paranum">1839</span>.</p>
  4222. <p class="gatha1"> ‘‘Api ñātikule phīte, kaṃsapajjotane vasaṃ;</p>
  4223. <p class="gatha2">Nevātivākyaṃ na labhe, bhātūhi sakhinīhipi;</p>
  4224. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4225. <p class="hangnum"><a name="para1840"></a><span class="paranum">1840</span>.</p>
  4226. <p class="gatha1"> ‘‘Naggā nadī anudakā, naggaṃ raṭṭhaṃ arājakaṃ;</p>
  4227. <p class="gatha2">Itthīpi vidhavā naggā, yassāpi dasa bhātaro;</p>
  4228. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4229. <p class="hangnum"><a name="para1841"></a><span class="paranum">1841</span>.</p>
  4230. <p class="gatha1"> ‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino;</p>
  4231. <p class="gatha2">Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyā;</p>
  4232. <p class="gathalast">Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.</p>
  4233. <p class="hangnum"><a name="para1842"></a><span class="paranum">1842</span>.</p>
  4234. <p class="gatha1"> ‘‘Yā daliddī daliddassa, aḍḍhā aḍḍhassa kittimā;</p>
  4235. <p class="gathalast">Taṃ ve devā pasaṃsanti, dukkarañhi karoti sā.</p>
  4236. <p class="hangnum"><a name="para1843"></a><span class="paranum">1843</span>.</p>
  4237. <p class="gatha1"> ‘‘Sāmikaṃ anubandhissaṃ, sadā kāsāyavāsinī;</p>
  4238. <p class="gathalast">Pathabyāpi abhijjantyā, vedhabyaṃ kaṭukitthiyā.</p>
  4239. <p class="hangnum"><a name="para1844"></a><span class="paranum">1844</span>.</p>
  4240. <p class="gatha1"> ‘‘Api sāgarapariyantaṃ, bahuvittadharaṃ mahiṃ;</p>
  4241. <p class="gathalast">Nānāratanaparipūraṃ, nicche vessantaraṃ vinā.</p>
  4242. <p class="hangnum"><a name="para1845"></a><span class="paranum">1845</span>.</p>
  4243. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ <a name="M7.0278"></a> nu tāsaṃ hadayaṃ, sukharā vata itthiyo;</p>
  4244. <p class="gathalast">Yā sāmike dukkhitamhi, sukhamicchanti attano.</p>
  4245. <p class="hangnum"><a name="para1846"></a><span class="paranum">1846</span>.</p>
  4246. <p class="gatha1"> ‘‘Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane;</p>
  4247. <p class="gathalast">Tamahaṃ anubandhissaṃ, sabbakāmadado hi me’’ti.</p>
  4248. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0266"></a> <span class="bld">tamabravī</span>ti bhikkhave, maddī rañño vacanaṃ sutvā taṃ rājānaṃ abravi. <span class="bld">Abhisambhossa</span>nti sahissāmi adhivāsessāmi. <span class="bld">Poṭakila</span>nti poṭakilatiṇaṃ. <span class="bld">Panudahissāmī</span>ti dvedhā katvā vessantarassa purato gamissāmi. <span class="bld">Udarassuparodhenā</span>ti upavāsena khudādhivāsena. <span class="bld">Gohanuveṭhanena cā</span>ti visālakaṭiyo onatapassā ca itthiyo sāmikaṃ labhantīti <a name="P6.0509"></a> katvā gohanunā kaṭiphalakaṃ koṭṭāpetvā veṭhanena ca passāni onāmetvā kumārikā patiṃ labhati. <span class="bld">Kaṭuka</span>nti asātaṃ. <span class="bld">Gacchaññevā</span>ti gamissāmiyeva.</p>
  4249. <p class="bodytext"><span class="bld">Apissā hoti appatto</span>ti tassā vidhavāya ucchiṭṭhakampi bhuñjituṃ ananucchavikova. <span class="bld">Yo na</span>nti yo nīcajacco taṃ vidhavaṃ anicchamānaññeva hatthe gahetvā kaḍḍhati. <span class="bld">Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā</span>ti asāmikaṃ itthiṃ hatthapādehi kesaggahaṇaṃ, ukkhepā, bhūmiyaṃ pātananti etāni avamaññanāni katvā atikkamanti. <span class="bld">Datvā cā</span>ti asāmikāya itthiyā evarūpaṃ bahuṃ anappakaṃ dukkhaṃ parapuriso datvā ca <span class="bld">no pakkamati</span> nirāsaṅko olokentova tiṭṭhati.</p>
  4250. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkacchavī</span>ti nhānīyacuṇṇena uṭṭhāpitacchavivaṇṇā. <span class="bld">Vedhaverā</span>ti vidhavitthikāmā purisā. <span class="bld">Datvā</span>ti kiñcideva appamattakaṃ dhanaṃ datvā. <span class="bld">Subhagamānino</span>ti mayaṃ subhagāti maññamānā. <span class="bld">Akāma</span>nti taṃ vidhavaṃ asāmikaṃ akāmaṃ. <span class="bld">Ulūkaññeva vāyasā</span>ti kākā viyaulūkaṃ parikaḍḍhanti. <span class="bld">Kaṃsapajjotane</span>ti suvaṇṇabhājanābhāya pajjotante. <span class="bld">Vasa</span>nti evarūpepi ñātikule vasamānā. <span class="bld">Nevātivākyaṃ na labhe</span>ti ‘‘ayaṃ itthī nissāmikā, yāvajīvaṃ amhākaññeva bhāro jāto’’tiādīni vacanāni vadantehi bhātūhipi sakhinīhipi ativākyaṃ garahavacanaṃ neva na labhati. <span class="bld">Paññāṇa</span>nti pākaṭabhāvakāraṇaṃ.</p>
  4251. <p class="bodytext"><span class="bld">Yā</span> <a name="M7.0279"></a> <span class="bld">daliddī daliddassā</span>ti deva, kittisampannā yā itthī attano sāmikassa daliddassa dukkhappattakāle sayampi daliddī samānā dukkhāva hoti, tassa aḍḍhakāle teneva saddhiṃ aḍḍhā sukhappattā hoti, taṃ ve devā pasaṃsanti. Abhijjantyāti abhijjantiyā. Sacepi hi itthiyā sakalapathavī na bhijjati, tāya sakalāya pathaviyā sāva issarā hoti, tathāpi vedhabyaṃ kaṭukamevāti attho. Sukharā vata itthiyoti suṭṭhu kharā vata itthiyo.</p>
  4252. <p class="hangnum"><a name="para1847"></a><span class="paranum">1847</span>.</p>
  4253. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi <a name="V7.0267"></a> mahārājā, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ;</p>
  4254. <p class="gatha2">Ime te daharā puttā, jālī kaṇhājinā cubho;</p>
  4255. <p class="gathalast">Nikkhippa lakkhaṇe gaccha, mayaṃ te posayāmase’’ti.</p>
  4256. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jālī kaṇhājinā cubho</span>ti jālī ca kaṇhājinā cāti ubho. <span class="bld">Nikkhippā</span>ti ime nikkhipitvā gacchāhīti.</p>
  4257. <p class="hangnum"><a name="para1848"></a><span class="paranum">1848</span>.</p>
  4258. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  4259. <p class="gatha2">Piyā me puttakā deva, jālī kaṇhājinā cubho;</p>
  4260. <p class="gathalast">Tyamhaṃ tattha ramessanti, araññe jīvasokina’’nti.</p>
  4261. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tyamha</span>nti te dārakā amhākaṃ tattha araññe. <span class="bld">Jīvasokina</span>nti avigatasokānaṃ hadayaṃ ramayissantīti attho.</p>
  4262. <p class="hangnum"><a name="para1849"></a><span class="paranum">1849</span>.</p>
  4263. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi <a name="P6.0510"></a> mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano;</p>
  4264. <p class="gatha2">Sālīnaṃ odanaṃ bhutvā, suciṃ maṃsūpasecanaṃ;</p>
  4265. <p class="gathalast">Rukkhaphalāni bhuñjantā, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4266. <p class="hangnum"><a name="para1850"></a><span class="paranum">1850</span>.</p>
  4267. <p class="gatha1"> ‘‘Bhutvā satapale kaṃse, sovaṇṇe satarājike;</p>
  4268. <p class="gathalast">Rukkhapattesu bhuñjantā, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4269. <p class="hangnum"><a name="para1851"></a><span class="paranum">1851</span>.</p>
  4270. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca;</p>
  4271. <p class="gathalast">Kusacīrāni dhārentā, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4272. <p class="hangnum"><a name="para1852"></a><span class="paranum">1852</span>.</p>
  4273. <p class="gatha1"> ‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca;</p>
  4274. <p class="gathalast">Pattikā paridhāvantā, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4275. <p class="hangnum"><a name="para1853"></a><span class="paranum">1853</span>.</p>
  4276. <p class="gatha1"> ‘‘Kūṭāgāre <a name="M7.0280"></a> sayitvāna, nivāte phusitaggaḷe;</p>
  4277. <p class="gathalast">Sayantā rukkhamūlasmiṃ, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4278. <p class="hangnum"><a name="para1854"></a><span class="paranum">1854</span>.</p>
  4279. <p class="gatha1"> ‘‘Pallaṅkesu <a name="V7.0268"></a> sayitvāna, gonake cittasanthate;</p>
  4280. <p class="gathalast">Sayantā tiṇasanthāre, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4281. <p class="hangnum"><a name="para1855"></a><span class="paranum">1855</span>.</p>
  4282. <p class="gatha1"> ‘‘Gandhakena vilimpitvā, agarucandanena ca;</p>
  4283. <p class="gathalast">Rajojallāni dhārentā, kathaṃ kāhanti dārakā.</p>
  4284. <p class="hangnum"><a name="para1856"></a><span class="paranum">1856</span>.</p>
  4285. <p class="gatha1"> ‘‘Cāmaramorahatthehi, bījitaṅgā sukhedhitā;</p>
  4286. <p class="gathalast">Phuṭṭhā ḍaṃsehi makasehi, kathaṃ kāhanti dārakā’’ti.</p>
  4287. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">palasate kaṃse</span>ti palasatena katāya kañcanapātiyā. <span class="bld">Gonake cittasanthate</span>ti mahāpiṭṭhiyaṃ kāḷakojave ceva vicittake santhare ca. <span class="bld">Cāmaramorahatthehī</span>ti cāmarehi ceva morahatthehi ca bījitaṅgā.</p>
  4288. <p class="bodytext">Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva ratti vibhāyi, sūriyo uggañchi. Mahāsattassa catusindhavayuttaṃ alaṅkatarathaṃ ānetvā rājadvāre ṭhapayiṃsu. Maddīpi sassusasure vanditvā sesitthiyo apaloketvā dve putte ādāya vessantarato paṭhamataraṃ gantvā rathe aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4289. <p class="hangnum"><a name="para1857"></a><span class="paranum">1857</span>.</p>
  4290. <p class="gatha1"> ‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  4291. <p class="gatha2">Mā deva paridevesi, mā ca tvaṃ vimano ahu;</p>
  4292. <p class="gathalast">Yathā mayaṃ bhavissāma, tathā hessanti dārakā.</p>
  4293. <p class="hangnum"><a name="para1858"></a><span class="paranum">1858</span>.</p>
  4294. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhanā;</p>
  4295. <p class="gathalast">Sivimaggena anvesi, putte ādāya lakkhaṇā’’ti.</p>
  4296. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sivimaggenā</span>ti sivirañño gantabbamaggena. <span class="bld">Anvesī</span>ti taṃ agamāsi, pāsādā otaritvā rathaṃ abhiruhīti attho.</p>
  4297. <p class="hangnum"><a name="para1859"></a><span class="paranum">1859</span>.</p>
  4298. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="P6.0511"></a> vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo;</p>
  4299. <p class="gathalast">Pitu mātu ca vanditvā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ.</p>
  4300. <p class="hangnum"><a name="para1860"></a><span class="paranum">1860</span>.</p>
  4301. <p class="gatha1"> ‘‘Catuvāhiṃ <a name="V7.0269"></a><a name="M7.0281"></a> rathaṃ yuttaṃ, sīghamāruyha sandanaṃ;</p>
  4302. <p class="gathalast">Ādāya puttadārañca, vaṅkaṃ pāyāsi pabbata’’nti.</p>
  4303. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tato</span>ti bhikkhave, tassā maddiyā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitakāle. <span class="bld">Datvā</span>ti hiyyo dānaṃ datvā. <span class="bld">Katvā ca naṃ padakkhiṇa</span>nti padakkhiṇañca katvā. <span class="bld">Na</span>nti nipātamattaṃ.</p>
  4304. <p class="hangnum"><a name="para1861"></a><span class="paranum">1861</span>.</p>
  4305. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vessantaro rājā, yenāsi bahuko jano;</p>
  4306. <p class="gathalast">Āmanta kho taṃ gacchāma, arogā hontu ñātayo’’ti.</p>
  4307. <p class="bodytext">Tassattho – bhikkhave, tato vessantaro rājā yattha ‘‘vessantaraṃ rājānaṃ passissāmā’’ti bahuko jano ṭhito āsi, tattha rathaṃ pesetvā mahājanaṃ āpucchanto ‘‘āmanta kho taṃ gacchāma, arogā hontu ñātayo’’ti āha. Tattha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. Bhikkhave, tato vessantaro rājā ñātake āha – ‘‘tumhe āmantetvā mayaṃ gacchāma, tumhe sukhitā hotha nidukkhā’’ti.</p>
  4308. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto mahājanaṃ āmantetvā ‘‘appamattā hotha, dānādīni puññāni karothā’’ti tesaṃ ovaditvā pakkāmi. Gacchante pana bodhisatte mātā ‘‘putto me dānavittako dānaṃ detū’’ti ābharaṇehi saddhiṃ sattaratanapūrāni sakaṭāni ubhosu passesu pesesi. Sopi attano kāyāruḷhameva ābharaṇabhaṇḍaṃ omuñcitvā sampattayācakānaṃ aṭṭhārasa vāre datvā avasesaṃ sabbaṃ adāsi. So nagarā nikkhamitvā ca nivattitvā oloketukāmo ahosi. Athassa manaṃ paṭicca rathappamāṇaṭṭhāne mahāpathavī bhijjitvā kulālacakkaṃ viya parivattitvā rathaṃ nagarābhimukhaṃ akāsi. So mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ olokesi. Tena kāraṇena pathavīkampo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  4309. <p class="gatha2">‘‘Nikkhamitvāna nagarā, nivattitvā vilokite;</p>
  4310. <p class="gathalast">Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti. (cariyā. 1.93);</p>
  4311. <p class="bodytext">Sayaṃ <a name="M7.0282"></a> pana oloketvā maddimpi olokāpetuṃ gāthamāha –</p>
  4312. <p class="hangnum"><a name="para1862"></a><span class="paranum">1862</span>.</p>
  4313. <p class="gatha1"> ‘‘Iṅgha <a name="V7.0270"></a> maddi nisāmehi, rammarūpaṃva dissati;</p>
  4314. <p class="gathalast">Āvāsaṃ siviseṭṭhassa, pettikaṃ bhavanaṃ mamā’’ti.</p>
  4315. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nisāmehī</span>ti olokehi.</p>
  4316. <p class="bodytext">Atha <a name="P6.0512"></a> mahāsatto sahajāte saṭṭhisahassaamacce ca sesajanañca nivattāpetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘bhadde, sace pacchato yācakā āgacchanti, upadhāreyyāsī’’ti. Sāpi olokentī nisīdi. Athassa sattasatakaṃ mahādānaṃ sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā nagaraṃ āgantvā ‘‘kuhiṃ vessantaro rājā’’ti pucchitvā ‘‘dānaṃ datvā gato’’ti vutte ‘‘kiñci gahetvā gato’’ti pucchitvā ‘‘rathena gato’’ti sutvā ‘‘asse naṃ yācissāmā’’ti anubandhiṃsu. Atha maddī te āgacchante disvā ‘‘yācakā āgacchanti, devā’’ti ārocesi. Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi. Te āgantvā asse yāciṃsu. Mahāsatto asse adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4317. <p class="hangnum"><a name="para1863"></a><span class="paranum">1863</span>.</p>
  4318. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ brāhmaṇā anvagamuṃ, te naṃ asse ayācisuṃ;</p>
  4319. <p class="gathalast">Yācito paṭipādesi, catunnaṃ caturo haye’’ti.</p>
  4320. <p class="bodytext">Assesu pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi. Atha brāhmaṇesu gatamattesuyeva cattāro devaputtā rohiccamigavaṇṇena āgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu. Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  4321. <p class="hangnum"><a name="para1864"></a><span class="paranum">1864</span>.</p>
  4322. <p class="gatha1"> ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissati;</p>
  4323. <p class="gathalast">Migarohiccavaṇṇena, dakkhiṇassā vahanti ma’’nti.</p>
  4324. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dakkhiṇassā</span>ti susikkhitā assā viya maṃ vahanti.</p>
  4325. <p class="bodytext">Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci. Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā tassa rathaṃ adāsi. Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu. Rathassa dinnabhāvaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4326. <p class="hangnum"><a name="para1865"></a><span class="paranum">1865</span>.</p>
  4327. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha <a name="V7.0271"></a><a name="M7.0283"></a> pañcamo āgā, so taṃ rathamayācatha;</p>
  4328. <p class="gathalast">Tassa taṃ yācitodāsi, na cassupahato mano.</p>
  4329. <p class="hangnum"><a name="para1866"></a><span class="paranum">1866</span>.</p>
  4330. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vessantaro rājā, oropetvā sakaṃ janaṃ;</p>
  4331. <p class="gathalast">Assāsayi assarathaṃ, brāhmaṇassa dhanesino’’ti.</p>
  4332. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">athetthā</span>ti atha tasmiṃ vane. <span class="bld">Na cassupahato mano</span>ti na cassa mano olīno. <span class="bld">Assāsayī</span>ti paritosento niyyādesi.</p>
  4333. <p class="bodytext">Tato <a name="P6.0513"></a> paṭṭhāya pana te sabbepi pattikāva ahesuṃ. Atha mahāsatto maddiṃ avoca –</p>
  4334. <p class="hangnum"><a name="para1867"></a><span class="paranum">1867</span>.</p>
  4335. <p class="gatha1"> ‘‘Tvaṃ maddi kaṇhaṃ gaṇhāhi, lahu esā kaniṭṭhikā;</p>
  4336. <p class="gathalast">Ahaṃ jāliṃ gahessāmi, garuko bhātiko hi so’’ti.</p>
  4337. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā ubhopi khattiyā dve dārake aṅkenādāya pakkamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4338. <p class="hangnum"><a name="para1868"></a><span class="paranum">1868</span>.</p>
  4339. <p class="gatha1"> ‘‘Rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārikaṃ;</p>
  4340. <p class="gathalast">Sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti.</p>
  4341. <p class="centered">Dānakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  4342. <p class="centered">Vanapavesanakaṇḍavaṇṇanā</p>
  4343. <p class="bodytext">Te paṭipathaṃ āgacchante manusse disvā ‘‘kuhiṃ vaṅkapabbato’’ti pucchanti. Manussā ‘‘dūre’’ti vadanti. Tena vuttaṃ –</p>
  4344. <p class="hangnum"><a name="para1869"></a><span class="paranum">1869</span>.</p>
  4345. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi keci manujā enti, anumagge paṭipathe;</p>
  4346. <p class="gathalast">Maggaṃ te paṭipucchāma, ‘kuhiṃ vaṅkatapabbato’.</p>
  4347. <p class="hangnum"><a name="para1870"></a><span class="paranum">1870</span>.</p>
  4348. <p class="gatha1"> ‘‘Te <a name="V7.0272"></a> tattha amhe passitvā, kalunaṃ paridevayuṃ;</p>
  4349. <p class="gathalast">Dukkhaṃ te paṭivedenti, dūre vaṅkatapabbato’’ti.</p>
  4350. <p class="bodytext">Maggassa ubhosu passesu vividhaphaladhārino rukkhe disvā dārakā kandanti. Mahāsattassānubhāvena phaladhārino rukkhā onamitvā hatthasamphassaṃ <a name="M7.0284"></a> āgacchanti. Tato supakkaphalāphalāni uccinitvā tesaṃ deti. Taṃ disvā maddī acchariyaṃ pavedesi. Tena vuttaṃ –</p>
  4351. <p class="hangnum"><a name="para1871"></a><span class="paranum">1871</span>.</p>
  4352. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi passanti pavane, dārakā phaline dume;</p>
  4353. <p class="gathalast">Tesaṃ phalānaṃ hetumhi, uparodanti dārakā.</p>
  4354. <p class="hangnum"><a name="para1872"></a><span class="paranum">1872</span>.</p>
  4355. <p class="gatha1"> ‘‘Rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā;</p>
  4356. <p class="gathalast">Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake.</p>
  4357. <p class="hangnum"><a name="para1873"></a><span class="paranum">1873</span>.</p>
  4358. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ accherakaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;</p>
  4359. <p class="gathalast">Sādhukāraṃ pavattesi, maddī sabbaṅgasobhanā.</p>
  4360. <p class="hangnum"><a name="para1874"></a><span class="paranum">1874</span>.</p>
  4361. <p class="gatha1"> ‘‘Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;</p>
  4362. <p class="gathalast">Vessantarassa tejena, sayamevonatā dumā’’ti.</p>
  4363. <p class="bodytext">Jetuttaranagarato <a name="P6.0514"></a> suvaṇṇagiritālo nāma pabbato pañca yojanāni, tato kontimārā nāma nadī pañca yojanāni, tato añcaragiri nāma pabbato pañca yojanāni, tato dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmo nāma pañca yojanāni, tato mātulanagaraṃ dasa yojanāni. Iti taṃ maggaṃ jetuttaranagarato tiṃsayojanaṃ hoti. Devatā taṃ maggaṃ saṃkhipiṃsu. Te ekadivaseneva mātulanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  4364. <p class="hangnum"><a name="para1875"></a><span class="paranum">1875</span>.</p>
  4365. <p class="gatha1"> ‘‘Saṅkhipiṃsu pathaṃ yakkhā, anukampāya dārake;</p>
  4366. <p class="gathalast">Nikkhantadivaseneva, cetaraṭṭhaṃ upāgamu’’nti.</p>
  4367. <p class="bodytext">Upagacchantā <a name="V7.0273"></a> ca pana jetuttaranagarato pātarāsasamaye nikkhamitvā sāyanhasamaye cetaraṭṭhe mātulanagaraṃ pattā. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4368. <p class="hangnum"><a name="para1876"></a><span class="paranum">1876</span>.</p>
  4369. <p class="gatha1"> ‘‘Te gantvā dīghamaddhānaṃ, cetaraṭṭhaṃ upāgamuṃ;</p>
  4370. <p class="gathalast">Iddhaṃ phītaṃ janapadaṃ, bahumaṃsasurodana’’nti.</p>
  4371. <p class="bodytext">Tadā mātulanagare saṭṭhi khattiyasahassāni vasanti. Mahāsatto antonagaraṃ apavisitvā nagaradvāreyeva sālāyaṃ nisīdi. Athassa maddī <a name="M7.0285"></a> bodhisattassa pādesu rajaṃ puñchitvā pāde sambāhitvā ‘‘vessantarassa āgatabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti sālāto nikkhamitvā tassa cakkhupathe sālādvāre aṭṭhāsi. Nagaraṃ pavisantiyo ca nikkhamantiyo ca itthiyo taṃ disvā parivāresuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4372. <p class="hangnum"><a name="para1877"></a><span class="paranum">1877</span>.</p>
  4373. <p class="gatha1"> ‘‘Cetiyo parivāriṃsu, disvā lakkhaṇamāgataṃ;</p>
  4374. <p class="gathalast">Sukhumālī vata ayyā, pattikā paridhāvati.</p>
  4375. <p class="hangnum"><a name="para1878"></a><span class="paranum">1878</span>.</p>
  4376. <p class="gatha1"> ‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca;</p>
  4377. <p class="gathalast">Sājja maddī araññasmiṃ, pattikā paridhāvatī’’ti.</p>
  4378. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">lakkhaṇamāgata</span>nti lakkhaṇasampannaṃ maddiṃ āgataṃ. <span class="bld">Paridhāvatī</span>ti evaṃ sukhumālī hutvā pattikāva vicarati. <span class="bld">Pariyāyitvā</span>ti jetuttaranagare vicaritvā. <span class="bld">Sivikāyā</span>ti suvaṇṇasivikāya.</p>
  4379. <p class="bodytext">Mahājano <a name="P6.0515"></a> maddiñca vessantarañca dve putte cassa anāthāgamanena āgate disvā gantvā rājūnaṃ ācikkhi. Saṭṭhisahassā rājāno rodantā paridevantā tassa santikaṃ āgamaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4380. <p class="hangnum"><a name="para1879"></a><span class="paranum">1879</span>.</p>
  4381. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ disvā cetapāmokkhā, rodamānā upāgamuṃ;</p>
  4382. <p class="gatha2">Kacci nu deva kusalaṃ, kacci deva anāmayaṃ;</p>
  4383. <p class="gathalast">Kacci pitā arogo te, sivīnañca anāmayaṃ.</p>
  4384. <p class="hangnum"><a name="para1880"></a><span class="paranum">1880</span>.</p>
  4385. <p class="gatha1"> ‘‘Ko <a name="V7.0274"></a> te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ;</p>
  4386. <p class="gatha2">Anassako arathako, dīghamaddhānamāgato;</p>
  4387. <p class="gathalast">Kaccāmittehi pakato, anuppattosimaṃ disa’’nti.</p>
  4388. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">disvā</span>ti dūratova passitvā. <span class="bld">Cetapāmokkhā</span>ti cetarājāno. <span class="bld">Upāgamu</span>nti upasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Kusala</span>nti ārogyaṃ. <span class="bld">Anāmaya</span>nti niddukkhabhāvaṃ. <span class="bld">Ko te bala</span>nti kuhiṃ tava balakāyo. <span class="bld">Rathamaṇḍala</span>nti yenāsi rathena āgato, so kuhinti pucchanti. <span class="bld">Anassako</span>ti assavirahito. <span class="bld">Arathako</span>ti ayānako. <span class="bld">Dīghamaddhānamāgato</span>ti dīghamaggaṃ āgato. <span class="bld">Pakato</span>ti abhibhūto.</p>
  4389. <p class="bodytext">Atha <a name="M7.0286"></a> nesaṃ mahāsatto attano āgatakāraṇaṃ kathento āha –</p>
  4390. <p class="hangnum"><a name="para1881"></a><span class="paranum">1881</span>.</p>
  4391. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalañceva me sammā, atho sammā anāmayaṃ;</p>
  4392. <p class="gathalast">Atho pitā arogo me, sivīnañca anāmayaṃ.</p>
  4393. <p class="hangnum"><a name="para1882"></a><span class="paranum">1882</span>.</p>
  4394. <p class="gatha1"> ‘‘Ahañhi kuñjaraṃ dajjaṃ, īsādantaṃ urūḷhavaṃ;</p>
  4395. <p class="gathalast">Khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ, sabbasetaṃ gajuttamaṃ.</p>
  4396. <p class="hangnum"><a name="para1883"></a><span class="paranum">1883</span>.</p>
  4397. <p class="gatha1"> ‘‘Paṇḍukambalasañchannaṃ, pabhinnaṃ sattumaddanaṃ;</p>
  4398. <p class="gathalast">Dantiṃ savālabījaniṃ, setaṃ kelāsasādisaṃ.</p>
  4399. <p class="hangnum"><a name="para1884"></a><span class="paranum">1884</span>.</p>
  4400. <p class="gatha1"> ‘‘Sasetacchattaṃ saupādheyyaṃ, sāthabbanaṃ sahatthipaṃ;</p>
  4401. <p class="gathalast">Aggayānaṃ rājavāhiṃ, brāhmaṇānaṃ adāsahaṃ.</p>
  4402. <p class="hangnum"><a name="para1885"></a><span class="paranum">1885</span>.</p>
  4403. <p class="gatha1"> ‘‘Tasmiṃ me sivayo kuddhā, pitā cupahatomano;</p>
  4404. <p class="gatha2">Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ;</p>
  4405. <p class="gathalast">Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.</p>
  4406. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tasmiṃ me</span>ti tasmiṃ kāraṇe mayhaṃ sivayo kuddhā. <span class="bld">Upahatomano</span>ti upahatacitto kuddhova <a name="V7.0275"></a> maṃ raṭṭhā pabbājesi. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ vane mayaṃ vaseyyāma, tattha vasanokāsaṃ jānāthāti.</p>
  4407. <p class="bodytext">Te rājāno āhaṃsu –</p>
  4408. <p class="hangnum"><a name="para1886"></a><span class="paranum">1886</span>.</p>
  4409. <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ <a name="P6.0516"></a> te mahārāja, atho te adurāgataṃ;</p>
  4410. <p class="gathalast">Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.</p>
  4411. <p class="hangnum"><a name="para1887"></a><span class="paranum">1887</span>.</p>
  4412. <p class="gatha1"> ‘‘Sākaṃ bhisaṃ madhuṃ maṃsaṃ, suddhaṃ sālīnamodanaṃ;</p>
  4413. <p class="gathalast">Paribhuñja mahārāja, pāhuno nosi āgato’’ti.</p>
  4414. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pavedayā</span>ti kathehi, sabbaṃ paṭiyādetvā dassāma. <span class="bld">Bhisa</span>nti bhisamūlaṃ, yaṃkiñci kandajātaṃ vā.</p>
  4415. <p class="bodytext">Vessantaro āha –</p>
  4416. <p class="hangnum"><a name="para1888"></a><span class="paranum">1888</span>.</p>
  4417. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ;</p>
  4418. <p class="gatha2">Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ;</p>
  4419. <p class="gathalast">Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.</p>
  4420. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0287"></a> <span class="bld">paṭiggahita</span>nti sabbametaṃ tumhehi dinnaṃ mayā ca paṭiggahitameva hotu, sabbassa tumhehi mayhaṃ agghiyaṃ nivedanaṃ kataṃ. Rājā pana maṃ avaruddhasi raṭṭhā pabbājesi, tasmā vaṅkameva gamissāmi, tasmiṃ me araññe vasanaṭṭhānaṃ jānāthāti.</p>
  4421. <p class="bodytext">Te rājāno āhaṃsu –</p>
  4422. <p class="hangnum"><a name="para1889"></a><span class="paranum">1889</span>.</p>
  4423. <p class="gatha1"> ‘‘Idheva tāva acchassu, cetaraṭṭhe rathesabha;</p>
  4424. <p class="gathalast">Yāva cetā gamissanti, rañño santika yācituṃ.</p>
  4425. <p class="hangnum"><a name="para1890"></a><span class="paranum">1890</span>.</p>
  4426. <p class="gatha1"> ‘‘Nijjhāpetuṃ <a name="V7.0276"></a> mahārājaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ;</p>
  4427. <p class="gatha2">Taṃ taṃ cetā purakkhatvā, patītā laddhapaccayā;</p>
  4428. <p class="gathalast">Parivāretvāna gacchanti, evaṃ jānāhi khattiyā’’ti.</p>
  4429. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rañño santika yācitu</span>nti rañño santikaṃ yācanatthāya gamissanti. <span class="bld">Nijjhāpetu</span>nti tumhākaṃ niddosabhāvaṃ jānāpetuṃ. <span class="bld">Laddhapaccayā</span>ti laddhapatiṭṭhā. <span class="bld">Gacchantī</span>ti gamissanti.</p>
  4430. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  4431. <p class="hangnum"><a name="para1891"></a><span class="paranum">1891</span>.</p>
  4432. <p class="gatha1"> ‘‘Mā vo ruccittha gamanaṃ, rañño santika yācituṃ;</p>
  4433. <p class="gathalast">Nijjhāpetuṃ mahārājaṃ, rājāpi tattha nissaro.</p>
  4434. <p class="hangnum"><a name="para1892"></a><span class="paranum">1892</span>.</p>
  4435. <p class="gatha1"> ‘‘Accuggatā hi sivayo, balaggā negamā ca ye;</p>
  4436. <p class="gathalast">Te vidhaṃsetumicchanti, rājānaṃ mama kāraṇā’’ti.</p>
  4437. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ mama niddosabhāvaṃ nijjhāpane rājāpi anissaro. <span class="bld">Accuggatā</span>ti atikuddhā. <span class="bld">Balaggā</span>ti balakāyā. <span class="bld">Vidhaṃsetu</span>nti rajjato nīharituṃ. <span class="bld">Rājāna</span>nti rājānampi.</p>
  4438. <p class="bodytext">Te <a name="P6.0517"></a> rājāno āhaṃsu –</p>
  4439. <p class="hangnum"><a name="para1893"></a><span class="paranum">1893</span>.</p>
  4440. <p class="gatha1"> ‘‘Sace esā pavattettha, raṭṭhasmiṃ raṭṭhavaḍḍhana;</p>
  4441. <p class="gathalast">Idheva rajjaṃ kārehi, cetehi parivārito.</p>
  4442. <p class="hangnum"><a name="para1894"></a><span class="paranum">1894</span>.</p>
  4443. <p class="gatha1"> ‘‘Iddhaṃ phītañcidaṃ raṭṭhaṃ, iddho janapado mahā;</p>
  4444. <p class="gathalast">Matiṃ karohi tvaṃ deva, rajjassa manusāsitu’’nti.</p>
  4445. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0288"></a> <span class="bld">sace esā pavattetthā</span>ti sace etasmiṃ raṭṭhe esā pavatti. <span class="bld">Rajjassa manusāsitu</span>nti rajjaṃ samanusāsituṃ, ayameva vā pāṭho.</p>
  4446. <p class="bodytext">Vessantaro āha –</p>
  4447. <p class="hangnum"><a name="para1895"></a><span class="paranum">1895</span>.</p>
  4448. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V7.0277"></a> me chando mati atthi, rajjassa anusāsituṃ;</p>
  4449. <p class="gathalast">Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetaputtā suṇātha me.</p>
  4450. <p class="hangnum"><a name="para1896"></a><span class="paranum">1896</span>.</p>
  4451. <p class="gatha1"> ‘‘Atuṭṭhā sivayo āsuṃ, balaggā negamā ca ye;</p>
  4452. <p class="gathalast">Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetā rajjebhisecayuṃ.</p>
  4453. <p class="hangnum"><a name="para1897"></a><span class="paranum">1897</span>.</p>
  4454. <p class="gatha1"> ‘‘Asammodiyampi vo assa, accantaṃ mama kāraṇā;</p>
  4455. <p class="gathalast">Sivīhi bhaṇḍanaṃ cāpi, viggaho me na ruccati.</p>
  4456. <p class="hangnum"><a name="para1898"></a><span class="paranum">1898</span>.</p>
  4457. <p class="gatha1"> ‘‘Athassa bhaṇḍanaṃ ghoraṃ, sampahāro anappako;</p>
  4458. <p class="gathalast">Ekassa kāraṇā mayhaṃ, hiṃseyya bahuko jano.</p>
  4459. <p class="hangnum"><a name="para1899"></a><span class="paranum">1899</span>.</p>
  4460. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ;</p>
  4461. <p class="gatha2">Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ;</p>
  4462. <p class="gathalast">Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.</p>
  4463. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cetā rajjebhisecayu</span>nti cetaraṭṭhavāsino kira vessantaraṃ rajje abhisiñciṃsūti tumhākampi te atuṭṭhā āsuṃ. <span class="bld">Asammodiya</span>nti asāmaggiyaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. <span class="bld">Athassā</span>ti atha mayhaṃ ekassa kāraṇā tumhākaṃ bhaṇḍanaṃ bhavissatīti.</p>
  4464. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsatto anekapariyāyena yācitopi rajjaṃ na icchi. Athassa te cetarājāno mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu. So nagaraṃ pavisituṃ na icchi. Atha naṃ sālameva alaṅkaritvā sāṇiyā parikkhepaṃ katvā mahāsayanaṃ paññāpetvā sabbe ārakkhaṃ kariṃsu. So ekarattiṃ tehi saṅgahitārakkho sālāyaṃ sayitvā punadivase pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā tehi parivuto nikkhami. Saṭṭhisahassā khattiyā tena saddhiṃ pannarasayojanamaggaṃ gantvā <a name="P6.0518"></a> vanadvāre ṭhatvā purato pannarasayojanamaggaṃ ācikkhantā āhaṃsu –</p>
  4465. <p class="hangnum"><a name="para1900"></a><span class="paranum">1900</span>.</p>
  4466. <p class="gatha1"> ‘‘Taggha <a name="M7.0289"></a> te mayamakkhāma, yathāpi kusalā tathā;</p>
  4467. <p class="gathalast">Rājisī yattha sammanti, āhutaggī samāhitā.</p>
  4468. <p class="hangnum"><a name="para1901"></a><span class="paranum">1901</span>.</p>
  4469. <p class="gatha1"> ‘‘Esa <a name="V7.0278"></a> selo mahārāja, pabbato gandhamādano;</p>
  4470. <p class="gathalast">Yattha tvaṃ saha puttehi, saha bhariyāya cacchasi.</p>
  4471. <p class="hangnum"><a name="para1902"></a><span class="paranum">1902</span>.</p>
  4472. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ cetā anusāsiṃsu, assunettā rudaṃmukhā;</p>
  4473. <p class="gathalast">Ito gaccha mahārāja, ujuṃ yenuttarāmukho.</p>
  4474. <p class="hangnum"><a name="para1903"></a><span class="paranum">1903</span>.</p>
  4475. <p class="gatha1"> ‘‘Atha dakkhisi bhaddante, vepullaṃ nāma pabbataṃ;</p>
  4476. <p class="gathalast">Nānādumagaṇākiṇṇaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ.</p>
  4477. <p class="hangnum"><a name="para1904"></a><span class="paranum">1904</span>.</p>
  4478. <p class="gatha1"> ‘‘Tamatikkamma bhaddante, atha dakkhisi āpagaṃ;</p>
  4479. <p class="gathalast">Nadiṃ ketumatiṃ nāma, gambhīraṃ girigabbharaṃ.</p>
  4480. <p class="hangnum"><a name="para1905"></a><span class="paranum">1905</span>.</p>
  4481. <p class="gatha1"> ‘‘Puthulomamacchākiṇṇaṃ, supatitthaṃ mahodakaṃ;</p>
  4482. <p class="gathalast">Tattha nhatvā pivitvā ca, assāsetvā saputtake.</p>
  4483. <p class="hangnum"><a name="para1906"></a><span class="paranum">1906</span>.</p>
  4484. <p class="gatha1"> ‘‘Atha dakkhisi bhaddante, nigrodhaṃ madhupipphalaṃ;</p>
  4485. <p class="gathalast">Rammake sikhare jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ.</p>
  4486. <p class="hangnum"><a name="para1907"></a><span class="paranum">1907</span>.</p>
  4487. <p class="gatha1"> ‘‘Atha dakkhisi bhaddante, nāḷikaṃ nāma pabbataṃ;</p>
  4488. <p class="gathalast">Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, selaṃ kimpurisāyutaṃ.</p>
  4489. <p class="hangnum"><a name="para1908"></a><span class="paranum">1908</span>.</p>
  4490. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa uttarapubbena, mucalindo nāma so saro;</p>
  4491. <p class="gathalast">Puṇḍarīkehi sañchanno, setasogandhikehi ca.</p>
  4492. <p class="hangnum"><a name="para1909"></a><span class="paranum">1909</span>.</p>
  4493. <p class="gatha1"> ‘‘So vanaṃ meghasaṅkāsaṃ, dhuvaṃ haritasaddalaṃ;</p>
  4494. <p class="gatha2">Sīhovāmisapekkhīva, vanasaṇḍaṃ vigāhaya;</p>
  4495. <p class="gathalast">Puppharukkhehi sañchannaṃ, phalarukkhehi cūbhayaṃ.</p>
  4496. <p class="hangnum"><a name="para1910"></a><span class="paranum">1910</span>.</p>
  4497. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā;</p>
  4498. <p class="gathalast">Kūjantamupakūjanti, utusaṃpupphite dume.</p>
  4499. <p class="hangnum"><a name="para1911"></a><span class="paranum">1911</span>.</p>
  4500. <p class="gatha1"> ‘‘Gantvā <a name="V7.0279"></a> girividuggānaṃ, nadīnaṃ pabhavāni ca;</p>
  4501. <p class="gathalast">So dakkhisi pokkharaṇiṃ, karañjakakudhāyutaṃ.</p>
  4502. <p class="hangnum"><a name="para1912"></a><span class="paranum">1912</span>.</p>
  4503. <p class="gatha1"> ‘‘Puthulomamacchākiṇṇaṃ<a name="M7.0290"></a>, supatitthaṃ mahodakaṃ;</p>
  4504. <p class="gathalast">Samañca caturaṃsañca, sāduṃ appaṭigandhiyaṃ.</p>
  4505. <p class="hangnum"><a name="para1913"></a><span class="paranum">1913</span>.</p>
  4506. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā uttarapubbena, paṇṇasālaṃ amāpaya;</p>
  4507. <p class="gathalast">Paṇṇasālaṃ amāpetvā, uñchācariyāya īhathā’’ti.</p>
  4508. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rājisī</span>ti rājāno hutvā pabbajitā. <span class="bld">Samāhitā</span>ti ekaggacittā. <span class="bld">Esā</span>ti dakkhiṇahatthaṃ ukkhipitvā iminā pabbatapādena gacchathāti ācikkhantā vadanti. <span class="bld">Acchasī</span>ti <a name="P6.0519"></a> vasissasi. <span class="bld">Āpaga</span>nti udakavāhanadiāvaṭṭaṃ. <span class="bld">Girigabbhara</span>nti girīnaṃ kucchito pavattaṃ. <span class="bld">Madhupipphala</span>nti madhuraphalaṃ. <span class="bld">Rammake</span>ti ramaṇīye. <span class="bld">Kimpurisāyuta</span>nti kimpurisehi āyutaṃ parikiṇṇaṃ. <span class="bld">Setasogandhīkehi cā</span>ti nānappakārehi setuppalehi ceva sogandhikehi ca sañchanno. <span class="bld">Sīhovāmisapekkhīvā</span>ti āmisaṃ pekkhanto sīho viya.</p>
  4509. <p class="bodytext"><span class="bld">Bindussarā</span>ti sampiṇḍitassarā. <span class="bld">Vaggū</span>ti madhurassarā. <span class="bld">Kūjantamupakūjantī</span>ti paṭhamaṃ kūjamānaṃ pakkhiṃ pacchā upakūjanti. <span class="bld">Utusaṃpupphite dume</span>ti utusamaye pupphite dume nilīyitvā kūjantaṃ upakūjanti. <span class="bld">So dakkhisī</span>ti so tvaṃ passissasīti attho. <span class="bld">Karañjakakudhāyuta</span>nti karañjarukkhehi ca kakudharukkhehi ca samparikiṇṇaṃ. <span class="bld">Appaṭigandhiya</span>nti paṭikūlagandhavirahitaṃ madhurodakaparikiṇṇaṃnānappakārapadumuppalādīhi sañchannaṃ. <span class="bld">Paṇṇasālaṃ amāpayā</span>ti paṇṇasālaṃ māpeyyāsi. <span class="bld">Amāpetvā</span>ti māpetvā. <span class="bld">Uñchācariyāya īhathā</span>ti atha tumhe, deva, uñchācariyāya yāpentā appamattā īhatha, āraddhavīriyā hutvā vihareyyāthāti attho.</p>
  4510. <p class="bodytext">Evaṃ te rājāno tassa pannarasayojanamaggaṃ ācikkhitvā taṃ uyyojetvā vessantarassa antarāyabhayassa vinodanatthaṃ ‘‘mā kocideva paccāmitto okāsaṃ labheyyā’’ti cintetvā ekaṃ byattaṃ susikkhitaṃ cetaputtaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ gacchante ca āgacchante ca pariggaṇhāhī’’ti vanadvāre ārakkhaṇatthāya ṭhapetvā sakanagaraṃ gamiṃsu. Vessantaropi saputtadāro gandhamādanapabbataṃ patvā, taṃ divasaṃ tattha vasitvā tato uttarābhimukho vepullapabbatapādena gantvā, ketumatiyā nāma nadiyā tīre nisīditvā vanacarakena dinnaṃ madhumaṃsaṃ khāditvā tassa suvaṇṇasūciṃ datvā <a name="M7.0291"></a> tattha <a name="V7.0280"></a> nhatvā pivitvā paṭippassaddhadaratho nadito uttaritvā sānupabbatasikhare ṭhitassa nigrodhassa mūle thokaṃ nisīditvā nigrodhaphalāni khāditvā uṭṭhāya gacchanto nāḷikaṃ nāma pabbataṃ patvā taṃ pariharanto mucalindasaraṃ gantvā sarassa tīrena pubbuttarakaṇṇaṃ patvā, ekapadikamaggena vanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ atikkamma girividuggānaṃ nadippabhavānaṃ purato caturaṃsapokkharaṇiṃ pāpuṇi.</p>
  4511. <p class="bodytext">Tasmiṃ khaṇe sakko āvajjento ‘‘mahāsatto himavantaṃ paviṭṭho’’ti ñatvā ‘‘tassa vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā vissakammaṃ <a name="P6.0520"></a> pakkosāpetvā ‘‘gaccha, tāta, tvaṃ vaṅkapabbatakujhacchimhi ramaṇīye ṭhāne assamapadaṃ māpetvā ehī’’ti pesesi. So ‘‘sādhu, devā’’ti devalokato otaritvā tattha dve paṇṇasālāyo dve caṅkame rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca māpetvā caṅkamakoṭiyaṃ tesu tesu ṭhānesu nānāphaladhare rukkhe ca kadalivanāni ca dassetvā sabbe pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ‘‘ye keci pabbajitukāmā, te ime gaṇhantū’’ti akkharāni likhitvā amanusse ca bheravasadde migapakkhino ca paṭikkamāpetvā sakaṭṭhānameva gato.</p>
  4512. <p class="bodytext">Mahāsatto ekapadikamaggaṃ disvā ‘‘pabbajitānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti maddiñca putte ca assamapadadvāre ṭhapetvā assamapadaṃ pavisitvā akkharāni oloketvā ‘‘sakkenamhi diṭṭho’’ti ñatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā khaggañca dhanuñca apanetvā sāṭake omuñcitvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ aṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā isivesaṃ gahetvā kattaradaṇḍaṃ ādāya paṇṇasālato nikkhamitvā pabbajitasiriṃ samubbahanto ‘‘aho sukhaṃ, aho sukhaṃ, pabbajjā me adhigatā’’ti udānaṃ udānetvā caṅkamaṃ āruyha aparāparaṃ caṅkamitvā paccekabuddhasadisena upasamena puttadārānaṃ santikaṃ agamāsi. Maddīpi mahāsattassa pādesu patitvā roditvā teneva saddhiṃ assamapadaṃ pavisitvā attano paṇṇasālaṃ gantvā isivesaṃ gaṇhi. Pacchā puttepi tāpasakumārake kariṃsu. Cattāro khattiyā vaṅkapabbatakucchimhi vasiṃsu. Atha maddī mahāsattaṃ varaṃ yāci ‘‘deva, tumhe phalāphalatthāya vanaṃ agantvā putte gahetvā idheva hotha, ahaṃ phalāphalaṃ āharissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya sā araññato phalāphalāni āharitvā tayo jane paṭijaggati.</p>
  4513. <p class="bodytext">Bodhisattopi <a name="M7.0292"></a> taṃ varaṃ yāci ‘‘bhadde, maddi mayaṃ ito paṭṭhāya pabbajitā nāma, itthī ca nāma brahmacariyassa malaṃ, ito paṭṭhāya akāle mama santikaṃ mā āgacchāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsattassa mettānubhāvena samantā tiyojane sabbe tiracchānāpi aññamaññaṃ <a name="V7.0281"></a> mettacittaṃ paṭilabhiṃsu. Maddīdevīpi pātova uṭṭhāya pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhāpetvā mukhodakaṃ āharitvā dantakaṭṭhaṃ datvā assamapadaṃ sammajjitvā dve putte pitu santike ṭhapetvā pacchikhaṇittiaṅkusahatthā araññaṃ <a name="P6.0521"></a> pavisitvā vanamūlaphalāphalāni ādāya pacchiṃ pūretvā sāyanhasamaye araññato āgantvā paṇṇasālāya phalāphalaṃ ṭhapetvā nhatvā putte nhāpesi. Atha cattāropi janā paṇṇasālādvāre nisīditvā phalāphalaṃ paribhuñjanti. Tato maddī putte gahetvā attano paṇṇasālaṃ pāvisi. Iminā niyāmena te pabbatakucchimhi satta māse vasiṃsūti.</p>
  4514. <p class="centered">Vanapavesanakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  4515. <p class="subhead">Jūjakapabbavaṇṇanā</p>
  4516. <p class="bodytext">Tadā kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī jūjako nāma brāhmaṇo bhikkhācariyāya kahāpaṇasataṃ labhitvā ekasmiṃ brāhmaṇakule ṭhapetvā puna dhanapariyesanatthāya gato. Tasmiṃ cirāyante brāhmaṇakulā kahāpaṇasataṃ valañjetvā pacchā itarena āgantvā codiyamānā kahāpaṇe dātuṃ asakkontā amittatāpanaṃ nāma dhītaraṃ tassa adaṃsu. So taṃ ādāya kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmaṃ gantvā vasi. Amittatāpanā sammā brāhmaṇaṃ paricarati. Atha aññe taruṇabrāhmaṇā tassā ācārasampattiṃ disvā ‘‘ayaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ sammā paṭijaggati, tumhe pana amhesu kiṃ pamajjathā’’ti attano attano bhariyāyo tajjenti. Tā ‘‘imaṃ amittatāpanaṃ imamhā gāmā palāpessāmā’’ti nadītitthādīsu sannipatitvā taṃ paribhāsiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4517. <p class="hangnum"><a name="para1914"></a><span class="paranum">1914</span>.</p>
  4518. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu vāsī kaliṅgesu, jūjako nāma brāhmaṇo;</p>
  4519. <p class="gathalast">Tassāsi daharā bhariyā, nāmenāmittatāpanā.</p>
  4520. <p class="hangnum"><a name="para1915"></a><span class="paranum">1915</span>.</p>
  4521. <p class="gatha1"> ‘‘Tā <a name="M7.0293"></a> naṃ tattha gatāvocuṃ, nadiṃ udakahāriyā;</p>
  4522. <p class="gathalast">Thiyo naṃ paribhāsiṃsu, samāgantvā kutūhalā.</p>
  4523. <p class="hangnum"><a name="para1916"></a><span class="paranum">1916</span>.</p>
  4524. <p class="gatha1"> ‘‘Amittā nūna te mātā, amitto nūna te pitā;</p>
  4525. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4526. <p class="hangnum"><a name="para1917"></a><span class="paranum">1917</span>.</p>
  4527. <p class="gatha1"> ‘‘Ahitaṃ <a name="V7.0282"></a> vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā;</p>
  4528. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4529. <p class="hangnum"><a name="para1918"></a><span class="paranum">1918</span>.</p>
  4530. <p class="gatha1"> ‘‘Amittā vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā;</p>
  4531. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4532. <p class="hangnum"><a name="para1919"></a><span class="paranum">1919</span>.</p>
  4533. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkaṭaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā;</p>
  4534. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4535. <p class="hangnum"><a name="para1920"></a><span class="paranum">1920</span>.</p>
  4536. <p class="gatha1"> ‘‘Pāpakaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā;</p>
  4537. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4538. <p class="hangnum"><a name="para1921"></a><span class="paranum">1921</span>.</p>
  4539. <p class="gatha1"> ‘‘Amanāpaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā;</p>
  4540. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4541. <p class="hangnum"><a name="para1922"></a><span class="paranum">1922</span>.</p>
  4542. <p class="gatha1"> ‘‘Amanāpavāsaṃ <a name="P6.0522"></a> vasi, jiṇṇena patinā saha;</p>
  4543. <p class="gathalast">Yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, mataṃ te jīvitā varaṃ.</p>
  4544. <p class="hangnum"><a name="para1923"></a><span class="paranum">1923</span>.</p>
  4545. <p class="gatha1"> ‘‘Na hi nūna tuyhaṃ kalyāṇi, pitā mātā ca sobhane;</p>
  4546. <p class="gatha2">Aññaṃ bhattāraṃ vindiṃsu, ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu;</p>
  4547. <p class="gathalast">Evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4548. <p class="hangnum"><a name="para1924"></a><span class="paranum">1924</span>.</p>
  4549. <p class="gatha1"> ‘‘Duyiṭṭhaṃ te navamiyaṃ, akataṃ aggihuttakaṃ;</p>
  4550. <p class="gathalast">Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.</p>
  4551. <p class="hangnum"><a name="para1925"></a><span class="paranum">1925</span>.</p>
  4552. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe;</p>
  4553. <p class="gatha2">Sā tvaṃ loke abhisapi, sīlavante bahussute;</p>
  4554. <p class="gathalast">Yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī.</p>
  4555. <p class="hangnum"><a name="para1926"></a><span class="paranum">1926</span>.</p>
  4556. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V7.0283"></a><a name="M7.0294"></a> dukkhaṃ ahinā daṭṭhaṃ, na dukkhaṃ sattiyā hataṃ;</p>
  4557. <p class="gathalast">Tañca dukkhañca tibbañca, yaṃ passe jiṇṇakaṃ patiṃ.</p>
  4558. <p class="hangnum"><a name="para1927"></a><span class="paranum">1927</span>.</p>
  4559. <p class="gatha1"> ‘‘Natthi khiḍḍā natthi rati, jiṇṇena patinā saha;</p>
  4560. <p class="gathalast">Natthi ālāpasallāpo, jagghitampi na sobhati.</p>
  4561. <p class="hangnum"><a name="para1928"></a><span class="paranum">1928</span>.</p>
  4562. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā ca daharo daharā, mantayanti rahogatā;</p>
  4563. <p class="gathalast">Sabbesaṃ sokā nassanti, ye keci hadayassitā.</p>
  4564. <p class="hangnum"><a name="para1929"></a><span class="paranum">1929</span>.</p>
  4565. <p class="gatha1"> ‘‘Daharā tvaṃ rūpavatī, purisānaṃbhipatthitā;</p>
  4566. <p class="gathalast">Gaccha ñātikule accha, kiṃ jiṇṇo ramayissatī’’ti.</p>
  4567. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ahū</span>ti ahosi. <span class="bld">Vāsī kaliṅgesū</span>ti kāliṅgaraṭṭhesu dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī. <span class="bld">Tā naṃ tattha gatāvocu</span>nti tattha gāme tā itthiyo nadītitthe udakahārikā hutvā gatā naṃ avocuṃ. <span class="bld">Thiyo naṃ paribhāsiṃsū</span>ti itthiyo na aññaṃ kiñci avocuṃ, atha kho naṃ paribhāsiṃsu. <span class="bld">Kutūhalā</span>ti kotūhalajātā viya hutvā. <span class="bld">Samāgantvā</span>ti samantā parikkhipitvā. <span class="bld">Dahariyaṃ sati</span>nti dahariṃ taruṇiṃ sobhaggappattaṃ samānaṃ. <span class="bld">Jiṇṇassā</span>ti jarājiṇṇassa gehe. <span class="bld">Duyiṭṭhaṃ te navamiya</span>nti tava navamiyaṃ yāgaṃ duyiṭṭhaṃ bhavissati, so te yāgapiṇḍo paṭhamaṃ mahallakakākena gahito bhavissati. ‘‘Duyiṭṭhā te navamiyā’’tipi pāṭho, navamiyā tayā duyiṭṭhā bhavissatīti attho. <span class="bld">Akataṃ aggihuttaka</span>nti aggijuhanampi tayā akataṃ bhavissati. <span class="bld">Abhisapī</span>ti samaṇabrāhmaṇe samitapāpe vā bāhitapāpe vā akkosi. Tassa te pāpassa idaṃ phalanti adhippāyeneva āhaṃsu. <span class="bld">Jagghitampi na sobhatī</span>ti khaṇḍadante vivaritvā hasantassa mahallakassa hasitampi na sobhati. <span class="bld">Sabbesaṃ sokā nassantī</span>ti sabbe etesaṃ sokā vinassanti. <span class="bld">Kiṃ jiṇṇo</span>ti ayaṃ jiṇṇo taṃ pañcahi kāmaguṇehi kathaṃ ramayissatīti.</p>
  4568. <p class="bodytext">Sā tāsaṃ santikā paribhāsaṃ labhitvā udakaghaṭaṃ ādāya rodamānā gharaṃ gantvā ‘‘kiṃ bhoti rodasī’’ti brāhmaṇena puṭṭhā tassa ārocentī imaṃ gāthamāha –</p>
  4569. <p class="hangnum"><a name="para1930"></a><span class="paranum">1930</span>.</p>
  4570. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="P6.0523"></a><a name="M7.0295"></a> te brāhmaṇa gacchāmi, nadiṃ udakahāriyā;</p>
  4571. <p class="gathalast">Thiyo maṃ paribhāsanti, tayā jiṇṇena brāhmaṇā’’ti.</p>
  4572. <p class="bodytext">Tassattho <a name="V7.0284"></a> – brāhmaṇa, tayā jiṇṇena maṃ itthiyo paribhāsanti, tasmā ito paṭṭhāya tava udakahārikā hutvā nadiṃ na gacchāmīti.</p>
  4573. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  4574. <p class="hangnum"><a name="para1931"></a><span class="paranum">1931</span>.</p>
  4575. <p class="gatha1"> ‘‘Mā me tvaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāhari;</p>
  4576. <p class="gathalast">Ahaṃ udakamāhissaṃ, mā bhoti kupitā ahū’’ti.</p>
  4577. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">udakamāhissa</span>nti bhoti ahaṃ udakaṃ āharissāmi.</p>
  4578. <p class="bodytext">Brāhmaṇī āha –</p>
  4579. <p class="hangnum"><a name="para1932"></a><span class="paranum">1932</span>.</p>
  4580. <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ tamhi kule jātā, yaṃ tvaṃ udakamāhare;</p>
  4581. <p class="gathalast">Evaṃ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmahaṃ ghare.</p>
  4582. <p class="hangnum"><a name="para1933"></a><span class="paranum">1933</span>.</p>
  4583. <p class="gatha1"> ‘‘Sace me dāsaṃ dāsiṃ vā, nānayissasi brāhmaṇa;</p>
  4584. <p class="gathalast">Evaṃ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmi santike’’ti.</p>
  4585. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nāha</span>nti brāhmaṇa, yamhi kule sāmiko kammaṃ karoti, nāhaṃ tattha jātā. <span class="bld">Yaṃ tva</span>nti tasmā yaṃ udakaṃ tvaṃ āharissasi, na mayhaṃ tena attho.</p>
  4586. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  4587. <p class="hangnum"><a name="para1934"></a><span class="paranum">1934</span>.</p>
  4588. <p class="gatha1"> ‘‘Natthi me sippaṭhānaṃ vā, dhanaṃ dhaññañca brāhmaṇi;</p>
  4589. <p class="gatha2">Kutohaṃ dāsaṃ dāsiṃ vā, ānayissāmi bhotiyā;</p>
  4590. <p class="gathalast">Ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhoti kupitā ahū’’ti.</p>
  4591. <p class="bodytext">Brāhmaṇī āha –</p>
  4592. <p class="hangnum"><a name="para1935"></a><span class="paranum">1935</span>.</p>
  4593. <p class="gatha1"> ‘‘Ehi te ahamakkhissaṃ, yathā me vacanaṃ sutaṃ;</p>
  4594. <p class="gathalast">Esa vessantaro rājā, vaṅke vasati pabbate.</p>
  4595. <p class="hangnum"><a name="para1936"></a><span class="paranum">1936</span>.</p>
  4596. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu, dāsaṃ dāsiñca brāhmaṇa;</p>
  4597. <p class="gathalast">So te dassati yācito, dāsaṃ dāsiñca khattiyo’’ti.</p>
  4598. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0285"></a><a name="M7.0296"></a> <span class="bld">ehi te ahamakkhissa</span>nti ahaṃ te ācikkhissāmi. Idaṃ sā devatādhiggahitā hutvā āha.</p>
  4599. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  4600. <p class="hangnum"><a name="para1937"></a><span class="paranum">1937</span>.</p>
  4601. <p class="gatha1"> ‘‘Jiṇṇohamasmi dubbalo, dīgho caddhā suduggamo;</p>
  4602. <p class="gatha2">Mā bhoti paridevesi, mā ca tvaṃ vimanā ahu;</p>
  4603. <p class="gathalast">Ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhoti kupitā ahū’’ti.</p>
  4604. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jiṇṇohamasmī</span>ti bhadde, ahaṃ jiṇṇo amhi, kathaṃ gamissāmīti.</p>
  4605. <p class="bodytext">Brāhmaṇī <a name="P6.0524"></a> āha –</p>
  4606. <p class="hangnum"><a name="para1938"></a><span class="paranum">1938</span>.</p>
  4607. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā agantvā saṅgāmaṃ, ayuddhova parājito;</p>
  4608. <p class="gathalast">Evameva tuvaṃ brahme, agantvāva parājito.</p>
  4609. <p class="hangnum"><a name="para1939"></a><span class="paranum">1939</span>.</p>
  4610. <p class="gatha1"> ‘‘Sace me dāsaṃ dāsiṃ vā, nānayissasi brāhmaṇa;</p>
  4611. <p class="gatha2">Evaṃ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmahaṃ ghare;</p>
  4612. <p class="gathalast">Amanāpaṃ te karissāmi, taṃ te dukkhaṃ bhavissati.</p>
  4613. <p class="hangnum"><a name="para1940"></a><span class="paranum">1940</span>.</p>
  4614. <p class="gatha1"> ‘‘Nakkhatte utupubbesu, yadā maṃ dakkhisilaṅkataṃ;</p>
  4615. <p class="gathalast">Aññehi saddhiṃ ramamānaṃ, taṃ te dukkhaṃ bhavissati.</p>
  4616. <p class="hangnum"><a name="para1941"></a><span class="paranum">1941</span>.</p>
  4617. <p class="gatha1"> ‘‘Adassanena mayhaṃ te, jiṇṇassa paridevato;</p>
  4618. <p class="gathalast">Bhiyyo vaṅkā ca palitā, bahū hessanti brāhmaṇā’’ti.</p>
  4619. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">amanāpaṃ te</span>ti vessantarassa santikaṃ gantvā dāsaṃ vā dāsiṃ vā anāharantassa tava aruccanakaṃ kammaṃ karissāmi. <span class="bld">Nakkhatte utupubbesū</span>ti nakkhattayogavasena vā channaṃ utūnaṃ tassa tassa pubbavasena vā pavattesu chaṇesu.</p>
  4620. <p class="bodytext">Taṃ sutvā brāhmaṇo bhīto ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4621. <p class="hangnum"><a name="para1942"></a><span class="paranum">1942</span>.</p>
  4622. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V7.0286"></a> so brāhmaṇo bhīto, brāhmaṇiyā vasānugo;</p>
  4623. <p class="gathalast">Aṭṭito kāmarāgena, brāhmaṇiṃ etadabravi.</p>
  4624. <p class="hangnum"><a name="para1943"></a><span class="paranum">1943</span>.</p>
  4625. <p class="gatha1"> ‘‘Pātheyyaṃ <a name="M7.0297"></a> me karohi tvaṃ, saṃkulyā saguḷāni ca;</p>
  4626. <p class="gathalast">Madhupiṇḍikā ca sukatāyo, sattubhattañca brāhmaṇi.</p>
  4627. <p class="hangnum"><a name="para1944"></a><span class="paranum">1944</span>.</p>
  4628. <p class="gatha1"> ‘‘Ānayissaṃ methunake, ubho dāsakumārake;</p>
  4629. <p class="gathalast">Te taṃ paricarissanti, rattindivamatanditā’’ti.</p>
  4630. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aṭṭito</span>ti upadduto pīḷito. <span class="bld">Saguḷāni cā</span>ti saguḷapūve ca. <span class="bld">Sattubhatta</span>nti baddhasattuabaddhasattuñceva puṭabhattañca. <span class="bld">Methunake</span>ti jātigottakulapadesehi sadise. <span class="bld">Dāsakumārake</span>ti tava dāsatthāya kumārake.</p>
  4631. <p class="bodytext">Sā khippaṃ pātheyyaṃ paṭiyādetvā brāhmaṇassa ārocesi. So gehe dubbalaṭṭhānaṃ thiraṃ katvā dvāraṃ saṅkharitvā araññā dārūni āharitvā ghaṭena udakaṃ āharitvā gehe sabbabhājanāni pūretvā tattheva tāpasavesaṃ gahetvā ‘‘bhadde, ito paṭṭhāya vikāle mā nikkhami, yāva mamāgamanā appamattā hohī’’ti ovaditvā upāhanaṃ āruyha pātheyyapasibbakaṃ aṃse laggetvā amittatāpanaṃ padakkhiṇaṃ katvā assupuṇṇehi nettehi roditvā pakkāmi. Tamatthaṃ <a name="P6.0525"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  4632. <p class="hangnum"><a name="para1945"></a><span class="paranum">1945</span>.</p>
  4633. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ vatvā brahmabandhu, paṭimuñci upāhanā;</p>
  4634. <p class="gathalast">Tato so mantayitvāna, bhariyaṃ katvā padakkhiṇaṃ.</p>
  4635. <p class="hangnum"><a name="para1946"></a><span class="paranum">1946</span>.</p>
  4636. <p class="gatha1"> ‘‘Pakkāmi so ruṇṇamukho, brāhmaṇo sahitabbato;</p>
  4637. <p class="gathalast">Sivīnaṃ nagaraṃ phītaṃ, dāsapariyesanaṃ cara’’nti.</p>
  4638. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ruṇṇamukho</span>ti rudaṃmukho. <span class="bld">Sahitabbato</span>ti samādinnavato, gahitatāpasavesoti attho. <span class="bld">Cara</span>nti dāsapariyesanaṃ caranto sivīnaṃ nagaraṃ ārabbha pakkāmi.</p>
  4639. <p class="bodytext">So <a name="V7.0287"></a> taṃ nagaraṃ gantvā sannipatitaṃ janaṃ ‘‘vessantaro kuhi’’nti pucchati. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4640. <p class="hangnum"><a name="para1947"></a><span class="paranum">1947</span>.</p>
  4641. <p class="gatha1"> ‘‘So tattha gantvā avaca, ye tatthāsuṃ samāgatā;</p>
  4642. <p class="gathalast">Kuhiṃ vessantaro rājā, kattha passemu khattiyaṃ.</p>
  4643. <p class="hangnum"><a name="para1948"></a><span class="paranum">1948</span>.</p>
  4644. <p class="gatha1"> ‘‘Te <a name="M7.0298"></a> janā taṃ avaciṃsu, ye tatthāsuṃ samāgatā;</p>
  4645. <p class="gatha2">Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo;</p>
  4646. <p class="gathalast">Pabbājito sakā raṭṭhā, vaṅke vasati pabbate.</p>
  4647. <p class="hangnum"><a name="para1949"></a><span class="paranum">1949</span>.</p>
  4648. <p class="gatha1"> ‘‘Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo;</p>
  4649. <p class="gathalast">Ādāya puttadārañca, vaṅke vasati pabbate’’ti.</p>
  4650. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pakato</span>ti upadduto pīḷito attano nagare vasituṃ alabhitvā idāni vaṅkapabbate vasati.</p>
  4651. <p class="bodytext">Evaṃ ‘‘tumhe amhākaṃ rājānaṃ nāsetvā punapi āgatā idha tiṭṭhathā’’ti te leḍḍudaṇḍādihatthā brāhmaṇaṃ anubandhiṃsu. So devatādhiggahito hutvā vaṅkapabbatamaggameva gaṇhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4652. <p class="hangnum"><a name="para1950"></a><span class="paranum">1950</span>.</p>
  4653. <p class="gatha1"> ‘‘So codito brāhmaṇiyā, brāhmaṇo kāmagiddhimā;</p>
  4654. <p class="gatha2">Aghaṃ taṃ paṭisevittha, vane vāḷamigākiṇṇe;</p>
  4655. <p class="gathalast">Khaggadīpinisevite.</p>
  4656. <p class="hangnum"><a name="para1951"></a><span class="paranum">1951</span>.</p>
  4657. <p class="gatha1"> ‘‘Ādāya beḷuvaṃ daṇḍaṃ, aggihuttaṃ kamaṇḍaluṃ;</p>
  4658. <p class="gathalast">So pāvisi brahāraññaṃ, yattha assosi kāmadaṃ.</p>
  4659. <p class="hangnum"><a name="para1952"></a><span class="paranum">1952</span>.</p>
  4660. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ paviṭṭhaṃ brahāraññaṃ, kokā naṃ parivārayuṃ;</p>
  4661. <p class="gathalast">Vikkandi so vippanaṭṭho, dūre panthā apakkami.</p>
  4662. <p class="hangnum"><a name="para1953"></a><span class="paranum">1953</span>.</p>
  4663. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V7.0288"></a> so brāhmaṇo gantvā, bhogaluddho asaññato;</p>
  4664. <p class="gathalast">Vaṅkassorohaṇe naṭṭhe, imā gāthā abhāsathā’’ti.</p>
  4665. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0526"></a> <span class="bld">aghaṃ ta</span>nti taṃ mahājanena anubandhanadukkhañceva vanapariyogāhanadukkhañca. <span class="bld">Aggihutta</span>nti aggijuhanakaṭacchuṃ. <span class="bld">Kokā naṃ parivārayu</span>nti so hi araññaṃ pavisitvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ ajānanto maggamūḷho hutvā araññe vicari. Atha naṃ ārakkhaṇatthāya nisinnassa cetaputtassa sunakhā parivārayiṃsūti attho. <span class="bld">Vikkandi so</span>ti so ekarukkhaṃ āruyha mahantena ravena kandi. <span class="bld">Vippanaṭṭho</span>ti vinaṭṭhamaggo. <span class="bld">Dūre panthā</span>ti vaṅkapabbatagāmipanthato dūre pakkāmi. <span class="bld">Bhogaluddho</span>ti bhogaratto. <span class="bld">Asaññato</span>ti dussīlo. <span class="bld">Vaṅkassorohaṇe naṭṭhe</span>ti vaṅkapabbatassa gamanamagge vinaṭṭhe.</p>
  4666. <p class="bodytext">So <a name="M7.0299"></a> sunakhehi parivārito rukkhe nisinnova imā gāthā abhāsatha –</p>
  4667. <p class="hangnum"><a name="para1954"></a><span class="paranum">1954</span>.</p>
  4668. <p class="gatha1"> ‘‘Ko rājaputtaṃ nisabhaṃ, jayantamaparājitaṃ;</p>
  4669. <p class="gathalast">Bhaye khemassa dātāraṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4670. <p class="hangnum"><a name="para1955"></a><span class="paranum">1955</span>.</p>
  4671. <p class="gatha1"> ‘‘Yo yācataṃ patiṭṭhāsi, bhūtānaṃ dharaṇīriva;</p>
  4672. <p class="gathalast">Dharaṇūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4673. <p class="hangnum"><a name="para1956"></a><span class="paranum">1956</span>.</p>
  4674. <p class="gatha1"> ‘‘Yo yācataṃ gatī āsi, savantīnaṃva sāgaro;</p>
  4675. <p class="gathalast">Sāgarūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4676. <p class="hangnum"><a name="para1957"></a><span class="paranum">1957</span>.</p>
  4677. <p class="gatha1"> ‘‘Kalyāṇatitthaṃ sucimaṃ, sītūdakaṃ manoramaṃ;</p>
  4678. <p class="gatha2">Puṇḍarīkehi sañchannaṃ, yuttaṃ kiñjakkhareṇunā;</p>
  4679. <p class="gathalast">Rahadūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4680. <p class="hangnum"><a name="para1958"></a><span class="paranum">1958</span>.</p>
  4681. <p class="gatha1"> ‘‘Assatthaṃva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ;</p>
  4682. <p class="gatha2">Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ;</p>
  4683. <p class="gathalast">Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4684. <p class="hangnum"><a name="para1959"></a><span class="paranum">1959</span>.</p>
  4685. <p class="gatha1"> ‘‘Nigrodhaṃva <a name="V7.0289"></a> pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ;</p>
  4686. <p class="gatha2">Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ;</p>
  4687. <p class="gathalast">Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4688. <p class="hangnum"><a name="para1960"></a><span class="paranum">1960</span>.</p>
  4689. <p class="gatha1"> ‘‘Ambaṃ iva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ;</p>
  4690. <p class="gatha2">Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ;</p>
  4691. <p class="gathalast">Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4692. <p class="hangnum"><a name="para1961"></a><span class="paranum">1961</span>.</p>
  4693. <p class="gatha1"> ‘‘Sālaṃ iva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ;</p>
  4694. <p class="gatha2">Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ;</p>
  4695. <p class="gathalast">Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4696. <p class="hangnum"><a name="para1962"></a><span class="paranum">1962</span>.</p>
  4697. <p class="gatha1"> ‘‘Dumaṃ iva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ;</p>
  4698. <p class="gatha2">Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ;</p>
  4699. <p class="gathalast">Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.</p>
  4700. <p class="hangnum"><a name="para1963"></a><span class="paranum">1963</span>.</p>
  4701. <p class="gatha1"> ‘‘Evañca <a name="M7.0300"></a> me vilapato, paviṭṭhassa brahāvane;</p>
  4702. <p class="gathalast">Ahaṃ jānanti yo vajjā, nandiṃ so janaye mama.</p>
  4703. <p class="hangnum"><a name="para1964"></a><span class="paranum">1964</span>.</p>
  4704. <p class="gatha1"> ‘‘Evañca me vilapato, paviṭṭhassa brahāvane;</p>
  4705. <p class="gatha2">Ahaṃ jānanti yo vajjā, tāya so ekavācāya;</p>
  4706. <p class="gathalast">Pasave puññaṃ anappaka’’nti.</p>
  4707. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0527"></a> <span class="bld">jayanta</span>nti maccheracittaṃ vijayantaṃ. <span class="bld">Ko me vessantaraṃ vidū</span>ti ko mayhaṃ vessantaraṃ ācikkheyyāti vadati. <span class="bld">Patiṭṭhāsī</span>ti patiṭṭhā āsi. <span class="bld">Santāna</span>nti parissantānaṃ. <span class="bld">Kilantāna</span>nti maggakilantānaṃ. <span class="bld">Paṭiggaha</span>nti paṭiggāhakaṃ patiṭṭhābhūtaṃ. <span class="bld">Ahaṃ jānanti yo vajjā</span>ti ahaṃ vessantarassa vasanaṭṭhānaṃ jānāmīti yo vadeyyāti attho.</p>
  4708. <p class="bodytext">Tassa taṃ paridevasaddaṃ sutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapito cetaputto migaluddako hutvā araññe vicaranto ‘‘ayaṃ brāhmaṇo vessantarassa vasanaṭṭhānatthāya paridevati, na kho panesa dhammatāya <a name="V7.0290"></a> āgato, maddiṃ vā dārake vā yācissati, idheva naṃ māressāmī’’ti tassa santikaṃ gantvā ‘‘brāhmaṇa, na te jīvitaṃ dassāmī’’ti dhanuṃ āropetvā ākaḍḍhitvā tajjesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  4709. <p class="hangnum"><a name="para1965"></a><span class="paranum">1965</span>.</p>
  4710. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa ceto paṭissosi, araññe luddako caraṃ;</p>
  4711. <p class="gatha2">Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo;</p>
  4712. <p class="gathalast">Pabbājito sakā raṭṭhā, vaṅke vasati pabbate.</p>
  4713. <p class="hangnum"><a name="para1966"></a><span class="paranum">1966</span>.</p>
  4714. <p class="gatha1"> ‘‘Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo;</p>
  4715. <p class="gathalast">Ādāya puttadārañca, vaṅke vasati pabbate.</p>
  4716. <p class="hangnum"><a name="para1967"></a><span class="paranum">1967</span>.</p>
  4717. <p class="gatha1"> ‘‘Akiccakārī dummedho, raṭṭhā pavanamāgato;</p>
  4718. <p class="gathalast">Rājaputtaṃ gavesanto, bako macchamivodake.</p>
  4719. <p class="hangnum"><a name="para1968"></a><span class="paranum">1968</span>.</p>
  4720. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa tyāhaṃ na dassāmi, jīvitaṃ idha brāhmaṇa;</p>
  4721. <p class="gathalast">Ayañhi te mayā nunno, saro pissati lohitaṃ.</p>
  4722. <p class="hangnum"><a name="para1969"></a><span class="paranum">1969</span>.</p>
  4723. <p class="gatha1"> ‘‘Siro te vajjhayitvāna, hadayaṃ chetvā sabandhanaṃ;</p>
  4724. <p class="gathalast">Panthasakuṇaṃ yajissāmi, tuyhaṃ maṃsena brāhmaṇa.</p>
  4725. <p class="hangnum"><a name="para1970"></a><span class="paranum">1970</span>.</p>
  4726. <p class="gatha1"> ‘‘Tuyhaṃ <a name="M7.0301"></a> maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa;</p>
  4727. <p class="gathalast">Āhutiṃ paggahessāmi, chetvāna hadayaṃ tava.</p>
  4728. <p class="hangnum"><a name="para1971"></a><span class="paranum">1971</span>.</p>
  4729. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ me suyiṭṭhaṃ suhutaṃ, tuyhaṃ maṃsena brāhmaṇa;</p>
  4730. <p class="gathalast">Na ca tvaṃ rājaputtassa, bhariyaṃ putte ca nessasī’’ti.</p>
  4731. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">akiccakārī</span>ti tvaṃ akiccakārako. <span class="bld">Dummedho</span>ti nippañño. <span class="bld">Raṭṭhā pavanamāgato</span>ti raṭṭhato mahāraññaṃ āgato. <span class="bld">Saro pissatī</span>ti ayaṃ saro tava lohitaṃ pivissati. <span class="bld">Vajjhayitvānā</span>ti taṃ māretvā rukkhā patitassa te sīsaṃ tālaphalaṃ viya luñcitvā sabandhanaṃ hadayamaṃsaṃ <a name="V7.0291"></a> chinditvā panthadevatāya panthasakuṇaṃ nāma yajissāmi. <span class="bld">Na ca tva</span>nti evaṃ sante na tvaṃ rājaputtassa bhariyaṃ vā putte vā nessasīti.</p>
  4732. <p class="bodytext">So <a name="P6.0528"></a> tassa vacanaṃ sutvā maraṇabhayatajjito musāvādaṃ kathento āha –</p>
  4733. <p class="hangnum"><a name="para1972"></a><span class="paranum">1972</span>.</p>
  4734. <p class="gatha1"> ‘‘Avajjho brāhmaṇo dūto, cetaputta suṇohi me;</p>
  4735. <p class="gathalast">Tasmā hi dūtaṃ na hanti, esa dhammo sanantano.</p>
  4736. <p class="hangnum"><a name="para1973"></a><span class="paranum">1973</span>.</p>
  4737. <p class="gatha1"> ‘‘Nijjhattā sivayo sabbe, pitā naṃ daṭṭhumicchati;</p>
  4738. <p class="gathalast">Mātā ca dubbalā tassa, acirā cakkhūni jīyare.</p>
  4739. <p class="hangnum"><a name="para1974"></a><span class="paranum">1974</span>.</p>
  4740. <p class="gatha1"> ‘‘Tesāhaṃ pahito dūto, cetaputta suṇohi me;</p>
  4741. <p class="gathalast">Rājaputtaṃ nayissāmi, yadi jānāsi saṃsa me’’ti.</p>
  4742. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nijjhattā</span>ti saññattā. <span class="bld">Acirā cakkhūni jīyare</span>ti niccarodanena na cirasseva cakkhūni jīyissanti.</p>
  4743. <p class="bodytext">Tadā cetaputto ‘‘vessantaraṃ kira ānetuṃ āgato’’ti somanassappatto hutvā sunakhe bandhitvā ṭhapetvā brāhmaṇaṃ otāretvā sākhāsanthare nisīdāpetvā bhojanaṃ datvā imaṃ gāthamāha –</p>
  4744. <p class="hangnum"><a name="para1975"></a><span class="paranum">1975</span>.</p>
  4745. <p class="gatha1"> ‘‘Piyassa <a name="M7.0302"></a> me piyo dūto, puṇṇapattaṃ dadāmi te;</p>
  4746. <p class="gatha2">Imañca madhuno tumbaṃ, migasatthiñca brāhmaṇa;</p>
  4747. <p class="gathalast">Tañca te desamakkhissaṃ, yattha sammati kāmado’’ti.</p>
  4748. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">piyassa me</span>ti mama piyassa vessantarassa tvaṃ piyo dūto. <span class="bld">Puṇṇapatta</span>nti tava ajjhāsayapūraṇaṃ puṇṇapattaṃ dadāmīti.</p>
  4749. <p class="centered">Jūjakapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  4750. <p class="subhead">Cūḷavanavaṇṇanā</p>
  4751. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V7.0292"></a> cetaputto brāhmaṇaṃ bhojetvā pātheyyatthāya tassa madhuno tumbañceva pakkamigasatthiñca datvā magge ṭhatvā dakkhiṇahatthaṃ ukkhipitvā mahāsattassa vasanokāsaṃ ācikkhanto āha –</p>
  4752. <p class="hangnum"><a name="para1976"></a><span class="paranum">1976</span>.</p>
  4753. <p class="gatha1"> ‘‘Esa selo mahābrahme, pabbato gandhamādano;</p>
  4754. <p class="gathalast">Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.</p>
  4755. <p class="hangnum"><a name="para1977"></a><span class="paranum">1977</span>.</p>
  4756. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ;</p>
  4757. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati.</p>
  4758. <p class="hangnum"><a name="para1978"></a><span class="paranum">1978</span>.</p>
  4759. <p class="gatha1"> ‘‘Ete nīlā padissanti, nānāphaladharā dumā;</p>
  4760. <p class="gathalast">Uggatā abbhakūṭāva, nīlā añjanapabbatā.</p>
  4761. <p class="hangnum"><a name="para1979"></a><span class="paranum">1979</span>.</p>
  4762. <p class="gatha1"> ‘‘Dhavassakaṇṇā khadirā, sālā phandanamāluvā;</p>
  4763. <p class="gathalast">Sampavedhanti vātena, sakiṃ pītāva māṇavā.</p>
  4764. <p class="hangnum"><a name="para1980"></a><span class="paranum">1980</span>.</p>
  4765. <p class="gatha1"> ‘‘Upari dumapariyāyesu, saṅgītiyova suyyare;</p>
  4766. <p class="gathalast">Najjuhā kokilasaṅghā, sampatanti dumā dumaṃ.</p>
  4767. <p class="hangnum"><a name="para1981"></a><span class="paranum">1981</span>.</p>
  4768. <p class="gatha1"> ‘‘Avhayanteva <a name="P6.0529"></a> gacchantaṃ, sākhāpattasamīritā;</p>
  4769. <p class="gatha2">Ramayanteva āgantaṃ, modayanti nivāsinaṃ;</p>
  4770. <p class="gathalast">Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.</p>
  4771. <p class="hangnum"><a name="para1982"></a><span class="paranum">1982</span>.</p>
  4772. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārento <a name="M7.0303"></a> brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ;</p>
  4773. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.</p>
  4774. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gandhamādano</span>ti esa gandhamādanapabbato, etassa pādena uttarābhimukho gacchanto yattha sakkadattiye assamapade vessantaro rājā saha puttadārehi vasati, taṃ passissasīti attho. <span class="bld">Brāhmaṇavaṇṇa</span>nti seṭṭhapabbajitavesaṃ. <span class="bld">Āsadañca masaṃ jaṭa</span>nti ākaḍḍhitvā phalānaṃ gahaṇatthaṃ aṅkusañca <a name="V7.0293"></a> aggijuhanakaṭacchuñca jaṭāmaṇḍalañca dhārento. <span class="bld">Cammavāsī</span>ti ajinacammadharo. <span class="bld">Chamā setī</span>ti pathaviyaṃ paṇṇasanthare sayati. <span class="bld">Dhavassakaṇṇā khadirā</span>ti dhavā ca assakaṇṇā ca khadirā ca. <span class="bld">Sakiṃ pītāva māṇavā</span>ti ekavārameva pītā surāsoṇḍā viya. <span class="bld">Upari dumapariyāyesū</span>ti rukkhasākhāsu. <span class="bld">Saṅgītiyova suyyare</span>ti nānāsakuṇānaṃ vassantānaṃ saddā dibbasaṅgītiyo viya suyyare. <span class="bld">Najjuhā</span>ti najjuhasakuṇā. <span class="bld">Sampatantī</span>ti vikūjantā vicaranti. <span class="bld">Sākhāpattasamīritā</span>ti sākhānaṃ pattehi saṅghaṭṭitā hutvā vikūjantā sakuṇā, vātena samīritā pattasākhāyeva vā. <span class="bld">Āganta</span>nti āgacchantaṃ janaṃ. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ assame vessantaro vasati, tattha gantvā imaṃ assamapadasampattiṃ passissasīti.</p>
  4775. <p class="bodytext">Tato uttaripi assamapadaṃ vaṇṇento āha –</p>
  4776. <p class="hangnum"><a name="para1983"></a><span class="paranum">1983</span>.</p>
  4777. <p class="gatha1"> ‘‘Ambā kapitthā panasā, sālā jambū vibhītakā;</p>
  4778. <p class="gathalast">Harītakī āmalakā, assatthā badarāni ca.</p>
  4779. <p class="hangnum"><a name="para1984"></a><span class="paranum">1984</span>.</p>
  4780. <p class="gatha1"> ‘‘Cārutimbarukkhā cettha, nigrodhā ca kapitthanā;</p>
  4781. <p class="gathalast">Madhumadhukā thevanti, nīce pakkā cudumbarā.</p>
  4782. <p class="hangnum"><a name="para1985"></a><span class="paranum">1985</span>.</p>
  4783. <p class="gatha1"> ‘‘Pārevatā bhaveyyā ca, muddikā ca madhutthikā;</p>
  4784. <p class="gathalast">Madhuṃ anelakaṃ tattha, sakamādāya bhuñjare.</p>
  4785. <p class="hangnum"><a name="para1986"></a><span class="paranum">1986</span>.</p>
  4786. <p class="gatha1"> ‘‘Aññettha pupphitā ambā, aññe tiṭṭhanti dovilā;</p>
  4787. <p class="gathalast">Aññe āmā ca pakkā ca, bhekavaṇṇā tadūbhayaṃ.</p>
  4788. <p class="hangnum"><a name="para1987"></a><span class="paranum">1987</span>.</p>
  4789. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha heṭṭhā puriso, ambapakkāni gaṇhati;</p>
  4790. <p class="gathalast">Āmāni ceva pakkāni, vaṇṇagandharasuttame.</p>
  4791. <p class="hangnum"><a name="para1988"></a><span class="paranum">1988</span>.</p>
  4792. <p class="gatha1"> ‘‘Ateva <a name="M7.0304"></a> me acchariyaṃ, hīṅkāro paṭibhāti maṃ;</p>
  4793. <p class="gathalast">Devānamiva āvāso, sobhati nandanūpamo.</p>
  4794. <p class="hangnum"><a name="para1989"></a><span class="paranum">1989</span>.</p>
  4795. <p class="gatha1"> ‘‘Vibhedikā <a name="V7.0294"></a> nāḷikerā, khajjurīnaṃ brahāvane;</p>
  4796. <p class="gatha2">Mālāva ganthitā ṭhanti, dhajaggāneva dissare;</p>
  4797. <p class="gathalast">Nānāvaṇṇehi pupphehi, nabhaṃ tārācitāmiva.</p>
  4798. <p class="hangnum"><a name="para1990"></a><span class="paranum">1990</span>.</p>
  4799. <p class="gatha1"> ‘‘Kuṭajī <a name="P6.0530"></a> kuṭṭhatagarā, pāṭaliyo ca pupphitā;</p>
  4800. <p class="gathalast">Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā.</p>
  4801. <p class="hangnum"><a name="para1991"></a><span class="paranum">1991</span>.</p>
  4802. <p class="gatha1"> ‘‘Uddālakā somarukkhā, agaruphalliyā bahū;</p>
  4803. <p class="gathalast">Puttajīvā ca kakudhā, asanā cettha pupphitā.</p>
  4804. <p class="hangnum"><a name="para1992"></a><span class="paranum">1992</span>.</p>
  4805. <p class="gatha1"> ‘‘Kuṭajā salaḷā nīpā, kosambā labujā dhavā;</p>
  4806. <p class="gathalast">Sālā ca pupphitā tattha, palālakhalasannibhā.</p>
  4807. <p class="hangnum"><a name="para1993"></a><span class="paranum">1993</span>.</p>
  4808. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāvidūre pokkharaṇī, bhūmibhāge manorame;</p>
  4809. <p class="gathalast">Padumuppalasañchannā, devānamiva nandane.</p>
  4810. <p class="hangnum"><a name="para1994"></a><span class="paranum">1994</span>.</p>
  4811. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha puppharasamattā, kokilā mañjubhāṇikā;</p>
  4812. <p class="gathalast">Abhinādenti pavanaṃ, utusampupphite dume.</p>
  4813. <p class="hangnum"><a name="para1995"></a><span class="paranum">1995</span>.</p>
  4814. <p class="gatha1"> ‘‘Bhassanti makarandehi, pokkhare pokkhare madhū;</p>
  4815. <p class="gatha2">Athettha vātā vāyanti, dakkhiṇā atha pacchimā;</p>
  4816. <p class="gathalast">Padumakiñjakkhareṇūhi, okiṇṇo hoti assamo.</p>
  4817. <p class="hangnum"><a name="para1996"></a><span class="paranum">1996</span>.</p>
  4818. <p class="gatha1"> ‘‘Thūlā siṅghāṭakā cettha, saṃsādiyā pasādiyā;</p>
  4819. <p class="gatha2">Macchakacchapabyāviddhā, bahū cettha mupayānakā;</p>
  4820. <p class="gathalast">Madhuṃ bhisehi savati, khīrasappi muḷālibhi.</p>
  4821. <p class="hangnum"><a name="para1997"></a><span class="paranum">1997</span>.</p>
  4822. <p class="gatha1"> ‘‘Surabhī taṃ vanaṃ vāti, nānāgandhasamoditaṃ;</p>
  4823. <p class="gatha2">Sammaddateva gandhena, pupphasākhāhi taṃ vanaṃ;</p>
  4824. <p class="gathalast">Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā.</p>
  4825. <p class="hangnum"><a name="para1998"></a><span class="paranum">1998</span>.</p>
  4826. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha <a name="V7.0295"></a> sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā;</p>
  4827. <p class="gathalast">Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.</p>
  4828. <p class="hangnum"><a name="para1999"></a><span class="paranum">1999</span>.</p>
  4829. <p class="gatha1"> ‘‘Nandikā <a name="M7.0305"></a> jīvaputtā ca, jīvaputtā piyā ca no;</p>
  4830. <p class="gathalast">Piyā puttā piyā nandā, dijā pokkharaṇīgharā.</p>
  4831. <p class="hangnum"><a name="para2000"></a><span class="paranum">2000</span>.</p>
  4832. <p class="gatha1"> ‘‘Mālāva ganthitā ṭhanti, dhajaggāneva dissare;</p>
  4833. <p class="gatha2">Nānāvaṇṇehi pupphehi, kusaleheva suganthitā;</p>
  4834. <p class="gathalast">Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.</p>
  4835. <p class="hangnum"><a name="para2001"></a><span class="paranum">2001</span>.</p>
  4836. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ;</p>
  4837. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.</p>
  4838. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cārutimbarukkhā</span>ti suvaṇṇatimbarukkhā. <span class="bld">Madhumadhukā</span>ti madhurasā madhukā. <span class="bld">Thevantī</span>ti virocanti. <span class="bld">Pārevatā</span>ti pārevatapādasadisā rukkhā. <span class="bld">Bhaveyyā</span>ti dīghaphalā kadaliyo. <span class="bld">Madhutthikā</span>ti madhuttheve paggharantiyo, madhuratāya vā madhutthevasadisā. <span class="bld">Sakamādāyā</span>ti taṃ sayameva gahetvā paribhuñjanti. <span class="bld">Dovilā</span>ti patitapupphapattā sañjāyamānaphalā. <span class="bld">Bhekavaṇṇā tadūbhaya</span>nti te ubhopi āmā ca pakkā ca maṇḍūkapiṭṭhivaṇṇāyeva. <span class="bld">Athettha heṭṭhā puriso</span>ti atha ettha assame tesaṃ ambānaṃ heṭṭhā ṭhitakova puriso ambaphalāni gaṇhāti, ārohaṇakiccaṃ <a name="P6.0531"></a> natthi. <span class="bld">Vaṇṇagandharasuttame</span>ti etehi vaṇṇādīhi uttamāni.</p>
  4839. <p class="bodytext"><span class="bld">Ateva me acchariya</span>nti ativiya me acchariyaṃ. <span class="bld">Hiṅkāro</span>ti hinti karaṇaṃ. <span class="bld">Vibhedikā</span>ti tālā. <span class="bld">Mālāva ganthitā</span>ti supupphitarukkhānaṃ upari ganthitā mālā viya pupphāni tiṭṭhanti. <span class="bld">Dhajaggāneva dissare</span>ti tāni rukkhāni alaṅkatadhajaggāni viya dissanti. <span class="bld">Kuṭajī kuṭṭhatagarā</span>ti kuṭaji nāmekā rukkhajāti kuṭṭhagacchā ca tagaragacchā ca. <span class="bld">Giripunnāgā</span>ti mahāpunnāgā. <span class="bld">Koviḷārā</span>ti koviḷārarukkhā nāma. <span class="bld">Uddālakā</span>ti uddālarukkhā. <span class="bld">Somarukkhā</span>ti pītapupphavaṇṇā rājarukkhā. <span class="bld">Phalliyā</span>ti phalliyarukkhā nāma. <span class="bld">Puttajīvā</span>ti mahānigrodhā. <span class="bld">Labujā</span>ti labujarukkhā nāma. <span class="bld">Palālakhalasannibhā</span>ti tesaṃ heṭṭhā paggharitapupphapuñjā palālakhalasannibhāti vadati.</p>
  4840. <p class="bodytext"><span class="bld">Pokkharaṇī</span>ti <a name="V7.0296"></a> caturassapokkharaṇī. <span class="bld">Nandane</span>ti nandanavane nandāpokkharaṇī viya. <span class="bld">Puppharasamattā</span>ti puppharasena mattā calitā. <span class="bld">Makarandehī</span>ti kiñjakkhehi. <span class="bld">Pokkhare</span> <a name="M7.0306"></a> <span class="bld">pokkhare</span>ti paduminipaṇṇe paduminipaṇṇe. Tesu hi kiñjakkhato reṇu bhassitvā pokkharamadhu nāma hoti. <span class="bld">Dakkhiṇā atha pacchimā</span>ti ettāvatā sabbā disā vidisāpi vātā dassitā honti. <span class="bld">Thūlā</span> <span class="bld">siṅghāṭakā</span>ti mahantā siṅghāṭakā ca. <span class="bld">Saṃsādiyā</span>ti sayaṃ jātasālī, sukasālītipi vuccanti. <span class="bld">Pasādiyā</span>ti teyeva bhūmiyaṃ patitā. <span class="bld">Byāviddhā</span>ti pasanne udake byāviddhā paṭipāṭiyā gacchantā dissanti. <span class="bld">Mupayānakā</span>ti kakkaṭakā. <span class="bld">Madha</span>unti bhisakoṭiyā bhinnāya paggharaṇaraso madhusadiso hoti. <span class="bld">Khīrasappi muḷālibhī</span>ti muḷālehi paggharaṇaraso khīramissakanavanītasappi viya hoti.</p>
  4841. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammaddatevā</span>ti sampattajanaṃ madayati viya. <span class="bld">Samantā mabhināditā</span>ti samantā abhinadantā vicaranti. <span class="bld">‘‘Nandikā’’</span>tiādīni tesaṃ nāmāni. Tesu hi paṭhamā ‘‘sāmi vessantara, imasmiṃ vane vasanto nandā’’ti vadanti. Dutiyā ‘‘tvañca sukhena jīva, puttā ca te’’ti vadanti. Tatiyā ‘‘tvañca jīva, piyā puttā ca te’’ti vadanti. Catutthā ‘‘tvañca nanda, piyā puttā ca te’’ti vadanti. Tena tesaṃ etāneva nāmāni ahesuṃ. <span class="bld">Pokkharaṇīgharā</span>ti pokkharaṇivāsino.</p>
  4842. <p class="bodytext">Evaṃ cetaputtena vessantarassa vasanaṭṭhāne akkhāte jūjako tussitvā paṭisanthāraṃ karonto imaṃ gāthamāha –</p>
  4843. <p class="hangnum"><a name="para2002"></a><span class="paranum">2002</span>.</p>
  4844. <p class="gatha1"> ‘‘Idañca me sattubhattaṃ, madhunā paṭisaṃyutaṃ;</p>
  4845. <p class="gathalast">Madhupiṇḍikā ca sukatāyo, sattubhattaṃ dadāmi te’’ti.</p>
  4846. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sattubhatta</span>nti pakkamadhusannibhaṃ sattusaṅkhātaṃ bhattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – idaṃ mama atthi, taṃ te dammi, gaṇhāhi nanti.</p>
  4847. <p class="bodytext">Taṃ sutvā cetaputto āha –</p>
  4848. <p class="hangnum"><a name="para2003"></a><span class="paranum">2003</span>.</p>
  4849. <p class="gatha1"> ‘‘Tuyheva sambalaṃ hotu, nāhaṃ icchāmi sambalaṃ;</p>
  4850. <p class="gathalast">Itopi brahme gaṇhāhi, gaccha brahme yathāsukhaṃ.</p>
  4851. <p class="hangnum"><a name="para2004"></a><span class="paranum">2004</span>.</p>
  4852. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ <a name="V7.0297"></a><a name="P6.0532"></a><a name="M7.0307"></a> ekapadī eti, ujuṃ gacchati assamaṃ;</p>
  4853. <p class="gatha2">Isīpi accuto tattha, paṅkadanto rajassiro;</p>
  4854. <p class="gathalast">Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ.</p>
  4855. <p class="hangnum"><a name="para2005"></a><span class="paranum">2005</span>.</p>
  4856. <p class="gatha1"> ‘‘Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati;</p>
  4857. <p class="gathalast">Taṃ tvaṃ gantvāna pucchassu, so te maggaṃ pavakkhatī’’ti.</p>
  4858. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sambala</span>nti pātheyyaṃ. <span class="bld">Etī</span>ti yo ekapadikamaggo amhākaṃ abhimukho eti, esa assamaṃ ujuṃ gacchati. <span class="bld">Accuto</span>ti evaṃnāmako isi tattha vasati.</p>
  4859. <p class="hangnum"><a name="para2006"></a><span class="paranum">2006</span>.</p>
  4860. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ sutvā brahmabandhu, cetaṃ katvā padakkhiṇaṃ;</p>
  4861. <p class="gathalast">Udaggacitto pakkāmi, yenāsi accuto isī’’ti.</p>
  4862. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yenāsī</span>ti yasmiṃ ṭhāne accuto isi ahosi, tattha gatoti.</p>
  4863. <p class="centered">Cūḷavanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  4864. <p class="subhead">Mahāvanavaṇṇanā</p>
  4865. <p class="hangnum"><a name="para2007"></a><span class="paranum">2007</span>.</p>
  4866. <p class="gatha1"> ‘‘Gacchanto so bhāradvājo, addassa accutaṃ isiṃ;</p>
  4867. <p class="gathalast">Disvāna taṃ bhāradvājo, sammodi isinā saha.</p>
  4868. <p class="hangnum"><a name="para2008"></a><span class="paranum">2008</span>.</p>
  4869. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;</p>
  4870. <p class="gathalast">Kacci uñchena yāpesi, kacci mūlaphalā bahū.</p>
  4871. <p class="hangnum"><a name="para2009"></a><span class="paranum">2009</span>.</p>
  4872. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  4873. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.</p>
  4874. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhāradvājo</span>ti jūjako. <span class="bld">Appamevā</span>ti appāyeva. <span class="bld">Hiṃsā</span>ti tesaṃ vasena tumhākaṃ vihiṃsā.</p>
  4875. <p class="bodytext">Tāpaso <a name="V7.0298"></a> āha –</p>
  4876. <p class="hangnum"><a name="para2010"></a><span class="paranum">2010</span>.</p>
  4877. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalañceva me brahme, atho brahme anāmayaṃ;</p>
  4878. <p class="gathalast">Atho uñchena yāpemi, atho mūlaphalā bahū.</p>
  4879. <p class="hangnum"><a name="para2011"></a><span class="paranum">2011</span>.</p>
  4880. <p class="gatha1"> ‘‘Atho <a name="M7.0308"></a> ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  4881. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā mayhaṃ na vijjati.</p>
  4882. <p class="hangnum"><a name="para2012"></a><span class="paranum">2012</span>.</p>
  4883. <p class="gatha1"> ‘‘Bahūni vassapūgāni, assame vasato mama;</p>
  4884. <p class="gathalast">Nābhijānāmi uppannaṃ, ābādhaṃ amanoramaṃ.</p>
  4885. <p class="hangnum"><a name="para2013"></a><span class="paranum">2013</span>.</p>
  4886. <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ te mahābrahme, atho te adurāgataṃ;</p>
  4887. <p class="gathalast">Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.</p>
  4888. <p class="hangnum"><a name="para2014"></a><span class="paranum">2014</span>.</p>
  4889. <p class="gatha1"> ‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;</p>
  4890. <p class="gathalast">Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṃ varaṃ.</p>
  4891. <p class="hangnum"><a name="para2015"></a><span class="paranum">2015</span>.</p>
  4892. <p class="gatha1"> ‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;</p>
  4893. <p class="gathalast">Tato piva mahābrahme, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.</p>
  4894. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  4895. <p class="hangnum"><a name="para2016"></a><span class="paranum">2016</span>.</p>
  4896. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭiggahitaṃ <a name="P6.0533"></a> yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ;</p>
  4897. <p class="gatha2">Sañjayassa sakaṃ puttaṃ, sivīhi vippavāsitaṃ;</p>
  4898. <p class="gathalast">Tamahaṃ dassanamāgato, yadi jānāsi saṃsa me’’ti.</p>
  4899. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamahaṃ dassanamāgato</span>ti taṃ ahaṃ dassanāya āgato. Tāpaso āha –</p>
  4900. <p class="hangnum"><a name="para2017"></a><span class="paranum">2017</span>.</p>
  4901. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V7.0299"></a> bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ;</p>
  4902. <p class="gatha2">Maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbataṃ;</p>
  4903. <p class="gathalast">Maññe kaṇhājinaṃ dāsiṃ, jāliṃ dāsañca icchasi.</p>
  4904. <p class="hangnum"><a name="para2018"></a><span class="paranum">2018</span>.</p>
  4905. <p class="gatha1"> ‘‘Atha vā tayo mātāputte, araññā netumāgato;</p>
  4906. <p class="gathalast">Na tassa bhogā vijjanti, dhanaṃ dhaññañca brāhmaṇā’’ti.</p>
  4907. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na tassa bhogā</span>ti bho brāhmaṇa, tassa vessantarassa araññe viharantassa neva bhogā vijjanti, dhanadhaññañca na vijjati, duggato hutvā vasati, tassa santikaṃ gantvā kiṃ karissasīti?</p>
  4908. <p class="bodytext">Taṃ sutvā jūjako āha –</p>
  4909. <p class="hangnum"><a name="para2019"></a><span class="paranum">2019</span>.</p>
  4910. <p class="gatha1"> ‘‘Akuddharūpohaṃ bhoto, nāhaṃ yācitumāgato;</p>
  4911. <p class="gathalast">Sādhu dassanamariyānaṃ, sannivāso sadā sukho.</p>
  4912. <p class="hangnum"><a name="para2020"></a><span class="paranum">2020</span>.</p>
  4913. <p class="gatha1"> ‘‘Adiṭṭhapubbo <a name="M7.0309"></a> sivirājā, sivīhi vippavāsito;</p>
  4914. <p class="gathalast">Tamahaṃ dassanamāgato, yadi jānāsi saṃsa me’’ti.</p>
  4915. <p class="bodytext">Tassattho – ahaṃ, bho tāpasa, akuddharūpo, alaṃ ettāvatā, ahaṃ pana na kiñci vessantaraṃ yācitumāgato, ariyānaṃ pana dassanaṃ sādhu, sannivāso ca tehi saddhiṃ sukho. Ahaṃ tassa ācariyabrāhmaṇo, mayā ca so yato sivīhi vippavāsito, tato paṭṭhāya adiṭṭhapubbo, tenāhaṃ taṃ dassanatthāya āgato. Yadi tassa vasanaṭṭhānaṃ jānāsi, saṃsa meti.</p>
  4916. <p class="bodytext">So tassa vacanaṃ sutvā saddahitvā ‘‘hotu sve saṃsissāmi te, ajja tāva idheva vasāhī’’ti taṃ phalāphalehi santappetvā punadivase maggaṃ dassento dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā āha –</p>
  4917. <p class="hangnum"><a name="para2021"></a><span class="paranum">2021</span>.</p>
  4918. <p class="gatha1"> ‘‘Esa selo mahābrahme, pabbato gandhamādano;</p>
  4919. <p class="gathalast">Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.</p>
  4920. <p class="hangnum"><a name="para2022"></a><span class="paranum">2022</span>.</p>
  4921. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārento <a name="V7.0300"></a> brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ;</p>
  4922. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati.</p>
  4923. <p class="hangnum"><a name="para2023"></a><span class="paranum">2023</span>.</p>
  4924. <p class="gatha1"> ‘‘Ete nīlā padissanti, nānāphaladharā dumā;</p>
  4925. <p class="gathalast">Uggatā abbhakūṭāva, nīlā añjanapabbatā.</p>
  4926. <p class="hangnum"><a name="para2024"></a><span class="paranum">2024</span>.</p>
  4927. <p class="gatha1"> ‘‘Dhavassakaṇṇā <a name="P6.0534"></a> khadirā, sālā phandanamāluvā;</p>
  4928. <p class="gathalast">Sampavedhanti vātena, sakiṃ pītāva māṇavā.</p>
  4929. <p class="hangnum"><a name="para2025"></a><span class="paranum">2025</span>.</p>
  4930. <p class="gatha1"> ‘‘Upari dumapariyāyesu, saṃgītiyova suyyare;</p>
  4931. <p class="gathalast">Najjuhā kokilasaṅghā, sampatanti dumā dumaṃ.</p>
  4932. <p class="hangnum"><a name="para2026"></a><span class="paranum">2026</span>.</p>
  4933. <p class="gatha1"> ‘‘Avhayanteva gacchantaṃ, sākhāpattasamīritā;</p>
  4934. <p class="gatha2">Ramayanteva āgantaṃ, modayanti nivāsinaṃ;</p>
  4935. <p class="gathalast">Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.</p>
  4936. <p class="hangnum"><a name="para2027"></a><span class="paranum">2027</span>.</p>
  4937. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ;</p>
  4938. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati.</p>
  4939. <p class="hangnum"><a name="para2028"></a><span class="paranum">2028</span>.</p>
  4940. <p class="gatha1"> ‘‘Karerimālā <a name="M7.0310"></a> vitatā, bhūmibhāge manorame;</p>
  4941. <p class="gathalast">Saddalāharitā bhūmi, na tatthuddhaṃsate rajo.</p>
  4942. <p class="hangnum"><a name="para2029"></a><span class="paranum">2029</span>.</p>
  4943. <p class="gatha1"> ‘‘Mayūragīvasaṅkāsā, tūlaphassasamūpamā;</p>
  4944. <p class="gathalast">Tiṇāni nātivattanti, samantā caturaṅgulā.</p>
  4945. <p class="hangnum"><a name="para2030"></a><span class="paranum">2030</span>.</p>
  4946. <p class="gatha1"> ‘‘Ambā jambū kapitthā ca, nīce pakkā cudumbarā;</p>
  4947. <p class="gathalast">Paribhogehi rukkhehi, vanaṃ taṃ rativaḍḍhanaṃ.</p>
  4948. <p class="hangnum"><a name="para2031"></a><span class="paranum">2031</span>.</p>
  4949. <p class="gatha1"> ‘‘Veḷuriyavaṇṇasannibhaṃ, macchagumbanisevitaṃ;</p>
  4950. <p class="gathalast">Suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthapi sandati.</p>
  4951. <p class="hangnum"><a name="para2032"></a><span class="paranum">2032</span>.</p>
  4952. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāvidūre <a name="V7.0301"></a> pokkharaṇī, bhūmibhāge manorame;</p>
  4953. <p class="gathalast">Padumuppalasañchannā, devānamiva nandane.</p>
  4954. <p class="hangnum"><a name="para2033"></a><span class="paranum">2033</span>.</p>
  4955. <p class="gatha1"> ‘‘Tīṇi uppalajātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa;</p>
  4956. <p class="gathalast">Vicittaṃ nīlānekāni, setā lohitakāni cā’’ti.</p>
  4957. <p class="bodytext">Tassattho heṭṭhā vuttasadisoyeva. <span class="bld">Karerimālā vitatā</span>ti kareripupphehi vitatā. <span class="bld">Saddalāharitā</span>ti dhuvasaddalena haritā. <span class="bld">Na tatthuddhaṃsate rajo</span>ti tasmiṃ vane appamattakopi rajo na uddhaṃsate. <span class="bld">Tūlaphassasamūpamā</span>ti mudusamphassatāya tūlaphassasadisā. <span class="bld">Tiṇāni nātivattantī</span>ti tāni tassā bhūmiyā mayūragīvavaṇṇāni tiṇāni samantato caturaṅgulappamāṇāneva vattanti, tato pana uttari na vaḍḍhanti. <span class="bld">Ambā jambū kapitthā cā</span>ti ambā ca jambū ca kapitthā ca. <span class="bld">Paribhogehī</span>ti nānāvidhehi pupphūpagaphalūpagehi paribhogarukkhehi. <span class="bld">Sandatī</span>ti tasmiṃ vanasaṇḍe vaṅkapabbate kunnadīhi otarantaṃ udakaṃ sandati, pavattatīti attho. <span class="bld">Vicittaṃ nīlānekāni, setā lohitakāni cā</span>ti ekāni nīlāni, ekāni setāni, ekāni lohitakānīti imehi tīhi uppalajātehi taṃ saraṃ vicittaṃ. Susajjitapupphacaṅkoṭakaṃ viya sobhatīti dasseti.</p>
  4958. <p class="bodytext">Evaṃ caturassapokkharaṇiṃ vaṇṇetvā puna mucalindasaraṃ vaṇṇento āha –</p>
  4959. <p class="hangnum"><a name="para2034"></a><span class="paranum">2034</span>.</p>
  4960. <p class="gatha1"> ‘‘Khomāva <a name="M7.0311"></a> tattha padumā, setasogandhikehi ca;</p>
  4961. <p class="gathalast">Kalambakehi sañchanno, mucalindo nāma so saro.</p>
  4962. <p class="hangnum"><a name="para2035"></a><span class="paranum">2035</span>.</p>
  4963. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha padumā phullā, apariyantāva dissare;</p>
  4964. <p class="gathalast">Gimhā hemantikā phullā, jaṇṇutagghā upattharā.</p>
  4965. <p class="hangnum"><a name="para2036"></a><span class="paranum">2036</span>.</p>
  4966. <p class="gatha1"> ‘‘Surabhī sampavāyanti, vicittapupphasanthatā;</p>
  4967. <p class="gathalast">Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā’’ti.</p>
  4968. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0535"></a> <span class="bld">khomāvā</span>ti khomamayā viya paṇḍarā. <span class="bld">Setasogandhikehi cā</span>ti setuppalehi ca sogandhikehi ca kalambakehi ca so saro sañchanno. <span class="bld">Apariyantāva dissare</span>ti aparimāṇā viya dissanti. <span class="bld">Gimhā hemantikā</span>ti gimhe ca hemantike ca pupphitapadumā. <span class="bld">Jaṇṇutagghā upattharā</span>ti jaṇṇupamāṇe <a name="V7.0302"></a> udake upattharā phullā honti, santhatā viya khāyanti. <span class="bld">Vicittapupphasanthatā</span>ti vicittā hutvā pupphehi santhatā sadā surabhī sampavāyanti.</p>
  4969. <p class="hangnum"><a name="para2037"></a><span class="paranum">2037</span>.</p>
  4970. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha udakantasmiṃ, rukkhā tiṭṭhanti brāhmaṇa;</p>
  4971. <p class="gathalast">Kadambā pāṭalī phullā, koviḷārā ca pupphitā.</p>
  4972. <p class="hangnum"><a name="para2038"></a><span class="paranum">2038</span>.</p>
  4973. <p class="gatha1"> ‘‘Aṅkolā kacchikārā ca, pārijaññā ca pupphitā;</p>
  4974. <p class="gathalast">Vāraṇā vayanā rukkhā, mucalindamubhato saraṃ.</p>
  4975. <p class="hangnum"><a name="para2039"></a><span class="paranum">2039</span>.</p>
  4976. <p class="gatha1"> ‘‘Sirīsā setapārisā, sādhu vāyanti paddhakā;</p>
  4977. <p class="gathalast">Nigguṇḍī sirīnigguṇḍī, asanā cettha pupphitā.</p>
  4978. <p class="hangnum"><a name="para2040"></a><span class="paranum">2040</span>.</p>
  4979. <p class="gatha1"> ‘‘Paṅgurā bahulā selā, sobhañjanā ca pupphitā;</p>
  4980. <p class="gathalast">Ketakā kaṇikārā ca, kaṇaverā ca pupphitā.</p>
  4981. <p class="hangnum"><a name="para2041"></a><span class="paranum">2041</span>.</p>
  4982. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjunā ajjukaṇṇā ca, mahānāmā ca pupphitā;</p>
  4983. <p class="gathalast">Supupphitaggā tiṭṭhanti, pajjalanteva kiṃsukā.</p>
  4984. <p class="hangnum"><a name="para2042"></a><span class="paranum">2042</span>.</p>
  4985. <p class="gatha1"> ‘‘Setapaṇṇī sattapaṇṇā, kadaliyo kusumbharā;</p>
  4986. <p class="gathalast">Dhanutakkārī pupphehi, sīsapāvaraṇāni ca.</p>
  4987. <p class="hangnum"><a name="para2043"></a><span class="paranum">2043</span>.</p>
  4988. <p class="gatha1"> ‘‘Acchivā <a name="M7.0312"></a> sallavā rukkhā, sallakiyo ca pupphitā;</p>
  4989. <p class="gathalast">Setageru ca tagarā, maṃsikuṭṭhā kulāvarā.</p>
  4990. <p class="hangnum"><a name="para2044"></a><span class="paranum">2044</span>.</p>
  4991. <p class="gatha1"> ‘‘Daharā rukkhā ca vuddhā ca, akuṭilā cettha pupphitā;</p>
  4992. <p class="gathalast">Assamaṃ ubhato ṭhanti, agyāgāraṃ samantato’’ti.</p>
  4993. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tiṭṭhantī</span>ti saraṃ parikkhipitvā tiṭṭhanti. <span class="bld">Kadambā</span>ti kadambarukkhā. <span class="bld">Kacchikārā cā</span>ti evaṃnāmakā rukkhā. <span class="bld">Pārijaññā</span>ti rattamālā. <span class="bld">Vāraṇā vayanā</span>ti vāraṇarukkhā ca vayanarukkhā ca. <span class="bld">Mucalindamubhato sara</span>nti mucalindassa sarassa ubhayapassesu. <span class="bld">Setapārisā</span>ti setagaccharukkhā<a name="V7.0303"></a>. Te kira setakkhandhā mahāpaṇṇā kaṇikārasadisapupphā honti. <span class="bld">Nigguṇḍī sirīnigguṇḍī</span>ti pakatinigguṇḍī ceva kāḷanigguṇḍī ca. <span class="bld">Paṅgurā</span>ti paṅgurarukkhā. <span class="bld">Kusumbharā</span>ti ekagacchā. <span class="bld">Dhanutakkārī pupphehī</span>ti dhanūnañca takkārīnañca pupphehi sobhitā. <span class="bld">Sīsapāvaraṇāni cā</span>ti sīsapehi ca varaṇehi ca sobhitā. <span class="bld">Acchivā</span>tiādayopi rukkhāyeva. <span class="bld">Setageru ca tagarā</span>ti setageru ca tagarā ca. <span class="bld">Maṃsikuṭṭhā kulāvarā</span>ti maṃsigacchā ca kuṭṭhagacchā ca kulāvarā ca. <span class="bld">Akuṭilā</span>ti ujukā. <span class="bld">Agyāgāraṃ samantato</span>ti agyāgāraṃ parikkhipitvā ṭhitāti attho.</p>
  4994. <p class="hangnum"><a name="para2045"></a><span class="paranum">2045</span>.</p>
  4995. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha <a name="P6.0536"></a> udakantasmiṃ, bahujāto phaṇijjako;</p>
  4996. <p class="gathalast">Muggatiyo karatiyo, sevālasīsakā bahū.</p>
  4997. <p class="hangnum"><a name="para2046"></a><span class="paranum">2046</span>.</p>
  4998. <p class="gatha1"> ‘‘Uddāpavattaṃ ulluḷitaṃ, makkhikā hiṅgujālikā;</p>
  4999. <p class="gathalast">Dāsimakañjako cettha, bahū nīcekalambakā.</p>
  5000. <p class="hangnum"><a name="para2047"></a><span class="paranum">2047</span>.</p>
  5001. <p class="gatha1"> ‘‘Elamphurakasañchannā, rukkhā tiṭṭhanti brāhmaṇa;</p>
  5002. <p class="gathalast">Sattāhaṃ dhāriyamānānaṃ, gandho tesaṃ na chijjati.</p>
  5003. <p class="hangnum"><a name="para2048"></a><span class="paranum">2048</span>.</p>
  5004. <p class="gatha1"> ‘‘Ubhato saraṃ mucalindaṃ, pupphā tiṭṭhanti sobhanā;</p>
  5005. <p class="gathalast">Indīvarehi sañchannaṃ, vanaṃ taṃ upasobhati.</p>
  5006. <p class="hangnum"><a name="para2049"></a><span class="paranum">2049</span>.</p>
  5007. <p class="gatha1"> ‘‘Aḍḍhamāsaṃ <a name="M7.0313"></a> dhāriyamānānaṃ, gandho tesaṃ na chijjati;</p>
  5008. <p class="gatha2">Nīlapupphī setavārī, pupphitā girikaṇṇikā;</p>
  5009. <p class="gathalast">Kalerukkhehi sañchannaṃ, vanaṃ taṃ tulasīhi ca.</p>
  5010. <p class="hangnum"><a name="para2050"></a><span class="paranum">2050</span>.</p>
  5011. <p class="gatha1"> ‘‘Sammaddateva gandhena, pupphasākhāhi taṃ vanaṃ;</p>
  5012. <p class="gathalast">Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā.</p>
  5013. <p class="hangnum"><a name="para2051"></a><span class="paranum">2051</span>.</p>
  5014. <p class="gatha1"> ‘‘Tīṇi kakkārujātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa;</p>
  5015. <p class="gathalast">Kumbhamattāni cekāni, murajamattāni tā ubho’’ti.</p>
  5016. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">phaṇijjako</span>ti bhūtanako. <span class="bld">Muggatiyo</span>ti ekā muggajāti. <span class="bld">Karatiyo</span>ti rājamāso. <span class="bld">Sevālasīsakā</span>ti <a name="V7.0304"></a> imepi gacchāyeva, api ca <span class="bld">sīsakā</span>ti rattacandanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Uddāpavattaṃ ulluḷita</span>nti taṃ udakaṃ tīramariyādabandhaṃ vātāpahataṃ ulluḷitaṃ hutvā tiṭṭhati. <span class="bld">Makkhikā hiṅgujālikā</span>ti hiṅgujālasaṅkhāte vikasitapupphagacche pañcavaṇṇā madhumakkhikā madhurassarena viravantiyo tattha vicarantīti attho. <span class="bld">Dāsimakañjako cetthā</span>ti imāni dve rukkhajātiyo ca ettha. <span class="bld">Nīcekalambakā</span>ti nīcakalambakā. <span class="bld">Elamphurakasañchannā</span>ti evaṃnāmikāya valliyā sañchannā. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ tassā valliyā pupphānaṃ sabbesampi vā etesaṃ dāsimakañjakādīnaṃ pupphānaṃ sattāhaṃ gandho na chijjati. Evaṃ gandhasampannāni pupphāni, rajatapaṭṭasadisavālukapuṇṇā bhūmibhāgā. <span class="bld">Gandho tesa</span>nti tesaṃ indīvarapupphādīnaṃ gandho aḍḍhamāsaṃ na chijjati. <span class="bld">Nīlapupphī</span>tiādikā pupphavalliyo. <span class="bld">Tulasīhi cā</span>ti tulasigacchehi ca. <span class="bld">Kakkārujātānī</span>ti valliphalāni. Tattha ekissā valliyā phalāni mahāghaṭamattāni, dvinnaṃ mudiṅgamattāni. Tena vuttaṃ ‘‘murajamattāni tā ubho’’ti.</p>
  5017. <p class="hangnum"><a name="para2052"></a><span class="paranum">2052</span>.</p>
  5018. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sāsapo bahuko, nādiyo haritāyuto;</p>
  5019. <p class="gathalast">Asī tālāva tiṭṭhanti, chejjā indīvarā bahū.</p>
  5020. <p class="hangnum"><a name="para2053"></a><span class="paranum">2053</span>.</p>
  5021. <p class="gatha1"> ‘‘Apphoṭā sūriyavallī ca, kāḷīyā madhugandhiyā;</p>
  5022. <p class="gathalast">Asokā mudayantī ca, vallibho khuddapupphiyo.</p>
  5023. <p class="hangnum"><a name="para2054"></a><span class="paranum">2054</span>.</p>
  5024. <p class="gatha1"> ‘‘Koraṇḍakā anojā ca, pupphitā nāgamallikā;</p>
  5025. <p class="gathalast">Rukkhamāruyha tiṭṭhanti, phullā kiṃsukavalliyo.</p>
  5026. <p class="hangnum"><a name="para2055"></a><span class="paranum">2055</span>.</p>
  5027. <p class="gatha1"> ‘‘Kaṭeruhā <a name="P6.0537"></a><a name="M7.0314"></a> ca vāsantī, yūthikā madhugandhiyā;</p>
  5028. <p class="gathalast">Niliyā sumanā bhaṇḍī, sobhati padumuttaro.</p>
  5029. <p class="hangnum"><a name="para2056"></a><span class="paranum">2056</span>.</p>
  5030. <p class="gatha1"> ‘‘Pāṭalī samuddakappāsī, kaṇikārā ca pupphitā;</p>
  5031. <p class="gathalast">Hemajālāva dissanti, ruciraggi sikhūpamā.</p>
  5032. <p class="hangnum"><a name="para2057"></a><span class="paranum">2057</span>.</p>
  5033. <p class="gatha1"> ‘‘Yāni tāni ca pupphāni, thalajānudakāni ca;</p>
  5034. <p class="gathalast">Sabbāni tattha dissanti, evaṃ rammo mahodadhī’’ti.</p>
  5035. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0305"></a> <span class="bld">sāsapo</span>ti siddhatthako. <span class="bld">Bahuko</span>ti bahu. <span class="bld">Nādiyo haritāyuto</span>ti haritena āyuto nādiyo. Imā dvepi lasuṇajātiyo, sopi lasuṇo tattha bahukoti attho. <span class="bld">Asī tālāva tiṭṭhantī</span>ti <span class="bld">asī</span>ti evaṃnāmakā rukkhā siniddhāya bhūmiyā ṭhitā tālā viya tiṭṭhanti. <span class="bld">Chejjā indīvarā bahū</span>ti udakapariyante bahū suvaṇṇaindīvarā muṭṭhinā chinditabbā hutvā ṭhitā. <span class="bld">Apphoṭā</span>ti apphoṭavalliyo. <span class="bld">Vallibho khuddapupphiyo</span>ti vallibho ca khuddapupphiyo ca. <span class="bld">Nāgamallikā</span>ti vallināgā ca mallikā ca. <span class="bld">Kiṃsukavalliyo</span>ti sugandhapattā vallijātī. <span class="bld">Kaṭeruhā ca vāsantī</span>ti ime ca dve pupphagacchā. <span class="bld">Madhugandhiyā</span>ti madhusamānagandhā. <span class="bld">Niliyā sumanā bhaṇḍī</span>ti nīlavallisumanā ca pakatisumanā ca bhaṇḍī ca. <span class="bld">Padumuttaro</span>ti evaṃnāmako rukkho. <span class="bld">Kaṇikārā</span>ti vallikaṇikārā rukkhakaṇikārā. <span class="bld">Hemajālāvā</span>ti pasāritahemajālā viya dissanti. <span class="bld">Mahodadhī</span>ti mahato udakakkhandhassa ādhārabhūto mucalindasaroti.</p>
  5036. <p class="hangnum"><a name="para2058"></a><span class="paranum">2058</span>.</p>
  5037. <p class="gatha1"> ‘‘Athassā pokkharaṇiyā, bahukā vārigocarā;</p>
  5038. <p class="gathalast">Rohitā naḷapī siṅgū, kumbhilā makarā susū.</p>
  5039. <p class="hangnum"><a name="para2059"></a><span class="paranum">2059</span>.</p>
  5040. <p class="gatha1"> ‘‘Madhu ca madhulaṭṭhi ca, tālisā ca piyaṅgukā;</p>
  5041. <p class="gathalast">Kuṭandajā bhaddamuttā, setapupphā ca lolupā.</p>
  5042. <p class="hangnum"><a name="para2060"></a><span class="paranum">2060</span>.</p>
  5043. <p class="gatha1"> ‘‘Surabhī ca rukkhā tagarā, bahukā tuṅgavaṇṭakā;</p>
  5044. <p class="gathalast">Paddhakā naradā kuṭṭhā, jhāmakā ca hareṇukā.</p>
  5045. <p class="hangnum"><a name="para2061"></a><span class="paranum">2061</span>.</p>
  5046. <p class="gatha1"> ‘‘Haliddakā <a name="M7.0315"></a> gandhasilā, hiriverā ca guggulā;</p>
  5047. <p class="gathalast">Vibhedikā corakā kuṭṭhā, kappūrā ca kaliṅgukā’’ti.</p>
  5048. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">athassā pokkharaṇiyā</span>ti idha pokkharaṇisadisatāya sarameva pokkharaṇīti vadati. <span class="bld">Rohitā</span>tiādīni tesaṃ vārigocarānaṃ nāmāni. <span class="bld">Madhu cā</span>ti nimmakkhikamadhu ca. <span class="bld">Madhulaṭṭhi cā</span>ti laṭṭhimadhukañca. <span class="bld">Tālisā cā</span>tiādikā sabbā gandhajātiyo.</p>
  5049. <p class="hangnum"><a name="para2062"></a><span class="paranum">2062</span>.</p>
  5050. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sīhabyagghā ca, purisālū ca hatthiyo;</p>
  5051. <p class="gathalast">Eṇeyyā pasadā ceva, rohiccā sarabhā migā.</p>
  5052. <p class="hangnum"><a name="para2063"></a><span class="paranum">2063</span>.</p>
  5053. <p class="gatha1"> ‘‘Koṭṭhasuṇā <a name="V7.0306"></a> suṇopi ca, tuliyā naḷasannibhā;</p>
  5054. <p class="gathalast">Cāmarī calanī laṅghī, jhāpitā makkaṭā picu.</p>
  5055. <p class="hangnum"><a name="para2064"></a><span class="paranum">2064</span>.</p>
  5056. <p class="gatha1"> ‘‘Kakkaṭā <a name="P6.0538"></a> kaṭamāyā ca, ikkā goṇasirā bahū;</p>
  5057. <p class="gathalast">Khaggā varāhā nakulā, kāḷakettha bahūtaso.</p>
  5058. <p class="hangnum"><a name="para2065"></a><span class="paranum">2065</span>.</p>
  5059. <p class="gatha1"> ‘‘Mahiṃsā soṇasiṅgālā, pampakā ca samantato;</p>
  5060. <p class="gathalast">Ākucchā pacalākā ca, citrakā cāpi dīpiyo.</p>
  5061. <p class="hangnum"><a name="para2066"></a><span class="paranum">2066</span>.</p>
  5062. <p class="gatha1"> ‘‘Pelakā ca vighāsādā, sīhā gogaṇisādakā;</p>
  5063. <p class="gathalast">Aṭṭhapādā ca morā ca, bhassarā ca kukutthakā.</p>
  5064. <p class="hangnum"><a name="para2067"></a><span class="paranum">2067</span>.</p>
  5065. <p class="gatha1"> ‘‘Caṅkorā kukkuṭā nāgā, aññamaññaṃ pakūjino;</p>
  5066. <p class="gathalast">Bakā balākā najjuhā, dindibhā kuñjavājitā.</p>
  5067. <p class="hangnum"><a name="para2068"></a><span class="paranum">2068</span>.</p>
  5068. <p class="gatha1"> ‘‘Byagghinasā lohapiṭṭhā, pampakā jīvajīvakā;</p>
  5069. <p class="gathalast">Kapiñjarā tittirāyo, kulā ca paṭikutthakā.</p>
  5070. <p class="hangnum"><a name="para2069"></a><span class="paranum">2069</span>.</p>
  5071. <p class="gatha1"> ‘‘Mandālakā celakeṭu, bhaṇḍutittiranāmakā;</p>
  5072. <p class="gathalast">Celāvakā piṅgalāyo, goṭakā aṅgahetukā.</p>
  5073. <p class="hangnum"><a name="para2070"></a><span class="paranum">2070</span>.</p>
  5074. <p class="gatha1"> ‘‘Karaviyā ca saggā ca, uhuṅkārā ca kukkuhā;</p>
  5075. <p class="gathalast">Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, nānāsaranikūjita’’nti.</p>
  5076. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">purisālū</span>ti vaḷavāmukhayakkhiniyo. <span class="bld">Rohiccā sarabhā migā</span>ti rohitā ceva sarabhā migā ca. <span class="bld">Koṭṭhasukā</span>ti siṅgālasunakhā. ‘‘Kotthusuṇā’’tipi <a name="M7.0316"></a> pāṭho. <span class="bld">Suṇopi cā</span>ti esāpekā khuddakamigajāti. <span class="bld">Tuliyā</span>ti pakkhibiḷārā. <span class="bld">Naḷasannibhā</span>ti naḷapupphavaṇṇā rukkhasunakhā. <span class="bld">Cāmarī calanī laṅghī</span>ti cāmarīmigā ca calanīmigā ca laṅghīmigā ca. <span class="bld">Jhāpitā makkaṭā</span>ti dve makkaṭajātiyova. <span class="bld">Picū</span>ti sarapariyante gocaraggāhī eko makkaṭo. <span class="bld">Kakkaṭā kaṭamāyā cā</span>ti dve mahāmigā. <span class="bld">Ikkā</span>ti acchā. <span class="bld">Goṇasirā</span>ti araññagoṇā. <span class="bld">Kāḷakettha bahūtaso</span>ti kāḷamigā <a name="V7.0307"></a> nāmettha bahūtaso. <span class="bld">Soṇasiṅgālā</span>ti rukkhasunakhā ca siṅgālā ca. <span class="bld">Pampakā</span>ti assamapadaṃ parikkhipitvā ṭhitā mahāveḷupampakā. <span class="bld">Ākucchā</span>ti godhā. <span class="bld">Pacalākā cā</span>ti gajakumbhamigā. <span class="bld">Citrakā cāpi dīpiyo</span>ti citrakamigā ca dīpimigā ca.</p>
  5077. <p class="bodytext"><span class="bld">Pelakā cā</span>ti sasā. <span class="bld">Vighāsādā</span>ti ete gijjhā sakuṇā. <span class="bld">Sīhā</span>ti kesarasīhā. <span class="bld">Gogaṇisādakā</span>ti gogaṇe gahetvā khādanasīlā duṭṭhamigā. <span class="bld">Aṭṭhapādā</span>ti sarabhā migā. <span class="bld">Bhassarā</span>ti setahaṃsā. <span class="bld">Kukutthakā</span>ti kukutthakasakuṇā. <span class="bld">Caṅkorā</span>ti caṅkorasakuṇā. <span class="bld">Kukkuṭā</span>ti vanakukkuṭā. <span class="bld">Dindibhā kuñjavājitā</span>ti ime tayopi sakuṇāyeva. <span class="bld">Byagghinasā</span>ti senā. <span class="bld">Lohapiṭṭhā</span>ti lohitavaṇṇasakuṇā. <span class="bld">Pampakā</span>ti pampaṭakā. <span class="bld">Kapiñjarā tittirāyo</span>ti kapiñjarā ca tittirā ca. <span class="bld">Kulā ca paṭikutthakā</span>ti imepi dve sakuṇā. <span class="bld">Mandālakā celakeṭū</span>ti mandālakā ceva celakeṭu ca. <span class="bld">Bhaṇḍutittiranāmakā</span>ti bhaṇḍū ca tittirā ca nāmakā ca. <span class="bld">Celāvakā</span> <a name="P6.0539"></a> <span class="bld">piṅgalāyo</span>ti dve sakuṇajātiyo ca, tathā <span class="bld">goṭakā aṅgahetukā. Saggā</span>ti cātakasakuṇā. <span class="bld">Uhuṅkārā</span>ti ulūkā.</p>
  5078. <p class="hangnum"><a name="para2071"></a><span class="paranum">2071</span>.</p>
  5079. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sakuṇā santi, nīlakā mañjubhāṇakā;</p>
  5080. <p class="gathalast">Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.</p>
  5081. <p class="hangnum"><a name="para2072"></a><span class="paranum">2072</span>.</p>
  5082. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sakuṇā santi, dijā mañjussarā sitā;</p>
  5083. <p class="gathalast">Setacchikūṭā bhadrakkhā, aṇḍajā citrapekhuṇā.</p>
  5084. <p class="hangnum"><a name="para2073"></a><span class="paranum">2073</span>.</p>
  5085. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha <a name="M7.0317"></a> sakuṇā santi, dijā mañjussarā sitā;</p>
  5086. <p class="gathalast">Sikhaṇḍī nīlagīvāhi, aññamaññaṃ pakūjino.</p>
  5087. <p class="hangnum"><a name="para2074"></a><span class="paranum">2074</span>.</p>
  5088. <p class="gatha1"> ‘‘Kukutthakā kuḷīrakā, koṭṭhā pokkharasātakā;</p>
  5089. <p class="gathalast">Kālāmeyyā balīyakkhā, kadambā suvasāḷikā.</p>
  5090. <p class="hangnum"><a name="para2075"></a><span class="paranum">2075</span>.</p>
  5091. <p class="gatha1"> ‘‘Haliddā lohitā setā, athettha nalakā bahū;</p>
  5092. <p class="gathalast">Vāraṇā bhiṅgarājā ca, kadambā suvakokilā.</p>
  5093. <p class="hangnum"><a name="para2076"></a><span class="paranum">2076</span>.</p>
  5094. <p class="gatha1"> ‘‘Ukkusā <a name="V7.0308"></a> kurarā haṃsā, āṭā parivadentikā;</p>
  5095. <p class="gathalast">Pākahaṃsā atibalā, najjuhā jīvajīvakā.</p>
  5096. <p class="hangnum"><a name="para2077"></a><span class="paranum">2077</span>.</p>
  5097. <p class="gatha1"> ‘‘Pārevatā ravihaṃsā, cakkavākā nadīcarā;</p>
  5098. <p class="gathalast">Vāraṇābhirudā rammā, ubho kālūpakūjino.</p>
  5099. <p class="hangnum"><a name="para2078"></a><span class="paranum">2078</span>.</p>
  5100. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā;</p>
  5101. <p class="gathalast">Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.</p>
  5102. <p class="hangnum"><a name="para2079"></a><span class="paranum">2079</span>.</p>
  5103. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā;</p>
  5104. <p class="gathalast">Sabbe mañjū nikūjanti, mucalindamubhato saraṃ.</p>
  5105. <p class="hangnum"><a name="para2080"></a><span class="paranum">2080</span>.</p>
  5106. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sakuṇā santi, karaviyā nāma te dijā;</p>
  5107. <p class="gathalast">Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.</p>
  5108. <p class="hangnum"><a name="para2081"></a><span class="paranum">2081</span>.</p>
  5109. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sakuṇā santi, karaviyā nāma te dijā;</p>
  5110. <p class="gathalast">Sabbe mañjū nikūjanti, mucalindamubhato saraṃ.</p>
  5111. <p class="hangnum"><a name="para2082"></a><span class="paranum">2082</span>.</p>
  5112. <p class="gatha1"> ‘‘Eṇeyyapasadākiṇṇaṃ, nāgasaṃsevitaṃ vanaṃ;</p>
  5113. <p class="gathalast">Nānālatāhi sañchannaṃ, kadalīmigasevitaṃ.</p>
  5114. <p class="hangnum"><a name="para2083"></a><span class="paranum">2083</span>.</p>
  5115. <p class="gatha1"> ‘‘Athettha sāsapo bahuko, nīvāro varako bahu;</p>
  5116. <p class="gathalast">Sāli akaṭṭhapāko ca, ucchu tattha anappako.</p>
  5117. <p class="hangnum"><a name="para2084"></a><span class="paranum">2084</span>.</p>
  5118. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ ekapadī eti, ujuṃ gacchati assamaṃ;</p>
  5119. <p class="gatha2">Khudaṃ pipāsaṃ aratiṃ, tattha patto na vindati;</p>
  5120. <p class="gathalast">Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.</p>
  5121. <p class="hangnum"><a name="para2085"></a><span class="paranum">2085</span>.</p>
  5122. <p class="gatha1"> ‘‘Dhārento <a name="M7.0318"></a> brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ;</p>
  5123. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.</p>
  5124. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0309"></a><a name="P6.0540"></a> <span class="bld">nīlakā</span>ti citrarājipattā. <span class="bld">Mañjūssarā sitā</span>ti nibaddhamadhurassarā. <span class="bld">Setacchikūṭā bhadrakkhā</span>ti ubhayapassesu setehi akkhikūṭehi samannāgatā sundarakkhā. <span class="bld">Citrapekhuṇā</span>ti vicitrapattā. <span class="bld">Kuḷīrakā</span>ti kakkaṭakā. <span class="bld">Koṭṭhā</span>tiādayo sakuṇāva. <span class="bld">Vāraṇā</span>ti hatthiliṅgasakuṇā. <span class="bld">Kadambā</span>ti mahākadambā gahitā. <span class="bld">Suvakokilā</span>ti kokilehi saddhiṃ vicaraṇasuvakā ceva kokilā ca. <span class="bld">Ukkusā</span>ti kāḷakurarā. <span class="bld">Kurarā</span>ti setakurarā. <span class="bld">Haṃsā</span>ti sakuṇahaṃsā. <span class="bld">Āṭā</span>ti dabbisaṇṭhānamukhasakuṇā. <span class="bld">Parivadentikā</span>ti ekā sakuṇajāti. <span class="bld">Vāraṇābhirudā rammā</span>ti rammābhirudā vāraṇā. <span class="bld">Ubho kālūpakūjino</span>ti sāyaṃ pāto pabbatapādaṃ ekaninnādaṃ karontā nikūjanti. <span class="bld">Eṇeyyapasadākiṇṇa</span>nti eṇeyyamigehi ca pasadamigehi ca ākiṇṇaṃ. <span class="bld">Tattha patto na vindatī</span>ti brāhmaṇa, vessantarassa assamapadaṃ patto puriso tattha assame chātakaṃ vā pānīyapipāsaṃ vā ukkaṇṭhitaṃ vā na paṭilabhati.</p>
  5125. <p class="hangnum"><a name="para2086"></a><span class="paranum">2086</span>.</p>
  5126. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ sutvā brahmabandhu, isiṃ katvā padakkhiṇaṃ;</p>
  5127. <p class="gathalast">Udaggacitto pakkāmi, yattha vessantaro ahū’’ti.</p>
  5128. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yattha vessantaro ahū</span>ti yasmiṃ ṭhāne vessantaro ahosi, taṃ ṭhānaṃ gatoti.</p>
  5129. <p class="centered">Mahāvanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  5130. <p class="subhead">Dārakapabbavaṇṇanā</p>
  5131. <p class="bodytext">Jūjakopi accutatāpasena kathitamaggena gacchanto caturassapokkharaṇiṃ patvā cintesi ‘‘ajja atisāyanho, idāni maddī araññato āgamissati. Mātugāmo hi nāma dānassa antarāyakaro hoti, sve tassā araññaṃ gatakāle assamaṃ gantvā vessantaraṃ upasaṅkamitvā dārake yācitvā tāya anāgatāya te <a name="M7.0319"></a> gahetvā pakkamissāmī’’ti. Athassa avidūre ekaṃ sānupabbataṃ āruyha ekasmiṃ phāsukaṭṭhāne nipajji. Taṃ pana rattiṃ paccūsakāle maddī supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – eko puriso kaṇho dve kāsāyāni paridahitvā dvīsu kaṇṇesu rattamālaṃ piḷandhitvā āvudhahattho tajjento āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā maddiṃ jaṭāsu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ uttānakaṃ pātetvā viravantiyā tassā dve akkhīni uppāṭetvā bāhāni chinditvā uraṃ bhinditvā paggharantalohitabinduṃ hadayamaṃsaṃ ādāya pakkāmīti. Sā pabujjhitvā bhītatasitā ‘‘pāpako supino me diṭṭho, supinapāṭhako pana vessantarena <a name="V7.0310"></a> sadiso nāma natthi, pucchissāmi na’’nti cintetvā <a name="P6.0541"></a> paṇṇasālaṃ gantvā mahāsattassa paṇṇasāladvāraṃ ākoṭesi. Mahāsatto ‘‘ko eso’’ti āha. ‘‘Ahaṃ deva, maddī’’ti. ‘‘Bhadde, amhākaṃ katikavattaṃ bhinditvā kasmā akāle āgatāsī’’ti. ‘‘Deva, nāhaṃ kilesavasena āgacchāmi, apica kho pana me pāpako supino diṭṭho’’ti. ‘‘Tena hi kathehi, maddī’’ti. Sā attanā diṭṭhaniyāmeneva kathesi.</p>
  5132. <p class="bodytext">Mahāsattopi supinaṃ pariggaṇhitvā ‘‘mayhaṃ dānapāramī pūrissati, sve maṃ yācako āgantvā putte yācissati, maddiṃ assāsetvā uyyojessāmī’’ti cintetvā ‘‘maddi, tava dussayanadubbhojanehi cittaṃ āluḷitaṃ bhavissati, mā bhāyī’’ti saṃmohetvā assāsetvā uyyojesi. Sā vibhātāya rattiyā sabbaṃ kattabbakiccaṃ katvā dve putte āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘tātā, ajja me dussupino diṭṭho, appamattā bhaveyyāthā’’ti ovaditvā ‘‘deva, tumhe dvīsu kumāresu appamattā hothā’’ti mahāsattaṃ putte paṭicchāpetvā pacchikhaṇittiādīni ādāya assūni puñchantī mūlaphalāphalatthāya vanaṃ pāvisi. Tadā jūjakopi ‘‘idāni maddī araññaṃ gatā bhavissatī’’ti sānupabbatā oruyha ekapadikamaggena assamābhimukho pāyāsi. Mahāsattopi paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake suvaṇṇapaṭimā viya nisinno ‘‘idāni yācako āgamissatī’’ti pipāsito viya surāsoṇḍo tassāgamanamaggaṃ olokentova nisīdi. Puttāpissa pādamūle kīḷanti. So maggaṃ olokento brāhmaṇaṃ āgacchantaṃ disvā satta māse nikkhittaṃ dānadhuraṃ ukkhipanto viya ‘ehi, tvaṃ bho brāhmaṇā’’ti somanassajāto jālikumāraṃ āmantento imaṃ gāthamāha –</p>
  5133. <p class="hangnum"><a name="para2087"></a><span class="paranum">2087</span>.</p>
  5134. <p class="gatha1"> ‘‘Uṭṭhehi <a name="M7.0320"></a> jāli patiṭṭha, porāṇaṃ viya dissati;</p>
  5135. <p class="gathalast">Brāhmaṇaṃ viya passāmi, nandiyo mābhikīrare’’ti.</p>
  5136. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">porāṇaṃ viya dissatī</span>ti pubbe jetuttaranagare nānādisāhi yācakānaṃ āgamanaṃ viya ajja yācakānaṃ āgamanaṃ dissati. <span class="bld">Nandiyo mābhikīrare</span>ti etassa brāhmaṇassa diṭṭhakālato paṭṭhāya maṃ somanassāni abhikīranti, ghammābhitattassa purisassa sīse sītūdakaghaṭasahassehi abhisecanakālo viya jātoti.</p>
  5137. <p class="bodytext">Taṃ sutvā kumāro āha –</p>
  5138. <p class="hangnum"><a name="para2088"></a><span class="paranum">2088</span>.</p>
  5139. <p class="gatha1"> ‘‘Ahampi <a name="V7.0311"></a><a name="P6.0542"></a> tāta passāmi, yo so brahmāva dissati;</p>
  5140. <p class="gathalast">Addhiko viya āyāti, atithī no bhavissatī’’ti.</p>
  5141. <p class="bodytext">Vatvā ca pana kumāro mahāsattassa apacitiṃ karonto uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṃ paccuggantvā parikkhāraggahaṇaṃ āpucchi. Brāhmaṇo taṃ olokento ‘‘ayaṃ vessantarassa putto jālikumāro nāma bhavissati, ādito paṭṭhāyeva pharusavacanaṃ kathessāmī’’ti cintetvā ‘‘apehi apehī’’ti accharaṃ pahari. Kumāro apagantvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo atipharuso, kiṃ nu kho’’ti tassa sarīraṃ olokento aṭṭhārasa purisadose passi. Brāhmaṇopi bodhisattaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ karonto āha –</p>
  5142. <p class="hangnum"><a name="para2089"></a><span class="paranum">2089</span>.</p>
  5143. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;</p>
  5144. <p class="gathalast">Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.</p>
  5145. <p class="hangnum"><a name="para2090"></a><span class="paranum">2090</span>.</p>
  5146. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  5147. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.</p>
  5148. <p class="bodytext">Bodhisattopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –</p>
  5149. <p class="hangnum"><a name="para2091"></a><span class="paranum">2091</span>.</p>
  5150. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalañceva no brahme, atho brahme anāmayaṃ;</p>
  5151. <p class="gathalast">Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.</p>
  5152. <p class="hangnum"><a name="para2092"></a><span class="paranum">2092</span>.</p>
  5153. <p class="gatha1"> ‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsavā;</p>
  5154. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā amhaṃ na vijjati.</p>
  5155. <p class="hangnum"><a name="para2093"></a><span class="paranum">2093</span>.</p>
  5156. <p class="gatha1"> ‘‘Satta <a name="M7.0321"></a> no māse vasataṃ, araññe jīvasokinaṃ;</p>
  5157. <p class="gatha2">Imampi paṭhamaṃ passāma, brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ;</p>
  5158. <p class="gathalast">Ādāya veḷuvaṃ daṇḍaṃ, aggihuttaṃ kamaṇḍaluṃ.</p>
  5159. <p class="hangnum"><a name="para2094"></a><span class="paranum">2094</span>.</p>
  5160. <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ te mahābrahme, atho te adurāgataṃ;</p>
  5161. <p class="gathalast">Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.</p>
  5162. <p class="hangnum"><a name="para2095"></a><span class="paranum">2095</span>.</p>
  5163. <p class="gatha1"> ‘‘Tiṇḍukāni <a name="V7.0312"></a> piyālāni, madhuke kāsumāriyo;</p>
  5164. <p class="gathalast">Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṃ varaṃ.</p>
  5165. <p class="hangnum"><a name="para2096"></a><span class="paranum">2096</span>.</p>
  5166. <p class="gatha1"> ‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;</p>
  5167. <p class="gathalast">Tato piva mahābrahme, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.</p>
  5168. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā mahāsatto ‘‘ayaṃ brāhmaṇo na akāraṇena imaṃ brahāraññaṃ āgato, āgamanakāraṇaṃ papañcaṃ akatvā pucchissāmi na’’nti cintetvā imaṃ gāthamāha –</p>
  5169. <p class="hangnum"><a name="para2097"></a><span class="paranum">2097</span>.</p>
  5170. <p class="gatha1"> ‘‘Atha <a name="P6.0543"></a> tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā;</p>
  5171. <p class="gathalast">Anuppatto brahāraññaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.</p>
  5172. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vaṇṇenā</span>ti kāraṇena. <span class="bld">Hetunā</span>ti paccayena.</p>
  5173. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  5174. <p class="hangnum"><a name="para2098"></a><span class="paranum">2098</span>.</p>
  5175. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā vārivaho pūro, sabbakālaṃ na khīyati;</p>
  5176. <p class="gathalast">Evaṃ taṃ yācitāgacchiṃ, putte me dehi yācito’’ti.</p>
  5177. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vārivaho</span>ti pañcasu mahānadīsu udakavāho. <span class="bld">Na khīyatī</span>ti pipāsitehi āgantvā hatthehipi bhājanehipi ussiñcitvā piviyamāno na khīyati. <span class="bld">Evaṃ taṃ yācitāgacchi</span>nti tvampi saddhāya pūritattā evarūpoyevāti maññamāno ahaṃ taṃ yācituṃ āgacchiṃ. <span class="bld">Putte me dehi yācito</span>ti mayā yācito tava putte mayhaṃ dāsatthāya dehīti.</p>
  5178. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto somanassajāto pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya pabbatapādaṃ unnādento imā gāthā āha –</p>
  5179. <p class="hangnum"><a name="para2099"></a><span class="paranum">2099</span>.</p>
  5180. <p class="gatha1"> ‘‘Dadāmi <a name="M7.0322"></a> na vikampāmi, issaro naya brāhmaṇa;</p>
  5181. <p class="gathalast">Pāto gatā rājaputtī, sāyaṃ uñchāto ehiti.</p>
  5182. <p class="hangnum"><a name="para2100"></a><span class="paranum">2100</span>.</p>
  5183. <p class="gatha1"> ‘‘Ekarattiṃ <a name="V7.0313"></a> vasitvāna, pāto gacchasi brāhmaṇa;</p>
  5184. <p class="gathalast">Tassā nhāte upaghāte, atha ne māladhārine.</p>
  5185. <p class="hangnum"><a name="para2101"></a><span class="paranum">2101</span>.</p>
  5186. <p class="gatha1"> ‘‘Ekarattiṃ vasitvāna, pāto gacchasi brāhmaṇa;</p>
  5187. <p class="gatha2">Nānāpupphehi sañchanne, nānāgandhehi bhūsite;</p>
  5188. <p class="gathalast">Nānāmūlaphalākiṇṇe, gaccha svādāya brāhmaṇā’’ti.</p>
  5189. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">issaro</span>ti tvaṃ mama puttānaṃ issaro sāmiko hutvā ete naya, apica kho panekaṃ kāraṇaṃ atthi. Etesaṃ mātā rājaputtī phalāphalatthāya pāto gatā sāyaṃ araññato āgamissati, tāya ānītāni madhuraphalāphalāni bhuñjitvā idheva ṭhāne ajjekarattiṃ vasitvā pātova dārake gahetvā gamissasi. <span class="bld">Tassā nhāte</span>ti tāya nhāpite. <span class="bld">Upaghāte</span>ti sīsamhi upasiṅghite. <span class="bld">Atha ne māladhārine</span>ti atha ne vicitrāya mālāya alaṅkate taṃ mālaṃ vahamāne. Pāḷipotthakesu pana ‘‘atha ne māladhārino’’ti likhitaṃ, tassattho na vicārito. <span class="bld">Nānāmūlaphalākiṇṇe</span>ti magge pātheyyatthāya dinnehi nānāmūlaphalāphalehi ākiṇṇe.</p>
  5190. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  5191. <p class="hangnum"><a name="para2102"></a><span class="paranum">2102</span>.</p>
  5192. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="P6.0544"></a> vāsamabhirocāmi, gamanaṃ mayha ruccati;</p>
  5193. <p class="gathalast">Antarāyopi me assa, gacchaññeva rathesabha.</p>
  5194. <p class="hangnum"><a name="para2103"></a><span class="paranum">2103</span>.</p>
  5195. <p class="gatha1"> ‘‘Na hetā yācayogī naṃ, antarāyassa kāriyā;</p>
  5196. <p class="gathalast">Itthiyo mantaṃ jānanti, sabbaṃ gaṇhanti vāmato.</p>
  5197. <p class="hangnum"><a name="para2104"></a><span class="paranum">2104</span>.</p>
  5198. <p class="gatha1"> ‘‘Saddhāya dānaṃ dadato, māsaṃ adakkhi mātaraṃ;</p>
  5199. <p class="gathalast">Antarāyampi sā kayirā, gacchaññeva rathesabha.</p>
  5200. <p class="hangnum"><a name="para2105"></a><span class="paranum">2105</span>.</p>
  5201. <p class="gatha1"> ‘‘Āmantayassu te putte, mā te mātaramaddasuṃ;</p>
  5202. <p class="gathalast">Saddhāya dānaṃ dadato, evaṃ puññaṃ pavaḍḍhati.</p>
  5203. <p class="hangnum"><a name="para2106"></a><span class="paranum">2106</span>.</p>
  5204. <p class="gatha1"> ‘‘Āmantayassu <a name="V7.0314"></a><a name="M7.0323"></a> te putte, mā te mātaramaddasuṃ;</p>
  5205. <p class="gathalast">Mādisassa dhanaṃ datvā, rāja saggaṃ gamissasī’’ti.</p>
  5206. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na hetā yācayogī na</span>nti ettha <span class="bld">na</span>nti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, etā itthiyo ca nāma na hi yācayogī, na yācanāya anucchavikā honti, kevalaṃ antarāyassa kāriyā dāyakānaṃ puññantarāyaṃ, yācakānañca lābhantarāyaṃ karontīti. <span class="bld">Itthiyo manta</span>nti itthī māyaṃ nāma jānanti. <span class="bld">Vāmato</span>ti sabbaṃ vāmato gaṇhanti, na dakkhiṇato. <span class="bld">Saddhāya dānaṃ dadato</span>ti kammañca phalañca saddahitvā dānaṃ dadato. <span class="bld">Māsa</span>nti mā etesaṃ mātaraṃ adakkhi. <span class="bld">Kayirā</span>ti kareyya. <span class="bld">Āmantayassū</span>ti jānāpehi, mayā saddhiṃ pesehīti vadati. <span class="bld">Dadato</span>ti dadantassa.</p>
  5207. <p class="bodytext">Vessantaro āha –</p>
  5208. <p class="hangnum"><a name="para2107"></a><span class="paranum">2107</span>.</p>
  5209. <p class="gatha1"> ‘‘Sace tvaṃ nicchase daṭṭhuṃ, mama bhariyaṃ patibbataṃ;</p>
  5210. <p class="gathalast">Ayyakassapi dassehi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5211. <p class="hangnum"><a name="para2108"></a><span class="paranum">2108</span>.</p>
  5212. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre disvāna, mañjuke piyabhāṇine;</p>
  5213. <p class="gathalast">Patīto sumano vitto, bahuṃ dassati te dhana’’nti.</p>
  5214. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ayyakassā</span>ti mayhaṃ pituno sañjayamahārājassa dvinnaṃ kumārānaṃ ayyakassa. <span class="bld">Dassati te dhana</span>nti so rājā tuyhaṃ bahuṃ dhanaṃ dassati.</p>
  5215. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  5216. <p class="hangnum"><a name="para2109"></a><span class="paranum">2109</span>.</p>
  5217. <p class="gatha1"> ‘‘Acchedanassa bhāyāmi, rājaputta suṇohi me;</p>
  5218. <p class="gatha2">Rājadaṇḍāya maṃ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā;</p>
  5219. <p class="gathalast">Jino dhanañca dāse ca, gārayhassa brahmabandhuyā’’ti.</p>
  5220. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">acchedanassā</span>ti acchinditvā gahaṇassa bhāyāmi. <span class="bld">Rājadaṇḍāya maṃ dajjā</span>ti ‘‘ayaṃ brāhmaṇo <a name="V7.0315"></a> dārakacoro, daṇḍamassa dethā’’ti evaṃ daṇḍatthāya maṃ amaccānaṃ <a name="P6.0545"></a> dadeyya. <span class="bld">Gārayhassa brahmabandhuyā</span>ti kevalaṃ brāhmaṇiyāva garahitabbo bhavissāmīti.</p>
  5221. <p class="bodytext">Vessantaro <a name="M7.0324"></a> āha –</p>
  5222. <p class="hangnum"><a name="para2110"></a><span class="paranum">2110</span>.</p>
  5223. <p class="gatha1"> ‘‘Ime kumāre disvāna, mañjuke piyabhāṇine;</p>
  5224. <p class="gatha2">Dhamme ṭhito mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano;</p>
  5225. <p class="gathalast">Laddhā pītisomanassaṃ, bahuṃ dassati te dhana’’nti.</p>
  5226. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  5227. <p class="hangnum"><a name="para2111"></a><span class="paranum">2111</span>.</p>
  5228. <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ tampi karissāmi, yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi;</p>
  5229. <p class="gathalast">Dārakeva ahaṃ nessaṃ, brāhmaṇyā paricārake’’ti.</p>
  5230. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dārakevā</span>ti alaṃ mayhaṃ aññena dhanena, ahaṃ ime dārakeva attano brāhmaṇiyā paricārake nessāmīti.</p>
  5231. <p class="bodytext">Taṃ tassa pharusavacanaṃ sutvā dārakā bhītā palāyitvā piṭṭhipaṇṇasālaṃ gantvā tatopi palāyitvā gumbagahane nilīyitvā tatrāpi jūjakenāgantvā gahitā viya attānaṃ sampassamānā kampantā katthaci ṭhātuṃ asamatthā ito cito ca dhāvitvā caturassapokkharaṇitīraṃ gantvā daḷhaṃ vākacīraṃ nivāsetvā udakaṃ oruyha pokkharapattaṃ sīse ṭhapetvā udakena paṭicchannā hutvā aṭṭhaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5232. <p class="hangnum"><a name="para2112"></a><span class="paranum">2112</span>.</p>
  5233. <p class="gatha1"> ‘‘Tato kumārā byathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ;</p>
  5234. <p class="gathalast">Tena tena padhāviṃsu, jālī kaṇhājinā cubho’’ti.</p>
  5235. <p class="bodytext">Jūjakopi kumāre adisvā bodhisattaṃ apasādesi ‘‘bho vessantara, idāneva tvaṃ mayhaṃ dārake datvā mayā ‘nāhaṃ jetuttaranagaraṃ gamissāmi, dārake mama brāhmaṇiyā paricārake nessāmī’ti vutte iṅghitasaññaṃ datvā putte palāpetvā ajānanto viya nisinno, natthi maññe lokasmiṃ tayā sadiso musāvādī’’ti. Taṃ sutvā mahāsatto pakampitacitto hutvā ‘‘dārakā palātā <a name="V7.0316"></a> bhavissantī’’ti cintetvā ‘‘bho brāhmaṇa, mā cintayi, ānessāmi te kumāre’’ti uṭṭhāya piṭṭhipaṇṇasālaṃ gantvā tesaṃ vanagahanaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā <a name="P6.0546"></a> padavalañjānusārena pokkharaṇitīraṃ gantvā udake otiṇṇapadaṃ disvā ‘‘kumārā udakaṃ oruyha ṭhitā bhavissantī’’ti ñatvā ‘‘tāta, jālī’’ti pakkosanto imaṃ gāthādvayamāha –</p>
  5236. <p class="hangnum"><a name="para2113"></a><span class="paranum">2113</span>.</p>
  5237. <p class="gatha1"> ‘‘Ehi <a name="M7.0325"></a> tāta piyaputta, pūretha mama pāramiṃ;</p>
  5238. <p class="gathalast">Hadayaṃ mebhisiñcetha, karotha vacanaṃ mama.</p>
  5239. <p class="hangnum"><a name="para2114"></a><span class="paranum">2114</span>.</p>
  5240. <p class="gatha1"> ‘‘Yānā nāvā ca me hotha, acalā bhavasāgare;</p>
  5241. <p class="gathalast">Jātipāraṃ tarissāmi, santāressaṃ sadevaka’’nti.</p>
  5242. <p class="bodytext">Kumāro pitu vacanaṃ sutvā ‘‘brāhmaṇo maṃ yathāruci karotu, pitarā saddhiṃ dve kathā na kathessāmī’’ti sīsaṃ nīharitvā pokkharapattāni viyūhitvā udakā uttaritvā mahāsattassa dakkhiṇapāde nipatitvā gopphakasandhiṃ daḷhaṃ gahetvā parodi. Atha naṃ mahāsatto āha ‘‘tāta, bhaginī te kuhi’’nti. ‘‘Tāta, ime sattā nāma bhaye uppanne attānameva rakkhantī’’ti. Atha mahāsatto ‘‘puttehi me katikā katā bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘ehi amma kaṇhe’’ti pakkosanto gāthādvayamāha –</p>
  5243. <p class="hangnum"><a name="para2115"></a><span class="paranum">2115</span>.</p>
  5244. <p class="gatha1"> ‘‘Ehi amma piyadhīti, pūretha mama pāramiṃ;</p>
  5245. <p class="gathalast">Hadayaṃ mebhisiñcetha, karotha vacanaṃ mama.</p>
  5246. <p class="hangnum"><a name="para2116"></a><span class="paranum">2116</span>.</p>
  5247. <p class="gatha1"> ‘‘Yānā nāvā ca me hotha, acalā bhavasāgare;</p>
  5248. <p class="gathalast">Jātipāraṃ tarissāmi, uddharissaṃ sadevaka’’nti.</p>
  5249. <p class="bodytext">Sāpi ‘‘pitarā saddhiṃ dve kathā na kathessāmī’’ti tatheva udakā uttaritvā mahāsattassa vāmapāde nipatitvā gopphakasandhiṃ daḷhaṃ gahetvā parodi. Tesaṃ assūni mahāsattassa phullapadumavaṇṇe pādapiṭṭhe patanti. Tassa assūni tesaṃ suvaṇṇaphalakasadisāya piṭṭhiyā patanti. Atha mahāsatto kumāre uṭṭhāpetvā assāsetvā ‘‘tāta, jāli kiṃ tvaṃ mama dānavittakabhāvaṃ na jānāsi, ajjhāsayaṃ me, tāta, matthakaṃ pāpehī’’ti vatvā goṇe agghāpento viya tattheva ṭhito kumāre agghāpesi. So kira puttaṃ āmantetvā āha ‘‘tāta, jāli <a name="V7.0317"></a> tvaṃ bhujisso hotukāmo brāhmaṇassa nikkhasahassaṃ <a name="P6.0547"></a> datvā bhujisso bhaveyyāsi, bhaginī kho pana te uttamarūpadharā, koci nīcajātiko brāhmaṇassa kiñcideva dhanaṃ datvā tava bhaginiṃ bhujissaṃ katvā jātisambhedaṃ kareyya, aññatraraññā sabbasatadāyako nāma natthi, tasmā bhaginī te bhujissā hotukāmā <a name="M7.0326"></a> brāhmaṇassa dāsasataṃ dāsīsataṃ hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ nikkhasatanti evaṃ sabbasatāni datvā bhujissā hotū’’ti evaṃ kumāre agghāpetvā samassāsetvā assamapadaṃ gantvā kamaṇḍalunā udakaṃ gahetvā ‘‘ehi vata, bho brāhmaṇā’’ti āmantetvā sabbaññutaññāṇassa paccayo hotūti patthanaṃ katvā udakaṃ pātetvā ‘‘ambho brāhmaṇa, puttehi me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyatara’’nti pathaviṃ unnādento brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5250. <p class="hangnum"><a name="para2117"></a><span class="paranum">2117</span>.</p>
  5251. <p class="gatha1"> ‘‘Tato kumāre ādāya, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho;</p>
  5252. <p class="gathalast">Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.</p>
  5253. <p class="hangnum"><a name="para2118"></a><span class="paranum">2118</span>.</p>
  5254. <p class="gatha1"> ‘‘Tato kumāre ādāya, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho;</p>
  5255. <p class="gathalast">Brāhmaṇassa adā vitto, puttake dānamuttamaṃ.</p>
  5256. <p class="hangnum"><a name="para2119"></a><span class="paranum">2119</span>.</p>
  5257. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  5258. <p class="gathalast">Yaṃ kumāre padinnamhi, medanī sampakampatha.</p>
  5259. <p class="hangnum"><a name="para2120"></a><span class="paranum">2120</span>.</p>
  5260. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  5261. <p class="gatha2">Yaṃ pañjalikato rājā, kumāre sukhavacchite;</p>
  5262. <p class="gathalast">Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.</p>
  5263. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vitto</span>ti pītisomanassajāto hutvā. <span class="bld">Tadāsi yaṃ bhiṃsanaka</span>nti tadā dānatejena unnadantī mahāpathavī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mattavāraṇo viya gajjamānā kampi, sāgaro saṅkhubhi. Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā vaṅkapabbatābhimukho aṭṭhāsi. Sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi. Yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi. Pathavisaddena devo gajjanto khaṇikavassaṃ vassi, akālavijjulatā nicchariṃsu. Himavantavāsino sīhādayo sakalahimavantaṃ ekaninnādaṃ kariṃsūti evarūpaṃ bhiṃsanakaṃ ahosi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘medanī sampakampathā’’ti ettakameva vuttaṃ<a name="V7.0318"></a>. <span class="bld">Ya</span>nti yadā. <span class="bld">Sukhavacchite</span>ti sukhavasite sukhasaṃvaḍḍhite. <span class="bld">Adā dāna</span>nti ambho brāhmaṇa, puttehi me sataguṇena sahassaguṇena <a name="M7.0327"></a> satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataranti tassatthāya adāsi.</p>
  5264. <p class="bodytext">Mahāsatto <a name="P6.0548"></a> dānaṃ datvā ‘‘sudinnaṃ vata me dāna’’nti pītiṃ uppādetvā kumāre olokentova aṭṭhāsi. Jūjakopi vanagumbaṃ pavisitvā valliṃ dantehi chinditvā ādāya kumārassa dakkhiṇahatthaṃ kumārikāya vāmahatthena saddhiṃ ekato bandhitvā tameva vallikoṭiṃ gahetvā pothayamāno pāyāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5265. <p class="hangnum"><a name="para2121"></a><span class="paranum">2121</span>.</p>
  5266. <p class="gatha1"> ‘‘Tato so brāhmaṇo luddo, lataṃ dantehi chindiya;</p>
  5267. <p class="gathalast">Latāya hatthe bandhitvā, latāya anumajjatha.</p>
  5268. <p class="hangnum"><a name="para2122"></a><span class="paranum">2122</span>.</p>
  5269. <p class="gatha1"> ‘‘Tato so rajjumādāya, daṇḍañcādāya brāhmaṇo;</p>
  5270. <p class="gathalast">Ākoṭayanto te neti, sivirājassa pekkhato’’ti.</p>
  5271. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sivirājassā</span>ti vessantarassa.</p>
  5272. <p class="bodytext">Tesaṃ pahaṭapahaṭaṭṭhāne chavi chijjati, lohitaṃ paggharati. Paharaṇakāle aññamaññassa piṭṭhiṃ dadanti. Athekasmiṃ visamaṭṭhāne brāhmaṇo pakkhalitvā pati. Kumārānaṃ muduhatthehi baddhavalli gaḷitvā gatā. Te rodamānā palāyitvā mahāsattassa santikaṃ āgamaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5273. <p class="hangnum"><a name="para2123"></a><span class="paranum">2123</span>.</p>
  5274. <p class="gatha1"> ‘‘Tato kumārā pakkāmuṃ, brāhmaṇassa pamuñciya;</p>
  5275. <p class="gathalast">Assupuṇṇehi nettehi, pitaraṃ so udikkhati.</p>
  5276. <p class="hangnum"><a name="para2124"></a><span class="paranum">2124</span>.</p>
  5277. <p class="gatha1"> ‘‘Vedhamassatthapattaṃva, pitu pādāni vandati;</p>
  5278. <p class="gathalast">Pitu pādāni vanditvā, idaṃ vacanamabravi.</p>
  5279. <p class="hangnum"><a name="para2125"></a><span class="paranum">2125</span>.</p>
  5280. <p class="gatha1"> ‘‘Ammā ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi;</p>
  5281. <p class="gathalast">Yāva ammampi passemu, atha no tāta dassasi.</p>
  5282. <p class="hangnum"><a name="para2126"></a><span class="paranum">2126</span>.</p>
  5283. <p class="gatha1"> ‘‘Ammā <a name="V7.0319"></a> ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi;</p>
  5284. <p class="gatha2">Mā no tvaṃ tāta adadā, yāva ammāpi etu no;</p>
  5285. <p class="gathalast">Tadāyaṃ brāhmaṇo kāmaṃ, vikkiṇātu hanātu vā.</p>
  5286. <p class="hangnum"><a name="para2127"></a><span class="paranum">2127</span>.</p>
  5287. <p class="gatha1"> ‘‘Balaṅkapādo <a name="M7.0328"></a> andhanakho, atho ovaddhapiṇḍiko;</p>
  5288. <p class="gathalast">Dīghuttaroṭṭho capalo, kaḷāro bhagganāsako.</p>
  5289. <p class="hangnum"><a name="para2128"></a><span class="paranum">2128</span>.</p>
  5290. <p class="gatha1"> ‘‘Kumbhodaro bhaggapiṭṭhi, atho visamacakkhuko;</p>
  5291. <p class="gathalast">Lohamassu haritakeso, valīnaṃ tilakāhato.</p>
  5292. <p class="hangnum"><a name="para2129"></a><span class="paranum">2129</span>.</p>
  5293. <p class="gatha1"> ‘‘Piṅgalo ca vinato ca, vikaṭo ca brahā kharo;</p>
  5294. <p class="gathalast">Ajināni ca sannaddho, amanusso bhayānako.</p>
  5295. <p class="hangnum"><a name="para2130"></a><span class="paranum">2130</span>.</p>
  5296. <p class="gatha1"> ‘‘Manusso <a name="P6.0549"></a> udāhu yakkho, maṃsalohitabhojano;</p>
  5297. <p class="gathalast">Gāmā araññamāgamma, dhanaṃ taṃ tāta yācati.</p>
  5298. <p class="hangnum"><a name="para2131"></a><span class="paranum">2131</span>.</p>
  5299. <p class="gatha1"> ‘‘Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasi;</p>
  5300. <p class="gathalast">Asmā nūna te hadayaṃ, āyasaṃ daḷhabandhanaṃ.</p>
  5301. <p class="hangnum"><a name="para2132"></a><span class="paranum">2132</span>.</p>
  5302. <p class="gatha1"> ‘‘Yo no baddhe na jānāsi, brāhmaṇena dhanesinā;</p>
  5303. <p class="gathalast">Accāyikena luddena, yo no gāvova sumbhati.</p>
  5304. <p class="hangnum"><a name="para2133"></a><span class="paranum">2133</span>.</p>
  5305. <p class="gatha1"> ‘‘Idheva acchataṃ kaṇhā, na sā jānāti kismiñci;</p>
  5306. <p class="gathalast">Migīva khirasammattā, yūthā hīnā pakandatī’’ti.</p>
  5307. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">udikkhatī</span>ti so pitu santikaṃ gantvā kampamāno oloketi. <span class="bld">Vedha</span>nti vedhamāno. <span class="bld">Tvañca no tāta, dassasī</span>ti tvañca amhe tāya anāgatāya eva brāhmaṇassa dadāsi, evaṃ mā kari, adhivāsehi tvaṃ tāva. Yāva ammaṃ passemu, atha no tāya diṭṭhakāle tvaṃ puna dassasi. <span class="bld">Vikkiṇātu hanātu vā</span>ti tāta, ammāya āgatakāle esa amhe vikkiṇātu vā hanatu <a name="V7.0320"></a> vā. Yaṃ icchati, taṃ karotu. Apica kho panesa kakkhaḷo pharuso, aṭṭhārasahi purisadosehi samannāgatoti aṭṭhārasa purisadose kathesi.</p>
  5308. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">balaṅkapādo</span>ti patthaṭapādo. <span class="bld">Andhanakho</span>ti pūtinakho. <span class="bld">Ovaddhapiṇḍiko</span>ti heṭṭhāgalitapiṇḍikamaṃso. <span class="bld">Dīghuttaroṭṭho</span>ti mukhaṃ pidahitvā ṭhitena dīghena uttaroṭṭhena samannāgato. <span class="bld">Capalo</span>ti paggharitalālo. <span class="bld">Kaḷāro</span>ti sūkaradāṭhāhi viya nikkhantadantehi samannāgato<a name="M7.0329"></a>. <span class="bld">Bhagganāsako</span>ti bhaggāya visamāya nāsāya samannāgato. <span class="bld">Lohamassū</span>ti tambalohavaṇṇamassu. <span class="bld">Haritakeso</span>ti suvaṇṇavaṇṇavirūḷhakeso. <span class="bld">Valīna</span>nti sarīracammamassa valiggahitaṃ. <span class="bld">Tilakāhato</span>ti kāḷatilakehi parikiṇṇo. <span class="bld">Piṅgalo</span>ti nibbiddhapiṅgalo biḷārakkhisadisehi akkhīhi samannāgato. <span class="bld">Vinato</span>ti kaṭiyaṃ piṭṭhiyaṃ khandheti tīsu ṭhānesu vaṅko. <span class="bld">Vikaṭo</span>ti vikaṭapādo. ‘‘Abaddhasandhī’’tipi vuttaṃ, ‘‘kaṭakaṭā’’ti viravantehi aṭṭhisandhīhi samannāgato. <span class="bld">Brahā</span>ti dīgho. <span class="bld">Amanusso</span>ti na manusso, manussavesena vicarantopi yakkho esa. <span class="bld">Bhayānako</span>ti ativiya bhiṃsanako.</p>
  5309. <p class="bodytext"><span class="bld">Manusso udāhu yakkho</span>ti tāta, sace koci imaṃ brāhmaṇaṃ disvā evaṃ puccheyya ‘‘manussoyaṃ brāhmaṇo, udāhu yakkho’’ti. ‘‘Na manusso, atha kho maṃsalohitabhojano yakkho’’ti vattuṃ yuttaṃ. <span class="bld">Dhanaṃ taṃ tāta yācatī</span>ti tāta, esa amhākaṃ maṃsaṃ khāditukāmo tumhe puttadhanaṃ yācati. <span class="bld">Udikkhasī</span>ti ajjhupekkhasi. <span class="bld">Asmā nūna te hadaya</span>nti tāta, mātāpitūnaṃ hadayaṃ nāma puttesu mudukaṃ hoti, puttānaṃ dukkhaṃ na sahati, tvaṃ ajānanto viya acchasi, tava pana hadayaṃ pāsāṇo viya maññe, atha vā <span class="bld">āyasaṃ daḷhabandhanaṃ. </span> Tena amhākaṃ evarūpe dukkhe uppanne na rujati.</p>
  5310. <p class="bodytext"><span class="bld">Na jānāsī</span>ti ajānanto viya acchasi. <span class="bld">Accāyikena luddenā</span>ti ativiya luddena pamāṇātikkantena. <span class="bld">Yo no</span>ti brāhmaṇena no amhe kaniṭṭhabhātike baddhe bandhite yo tvaṃ na jānāsi. <span class="bld">Sumbhatī</span>ti potheti. <span class="bld">Idheva acchata</span>nti <a name="P6.0550"></a> tāta, ayaṃ kaṇhājinā kiñci dukkhaṃ na jānāti. Yathā nāma khīrasammattā migapotikā yūthā parihīnā mātaraṃ apassantī khīratthāya kandati, evaṃ ammaṃ apassantī kanditvā sussitvā marissati, tasmā maṃyeva brāhmaṇassa dehi, ahaṃ gamissāmi, ayaṃ kaṇhājinā idheva hotūti.</p>
  5311. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V7.0321"></a> vuttepi mahāsatto na kiñci katheti. Tato kumāro mātāpitaro ārabbha paridevanto āha –</p>
  5312. <p class="hangnum"><a name="para2134"></a><span class="paranum">2134</span>.</p>
  5313. <p class="gatha1"> ‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ;</p>
  5314. <p class="gathalast">Yañca ammaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.</p>
  5315. <p class="hangnum"><a name="para2135"></a><span class="paranum">2135</span>.</p>
  5316. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M7.0330"></a> me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ;</p>
  5317. <p class="gathalast">Yañca tātaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.</p>
  5318. <p class="hangnum"><a name="para2136"></a><span class="paranum">2136</span>.</p>
  5319. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati;</p>
  5320. <p class="gathalast">Kaṇhājinaṃ apassantī, kumāriṃ cārudassaniṃ.</p>
  5321. <p class="hangnum"><a name="para2137"></a><span class="paranum">2137</span>.</p>
  5322. <p class="gatha1"> ‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati;</p>
  5323. <p class="gathalast">Kaṇhājinaṃ apassanto, kumāriṃ cārudassaniṃ.</p>
  5324. <p class="hangnum"><a name="para2138"></a><span class="paranum">2138</span>.</p>
  5325. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṃ rucchati assame;</p>
  5326. <p class="gathalast">Kaṇhājinaṃ apassantī, kumāriṃ cārudassaniṃ.</p>
  5327. <p class="hangnum"><a name="para2139"></a><span class="paranum">2139</span>.</p>
  5328. <p class="gatha1"> ‘‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rucchati assame;</p>
  5329. <p class="gathalast">Kaṇhājinaṃ apassanto, kumāriṃ cārudassaniṃ.</p>
  5330. <p class="hangnum"><a name="para2140"></a><span class="paranum">2140</span>.</p>
  5331. <p class="gatha1"> ‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati;</p>
  5332. <p class="gathalast">Aḍḍharatte va ratte vā, nadīva avasucchati.</p>
  5333. <p class="hangnum"><a name="para2141"></a><span class="paranum">2141</span>.</p>
  5334. <p class="gatha1"> ‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati;</p>
  5335. <p class="gathalast">Aḍḍharatte va ratte vā, nadīva avasucchati.</p>
  5336. <p class="hangnum"><a name="para2142"></a><span class="paranum">2142</span>.</p>
  5337. <p class="gatha1"> ‘‘Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā;</p>
  5338. <p class="gathalast">Vividhāni rukkhajātāni, tāni ajja jahāmase.</p>
  5339. <p class="hangnum"><a name="para2143"></a><span class="paranum">2143</span>.</p>
  5340. <p class="gatha1"> ‘‘Assatthā <a name="V7.0322"></a> panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā;</p>
  5341. <p class="gathalast">Vividhāni phalajātāni, tāni ajja jahāmase.</p>
  5342. <p class="hangnum"><a name="para2144"></a><span class="paranum">2144</span>.</p>
  5343. <p class="gatha1"> ‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī;</p>
  5344. <p class="gathalast">Yatthassu pubbe kīḷāma, tāni ajja jahāmase.</p>
  5345. <p class="hangnum"><a name="para2145"></a><span class="paranum">2145</span>.</p>
  5346. <p class="gatha1"> ‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate;</p>
  5347. <p class="gathalast">Yānassu pubbe dhārema, tāni ajja jahāmase.</p>
  5348. <p class="hangnum"><a name="para2146"></a><span class="paranum">2146</span>.</p>
  5349. <p class="gatha1"> ‘‘Vividhāni phalajātāni, asmiṃ uparipabbate;</p>
  5350. <p class="gathalast">Yānassu pubbe bhuñjāma, tāni ajja jahāmase.</p>
  5351. <p class="hangnum"><a name="para2147"></a><span class="paranum">2147</span>.</p>
  5352. <p class="gatha1"> ‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime;</p>
  5353. <p class="gathalast">Yehissu pubbe kīḷāma, tāni ajja jahāmase’’ti.</p>
  5354. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0551"></a><a name="M7.0331"></a> <span class="bld">pumunā</span>ti bhave vicarantena purisena. <span class="bld">Labbhā</span>ti labhitabbaṃ. <span class="bld">Taṃ me dukkhataraṃ ito</span>ti yaṃ me ammaṃ passituṃ alabhantassa dukkhaṃ, taṃ ito pothanadukkhato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṃ. <span class="bld">Rucchatī</span>ti rodissati. <span class="bld">Aḍḍharatte va ratte vā</span>ti aḍḍharatte vā sakalaratte vā amhe saritvā ciraṃ rodissati. <span class="bld">Avasucchatī</span>ti appodakā kunnadī avasussati. Yathā sā khippameva sussati, evaṃ aruṇe uggacchanteyeva sussitvā marissatīti adhippāyenevamāha. <span class="bld">Vedisā</span>ti olambanasākhā. <span class="bld">Tānī</span>ti yesaṃ no mūlapupphaphalāni gaṇhantehi ciraṃ kīḷitaṃ, tāni ajja ubhopi mayaṃ jahāma. <span class="bld">Hatthikā</span>ti tātena amhākaṃ kīḷanatthāya katā hatthikā.</p>
  5355. <p class="bodytext">Taṃ evaṃ paridevamānameva saddhiṃ bhaginiyā jūjako āgantvā pothento gahetvā pakkāmi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5356. <p class="hangnum"><a name="para2148"></a><span class="paranum">2148</span>.</p>
  5357. <p class="gatha1"> ‘‘Nīyamānā kumārā te, pitaraṃ etadabravuṃ;</p>
  5358. <p class="gathalast">Ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava.</p>
  5359. <p class="hangnum"><a name="para2149"></a><span class="paranum">2149</span>.</p>
  5360. <p class="gatha1"> ‘‘Ime <a name="V7.0323"></a> no hatthikā assā, balibaddā ca no ime;</p>
  5361. <p class="gathalast">Tāni ammāya dajjesi, sokaṃ tehi vinessati.</p>
  5362. <p class="hangnum"><a name="para2150"></a><span class="paranum">2150</span>.</p>
  5363. <p class="gatha1"> ‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime;</p>
  5364. <p class="gathalast">Tāni ammā udikkhantī, sokaṃ paṭivinessatī’’ti.</p>
  5365. <p class="bodytext">Tadā bodhisattassa putte ārabbha balavasoko uppajji, hadayamaṃsaṃ uṇhaṃ ahosi. So kesarasīhena gahitamattavāraṇo viya rāhumukhaṃ paviṭṭhacando viya ca kampamāno sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi paṇṇasālaṃ pavisitvā kalunaṃ paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5366. <p class="hangnum"><a name="para2151"></a><span class="paranum">2151</span>.</p>
  5367. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo;</p>
  5368. <p class="gathalast">Paṇṇasālaṃ pavisitvā, kalunaṃ paridevayī’’ti.</p>
  5369. <p class="bodytext">Tato parā mahāsattassa vilāpagāthā honti –</p>
  5370. <p class="hangnum"><a name="para2152"></a><span class="paranum">2152</span>.</p>
  5371. <p class="gatha1"> ‘‘Kaṃ nvajja chātā tasitā, uparucchanti dārakā;</p>
  5372. <p class="gathalast">Sāyaṃ saṃvesanākāle, ko ne dassati bhojanaṃ.</p>
  5373. <p class="hangnum"><a name="para2153"></a><span class="paranum">2153</span>.</p>
  5374. <p class="gatha1"> ‘‘Kaṃ <a name="M7.0332"></a> nvajja chātā tasitā, uparucchanti dārakā;</p>
  5375. <p class="gathalast">Sāyaṃ saṃvesanākāle, ‘ammā chātamha detha no’.</p>
  5376. <p class="hangnum"><a name="para2154"></a><span class="paranum">2154</span>.</p>
  5377. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ <a name="P6.0552"></a> nu pathaṃ gacchanti, pattikā anupāhanā;</p>
  5378. <p class="gathalast">Santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessati.</p>
  5379. <p class="hangnum"><a name="para2155"></a><span class="paranum">2155</span>.</p>
  5380. <p class="gatha1"> ‘‘Kathaṃ nu so na lajjeyya, sammukhā paharaṃ mama;</p>
  5381. <p class="gathalast">Adūsakānaṃ puttānaṃ, alajjī vata brāhmaṇo.</p>
  5382. <p class="hangnum"><a name="para2156"></a><span class="paranum">2156</span>.</p>
  5383. <p class="gatha1"> ‘‘Yopi me dāsidāsassa, añño vā pana pesiyo;</p>
  5384. <p class="gathalast">Tassāpi suvihīnassa, ko lajjī paharissati.</p>
  5385. <p class="hangnum"><a name="para2157"></a><span class="paranum">2157</span>.</p>
  5386. <p class="gatha1"> ‘‘Vārijasseva <a name="V7.0324"></a> me sato, baddhassa kumināmukhe;</p>
  5387. <p class="gathalast">Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti.</p>
  5388. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kaṃ nvajjā</span>ti kaṃ nu ajja. <span class="bld">Uparucchantī</span>ti saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā uparodissanti. <span class="bld">Saṃvesanākāle</span>ti mahājanassa parivesanākāle. <span class="bld">Kone dassatī</span>ti ko nesaṃ bhojanaṃ dassati. <span class="bld">Kathaṃ nu pathaṃ gacchantī</span>ti kathaṃ nu saṭṭhiyojanamaggaṃ gamissanti. <span class="bld">Pattikā</span>ti hatthiyānādīhi virahitā. <span class="bld">Anupāhanā</span>ti upāhanamattenapi viyuttā sukhumālapādā. <span class="bld">Gahessatī</span>ti kilamathavinodanatthāya ko gaṇhissati. <span class="bld">Dāsidāsassā</span>ti dāsiyā dāso assa. <span class="bld">Añño vā pana pesiyo</span>ti tassapi dāso, tassapi dāsoti evaṃ dāsapatidāsaparamparāya ‘‘yo mayhaṃ catuttho pesiyo pesanakārako assa, tassa evaṃ suvihīnassapi ayaṃ vessantarassa dāsapatidāso’’ti ñatvā. <span class="bld">Ko lajjī</span>ti ko lajjāsampanno pahareyya, yuttaṃ nu kho tassa nillajjassa mama putte paharitunti. <span class="bld">Vārijassevā</span>ti kumināmukhe baddhassa macchasseva sato mama. <span class="bld">Apassato</span>ti <span class="bld">a</span>-kāro nipātamatto, passantasseva piyaputte akkosati ceva paharati ca, aho vata dāruṇoti.</p>
  5389. <p class="bodytext">Athassa kumāresu sinehena evaṃ parivitakko udapādi ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mama putte ativiya viheṭheti, sokaṃ sandhāretuṃ na sakkomi, brāhmaṇaṃ anubandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā ānessāmi te kumāre’’ti<a name="M7.0333"></a>. Tato ‘‘aṭṭhānametaṃ kumārānaṃ pīḷanaṃ atidukkhanti dānaṃ datvā pacchānutappaṃ nāma sataṃ dhammo na hotī’’ti cintesi. Tadatthajotanā imā dve parivitakkagāthā nāma honti –</p>
  5390. <p class="hangnum"><a name="para2158"></a><span class="paranum">2158</span>.</p>
  5391. <p class="gatha1"> ‘‘Adu cāpaṃ gahetvāna, khaggaṃ bandhiya vāmato;</p>
  5392. <p class="gathalast">Ānessāmi sake putte, puttānañhi vadho dukho.</p>
  5393. <p class="hangnum"><a name="para2159"></a><span class="paranum">2159</span>.</p>
  5394. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhānametaṃ dukkharūpaṃ, yaṃ kumārā vihaññare;</p>
  5395. <p class="gathalast">Satañca dhammamaññāya, ko datvā anutappatī’’ti.</p>
  5396. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sata</span>nti pubbabodhisattānaṃ paveṇidhammaṃ.</p>
  5397. <p class="bodytext">So kira tasmiṃ khaṇe bodhisattānaṃ paveṇiṃ anussari. Tato ‘‘sabbabodhisattānaṃ dhanapariccāgaṃ<a name="V7.0325"></a>, aṅgapariccāgaṃ<a name="P6.0553"></a>, puttapariccāgaṃ, bhariyapariccāgaṃ, jīvitapariccāganti ime pañca mahāpariccāge apariccajitvā buddhabhūtapubbo nāma natthi. Ahampi tesaṃ abbhantaro homi, mayāpi piyaputtadhītaro adatvā na sakkā buddhena bhavitu’’nti cintetvā ‘‘kiṃ tvaṃ vessantara paresaṃ dāsatthāya dinnaputtānaṃ dukkhabhāvaṃ na jānāsi, yena brāhmaṇaṃ anubandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmīti saññaṃ uppādesi, dānaṃ datvā pacchānutappo nāma tava nānurūpo’’ti evaṃ attānaṃ paribhāsitvā ‘‘sacepi eso kumāre māressati, dinnakālato paṭṭhāya mama na kiñci hotī’’ti daḷhasamādānaṃ adhiṭṭhāya paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake kañcanapaṭimā viya nisīdi. Jūjakopi bodhisattassa sammukhe kumāre pothetvā neti. Tato kumāro vilapanto āha –</p>
  5398. <p class="hangnum"><a name="para2160"></a><span class="paranum">2160</span>.</p>
  5399. <p class="gatha1"> ‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha;</p>
  5400. <p class="gathalast">Yassa natthi sakā mātā, yathā natthi tatheva so.</p>
  5401. <p class="hangnum"><a name="para2161"></a><span class="paranum">2161</span>.</p>
  5402. <p class="gatha1"> ‘‘Ehi kaṇhe marissāma, natthattho jīvitena no;</p>
  5403. <p class="gatha2">Dinnamhāti janindena, brāhmaṇassa dhanesino;</p>
  5404. <p class="gathalast">Accāyikassa luddassa, yo no gāvova sumbhati.</p>
  5405. <p class="hangnum"><a name="para2162"></a><span class="paranum">2162</span>.</p>
  5406. <p class="gatha1"> ‘‘Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā;</p>
  5407. <p class="gathalast">Vividhāni rukkhajātāni, tāni kaṇhe jahāmase.</p>
  5408. <p class="hangnum"><a name="para2163"></a><span class="paranum">2163</span>.</p>
  5409. <p class="gatha1"> ‘‘Assatthā <a name="M7.0334"></a> panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā;</p>
  5410. <p class="gathalast">Vividhāni phalajātāni, tāni kaṇhe jahāmase.</p>
  5411. <p class="hangnum"><a name="para2164"></a><span class="paranum">2164</span>.</p>
  5412. <p class="gatha1"> ‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī;</p>
  5413. <p class="gathalast">Yatthassu pubbe kīḷāma, tāni kaṇhe jahāmase.</p>
  5414. <p class="hangnum"><a name="para2165"></a><span class="paranum">2165</span>.</p>
  5415. <p class="gatha1"> ‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate;</p>
  5416. <p class="gathalast">Yānassu pubbe dhārema, tāni kaṇhe jahāmase.</p>
  5417. <p class="hangnum"><a name="para2166"></a><span class="paranum">2166</span>.</p>
  5418. <p class="gatha1"> ‘‘Vividhāni <a name="V7.0326"></a> phalajātāni, asmiṃ uparipabbate;</p>
  5419. <p class="gathalast">Yānassu pubbe bhuñjāma, tāni kaṇhe jahāmase.</p>
  5420. <p class="hangnum"><a name="para2167"></a><span class="paranum">2167</span>.</p>
  5421. <p class="gatha1"> ‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime;</p>
  5422. <p class="gathalast">Yehissu pubbe kīḷāma, tāni kaṇhe jahāmase’’ti.</p>
  5423. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yassā</span>ti yassa santike sakā mātā natthi. Pitā atthi, yathā natthiyeva.</p>
  5424. <p class="bodytext">Puna brāhmaṇo ekasmiṃ visamaṭṭhāne pakkhalitvā pati. Tesaṃ hatthato bandhanavalli muccitvā gatā. Te pahaṭakukkuṭā viya kampantā palāyitvā ekavegeneva pitu santikaṃ āgamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5425. <p class="hangnum"><a name="para2168"></a><span class="paranum">2168</span>.</p>
  5426. <p class="gatha1"> ‘‘Nīyamānā kumārā te, brāhmaṇassa pamuñciya;</p>
  5427. <p class="gathalast">Tena tena padhāviṃsu, jālī kaṇhājinā cubho’’ti.</p>
  5428. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0554"></a> <span class="bld">tena tenā</span>ti tena muttakhaṇena yena disābhāgena tesaṃ pitā atthi, tena padhāviṃsu, padhāvitvā pitu santikaññeva āgamiṃsūti attho.</p>
  5429. <p class="bodytext">Jūjako vegenuṭṭhāya vallidaṇḍahattho kappuṭṭhānaggi viya avattharanto āgantvā ‘‘ativiya palāyituṃ chekā tumhe’’ti hatthe bandhitvā puna nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5430. <p class="hangnum"><a name="para2169"></a><span class="paranum">2169</span>.</p>
  5431. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M7.0335"></a> so rajjumādāya, daṇḍañcādāya brāhmaṇo;</p>
  5432. <p class="gathalast">Ākoṭayanto te neti, sivirājassa pekkhato’’ti.</p>
  5433. <p class="bodytext">Evaṃ nīyamānesu kaṇhājinā nivattitvā olokentī pitarā saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5434. <p class="hangnum"><a name="para2170"></a><span class="paranum">2170</span>.</p>
  5435. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ taṃ kaṇhājināvoca, ayaṃ maṃ tāta brāhmaṇo;</p>
  5436. <p class="gathalast">Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ.</p>
  5437. <p class="hangnum"><a name="para2171"></a><span class="paranum">2171</span>.</p>
  5438. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V7.0327"></a> cāyaṃ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā;</p>
  5439. <p class="gatha2">Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṃ tāta neti no;</p>
  5440. <p class="gathalast">Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasī’’ti.</p>
  5441. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ta</span>nti taṃ passamānaṃ nisinnaṃ pitaraṃ sivirājānaṃ. <span class="bld">Dāsiya</span>nti dāsikaṃ. <span class="bld">Khāditu</span>nti khādanatthāya ayaṃ no giridvāraṃ asampatteyeva ubhohi cakkhūhi rattalohitabinduṃ paggharantehi khādissāmīti neti, tvañca khādituṃ vā pacituṃ vā nīyamāne kiṃ amhe udikkhasi, sabbadā sukhito hohīti paridevi.</p>
  5442. <p class="bodytext">Daharakumārikāya vilapantiyā kampamānāya gacchantiyā mahāsattassa balavasoko uppajji, hadayavatthu uṇhaṃ ahosi. Nāsikāya appahontiyā mukhena uṇhe assāsapassāse vissajjesi. Assūni lohitabindūni hutvā nettehi nikkhamiṃsu. So ‘‘idaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ sinehadosena jātaṃ, na aññena kāraṇena. Sinehaṃ akatvā majjhatteneva bhavitabba’’nti tathārūpaṃ sokaṃ attano ñāṇabalena vinodetvā pakatinisinnākāreneva nisīdi. Giridvāraṃ asampattāyeva kumārikā vilapantī agamāsi.</p>
  5443. <p class="hangnum"><a name="para2172"></a><span class="paranum">2172</span>.</p>
  5444. <p class="gatha1"> ‘‘Ime no pādakā dukkhā, dīgho caddhā suduggamo;</p>
  5445. <p class="gathalast">Nīce colambate sūriyo, brāhmaṇo ca dhāreti no.</p>
  5446. <p class="hangnum"><a name="para2173"></a><span class="paranum">2173</span>.</p>
  5447. <p class="gatha1"> ‘‘Okandāmase <a name="P6.0555"></a> bhūtāni, pabbatāni vanāni ca;</p>
  5448. <p class="gathalast">Sarassa sirasā vandāma, supatitthe ca āpake.</p>
  5449. <p class="hangnum"><a name="para2174"></a><span class="paranum">2174</span>.</p>
  5450. <p class="gatha1"> ‘‘Tiṇalatāni osadhyo, pabbatāni vanāni ca;</p>
  5451. <p class="gathalast">Ammaṃ ārogyaṃ vajjātha, ayaṃ no neti brāhmaṇo.</p>
  5452. <p class="hangnum"><a name="para2175"></a><span class="paranum">2175</span>.</p>
  5453. <p class="gatha1"> ‘‘Vajjantu <a name="M7.0336"></a> bhonto ammañca, maddiṃ asmāka mātaraṃ;</p>
  5454. <p class="gathalast">Sace anupatitukāmāsi, khippaṃ anupatiyāsi no.</p>
  5455. <p class="hangnum"><a name="para2176"></a><span class="paranum">2176</span>.</p>
  5456. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ ekapadī eti, ujuṃ gacchati assamaṃ;</p>
  5457. <p class="gathalast">Tamevānupateyyāsi, api passesi ne lahuṃ.</p>
  5458. <p class="hangnum"><a name="para2177"></a><span class="paranum">2177</span>.</p>
  5459. <p class="gatha1"> ‘‘Aho <a name="V7.0328"></a> vata re jaṭinī, vanamūlaphalahārike;</p>
  5460. <p class="gathalast">Suññaṃ disvāna assamaṃ, taṃ te dukkhaṃ bhavissati.</p>
  5461. <p class="hangnum"><a name="para2178"></a><span class="paranum">2178</span>.</p>
  5462. <p class="gatha1"> ‘‘Ativelaṃ nu ammāya, uñchā laddho anappako;</p>
  5463. <p class="gathalast">Yā no baddhe na jānāsi, brāhmaṇena dhanesinā.</p>
  5464. <p class="hangnum"><a name="para2179"></a><span class="paranum">2179</span>.</p>
  5465. <p class="gatha1"> ‘‘Accāyikena luddena, yo no gāvova sumbhati;</p>
  5466. <p class="gathalast">Apajja ammaṃ passemu, sāyaṃ uñchāto āgataṃ.</p>
  5467. <p class="hangnum"><a name="para2180"></a><span class="paranum">2180</span>.</p>
  5468. <p class="gatha1"> ‘‘Dajjā ammā brāhmaṇassa, phalaṃ khuddena missitaṃ;</p>
  5469. <p class="gathalast">Tadāyaṃ asito dhāto, na bāḷhaṃ dhārayeyya no.</p>
  5470. <p class="hangnum"><a name="para2181"></a><span class="paranum">2181</span>.</p>
  5471. <p class="gatha1"> ‘‘Sūnā ca vata no pādā, bāḷhaṃ dhāreti brāhmaṇo;</p>
  5472. <p class="gathalast">Iti tattha vilapiṃsu, kumārā mātugiddhino’’ti.</p>
  5473. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pādakā</span>ti khuddakapādā. <span class="bld">Okandāmase</span>ti avakandāma, apacitiṃ nīcavuttiṃ dassentā jānāpema. <span class="bld">Sarassā</span>ti imassa padumasarassa pariggāhakāneva nāgakulāni sirasā vandāma. <span class="bld">Supatitthe ca āpake</span>ti supatitthāya nadiyā adhivatthā devatāpi vandāma. <span class="bld">Tiṇalatānī</span>ti tiṇāni ca olambakalatāyo ca. <span class="bld">Osadhyo</span>ti osadhiyo. Sabbattha adhivatthā devatā sandhāyevamāha. <span class="bld">Anupatitukāmāsī</span>ti sacepi sā amhākaṃ padānupadaṃ āgantukāmāsi. <span class="bld">Api passesi ne lahu</span>nti api nāma etāya ekapadiyā anupatamānā puttake te lahuṃ passeyyāsīti evaṃ taṃ vadeyyāthāti. <span class="bld">Jaṭinī</span>ti baddhajaṭaṃ ārabbha mātaraṃ parammukhālapanena ālapantī āha. <span class="bld">Ativela</span>nti pamāṇātikkantaṃ katvā. <span class="bld">Uñchā</span>ti uñchācariyāya<a name="M7.0337"></a>. <span class="bld">Phala</span>nti vanamūlaphalāphalaṃ. <span class="bld">Khuddena missita</span>nti khuddakamadhunā missitaṃ. <span class="bld">Asito</span>ti asitāsano paribhuttaphalo. <span class="bld">Dhāto</span>ti suhito. <span class="bld">Na bāḷhaṃ dhārayeyya no</span>ti na no bāḷhaṃ vegena nayeyya. <span class="bld">Mātugiddhino</span>ti mātari giddhena samannāgatā balavasinehā evaṃ vilaviṃsūti.</p>
  5474. <p class="centered">Dārakapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  5475. <p class="subhead">Maddīpabbavaṇṇanā</p>
  5476. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="V7.0329"></a><a name="P6.0556"></a> pana taṃ raññā pathaviṃ unnādetvā brāhmaṇassa piyaputtesu dinnesu yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ jātaṃ, tenapi bhijjamānahadayā viya himavantavāsino devā tesaṃ brāhmaṇena niyamānānaṃ taṃ vilāpaṃ sutvā mantayiṃsu ‘‘sace maddī kālasseva assamaṃ āgamissati, tattha puttake adisvā vessantaraṃ pucchitvā brāhmaṇassa dinnabhāvaṃ sutvā balavasinehena padānupadaṃ dhāvitvā mahantaṃ dukkhaṃ anubhaveyyā’’ti. Atha te tayo devaputte ‘‘tumhe sīhabyagghadīpivese nimminitvā deviyā āgamanamaggaṃ sannirumbhitvā yāciyamānāpi yāva sūriyatthaṅgamanā maggaṃ adatvā yathā candālokena assamaṃ pavisissati, evamassā sīhādīnampi aviheṭhanatthāya ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ kareyyāthā’’ti āṇāpesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5477. <p class="hangnum"><a name="para2182"></a><span class="paranum">2182</span>.</p>
  5478. <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṃ lālappitaṃ sutvā, tayo vāḷā vane migā;</p>
  5479. <p class="gathalast">Sīho byaggho ca dīpi ca, idaṃ vacanamabravuṃ.</p>
  5480. <p class="hangnum"><a name="para2183"></a><span class="paranum">2183</span>.</p>
  5481. <p class="gatha1"> ‘‘Mā heva no rājaputtī, sāyaṃ uñchāto āgamā;</p>
  5482. <p class="gathalast">Mā hevamhāka nibbhoge, heṭhayittha vane migā.</p>
  5483. <p class="hangnum"><a name="para2184"></a><span class="paranum">2184</span>.</p>
  5484. <p class="gatha1"> ‘‘Sīho ce naṃ viheṭheyya, byaggho dīpi ca lakkhaṇaṃ;</p>
  5485. <p class="gatha2">Neva jālīkumārassa, kuto kaṇhājinā siyā;</p>
  5486. <p class="gathalast">Ubhayeneva jīyetha, patiṃ putte ca lakkhaṇā’’ti.</p>
  5487. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0338"></a> <span class="bld">idaṃ vacanamabravu</span>nti ‘‘tumhe tayo janā sīho ca byaggho ca dīpi cāti evaṃ tayo vāḷā vane migā hothā’’ti idaṃ tā devatā tayo devaputte vacanamabravuṃ. <span class="bld">Mā heva no</span>ti maddī rājaputtī uñchāto sāyaṃ mā āgami, candālokena sāyaṃ āgacchatūti vadanti. <span class="bld">Mā hevamhāka nibbhoge</span>ti amhākaṃ nibbhoge vijite vanaghaṭāyaṃ mā naṃ kocipi vane vāḷamigo viheṭhesi. Na yathā viheṭheti, evamassā ārakkhaṃ gaṇhathāti vadanti. <span class="bld">Sīho ce na</span>nti sace hi taṃ anārakkhaṃ sīhādīsu koci viheṭheyya, athassā jīvitakkhayaṃ pattāya neva jālikumāro assa, kuto kaṇhājinā siyā. Evaṃ sā lakkhaṇasampannā <span class="bld">ubhayeneva jīyetha patiṃ putte cā</span>ti dvīhi koṭṭhāsehi jīyetheva, tasmā susaṃvihitamassā ārakkhaṃ karothāti.</p>
  5488. <p class="bodytext">Atha <a name="V7.0330"></a> te tayo devaputtā ‘‘sādhū’’ti tāsaṃ devatānaṃ taṃ vacanaṃ paṭissuṇitvā sīhabyagghadīpino hutvā āgantvā tassā āgamanamagge paṭipāṭiyā nipajjiṃsu. Maddīpi kho ‘‘ajja mayā dussupino <a name="P6.0557"></a> diṭṭho, kālasseva mūlaphalāphalaṃ gahetvā assamaṃ gamissāmī’’ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresi. Athassā hatthato khaṇitti pati, tathā aṃsato uggīvañca pati, dakkhiṇakkhica phandati, phalino rukkhā aphalā viya aphalā ca phalino viya khāyiṃsu, dasa disā na paññāyiṃsu. Sā ‘‘kiṃ nu kho idaṃ, pubbe abhūtapubbaṃ ajja me hoti, kiṃ bhavissati, mayhaṃ vā antarāyo bhavissati, mama puttānaṃ vā, udāhu vessantarassā’’ti cintetvā āha –</p>
  5489. <p class="hangnum"><a name="para2185"></a><span class="paranum">2185</span>.</p>
  5490. <p class="gatha1"> ‘‘Khaṇittikaṃ me patitaṃ, dakkhiṇakkhi ca phandati;</p>
  5491. <p class="gathalast">Aphalā phalino rukkhā, sabbā muyhanti me disā’’ti.</p>
  5492. <p class="bodytext">Evaṃ sā paridevantī pakkāmi.</p>
  5493. <p class="hangnum"><a name="para2186"></a><span class="paranum">2186</span>.</p>
  5494. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā sāyanhakālasmiṃ, assamāgamanaṃ pati;</p>
  5495. <p class="gathalast">Atthaṅgatamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ.</p>
  5496. <p class="hangnum"><a name="para2187"></a><span class="paranum">2187</span>.</p>
  5497. <p class="gatha1"> ‘‘Nīce colambate sūriyo, dūre ca vata assamo;</p>
  5498. <p class="gathalast">Yañca nesaṃ ito hassaṃ, taṃ te bhuñjeyyu bhojanaṃ.</p>
  5499. <p class="hangnum"><a name="para2188"></a><span class="paranum">2188</span>.</p>
  5500. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="M7.0339"></a> nūna khattiyo eko, paṇṇasālāya acchati;</p>
  5501. <p class="gathalast">Tosento dārake chāte, mamaṃ disvā anāyatiṃ.</p>
  5502. <p class="hangnum"><a name="para2189"></a><span class="paranum">2189</span>.</p>
  5503. <p class="gatha1"> ‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;</p>
  5504. <p class="gathalast">Sāyaṃ saṃvesanākāle, khīrapītāva acchare.</p>
  5505. <p class="hangnum"><a name="para2190"></a><span class="paranum">2190</span>.</p>
  5506. <p class="gatha1"> ‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;</p>
  5507. <p class="gathalast">Sāyaṃ saṃvesanākāle, vāripītāva acchare.</p>
  5508. <p class="hangnum"><a name="para2191"></a><span class="paranum">2191</span>.</p>
  5509. <p class="gatha1"> ‘‘Te <a name="V7.0331"></a> nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;</p>
  5510. <p class="bodytext">Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṃ.</p>
  5511. <p class="hangnum"><a name="para2192"></a><span class="paranum">2192</span>.</p>
  5512. <p class="gatha1"> ‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;</p>
  5513. <p class="bodytext">Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, haṃsāvuparipallale.</p>
  5514. <p class="hangnum"><a name="para2193"></a><span class="paranum">2193</span>.</p>
  5515. <p class="gatha1"> ‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;</p>
  5516. <p class="bodytext">Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.</p>
  5517. <p class="hangnum"><a name="para2194"></a><span class="paranum">2194</span>.</p>
  5518. <p class="gatha1"> ‘‘Ekāyano ekapatho, sarā sobbhā ca passato;</p>
  5519. <p class="gathalast">Aññaṃ maggaṃ na passāmi, yena gaccheyya assamaṃ.</p>
  5520. <p class="hangnum"><a name="para2195"></a><span class="paranum">2195</span>.</p>
  5521. <p class="gatha1"> ‘‘Migā namatthu rājāno, kānanasmiṃ mahabbalā;</p>
  5522. <p class="gathalast">Dhammena bhātaro hotha, maggaṃ me detha yācitā.</p>
  5523. <p class="hangnum"><a name="para2196"></a><span class="paranum">2196</span>.</p>
  5524. <p class="gatha1"> ‘‘Avaruddhassāhaṃ bhariyā, rājaputtassa sirīmato;</p>
  5525. <p class="gathalast">Taṃ cāhaṃ nātimaññāmi, rāmaṃ sītāvanubbatā.</p>
  5526. <p class="hangnum"><a name="para2197"></a><span class="paranum">2197</span>.</p>
  5527. <p class="gatha1"> ‘‘Tumhe ca putte passatha, sāyaṃ saṃvesanaṃ pati;</p>
  5528. <p class="gathalast">Ahañca putte passeyyaṃ, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5529. <p class="hangnum"><a name="para2198"></a><span class="paranum">2198</span>.</p>
  5530. <p class="gatha1"> ‘‘Bahuṃ cidaṃ mūlaphalaṃ, bhakkho cāyaṃ anappako;</p>
  5531. <p class="gathalast">Tato upaḍḍhaṃ dassāmi, maggaṃ me detha yācitā.</p>
  5532. <p class="hangnum"><a name="para2199"></a><span class="paranum">2199</span>.</p>
  5533. <p class="gatha1"> ‘‘Rājaputtī <a name="P6.0558"></a> ca no mātā, rājaputto ca no pitā;</p>
  5534. <p class="gathalast">Dhammena bhātaro hotha, maggaṃ me detha yācitā’’ti.</p>
  5535. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0340"></a> <span class="bld">tassā</span>ti tassā mama. <span class="bld">Assamāgamanaṃ patī</span>ti assamaṃ paṭicca sandhāya āgacchantiyā. <span class="bld">Upaṭṭhahu</span>nti uṭṭhāya ṭhitā. Te kira paṭhamaṃ paṭipāṭiyā nipajjitvā tāya āgamanakāle uṭṭhāya vijambhitvā maggaṃ rumbhantā paṭipāṭiyā tiriyaṃ aṭṭhaṃsu. <span class="bld">Yañca tesa</span>nti ahañca <a name="V7.0332"></a> yaṃ ito mūlaphalāphalaṃ tesaṃ harissaṃ, tameva vessantaro ca ubho puttakā cāti te tayopi janā bhuñjeyyuṃ, aññaṃ tesaṃ bhojanaṃ natthi. <span class="bld">Anāyati</span>nti anāgacchantiṃ maṃ ñatvā ekakova nūna dārake tosento nisinno. <span class="bld">Saṃvesanākāle</span>ti aññesu divasesu attano khādāpanapivāpanakāle <span class="bld">khīrapītāvā</span>ti yathā khīrapītā migapotakā khīratthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ okkamanti, evaṃ me puttakā phalāphalatthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ upagatā bhavissantīti vadati.</p>
  5536. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāripītāvā</span>ti yathā pipāsitā migapotakā pānīyatthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ okkamantīti imināva nayena attho veditabbo. <span class="bld">Acchare</span>ti acchanti. <span class="bld">Paccuggatā maṃ tiṭṭhantī</span>ti maṃ paccuggatā hutvā tiṭṭhanti. ‘‘Paccuggantunā’’tipi pāṭho, paccuggantvāti attho. <span class="bld">Ekāyano</span>ti ekasseva ayano ekapadikamaggo. <span class="bld">Ekapatho</span>ti so ca ekova, dutiyo natthi, okkamitvā gantuṃ na sakkā. Kasmā? Yasmā sarā sobbhā ca passato. <span class="bld">Migā namatthū</span>ti sā aññaṃ maggaṃ adisvā ‘‘ete yācitvā paṭikkamāpessāmī’’ti phalapacchiṃ sīsato otāretvā añjaliṃ paggayha namassamānā evamāha. <span class="bld">Bhātaro</span>ti ahampi manussarājaputtī, tumhīpi migarājaputtā, iti me dhammena bhātaro hotha.</p>
  5537. <p class="bodytext"><span class="bld">Avaruddhassā</span>ti raṭṭhato pabbājitassa. <span class="bld">Rāmaṃ sītāvanubbatā</span>ti yathā dasaratharājaputtaṃ rāmaṃ tassa kaniṭṭhabhaginī sītādevī tasseva aggamahesī hutvā taṃ anubbatā patidevatā hutvā appamattā upaṭṭhāsi, tathā ahampi vessantaraṃ upaṭṭhahāmi, nātimaññāmīti vadati. <span class="bld">Tumhe cā</span>ti tumhe ca mayhaṃ maggaṃ datvā sāyaṃ gocaraggahaṇakāle putte passatha, ahañca attano putte passeyyaṃ, detha me magganthi yācati.</p>
  5538. <p class="bodytext">Atha <a name="M7.0341"></a> te tayo devaputtā velaṃ oloketvā ‘‘idānissā maggaṃ dātuṃ velā’’ti ñatvā uṭṭhāya apagacchiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5539. <p class="hangnum"><a name="para2200"></a><span class="paranum">2200</span>.</p>
  5540. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā lālappamānāya, bahuṃ kāruññasañhitaṃ;</p>
  5541. <p class="gathalast">Sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti.</p>
  5542. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nelapati</span>nti na elapatiṃ elapātavirahitaṃ visaṭṭhaṃ madhuravācaṃ.</p>
  5543. <p class="bodytext">Sāpi <a name="V7.0333"></a> vāḷesu apagatesu assamaṃ agamāsi. Tadā ca puṇṇamuposatho hoti. Sā caṅkamanakoṭiṃ patvā yesu yesu ṭhānesu pubbe putte passati, tesu tesu ṭhānesu apassantī āha –</p>
  5544. <p class="hangnum"><a name="para2201"></a><span class="paranum">2201</span>.</p>
  5545. <p class="gatha1"> ‘‘Imamhi <a name="P6.0559"></a> naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā;</p>
  5546. <p class="gathalast">Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṃ.</p>
  5547. <p class="hangnum"><a name="para2202"></a><span class="paranum">2202</span>.</p>
  5548. <p class="gatha1"> ‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā;</p>
  5549. <p class="gathalast">Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, haṃsāvuparipallale.</p>
  5550. <p class="hangnum"><a name="para2203"></a><span class="paranum">2203</span>.</p>
  5551. <p class="gatha1"> ‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā;</p>
  5552. <p class="gathalast">Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.</p>
  5553. <p class="hangnum"><a name="para2204"></a><span class="paranum">2204</span>.</p>
  5554. <p class="gatha1"> ‘‘Dve migā viya ukkaṇṇā, samantā mabhidhāvino;</p>
  5555. <p class="gatha2">Ānandino pamuditā, vaggamānāva kampare;</p>
  5556. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5557. <p class="hangnum"><a name="para2205"></a><span class="paranum">2205</span>.</p>
  5558. <p class="gatha1"> ‘‘Chakalīva migī chāpaṃ, pakkhī muttāva pañjarā;</p>
  5559. <p class="gatha2">Ohāya putte nikkhamiṃ, sīhīvāmisagiddhinī;</p>
  5560. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5561. <p class="hangnum"><a name="para2206"></a><span class="paranum">2206</span>.</p>
  5562. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ, nāgānamiva pabbate;</p>
  5563. <p class="gatha2">Citakā parikiṇṇāyo, assamassāvidūrato;</p>
  5564. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5565. <p class="hangnum"><a name="para2207"></a><span class="paranum">2207</span>.</p>
  5566. <p class="gatha1"> ‘‘Vālikāyapi <a name="M7.0342"></a> okiṇṇā, puttakā paṃsukuṇṭhitā;</p>
  5567. <p class="gathalast">Samantā abhidhāvanti, te na passāmi dārake.</p>
  5568. <p class="hangnum"><a name="para2208"></a><span class="paranum">2208</span>.</p>
  5569. <p class="gatha1"> ‘‘Ye maṃ pure paccuṭṭhenti, araññā dūramāyatiṃ;</p>
  5570. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5571. <p class="hangnum"><a name="para2209"></a><span class="paranum">2209</span>.</p>
  5572. <p class="gatha1"> ‘‘Chakaliṃva <a name="V7.0334"></a> migiṃ chāpā, paccuggantuna mātaraṃ;</p>
  5573. <p class="gathalast">Dūre maṃ pavilokenti, te na passāmi dārake.</p>
  5574. <p class="hangnum"><a name="para2210"></a><span class="paranum">2210</span>.</p>
  5575. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ nesaṃ kīḷanakaṃ, patitaṃ paṇḍubeluvaṃ;</p>
  5576. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5577. <p class="hangnum"><a name="para2211"></a><span class="paranum">2211</span>.</p>
  5578. <p class="gatha1"> ‘‘Thanā ca mayhime pūrā, uro ca sampadālati;</p>
  5579. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5580. <p class="hangnum"><a name="para2212"></a><span class="paranum">2212</span>.</p>
  5581. <p class="gatha1"> ‘‘Ucchaṅgeko vicināti, thanamekāvalambati;</p>
  5582. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5583. <p class="hangnum"><a name="para2213"></a><span class="paranum">2213</span>.</p>
  5584. <p class="gatha1"> ‘‘Yassu sāyanhasamayaṃ, puttakā paṃsukuṇṭhitā;</p>
  5585. <p class="gathalast">Ucchaṅge me vivattanti, te na passāmi dārake.</p>
  5586. <p class="hangnum"><a name="para2214"></a><span class="paranum">2214</span>.</p>
  5587. <p class="gatha1"> ‘‘Ayaṃ so assamo pubbe, samajjo paṭibhāti maṃ;</p>
  5588. <p class="gathalast">Tyajja putte apassantyā, bhamate viya assamo.</p>
  5589. <p class="hangnum"><a name="para2215"></a><span class="paranum">2215</span>.</p>
  5590. <p class="gatha1"> ‘‘Kimidaṃ <a name="P6.0560"></a> appasaddova, assamo paṭibhāti maṃ;</p>
  5591. <p class="gathalast">Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.</p>
  5592. <p class="hangnum"><a name="para2216"></a><span class="paranum">2216</span>.</p>
  5593. <p class="gatha1"> ‘‘Kimidaṃ appasaddova, assamo paṭibhāti maṃ;</p>
  5594. <p class="gathalast">Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā’’ti.</p>
  5595. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Paṃsukuṇṭhitā</span>ti paṃsumakkhitā. <span class="bld">Paccuggatā ma</span>nti maṃ paccuggatā hutvā. ‘‘Paccuggantunā’’tipi pāṭho, paccuggantvāicceva attho. <span class="bld">Ukkaṇṇā</span>ti yathā migapotakā mātaraṃ disvā kaṇṇe ukkhipitvā gīvaṃ pasāretvā mātaraṃ upagantvā haṭṭhatuṭṭhā samantā abhidhāvino. <span class="bld">Vaggamānāva</span> <a name="M7.0343"></a> <span class="bld">kampare</span>tivajjamānāyeva mātu hadayamaṃsaṃ kampenti viya evaṃ pubbe mama puttā. <span class="bld">Tyajjā</span>ti te ajja na passāmi. <span class="bld">Chakalīva migī chāpa</span>nti yathā chakalī ca migī ca pañjarasaṅkhātā kulāvakā muttā pakkhī ca āmisagiddhinī sīhī ca attano chāpaṃ ohāya <a name="V7.0335"></a> gocarāya pakkamanti, tathāhampi ohāya putte gocarāya nikkhaminti vadati. <span class="bld">Idaṃ nesaṃ padakkanta</span>nti vassāratte sānupabbate nāgānaṃ padavalañjaṃ viya idaṃ nesaṃ kīḷanaṭṭhāne ādhāvanaparidhāvanapadakkantaṃ paññāyati. <span class="bld">Citakā</span>ti sañcitanicitā kavālukapuñjā. <span class="bld">Parikiṇṇāyo</span>ti vippakiṇṇāyo. <span class="bld">Samantā mabhidhāvantī</span>ti aññesu divasesu samantā abhidhāvanti.</p>
  5596. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccuṭṭhentī</span>ti paccuggacchanti. <span class="bld">Dūramāyati</span>nti dūrato āgacchantiṃ. <span class="bld">Chakaliṃva migiṃ chāpā</span>ti attano mātaraṃ chakaliṃ viya migiṃ viya ca chāpā. <span class="bld">Idaṃ nesaṃ kīḷanaka</span>nti hatthirūpakādīhi kīḷantānaṃ idañca tesaṃ hatthato suvaṇṇavaṇṇaṃ kīḷanabeluvaṃ parigaḷitvā patitaṃ. <span class="bld">Mayhime</span>ti mayhaṃ ime thanā ca khīrassa pūrā. <span class="bld">Uro ca sampadālatī</span>ti hadayañca phalati. <span class="bld">Ucchaṅge me vivattantī</span>ti mama ucchaṅge āvattanti vivattanti. <span class="bld">Samajjo paṭibhāti ma</span>nti samajjaṭṭhānaṃ viya mayhaṃ upaṭṭhāti. <span class="bld">Tyajjā</span>ti te ajja. <span class="bld">Apassantyā</span>ti apassantiyā mama. <span class="bld">Bhamate viyā</span>ti kulālacakkaṃ viya bhamati. <span class="bld">Kākolā</span>ti vanakākā. <span class="bld">Matā nūnā</span>ti addhā matā vā kenaci nītā vā bhavissanti. <span class="bld">Sakuṇā</span>ti avasesasakuṇā.</p>
  5597. <p class="bodytext">Iti sā vilapantī mahāsattassa santikaṃ gantvā phalapacchiṃ otāretvā mahāsattaṃ tuṇhimāsīnaṃ disvā dārake cassa santike apassantī āha –</p>
  5598. <p class="hangnum"><a name="para2217"></a><span class="paranum">2217</span>.</p>
  5599. <p class="gatha1"> ‘‘Kimidaṃ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano;</p>
  5600. <p class="gathalast">Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.</p>
  5601. <p class="hangnum"><a name="para2218"></a><span class="paranum">2218</span>.</p>
  5602. <p class="gatha1"> ‘‘Kimidaṃ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano;</p>
  5603. <p class="gathalast">Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.</p>
  5604. <p class="hangnum"><a name="para2219"></a><span class="paranum">2219</span>.</p>
  5605. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci nu me ayyaputta, migā khādiṃsu dārake;</p>
  5606. <p class="gathalast">Araññe iriṇe vivane, kena nītā me dārakā.</p>
  5607. <p class="hangnum"><a name="para2220"></a><span class="paranum">2220</span>.</p>
  5608. <p class="gatha1"> ‘‘Adu <a name="P6.0561"></a><a name="M7.0344"></a> te pahitā dūtā, adu suttā piyaṃvadā;</p>
  5609. <p class="gathalast">Adu bahi no nikkhantā, khiḍḍāsu pasutā nu te.</p>
  5610. <p class="hangnum"><a name="para2221"></a><span class="paranum">2221</span>.</p>
  5611. <p class="gatha1"> ‘‘Nevāsaṃ <a name="V7.0336"></a> kesā dissanti, hatthapādā ca jālino;</p>
  5612. <p class="gathalast">Sakuṇānañca opāto, kena nītā me dārakā’’ti.</p>
  5613. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">api ratteva me mano</span>ti api balavapaccūse supinaṃ passantiyā viya me mano. <span class="bld">Migā</span>ti sīhādayo vāḷamigā. <span class="bld">Iriṇe</span>ti niroje. <span class="bld">Vivane</span>ti vivitte. <span class="bld">Dūtā</span>ti adu jetuttaranagare sivirañño santikaṃ tayā dūtā katvā pesitā. <span class="bld">Suttā</span>ti antopaṇṇasālaṃ pavisitvā sayitā. <span class="bld">Adu bahi no</span>ti adu te dārakā khiḍḍāpasutā hutvā bahi nikkhantāti pucchati. <span class="bld">Nevāsaṃ kesā dissantī</span>ti sāmi vessantara, neva tesaṃ kāḷañjanavaṇṇā kesā dissanti. <span class="bld">Jālino</span>ti kañcanajālavicittā hatthapādā. <span class="bld">Sakuṇānañca opāto</span>ti himavantapadese hatthiliṅgasakuṇā nāma atthi, te opatitvā ādāya ākāseneva gacchanti. Tena taṃ pucchāmi ‘‘kiṃ tehi sakuṇehi nītā, ito aññesampi kesañci tesaṃ sakuṇānaṃ viya opāto jāto, akkhāhi, kena nītā me dārakā’’ti?</p>
  5614. <p class="bodytext">Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci āha. Atha naṃ sā ‘‘deva, kasmā mayā saddhiṃ na kathesi, ko mama doso’’ti vatvā āha –</p>
  5615. <p class="hangnum"><a name="para2222"></a><span class="paranum">2222</span>.</p>
  5616. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ tato dukkhataraṃ, sallaviddho yathā vaṇo;</p>
  5617. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5618. <p class="hangnum"><a name="para2223"></a><span class="paranum">2223</span>.</p>
  5619. <p class="gatha1"> ‘‘Idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mama;</p>
  5620. <p class="gathalast">Yañca putte na passāmi, tvañca maṃ nābhibhāsasi.</p>
  5621. <p class="hangnum"><a name="para2224"></a><span class="paranum">2224</span>.</p>
  5622. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjeva me imaṃ rattiṃ, rājaputta na saṃsati;</p>
  5623. <p class="gathalast">Maññe okkantasantaṃ maṃ, pāto dakkhisi no mata’’nti.</p>
  5624. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idaṃ tato dukkhatara</span>nti sāmi vessantara, yaṃ mama raṭṭhā pabbājitāya araññe vasantiyā putte ca apassantiyā dukkhaṃ, idaṃ tava mayā saddhiṃ akathanaṃ mayhaṃ tato dukkhataraṃ. Tvañhi maṃ aggidaḍḍhaṃ paṭidahanto viya <a name="M7.0345"></a> papātā patitaṃ daṇḍena pothento viya sallena vaṇaṃ vijjhanto viya tuṇhībhāvena kilamesi. Idañhi me hadayaṃ sallaviddho yathā vaṇo tatheva kampati ceva rujati ca. ‘‘Sampaviddho’’tipi pāṭho, sampatividdhoti attho. <span class="bld">Okkantasantaṃ</span> <a name="V7.0337"></a> <span class="bld">ma</span>nti apagatajīvitaṃ maṃ. <span class="bld">Dakkhisi no mata</span>nti ettha <span class="bld">no</span>-kāro nipātamatto, mataṃ maṃ kālasseva tvaṃ passissasīti attho.</p>
  5625. <p class="bodytext">Atha mahāsatto ‘‘kakkhaḷakathāya naṃ puttasokaṃ jahāpessāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –</p>
  5626. <p class="hangnum"><a name="para2225"></a><span class="paranum">2225</span>.</p>
  5627. <p class="gatha1"> ‘‘Nūna <a name="P6.0562"></a> maddī varārohā, rājaputtī yasassinī;</p>
  5628. <p class="gathalast">Pāto gatāsi uñchāya, kimidaṃ sāyamāgatā’’ti.</p>
  5629. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kimidaṃ sāyamāgatā</span>ti ‘‘maddi, tvaṃ abhirūpā pāsādikā, himavante ca nāma bahū vanacarakā tāpasavijjādharādayo vicaranti. Ko jānāti, kiṃ bhavissati, kiñci tayā kataṃ, tvaṃ pātova gantvā kimidaṃ sāyamāgacchasi, daharakumārake ohāya araññagatitthiyo nāma sasāmikitthiyo evarūpā na honti, ‘kā nu kho me dārakānaṃ pavatti, kiṃ vā me sāmiko cintessatī’ti ettakampi te nāhosi. Tvaṃ pātova gantvā candālokena āgacchasi, mama duggatabhāvassevesa doso’’ti tajjetvā vañcetvā kathesi.</p>
  5630. <p class="bodytext">Sā tassa kathaṃ sutvā āha –</p>
  5631. <p class="hangnum"><a name="para2226"></a><span class="paranum">2226</span>.</p>
  5632. <p class="gatha1"> ‘‘Nanu tvaṃ saddamassosi, ye saraṃ pātumāgatā;</p>
  5633. <p class="gathalast">Sīhassapi nadantassa, byagghassa ca nikujjitaṃ.</p>
  5634. <p class="hangnum"><a name="para2227"></a><span class="paranum">2227</span>.</p>
  5635. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu pubbanimittaṃ me, vicarantyā brahāvane;</p>
  5636. <p class="gathalast">Khaṇitto me hatthā patito, uggīvañcāpi aṃsato.</p>
  5637. <p class="hangnum"><a name="para2228"></a><span class="paranum">2228</span>.</p>
  5638. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāhaṃ byathitā bhītā, puthu katvāna añjaliṃ;</p>
  5639. <p class="gathalast">Sabbadisā namassissaṃ, api sotthi ito siyā.</p>
  5640. <p class="hangnum"><a name="para2229"></a><span class="paranum">2229</span>.</p>
  5641. <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="M7.0346"></a> heva no rājaputto, hato sīhena dīpinā;</p>
  5642. <p class="gathalast">Dārakā vā parāmaṭṭhā, acchakokataracchihi.</p>
  5643. <p class="hangnum"><a name="para2230"></a><span class="paranum">2230</span>.</p>
  5644. <p class="gatha1"> ‘‘Sīho <a name="V7.0338"></a> byaggho ca dīpi ca, tayo vāḷā vane migā;</p>
  5645. <p class="gathalast">Te maṃ pariyāvaruṃ maggaṃ, tena sāyamhi āgatā’’ti.</p>
  5646. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ye saraṃ pātumāgatā</span>ti ye pānīyaṃ pātuṃ imaṃ saraṃ āgatā. <span class="bld">Byagghassa cā</span>ti byagghassa ca aññesaṃ hatthiādīnaṃ catuppadānañceva sakuṇasaṅghassa ca nikūjitaṃ ekaninnādasaddaṃ kiṃ tvaṃ na assosīti pucchati. So pana mahāsattena puttānaṃ dinnavelāya saddo ahosi. <span class="bld">Ahu pubbanimittaṃ me</span>ti deva, imassa me dukkhassa anubhavanatthāya pubbanimittaṃ ahosi. <span class="bld">Uggīva</span>nti aṃsakūṭe pacchilagganakaṃ. <span class="bld">Puthū</span>ti visuṃ visuṃ. <span class="bld">Sabbadisā namassissa</span>nti sabbā dasa disā namassiṃ. <span class="bld">Mā heva no</span>ti amhākaṃ rājaputto sīhādīhi hato mā hotu, dārakāpi acchādīhi parāmaṭṭhā mā hontūti patthayantī namassissaṃ. <span class="bld">Te maṃ pariyāvaruṃ magga</span>nti sāmi vessantara, ahaṃ ‘‘imāni ca bhīsanakāni mahantāni, dussupino ca me diṭṭho, ajja sakālasseva gamissāmī’’ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresiṃ, atha me phalitarukkhāpi aphalā viya aphalā ca phalino viya dissanti, kicchena phalāphalāni gahetvā giridvāraṃ sampāpuṇiṃ. Atha te sīhādayo maṃ disvā maggaṃ paṭipāṭiyā rumbhitvā aṭṭhaṃsu. Tena sāyaṃ āgatāmhi, khamāhi me, sāmīti.</p>
  5647. <p class="bodytext">Mahāsatto tāya saddhiṃ ettakameva kathaṃ vatvā yāva aruṇuggamanā na kiñci kathesi. Tato paṭṭhāya maddī nānappakārakaṃ vilapantī āha –</p>
  5648. <p class="hangnum"><a name="para2231"></a><span class="paranum">2231</span>.</p>
  5649. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ <a name="P6.0563"></a> patiñca putte ca, āceramiva māṇavo;</p>
  5650. <p class="gathalast">Anuṭṭhitā divārattiṃ, jaṭinī brahmacārinī.</p>
  5651. <p class="hangnum"><a name="para2232"></a><span class="paranum">2232</span>.</p>
  5652. <p class="gatha1"> ‘‘Ajināni paridahitvā, vanamūlaphalahāriyā;</p>
  5653. <p class="gathalast">Vicarāmi divārattiṃ, tumhaṃ kāmā hi puttakā.</p>
  5654. <p class="hangnum"><a name="para2233"></a><span class="paranum">2233</span>.</p>
  5655. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ suvaṇṇahaliddiṃ, ābhataṃ paṇḍubeluvaṃ;</p>
  5656. <p class="gathalast">Rukkhapakkāni cāhāsiṃ, ime vo putta kīḷanā.</p>
  5657. <p class="hangnum"><a name="para2234"></a><span class="paranum">2234</span>.</p>
  5658. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ <a name="M7.0347"></a> mūḷālivattakaṃ, sālukaṃ ciñcabhedakaṃ;</p>
  5659. <p class="gathalast">Bhuñja khuddehi saṃyuttaṃ, saha puttehi khattiya.</p>
  5660. <p class="hangnum"><a name="para2235"></a><span class="paranum">2235</span>.</p>
  5661. <p class="gatha1"> ‘‘Padumaṃ <a name="V7.0339"></a> jālino dehi, kumudañca kumāriyā;</p>
  5662. <p class="gathalast">Māline passa naccante, sivi puttāni avhaya.</p>
  5663. <p class="hangnum"><a name="para2236"></a><span class="paranum">2236</span>.</p>
  5664. <p class="gatha1"> ‘‘Tato kaṇhājināyapi, nisāmehi rathesabha;</p>
  5665. <p class="gathalast">Mañjussarāya vagguyā, assamaṃ upayantiyā.</p>
  5666. <p class="hangnum"><a name="para2237"></a><span class="paranum">2237</span>.</p>
  5667. <p class="gatha1"> ‘‘Samānasukhadukkhamhā, raṭṭhā pabbājitā ubho;</p>
  5668. <p class="gathalast">Api sivi putte passesi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.</p>
  5669. <p class="hangnum"><a name="para2238"></a><span class="paranum">2238</span>.</p>
  5670. <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe;</p>
  5671. <p class="gatha2">Ahaṃ loke abhissapiṃ, sīlavante bahussute;</p>
  5672. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.</p>
  5673. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āceramiva māṇavo</span>ti vattasampanno antevāsiko ācariyaṃ viya paṭijaggati. <span class="bld">Anuṭṭhitā</span>ti pāricariyānuṭṭhānena anuṭṭhitā appamattā hutvā paṭijaggāmi. <span class="bld">Tumhaṃ kāmā</span>ti tumhākaṃ kāmena tumhe patthayantī. <span class="bld">Puttakā</span>ti kumāre ālapantī paridevati. <span class="bld">Suvaṇṇahaliddi</span>nti puttakā ahaṃ tumhākaṃ nhāpanatthāya suvaṇṇavaṇṇaṃ haliddiṃ ghaṃsitvā ādāya āgatā. <span class="bld">Paṇḍubeluva</span>nti kīḷanatthāya ca vo idaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ beluvapakkaṃ mayā ābhataṃ. <span class="bld">Rukkhapakkānī</span>ti tumhākaṃ kīḷanatthāya aññānipi manāpāni rukkhaphalāni āhāsiṃ. <span class="bld">Ime vo</span>ti puttakā ime vo kīḷanāti vadati. <span class="bld">Mūḷālivattaka</span>nti mūḷālakuṇḍalakaṃ. <span class="bld">Sāluka</span>nti idaṃ uppalādisālukampi me bahu ābhataṃ. <span class="bld">Ciñcabhedaka</span>nti siṅghāṭakaṃ. <span class="bld">Bhuñjā</span>ti idaṃ sabbaṃ khuddamadhunā saṃyuttaṃ puttehi saddhiṃ bhuñjāhīti paridevati. <span class="bld">Sivi puttāni avhayā</span>ti sāmi sivirāja, paṇṇasālāya sayāpitaṭṭhānato sīghaṃ puttake pakkosāhi. <span class="bld">Api sivi putte passesī</span>ti sāmi sivirāja, api putte passasi, sace passasi, mama dassehi, kiṃ maṃ ativiya kilamesi. <span class="bld">Abhissapi</span>nti tumhākaṃ puttadhītaro mā passitthāti evaṃ nūna akkosinti.</p>
  5674. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P6.0564"></a><a name="M7.0348"></a> vilapamānāyapi tāya saddhiṃ mahāsatto na kiñci kathesi. Sā tasmiṃ akathente kampamānā candālokena putte vicinantī yesu yesu jamburukkhādīsu pubbe kīḷiṃsu, tāni tāni patvā paridevantī āha –</p>
  5675. <p class="hangnum"><a name="para2239"></a><span class="paranum">2239</span>.</p>
  5676. <p class="gatha1"> ‘‘Ime <a name="V7.0340"></a> te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā;</p>
  5677. <p class="gathalast">Vividhāni rukkhajātāni, te kumārā na dissare.</p>
  5678. <p class="hangnum"><a name="para2240"></a><span class="paranum">2240</span>.</p>
  5679. <p class="gatha1"> ‘‘Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā;</p>
  5680. <p class="gathalast">Vividhāni phalajātāni, te kumārā na dissare.</p>
  5681. <p class="hangnum"><a name="para2241"></a><span class="paranum">2241</span>.</p>
  5682. <p class="gatha1"> ‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī;</p>
  5683. <p class="gathalast">Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.</p>
  5684. <p class="hangnum"><a name="para2242"></a><span class="paranum">2242</span>.</p>
  5685. <p class="gatha1"> ‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate;</p>
  5686. <p class="gathalast">Yānassu pubbe dhāriṃsu, te kumārā na dissare.</p>
  5687. <p class="hangnum"><a name="para2243"></a><span class="paranum">2243</span>.</p>
  5688. <p class="gatha1"> ‘‘Vividhāni phalajātāni, asmiṃ uparipabbate;</p>
  5689. <p class="gathalast">Yānassu pubbe bhuñjiṃsu, te kumārā na dissare.</p>
  5690. <p class="hangnum"><a name="para2244"></a><span class="paranum">2244</span>.</p>
  5691. <p class="gatha1"> ‘‘Ime te hatthikā assā, balibaddā ca te ime;</p>
  5692. <p class="gathalast">Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.</p>
  5693. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ime te hatthikā</span>ti sā pabbatūpari dārake adisvā paridevamānā tato oruyha puna assamapadaṃ āgantvā tattha te upadhārentī tesaṃ kīḷanabhaṇḍakāni disvā evamāha.</p>
  5694. <p class="bodytext">Athassā paridevanasaddena ceva padasaddena ca migapakkhino caliṃsu. Sā te disvā āha –</p>
  5695. <p class="hangnum"><a name="para2245"></a><span class="paranum">2245</span>.</p>
  5696. <p class="gatha1"> ‘‘Ime sāmā sasolūkā, bahukā kadalīmigā;</p>
  5697. <p class="gathalast">Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.</p>
  5698. <p class="hangnum"><a name="para2246"></a><span class="paranum">2246</span>.</p>
  5699. <p class="gatha1"> ‘‘Ime haṃsā ca koñcā ca, mayūrā citrapekhuṇā;</p>
  5700. <p class="gathalast">Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.</p>
  5701. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāmā</span>ti khuddakā sāmā suvaṇṇamigā. <span class="bld">Sasolūkā</span>ti sasā ca ulūkā ca.</p>
  5702. <p class="bodytext">Sā <a name="V7.0341"></a><a name="M7.0349"></a> assamapade piyaputte adisvā nikkhamitvā pupphitavanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ taṃ ṭhānaṃ olokentī āha –</p>
  5703. <p class="hangnum"><a name="para2247"></a><span class="paranum">2247</span>.</p>
  5704. <p class="gatha1"> ‘‘Imā tā vanagumbāyo, pupphitā sabbakālikā;</p>
  5705. <p class="gathalast">Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.</p>
  5706. <p class="hangnum"><a name="para2248"></a><span class="paranum">2248</span>.</p>
  5707. <p class="gatha1"> ‘‘Imā tā pokkharaṇī rammā, cakkavākūpakūjitā;</p>
  5708. <p class="gatha2">Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca;</p>
  5709. <p class="gathalast">Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.</p>
  5710. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0565"></a> <span class="bld">vanagumbāyo</span>ti vanaghaṭāyo.</p>
  5711. <p class="bodytext">Sā katthaci piyaputte adisvā puna mahāsattassa santikaṃ āgantvā taṃ dummukhaṃ nisinnaṃ disvā āha –</p>
  5712. <p class="hangnum"><a name="para2249"></a><span class="paranum">2249</span>.</p>
  5713. <p class="gatha1"> ‘‘Na te kaṭṭhāni bhinnāni, na te udakamāhaṭaṃ;</p>
  5714. <p class="gathalast">Aggipi te na hāpito, kiṃ nu mandova jhāyasi.</p>
  5715. <p class="hangnum"><a name="para2250"></a><span class="paranum">2250</span>.</p>
  5716. <p class="gatha1"> ‘‘Piyo piyena saṅgamma, samo me byapahaññati;</p>
  5717. <p class="gathalast">Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.</p>
  5718. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na hāpito</span>ti na jalito. Idaṃ vuttaṃ hoti – sāmi, tvaṃ pubbe kaṭṭhāni bhindasi, udakaṃ āharitvā ṭhapesi, aṅgārakapalle aggiṃ karosi, ajja tesu ekampi akatvā kiṃ nu mandova jhāyasi, tava kiriyā mayhaṃ na ruccatīti. <span class="bld">Piyo piyenā</span>ti vessantaro mayhaṃ piyo, ito me piyataro natthi, iminā me piyena saṅgamma samāgantvā pubbe samo me byapahaññati dukkhaṃ vigacchati, ajja pana me imaṃ passantiyāpi soko na vigacchati, kiṃ nu kho kāraṇanti. <span class="bld">Tyajjā</span>ti hotu, diṭṭhaṃ me kāraṇaṃ, te ajja putte na passāmi, tena me imaṃ passantiyāpi soko na vigacchatīti.</p>
  5719. <p class="bodytext">Tāya evaṃ vuttepi mahāsatto tuṇhībhūtova nisīdi. Sā tasmiṃ akathente sokasamappitā <a name="V7.0342"></a> pahaṭakukkuṭī viya kampamānā puna paṭhamaṃ vicaritaṭṭhānāni vicaritvā mahāsattassa santikaṃ paccāgantvā āha –</p>
  5720. <p class="hangnum"><a name="para2251"></a><span class="paranum">2251</span>.</p>
  5721. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M7.0350"></a> kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā;</p>
  5722. <p class="gathalast">Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.</p>
  5723. <p class="hangnum"><a name="para2252"></a><span class="paranum">2252</span>.</p>
  5724. <p class="gatha1"> ‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā;</p>
  5725. <p class="gathalast">Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā’’ti.</p>
  5726. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na kho no</span>ti deva, na kho amhākaṃ putte passāmi. <span class="bld">Yena te nīhatā</span>ti kenaci tesaṃ nīhatabhāvampi na jānāmīti adhippāyenevamāha.</p>
  5727. <p class="bodytext">Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci kathesiyeva. Sā puttasokena phuṭṭhā putte upadhārentī tatiyampi tāni tāni ṭhānāni vātavegena vicari. Tāya ekarattiṃ vicaritaṭṭhānaṃ pariggayhamānaṃ pannarasayojanamattaṃ ahosi. Atha ratti vibhāsi, aruṇodayo jāto. Sā puna gantvā mahāsattassa santike ṭhitā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5728. <p class="hangnum"><a name="para2253"></a><span class="paranum">2253</span>.</p>
  5729. <p class="gatha1"> ‘‘Sā tattha paridevitvā, pabbatāni vanāni ca;</p>
  5730. <p class="gathalast">Punadevassamaṃ gantvā, rodi sāmikasantike.</p>
  5731. <p class="hangnum"><a name="para2254"></a><span class="paranum">2254</span>.</p>
  5732. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="P6.0566"></a> kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā;</p>
  5733. <p class="gathalast">Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.</p>
  5734. <p class="hangnum"><a name="para2255"></a><span class="paranum">2255</span>.</p>
  5735. <p class="gatha1"> ‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā;</p>
  5736. <p class="gathalast">Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.</p>
  5737. <p class="hangnum"><a name="para2256"></a><span class="paranum">2256</span>.</p>
  5738. <p class="gatha1"> ‘‘Nu kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā;</p>
  5739. <p class="gathalast">Vicarantī rukkhamūlesu, pabbatesu guhāsu ca.</p>
  5740. <p class="hangnum"><a name="para2257"></a><span class="paranum">2257</span>.</p>
  5741. <p class="gatha1"> ‘‘Iti <a name="V7.0343"></a> maddī varārohā, rājaputtī yasassinī;</p>
  5742. <p class="gathalast">Bāhā paggayha kanditvā, tattheva patitā chamā’’ti.</p>
  5743. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāmikasantike</span>ti bhikkhave, sā maddī tattha vaṅkapabbatakucchiyaṃ sānupabbatāni vanāni ca vicarantī paridevitvā puna gantvā sāmikaṃ nissāya tassa santike ṭhitā puttānaṃ atthāya rodi, ‘‘na kho no’’tiādīni vadantī <a name="M7.0351"></a> paridevīti attho. <span class="bld">Iti maddī varārohā</span>ti bhikkhave, evaṃ sā uttamarūpadharā varārohā maddī rukkhamūlādīsu vicarantī dārake adisvā ‘‘nissaṃsayaṃ matā bhavissantī’’ti bāhā paggayha kanditvā tattheva vessantarassa pādamūle chinnasuvaṇṇakadalī viya chamāyaṃ pati.</p>
  5744. <p class="bodytext">Atha mahāsatto ‘‘matā maddī’’ti saññāya kampamāno ‘‘aṭṭhāne padese matā maddī. Sace hissā jetuttaranagare kālakiriyā abhavissa, mahanto parivāro abhavissa, dve raṭṭhāni caleyyuṃ. Ahaṃ pana araññe ekakova, kiṃ nu kho karissāmī’’ti uppannabalavasokopi satiṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘jānissāmi tāvā’’ti uṭṭhāya tassā hadaye hatthaṃ ṭhapetvā santāpapavattiṃ ñatvā kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā satta māse kāyasaṃsaggaṃ anāpannapubbopi balavasokena pabbajitabhāvaṃ sallakkhetuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi tassā sīsaṃ ukkhipitvā ūrūsu ṭhapetvā udakena paripphositvā mukhañca hadayañca parimajjanto nisīdi. Maddīpi kho thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā hirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā uṭṭhāya mahāsattaṃ vanditvā ‘‘sāmi vessantara, dārakā te kuhiṃ gatā’’ti āha. ‘‘Devi, ekassa brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā’’ti. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5745. <p class="hangnum"><a name="para2258"></a><span class="paranum">2258</span>.</p>
  5746. <p class="gatha1"> ‘‘Tamajjhapattaṃ rājaputtiṃ, udakenābhisiñcatha;</p>
  5747. <p class="gathalast">Assatthaṃ naṃ viditvāna, atha naṃ etadabravī’’ti.</p>
  5748. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0567"></a> <span class="bld">ajjhapatta</span>nti attano santikaṃ pattaṃ, pādamūle patitvā visaññibhūtanti attho. <span class="bld">Etadabravī</span>ti etaṃ ‘‘ekassa me brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā’’ti vacanaṃ abravi.</p>
  5749. <p class="bodytext">Tato tāya ‘‘deva, putte brāhmaṇassa datvā mama sabbarattiṃ paridevitvā vicarantiyā kiṃ nācikkhasī’’ti vutte mahāsatto āha –</p>
  5750. <p class="hangnum"><a name="para2259"></a><span class="paranum">2259</span>.</p>
  5751. <p class="gatha1"> ‘‘Ādiyeneva <a name="V7.0344"></a> te maddi, dukkhaṃ nakkhātumicchisaṃ;</p>
  5752. <p class="gathalast">Daliddo yācako vuḍḍho, brāhmaṇo gharamāgato.</p>
  5753. <p class="hangnum"><a name="para2260"></a><span class="paranum">2260</span>.</p>
  5754. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="M7.0352"></a> dinnā mayā puttā, maddi mā bhāyi assasa;</p>
  5755. <p class="gatha2">Maṃ passa maddi mā putte, mā bāḷhaṃ paridevasi;</p>
  5756. <p class="gathalast">Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase.</p>
  5757. <p class="hangnum"><a name="para2261"></a><span class="paranum">2261</span>.</p>
  5758. <p class="gatha1"> ‘‘Putte pasuñca dhaññañca, yañca aññaṃ ghare dhanaṃ;</p>
  5759. <p class="gatha2">Dajjā sappuriso dānaṃ, disvā yācakamāgataṃ;</p>
  5760. <p class="gathalast">Anumodāhi me maddi, puttake dānamuttama’’nti.</p>
  5761. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ādiyenevā</span>ti ādikeneva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace te ahaṃ āditova tamatthaṃ ācikkhissaṃ, tato tava sokaṃ sandhāretuṃ asakkontiyā hadayaṃ phaleyya, tasmā ādikeneva te maddi dukkhaṃ na akkhātuṃ icchissanti. <span class="bld">Gharamāgato</span>ti imaṃ amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgato. <span class="bld">Arogā ca bhavāmase</span>ti yathā tathā mayaṃ arogā homa, jīvamānā avassaṃ putte brāhmaṇena nītepi passissāma. <span class="bld">Yañca añña</span>nti yañca aññaṃ ghare saviññāṇakaṃ dhanaṃ. <span class="bld">Dajjā sappuriso dāna</span>nti sappuriso uttamatthaṃ patthento uraṃ bhinditvā hadayamaṃsampi gahetvā dānaṃ dadeyyāti.</p>
  5762. <p class="bodytext">Maddī āha –</p>
  5763. <p class="hangnum"><a name="para2262"></a><span class="paranum">2262</span>.</p>
  5764. <p class="gatha1"> ‘‘Anumodāmi te deva, puttake dānamuttamaṃ;</p>
  5765. <p class="gathalast">Datvā cittaṃ pasādehi, bhiyyo dānaṃ dado bhava.</p>
  5766. <p class="hangnum"><a name="para2263"></a><span class="paranum">2263</span>.</p>
  5767. <p class="gatha1"> ‘‘Yo tvaṃ maccherabhūtesu, manussesu janādhipa;</p>
  5768. <p class="gathalast">Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.</p>
  5769. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anumodāmi te</span>ti dasa māse kucchiyā dhāretvā divasassa dvattikkhattuṃ nhāpetvā pāyetvā bhojetvā ure nipajjāpetvā paṭijaggitaputtakesu bodhisattena dinnesu sayaṃ puttadānaṃ anumodantī evamāha. Iminā kāraṇena jānitabbaṃ ‘‘pitāva puttānaṃ sāmiko’’ti. <span class="bld">Bhiyyo dānaṃ</span> <a name="V7.0345"></a> <span class="bld">dado bhavā</span>ti mahārāja, uttaripi punappunaṃ dānaṃ dāyakova hohi, ‘‘sudinnaṃ me dāna’’nti cittaṃ pasādehi, yo tvaṃ maccherabhūtesu sattesu piyaputte adāsīti.</p>
  5770. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M7.0353"></a> vutte mahāsatto ‘‘maddi, kinnāmetaṃ kathesi, sace hi mayā putte datvā cittaṃ pasādetuṃ nābhavissa, imāni pana me acchariyāni na pavatteyyu’’nti vatvā sabbāni pathavininnādādīni <a name="P6.0568"></a> kathesi. Tato maddī tāni acchariyāni kittetvā dānaṃ anumodantī āha –</p>
  5771. <p class="hangnum"><a name="para2264"></a><span class="paranum">2264</span>.</p>
  5772. <p class="gatha1"> ‘‘Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato;</p>
  5773. <p class="gathalast">Samantā vijjutā āguṃ, girīnaṃva patissutā’’ti.</p>
  5774. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vijjutā āgu</span>nti akālavijjulatā himavantapadese samantā nicchariṃsu. <span class="bld">Girīnaṃva patissutā</span>ti girīnaṃ patissutasaddā viya viravā uṭṭhahiṃsu.</p>
  5775. <p class="hangnum"><a name="para2265"></a><span class="paranum">2265</span>.</p>
  5776. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā;</p>
  5777. <p class="gatha2">Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo;</p>
  5778. <p class="gathalast">Sabbe devānumodanti, tāvatiṃsā saindakā.</p>
  5779. <p class="hangnum"><a name="para2266"></a><span class="paranum">2266</span>.</p>
  5780. <p class="gatha1"> ‘‘Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī;</p>
  5781. <p class="gathalast">Vessantarassa anumodi, puttake dānamuttama’’nti.</p>
  5782. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ubho nāradapabbatā</span>ti imepi dve devanikāyā attano vimānadvāre ṭhitāva ‘‘sudinnaṃ te dāna’’nti anumodanti. <span class="bld">Tāvatiṃsā saindakā</span>ti indajeṭṭhakā tāvatiṃsāpi devā te dānaṃ anumodantīti.</p>
  5783. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsattena attano dāne vaṇṇite tamevatthaṃ parivattetvā ‘‘mahārāja vessantara, sudinnaṃ nāma te dāna’’nti maddīpi tatheva dānaṃ vaṇṇayitvā anumodamānā nisīdi. Tena satthā ‘‘iti maddī varārohā’’ti gāthamāha.</p>
  5784. <p class="centered">Maddīpabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  5785. <p class="subhead">Sakkapabbavaṇṇanā</p>
  5786. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V7.0346"></a><a name="M7.0354"></a> tesu aññamaññaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathentesu sakko cintesi ‘‘ayaṃ vessantaro rājā hiyyo jūjakassa pathaviṃ unnādetvā dārake adāsi, idāni taṃ koci hīnapuriso upasaṅkamitvā sabbalakkhaṇasampannaṃ maddiṃ yācitvā rājānaṃ ekakaṃ katvā maddiṃ gahetvā gaccheyya, tato esa anātho nippaccayo bhaveyya. Ahaṃ brāhmaṇavaṇṇena naṃ upasaṅkamitvā maddiṃ yācitvā pāramikūṭaṃ gāhāpetvā kassaci avissajjiyaṃ katvā puna naṃ tasseva datvā āgamissāmī’’ti. So sūriyuggamanavelāya tassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5787. <p class="hangnum"><a name="para2267"></a><span class="paranum">2267</span>.</p>
  5788. <p class="gatha1"> ‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;</p>
  5789. <p class="gathalast">Sakko brāhmaṇavaṇṇena, pāto tesaṃ adissathā’’ti.</p>
  5790. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0569"></a> <span class="bld">pāto tesaṃ adissathā</span>ti pātova nesaṃ dvinnampi janānaṃ paññāyamānarūpo purato aṭṭhāsi, ṭhatvā ca pana paṭisanthāraṃ karonto āha –</p>
  5791. <p class="hangnum"><a name="para2268"></a><span class="paranum">2268</span>.</p>
  5792. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ;</p>
  5793. <p class="gathalast">Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.</p>
  5794. <p class="hangnum"><a name="para2269"></a><span class="paranum">2269</span>.</p>
  5795. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  5796. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.</p>
  5797. <p class="bodytext">Mahāsatto āha –</p>
  5798. <p class="hangnum"><a name="para2270"></a><span class="paranum">2270</span>.</p>
  5799. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalañceva no brahme, atho brahme anāmayaṃ;</p>
  5800. <p class="gathalast">Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.</p>
  5801. <p class="hangnum"><a name="para2271"></a><span class="paranum">2271</span>.</p>
  5802. <p class="gatha1"> ‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  5803. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā mayhaṃ na vijjati.</p>
  5804. <p class="hangnum"><a name="para2272"></a><span class="paranum">2272</span>.</p>
  5805. <p class="gatha1"> ‘‘Satta <a name="V7.0347"></a> no māse vasataṃ, araññe jīvasokinaṃ;</p>
  5806. <p class="gatha2">Idaṃ dutiyaṃ passāma, brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ;</p>
  5807. <p class="gathalast">Ādāya veḷuvaṃ daṇḍaṃ, dhārentaṃ ajinakkhipaṃ.</p>
  5808. <p class="hangnum"><a name="para2273"></a><span class="paranum">2273</span>.</p>
  5809. <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ <a name="M7.0355"></a> te mahābrahme, atho te adurāgataṃ;</p>
  5810. <p class="gathalast">Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.</p>
  5811. <p class="hangnum"><a name="para2274"></a><span class="paranum">2274</span>.</p>
  5812. <p class="gatha1"> ‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;</p>
  5813. <p class="gathalast">Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṃ varaṃ.</p>
  5814. <p class="hangnum"><a name="para2275"></a><span class="paranum">2275</span>.</p>
  5815. <p class="gatha1"> ‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;</p>
  5816. <p class="gathalast">Tato piva mahābrahme, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.</p>
  5817. <p class="bodytext">Evaṃ tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā mahāsatto –</p>
  5818. <p class="hangnum"><a name="para2276"></a><span class="paranum">2276</span>.</p>
  5819. <p class="gatha1"> ‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā;</p>
  5820. <p class="gathalast">Anuppatto brahāraññaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. –</p>
  5821. <p class="unindented">Āgamanakāraṇaṃ pucchi. Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, ahaṃ mahallako, idhāgacchanto tava bhariyaṃ maddiṃ yācituṃ āgato, taṃ me dehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –</p>
  5822. <p class="hangnum"><a name="para2277"></a><span class="paranum">2277</span>.</p>
  5823. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā vārivaho pūro, sabbakālaṃ na khīyati;</p>
  5824. <p class="gathalast">Evaṃ taṃ yācitāgacchiṃ, bhariyaṃ me dehi yācito’’ti.</p>
  5825. <p class="bodytext">Evaṃ vutte mahāsatto ‘‘hiyyo me brāhmaṇassa dārakā dinnā, araññe ekako hutvā kathaṃ te maddiṃ dassāmī’’ti avatvā pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya asajjitvā abajjhitvā anolīnamānaso hutvā giriṃ unnādento imaṃ gāthamāha –</p>
  5826. <p class="hangnum"><a name="para2278"></a><span class="paranum">2278</span>.</p>
  5827. <p class="gatha1"> ‘‘Dadāmi <a name="P6.0570"></a> na vikampāmi, yaṃ maṃ yācasi brāhmaṇa;</p>
  5828. <p class="gathalast">Santaṃ nappaṭiguyhāmi, dāne me ramatī mano’’ti.</p>
  5829. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0348"></a> <span class="bld">santaṃ nappaṭiguyhāmī</span>ti saṃvijjamānaṃ na guyhāmi.</p>
  5830. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā sīghameva kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā udakaṃ hatthe pātetvā piyabhariyaṃ brāhmaṇassa adāsi. Taṅkhaṇeyeva heṭṭhā vuttappakārāni sabbāni acchariyāni pāturahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5831. <p class="hangnum"><a name="para2279"></a><span class="paranum">2279</span>.</p>
  5832. <p class="gatha1"> ‘‘Maddiṃ <a name="M7.0356"></a> hatthe gahetvāna, udakassa kamaṇḍaluṃ;</p>
  5833. <p class="gathalast">Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.</p>
  5834. <p class="hangnum"><a name="para2280"></a><span class="paranum">2280</span>.</p>
  5835. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
  5836. <p class="gathalast">Maddiṃ pariccajantassa, medanī sampakampatha.</p>
  5837. <p class="hangnum"><a name="para2281"></a><span class="paranum">2281</span>.</p>
  5838. <p class="gatha1"> ‘‘Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhīyati na rodati;</p>
  5839. <p class="gathalast">Pekkhatevassa tuṇhī sā, eso jānāti yaṃ vara’’nti.</p>
  5840. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">adā dāna</span>nti ‘‘ambho brāhmaṇa, maddito me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataraṃ, idaṃ me dānaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa paccayo hotū’’ti vatvā dānaṃ adāsi vuttampi cetaṃ –</p>
  5841. <p class="gatha1">‘‘Jāliṃ kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddiṃ deviṃ patibbataṃ;</p>
  5842. <p class="gathalast">Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.</p>
  5843. <p class="gatha1">‘‘Na me dessā ubho puttā, maddī devī na dessiyā;</p>
  5844. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti. (cariyā. 1.118-119);</p>
  5845. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sampakampathā</span>ti pathavī udakapariyantaṃ katvā kampittha. <span class="bld">Nevassa maddī bhākuṭī</span>ti bhikkhave, tasmiṃ khaṇe maddī ‘‘maṃ mahallakassa brāhmaṇassa rājā detī’’ti kodhavasena bhākuṭipi nāhosi. <span class="bld">Na sandhīyati na rodatī</span>ti neva maṅku ahosi, na akkhīni pūretvā rodati, atha kho tuṇhī sā hutvā ‘‘mādisaṃ itthiratanaṃ dadamāno na nikkāraṇā dassati, eso <a name="V7.0349"></a> yaṃ varaṃ, taṃ jānātī’’ti phullapadumavaṇṇaṃ assa mukhaṃ <span class="bld">pekkhateva,</span> olokayamānāva ṭhitāti attho.</p>
  5846. <p class="bodytext">Atha mahāsatto ‘‘kīdisā maddī’’ti tassā mukhaṃ olokesi. Sāpi ‘‘sāmi kiṃ maṃ olokesī’’ti vatvā sīhanādaṃ nadantī imaṃ gāthamāha –</p>
  5847. <p class="hangnum"><a name="para2282"></a><span class="paranum">2282</span>.</p>
  5848. <p class="gatha1"> ‘‘Komārī yassāhaṃ bhariyā, sāmiko mama issaro;</p>
  5849. <p class="gathalast">Yassicche tassa maṃ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā’’ti.</p>
  5850. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0571"></a><a name="M7.0357"></a> <span class="bld">komārī yassāhaṃ bhariyā</span>ti ahaṃ yassa tava daharikā bhariyā, so tvaññeva mama issaro sāmiko. <span class="bld">Yassicche tassā</span>ti issaro ca nāma dāsiṃ maṃ yassa dātuṃ iccheyya, tassa dadeyya. <span class="bld">Vikkiṇeyya vā</span>ti dhanena vā atthe sati vikkiṇeyya, maṃsena vā atthe sati haneyya, tasmā yaṃ vo ruccati, taṃ karotha, nāhaṃ kujjhāmīti.</p>
  5851. <p class="bodytext">Sakko tesaṃ paṇītajjhāsayataṃ viditvā thutiṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5852. <p class="hangnum"><a name="para2283"></a><span class="paranum">2283</span>.</p>
  5853. <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṃ saṅkappamaññāya, devindo etadabravi;</p>
  5854. <p class="gathalast">Sabbe jitā te paccūhā, ye dibbā ye ca mānusā.</p>
  5855. <p class="hangnum"><a name="para2284"></a><span class="paranum">2284</span>.</p>
  5856. <p class="gatha1"> ‘‘Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato;</p>
  5857. <p class="gathalast">Samantā vijjutā āguṃ, girīnaṃva patissutā.</p>
  5858. <p class="hangnum"><a name="para2285"></a><span class="paranum">2285</span>.</p>
  5859. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā;</p>
  5860. <p class="gatha2">Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo;</p>
  5861. <p class="gathalast">Sabbe devānumodanti, dukkarañhi karoti so.</p>
  5862. <p class="hangnum"><a name="para2286"></a><span class="paranum">2286</span>.</p>
  5863. <p class="gatha1"> ‘‘Duddadaṃ dadamānānaṃ, dukkaraṃ kamma kubbataṃ;</p>
  5864. <p class="gathalast">Asanto nānukubbanti, sataṃ dhammo durannayo.</p>
  5865. <p class="hangnum"><a name="para2287"></a><span class="paranum">2287</span>.</p>
  5866. <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā <a name="V7.0350"></a> satañca asataṃ, nānā hoti ito gati;</p>
  5867. <p class="gathalast">Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā.</p>
  5868. <p class="hangnum"><a name="para2288"></a><span class="paranum">2288</span>.</p>
  5869. <p class="gatha1"> ‘‘Yametaṃ kumāre adā, bhariyaṃ adā vane vasaṃ;</p>
  5870. <p class="gathalast">Brahmayānamanokkamma, sagge te taṃ vipaccatū’’ti.</p>
  5871. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paccūhā</span>ti paccatthikā. <span class="bld">Dibbā</span>ti dibbasampattipaṭibāhakā. <span class="bld">Mānusā</span>ti manussasampattipaṭibāhakā. Ke pana teti? Macchariyadhammā. Te sabbe puttadāraṃ dentena mahāsattena jitā. Tenāha ‘‘sabbe jitā te paccūhā’’ti. <span class="bld">Dukkarañhi karoti so</span>ti so vessantaro rājā ekakova araññe vasanto bhariyaṃ brāhmaṇassa dento dukkaraṃ <a name="M7.0358"></a> karotīti evaṃ sabbe devā anumodantīti vadati. <span class="bld">‘‘Yameta’’</span>nti gāthaṃ anumodanaṃ karonto āha. <span class="bld">Vane vasa</span>nti vane vasanto. <span class="bld">Brahmayāna</span>nti seṭṭhayānaṃ. Tividho hi sucaritadhammo evarūpo ca dānadhammo ariyamaggassa paccayo hotīti ‘‘brahmayāna’’nti vuccati. Tasmā yaṃ taṃ idaṃ ajja dānaṃ dadatopi nipphannaṃ brahmayānaṃ apāyabhūmiṃ anokkamitvā sagge te taṃ vipaccatu, vipākapariyosāne ca sabbaññutaññāṇadāyakaṃ hotūti.</p>
  5872. <p class="bodytext">Evamassa sakko anumodanaṃ katvā ‘‘idāni mayā idha papañcaṃ akatvā imaṃ imasseva datvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā āha –</p>
  5873. <p class="hangnum"><a name="para2289"></a><span class="paranum">2289</span>.</p>
  5874. <p class="gatha1"> ‘‘Dadāmi <a name="P6.0572"></a> bhoto bhariyaṃ, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ;</p>
  5875. <p class="gathalast">Tvañceva maddiyā channo, maddī ca patinā saha.</p>
  5876. <p class="hangnum"><a name="para2290"></a><span class="paranum">2290</span>.</p>
  5877. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā payo ca saṅkho ca, ubho samānavaṇṇino;</p>
  5878. <p class="gathalast">Evaṃ tuvañca maddī ca, samānamanacetasā.</p>
  5879. <p class="hangnum"><a name="para2291"></a><span class="paranum">2291</span>.</p>
  5880. <p class="gatha1"> ‘‘Avaruddhettha araññasmiṃ, ubho sammatha assame;</p>
  5881. <p class="gatha2">Khattiyā gottasampannā, sujātā mātupettito;</p>
  5882. <p class="gathalast">Yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti.</p>
  5883. <p class="gathalast"> </p>
  5884. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0351"></a> <span class="bld">channo</span>ti anurūpo. <span class="bld">Ubho samānavaṇṇino</span>ti samānavaṇṇā ubhopi parisuddhāyeva. <span class="bld">Samānamanacetasā</span>ti ācārādīhi kammehi samānena manasaṅkhātena cetasā samannāgatā. <span class="bld">Avaruddhetthā</span>ti raṭṭhato pabbājitā hutvā ettha araññe vasatha. <span class="bld">Yathā puññānī</span>ti yathā jetuttaranagare vo bahūni puññāni katāni, hiyyo puttānaṃ ajja bhariyāya dānavasenapi katānīti ettakeneva paritosaṃ akatvā ito uttaripi aparāparaṃ dadantā yathānurūpāni puññāni kareyyāthāti.</p>
  5885. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā sakko mahāsattassa maddiṃ paṭicchāpetvā varaṃ dātuṃ attānaṃ ācikkhanto āha –</p>
  5886. <p class="hangnum"><a name="para2292"></a><span class="paranum">2292</span>.</p>
  5887. <p class="gatha1"> ‘‘Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike;</p>
  5888. <p class="gathalast">Varaṃ varassu rājisi, vare aṭṭha dadāmi te’’ti.</p>
  5889. <p class="bodytext">Kathentoyeva <a name="M7.0359"></a> ca dibbattabhāvena jalanto taruṇasūriyo viya ākāse aṭṭhāsi. Tato bodhisatto varaṃ gaṇhanto āha –</p>
  5890. <p class="hangnum"><a name="para2293"></a><span class="paranum">2293</span>.</p>
  5891. <p class="gatha1"> ‘‘Varaṃ ce me ado sakka, sabbabhūtānamissara;</p>
  5892. <p class="gatha2">Pitā maṃ anumodeyya, ito pattaṃ sakaṃ gharaṃ;</p>
  5893. <p class="gathalast">Āsanena nimanteyya, paṭhametaṃ varaṃ vare.</p>
  5894. <p class="hangnum"><a name="para2294"></a><span class="paranum">2294</span>.</p>
  5895. <p class="gatha1"> ‘‘Purisassa vadhaṃ na roceyyaṃ, api kibbisakārakaṃ;</p>
  5896. <p class="gathalast">Vajjhaṃ vadhamhā moceyyaṃ, dutiyetaṃ varaṃ vare.</p>
  5897. <p class="hangnum"><a name="para2295"></a><span class="paranum">2295</span>.</p>
  5898. <p class="gatha1"> ‘‘Ye vuḍḍhā ye ca daharā, ye ca majjhimaporisā;</p>
  5899. <p class="gathalast">Mameva upajīveyyuṃ, tatiyetaṃ varaṃ vare.</p>
  5900. <p class="hangnum"><a name="para2296"></a><span class="paranum">2296</span>.</p>
  5901. <p class="gatha1"> ‘‘Paradāraṃ na gaccheyyaṃ, sadārapasuto siyaṃ;</p>
  5902. <p class="gathalast">Thīnaṃ vasaṃ na gaccheyyaṃ, catutthetaṃ varaṃ vare.</p>
  5903. <p class="hangnum"><a name="para2297"></a><span class="paranum">2297</span>.</p>
  5904. <p class="gatha1"> ‘‘Putto <a name="V7.0352"></a> me sakka jāyetha, so ca dīghāyuko siyā;</p>
  5905. <p class="gathalast">Dhammena jine pathaviṃ, pañcametaṃ varaṃ vare.</p>
  5906. <p class="hangnum"><a name="para2298"></a><span class="paranum">2298</span>.</p>
  5907. <p class="gatha1"> ‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati;</p>
  5908. <p class="gathalast">Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, chaṭṭhametaṃ varaṃ vare.</p>
  5909. <p class="hangnum"><a name="para2299"></a><span class="paranum">2299</span>.</p>
  5910. <p class="gatha1"> ‘‘Dadato me na khīyetha, datvā nānutapeyyahaṃ;</p>
  5911. <p class="gathalast">Dadaṃ cittaṃ pasādeyyaṃ, sattametaṃ varaṃ vare.</p>
  5912. <p class="hangnum"><a name="para2300"></a><span class="paranum">2300</span>.</p>
  5913. <p class="gatha1"> ‘‘Ito <a name="P6.0573"></a> vimuccamānāhaṃ, saggagāmī visesagū;</p>
  5914. <p class="gathalast">Anivatti tato assaṃ, aṭṭhametaṃ varaṃ vare’’ti.</p>
  5915. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anumodeyyā</span>ti sampaṭiccheyya na kujjheyya. <span class="bld">Ito patta</span>nti imamhā araññā sakaṃ gharaṃ anuppattaṃ. <span class="bld">Āsanenā</span>ti rājāsanena. Rajjaṃ me detūti vadati. <span class="bld">Api kibbisakāraka</span>nti rājā hutvā rājāparādhikampi vajjhaṃ vadhamhā moceyyaṃ, evarūpassapi me vadho nāma na ruccatu. <span class="bld">Mameva upajīveyyu</span>nti sabbete maññeva nissāya upajīveyyuṃ. <span class="bld">Dhammena jine</span>ti dhammena jinātu, dhammena rajjaṃ kāretūti attho. <span class="bld">Visesagū</span>ti visesagamano hutvā tusitapure nibbatto homīti vadati. <span class="bld">Anivatti</span> <a name="M7.0360"></a> <span class="bld">tato assa</span>nti tusitabhavanato cavitvā manussattaṃ āgato punabhave anivatti assaṃ, sabbaññutaṃ sampāpuṇeyyanti vadati.</p>
  5916. <p class="hangnum"><a name="para2301"></a><span class="paranum">2301</span>.</p>
  5917. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, devindo etadabravi;</p>
  5918. <p class="gathalast">‘Aciraṃ vata te tato, pitā taṃ daṭṭhumessatī’’’ti.</p>
  5919. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">daṭṭhumessatī</span>ti mahārāja, tava mātā ca pitā ca acireneva taṃ passitukāmo hutvā idhāgamissati, āgantvā ca pana setacchattaṃ datvā rajjaṃ niyyādetvā jetuttaranagarameva nessati, sabbe te manorathā matthakaṃ pāpuṇissanti, mā cintayi, appamatto hohi, mahārājāti.</p>
  5920. <p class="bodytext">Evaṃ mahāsattassa ovādaṃ datvā sakko sakaṭṭhānameva gato. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  5921. <p class="hangnum"><a name="para2302"></a><span class="paranum">2302</span>.</p>
  5922. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ <a name="V7.0353"></a> vatvāna maghavā, devarājā sujampati;</p>
  5923. <p class="gathalast">Vessantare varaṃ datvā, saggakāyaṃ apakkamī’’ti.</p>
  5924. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vessantare</span>ti vessantarassa. <span class="bld">Apakkamī</span>ti gato anuppattoyevāti.</p>
  5925. <p class="centered">Sakkapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  5926. <p class="subhead">Mahārājapabbavaṇṇanā</p>
  5927. <p class="bodytext">Bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsu. Jūjakopi kumāre gahetvā saṭṭhiyojanamaggaṃ paṭipajji. Devatā kumārānaṃ ārakkhamakaṃsu. Jūjakopi sūriye atthaṅgate kumāre gacche bandhitvā bhūmiyaṃ nipajjāpetvā sayaṃ caṇḍavāḷamigabhayena rukkhaṃ āruyha viṭapantare sayati. Tasmiṃ khaṇe eko devaputto vessantaravaṇṇena, ekā devadhītā maddivaṇṇena āgantvā kumāre mocetvā hatthapāde sambāhitvā nhāpetvā maṇḍetvā dibbabhojanaṃ bhojetvā dibbasayane sayāpetvā <a name="M7.0361"></a> aruṇuggamanakāle <a name="P6.0574"></a> baddhākāreneva nipajjāpetvā antaradhāyi. Evaṃ te devatāsaṅgahena arogā hutvā gacchanti. Jūjakopi devatādhiggahito hutvā ‘‘kāliṅgaraṭṭhaṃ gacchāmī’’ti gacchanto aḍḍhamāsena jetuttaranagaraṃ patto. Taṃ divasaṃ paccūsakāle sañjayo mahārājā supinaṃ passi. Evarūpo supino ahosi – rañño mahāvinicchaye nisinnassa eko puriso kaṇho dve padumāni āharitvā rañño hatthe ṭhapesi. Rājā tāni dvīsu kaṇṇesu piḷandhi. Tesaṃ reṇu bhassitvā rañño ure patati. So pabujjhitvā pātova brāhmaṇe pucchi. Te ‘‘cirapavutthā vo, deva, bandhavā āgamissantī’’ti byākariṃsu. So pātova sīsaṃ nhāyitvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkaritvā vinicchaye nisīdi. Devatā brāhmaṇaṃ dvīhi kumārehi saddhiṃ ānetvā rājaṅgaṇe ṭhapayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe rājā maggaṃ olokento kumāre disvā āha –</p>
  5928. <p class="hangnum"><a name="para2303"></a><span class="paranum">2303</span>.</p>
  5929. <p class="gatha1"> ‘‘Kassetaṃ mukhamābhāti, hemaṃ-vuttattamagginā;</p>
  5930. <p class="gathalast">Nikkhaṃva jātarūpassa, ukkāmukhapahaṃsitaṃ.</p>
  5931. <p class="hangnum"><a name="para2304"></a><span class="paranum">2304</span>.</p>
  5932. <p class="gatha1"> ‘‘Ubho <a name="V7.0354"></a> sadisapaccaṅgā, ubho sadisalakkhaṇā;</p>
  5933. <p class="gathalast">Jālissa sadiso eko, ekā kaṇhājinā yathā.</p>
  5934. <p class="hangnum"><a name="para2305"></a><span class="paranum">2305</span>.</p>
  5935. <p class="gatha1"> ‘‘Sīhā bilāva nikkhantā, ubho sampatirūpakā;</p>
  5936. <p class="gathalast">Jātarūpamayāyeva, ime dissanti dārakā’’ti.</p>
  5937. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">hemaṃvuttattamagginā</span>ti hemaṃ iva uttattaṃ agginā. <span class="bld">Sī</span>hā bilāva nikkhantāti kañcanaguhato nikkhantā sīhā viya.</p>
  5938. <p class="bodytext">Evaṃ rājā tīhi gāthāhi kumāre vaṇṇetvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘gacchetaṃ brāhmaṇaṃ dārakehi saddhiṃ ānehī’’ti. So vegena gantvā brāhmaṇaṃ ānesi. Atha rājā brāhmaṇaṃ āha –</p>
  5939. <p class="hangnum"><a name="para2306"></a><span class="paranum">2306</span>.</p>
  5940. <p class="gatha1"> ‘‘Kuto nu bhavaṃ bhāradvāja, ime ānesi dārake;</p>
  5941. <p class="gathalast">Ajja raṭṭhaṃ anuppatto, kuhiṃ gacchasi brāhmaṇā’’ti.</p>
  5942. <p class="bodytext">Jūjako <a name="M7.0362"></a> āha –</p>
  5943. <p class="hangnum"><a name="para2307"></a><span class="paranum">2307</span>.</p>
  5944. <p class="gatha1"> ‘‘Mayhaṃ te dārakā deva, dinnā vittena sañjaya;</p>
  5945. <p class="gathalast">Ajja pannarasā ratti, yato laddhā me dārakā’’ti.</p>
  5946. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vittenā</span>ti tuṭṭhena pasannena. <span class="bld">Ajja pannarasā rattī</span>ti imesaṃ laddhadivasato paṭṭhāya ajja pannarasā rattīti vadati.</p>
  5947. <p class="bodytext">Rājā <a name="P6.0575"></a> āha –</p>
  5948. <p class="hangnum"><a name="para2308"></a><span class="paranum">2308</span>.</p>
  5949. <p class="gatha1"> ‘‘Kena vā vācapeyyena, sammāñāyena saddahe;</p>
  5950. <p class="gathalast">Ko tetaṃ dānamadadā, puttake dānamuttama’’nti.</p>
  5951. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kena vā vācapeyyenā</span>ti brāhmaṇa, kena piyavacanena te tayā laddhā. <span class="bld">Sammāñāyena saddahe</span>ti <a name="V7.0355"></a> musāvādaṃ akatvā sammāñāyena kāraṇena amhe saddahāpeyyāsi. <span class="bld">Puttake</span>ti attano piyaputtake uttamaṃ dānaṃ katvā ko te etaṃ dānaṃ adadāti.</p>
  5952. <p class="bodytext">Jūjako āha –</p>
  5953. <p class="hangnum"><a name="para2309"></a><span class="paranum">2309</span>.</p>
  5954. <p class="gatha1"> ‘‘Yo yācataṃ patiṭṭhāsi, bhūtānaṃ dharaṇīriva;</p>
  5955. <p class="gathalast">So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṃ.</p>
  5956. <p class="hangnum"><a name="para2310"></a><span class="paranum">2310</span>.</p>
  5957. <p class="gatha1"> ‘‘Yo yācataṃ gatī āsi, savantīnaṃva sāgaro;</p>
  5958. <p class="gathalast">So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasa’’nti.</p>
  5959. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">patiṭṭhāsī</span>ti patiṭṭhā āsi.</p>
  5960. <p class="bodytext">Taṃ sutvā amaccā vessantaraṃ garahamānā āhaṃsu –</p>
  5961. <p class="hangnum"><a name="para2311"></a><span class="paranum">2311</span>.</p>
  5962. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkaṭaṃ vata bho raññā, saddhena gharamesinā;</p>
  5963. <p class="gathalast">Kathaṃ nu puttake dajjā, araññe avaruddhako.</p>
  5964. <p class="hangnum"><a name="para2312"></a><span class="paranum">2312</span>.</p>
  5965. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, yāvantettha samāgatā;</p>
  5966. <p class="gathalast">Kathaṃ vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṃ.</p>
  5967. <p class="hangnum"><a name="para2313"></a><span class="paranum">2313</span>.</p>
  5968. <p class="gatha1"> ‘‘Dāsiṃ dāsañca so dajjā, assaṃ cassatarīrathaṃ;</p>
  5969. <p class="gathalast">Hatthiñca kuñjaraṃ dajjā, kathaṃ so dajja dārake’’ti.</p>
  5970. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0363"></a> <span class="bld">saddhenā</span>ti saddhāya sampannenapi satā gharaṃ āvasantena raññā idaṃ dukkaṭaṃ vata, ayuttaṃ vata kataṃ. <span class="bld">Avaruddhako</span>ti raṭṭhā pabbājito araññe vasanto. <span class="bld">Imaṃ bhonto</span>ti bhonto nagaravāsino yāvanto ettha samāgatā, sabbe imaṃ nisāmetha upadhāretha, kathaṃ nāmeso puttake dāse katvā adāsi, kena nāma evarūpaṃ katapubbanti adhippāyenevamāhaṃsu. <span class="bld">Dajjā</span>ti dāsādīsu yaṃ kiñci dhanaṃ detu. <span class="bld">Kathaṃ so dajja dārake</span>ti ime pana dārake kena kāraṇena adāsīti.</p>
  5971. <p class="bodytext">Taṃ <a name="V7.0356"></a> sutvā kumāro pitu garahaṃ asahanto vātābhihatassa sineruno bāhaṃ oḍḍento viya imaṃ gāthamāha –</p>
  5972. <p class="hangnum"><a name="para2314"></a><span class="paranum">2314</span>.</p>
  5973. <p class="gatha1"> ‘‘Yassa nassa ghare dāso, asso cassatarīratho;</p>
  5974. <p class="gathalast">Hatthī ca kuñjaro nāgo, kiṃ so dajjā pitāmahā’’ti.</p>
  5975. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  5976. <p class="hangnum"><a name="para2315"></a><span class="paranum">2315</span>.</p>
  5977. <p class="gatha1"> ‘‘Dānamassa <a name="P6.0576"></a> pasaṃsāma, na ca nindāma puttakā;</p>
  5978. <p class="gathalast">Kathaṃ nu hadayaṃ āsi, tumhe datvā vanibbake’’ti.</p>
  5979. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dānamassa pasaṃsāmā</span>ti puttakā mayaṃ tava pitu dānaṃ pasaṃsāma na nindāma.</p>
  5980. <p class="bodytext">Taṃ sutvā kumāro āha –</p>
  5981. <p class="hangnum"><a name="para2316"></a><span class="paranum">2316</span>.</p>
  5982. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhassa hadayaṃ āsi, atho uṇhampi passasi;</p>
  5983. <p class="gathalast">Rohinīheva tambakkhī, pitā assūni vattayī’’ti.</p>
  5984. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dukkhassa hadayaṃ āsī</span>ti pitāmaha kaṇhājināya vuttaṃ etaṃ vacanaṃ sutvā tassa hadayaṃ dukkhaṃ āsi. <span class="bld">Rohinīheva tambakkhī</span>ti tambavaṇṇehi viya rattaakkhīhi mama pitā tasmiṃ khaṇe assūni pavattayi.</p>
  5985. <p class="bodytext">Idānissā taṃ vacanaṃ dassento āha –</p>
  5986. <p class="hangnum"><a name="para2317"></a><span class="paranum">2317</span>.</p>
  5987. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ taṃ kaṇhājināvoca, ayaṃ maṃ tāta brāhmaṇo;</p>
  5988. <p class="gathalast">Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ.</p>
  5989. <p class="hangnum"><a name="para2318"></a><span class="paranum">2318</span>.</p>
  5990. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M7.0364"></a> cāyaṃ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā;</p>
  5991. <p class="gatha2">Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṃ tāta neti no;</p>
  5992. <p class="gathalast">Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasī’’ti.</p>
  5993. <p class="bodytext">Atha <a name="V7.0357"></a> ne kumāre brāhmaṇaṃ amuñcante disvā rājā gāthamāha –</p>
  5994. <p class="hangnum"><a name="para2319"></a><span class="paranum">2319</span>.</p>
  5995. <p class="gatha1"> ‘‘Rājaputtī ca vo mātā, rājaputto ca vo pitā;</p>
  5996. <p class="gathalast">Pubbe me aṅkamāruyha, kiṃ nu tiṭṭhatha ārakā’’ti.</p>
  5997. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pubbe me</span>ti tumhe ito pubbe maṃ disvā vegenāgantvā mama aṅkamāruyha, idāni kiṃ nu ārakā tiṭṭhathāti?</p>
  5998. <p class="bodytext">Kumāro āha –</p>
  5999. <p class="hangnum"><a name="para2320"></a><span class="paranum">2320</span>.</p>
  6000. <p class="gatha1"> ‘‘Rājaputtī ca no mātā, rājaputto ca no pitā;</p>
  6001. <p class="gathalast">Dāsā mayaṃ brāhmaṇassa, tasmā tiṭṭhāma ārakā’’ti.</p>
  6002. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dāsā maya</span>nti idāni pana mayaṃ brāhmaṇassa dāsā bhavāma.</p>
  6003. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  6004. <p class="hangnum"><a name="para2321"></a><span class="paranum">2321</span>.</p>
  6005. <p class="gatha1"> ‘‘Mā sammevaṃ avacuttha, ḍayhate hadayaṃ mama;</p>
  6006. <p class="gathalast">Citakāyaṃva me kāyo, āsane na sukhaṃ labhe.</p>
  6007. <p class="hangnum"><a name="para2322"></a><span class="paranum">2322</span>.</p>
  6008. <p class="gatha1"> ‘‘Mā sammevaṃ avacuttha, bhiyyo sokaṃ janetha maṃ;</p>
  6009. <p class="gathalast">Nikkiṇissāmi dabbena, na vo dāsā bhavissatha.</p>
  6010. <p class="hangnum"><a name="para2323"></a><span class="paranum">2323</span>.</p>
  6011. <p class="gatha1"> ‘‘Kimagghiyañhi <a name="P6.0577"></a> vo tāta, brāhmaṇassa pitā adā;</p>
  6012. <p class="gathalast">Yathābhūtaṃ me akkhātha, paṭipādentu brāhmaṇa’’nti.</p>
  6013. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sammā</span>ti piyavacanaṃ. <span class="bld">Citakāyaṃva me kāyo</span>ti idāni mama kāyo aṅgāracitakāyaṃ āropito viya jāto. <span class="bld">Janetha ma</span>nti janetha me, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Nikkiṇissāmi dabbenā</span>ti dhanaṃ datvā mocessāmi. <span class="bld">Kimagghiya</span>nti kiṃ agghaṃ katvā. <span class="bld">Paṭipādentū</span>ti dhanaṃ paṭicchāpentu.</p>
  6014. <p class="bodytext">Kumāro <a name="V7.0358"></a><a name="M7.0365"></a> āha –</p>
  6015. <p class="hangnum"><a name="para2324"></a><span class="paranum">2324</span>.</p>
  6016. <p class="gatha1"> ‘‘Sahassagghañhi maṃ tāta, brāhmaṇassa pitā adā;</p>
  6017. <p class="gathalast">Atha kaṇhājinaṃ kaññaṃ, hatthinā ca satena cā’’ti.</p>
  6018. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sahassagghaṃ hī</span>ti deva, maṃ pitā tadā nikkhasahassaṃ agghāpetvā adāsi. <span class="bld">Atha kaṇhājina</span>nti kaniṭṭhaṃ pana me kaṇhājinaṃ. <span class="bld">Hatthinā ca satena cā</span>ti hatthīnañca assānañca usabhānañca nikkhānañcāti sabbesaṃ etesaṃ satena antamaso mañcapīṭhapāduke upādāya sabbasatena agghāpesīti.</p>
  6019. <p class="bodytext">Rājā kumārānaṃ nikkayaṃ dāpento āha –</p>
  6020. <p class="hangnum"><a name="para2325"></a><span class="paranum">2325</span>.</p>
  6021. <p class="gatha1"> ‘‘Uṭṭhehi katte taramāno, brāhmaṇassa avākara;</p>
  6022. <p class="gatha2">Dāsisataṃ dāsasataṃ, gavaṃ hatthusabhaṃ sataṃ;</p>
  6023. <p class="gathalast">Jātarūpasahassañca, puttānaṃ dehi nikkaya’’nti.</p>
  6024. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">avākarā</span>ti dehi.</p>
  6025. <p class="hangnum"><a name="para2326"></a><span class="paranum">2326</span>.</p>
  6026. <p class="gatha1"> ‘‘Tato kattā taramāno, brāhmaṇassa avākari;</p>
  6027. <p class="gatha2">Dāsisataṃ dāsasataṃ, gavaṃ hatthusabhaṃ sataṃ;</p>
  6028. <p class="gathalast">Jātarūpasahassañca, puttānaṃdāsi nikkaya’’nti.</p>
  6029. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">avākarī</span>ti adāsi. <span class="bld">Nikkaya</span>nti agghassa mūlaṃ.</p>
  6030. <p class="bodytext">Evaṃ brāhmaṇassa sabbasatañca nikkhasahassañca kumārānaṃ nikkayaṃ adāsi, sattabhūmikañca pāsādaṃ, brāhmaṇassa parivāro mahā ahosi. So dhanaṃ paṭisāmetvā pāsādaṃ abhiruyha sādurasabhojanaṃ bhuñjitvā mahāsayane nipajji. Kumāre sīsaṃ nahāpetvā bhojetvā alaṅkaritvā ekaṃ ayyako, ekaṃ ayyikāti dvepi ucchaṅge upavesesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6031. <p class="hangnum"><a name="para2327"></a><span class="paranum">2327</span>.</p>
  6032. <p class="gatha1"> ‘‘Nikkiṇitvā nahāpetvā, bhojayitvāna dārake;</p>
  6033. <p class="gathalast">Samalaṅkaritvā bhaṇḍena, ucchaṅge upavesayuṃ.</p>
  6034. <p class="hangnum"><a name="para2328"></a><span class="paranum">2328</span>.</p>
  6035. <p class="gatha1"> ‘‘Sīsaṃ <a name="V7.0359"></a><a name="M7.0366"></a> nhāte <a name="P6.0578"></a> sucivatthe, sabbābharaṇabhūsite;</p>
  6036. <p class="gathalast">Rājā aṅke karitvāna, ayyako paripucchatha.</p>
  6037. <p class="hangnum"><a name="para2329"></a><span class="paranum">2329</span>.</p>
  6038. <p class="gatha1"> ‘‘Kuṇḍale ghusite māle, sabbābharaṇabhūsite;</p>
  6039. <p class="gathalast">Rājā aṅke karitvāna, idaṃ vacanamabravi.</p>
  6040. <p class="hangnum"><a name="para2330"></a><span class="paranum">2330</span>.</p>
  6041. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci ubho arogā te, jāli mātāpitā tava;</p>
  6042. <p class="gathalast">Kacci uñchena yāpenti, kacci mūlaphalā bahū.</p>
  6043. <p class="hangnum"><a name="para2331"></a><span class="paranum">2331</span>.</p>
  6044. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  6045. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.</p>
  6046. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kuṇḍale</span>ti kuṇḍalāni pilandhāpetvā. <span class="bld">Ghusite</span>ti ugghosite manoramaṃ ravaṃ ravante. <span class="bld">Māle</span>ti pupphāni pilandhāpetvā. <span class="bld">Aṅke karitvānā</span>ti jālikumāraṃ aṅke nisīdāpetvā.</p>
  6047. <p class="bodytext">Kumāro āha –</p>
  6048. <p class="hangnum"><a name="para2332"></a><span class="paranum">2332</span>.</p>
  6049. <p class="gatha1"> ‘‘Atho ubho arogā me, deva mātāpitā mama;</p>
  6050. <p class="gathalast">Atho uñchena yāpenti, atho mūlaphalā bahū.</p>
  6051. <p class="hangnum"><a name="para2333"></a><span class="paranum">2333</span>.</p>
  6052. <p class="gatha1"> ‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  6053. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā nesaṃ na vijjati.</p>
  6054. <p class="hangnum"><a name="para2334"></a><span class="paranum">2334</span>.</p>
  6055. <p class="gatha1"> ‘‘Khaṇantālukalambāni, bilāni takkalāni ca;</p>
  6056. <p class="gathalast">Kolaṃ bhallātakaṃ bellaṃ, sā no āhatva posati.</p>
  6057. <p class="hangnum"><a name="para2335"></a><span class="paranum">2335</span>.</p>
  6058. <p class="gatha1"> ‘‘Yañceva sā āharati, vanamūlaphalahāriyā;</p>
  6059. <p class="gathalast">Taṃ no sabbe samāgantvā, rattiṃ bhuñjāma no divā.</p>
  6060. <p class="hangnum"><a name="para2336"></a><span class="paranum">2336</span>.</p>
  6061. <p class="gatha1"> ‘‘Ammāva <a name="V7.0360"></a> no kisā paṇḍu, āharantī dumapphalaṃ;</p>
  6062. <p class="gathalast">Vātātapena sukhumālī, padumaṃ hatthagatāmiva.</p>
  6063. <p class="hangnum"><a name="para2337"></a><span class="paranum">2337</span>.</p>
  6064. <p class="gatha1"> ‘‘Ammāya patanū kesā, vicarantyā brahāvane;</p>
  6065. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, khaggadīpinisevite.</p>
  6066. <p class="hangnum"><a name="para2338"></a><span class="paranum">2338</span>.</p>
  6067. <p class="gatha1"> ‘‘Kesesu <a name="M7.0367"></a> jaṭaṃ bandhitvā, kacche jallamadhārayi;</p>
  6068. <p class="gathalast">Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.</p>
  6069. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khaṇantālukalambānī</span>ti khaṇantī ālūni ca kalambāni ca. Iminā mātāpitūnaṃ kicchajīvikaṃ vaṇṇeti. <span class="bld">Taṃ no</span>ti ettha <span class="bld">no</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Padumaṃ hatthagatāmivā</span>ti hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya jātā. <span class="bld">Patanū kesā</span>ti deva, ammāya me mahāvane vicarantiyā te bhamarapattavaṇṇā kāḷakesā rukkhasākhādīhi viluttā patanū jātā. <span class="bld">Jallamadhārayī</span>ti ubhohi kacchehi jallaṃ dhāreti, kiliṭṭhavesena vicaratīti.</p>
  6070. <p class="bodytext">So evaṃ mātu dukkhitabhāvaṃ kathetvā ayyakaṃ codento imaṃ gāthamāha –</p>
  6071. <p class="hangnum"><a name="para2339"></a><span class="paranum">2339</span>.</p>
  6072. <p class="gatha1"> ‘‘Puttā piyā manussānaṃ, lokasmiṃ udapajjisuṃ;</p>
  6073. <p class="gathalast">Na hi nūnamhākaṃ ayyassa, putte sneho ajāyathā’’ti.</p>
  6074. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0579"></a> <span class="bld">udapajjisu</span>nti uppajjiṃsu.</p>
  6075. <p class="bodytext">Tato rājā attano dosaṃ āvikaronto āha –</p>
  6076. <p class="hangnum"><a name="para2340"></a><span class="paranum">2340</span>.</p>
  6077. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṃ kataṃ mayā;</p>
  6078. <p class="gathalast">Yohaṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesimadūsakaṃ.</p>
  6079. <p class="hangnum"><a name="para2341"></a><span class="paranum">2341</span>.</p>
  6080. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ me kiñci idha atthi, dhanaṃ dhaññañca vijjati;</p>
  6081. <p class="gathalast">Etu vessantaro rājā, siviraṭṭhe pasāsatū’’ti.</p>
  6082. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0361"></a> <span class="bld">puttā</span>ti putta jāli etaṃ amhākaṃ dukkaṭaṃ. <span class="bld">Bhūnahacca</span>nti vuḍḍhighātakammaṃ. <span class="bld">Yaṃ me kiñcī</span>ti tāta, yaṃ me kiñci idha atthi, sabbaṃ te pitu demi. <span class="bld">Siviraṭṭhe pasāsatū</span>ti imasmiṃ nagare so rājā hutvā pasāsatūti.</p>
  6083. <p class="bodytext">Kumāro āha –</p>
  6084. <p class="hangnum"><a name="para2342"></a><span class="paranum">2342</span>.</p>
  6085. <p class="gatha1"> ‘‘Na deva mayhaṃ vacanā, ehiti sivisuttamo;</p>
  6086. <p class="gathalast">Sayameva devo gantvā, siñca bhogehi atraja’’nti.</p>
  6087. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sivisuttamo</span>ti siviseṭṭho vessantaro. <span class="bld">Siñcā</span>ti mahāmegho viya vuṭṭhiyā bhogehi abhisiñca.</p>
  6088. <p class="hangnum"><a name="para2343"></a><span class="paranum">2343</span>.</p>
  6089. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M7.0368"></a> senāpatiṃ rājā, sañjayo ajjhabhāsatha;</p>
  6090. <p class="gatha2">Hatthī assā rathā pattī, senā sannāhayantu naṃ;</p>
  6091. <p class="gathalast">Negamā ca maṃ anventu, brāhmaṇā ca purohitā.</p>
  6092. <p class="hangnum"><a name="para2344"></a><span class="paranum">2344</span>.</p>
  6093. <p class="gatha1"> ‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā;</p>
  6094. <p class="gathalast">Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.</p>
  6095. <p class="hangnum"><a name="para2345"></a><span class="paranum">2345</span>.</p>
  6096. <p class="gatha1"> ‘‘Nīlavatthadharā neke, pītāneke nivāsitā;</p>
  6097. <p class="gatha2">Aññe lohitauṇhīsā, suddhāneke nivāsitā;</p>
  6098. <p class="gathalast">Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.</p>
  6099. <p class="hangnum"><a name="para2346"></a><span class="paranum">2346</span>.</p>
  6100. <p class="gatha1"> ‘‘Himavā yathā gandhadharo, pabbato gandhamādano;</p>
  6101. <p class="gathalast">Nānārukkhehi sañchanno, mahābhūtagaṇālayo.</p>
  6102. <p class="hangnum"><a name="para2347"></a><span class="paranum">2347</span>.</p>
  6103. <p class="gatha1"> ‘‘Osadhehi ca dibbehi, disā bhāti pavāti ca;</p>
  6104. <p class="gathalast">Khippamāyantu sannaddhā, disā bhantu pavantu ca.</p>
  6105. <p class="hangnum"><a name="para2348"></a><span class="paranum">2348</span>.</p>
  6106. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V7.0362"></a> nāgasahassāni, yojayantu catuddasa;</p>
  6107. <p class="gathalast">Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.</p>
  6108. <p class="hangnum"><a name="para2349"></a><span class="paranum">2349</span>.</p>
  6109. <p class="gatha1"> ‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi;</p>
  6110. <p class="gathalast">Khippamāyantu sannaddhā, hatthikkhandhehi dassitā.</p>
  6111. <p class="hangnum"><a name="para2350"></a><span class="paranum">2350</span>.</p>
  6112. <p class="gatha1"> ‘‘Tato assasahassāni, yojayantu catuddasa;</p>
  6113. <p class="gathalast">Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhanā.</p>
  6114. <p class="hangnum"><a name="para2351"></a><span class="paranum">2351</span>.</p>
  6115. <p class="gatha1"> ‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi;</p>
  6116. <p class="gathalast">Khippamāyantu sannaddhā, assapiṭṭhehīlaṅkatā.</p>
  6117. <p class="hangnum"><a name="para2352"></a><span class="paranum">2352</span>.</p>
  6118. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="P6.0580"></a> rathasahassāni, yojayantu catuddasa;</p>
  6119. <p class="gathalast">Ayosukatanemiyo, suvaṇṇacitapakkhare.</p>
  6120. <p class="hangnum"><a name="para2353"></a><span class="paranum">2353</span>.</p>
  6121. <p class="gatha1"> ‘‘Āropentu dhaje tattha, cammāni kavacāni ca;</p>
  6122. <p class="gatha2">Vippālentu ca cāpāni, daḷhadhammā pahārino;</p>
  6123. <p class="gathalast">Khippamāyantu sannaddhā, rathesu rathajīvino’’ti.</p>
  6124. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0369"></a> <span class="bld">sannāhayantuna</span>nti sannayhantu. <span class="bld">Saṭṭhisahassānī</span>ti mama puttena sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. <span class="bld">Nīlavatthadharā neke</span>ti eke nīlavatthanivāsitā hutvā āyantu. <span class="bld">Mahābhūtagaṇālayo</span>ti bahuyakkhagaṇānaṃ ālayo. <span class="bld">Disā bhantu pavantu cā</span>ti vuttappakāro himavā viya ābharaṇavilepanādīhi obhāsentu ceva pavāyantu ca. <span class="bld">Hatthikkhandhehī</span>ti te hatthigāmaṇino hatthikkhandhehi khippamāyantu. <span class="bld">Dassitā</span>ti dassitavibhūsanā. <span class="bld">Ayosukatanemiyo</span>ti ayena suṭṭhu parikkhittanemiyo. <span class="bld">Suvaṇṇacitapakkhare</span>ti suvaṇṇena khacitapakkhare. Evarūpe cuddasa sahasse rathe yojayantūti vadati. <span class="bld">Vippālentū</span>ti āropentu.</p>
  6125. <p class="bodytext">Evaṃ rājā senaṅgaṃ vicāretvā ‘‘puttassa me jetuttaranagarato yāva vaṅkapabbatā aṭṭhusabhavitthāraṃ āgamanamaggaṃ samatalaṃ katvā maggālaṅkāratthāya idañcidañca karothā’’ti āṇāpento āha –</p>
  6126. <p class="hangnum"><a name="para2354"></a><span class="paranum">2354</span>.</p>
  6127. <p class="gatha1"> ‘‘Lājā <a name="V7.0363"></a> olopiyā pupphā, mālāgandhavilepanā;</p>
  6128. <p class="gathalast">Agghiyāni ca tiṭṭhantu, yena maggena ehiti.</p>
  6129. <p class="hangnum"><a name="para2355"></a><span class="paranum">2355</span>.</p>
  6130. <p class="gatha1"> ‘‘Gāme gāme sataṃ kumbhā, merayassa surāya ca;</p>
  6131. <p class="gathalast">Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.</p>
  6132. <p class="hangnum"><a name="para2356"></a><span class="paranum">2356</span>.</p>
  6133. <p class="gatha1"> ‘‘Maṃsā pūvā saṅkuliyo, kummāsā macchasaṃyutā;</p>
  6134. <p class="gathalast">Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.</p>
  6135. <p class="hangnum"><a name="para2357"></a><span class="paranum">2357</span>.</p>
  6136. <p class="gatha1"> ‘‘Sappi telaṃ dadhi khīraṃ, kaṅgubījā bahū surā;</p>
  6137. <p class="gathalast">Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.</p>
  6138. <p class="hangnum"><a name="para2358"></a><span class="paranum">2358</span>.</p>
  6139. <p class="gatha1"> ‘‘Āḷārikā ca sūdā ca, naṭanaṭṭakagāyino;</p>
  6140. <p class="gathalast">Pāṇissarā kumbhathūṇiyo, mandakā sokajjhāyikā.</p>
  6141. <p class="hangnum"><a name="para2359"></a><span class="paranum">2359</span>.</p>
  6142. <p class="gatha1"> ‘‘Āhaññantu sabbavīṇā, bheriyo dindimāni ca;</p>
  6143. <p class="gathalast">Kharamukhāni dhamentu, nadantu ekapokkharā.</p>
  6144. <p class="hangnum"><a name="para2360"></a><span class="paranum">2360</span>.</p>
  6145. <p class="gatha1"> ‘‘Mudiṅgā paṇavā saṅkhā, godhā parivadentikā;</p>
  6146. <p class="gathalast">Dindimāni ca haññantu, kutumpadindimāni cā’’ti.</p>
  6147. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0370"></a> <span class="bld">lājā olopiyā pupphā</span>ti lājehi saddhiṃ lājapañcamakāni pupphāni okirantānaṃ okiraṇapupphāni paṭiyādethāti āṇāpeti. <span class="bld">Mālāgandhavilepanā</span>ti maggavitāne olambakamālā <a name="P6.0581"></a> ceva gandhavilepanāni ca. <span class="bld">Agghiyāni cā</span>ti pupphaagghiyāni ceva ratanaagghiyāni ca yena maggena mama putto ehiti, tattha tiṭṭhantu. <span class="bld">Gāme gāme</span>ti gāmadvāre gāmadvāre. <span class="bld">Patitiṭṭhantū</span>ti pipāsitānaṃ pivanatthāya paṭiyāditā hutvā surāmerayamajjakumbhā tiṭṭhantu. <span class="bld">Macchasaṃyutā</span>ti macchehi saṃyuttā. <span class="bld">Kaṅgubījā</span>ti kaṅgupiṭṭhamayā. <span class="bld">Mandakā</span>ti mandakagāyino. <span class="bld">Sokajjhāyikā</span>ti māyākārā, aññepi vā ye keci uppannasokaharaṇasamatthā sokajjhāyikāti vuccanti, socante jane attano vaṃsaghosaparamparānaṃ nacce kate nissoke katvā sayāpakāti attho. <span class="bld">Kharamukhānī</span>ti sāmuddikamahāmukhasaṅkhā. <span class="bld">Saṅkhā</span>ti dakkhiṇāvaṭṭā muṭṭhisaṅkhā<a name="V7.0364"></a>, nāḷisaṅkhāti dve saṅkhā. Godhā parivadentikā dindimāni kutumpadindimānīti imānipi cattāri tūriyāneva.</p>
  6148. <p class="bodytext">Evaṃ rājā maggālaṅkārāni vicāresi. Jūjakopi pamāṇātikkantaṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto tattheva kālamakāsi. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā ‘‘nagare koci brāhmaṇassa ñātako atthi, idaṃ gaṇhātū’’ti bheriṃ carāpesi. Na kañcissa ñātakaṃ passi, dhanaṃ puna raññoyeva ahosi. Atha sattame divase sabbā senā sannipati. Atha rājā mahantena parivārena jāliṃ magganāyakaṃ katvā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6149. <p class="hangnum"><a name="para2361"></a><span class="paranum">2361</span>.</p>
  6150. <p class="gatha1"> ‘‘Sā senā mahatī āsi, uyyuttā sivivāhinī;</p>
  6151. <p class="gathalast">Jālinā magganāyena, vaṅkaṃ pāyāsi pabbataṃ.</p>
  6152. <p class="hangnum"><a name="para2362"></a><span class="paranum">2362</span>.</p>
  6153. <p class="gatha1"> ‘‘Koñcaṃ nadati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano;</p>
  6154. <p class="gathalast">Kacchāya baddhamānāya, koñcaṃ nadati vāraṇo.</p>
  6155. <p class="hangnum"><a name="para2363"></a><span class="paranum">2363</span>.</p>
  6156. <p class="gatha1"> ‘‘Ājānīyā <a name="M7.0371"></a> hasiyanti, nemighoso ajāyatha;</p>
  6157. <p class="gathalast">Abbhaṃ rajo acchādesi, uyyuttā sivivāhinī.</p>
  6158. <p class="hangnum"><a name="para2364"></a><span class="paranum">2364</span>.</p>
  6159. <p class="gatha1"> ‘‘Sā senā mahatī āsi, uyyuttā hārahārinī;</p>
  6160. <p class="gathalast">Jālinā magganāyena, vaṅkaṃ pāyāsi pabbataṃ.</p>
  6161. <p class="hangnum"><a name="para2365"></a><span class="paranum">2365</span>.</p>
  6162. <p class="gatha1"> ‘‘Te pāviṃsu brahāraññaṃ, bahusākhaṃ mahodakaṃ;</p>
  6163. <p class="gathalast">Puppharukkhehi sañchannaṃ, phalarukkhehi cūbhayaṃ.</p>
  6164. <p class="hangnum"><a name="para2366"></a><span class="paranum">2366</span>.</p>
  6165. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā;</p>
  6166. <p class="gathalast">Kūjantamupakūjanti, utusampupphite dume.</p>
  6167. <p class="hangnum"><a name="para2367"></a><span class="paranum">2367</span>.</p>
  6168. <p class="gatha1"> ‘‘Te gantvā dīghamaddhānaṃ, ahorattānamaccaye;</p>
  6169. <p class="gathalast">Padesaṃ taṃ upāgacchuṃ, yattha vessantaro ahū’’ti.</p>
  6170. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0365"></a> <span class="bld">mahatī</span>ti dvādasaakkhobhaṇisaṅkhātā senā. <span class="bld">Uyyuttā</span>ti payātā. <span class="bld">Koñcaṃ nadatī</span>ti tadā kāliṅgaraṭṭhavāsino brāhmaṇā attano raṭṭhe deve vuṭṭhe taṃ nāgaṃ āharitvā sañjayassa adaṃsu. So hatthī ‘‘sāmikaṃ vata passituṃ labhissāmī’’ti tuṭṭho koñcanādamakāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kacchāyā</span>ti suvaṇṇakacchāya baddhamānāyapi tussitvā koñcaṃ nadati. <span class="bld">Hasiyantī</span>ti hasasaddamakaṃsu<a name="P6.0582"></a>. <span class="bld">Hārahārinī</span>ti haritabbaharaṇasamatthā. <span class="bld">Pāviṃsū</span>ti pavisiṃsu. <span class="bld">Bahusākha</span>nti bahurukkhasākhaṃ. <span class="bld">Dīghamaddhāna</span>nti saṭṭhiyojanamaggaṃ. <span class="bld">Upāgacchu</span>nti yattha vessantaro ahosi, taṃ padesaṃ upagatāti.</p>
  6171. <p class="centered">Mahārājapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  6172. <p class="subhead">Chakhattiyakammavaṇṇanā</p>
  6173. <p class="bodytext">Jālikumāro mucalindasaratīre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā cuddasa rathasahassāni āgatamaggābhimukhāneva ṭhapāpetvā tasmiṃ tasmiṃ padese sīhabyagghadīpiādīsu ārakkhaṃ saṃvidahi. Hatthiādīnaṃ saddo mahā ahosi. Atha mahāsatto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho me paccāmittā <a name="M7.0372"></a> mama pitaraṃ ghātetvā mamatthāya āgatā’’ti maraṇabhayabhīto maddiṃ ādāya pabbataṃ āruyha senaṃ olokesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6174. <p class="hangnum"><a name="para2368"></a><span class="paranum">2368</span>.</p>
  6175. <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṃ sutvāna nigghosaṃ, bhīto vessantaro ahu;</p>
  6176. <p class="gathalast">Pabbataṃ abhiruhitvā, bhīto senaṃ udikkhati.</p>
  6177. <p class="hangnum"><a name="para2369"></a><span class="paranum">2369</span>.</p>
  6178. <p class="gatha1"> ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane;</p>
  6179. <p class="gathalast">Ājānīyā hasiyanti, dhajaggāni ca dissare.</p>
  6180. <p class="hangnum"><a name="para2370"></a><span class="paranum">2370</span>.</p>
  6181. <p class="gatha1"> ‘‘Ime nūna araññasmiṃ, migasaṅghāni luddakā;</p>
  6182. <p class="gatha2">Vāgurāhi parikkhippa, sobbhaṃ pātetvā tāvade;</p>
  6183. <p class="gathalast">Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ.</p>
  6184. <p class="hangnum"><a name="para2371"></a><span class="paranum">2371</span>.</p>
  6185. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā mayaṃ adūsakā, araññe avaruddhakā;</p>
  6186. <p class="gathalast">Amittahatthattaṃ gatā, passa dubbalaghātaka’’nti.</p>
  6187. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0366"></a> <span class="bld">iṅghā</span>ti codanatthe nipāto. <span class="bld">Nisāmehī</span>ti sakasenā vā parasenā vāti olokehi upadhārehi. ‘‘Ime nūna araññasmi’’ntiādīnaṃ aḍḍhateyyagāthānaṃ evamatthasambandho veditabbo ‘‘maddi yathā araññamhi migasaṅghāni luddakā vāgurāhi parikkhippa atha vā pana sobbhaṃ pātetvā tāvadeva ‘hanatha, are, duṭṭhamige’ti vikkosamānā tibbāhi migamāraṇasattīhi nesaṃ migānaṃ varaṃ varaṃ thūlaṃ thūlaṃ hananti, ime ca nūna tatheva amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāti sattīhi hanissanti, mayañca adūsakā araññe avaruddhakā raṭṭhā pabbājitā vane vasāma, evaṃ santepi amittānaṃ hatthattaṃ gatā, passa dubbalaghātaka’’nti. Evaṃ so maraṇabhayena paridevi.</p>
  6188. <p class="bodytext">Sā tassa vacanaṃ sutvā senaṃ oloketvā ‘‘sakasenāya bhavitabba’’nti mahāsattaṃ assāsentī imaṃ gāthamāha –</p>
  6189. <p class="hangnum"><a name="para2372"></a><span class="paranum">2372</span>.</p>
  6190. <p class="gatha1"> ‘‘Amittā <a name="P6.0583"></a> nappasāheyyuṃ, aggīva udakaṇṇave;</p>
  6191. <p class="gathalast">Tadeva tvaṃ vicintehi, api sotthi ito siyā’’ti.</p>
  6192. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aggīva udakaṇṇave</span>ti yathā tiṇukkādīnaṃ vasena upanīto aggi aṇṇavasaṅkhātāni puthulagambhīrāni udakāni nappasahati, tāpetuṃ na sakkoti<a name="M7.0373"></a>, tathā taṃ amittā nappasaheyyuṃ nābhibhavissanti. <span class="bld">Tadevā</span>ti yaṃ sakkena tuyhaṃ varaṃ datvā ‘‘mahārāja, na cirasseva te pitā ehitī’’ti vuttaṃ, tadeva tvaṃ vicintehi, api nāma ito balakāyato amhākaṃ sotthi siyāti mahāsattaṃ assāsesi.</p>
  6193. <p class="bodytext">Atha mahāsatto sokaṃ tanukaṃ katvā tāya saddhiṃ pabbatā oruyha paṇṇasālādvāre nisīdi, itarāpi attano paṇṇasālādvāre nisīdi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6194. <p class="hangnum"><a name="para2373"></a><span class="paranum">2373</span>.</p>
  6195. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vessantaro rājā, orohitvāna pabbatā;</p>
  6196. <p class="gathalast">Nisīdi paṇṇasālāyaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasa’’nti.</p>
  6197. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">daḷhaṃ katvāna mānasa</span>nti mayaṃ pabbajitā nāma, amhākaṃ ko kiṃ karissatīti thiraṃ hadayaṃ katvā nisīdi.</p>
  6198. <p class="bodytext">Tasmiṃ <a name="V7.0367"></a> khaṇe sañjayo rājā deviṃ āmantetvā – ‘‘bhadde, phussati amhesu sabbesu ekato gatesu soko mahā bhavissati, paṭhamaṃ tāva ahaṃ gacchāmi, tato ‘idāni sokaṃ vinodetvā nisinnā bhavissantī’ti sallakkhetvā tvaṃ mahantena parivārena āgaccheyyāsi. Atha thokaṃ kālaṃ vītināmetvā jālikaṇhājinā pacchato āgacchantū’’ti vatvā rathaṃ nivattāpetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā tattha tattha ārakkhaṃ saṃvidahitvā alaṅkatahatthikkhandhato oruyha puttassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6199. <p class="hangnum"><a name="para2374"></a><span class="paranum">2374</span>.</p>
  6200. <p class="gatha1"> ‘‘Nivattayitvāna rathaṃ, vuṭṭhapetvāna seniyo;</p>
  6201. <p class="gathalast">Ekaṃ araññe viharantaṃ, pitā puttaṃ upāgami.</p>
  6202. <p class="hangnum"><a name="para2375"></a><span class="paranum">2375</span>.</p>
  6203. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthikkhandhato oruyha, ekaṃso pañjalīkato;</p>
  6204. <p class="gathalast">Parikiṇṇo amaccehi, puttaṃ siñcitumāgami.</p>
  6205. <p class="hangnum"><a name="para2376"></a><span class="paranum">2376</span>.</p>
  6206. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthaddasa kumāraṃ so, rammarūpaṃ samāhitaṃ;</p>
  6207. <p class="gathalast">Nisinnaṃ paṇṇasālāyaṃ, jhāyantaṃ akutobhaya’’nti.</p>
  6208. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0374"></a> <span class="bld">vuṭṭhapetvāna seniyo</span>ti ārakkhatthāya balakāye ṭhapetvā. <span class="bld">Ekaṃso</span>ti ekaṃsakatauttarāsaṅgo. <span class="bld">Siñcitumāgamī</span>ti rajje abhisiñcituṃ upāgami. <span class="bld">Rammarūpa</span>nti anañjitaṃ amaṇḍitaṃ.</p>
  6209. <p class="hangnum"><a name="para2377"></a><span class="paranum">2377</span>.</p>
  6210. <p class="gatha1"> ‘‘Tañca <a name="P6.0584"></a> disvāna āyantaṃ, pitaraṃ puttagiddhinaṃ;</p>
  6211. <p class="gathalast">Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṃ.</p>
  6212. <p class="hangnum"><a name="para2378"></a><span class="paranum">2378</span>.</p>
  6213. <p class="gatha1"> ‘‘Maddī ca sirasā pāde, sasurassābhivādayi;</p>
  6214. <p class="gatha2">Maddī ahañhi te deva, pāde vandāmi te suṇhā;</p>
  6215. <p class="gathalast">Te su tattha palissajja, pāṇinā parimajjathā’’ti.</p>
  6216. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāde vandāmi te suṇhā</span>ti ahaṃ, deva, tava suṇhā pāde vandāmīti evaṃ vatvā vandi. <span class="bld">Te su tatthā</span>ti te ubhopi jane tasmiṃ sakkadattiye assame palissajitvā hadaye nipajjāpetvā sīse paricumbitvā mudukena pāṇinā parimajjatha, piṭṭhiyo nesaṃ parimajji.</p>
  6217. <p class="bodytext">Tato <a name="V7.0368"></a> roditvā paridevitvā rājā soke parinibbute tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –</p>
  6218. <p class="hangnum"><a name="para2379"></a><span class="paranum">2379</span>.</p>
  6219. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci vo kusalaṃ putta, kacci putta anāmayaṃ;</p>
  6220. <p class="gathalast">Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.</p>
  6221. <p class="hangnum"><a name="para2380"></a><span class="paranum">2380</span>.</p>
  6222. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā;</p>
  6223. <p class="gathalast">Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.</p>
  6224. <p class="bodytext">Pitu vacanaṃ sutvā mahāsatto āha –</p>
  6225. <p class="hangnum"><a name="para2381"></a><span class="paranum">2381</span>.</p>
  6226. <p class="gatha1"> ‘‘Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā;</p>
  6227. <p class="gathalast">Kasirā jīvikā homa, uñchācariyāya jīvitaṃ.</p>
  6228. <p class="hangnum"><a name="para2382"></a><span class="paranum">2382</span>.</p>
  6229. <p class="gatha1"> ‘‘Aniddhinaṃ mahārāja, dametassaṃva sārathi;</p>
  6230. <p class="gathalast">Tyamhā aniddhikā dantā, asamiddhi dameti no.</p>
  6231. <p class="hangnum"><a name="para2383"></a><span class="paranum">2383</span>.</p>
  6232. <p class="gatha1"> ‘‘Api no kisāni maṃsāni, pitu mātu adassanā;</p>
  6233. <p class="gathalast">Avaruddhānaṃ mahārāja, araññe jīvasokina’’nti.</p>
  6234. <p class="bodytext">Tattha <a name="M7.0375"></a> <span class="bld">yādisakīdisā</span>ti yā vā sā vā, lāmakāti attho. <span class="bld">Kasirā jīvikā homā</span>ti tāta, amhākaṃ uñchācariyāya jīvitaṃ nāma kicchaṃ, dukkhā no jīvikā ahosi. <span class="bld">Aniddhina</span>nti mahārāja, aniddhiṃ asamiddhiṃ daliddapurisaṃ nāma sāva aniddhi cheko sārathi assaṃ viya dameti, nibbisevanaṃ karoti, te mayaṃ idha vasantā aniddhikā dantā nibbisevanā katā, asamiddhiyeva no dametīti. ‘‘Dametha no’’tipi pāṭho, damayittha noti attho. <span class="bld">Jīvasokina</span>nti avigatasokānaṃ araññe vasantānaṃ kiṃ nāma amhākaṃ sukhanti vadati.</p>
  6235. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā puna puttānaṃ pavattiṃ pucchanto āha –</p>
  6236. <p class="hangnum"><a name="para2384"></a><span class="paranum">2384</span>.</p>
  6237. <p class="gatha1"> ‘‘Yepi <a name="V7.0369"></a> te siviseṭṭhassa, dāyādāpattamānasā;</p>
  6238. <p class="gatha2">Jālī kaṇhājinā cubho, brāhmaṇassa vasānugā;</p>
  6239. <p class="gathalast">Accāyikassa luddassa, yo ne gāvova sumbhati.</p>
  6240. <p class="hangnum"><a name="para2385"></a><span class="paranum">2385</span>.</p>
  6241. <p class="gatha1"> ‘‘Te <a name="P6.0585"></a> rājaputtiyā putte, yadi jānātha saṃsatha;</p>
  6242. <p class="gathalast">Pariyāpuṇātha no khippaṃ, sappadaṭṭhaṃva māṇava’’nti.</p>
  6243. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dāyādāpattamānasā</span>ti mahārāja, yepi te tava siviseṭṭhassa dāyādā apattamānasā asampuṇṇamanorathā hutvā brāhmaṇassa vasānugā jātā, te dve kumāre yo brāhmaṇo gāvova sumbhati paharati, te rājaputtiyā putte yadi diṭṭhavasena vā sutavasena vā jānātha saṃsatha. <span class="bld">Sappadaṭṭhaṃva māṇava</span>nti visanimmadanatthāya sappadaṭṭhaṃ māṇavaṃ tikicchantā viya khippaṃ no pariyāpuṇātha kathethāti vadati.</p>
  6244. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  6245. <p class="hangnum"><a name="para2386"></a><span class="paranum">2386</span>.</p>
  6246. <p class="gatha1"> ‘‘Ubho kumārā nikkītā, jālī kaṇhājinā cubho;</p>
  6247. <p class="gathalast">Brāhmaṇassa dhanaṃ datvā, putta mā bhāyi assasā’’ti.</p>
  6248. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nikkītā</span>ti nikkayaṃ datvā gahitā.</p>
  6249. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto paṭiladdhassāso pitarā saddhiṃ paṭisanthāramakāsi –</p>
  6250. <p class="hangnum"><a name="para2387"></a><span class="paranum">2387</span>.</p>
  6251. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci <a name="M7.0376"></a> nu tāta kusalaṃ, kacci tāta anāmayaṃ;</p>
  6252. <p class="gathalast">Kacci nu tāta me mātu, cakkhu na parihāyatī’’ti.</p>
  6253. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cakkhu na parihāyatī</span>ti puttasokena rodantiyā cakkhu na parihāyatīti.</p>
  6254. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  6255. <p class="hangnum"><a name="para2388"></a><span class="paranum">2388</span>.</p>
  6256. <p class="gatha1"> ‘‘Kusalañceva <a name="V7.0370"></a> me putta, atho putta anāmayaṃ;</p>
  6257. <p class="gathalast">Atho ca putta te mātu, cakkhu na parihāyatī’’ti.</p>
  6258. <p class="bodytext">Bodhisatto āha –</p>
  6259. <p class="hangnum"><a name="para2389"></a><span class="paranum">2389</span>.</p>
  6260. <p class="gatha1"> ‘‘Kacci arogaṃ yoggaṃ te, kacci vahati vāhanaṃ;</p>
  6261. <p class="gathalast">Kacci phīto janapado, kacci vuṭṭhi na chijjatī’’ti.</p>
  6262. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vuṭṭhī</span>ti vuṭṭhidhārā.</p>
  6263. <p class="bodytext">Rājā āha –</p>
  6264. <p class="hangnum"><a name="para2390"></a><span class="paranum">2390</span>.</p>
  6265. <p class="gatha1"> ‘‘Atho arogaṃ yoggaṃ me, atho vahati vāhanaṃ;</p>
  6266. <p class="gathalast">Atho phīto janapado, atho vuṭṭhi na chijjatī’’ti.</p>
  6267. <p class="bodytext">Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva phussatī devī ‘‘idāni sokaṃ tanukaṃ katvā nisinnā bhavissantī’’ti sallakkhetvā mahāparivārena saddhiṃ puttassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ <a name="P6.0586"></a> pakāsento satthā āha –</p>
  6268. <p class="hangnum"><a name="para2391"></a><span class="paranum">2391</span>.</p>
  6269. <p class="gatha1"> ‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, mātā nesaṃ adissatha;</p>
  6270. <p class="gathalast">Rājaputtī giridvāre, pattikā anupāhanā.</p>
  6271. <p class="hangnum"><a name="para2392"></a><span class="paranum">2392</span>.</p>
  6272. <p class="gatha1"> ‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, mātaraṃ puttagiddhiniṃ;</p>
  6273. <p class="gathalast">Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṃ.</p>
  6274. <p class="hangnum"><a name="para2393"></a><span class="paranum">2393</span>.</p>
  6275. <p class="gatha1"> ‘‘Maddī ca sirasā pāde, sassuyā abhivādayi;</p>
  6276. <p class="gathalast">Maddī ahañhi te ayye, pāde vandāmi te suṇhā’’ti.</p>
  6277. <p class="bodytext">Tesaṃ phussatideviṃ vanditvā ṭhitakāle puttakā kumārakumārikāhi parivutā āgamiṃsu. Maddī ca tesaṃ āgamanamaggaṃ olokentīyeva aṭṭhāsi. Sā te sotthinā āgacchante disvā sakabhāvena <a name="V7.0371"></a> saṇṭhātuṃ <a name="M7.0377"></a> asakkontī taruṇavacchā viya gāvī paridevamānā tato pāyāsi. Tepi taṃ disvā paridevantā mātarābhimukhāva padhāviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6278. <p class="hangnum"><a name="para2394"></a><span class="paranum">2394</span>.</p>
  6279. <p class="gatha1"> ‘‘Maddiñca puttakā disvā, dūrato sotthimāgatā;</p>
  6280. <p class="gathalast">Kandantā mabhidhāviṃsu, vacchabālāva mātaraṃ.</p>
  6281. <p class="hangnum"><a name="para2395"></a><span class="paranum">2395</span>.</p>
  6282. <p class="gatha1"> ‘‘Maddī ca puttake disvā, dūrato sotthimāgate;</p>
  6283. <p class="gathalast">Vāruṇīva pavedhentī, thanadhārābhisiñcathā’’ti.</p>
  6284. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kandantā mabhidhāviṃsū</span>ti kandantā abhidhāviṃsu. <span class="bld">Vāruṇīvā</span>ti yakkhāviṭṭhā ikkhaṇikā viya pavedhamānā thanadhārā abhisiñcathāti.</p>
  6285. <p class="bodytext">Sā kira mahāsaddena paridevitvā kampamānā visaññī hutvā dīghato pathaviyaṃ pati. Kumārāpi vegenāgantvā visaññino hutvā mātu upariyeva patiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tassā dvīhi thanehi dve khīradhārā nikkhamitvā tesaṃ mukheyeva pavisiṃsu. Sace kira ettako assāso nābhavissa, dve kumārā sukkhahadayā hutvā addhā nassissanti. Vessantaropi piyaputte disvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkonto visaññī hutvā tattheva pati. Mātāpitaropissa visaññino hutvā tattheva patiṃsu, tathā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Taṃ kāruññaṃ passantesu ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi. Sakalaṃ assamapadaṃ yugantavātena pamadditaṃ viya sālavanaṃ ahosi. Tasmiṃ khaṇe pabbatā nadiṃsu, mahāpathavī kampi, mahāsamuddo saṅkhubhi, sineru girirājā onami. Cha kāmāvacaradevalokā ekakolāhalā ahesuṃ.</p>
  6286. <p class="bodytext">Sakko devarājā ‘‘cha khattiyā saparisā visaññino jātā, tesu ekopi uṭṭhāya kassaci sarīre udakaṃ siñcituṃ samattho nāma natthi, ahaṃ dāni imesaṃ pokkharavassaṃ vassāpessāmī’’ti cintetvā chakhattiyasamāgame pokkharavassaṃ vassāpesi. Tattha ye temitukāmā, te tementi, atemitukāmānaṃ upari ekabindumattampi na patati, padumapattato udakaṃ viya nivattitvā gacchati. Iti pokkharavane patitaṃ <a name="M7.0378"></a> vassaṃ viya taṃ vassaṃ ahosi. Cha khattiyā <a name="P6.0587"></a> assāsaṃ paṭilabhiṃsu. Mahājano tampi disvā ‘‘aho acchariyaṃ, aho abbhutaṃ evarūpe ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassi, mahāpathavī kampī’’ti acchariyaṃ pavedesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6287. <p class="hangnum"><a name="para2396"></a><span class="paranum">2396</span>.</p>
  6288. <p class="gatha1"> ‘‘Samāgatānaṃ <a name="V7.0372"></a> ñātīnaṃ, mahāghoso ajāyatha;</p>
  6289. <p class="gathalast">Pabbatā samanādiṃsu, mahī pakampitā ahu.</p>
  6290. <p class="hangnum"><a name="para2397"></a><span class="paranum">2397</span>.</p>
  6291. <p class="gatha1"> ‘‘Vuṭṭhidhāraṃ pavattento, devo pāvassi tāvade;</p>
  6292. <p class="gathalast">Atha vessantaro rājā, ñātīhi samagacchatha.</p>
  6293. <p class="hangnum"><a name="para2398"></a><span class="paranum">2398</span>.</p>
  6294. <p class="gatha1"> ‘‘Nattāro suṇisā putto, rājā devī ca ekato;</p>
  6295. <p class="gathalast">Yadā samāgatā āsuṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ.</p>
  6296. <p class="hangnum"><a name="para2399"></a><span class="paranum">2399</span>.</p>
  6297. <p class="gatha1"> ‘‘Pañjalikā tassa yācanti, rodantā bherave vane;</p>
  6298. <p class="gatha2">Vessantarañca maddiñca, sabbe raṭṭhā samāgatā;</p>
  6299. <p class="gathalast">Tvaṃ nosi issaro rājā, rajjaṃ kāretha no ubho’’ti.</p>
  6300. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ghoso</span>ti kāruññaghoso. <span class="bld">Pañjalikā</span>ti sabbe nāgarā ceva negamā ca jānapadā ca paggahitañjalikā hutvā. <span class="bld">Tassa yācantī</span>ti tassa pādesu patitvā roditvā kanditvā ‘‘deva, tvaṃ no sāmi issaro, pitā te idheva abhisiñcitvā nagaraṃ netukāmo, kulasantakaṃ setacchattaṃ paṭicchathā’’ti yāciṃsu.</p>
  6301. <p class="centered">Chakhattiyakammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  6302. <p class="subhead">Nagarakaṇḍavaṇṇanā</p>
  6303. <p class="bodytext">Taṃ sutvā mahāsatto pitarā saddhiṃ sallapanto imaṃ gāthamāha –</p>
  6304. <p class="hangnum"><a name="para2400"></a><span class="paranum">2400</span>.</p>
  6305. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammena rajjaṃ kārentaṃ, raṭṭhā pabbājayittha maṃ;</p>
  6306. <p class="gathalast">Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā’’ti.</p>
  6307. <p class="bodytext">Tato <a name="M7.0379"></a> rājā puttaṃ attano dosaṃ khamāpento āha –</p>
  6308. <p class="hangnum"><a name="para2401"></a><span class="paranum">2401</span>.</p>
  6309. <p class="gatha1"> ‘‘Dukkaṭañca <a name="V7.0373"></a> hi no putta, bhūnahaccaṃ kataṃ mayā;</p>
  6310. <p class="gathalast">Yohaṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesimadūsaka’’nti.</p>
  6311. <p class="bodytext">Imaṃ gāthaṃ vatvā attano dukkhaharaṇatthaṃ puttaṃ yācanto itaraṃ gāthamāha –</p>
  6312. <p class="hangnum"><a name="para2402"></a><span class="paranum">2402</span>.</p>
  6313. <p class="gatha1"> ‘‘Yena kenaci vaṇṇena, pitu dukkhaṃ udabbahe;</p>
  6314. <p class="gathalast">Mātu bhaginiyā cāpi, api pāṇehi attano’’ti.</p>
  6315. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">udabbahe</span>ti hareyya. <span class="bld">Api pāṇehī</span>ti tāta puttena nāma jīvitaṃ pariccajitvāpi mātāpitūnaṃ sokadukkhaṃ haritabbaṃ, tasmā mama dosaṃ hadaye akatvā mama vacanaṃ karohi, imaṃ isiliṅgaṃ hāretvā rājavesaṃ gaṇha tātāti iminā kira naṃ adhippāyenevamāha.</p>
  6316. <p class="bodytext">Bodhisatto <a name="P6.0588"></a> rajjaṃ kāretukāmopi ‘‘ettake pana akathite garukaṃ nāma na hotī’’ti kathesi. Mahāsatto ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa adhivāsanaṃ viditvā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā ‘‘nahānakālo mahārāja, rajojallaṃ pavāhayā’’ti vadiṃsu. Atha ne mahāsatto ‘‘thokaṃ adhivāsethā’’ti vatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā isibhaṇḍaṃ omuñcitvā paṭisāmetvā saṅkhavaṇṇasāṭakaṃ nivāsetvā paṇṇasālato nikkhamitvā ‘‘idaṃ mayā nava māse aḍḍhamāsañca vasantena samaṇadhammassa kataṭṭhānaṃ, pāramīkūṭaṃ gaṇhantena mayā dānaṃ datvā mahāpathaviyā kampāpitaṭṭhāna’’nti paṇṇasālaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aṭṭhāsi. Athassa kappakādayo kesamassukammādīni kariṃsu. Tamenaṃ sabbābharaṇabhūsitaṃ devarājānamiva virocamānaṃ rajje abhisiñciṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  6317. <p class="hangnum"><a name="para2403"></a><span class="paranum">2403</span>.</p>
  6318. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vessantaro rājā, rajojallaṃ pavāhayi;</p>
  6319. <p class="gathalast">Rajojallaṃ pavāhetvā, saṅkhavaṇṇaṃ adhārayī’’ti.</p>
  6320. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pavāhayī</span>ti hāresi, hāretvā ca pana rājavesaṃ gaṇhīti attho.</p>
  6321. <p class="bodytext">Athassa yaso mahā ahosi. Olokitaolokitaṭṭhānaṃ kampati, mukhamaṅgalikā mukhamaṅgalāni ghosayiṃsu, sabbatūriyāni paggaṇhiṃsu, mahāsamuddakucchiyaṃ <a name="M7.0380"></a> meghagajjitaghoso viya tūriyaghoso ahosi. Hatthiratanaṃ alaṅkaritvā upānayiṃsu. So khaggaratanaṃ bandhitvā hatthiratanaṃ <a name="V7.0374"></a> abhiruhi. Tāvadeva naṃ sahajātā saṭṭhisahassā amaccā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā parivārayiṃsu, sabbakaññāyo maddidevimpi nahāpetvā alaṅkaritvā abhisiñciṃsu. Sīse ca panassā abhisekaudakaṃ abhisiñcamānā ‘‘vessantaro taṃ pāletū’’tiādīni maṅgalāni vadiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6322. <p class="hangnum"><a name="para2404"></a><span class="paranum">2404</span>.</p>
  6323. <p class="gatha1"> ‘‘Sīsaṃ nhāto sucivattho, sabbābharaṇabhūsito;</p>
  6324. <p class="bodytext">Paccayaṃ nāgamāruyha, khaggaṃ bandhi parantapaṃ.</p>
  6325. <p class="hangnum"><a name="para2405"></a><span class="paranum">2405</span>.</p>
  6326. <p class="gatha1"> ‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā;</p>
  6327. <p class="gathalast">Sahajātā pakiriṃsu, nandayantā rathesabhaṃ.</p>
  6328. <p class="hangnum"><a name="para2406"></a><span class="paranum">2406</span>.</p>
  6329. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="P6.0589"></a> maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā;</p>
  6330. <p class="gatha2">Vessantaro taṃ pāletu, jālī kaṇhājinā cubho;</p>
  6331. <p class="gathalast">Athopi taṃ mahārājā, sañjayo abhirakkhatū’’ti.</p>
  6332. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paccayaṃ nāgamāruyhā</span>ti taṃ attano jātadivase uppannaṃ hatthināgaṃ. <span class="bld">Parantapa</span>nti amittatāpanaṃ. <span class="bld">Pakiriṃsū</span>ti parivārayiṃsu. <span class="bld">Nandayantā</span>ti tosentā. <span class="bld">Sivikaññā</span>ti sivirañño pajāpatiyo sannipatitvā gandhodakena nhāpesuṃ. <span class="bld">Jālī kaṇhājinā cubho</span>ti ime te puttāpi mātaraṃ rakkhantūti.</p>
  6333. <p class="hangnum"><a name="para2407"></a><span class="paranum">2407</span>.</p>
  6334. <p class="gatha1"> ‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano;</p>
  6335. <p class="gathalast">Ānandiyaṃ ācariṃsu, ramaṇīye giribbaje.</p>
  6336. <p class="hangnum"><a name="para2408"></a><span class="paranum">2408</span>.</p>
  6337. <p class="gatha1"> ‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano;</p>
  6338. <p class="gathalast">Ānandi vittā sumanā, putte saṅgamma lakkhaṇā.</p>
  6339. <p class="hangnum"><a name="para2409"></a><span class="paranum">2409</span>.</p>
  6340. <p class="gatha1"> ‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano;</p>
  6341. <p class="gathalast">Ānandi vittā patītā, saha puttehi lakkhaṇā’’ti.</p>
  6342. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idañca paccayaṃ laddhā</span>ti bhikkhave, vessantaro maddī ca idañca paccayaṃ laddhā imaṃ patiṭṭhaṃ <a name="V7.0375"></a> labhitvā, rajje patiṭṭhahitvāti attho. <span class="bld">Pubbe</span>ti ito <a name="M7.0381"></a> pubbe attano vanavāsasaṃklesañca anussaritvā. <span class="bld">Ānandiyaṃ ācariṃsu, ramaṇīye giribbaje</span>ti ramaṇīye vaṅkagirikucchimhi ‘‘vessantarassa rañño āṇā’’ti kañcanalatāvinaddhaṃ ānandabheriṃ carāpetvā ānandachaṇaṃ ācariṃsu. <span class="bld">Ānandi vittā sumanā</span>ti lakkhaṇasampannā maddī putte saṅgamma sampāpuṇitvā vittā sumanā hutvā ativiya nandīti attho. <span class="bld">Patītā</span>ti somanassā hutvā.</p>
  6343. <p class="bodytext">Evaṃ patītā hutvā ca pana putte āha –</p>
  6344. <p class="hangnum"><a name="para2410"></a><span class="paranum">2410</span>.</p>
  6345. <p class="gatha1"> ‘‘Ekabhattā pure āsiṃ, niccaṃ thaṇḍilasāyinī;</p>
  6346. <p class="gathalast">Iti metaṃ vataṃ āsi, tumhaṃ kāmā hi puttakā.</p>
  6347. <p class="hangnum"><a name="para2411"></a><span class="paranum">2411</span>.</p>
  6348. <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ me vataṃ samiddhajja, tumhe saṅgamma puttakā;</p>
  6349. <p class="gatha2">Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttaka;</p>
  6350. <p class="gathalast">Athopi taṃ mahārājā, sañjayo abhirakkhatu.</p>
  6351. <p class="hangnum"><a name="para2412"></a><span class="paranum">2412</span>.</p>
  6352. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva pitucca te;</p>
  6353. <p class="gathalast">Sabbena tena kusalena, ajaro amaro bhavā’’ti.</p>
  6354. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tumhaṃ kāmā hi puttakā</span>ti puttakā ahaṃ tumhākaṃ kāmā tumhe patthayamānā pure tumhesu brāhmaṇena nītesu ekabhattaṃ bhuñjitvā bhūmiyaṃ sayiṃ, iti me tumhākaṃ kāmā etaṃ vataṃ āsīti vadati. <span class="bld">Samiddhajjā</span>ti taṃ me vataṃ ajja samiddhaṃ. <span class="bld">Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttakā</span>ti puttajāli taṃ mātujātaṃ somanassampi pitujātaṃ somanassampi pāletu, mātāpitūnaṃ santakaṃ puññaṃ taṃ pāletūti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘yaṃ kiñcitthi kataṃ puñña’’</span>nti.</p>
  6355. <p class="bodytext">Phussatīpi <a name="P6.0590"></a> devī ‘‘ito paṭṭhāya mama suṇhā imāneva vatthāni nivāsetu, imāni ābharaṇāni dhāretū’’ti suvaṇṇasamugge pūretvā pahiṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6356. <p class="hangnum"><a name="para2413"></a><span class="paranum">2413</span>.</p>
  6357. <p class="gatha1"> ‘‘Kappāsikañca koseyyaṃ, khomakoṭumbarāni ca;</p>
  6358. <p class="gathalast">Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.</p>
  6359. <p class="hangnum"><a name="para2414"></a><span class="paranum">2414</span>.</p>
  6360. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V7.0376"></a><a name="M7.0382"></a> hemañca kāyūraṃ, gīveyyaṃ ratanāmayaṃ;</p>
  6361. <p class="gathalast">Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.</p>
  6362. <p class="hangnum"><a name="para2415"></a><span class="paranum">2415</span>.</p>
  6363. <p class="gatha1"> ‘‘Tato hemañca kāyūraṃ, aṅgadaṃ maṇimekhalaṃ;</p>
  6364. <p class="gathalast">Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.</p>
  6365. <p class="hangnum"><a name="para2416"></a><span class="paranum">2416</span>.</p>
  6366. <p class="gatha1"> ‘‘Uṇṇataṃ mukhaphullañca, nānāratte ca māṇike;</p>
  6367. <p class="gathalast">Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.</p>
  6368. <p class="hangnum"><a name="para2417"></a><span class="paranum">2417</span>.</p>
  6369. <p class="gatha1"> ‘‘Uggatthanaṃ giṅgamakaṃ, mekhalaṃ pāṭipādakaṃ;</p>
  6370. <p class="gathalast">Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.</p>
  6371. <p class="hangnum"><a name="para2418"></a><span class="paranum">2418</span>.</p>
  6372. <p class="gatha1"> ‘‘Suttañca suttavajjañca, upanijjhāya seyyasi;</p>
  6373. <p class="gathalast">Asobhatha rājaputtī, devakaññāva nandane.</p>
  6374. <p class="hangnum"><a name="para2419"></a><span class="paranum">2419</span>.</p>
  6375. <p class="gatha1"> ‘‘Sīsaṃ nhātā sucivatthā, sabbālaṅkārabhūsitā;</p>
  6376. <p class="gathalast">Asobhatha rājaputtī, tāvatiṃseva accharā.</p>
  6377. <p class="hangnum"><a name="para2420"></a><span class="paranum">2420</span>.</p>
  6378. <p class="gatha1"> ‘‘Kadalīva vātacchupitā, jātā cittalatāvane;</p>
  6379. <p class="gathalast">Antāvaraṇasampannā, rājaputtī asobhatha.</p>
  6380. <p class="hangnum"><a name="para2421"></a><span class="paranum">2421</span>.</p>
  6381. <p class="gatha1"> ‘‘Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patī;</p>
  6382. <p class="gathalast">Nigrodhapakkabimboṭṭhī, rājaputtī asobhathā’’ti.</p>
  6383. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">hemañca kāyūra</span>nti suvaṇṇamayaṃ vanakhajjūriphalasaṇṭhānaṃ gīvāpasādhanameva. <span class="bld">Ratanamaya</span>nti aparampi ratanamayaṃ gīveyyaṃ. <span class="bld">Aṅgadaṃ maṇimekhala</span>nti aṅgadābharaṇañca maṇimayamekhalañca. <span class="bld">Uṇṇata</span>nti ekaṃ nalāṭapasādhanaṃ. <span class="bld">Mukhaphulla</span>nti nalāṭante tilakamālābharaṇaṃ. <span class="bld">Nānāratte</span>ti nānāvaṇṇe. <span class="bld">Māṇike</span>ti maṇimaye. <span class="bld">Uggatthanaṃ giṅgamaka</span>nti etānipi dve ābharaṇāni. <span class="bld">Mekhala</span>nti suvaṇṇarajatamayaṃ mekhalaṃ. <span class="bld">Pāṭipādaka</span>nti pādapasādhanaṃ. <span class="bld">Suttañca suttavajjaṃ cā</span>ti suttārūḷhañca asuttārūḷhañca pasādhanaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘suppañca suppavajjañcā’’ti <a name="V7.0377"></a> likhitaṃ. <span class="bld">Upanijjhāya seyyasī</span>ti etaṃ suttārūḷhañca asuttārūḷhañca ābharaṇaṃ taṃ taṃ ūnaṭṭhānaṃ oloketvā alaṅkaritvā ṭhitā seyyasī uttamarūpadharā maddī devakaññāva nandane asobhatha. <span class="bld">Vātacchupitā</span>ti cittalatāvane jātā vātasamphuṭṭhā suvaṇṇakadalī viya taṃ divasaṃ sā vijambhamānā asobhatha<a name="M7.0383"></a>. <span class="bld">Dantāvaraṇasampannā</span>ti bimbaphalasadisehi rattadantāvaraṇehi samannāgatā. <span class="bld">Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patī</span>ti yathā mānusiyā sarīrena <a name="P6.0591"></a> jātā mānusinī nāma sakuṇī cittapattā ākāse uppatamānā pakkhe pasāretvā gacchantī sobhati, evaṃ sā rattoṭṭhatāya nigrodhapakkabimbaphalasadisaoṭṭhehi asobhatha.</p>
  6384. <p class="bodytext">Saṭṭhisahassā amaccā maddiṃ abhiruhanatthāya sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanāmesuṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  6385. <p class="hangnum"><a name="para2422"></a><span class="paranum">2422</span>.</p>
  6386. <p class="gatha1"> ‘‘Tassā ca nāgamānesuṃ, nātivaddhaṃva kuñjaraṃ;</p>
  6387. <p class="gathalast">Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ, īsādantaṃ urūḷhavaṃ.</p>
  6388. <p class="hangnum"><a name="para2423"></a><span class="paranum">2423</span>.</p>
  6389. <p class="gatha1"> ‘‘Sā maddī nāgamāruhi, nātivaddhaṃva kuñjaraṃ;</p>
  6390. <p class="gathalast">Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ, īsādantaṃ urūḷhava’’nti.</p>
  6391. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tassā cā</span>ti bhikkhave, tassāpi maddiyā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ katvā nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanesuṃ. <span class="bld">Nāgamāruhī</span>ti varahatthipiṭṭhiṃ abhiruhi.</p>
  6392. <p class="bodytext">Iti te ubhopi mahantena yasena khandhāvāraṃ agamaṃsu. Sañjayarājā dvādasahi akkhobhiṇīhi saddhiṃ māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ vanakīḷaṃ kīḷi. Mahāsattassa tejena tāvamahante araññe koci vāḷamigo vā pakkhī vā kañci na viheṭhesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6393. <p class="hangnum"><a name="para2424"></a><span class="paranum">2424</span>.</p>
  6394. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ;</p>
  6395. <p class="gathalast">Vessantarassa tejena, naññamaññaṃ viheṭhayuṃ.</p>
  6396. <p class="hangnum"><a name="para2425"></a><span class="paranum">2425</span>.</p>
  6397. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ;</p>
  6398. <p class="gathalast">Vessantarassa tejena, naññamaññaṃ viheṭheyuṃ.</p>
  6399. <p class="hangnum"><a name="para2426"></a><span class="paranum">2426</span>.</p>
  6400. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamhi <a name="V7.0378"></a> taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ;</p>
  6401. <p class="gatha2">Ekajjhaṃ sannipātiṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6402. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6403. <p class="hangnum"><a name="para2427"></a><span class="paranum">2427</span>.</p>
  6404. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamhi <a name="M7.0384"></a> taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ;</p>
  6405. <p class="gatha2">Ekajjhaṃ sannipātiṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6406. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6407. <p class="hangnum"><a name="para2428"></a><span class="paranum">2428</span>.</p>
  6408. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ;</p>
  6409. <p class="gatha2">Nāssu mañjū nikūjiṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6410. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6411. <p class="hangnum"><a name="para2429"></a><span class="paranum">2429</span>.</p>
  6412. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ;</p>
  6413. <p class="gatha2">Nāssu mañjū nikūjiṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6414. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.</p>
  6415. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yāvantetthā</span>ti yāvanto ettha. <span class="bld">Ekajjhaṃ sannipātiṃsū</span>ti ekasmiṃ ṭhāne sannipatiṃsu, sannipatitvā ca pana ‘‘ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ aññamaññaṃ lajjā vā hirottappaṃ vā saṃvaro vā na bhavissatī’’ti domanassapattā ahesuṃ. <span class="bld">Nāssu mañjū nikūjiṃsū</span>ti mahāsattassa viyogadukkhitā madhuraṃ ravaṃ pubbe viya na raviṃsu.</p>
  6416. <p class="bodytext">Sañjayanarindo <a name="P6.0592"></a> māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ, vanakīḷaṃ kīḷitvā senāpatiṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, ciraṃ no araññe vuttaṃ, kiṃ te mama puttassa gamanamaggo alaṅkato’’ti pucchitvā ‘‘āma, deva, kālo vo gamanāyā’’ti vutte vessantarassa ārocāpetvā senaṃ ādāya nikkhami. Vaṅkagirikucchito yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanaṃ alaṅkatamaggaṃ mahāsatto mahantena parivārena saddhiṃ paṭipajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6417. <p class="hangnum"><a name="para2430"></a><span class="paranum">2430</span>.</p>
  6418. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭiyatto rājamaggo, vicitto pupphasanthato;</p>
  6419. <p class="gathalast">Vasi vessantaro yattha, yāvatāva jetuttarā.</p>
  6420. <p class="hangnum"><a name="para2431"></a><span class="paranum">2431</span>.</p>
  6421. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V7.0379"></a> saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā;</p>
  6422. <p class="gatha2">Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6423. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6424. <p class="hangnum"><a name="para2432"></a><span class="paranum">2432</span>.</p>
  6425. <p class="gatha1"> ‘‘Orodhā <a name="M7.0385"></a> ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
  6426. <p class="gatha2">Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6427. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6428. <p class="hangnum"><a name="para2433"></a><span class="paranum">2433</span>.</p>
  6429. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
  6430. <p class="gatha2">Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6431. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6432. <p class="hangnum"><a name="para2434"></a><span class="paranum">2434</span>.</p>
  6433. <p class="gatha1"> ‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā;</p>
  6434. <p class="gatha2">Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6435. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6436. <p class="hangnum"><a name="para2435"></a><span class="paranum">2435</span>.</p>
  6437. <p class="gatha1"> ‘‘Karoṭiyā cammadharā, illīhatthā suvammino;</p>
  6438. <p class="gatha2">Purato paṭipajjiṃsu, vessantare payātamhi;</p>
  6439. <p class="gathalast">Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.</p>
  6440. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭiyatto</span>ti visākhāpuṇṇamapūjākāle viya alaṅkato. <span class="bld">Vicitto</span>ti kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi vicitto. <span class="bld">Pupphasanthato</span>ti lājāpañcamakehi pupphehi santhato. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ vaṅkapabbate vessantaro vasati, tato paṭṭhāya yāva jetuttaranagarā nirantaraṃ alaṅkatappaṭiyattova. <span class="bld">Karoṭiyā</span>ti sīsakaroṭīti laddhanāmāya sīse paṭimukkakaroṭikā yodhā. <span class="bld">Cammadharā</span>ti kaṇḍavāraṇacammadharā. <span class="bld">Suvammino</span>ti vicitrāhi jālikāhi suṭṭhu vammikā. <span class="bld">Purato paṭipajjiṃsū</span>ti mattahatthīsupi āgacchantesu anivattino sūrayodhā rañño vessantarassa purato paṭipajjiṃsu.</p>
  6441. <p class="bodytext">Rājā saṭṭhiyojanamaggaṃ dvīhi māsehi atikkamma jetuttaranagaraṃ patto alaṅkatappaṭiyattanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6442. <p class="hangnum"><a name="para2436"></a><span class="paranum">2436</span>.</p>
  6443. <p class="gatha1"> ‘‘Te <a name="V7.0380"></a> pāvisuṃ puraṃ rammaṃ, mahāpākāratoraṇaṃ;</p>
  6444. <p class="gathalast">Upetaṃ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṃ.</p>
  6445. <p class="hangnum"><a name="para2437"></a><span class="paranum">2437</span>.</p>
  6446. <p class="gatha1"> ‘‘Vittā <a name="M7.0386"></a> jānapadā āsuṃ, negamā ca samāgatā;</p>
  6447. <p class="gathalast">Anuppatte kumāramhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6448. <p class="hangnum"><a name="para2438"></a><span class="paranum">2438</span>.</p>
  6449. <p class="gatha1"> ‘‘Celukkhepo avattittha, āgate dhanadāyake;</p>
  6450. <p class="gathalast">Nandiṃ pavesi nagare, bandhanā mokkho aghosathā’’ti.</p>
  6451. <p class="bodytext">Tattha <a name="P6.0593"></a> <span class="bld">mahāpākāratoraṇa</span>nti mahantehi pākārehi ca toraṇehi ca samannāgataṃ. <span class="bld">Naccagītehi cūbhaya</span>nti naccehi ca gītehi ca ubhayehi samannāgataṃ. <span class="bld">Vittā</span>ti tuṭṭhā somanassappattā. <span class="bld">Āgate dhanadāyake</span>ti mahājanassa dhanadāyake mahāsatte āgate. <span class="bld">Nandiṃ pavesī</span>ti ‘‘vessantarassa mahārājassa āṇā’’ti nagare nandibherī cari. <span class="bld">Bandhanā mokkho aghosathā</span>ti sabbasattānaṃ bandhanā mokkho ghosito. Antamaso biḷāraṃ upādāya vessantaramahārājā sabbasatte bandhanā vissajjāpesi.</p>
  6452. <p class="bodytext">So nagaraṃ paviṭṭhadivaseyeva paccūsakāle cintesi ‘‘ye vibhātāya rattiyā mama āgatabhāvaṃ sutvā yācakā āgamissanti, tesāhaṃ kiṃ dassāmī’’ti? Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuñca pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṃ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṃ vassāpesi, sakalanagare jāṇuppamāṇaṃ vassāpesi. Punadivase mahāsatto ‘‘tesaṃ tesaṃ kulānaṃ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṃ tesaṃ tesaññeva hotū’’ti dāpetvā avasesaṃ āharāpetvā attano gehavatthusmiṃ saddhiṃ dhanena koṭṭhāgāresu okirāpetvā dānamukhe ṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –</p>
  6453. <p class="hangnum"><a name="para2439"></a><span class="paranum">2439</span>.</p>
  6454. <p class="gatha1"> ‘‘Jātarūpamayaṃ vassaṃ, devo pāvassi tāvade;</p>
  6455. <p class="gathalast">Vessantare paviṭṭhamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.</p>
  6456. <p class="hangnum"><a name="para2440"></a><span class="paranum">2440</span>.</p>
  6457. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo;</p>
  6458. <p class="gathalast">Kāyassa bhedā sappañño, saggaṃ so upapajjathā’’ti.</p>
  6459. <p class="bodytext">Tattha <a name="V7.0381"></a><a name="M7.0387"></a> <span class="bld">saggaṃ so upapajjathā</span>ti tato cuto dutiyacittena tusitapure uppajjīti.</p>
  6460. <p class="centered">Nagarakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  6461. <p class="bodytext">Satthā imaṃ gāthāsahassappaṭimaṇḍitaṃ mahāvessantaradhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā jūjako devadatto ahosi, amittatāpanā ciñcamāṇavikā, cetaputto channo, accutatāpaso sāriputto, sakko anuruddho, sañcayanarindo suddhodanamahārājā, phussatī devī sirimahāmāyā, maddī devī rāhulamātā, jālikumāro rāhulo, kaṇhājinā uppalavaṇṇā, sesaparisā buddhaparisā, mahāvessantaro rājā pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.</p>
  6462. <p class="centered">Vessantarajātakavaṇṇanā dasamā.</p>
  6463. <p class="centered">Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  6464. <p class="centered">Jātaka-aṭṭhakathā samattā.</p>
  6465. </body>