| 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497149814991500150115021503150415051506150715081509151015111512151315141515151615171518151915201521152215231524152515261527152815291530153115321533153415351536153715381539154015411542154315441545154615471548154915501551155215531554155515561557155815591560156115621563156415651566156715681569157015711572157315741575157615771578157915801581158215831584158515861587158815891590159115921593159415951596159715981599160016011602160316041605160616071608160916101611161216131614161516161617161816191620162116221623162416251626162716281629163016311632163316341635163616371638163916401641164216431644164516461647164816491650165116521653165416551656165716581659166016611662166316641665166616671668166916701671167216731674167516761677167816791680168116821683168416851686168716881689169016911692169316941695169616971698169917001701170217031704170517061707170817091710171117121713171417151716171717181719172017211722172317241725172617271728172917301731173217331734173517361737173817391740174117421743174417451746174717481749175017511752175317541755175617571758175917601761176217631764176517661767176817691770177117721773177417751776177717781779178017811782178317841785178617871788178917901791179217931794179517961797179817991800180118021803180418051806180718081809181018111812181318141815181618171818181918201821182218231824182518261827182818291830183118321833183418351836183718381839184018411842184318441845184618471848184918501851185218531854185518561857185818591860186118621863186418651866186718681869187018711872187318741875187618771878187918801881188218831884188518861887188818891890189118921893189418951896189718981899190019011902190319041905190619071908190919101911191219131914191519161917191819191920192119221923192419251926192719281929193019311932193319341935193619371938193919401941194219431944194519461947194819491950195119521953195419551956195719581959196019611962196319641965196619671968196919701971197219731974197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025202620272028202920302031203220332034203520362037203820392040204120422043204420452046204720482049205020512052205320542055205620572058205920602061206220632064206520662067206820692070207120722073207420752076207720782079208020812082208320842085208620872088208920902091209220932094209520962097209820992100210121022103210421052106210721082109211021112112211321142115211621172118211921202121212221232124212521262127212821292130213121322133213421352136213721382139214021412142214321442145214621472148214921502151215221532154215521562157215821592160216121622163216421652166216721682169217021712172217321742175217621772178217921802181218221832184218521862187218821892190219121922193219421952196219721982199220022012202220322042205220622072208220922102211221222132214221522162217221822192220222122222223222422252226222722282229223022312232223322342235223622372238223922402241224222432244224522462247224822492250225122522253225422552256225722582259226022612262226322642265226622672268226922702271227222732274227522762277227822792280228122822283228422852286228722882289229022912292229322942295229622972298229923002301230223032304230523062307230823092310231123122313231423152316231723182319232023212322232323242325232623272328232923302331233223332334233523362337233823392340234123422343234423452346234723482349235023512352235323542355235623572358235923602361236223632364236523662367236823692370237123722373237423752376237723782379238023812382238323842385238623872388238923902391239223932394239523962397239823992400240124022403240424052406240724082409241024112412241324142415241624172418241924202421242224232424242524262427242824292430243124322433243424352436243724382439244024412442244324442445244624472448244924502451245224532454245524562457245824592460246124622463246424652466246724682469247024712472247324742475247624772478247924802481248224832484248524862487248824892490249124922493249424952496249724982499250025012502250325042505250625072508250925102511251225132514251525162517251825192520252125222523252425252526252725282529253025312532253325342535253625372538253925402541254225432544254525462547254825492550255125522553255425552556255725582559256025612562256325642565256625672568256925702571257225732574257525762577257825792580258125822583258425852586258725882589259025912592259325942595259625972598259926002601260226032604260526062607260826092610261126122613261426152616261726182619262026212622262326242625262626272628262926302631263226332634263526362637263826392640264126422643264426452646264726482649265026512652265326542655265626572658265926602661266226632664266526662667266826692670267126722673267426752676267726782679268026812682268326842685268626872688268926902691269226932694269526962697269826992700270127022703270427052706270727082709271027112712271327142715271627172718271927202721272227232724272527262727272827292730273127322733273427352736273727382739274027412742274327442745274627472748274927502751275227532754275527562757275827592760276127622763276427652766276727682769277027712772277327742775277627772778277927802781278227832784278527862787278827892790279127922793279427952796279727982799280028012802280328042805280628072808280928102811281228132814281528162817281828192820282128222823282428252826282728282829283028312832283328342835283628372838283928402841284228432844284528462847284828492850285128522853285428552856285728582859286028612862286328642865286628672868286928702871287228732874287528762877287828792880288128822883288428852886288728882889289028912892289328942895289628972898289929002901290229032904290529062907290829092910291129122913291429152916291729182919292029212922292329242925292629272928292929302931293229332934293529362937293829392940294129422943294429452946294729482949295029512952295329542955295629572958295929602961296229632964296529662967296829692970297129722973297429752976297729782979298029812982298329842985298629872988298929902991299229932994299529962997299829993000300130023003300430053006300730083009301030113012301330143015301630173018301930203021302230233024302530263027302830293030303130323033303430353036303730383039304030413042304330443045304630473048304930503051305230533054305530563057305830593060306130623063306430653066306730683069307030713072307330743075307630773078307930803081308230833084308530863087308830893090309130923093309430953096309730983099310031013102310331043105310631073108310931103111311231133114311531163117311831193120312131223123312431253126312731283129313031313132313331343135313631373138313931403141314231433144314531463147314831493150315131523153315431553156315731583159316031613162316331643165316631673168316931703171317231733174317531763177317831793180318131823183318431853186318731883189319031913192319331943195319631973198319932003201320232033204320532063207320832093210321132123213321432153216321732183219322032213222322332243225322632273228322932303231323232333234323532363237323832393240324132423243324432453246324732483249325032513252325332543255325632573258325932603261326232633264326532663267326832693270327132723273327432753276327732783279328032813282328332843285328632873288328932903291329232933294329532963297329832993300330133023303330433053306330733083309331033113312331333143315331633173318331933203321332233233324332533263327332833293330333133323333333433353336333733383339334033413342334333443345334633473348334933503351335233533354335533563357335833593360336133623363336433653366336733683369337033713372337333743375337633773378337933803381338233833384338533863387338833893390339133923393339433953396339733983399340034013402340334043405340634073408340934103411341234133414341534163417341834193420342134223423342434253426342734283429343034313432343334343435343634373438343934403441344234433444344534463447344834493450345134523453345434553456345734583459346034613462346334643465346634673468346934703471347234733474347534763477347834793480348134823483348434853486348734883489349034913492349334943495349634973498349935003501350235033504350535063507350835093510351135123513351435153516351735183519352035213522352335243525352635273528352935303531353235333534353535363537353835393540354135423543354435453546354735483549355035513552355335543555355635573558355935603561356235633564356535663567356835693570357135723573357435753576357735783579358035813582358335843585358635873588358935903591359235933594359535963597359835993600360136023603360436053606360736083609361036113612361336143615361636173618361936203621362236233624362536263627362836293630363136323633363436353636363736383639364036413642364336443645364636473648364936503651365236533654365536563657365836593660366136623663366436653666366736683669367036713672367336743675367636773678367936803681368236833684368536863687368836893690369136923693369436953696369736983699370037013702370337043705370637073708370937103711371237133714371537163717371837193720372137223723372437253726372737283729373037313732373337343735373637373738373937403741374237433744374537463747374837493750375137523753375437553756375737583759376037613762376337643765376637673768376937703771377237733774377537763777377837793780378137823783378437853786378737883789379037913792379337943795379637973798379938003801380238033804380538063807380838093810381138123813381438153816381738183819382038213822382338243825382638273828382938303831383238333834383538363837383838393840384138423843384438453846384738483849385038513852385338543855385638573858385938603861386238633864386538663867386838693870387138723873387438753876387738783879388038813882388338843885388638873888388938903891389238933894389538963897389838993900390139023903390439053906390739083909391039113912391339143915391639173918391939203921392239233924392539263927392839293930393139323933393439353936393739383939394039413942394339443945394639473948394939503951395239533954395539563957395839593960396139623963396439653966396739683969397039713972397339743975397639773978397939803981398239833984398539863987398839893990399139923993399439953996399739983999400040014002400340044005400640074008400940104011401240134014401540164017401840194020402140224023402440254026402740284029403040314032403340344035403640374038403940404041404240434044404540464047404840494050405140524053405440554056405740584059406040614062406340644065406640674068406940704071407240734074407540764077407840794080408140824083408440854086408740884089409040914092409340944095409640974098409941004101410241034104410541064107410841094110411141124113411441154116411741184119412041214122412341244125412641274128412941304131413241334134413541364137413841394140414141424143414441454146414741484149415041514152415341544155415641574158415941604161416241634164416541664167416841694170417141724173417441754176417741784179418041814182418341844185418641874188418941904191419241934194419541964197419841994200420142024203420442054206420742084209421042114212421342144215421642174218421942204221422242234224422542264227422842294230423142324233423442354236423742384239424042414242424342444245424642474248424942504251425242534254425542564257425842594260426142624263426442654266426742684269427042714272427342744275427642774278427942804281428242834284428542864287428842894290429142924293429442954296429742984299430043014302430343044305430643074308430943104311431243134314431543164317431843194320432143224323432443254326432743284329433043314332433343344335433643374338433943404341434243434344434543464347434843494350435143524353435443554356435743584359436043614362436343644365436643674368436943704371437243734374437543764377437843794380438143824383438443854386438743884389439043914392439343944395439643974398439944004401440244034404440544064407440844094410441144124413441444154416441744184419442044214422442344244425442644274428442944304431443244334434443544364437443844394440444144424443444444454446444744484449445044514452445344544455445644574458445944604461446244634464446544664467446844694470447144724473447444754476447744784479448044814482448344844485448644874488448944904491449244934494449544964497449844994500450145024503450445054506450745084509451045114512451345144515451645174518451945204521452245234524452545264527452845294530453145324533453445354536453745384539454045414542454345444545454645474548454945504551455245534554455545564557455845594560456145624563456445654566456745684569457045714572457345744575457645774578457945804581458245834584458545864587458845894590459145924593459445954596459745984599460046014602460346044605460646074608460946104611461246134614461546164617461846194620462146224623462446254626462746284629463046314632463346344635463646374638463946404641464246434644464546464647464846494650465146524653465446554656465746584659466046614662466346644665466646674668466946704671467246734674467546764677467846794680468146824683468446854686468746884689469046914692469346944695469646974698469947004701470247034704470547064707470847094710471147124713471447154716471747184719472047214722472347244725472647274728472947304731473247334734473547364737473847394740474147424743474447454746474747484749475047514752475347544755475647574758475947604761476247634764476547664767476847694770477147724773477447754776477747784779478047814782478347844785478647874788478947904791479247934794479547964797479847994800480148024803480448054806480748084809481048114812481348144815481648174818481948204821482248234824482548264827482848294830483148324833483448354836483748384839484048414842484348444845484648474848484948504851485248534854485548564857485848594860486148624863486448654866486748684869487048714872487348744875487648774878487948804881488248834884488548864887488848894890489148924893489448954896489748984899490049014902490349044905490649074908490949104911491249134914491549164917491849194920492149224923492449254926492749284929493049314932493349344935493649374938493949404941494249434944494549464947494849494950495149524953495449554956495749584959496049614962496349644965496649674968496949704971497249734974497549764977497849794980498149824983498449854986498749884989499049914992499349944995499649974998499950005001500250035004500550065007500850095010501150125013501450155016501750185019502050215022502350245025502650275028502950305031503250335034503550365037503850395040504150425043504450455046504750485049505050515052505350545055505650575058505950605061506250635064506550665067506850695070507150725073507450755076507750785079508050815082508350845085508650875088508950905091509250935094509550965097509850995100510151025103510451055106510751085109511051115112511351145115511651175118511951205121512251235124512551265127512851295130513151325133513451355136513751385139514051415142514351445145514651475148514951505151515251535154515551565157515851595160516151625163516451655166516751685169517051715172517351745175517651775178517951805181518251835184518551865187518851895190519151925193519451955196519751985199520052015202520352045205520652075208520952105211521252135214521552165217521852195220522152225223522452255226522752285229523052315232523352345235523652375238523952405241524252435244524552465247524852495250525152525253525452555256525752585259526052615262526352645265526652675268526952705271527252735274527552765277527852795280528152825283528452855286528752885289529052915292529352945295529652975298529953005301530253035304530553065307530853095310531153125313531453155316531753185319532053215322532353245325532653275328532953305331533253335334533553365337533853395340534153425343534453455346534753485349535053515352535353545355535653575358535953605361536253635364536553665367536853695370537153725373537453755376537753785379538053815382538353845385538653875388538953905391539253935394539553965397539853995400540154025403540454055406540754085409541054115412541354145415541654175418541954205421542254235424542554265427542854295430543154325433543454355436543754385439544054415442544354445445544654475448544954505451545254535454545554565457545854595460546154625463546454655466546754685469547054715472547354745475547654775478547954805481548254835484548554865487548854895490549154925493549454955496549754985499550055015502550355045505550655075508550955105511551255135514551555165517551855195520552155225523552455255526552755285529553055315532553355345535553655375538553955405541554255435544554555465547554855495550555155525553555455555556555755585559556055615562556355645565556655675568556955705571557255735574557555765577557855795580558155825583558455855586558755885589559055915592559355945595559655975598559956005601560256035604560556065607560856095610561156125613561456155616561756185619562056215622562356245625562656275628562956305631563256335634563556365637563856395640564156425643564456455646564756485649565056515652565356545655565656575658565956605661566256635664566556665667566856695670567156725673567456755676567756785679568056815682568356845685568656875688568956905691569256935694569556965697569856995700570157025703570457055706570757085709571057115712571357145715571657175718571957205721572257235724572557265727572857295730573157325733573457355736573757385739574057415742574357445745574657475748574957505751575257535754575557565757575857595760576157625763576457655766576757685769577057715772577357745775577657775778577957805781578257835784578557865787578857895790579157925793579457955796579757985799580058015802580358045805580658075808580958105811581258135814581558165817581858195820582158225823582458255826582758285829583058315832583358345835583658375838583958405841584258435844584558465847584858495850585158525853585458555856585758585859586058615862586358645865586658675868586958705871587258735874587558765877587858795880588158825883588458855886588758885889589058915892589358945895589658975898589959005901590259035904590559065907590859095910591159125913591459155916591759185919592059215922592359245925592659275928592959305931593259335934593559365937593859395940594159425943594459455946594759485949595059515952595359545955595659575958595959605961596259635964596559665967596859695970597159725973597459755976597759785979598059815982598359845985598659875988598959905991599259935994599559965997599859996000600160026003600460056006600760086009601060116012601360146015601660176018601960206021602260236024602560266027602860296030603160326033603460356036603760386039604060416042604360446045604660476048604960506051605260536054605560566057605860596060606160626063606460656066606760686069607060716072607360746075607660776078607960806081608260836084608560866087608860896090609160926093609460956096609760986099610061016102610361046105610661076108610961106111611261136114611561166117611861196120612161226123612461256126612761286129613061316132613361346135613661376138613961406141614261436144614561466147614861496150615161526153615461556156615761586159616061616162616361646165616661676168616961706171617261736174617561766177617861796180618161826183618461856186618761886189619061916192619361946195619661976198619962006201620262036204620562066207620862096210621162126213621462156216621762186219622062216222622362246225622662276228622962306231623262336234623562366237623862396240624162426243624462456246624762486249625062516252625362546255625662576258625962606261626262636264626562666267626862696270627162726273627462756276627762786279628062816282628362846285628662876288628962906291629262936294629562966297629862996300630163026303630463056306630763086309631063116312631363146315631663176318631963206321632263236324632563266327632863296330633163326333633463356336633763386339634063416342634363446345634663476348634963506351635263536354635563566357635863596360636163626363636463656366636763686369637063716372637363746375637663776378637963806381638263836384638563866387638863896390639163926393639463956396639763986399640064016402640364046405640664076408640964106411641264136414641564166417641864196420642164226423642464256426642764286429643064316432643364346435643664376438643964406441644264436444644564466447644864496450645164526453645464556456645764586459646064616462646364646465646664676468646964706471647264736474647564766477647864796480648164826483648464856486648764886489649064916492649364946495649664976498649965006501650265036504650565066507650865096510651165126513651465156516651765186519652065216522652365246525652665276528652965306531653265336534653565366537653865396540654165426543654465456546654765486549655065516552655365546555655665576558655965606561656265636564656565666567656865696570657165726573657465756576657765786579658065816582658365846585658665876588658965906591659265936594659565966597659865996600660166026603660466056606660766086609 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Khuddakanikāye</p>
- <p class="book">Theragāthā-aṭṭhakathā</p>
- <p class="title">(Dutiyo bhāgo)</p>
- <p class="chapter">4. Catukkanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṅkatā</span>tiādikā <a name="M2.0001"></a><a name="V2.0001"></a> āyasmato nāgasamālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gimhasamaye sūriyātapasantattāya <a name="V2.0002"></a> bhūmiyā gacchantaṃ satthāraṃ <a name="P2.0110"></a> disvā pasannamānaso chattaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā <span class="bld">nāgasamālo</span>ti laddhanāmo vayappatto ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā kiñci kālaṃ bhagavato upaṭṭhāko ahosi. So ekadivasaṃ nagaraṃ piṇḍāya paviṭṭho alaṅkatapaṭiyattaṃ aññataraṃ naccakiṃ mahāpathe tūriyesu vajjantesu naccantiṃ disvā, ‘‘ayaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena karajakāyassa tathā tathā parivatti, aho aniccā saṅkhārā’’ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.46.37-48) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṅgārajātā pathavī, kukkuḷānugatā mahī;</p>
- <p class="gathalast">Padumuttaro bhagavā, abbhokāsamhi caṅkami.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṇḍaraṃ <a name="M2.0002"></a> chattamādāya, addhānaṃ paṭipajjahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tattha disvāna sambuddhaṃ, vitti me upapajjatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Marīciyotthaṭā bhūmi, aṅgārāva mahī ayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upahanti mahāvātā, sarīrassāsukhepanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sītaṃ uṇhaṃ vihanantaṃ, vātātapanivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paṭiggaṇha imaṃ chattaṃ, phassayissāmi nibbutiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anukampako kāruṇiko, padumuttaro mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Mama saṅkappamaññāya, paṭiggaṇhi tadā jino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṃsakappāni devindo, devarajjamakārayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Satānaṃ pañcakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anubhomi sakaṃ kammaṃ, pubbe sukatamattano.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ me pacchimā jāti, carimo vattate bhavo;</p>
- <p class="gathalast">Ajjāpi setacchattaṃ me, sabbakālaṃ dharīyati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, yaṃ chattamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, chattadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alaṅkatā <a name="V2.0003"></a> suvasanā, mālinī candanussadā;</p>
- <p class="gathalast">Majjhe mahāpathe nārī, tūriye naccati naṭṭakī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Piṇḍikāya paviṭṭhohaṃ, gacchanto naṃ udikkhisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M2.0003"></a> cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Catūhi gāthāhi attano paṭipattikittanamukhena aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">alaṅkatā</span>ti hatthūpagādiābharaṇehi alaṅkatagattā. <span class="bld">Suvasanā</span>ti sundaravasanā sobhanavatthanivatthā. <span class="bld">Mālinī</span>ti mālādhārinī piḷandhitapupphamālā. <span class="bld">Candanussadā</span>ti candanānulepalittasarīrā. <span class="bld">Majjhe mahāpathe nārī, tūriye naccati naṭṭakī</span>ti yathāvuttaṭṭhāne ekā nārī naṭṭakī nāṭakitthī nagaravīthiyā majjhe pañcaṅgike tūriye vajjante naccati, yathāpaṭṭhapitaṃ naccaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍikāyā</span>ti bhikkhāya. <span class="bld">Paviṭṭhoha</span>nti nagaraṃ paviṭṭho ahaṃ. <span class="bld">Gacchanto naṃ udikkhisa</span>nti nagaravīthiyaṃ gacchanto parissayapariharaṇatthaṃ vīthiṃ olokento taṃ naṭṭakiṃ olokesiṃ. Kiṃ viya? <span class="bld">Maccupāsaṃva oḍḍita</span>nti yathā maccussa maccurājassa pāsabhūto rūpādiko oḍḍito loke anuvicaritvā ṭhito ekaṃsena sattānaṃ anatthāvaho, evaṃ <a name="P2.0111"></a> sāpi appaṭisaṅkhāne ṭhitānaṃ andhaputhujjanānaṃ ekaṃsato anatthāvahāti maccupāsasadisī vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti tasmā maccupāsasadisattā. <span class="bld">Me</span>ti mayhaṃ. <span class="bld">Manasīkāro yoniso udapajjathā</span>ti ‘‘ayaṃ aṭṭhisaṅghāto nhārusambandho maṃsena anupalitto chaviyā paṭicchanno asuciduggandhajegucchapaṭikkūlo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo īdise vikāre dassetī’’ti evaṃ yoniso manasikāro uppajji. <span class="bld">Ādīnavo pāturahū</span>ti evaṃ kāyassa sabhāvūpadhāraṇamukhena tassa ca taṃnissitānañca cittacetasikānaṃ udayabbayaṃ sarasapabhaṅgutañca manasi karoto tesu ca yakkharakkhasādīsu viya bhayato upaṭṭhahantesu tattha me anekākāraādīnavo doso pāturahosi. Tappaṭipakkhato ca nibbāne ānisaṃso. <span class="bld">Nibbidā samatiṭṭhathā</span>ti nibbindanaṃ ādīnavānupassanānubhāvasiddhaṃ nibbidāñāṇaṃ mama hadaye saṇṭhāsi, muhuttampi <a name="V2.0004"></a> tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ gahaṇe cittaṃ nāhosi, aññadatthu muñcitukāmatādivasena tattha udāsīnameva jātanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti <a name="M2.0004"></a> vipassanāñāṇato paraṃ. <span class="bld">Cittaṃ vimucci me</span>ti lokuttarabhāvanāya vattamānāya maggapaṭipāṭiyā sabbakilesehi mama cittaṃ vimuttaṃ ahosi. Etena phaluppattiṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi kilesā vimuccanti nāma, phalakkhaṇe vimuttāti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Bhaguttheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahaṃ middhenā</span>tiādikā āyasmato bhaguttherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa dhātuyo pupphehi pūjesi. So tena puññakammena nimmānaratīsu nibbattitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā <span class="bld">bhagū</span>ti laddhanāmo vayappatto anuruddhakimilehi saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitvā bālakaloṇakagāme vasanto ekadivasaṃ thinamiddhābhibhavaṃ vinodetuṃ vihārato nikkhamma caṅkamaṃ abhiruhanto papatitvā <a name="P2.0112"></a> tadeva aṅkusaṃ katvā thinamiddhaṃ vinodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.46.49-57) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Parinibbute bhagavati, padumuttare mahāyase;</p>
- <p class="gathalast">Pupphavaṭaṃsake katvā, sarīramabhiropayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, nimmānaṃ agamāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Devalokagato santo, puññakammaṃ sarāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ambarā pupphavasso me, sabbakālaṃ pavassati;</p>
- <p class="gathalast">Saṃsarāmi manusse ce, rājā homi mahāyaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tahiṃ kusumavasso me, abhivassati sabbadā;</p>
- <p class="gathalast">Tasseva pupphapūjāya, vāhasā sabbadassino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ <a name="V2.0005"></a> pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo;</p>
- <p class="gathalast">Ajjāpi pupphavasso me, abhivassati sabbadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito <a name="M2.0005"></a> kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, dehapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmento satthārā ekavihāraṃ anumodituṃ upagatena – ‘‘kacci tvaṃ, bhikkhu, appamatto viharasī’’ti puṭṭho attano appamādavihāraṃ nivedento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ middhena pakato, vihārā upanikkhamiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Caṅkamaṃ abhiruhanto, tattheva papatiṃ chamā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Gattāni parimajjitvā, punapāruyha caṅkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Caṅkame caṅkamiṃ sohaṃ, ajjhattaṃ susamāhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">middhena pakato</span>ti kāyālasiyasaṅkhātena asattivighātasabhāvena middhena abhibhūto. <span class="bld">Vihārā</span>ti senāsanato. <span class="bld">Upanikkhami</span>nti caṅkamituṃ nikkhamiṃ. <span class="bld">Tattheva papatiṃ chamā</span>ti tattheva caṅkamasopāne niddābhibhūtatāya bhūmiyaṃ nipatiṃ. <span class="bld">Gattāni parimajjitvā</span>ti bhūmiyaṃ patanena paṃsukitāni attano sarīrāvayavāni anumajjitvā. <span class="bld">Punapāruyha caṅkama</span>nti ‘‘patito dānāha’’nti saṅkocaṃ anāpajjitvā punapi caṅkamaṭṭhānaṃ āruhitvā. <span class="bld">Ajjhattaṃ susamāhito</span>ti gocarajjhatte kammaṭṭhāne nīvaraṇavikkhambhanena suṭṭhu samāhito ekaggacitto hutvā caṅkaminti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva. Idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosi.</p>
- <p class="centered">Bhaguttheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sabhiyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pare</span> <a name="M2.0006"></a><a name="V2.0006"></a> <span class="bld">cā</span>tiādikā āyasmato sabhiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ divāvihārāya gacchantaṃ disvā pasannamānaso upāhanaṃ <a name="P2.0113"></a> adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassape bhagavati parinibbute patiṭṭhite suvaṇṇacetiye chahi kulaputtehi saddhiṃ attasattamo sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto itare āha – ‘‘mayaṃ piṇḍapātāya gacchanto jīvite sāpekkhā homa, jīvite sāpekkhena ca na sakkā lokuttaradhammaṃ adhigantuṃ, puthujjanakālaṅkiriyā ca dukkhā. Handa, mayaṃ nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruyha kāye ca jīvite ca anapekkhā samaṇadhammaṃ karomā’’ti. Te tathā akaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Atha nesaṃ mahāthero upanissayasampannattā tadaheva chaḷabhiñño hutvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ upanesi. Itare – ‘‘tumhe, bhante, katakiccā tumhehi saddhiṃ sallāpamattampi papañco, samaṇadhammameva mayaṃ karissāma, tumhe attanā diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuñjathā’’ti vatvā piṇḍapātaṃ paṭikkhipiṃsu. Thero ne sampaṭicchāpetuṃ asakkonto agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tato nesaṃ eko dvīhatīhaccayena abhiññāparivāraṃ anāgāmiphalaṃ sacchikatvā tatheva vatvā tehi paṭikkhitto agamāsi. Tesu khīṇāsavatthero parinibbāyi, anāgāmī suddhāvāsesu uppajji. Itare puthujjanakālaṅkiriyameva katvā chasu kāmasaggesu anulomapaṭilomato dibbasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato kāle devalokā cavitvā eko mallarājakule paṭisandhiṃ gaṇhi, eko gandhārarājakule, eko bāhiraraṭṭhe, eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Itaro aññatarissā paribbājikāya kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Sā kira aññatarassa khattiyassa dhītā, naṃ mātāpitaro – ‘‘amhākaṃ dhītā samayantaraṃ jānātū’’ti ekassa paribbājakassa niyyādayiṃsu. Atheko paribbājako tāya saddhiṃ vippaṭipajji. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Taṃ gabbhiniṃ disvā paribbājakā nikkaḍḍhiṃsu. Sā aññattha <a name="M2.0007"></a> gacchantī antarāmagge sabhāyaṃ vijāyi. Tenassa <span class="bld">sabhiyo</span>tveva nāmaṃ akāsi. So vaḍḍhitvā paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā nānāsatthāni uggahetvā <a name="V2.0007"></a> mahāvādī hutvā vādappasuto vicaranto attanā sadisaṃ adisvā nagaradvāre assamaṃ kāretvā khattiyakumārādayo sippaṃ sikkhāpento viharanto attano mātuyā itthibhāvaṃ jigucchitvā jhānaṃ uppādetvā brahmaloke uppannāya abhisaṅkharitvā dinne vīsatipañhe gahetvā te te samaṇabrāhmaṇe pucchi. Te cassa tesaṃ pañhānaṃ atthaṃ byākātuṃ nāsakkhiṃsu. <span class="bld">Sabhiyasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (su. ni. aṭṭha. 2. sabhiyasuttavaṇṇanā) pana <a name="P2.0114"></a> ‘‘suddhāvāsabrahmā te pañhe abhisaṅkharitvā adāsī’’ti āgataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadā pana bhagavā pavattavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ āgantvā veḷuvane vihāsi, tadā sabhiyo tattha gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā te pañhe pucchi. Satthā tassa te pañhe byākāsīti sabbaṃ <span class="bld">sabhiyasutte</span> (su. ni. sabhiyasuttaṃ) āgatanayena veditabbaṃ. Sabhiyo pana bhagavatā tesu pañhesu byākatesu paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.46.27-31) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kakusandhassa munino, brāhmaṇassa vusīmato;</p>
- <p class="gathalast">Divāvihāraṃ vajato, akkamanamadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, yaṃ dānamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, akkamanassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahā pana hutvā devadatte saṅghabhedāya parakkamante devadattapakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ dento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para275"></a><span class="paranum">275</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;</p>
- <p class="gathalast">Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā ca avijānantā, iriyantyamarā viya;</p>
- <p class="gathalast">Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ <a name="M2.0008"></a> kiñci sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃ vataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, na taṃ hoti mahapphalaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Ārakā hoti saddhammā, nabhaṃ puthaviyā yathā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Catūhi gāthāhi dhammaṃ desesi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0008"></a> <span class="bld">pare</span>ti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe – ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti ‘‘dhammaṃ adhammo’’tiādibhedakaravatthudīpanavasena vivādappasutā pare nāma. Te tattha vivādaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase uparamāma nassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. <span class="bld">Ye ca tattha vijānantī</span>ti ye tattha paṇḍitā – ‘‘mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. <span class="bld">Tato sammanti medhagā</span>ti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti. Atha nesaṃ tāya paṭipattiyā te medhagā sammanti. Atha vā <span class="bld">pare cā</span>ti ye satthu ovādānusāsaniyā aggahaṇena sāsanato bāhiratāya pare, te yāva ‘‘mayaṃ micchāgāhaṃ gahetvā ettha idha loke <a name="P2.0115"></a> sāsanassa paṭiniggāhena yamāmase vāyamāmā’’ti na vijānanti, tāva vivādā na vūpasammanti, yadā pana tassa gāhassa vissajjanavasena ye ca tattha tesu vivādappasutesu adhammadhammādike adhammadhammādito yathābhūtaṃ vijānanti, tato tesaṃ santikā te paṇḍitapurise nissāya vivādasaṅkhātā medhagā sammantīti evampettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Avijānantā</span>ti vivādassa vūpasamūpāyaṃ, dhammādhamme vā yāthāvato ajānantā. <span class="bld">Iriyantyamarā viyā</span>ti amarā viya jarāmaraṇaṃ atikkantā viya uddhatā unnaḷā capalā mukharā vippakiṇṇavācā hutvā vattanti caranti vicaranti tadā vivādo na vūpasammateva. <span class="bld">Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturā</span>ti ye pana satthu sāsanadhammaṃ yathābhūtaṃ jānanti, te kilesarogena āturesu sattesu anāturā nikkilesā anīghā viharanti, tesaṃ vasena vivādo accantameva vūpasammatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M2.0009"></a> <span class="bld">kiñci sithilaṃ kamma</span>nti oliyitvā karaṇena sithilagāhaṃ katvā sāthalibhāvena kataṃ yaṃ kiñci kusalakammaṃ. <span class="bld">Saṃkiliṭṭha</span>nti vesīādike agocare caraṇena, kuhanādimicchājīvena vā saṃkiliṭṭhaṃ vatasamādānaṃ. <span class="bld">Saṅkassara</span>nti saṅkāhi saritabbaṃ, vihāre kiñci asāruppaṃ sutvā – ‘‘nūna asukena kata’’nti parehi asaṅkitabbaṃ, uposathakiccādīsu aññatarakiccavasena sannipatitampi saṅghaṃ disvā, ‘‘addhā ime mama cariyaṃ ñatvā maṃ ukkhipitukāmā sannipatitā’’ti evaṃ attano vā āsaṅkāhi saritaṃ usaṅkitaṃ parisaṅkitaṃ. <span class="bld">Na taṃ hotī</span>ti taṃ evarūpaṃ brahmacariyaṃ samaṇadhammakaraṇaṃ tassa puggalassa mahapphalaṃ na hoti. Tassa amahapphalabhāveneva paccayadāyakānampissa na mahapphalaṃ hoti. Tasmā sallekhavuttinā bhavitabbaṃ. Sallekhavuttino ca vivādassa avasaro eva natthīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gāravo</span> <a name="V2.0009"></a> <span class="bld">nūpalabbhatī</span>ti anusāsaniyā apadakkhiṇaggāhibhāvena garukātabbesu sabrahmacārīsu yassa puggalassa gāravo garukaraṇaṃ na vijjati. <span class="bld">Ārakā hoti saddhammā</span>ti so evarūpo puggalo paṭipattisaddhammatopi paṭivedhasaddhammatopi dūre hoti, na hi taṃ garū sikkhāpenti, asikkhiyamāno anādiyanto na paṭipajjati, appaṭipajjanto kuto saccāni paṭivijjhissatīti. Tenāha – ‘‘ārakā hoti saddhammā’’ti. Yathā kiṃ? <span class="bld">‘‘Nabhaṃ puthaviyā yathā’’</span>ti yathā nabhaṃ ākāsaṃ puthaviyā pathavīdhātuyā sabhāvato dūre. Na kadāci sammissabhāvo. Tenevāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nabhañca <a name="P2.0116"></a> dūre pathavī ca dūre, pāraṃ samuddassa tadāhu dūre;</p>
- <p class="gathalast">Tato have dūrataraṃ vadanti, satañca dhammo asatañca rājā’’ti.(jā. 2.21.414);</p>
- <p class="centered">Sabhiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Nandakattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhiratthū</span>tiādikā <a name="M2.0010"></a> āyasmato nandakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahāvibhavo seṭṭhi hutvā satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhunovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satasahassagghanikena vatthena bhagavantaṃ pūjetvā paṇidhānamakāsi, satthu bodhirukkhe padīpapūjañca pavatteti. So tato paṭṭhāya devamanussesu saṃsaranto kakusandhassa bhagavato kāle karavikasakuṇo hutvā madhurakūjitaṃ kūjanto satthāraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Aparabhāge mayūro hutvā aññatarassa paccekabuddhassa vasanaguhāya dvāre pasannamānaso divase divase tikkhattuṃ madhuravassitaṃ vassi, evaṃ tattha tattha puññāni katvā amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā <span class="bld">nandako</span>ti laddhanāmo vayappatto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.46.22-26) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarabuddhassa <a name="V2.0010"></a> bodhiyā pādaputtame;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, tayo ukke adhārayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, sohaṃ ukkamadhārayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, ukkadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahā pana hutvā vimuttisukhena vītināmento satthārā bhikkhunīnaṃ ovāde āṇatto ekasmiṃ uposathadivase pañca bhikkhunisatāni ekovādeneva arahattaṃ pāpesi. Tena naṃ bhagavā bhikkhunovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Athekadivasaṃ theraṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya carantaṃ aññatarā purāṇadutiyikā itthī kilesavasena oloketvā hasi. Thero tassā taṃ kiriyaṃ disvā sarīrassa paṭikkūlavibhāvanamukhena dhammaṃ kathento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhiratthu pūre duggandhe, mārapakkhe avassute;</p>
- <p class="gathalast">Navasotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mā <a name="M2.0011"></a><a name="P2.0117"></a> purāṇaṃ amaññittho, māsādesi tathāgate;</p>
- <p class="gathalast">Saggepi te na rajjanti, kimaṅgaṃ pana mānuse.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye ca kho bālā dummedhā, dummantī mohapārutā;</p>
- <p class="gathalast">Tādisā tattha rajjanti, mārakhittamhi bandhane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā;</p>
- <p class="gathalast">Tādī tattha na rajjanti, chinnasuttā abandhanā’’ti. – gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhī</span>ti jigucchanatthe nipāto, <span class="bld">ratthū</span>ti ra-kāro padasandhikaro, dhī atthu taṃ jigucchāmi tava dhikkāro hotūti attho. <span class="bld">Pūre</span>tiādīni tassā dhikkātabbabhāvadīpanāni āmantanavacanāni. <span class="bld">Pūre</span>ti ativiya jegucchehi nānākuṇapehi nānāvidhaasucīhi sampuṇṇe. <span class="bld">Duggandhe</span>ti kuṇapapūritattā eva sabhāvaduggandhe. <span class="bld">Mārapakkhe</span>ti yasmā visabhāgavatthu andhaputhujjanānaṃ ayonisomanasikāranimittatāya kilesamāraṃ vaḍḍheti, devaputtamārassa ca otāraṃ paviṭṭhaṃ deti. Tasmā mārassa pakkho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘mārapakkhe’’ti. <span class="bld">Avassute</span>ti sabbakālaṃ kilesāvassavanena tahiṃ tahiṃ asucinissandanena ca avassute. Idānissā <span class="bld">navasotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā</span>ti ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā (su. ni. 199) vuttaṃ asucino avassavanaṭṭhānaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0011"></a> pana navachiddaṃ dhuvassavaṃ asucibharitaṃ kāyaṃ yathābhūtaṃ jānantī <span class="bld">mā purāṇaṃ amaññittho</span>ti purāṇaṃ ajānanakāle pavattaṃ hasitalapitaṃ kīḷitaṃ mā maññi, ‘‘idānipi evaṃ paṭipajjissatī’’ti mā cintehi. <span class="bld">Māsādesi tathāgate</span>ti yathā upanissayasampattiyā purimakā buddhasāvakā āgatā, yathā vā te sammāpaṭipattiyā gatā paṭipannā, yathā ca rūpārūpadhammānaṃ tathalakkhaṇaṃ tathadhamme ca ariyasaccāni āgatā adhigatā avabuddhā, tathā imepīti evaṃ tathā āgamanādiatthena tathāgate ariyasāvake pakatisatte viya avaññāya kilesavasena ca <a name="M2.0012"></a> upasaṅkamamānā māsādesi. Anāsādetabbatāya kāraṇamāha. <span class="bld">Saggepi te na rajjanti, kimaṅgaṃ pana mānuse</span>ti sabbaññubuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyasukhe saggepi te sāvakabuddhā na rajjanti, saṅkhāresu ādīnavassa suparidiṭṭhattā rāgaṃ na janenti, kimaṅgaṃ pana mīḷharāsisadise mānuse kāmaguṇe, tattha na rajjantīti vattabbameva natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye ca kho</span>ti ye pana bālyappayogato <span class="bld">bālā,</span> dhammojapaññāya abhāvato <span class="bld">dummedhā,</span> asubhe subhānupassanena ducintitacintitāya <span class="bld">dummantī,</span> mohena aññāṇena sabbaso paṭicchāditacittatāya <span class="bld">mohapārutā</span> <a name="P2.0118"></a> <span class="bld">tādisā</span> tathārūpā andhaputhujjanā, <span class="bld">tattha</span> tasmiṃ itthisaññite, <span class="bld">mārakhittamhi bandhane</span> mārena oḍḍite mārapāse, <span class="bld">rajjanti</span> rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Virājitā</span>ti <span class="bld">yesaṃ</span> pana khīṇāsavānaṃ telañjanarāgo viya dummocanīyasabhāvo <span class="bld">rāgo</span> sapatto viya laddhokāso dussanasabhāvo <span class="bld">doso</span> aññāṇasabhāvā <span class="bld">avijjā ca</span> ariyamaggavirāgena sabbaso <span class="bld">virājitā</span> pahīnā samucchinnā, tādisā aggamaggasatthena <span class="bld">chinna</span>bhavanetti<span class="bld">suttā</span> tato eva katthacipi bandhanābhāvato <span class="bld">abandhanā tattha</span> tasmiṃ yathāvutte mārapāse <span class="bld">na rajjanti</span>. Evaṃ thero tassā itthiyā dhammaṃ kathetvā gato.</p>
- <p class="centered">Nandakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Jambukattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcapaññāsā</span>tiādikā āyasmato jambukattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle kulagehe <a name="V2.0012"></a> nibbattitvā viññutaṃ patto satthu sammāsambodhiṃ saddahanto bodhirukkhaṃ vanditvā bījanena pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto sāsane pabbajitvā aññatarena upāsakena kārite ārāme āvāsiko hutvā viharati tena <a name="M2.0013"></a> upaṭṭhīyamāno. Athekadivasaṃ eko khīṇāsavatthero lūkhacīvaradharo kesoharaṇatthaṃ araññato gāmābhimukho āgacchati, taṃ disvā so upāsako iriyāpathe pasīditvā kappakena kesamassūni ohārāpetvā paṇītabhojanaṃ bhojetvā sundarāni cīvarāni datvā ‘‘idheva, bhante, vasathā’’ti vasāpeti. Taṃ disvā āvāsiko issāmaccherapakato khīṇāsavattheraṃ āha – ‘‘varaṃ te, bhikkhu, iminā pāpupāsakena upaṭṭhīyamānassa evaṃ idha vasanato aṅgulīhi kese luñcitvā acelassa sato gūthamuttāhārajīvana’’nti. Evañca pana vatvā tāvadeva vaccakuṭiṃ pavisitvā pāyāsaṃ vaḍḍhento viya hatthena gūthaṃ vaḍḍhetvā vaḍḍhetvā yāvadatthaṃ khādi, muttañca pivi. Iminā niyāmena yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālaṅkatvā niraye paccitvā puna gūthamuttāhāro vasitvā tasseva kammassa vipākāvasesena manussesu uppannopi pañca jātisatāni nigaṇṭho hutvā gūthabhakkho ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Puna <a name="P2.0119"></a> imasmiṃ buddhuppāde manussayoniyaṃ nibbattamānopi ariyūpavādabalena duggatakūle nibbattitvā thaññaṃ vā khīraṃ vā sappiṃ vā pāyamāno, taṃ chaḍḍetvā muttameva pivati, odanaṃ bhojiyamāno, taṃ chaḍḍetvā gūthameva khādati, evaṃ gūthamuttaparibhogena vaḍḍhanto vayappattopi tadeva paribhuñjati. Manussā tato vāretuṃ asakkontā pariccajiṃsu. So ñātakehi pariccatto naggapabbajjaṃ pabbajitvā na nhāyati, rajojalladharo kesamassūni luñcitvā aññe iriyāpathe paṭikkhipitvā ekapādena tiṭṭhati, nimantanaṃ na sādiyati, māsopavāsaṃ adhiṭṭhāya puññatthikehi dinnaṃ bhojanaṃ māse māse ekavāraṃ kusaggena gahetvā divā jivhaggena lehati, rattiyaṃ pana ‘‘allagūthaṃ sappāṇaka’’nti akhāditvā sukkhagūthameva khādati, evaṃ karontassa pañcapaññāsavassāni vītivattāni mahājano ‘‘mahātapo paramappiccho’’ti maññamāno tanninno tappoṇo ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Atha bhagavā tassa hadayabbhantare ghaṭe padīpaṃ viya arahattūpanissayaṃ pajjalantaṃ disvā sayameva tattha gantvā dhammaṃ desetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, ehibhikkhūpasampadāya laddhūpasampadaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāpesi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana <span class="bld">dhammapade</span> <a name="M2.0014"></a> ‘‘māse māse kusaggenā’’ti gāthāvaṇṇanāya (dha. pa. aṭṭha. 1.jambukattheravatthu) vuttanayena <a name="V2.0013"></a> veditabbo. Arahatte pana patiṭṭhito parinibbānakāle ‘‘ādito micchā paṭipajjitvāpi sammāsambuddhaṃ nissāya sāvakena adhigantabbaṃ mayā adhigata’’nti dassento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcapaññāsavassāni, rajojallamadhārayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhuñjanto māsikaṃ bhattaṃ, kesamassuṃ alocayiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ekapādena aṭṭhāsiṃ, āsanaṃ parivajjayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sukkhagūthāni ca khādiṃ, uddesañca na sādiyiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etādisaṃ karitvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saraṇagamanaṃ passa, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pañcapaññāsavassāni, rajojallamadhārayi</span>nti naggapabbajjūpagamanena nhānapaṭikkhepato pañcādhikāni paññāsavassāni sarīre laggaṃ āgantukareṇusaṅkhātaṃ rajo, sarīramalasaṅkhātaṃ jallañca kāyena dhāresiṃ. <span class="bld">Bhuñjanto māsikaṃ bhatta</span>nti rattiyaṃ gūthaṃ khādanto lokavañcanatthaṃ māsopavāsiko nāma hutvā puññatthikehi dinnaṃ bhojanaṃ māse māse ekavāraṃ jivhagge paṭhanavasena bhuñjanto <span class="bld">alocayi</span>nti tādisacchārikāpakkhepena sithilamūlaṃ kesamassuṃ aṅgulīhi luñcāpesiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekapādena</span> <a name="P2.0120"></a> <span class="bld">aṭṭhāsiṃ, āsanaṃ parivajjayi</span>nti sabbena sabbaṃ āsanaṃ nisajjaṃ parivajjesiṃ, tiṭṭhanto ca ubho hatthe ukkhipitvā ekeneva pādena aṭṭhāsiṃ. <span class="bld">Uddesa</span>nti nimantanaṃ. Udissakatanti keci. <span class="bld">Na sādiyi</span>nti na sampaṭicchiṃ paṭikkhipinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etādisaṃ karitvāna, bahuṃ duggatigāmina</span>nti etādisaṃ evarūpaṃ vipākanibbattanakaṃ duggatigāminaṃ bahuṃ pāpakammaṃ purimajātīsu idha ca katvā uppādetvā. <span class="bld">Vuyhamāno</span> <a name="M2.0015"></a> <span class="bld">mahoghenā</span>ti kāmoghādinā mahatā oghena visesato diṭṭhoghena apāyasamuddaṃ patiākaḍḍhiyamāno, <span class="bld">buddhaṃ saraṇamāgama</span>nti tādisena puññakammacchiddena kicchena manussattabhāvaṃ labhitvā idāni puññabalena buddhaṃ ‘‘saraṇa’’nti āgamāsiṃ, ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti aveccapasādena satthari pasīdiṃ. <span class="bld">Saraṇagamanaṃ passa, passa dhammasudhammata</span>nti āyatanagataṃ mama saraṇagamanaṃ passa, passa sāsanadhammassa <a name="V2.0014"></a> ca sudhammataṃ yohaṃ tathāmicchāpaṭipannopi ekovādeneva satthārā edisaṃ sampattiṃ sampāpito. <span class="bld">‘‘Tisso vijjā’’</span>tiādinā taṃ sampattiṃ dasseti tenāha (apa. thera 2.46.17-21) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tissassāhaṃ bhagavato, bodhirukkhamavandiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paggayha bījaniṃ tattha, sīhāsanamabījahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dvenavute ito kappe, sīhāsanamabījahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, bījanāya idaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="centered">Jambukattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Senakattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Svāgataṃ vatā</span>tiādikā āyasmato senakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso morahatthena bhagavantaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā uruvelakassapattherassa bhaginiyā kucchimhi nibbatti, <span class="bld">senako</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato gharāvāsaṃ vasati. Tena ca samayena mahājano saṃvacchare saṃvacchare phaggunamāse uttaraphaggunanakkhatte ussavaṃ anubhavanto gayāyaṃ titthābhisekaṃ karoti. Tena taṃ ussavaṃ <a name="M2.0016"></a> <span class="bld">‘‘gayāphaggū’’</span>ti vadanti. Atha bhagavā tādise ussavadivase veneyyānukampāya gayātitthasamīpe viharati, mahājanopi titthābhisekādhippāyena tato <a name="P2.0121"></a> tato taṃ ṭhānaṃ upagacchati. Tasmiṃ khaṇe senakopi titthābhisekatthaṃ taṃ ṭhānaṃ upagato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.46.9-16) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Morahatthaṃ <a name="V2.0015"></a> gahetvāna, upesiṃ lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, morahatthamadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Iminā morahatthena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Nibbāyiṃsu tayo aggī, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthusampadā;</p>
- <p class="gathalast">Datvānahaṃ morahatthaṃ, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiyaggī nibbutā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsavā parikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, morahatthassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā sañjātasomanasso udānavasena –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, gayāyaṃ gayaphagguyā;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahappabhaṃ gaṇācariyaṃ, aggapattaṃ vināyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sadevakassa lokassa, jinaṃ atuladassanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahānāgaṃ mahāvīraṃ, mahājutimanāsavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsavaparikkhīṇaṃ, satthāramakutobhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cirasaṅkiliṭṭhaṃ <a name="M2.0017"></a> vata maṃ, diṭṭhisandānabandhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vimocayi so bhagavā, sabbaganthehi senaka’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">svāgataṃ vata me āsī</span>ti mayā suṭṭhu āgataṃ vata āsi. Mama vā sundaraṃ vata āgamanaṃ āsi. <span class="bld">Gayāya</span>nti gayātitthasamīpe. <span class="bld">Gayaphagguyā</span>ti ‘‘gayāphaggū’’ti laddhavohāre phaggunamāsassa uttaraphaggunīnakkhatte. <span class="bld">‘‘Ya’’</span>ntiādi svāgatabhāvassa kāraṇadassanaṃ. Tattha <span class="bld">ya</span>nti yasmā. <span class="bld">Addasāsi</span>nti addakkhiṃ. <span class="bld">Sambuddha</span>nti sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sambuddhaṃ. <span class="bld">Desentaṃ dhammamuttama</span>nti uttamaṃ aggaṃ sabbaseṭṭhaṃ ekantaniyyānikaṃ dhammaṃ veneyyajjhāsayānurūpaṃ bhāsantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahappabha</span>nti mahatiyā sarīrappabhāya ñāṇappabhāya ca samannāgataṃ. <span class="bld">Gaṇācariya</span>nti bhikkhuparisādīnaṃ gaṇānaṃ uttamena damathena ācārasikkhāpanena gaṇācariyaṃ. Aggabhūtānaṃ sīlādīnaṃ <a name="V2.0016"></a> guṇānaṃ adhigamena <span class="bld">aggappattaṃ</span>. Devamanussādīnaṃ paramena vinayena vinayanato, sayaṃ nāyakarahitattā ca <span class="bld">vināyakaṃ</span>. Kenaci anabhibhūto hutvā sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ṭhitattā, pañcannampi mārānaṃ jitattā ca <span class="bld">sadevakassa lokassa jinaṃ</span> sadevake loke aggajinaṃ, bāttiṃsavaramahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanādipaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dasabalacatuvesārajjādiguṇapaṭimaṇḍitadhammakāyatāya ca <a name="P2.0122"></a> sadevakena lokena aparimeyyadassanatāya asadisadassanatāya ca <span class="bld">atuladassanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Gatibalaparakkamādisampattiyā mahānāgasadisattā, nāgesupi khīṇāsavesu mahānubhāvatāya ca <span class="bld">mahānāgaṃ</span>. Mārasenāvimathanato mahāvikkantatāya ca <span class="bld">mahāvīraṃ. Mahājuti</span>nti mahāpatāpaṃ mahātejanti attho. Natthi etassa cattāropi āsavāti <span class="bld">anāsavaṃ</span>. Sabbe āsavā savāsanā parikkhīṇā etassāti <span class="bld">sabbāsavaparikkhīṇaṃ</span>. Kāmaṃ sāvakabuddhā paccekabuddhā ca khīṇāsavāva, sabbaññubuddhā eva pana savāsane āsave khepentīti dassanatthaṃ ‘‘anāsava’’nti vatvā puna ‘‘sabbāsavaparikkhīṇa’’nti vuttaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbe āsavā savāsanā parikkhīṇā etassāti sabbāsavaparikkhīṇa’’nti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ veneyyānaṃ anusāsanato <span class="bld">satthāraṃ,</span> catuvesārajjavisāradatāya kutocipi <a name="M2.0018"></a> bhayābhāvato <span class="bld">akutobhayaṃ,</span> evarūpaṃ sammāsambuddhaṃ yaṃ yasmā addasāsiṃ, tasmā svāgataṃ vata me āsīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni satthu dassanena attanā laddhaguṇaṃ dassento catutthaṃ gāthamāha. Tassattho – kañjiyapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasāpītapilotikā viya ca saṃkilesavatthūhi anamatagge saṃsāre cirakālaṃ <span class="bld">saṃkiliṭṭhaṃ</span>. Gaddulabandhitaṃ viya thambhe sārameyaṃ sakkāyathambhe <span class="bld">diṭṭhisandānena,</span> diṭṭhibandhanena <span class="bld">bandhitaṃ</span> baddhaṃ, tato vimocento ca abhijjhādīhi <span class="bld">sabbaganthe hi maṃ senakaṃ</span> ariyamaggahatthena, <span class="bld">vimocayi vata so bhagavā</span> mayhaṃ satthāti bhagavati abhippasādaṃ pavedeti.</p>
- <p class="centered">Senakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sambhūtattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo dandhakāle</span>tiādikā āyasmato sambhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto buddhasuññe loke candabhāgāya nadiyā <a name="V2.0017"></a> tīre kinnarayoniyaṃ nibbatto. Ekadivasaṃ aññataraṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānaso vanditvā katañjalī ajjunapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbattitvā <span class="bld">sambhūto</span>ti laddhanāmo vayappatto bhagavato parinibbānassa pacchā dhammabhaṇḍāgārikassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto <a name="P2.0123"></a> vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.52.28-36) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnaro tadā;</p>
- <p class="gathalast">Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pasannacitto sumano, vedajāto katañjalī;</p>
- <p class="gathalast">Gahetvā ajjunaṃ pupphaṃ, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā kinnaraṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Chattisakkhattuṃ <a name="M2.0019"></a> devindo, devarajjamakārayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dasakkhattuṃ cakkavattī, mahārajjamakārayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sukhette vappitaṃ bījaṃ, sayambhumhi aho mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kusalaṃ vijjate mayhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pūjāraho ahaṃ ajja, sakyaputtassa sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena viharanto vassasataparinibbute bhagavati vesālikesu vajjiputtakesu dasa vatthūni paggayha ṭhitesu kākaṇḍakaputtena yasattherena ussāhitehi sattasatehi khīṇāsavehi taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā saddhammaṃ paggaṇhantehi dhammavinayasaṅgahe kate tesaṃ vajjiputtakānaṃ uddhammaubbinayadīpane dhammasaṃvegena thero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhaye;</p>
- <p class="gathalast">Ayonisaṃvidhānena, bālo dukkhaṃ nigacchati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para292"></a><span class="paranum">292</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassatthā parihāyanti, kāḷapakkheva candimā;</p>
- <p class="gathalast">Āyasakyañca pappoti, mittehi ca virujjhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo <a name="V2.0018"></a> dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tāraye;</p>
- <p class="gathalast">Yoniso saṃvidhānena, sukhaṃ pappoti paṇḍito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassatthā paripūrenti, sukkapakkheva candimā;</p>
- <p class="gathalast">Yaso kittiñca pappoti, mittehi na virujjhatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā bhaṇanto aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yo dandhakāle taratī</span>ti kismiñci kattabbavatthusmiṃ – ‘‘kappati nu kho, na nu kho kappatī’’ti vinayakukkucce uppanne yāva viyattaṃ vinayadharaṃ pucchitvā taṃ kukkuccaṃ na vinodeti, tāva dandhakāle tassa kiccassa dandhāyitabbasamaye tarati madditvā vītikkamaṃ karoti. <span class="bld">Taraṇīye ca dandhaye</span>ti gahaṭṭhassa tāva saraṇagamanasīlasamādānādike, pabbajitassa vattapaṭivattakaraṇādike <a name="M2.0020"></a> samathavipassanānuyoge ca taritabbe sampatte sīghaṃ taṃ kiccaṃ ananuyuñjitvā – ‘‘āgamanamāse pakkhe vā karissāmī’’ti dandhāyeyya, taṃ kiccaṃ akarontova kālaṃ vītināmeyya. <span class="bld">Ayonisaṃvidhānenā</span>ti evaṃ dandhāyitabbe taranto taritabbe ca dandhāyanto anupāyasaṃvidhānena upāyasaṃvidhānābhāvena <span class="bld">bālo,</span> mandabuddhiko puggalo, sampati āyatiñca <span class="bld">dukkhaṃ</span> anatthaṃ pāpuṇāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassatthā parihāyantī</span>ti tassa tathārūpassa puggalassa diṭṭhadhammikādibhedā atthā <span class="bld">kāḷapakkhe candimā</span> viya, <span class="bld">parihāyanti</span> divase <a name="P2.0124"></a> divase parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchanti. ‘‘Asuko puggalo assaddho appasanno kusīto hīnavīriyo’’tiādinā. <span class="bld">Āyasakyaṃ</span> viññūhi garahitabbataṃ <span class="bld">pappoti</span> pāpuṇāti. <span class="bld">Mittehi ca virujjhatī</span>ti ‘‘evaṃ paṭipajja, mā evaṃ paṭipajjā’’ti ovādadāyakehi kalyāṇamittehi ‘‘avacanīyā maya’’nti ovādassa anādāneneva viruddho nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext">Sesagāthādvayassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Keci panettha – ‘‘tarati dandhaye’’tipadānaṃ atthabhāvena bhāvanācittassa paggahaniggahe uddharanti. Taṃ pacchimagāthāsu yujjati. Purimā hi dve gāthā pabbajitakālato paṭṭhāya caritabbaṃ samaṇadhammaṃ akatvā kukkuccapakatatāya dasa vatthūni dīpetvā saṅghena nikkaḍḍhite vajjiputtake sandhāya therena vuttā. Pacchimā pana attasadise sammā paṭipanne sakatthaṃ nipphādetvā ṭhiteti.</p>
- <p class="centered">Sambhūtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Rāhulattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayenā</span>tiādikā <a name="V2.0019"></a> āyasmato rāhulattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ sikkhākāmānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā <a name="M2.0021"></a> sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā senāsanavisodhanavijjotanādikaṃ uḷāraṃ puññaṃ katvā paṇidhānamakāsi. So tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde amhākaṃ bodhisattaṃ paṭicca yasodharāya deviyā kucchimhi nibbattitvā <span class="bld">rāhulo</span>ti laddhanāmo mahatā khattiyaparivārena vaḍḍhi, tassa pabbajjāvidhānaṃ khandhake (mahāva. 105) āgatameva. So pabbajitvā satthu santike anekehi suttapadehi suladdhovādo paripakkañāṇo vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.2.68-85) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarassa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Sattabhūmamhi pāsāde, ādāsaṃ santhariṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khīṇāsavasahassehi, parikiṇṇo mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Upāgami gandhakuṭiṃ, dvipadindo narāsabho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Virocento gandhakuṭiṃ, devadevo narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe ṭhito satthā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yenāyaṃ jotitā seyyā, ādāsova susanthato;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Soṇṇamayā rūpimayā, atho veḷuriyāmayā;</p>
- <p class="gathalast">Nibbattissanti pāsādā, ye keci manaso piyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catusaṭṭhikkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Sahassakkhattuṃ cakkavattī, bhavissati anantarā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekavīsatikappamhi, vimalo nāma khattiyo;</p>
- <p class="gathalast">Cāturanto vijitāvī, cakkavattī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nagaraṃ reṇuvatī nāma, iṭṭhakāhi sumāpitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āyāmato tīṇi sataṃ, caturassasamāyutaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sudassano nāma pāsādo, vissakammena māpito;</p>
- <p class="gathalast">Kūṭāgāravarūpeto, sattaratanabhūsito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dasasaddāvivittaṃ <a name="M2.0022"></a> taṃ, vijjādharasamākulaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sudassanaṃva nagaraṃ, devatānaṃ bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabhā <a name="V2.0020"></a> niggacchate tassa, uggacchanteva sūriye;</p>
- <p class="gathalast">Virocessati taṃ niccaṃ, samantā aṭṭhayojanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tusitā so cavitvāna, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Gotamassa bhagavato, atrajo so bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sacevaseyya agāraṃ, cakkavattī bhaveyya so;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhānametaṃ yaṃ tādī, agāre ratimajjhagā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nikkhamitvā agāramhā, pabbajissati subbato;</p>
- <p class="gathalast">Rāhulo nāma nāmena, arahā so bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kikīva aṇḍaṃ rakkheyya, cāmarī viya vāladhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nipako sīlasampanno, mamaṃ rakkhi mahāmuni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ubhayeneva <a name="P2.0125"></a> sampanno, rāhulabhaddoti maṃ vidū;</p>
- <p class="gathalast">Yañcamhi putto buddhassa, yañca dhammesu cakkhumā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yañca me āsavā khīṇā, yañca natthi punabbhavo;</p>
- <p class="gathalast">Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmandhā jālapacchannā, taṇhāchadanachāditā;</p>
- <p class="gathalast">Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ <a name="M2.0023"></a> kāmaṃ ahamujjhitvā, chetvā mārassa bandhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ubhayeneva sampanno</span>ti jātisampadā, paṭipattisampadāti ubhayasampattiyāpi sampanno samannāgato. <span class="bld">Rāhulabhaddoti maṃ vidū</span>ti ‘‘rāhulabhaddo’’ti maṃ sabrahmacārino sañjānanti. Tassa hi <a name="V2.0021"></a> jātasāsanaṃ sutvā bodhisattena ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti vuttavacanaṃ upādāya suddhodanamahārājā ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ gaṇhi. Tattha ādito pitarā vuttapariyāyameva gahetvā āha – ‘‘rāhulabhaddoti maṃ vidū’’ti. <span class="bld">Bhaddo</span>ti ca pasaṃsāvacanametaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni taṃ ubhayasampattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yañcamhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ya</span>nti yasmā. <span class="bld">Ca</span>-saddo samuccayattho. <span class="bld">Amhi putto buddhassā</span>ti sammāsambuddhassa orasaputto amhi. <span class="bld">Dhammesū</span>ti lokiyesu lokuttaresu ca dhammesu, catusaccadhammesūti attho. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti maggapaññācakkhunā cakkhumā ca amhīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Puna aparāparehipi pariyāyehi attani ubhayasampattiṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yañca me āsavā khīṇā’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">dakkhiṇeyyo</span>ti dakkhiṇāraho. <span class="bld">Amataddaso</span>ti nibbānassa dassāvī. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yāya vijjāsampattiyā ca vimuttisampattiyā ca abhāvena sattakāyo kumine bandhamacchā viya saṃsāre parivattati, taṃ ubhayasampattiṃ attani dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāmandhā’’</span>ti gāthādvayamāha. Tattha kāmehi kāmesu vā andhāti <span class="bld">kāmandhā</span>. ‘‘Chando rāgo’’tiādivibhāgehi (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) kilesakāmehi rūpādīsu vatthukāmesu anādīnavadassitāya andhīkatā. <span class="bld">Jālapacchannā</span>ti sakalaṃ bhavattayaṃ ajjhottharitvā ṭhitena visattikājālena pakārato channā paliguṇṭhitā. <span class="bld">Taṇhāchadanachāditā</span>ti tato eva taṇhāsaṅkhātena chadanena chāditā nivutā sabbaso paṭikujjitā. <span class="bld">Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe</span>ti kumināmukhe macchabandhānaṃ macchapasibbakamukhe baddhā macchā viya pamattabandhunā mārena <a name="P2.0126"></a> yena <a name="M2.0024"></a> kāmabandhanena baddhā ime sattā tato na nigacchanti antobandhanagatāva honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> tathārūpaṃ <span class="bld">kāmaṃ</span> bandhanabhūtaṃ <span class="bld">ujjhitvā</span> pubbabhāgapaṭipattiyā pahāya kilesa<span class="bld">mārassa bandhanaṃ chetvā,</span> puna ariyamaggasatthena anavasesato samucchinditvā tato eva avijjāsaṅkhātena mūlena <span class="bld">samūlaṃ,</span> kāmataṇhādikaṃ <span class="bld">taṇhaṃ abbuyha</span> uddharitvā sabbakilesadarathapariḷāhābhāvato, <span class="bld">sītibhūto</span> saupādisesāya nibbānadhātuyā nibbuto, ahaṃ <span class="bld">asmi</span> homīti attho.</p>
- <p class="centered">Rāhulattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Candanattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātarūpenā</span>tiādikā <a name="V2.0022"></a> āyasmato candanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe buddhasuññe loke rukkhadevatā hutvā nibbatto sudassanaṃ nāma paccekabuddhaṃ pabbatantare vasantaṃ disvā pasannamānaso kuṭajapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne kule nibbattitvā <span class="bld">candano</span>ti laddhanāmo vayappatto gharāvāsaṃ vasanto satthu santike dhammaṃ sutvā sotāpanno ahosi. So ekaṃ puttaṃ labhitvā gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā vipassanāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ āgato susāne vasati. Tassa āgatabhāvaṃ sutvā purāṇadutiyikā alaṅkatapaṭiyattā dārakaṃ ādāya mahatā parivārena therassa santikaṃ gacchati – ‘‘itthikuttādīhi naṃ palobhetvā uppabbājessāmī’’ti. Thero taṃ āgacchantiṃ dūratova disvā ‘‘idānissā avisayo bhavissāmī’’ti yathāraddhaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.52.37-43) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Himavantassāvidūre<a name="M2.0025"></a>, vasalo nāma pabbato;</p>
- <p class="gathalast">Buddho sudassano nāma, vasate pabbatantare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphaṃ hemavantaṃ mayha, vehāsaṃ agamāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphaṃ kuṭajamādāya, sire katvāna añjaliṃ;</p>
- <p class="gathalast">Buddhassa abhiropesiṃ, sayambhussa mahesino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Chaḷabhiñño pana hutvā ākāse ṭhatvā tassā dhammaṃ desetvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā sayaṃ attanā pubbe vasitaṭṭhānameva gato. Sahāyabhikkhūhi – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, kacci tayā saccāni paṭividdhānī’’ti puṭṭho –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jātarūpena sañchannā, dāsīgaṇapurakkhatā;</p>
- <p class="gathalast">Aṅkena puttamādāya, bhariyā maṃ upāgami.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tañca <a name="V2.0023"></a><a name="P2.0127"></a> disvāna āyantiṃ, sakaputtassa mātaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi gāthāhi attano paṭipattiṃ kathento aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jātarūpena sañchannā</span>ti jātarūpamayena sīsūpagādialaṅkārena alaṅkaraṇavasena paṭicchāditasarīrā, sabbābharaṇabhūsitāti attho. <span class="bld">Dāsīgaṇapurakkhatā</span>ti yathārahaṃ alaṅkatapaṭiyattena attano dāsigaṇena <a name="M2.0026"></a> purato katā parivāritāti attho. <span class="bld">Aṅkena puttamādāyā</span>ti ‘‘api nāma puttampi disvā gehassitasāto bhaveyyā’’ti puttaṃ attano aṅkena gahetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āyanti</span>nti āgacchantiṃ. <span class="bld">Sakaputtassa mātara</span>nti mama orasaputtassa jananiṃ, mayhaṃ purāṇadutiyikanti attho. Sabbamidaṃ thero attano kāmarāgasamucchedaṃ bahumaññanto vadati. <span class="bld">Yoniso udapajjathā</span>ti ‘‘evarūpāpi nāma sampatti jarābyādhimaraṇehi abhibhuyyati, aho saṅkhārā aniccā adhuvā anassāsikā’’ti evaṃ yonisomanasikāro uppajji. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Candanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dhammikattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammo have</span>tiādikā āyasmato dhammikattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle migaluddako hutvā ekadivasaṃ araññāyatane devaparisāya satthu dhammaṃ desentassa ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti desanāya nimittaṃ gaṇhi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā <span class="bld">dhammiko</span>ti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe laddhappasādo pabbajitvā aññatarasmiṃ gāmakāvāse āvāsiko hutvā viharanto <a name="V2.0024"></a> āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ vattāvattesu ujjhānabahulo akkhamo ahosi. Tena bhikkhū taṃ vihāraṃ chaḍḍetvā pakkamiṃsu. So ekakova ahosi. Vihārasāmiko upāsako taṃ kāraṇaṃ sutvā bhagavato taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā taṃ bhikkhuṃ pakkosetvā tamatthaṃ pucchitvā tena ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte – ‘‘nāyaṃ idāneva akkhamo, pubbepi akkhamo ahosī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito rukkhadhammaṃ (jā. 1.1.74) kathetvā upari tassa ovādaṃ dento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammo <a name="M2.0027"></a><a name="P2.0128"></a> have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;</p>
- <p class="gathalast">Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;</p>
- <p class="gathalast">Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggatiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā hi dhammesu kareyya chandaṃ, iti modamāno sugatena tādinā;</p>
- <p class="gathalast">Dhamme ṭhitā sugatavarassa sāvakā, nīyanti dhīrā saraṇavaraggagāmino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vipphoṭito gaṇḍamūlo, taṇhājālo samūhato;</p>
- <p class="gatha2">So khīṇasaṃsāro na catthi kiñcanaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Cando yathā dosinā puṇṇamāsiya’’nti. – catasso gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammo</span>ti lokiyalokuttaro sucaritadhammo. <span class="bld">Rakkhatī</span>ti apāyadukkhato rakkhati, saṃsāradukkhato ca vivaṭṭūpanissayabhūto rakkhatiyeva. <span class="bld">Dhammacāri</span>nti taṃ dhammaṃ carantaṃ paṭipajjantaṃ. <span class="bld">Suciṇṇo</span>ti suṭṭhu ciṇṇo kammaphalāni saddahitvā sakkaccaṃ cittīkatvā upacito. <span class="bld">Sukha</span>nti lokiyalokuttarasukhaṃ. Tattha lokiyaṃ tāva kāmāvacarādibhedo dhammo yathāsakaṃ sukhaṃ diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye <span class="bld">āvahati</span> nipphādeti, itaraṃ pana vivaṭṭūpanissaye ṭhatvā ciṇṇo paramparāya āvahatīti vattuṃ vaṭṭati anupanissayassa tadabhāvato. <span class="bld">Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī</span>ti dhammacārī puggalo dhamme suciṇṇe taṃnimittaṃ duggatiṃ na gacchatīti eso dhamme suciṇṇe ānisaṃso udrayoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā <a name="M2.0028"></a> dhammeneva sugatigamanaṃ, adhammeneva ca duggatigamanaṃ, tasmā ‘‘dhammo adhammo’’ti ime aññamaññaṃ asaṃkiṇṇaphalāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hi dhammo’’</span>tiādinā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha <span class="bld">adhammo</span>ti dhammapaṭipakkho duccaritaṃ. <span class="bld">Samavipākino</span>ti sadisavipākā samānaphalā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="V2.0025"></a> yasmā dhammādhammānaṃ ayaṃ yathāvutto vipākabhedo, tasmā. <span class="bld">Chanda</span>nti kattukamyatāchandaṃ. <span class="bld">Iti modamāno sugatena tādinā</span>ti iti evaṃ vuttappakārena ovādadānena sugatena sammaggatena sammāpaṭipannena iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādināmavatā hetubhūtena modamāno <a name="P2.0129"></a> tuṭṭhiṃ āpajjamāno dhammesu chandaṃ kareyyāti yojanā. Ettāvatā vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassento <span class="bld">‘‘dhamme ṭhitā’’</span>tiādimāha. Tassattho – yasmā sugatassa varassa sugatesu ca varassa sammāsambuddhassa <span class="bld">sāvakā</span> tassa <span class="bld">dhamme ṭhitā dhīrā</span> ativiya aggabhūtasaraṇagāmino teneva saraṇagamanasaṅkhāte dhamme ṭhitabhāvena sakalavaṭṭadukkhatopi <span class="bld">nīyanti</span> nissaranti, tasmā hi dhammesu kareyya chandanti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ satthārā tīhi gāthāhi dhamme desite desanānusārena yathānisinnova vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.52.44-50) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Migaluddo pure āsiṃ, araññe vipine ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, devasaṅghapurakkhataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catusaccaṃ pakāsentaṃ, desentaṃ amataṃ padaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Assosiṃ madhuraṃ dhammaṃ, sikhino lokabandhuno.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ghose cittaṃ pasādesiṃ, asamappaṭipuggale;</p>
- <p class="gathalast">Tattha cittaṃ pasādetvā, uttariṃ duttaraṃ bhavaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, ghosasaññāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tathā arahatte patiṭṭhito. Arahattaṃ pana patvā attanā adhigataṃ visesaṃ satthu nivedento carimagāthāya aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0029"></a> <span class="bld">vipphoṭito</span>ti vidhuto, maggañāṇena paṭinissaṭṭhoti attho. <span class="bld">Gaṇḍamūlo</span>ti avijjā. Sā hi gaṇḍati savati. ‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.103; a. ni. 6.23; 8.56; 9.15; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 137) evaṃ satthārā vuttassa dukkhamūlayogato, kilesāsucipaggharaṇato, uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkapabhijjanato ca, gaṇḍābhidhānassa upādānakkhandhapañcakassa <a name="V2.0026"></a> mūlaṃ kāraṇaṃ <span class="bld">taṇhājālo samūhato</span>ti taṇhāsaṅkhāto jālo maggena samugghāṭito. <span class="bld">So khīṇasaṃsāro na catthi kiñcana</span>nti so ahaṃ evaṃ pahīnataṇhāvijjatāya parikkhīṇasaṃsāro pahīnabhavamūlattā eva na catthi, na ca upalabbhati rāgādikiñcanaṃ. <span class="bld">Cando yathā dosinā puṇṇamāsiya</span>nti yathā nāma cando abbhamahikādidosarahito puṇṇamāsiyaṃ paripuṇṇakāle evaṃ ahampi arahattādhigamena apetarāgādikiñcano paripuṇṇadhammakoṭṭhāso ahosinti.</p>
- <p class="centered">Dhammikattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Sappakattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span> <a name="P2.0130"></a> <span class="bld">balākā</span>tiādikā āyasmato sappakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe mahānubhāvo nāgarājā hutvā nibbatto sambhavassa nāma paccekabuddhassa abbhokāse samāpattiyā nisinnassa mahantaṃ padumaṃ gahetvā uparimuddhani dhārento pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā <span class="bld">sappako</span>ti laddhanāmo viññutaṃ patto bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā ajakaraṇiyā <a name="M2.0030"></a> nāma nadiyā tīre leṇagirivihāre vasanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.52.78-83) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Himavantassāvidūre, romaso nāma pabbato;</p>
- <p class="gathalast">Buddhopi sambhavo nāma, abbhokāse vasī tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhavanā nikkhamitvāna, padumaṃ dhārayiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekāhaṃ dhārayitvāna, bhavanaṃ punarāgamiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">So arahattaṃ patvā satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ āgato ñātīhi upaṭṭhīyamāno tattha katipāhaṃ <a name="V2.0027"></a> vasitvā dhammaṃ desetvā ñātake saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā yathāvuttaṭṭhānameva gantukāmo ahosi. Taṃ ñātakā ‘‘idheva, bhante, vasatha, mayaṃ paṭijaggissāmā’’ti yāciṃsu. So gamanākāraṃ dassetvā ṭhito attanā vasitaṭṭhānakittanāpadesena vivekābhiratiṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā balākā sucipaṇḍaracchadā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā;</p>
- <p class="gathalast">Palehiti ālayamālayesinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā balākā suvisuddhapaṇḍarā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā;</p>
- <p class="gathalast">Pariyesati leṇamaleṇadassinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kaṃ nu tattha na ramenti, jambuyo ubhato tahiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sobhentī āpagākūlaṃ, mama leṇassa pacchato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tāmatamadasaṅghasuppahīnā<a name="M2.0031"></a><a name="P2.0131"></a>, bhekā mandavatī panādayanti;</p>
- <p class="gatha2">Nājja girinadīhi vippavāsasamayo,</p>
- <p class="gathalast">Khemā ajakaraṇī sivā surammā’’ti. – catasso gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yadā</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Balākā</span>ti balākāsakuṇikā. <span class="bld">Sucipaṇḍaracchadā</span>ti sucisuddhadhavalapakkhā. <span class="bld">Kāḷassa meghassa bhayena tajjitā</span>ti jalabhārabharitatāya kāḷassa añjanagirisannikāsassa pāvussakameghassa gajjato vuṭṭhibhayena nibbijjitā bhiṃsāpitā. <span class="bld">Palehitī</span>ti gocarabhūmito uppatitvā gamissati. <span class="bld">Ālaya</span>nti nilayaṃ attano kulāvakaṃ. <span class="bld">Ālayesinī</span>ti tattha ālayanaṃ nilīyanameva icchantī. <span class="bld">Tadā nadī ajakaraṇī rameti ma</span>nti tasmiṃ pāvussakakāle ajakaraṇīnāmikā nadī navodakassa pūrā hārahārinī kulaṅkasā maṃ rameti mama cittaṃ ārādhetīti utupadesavisesakittanāpadesena vivekābhiratiṃ pakāsesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suvisuddhapaṇḍarā</span>ti suṭṭhu visuddhapaṇḍaravaṇṇā, asammissavaṇṇā sabbasetāti attho. <span class="bld">Pariyesatī</span>ti maggati. <span class="bld">Leṇa</span>nti vasanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Aleṇadassinī</span>ti vasanaṭṭhānaṃ apassantī. Pubbe nibaddhavasanaṭṭhānassa abhāvena aleṇadassinī, idāni pāvussakakāle meghagajjitena āhitagabbhā <span class="bld">pariyesati leṇa</span>nti nibaddhavasanaṭṭhānaṃ kulāvakaṃ karotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṃ nu tattha…pe… pacchato</span>ti <span class="bld">mama</span> vasanakamahāleṇassa <span class="bld">pacchato</span> pacchābhāge <span class="bld">āpagākūlaṃ</span> ajakaraṇīnadiyā ubhatotīraṃ <span class="bld">tahiṃ tahiṃ</span> ito cito ca sobhentiyo niccakālaṃ phalabhāranamitasākhā <a name="V2.0028"></a> siniddhapaṇṇacchāyā <span class="bld">jambuyo tattha</span> tasmiṃ ṭhāne <span class="bld">kaṃ</span> nāma sattaṃ <span class="bld">na ramenti nu,</span> sabbaṃ ramentiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tāmatamadasaṅghasuppahīnā</span>ti <a name="M2.0032"></a> amataṃ vuccati agadaṃ, tena majjantīti amatamadā, sappā, tesaṃ saṅgho amatamadasaṅgho, tato suṭṭhu pahīnā apagatā. <span class="bld">Bhekā</span> maṇḍūkiyo, <span class="bld">mandavatī</span> saravatiyo, <span class="bld">panādayanti</span> taṃ ṭhānaṃ madhurena vassitena ninnādayanti. <span class="bld">Nājja</span> <a name="P2.0132"></a> <span class="bld">girinadīhi vippavāsasamayoti</span> ajja etarahi aññāhipi pabbateyyāhi nadīhi vippavāsasamayo na hoti, visesato pana vāḷamacchasusumārādivirahitato <span class="bld">khemā ajakaraṇī</span> nadī. Sundaratalatitthapulinasampattiyā <span class="bld">sivā</span>. Suṭṭhu rammā ramaṇīyā, tasmā tattheva me mano ramatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana vatvā ñātake vissajjetvā attano vasanaṭṭhānameva gato. Suññāgārābhiratidīpanena idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.</p>
- <p class="centered">Sappakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Muditattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbaji</span>ntiādikā āyasmato muditattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ekaṃ mañcamadāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe gahapatikule nibbattitvā <span class="bld">mudito</span>ti laddhanāmo viññutaṃ pāpuṇi. Tena ca samayena taṃ kulaṃ raññā kenacideva karaṇīyena palibuddhaṃ ahosi. Mudito rājabhayābhīto palāyitvā araññaṃ paviṭṭho aññatarassa khīṇāsavattherassa vasanaṭṭhānaṃ upagacchi. Thero tassa bhītabhāvaṃ ñatvā ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsesi. So ‘‘kittakena nu kho, bhante, kālena idaṃ me bhayaṃ vūpasamessatī’’ti pucchitvā ‘‘sattaṭṭhamāse atikkamitvā’’ti vutte – ‘‘ettakaṃ kālaṃ adhivāsetuṃ na sakkomi, pabbajissāmahaṃ, bhante, pabbājetha ma’’nti jīvitarakkhaṇatthaṃ pabbajjaṃ yāci. Thero taṃ pabbājesi. So pabbajitvā sāsane paṭiladdhasaddho bhaye vūpasantepi samaṇadhammaṃyeva <a name="M2.0033"></a><a name="V2.0029"></a> rocento kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanāya kammaṃ karonto – ‘‘arahattaṃ appatvā imasmā vasanagabbhā bahi na nikkhamissāmī’’tiādinā paṭiññaṃ katvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.36.30-33) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vipassino bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃ mañcaṃ mayā dinnaṃ, pasannena sapāṇinā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ, dibbayānaṃ samajjhagaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena mañcakadānena, pattomhi āsavakkhayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ mañcamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, mañcadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento sahāyabhikkhūhi adhigataṃ pucchito attano paṭipannākāraṃ kathento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pabbajiṃ <a name="P2.0133"></a> jīvikatthohaṃ, laddhāna upasampadaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato saddhaṃ paṭilabhiṃ, daḷhavīriyo parakkamiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, maṃsapesī visīyaruṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ubho jaṇṇukasandhīhi, jaṅghāyo papatantu me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārā ca na nikkhame;</p>
- <p class="gathalast">Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jīvikattho</span>ti jīvikāya atthiko jīvikappayojano. ‘‘Ettha pabbajitvā nibbhayo sukhena akilamanto jīvissāmī’’ti evaṃ jīvikatthāya pabbajinti attho. <span class="bld">Laddhāna upasampada</span>nti paṭhamaṃ sāmaṇerapabbajjāyaṃ ṭhito <a name="M2.0034"></a> ñatticatutthena kammena upasampadaṃ labhitvā. <span class="bld">Tato saddhaṃ paṭilabhi</span>nti tato upasampannakālato paṭṭhāya kalyāṇamitte sevanto dve mātikā, tisso anumodanā, ekaccaṃ suttaṃ, samathakammaṭṭhānaṃ, vipassanāvidhiñca uggaṇhanto buddhādīnaṃ mahānubhāvataṃ <a name="V2.0030"></a> disvā – ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti ratanattaye saddhaṃ paṭilabhiṃ. <span class="bld">Daḷhavīriyo parakkami</span>nti evaṃ paṭiladdhasaddho hutvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva saccapaṭivedhāya daḷhavīriyo thiravīriyo hutvā parakkamiṃ, akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya sammadeva padahiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pana parakkamiṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāma’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kāma</span>nti yathākāmaṃ ekaṃsato vā <span class="bld">bhijjatu. Ayaṃ kāyo</span>ti ayaṃ mama pūtikāyo, iminā vīriyapatāpena bhijjati ce, bhijjatu chinnabhinnaṃ hotu. <span class="bld">Maṃsapesī visīyaru</span>nti iminā daḷhaparakkamena imasmā kāyā maṃsapesiyo visīyanti ce, visīyantu ito cito viddhaṃsantu. <span class="bld">Ubho jaṇṇukasandhīhi, jaṅghāyo papatantu me</span>ti ubhohi jaṇṇukasandhīhi saha mama ubho jaṅghāyo satthiyo ūrubandhato bhijjitvā bhūmiyaṃ papatantu. ‘‘Ma’’ntipi pāṭho, so evattho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Muditattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Catukkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">5. Pañcakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Rājadattattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Pañcakanipāte <a name="M2.0035"></a><a name="V2.0031"></a> <span class="bld">bhikkhu sivathikaṃ gantvā</span>tiādikā āyasmato rājadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro, tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto, ito catuddase kappe buddhasuññe loke <a name="P2.0134"></a> kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto, ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena vanantaṃ upagato tattha aññataraṃ paccekabuddhaṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā pasannamānaso suparisuddhaṃ ambāṭakaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ satthavāhakule nibbatti. Tassa mahārājaṃ vessavaṇaṃ ārādhetvā paṭiladdhabhāvato mātāpitaro <span class="bld">rājadatto</span>ti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya vāṇijjavasena rājagahaṃ agamāsi. Tena ca samayena rājagahe aññatarā gaṇikā abhirūpā dassanīyā paramasobhaggayogato divase divase sahassaṃ labhati. Atha so satthavāhaputto divase divase tassā gaṇikāya sahassaṃ datvā saṃvāsaṃ kappento nacirasseva sabbaṃ dhanaṃ khepetvā duggato hutvā ghāsacchādanamattampi alabhanto ito cito ca paribbhamanto saṃvegappatto ahosi. So ekadivasaṃ upāsakehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena satthā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hoti. So parisapariyante nisīditvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā dhutaṅgāni samādiyitvā susāne vasati. Tadā aññataropi satthavāhaputto sahassaṃ datvā tāya gaṇikāya saha vasati. Sā ca gaṇikā tassa hatthe mahaggharatanaṃ disvā lobhaṃ uppādetvā aññehi dhuttapurisehi taṃ mārāpetvā taṃ ratanaṃ gaṇhi. Atha tassa satthavāhaputtassa manussā taṃ pavattiṃ sutvā ocarakamanusse pesesuṃ. Te rattiyaṃ tassā gaṇikāya gharaṃ pavisitvā chaviādīni anupahacceva taṃ māretvā sivathikāya chaḍḍesuṃ. Rājadattatthero asubhanimittaṃ gahetuṃ susāne vicaranto tassā gaṇikāya kaḷevaraṃ <a name="M2.0036"></a> paṭikkulato manasi kātuṃ upagato katipayavāre yoniso manasi katvā aciramatabhāvato soṇasiṅgālādīhi anupahatachavitāya visabhāgavatthutāya ca ayoniso <a name="V2.0032"></a> manasikaronto, tattha kāmarāgaṃ uppādetvā saṃviggataramānaso attano cittaṃ paribhāsitvā muhuttaṃ ekamantaṃ apasakkitvā ādito upaṭṭhitaṃ asubhanimittameva gahetvā yoniso manasikaronto jhānaṃ uppādetvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tāvadeva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.55-59) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vipine buddhaṃ disvāna, sayambhuṃ aparājitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ambāṭakaṃ gahetvāna, sayambhussa adāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhikkhu <a name="P2.0135"></a> sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kāmarāgo pāturahu, andhova savatī ahuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Oraṃ odanapākamhā, tamhā ṭhānā apakkamiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Satimā sampajānohaṃ, ekamantaṃ upāvisiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0037"></a> <span class="bld">bhikkhu sivathikaṃ gantvā</span>ti saṃsāre bhayassa ikkhanato bhikkhu, asubhakammaṭṭhānatthaṃ āmakasusānaṃ upagantvā. ‘‘Bhikkhū’’ti cetaṃ attānaṃ sandhāya thero sayaṃ vadati. <span class="bld">Itthi</span>nti thīyati ettha sukkasoṇitaṃ sattasantānabhāvena saṃhaññatīti thī, mātugāmo. Evañca sabhāvaniruttivasena ‘‘itthī’’tipi vuccati. Vañjhādīsu pana taṃsadisatāya taṃsabhāvānativattanato ca tabbohāro. ‘‘Itthī’’ti itthikaḷevaraṃ vadati. <span class="bld">Ujjhita</span>nti pariccattaṃ ujjhaniyattā eva <span class="bld">apaviddhaṃ</span> anapekkhabhāvena khittaṃ. <span class="bld">Khajjantiṃ kimihī phuṭa</span>nti kimīhi pūritaṃ hutvā khajjamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yañhi <a name="V2.0033"></a> eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpaka</span>nti yaṃ apagatāyuusmāviññāṇatāya mataṃ kaḷevaraṃ pāpakaṃ nihīnaṃ lāmakaṃ eke cokkhajātikā jigucchanti, oloketumpi na icchanti. <span class="bld">Kāmarāgo pāturahū</span>ti tasmiṃ kuṇape ayonisomanasikārassa balavatāya kāmarāgo mayhaṃ pāturahosi uppajji. <span class="bld">Andhova savatī ahu</span>nti tasmiṃ kaḷevare navahi dvārehi asuciṃ savati sandante asucibhāvassa adassanena andho viya ahosiṃ. Tenāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati;</p>
- <p class="gathalast">Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāmacchando kho, brāhmaṇa, andhakaraṇo acakkhukaraṇo’’ti ca ādi. Keci panettha takārāgamaṃ katvā ‘‘kilesapariyuṭṭhānena avasavatti kilesassa vā vasavattī’’ti atthaṃ vadanti. Apare ‘‘andhova asati ahu’’nti pāḷiṃ <a name="P2.0136"></a> vatvā ‘‘kāmarāgena andho eva hutvā satirahito ahosi’’nti atthaṃ vadanti. Tadubhayaṃ pana pāḷiyaṃ natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oraṃ odanapākamhā</span>ti odanapākato oraṃ, yāvatā kālena suparidhotatintataṇḍulanāḷiyā odanaṃ pacati, tato orameva kālaṃ, tatopi lahukālena rāgaṃ vinodento, <span class="bld">tamhā ṭhānā apakkamiṃ</span> yasmiṃ ṭhāne ṭhitassa me rāgo uppajji, tamhā ṭhānā apakkamiṃ apasakkiṃ. Apakkantova <span class="bld">satimā sampajānohaṃ</span> samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā satipaṭṭhānamanasikāravasena satimā, sammadeva dhammasabhāvajānanena sampajāno <a name="M2.0038"></a> ca hutvā ekamantaṃ upāvisiṃ, pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdiṃ. Nisinnassa ca <span class="bld">tato me manasīkāro, yoniso udapajjathā</span>tiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
- <p class="centered">Rājadattattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Subhūtattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayoge</span>tiādikā āyasmato subhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle bārāṇasiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya māse māse aṭṭhakkhattuṃ catujjātiyagandhena satthu gandhakuṭiṃ <a name="V2.0034"></a> opuñjāpesi. So tena puññakammena nibbattanibbattaṭṭhāne sugandhasarīro hutvā, imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe gahapatikule nibbattitvā <span class="bld">subhūto</span>ti laddhanāmo vayappatto, nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya titthiyesu pabbajitvā tattha sāraṃ alabhanto, satthu santike upatissakolitaselādike bahū samaṇabrāhmaṇe pabbajitvā sāmaññasukhaṃ anubhavante disvā sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā ācariyupajjhāye ārādhetvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivekavāsaṃ vasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.55.272-308) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anubyañjanasampanno, bāttiṃsavaralakkhaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Byāmappabhāparivuto, raṃsijālasamotthaṭo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Assāsetā yathā cando, sūriyova pabhaṅkaro;</p>
- <p class="gathalast">Nibbāpetā yathā megho, sāgarova guṇākaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dharaṇīriva <a name="M2.0039"></a> sīlena, himavāva samādhinā;</p>
- <p class="gathalast">Ākāso viya paññāya, asaṅgo anilo yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ bārāṇasiyaṃ, upapanno mahākule;</p>
- <p class="gathalast">Pahūtadhanadhaññasmiṃ, nānāratanasañcaye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahatā parivārena, nisinnaṃ lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upecca dhammamassosiṃ, amataṃva manoharaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dvattiṃsalakkhaṇadharo, sanakkhattova candimā;</p>
- <p class="gathalast">Anubyañjanasampanno, sālarājāva phullito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Raṃsijālaparikkhitto, dittova kanakācalo;</p>
- <p class="gathalast">Byāmappabhāparivuto, sataraṃsī divākaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Soṇṇānano jinavaro, samaṇīva siluccayo;</p>
- <p class="gathalast">Karuṇāpuṇṇahadayo, guṇena viya sāgaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lokavissutakitti ca, sinerūva naguttamo;</p>
- <p class="gathalast">Yasasā vitthato vīro, ākāsasadiso muni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asaṅgacitto sabbattha, anilo viya nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Patiṭṭhā sabbabhūtānaṃ, mahīva munisattamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anupalitto lokena, toyena padumaṃ yathā;</p>
- <p class="gathalast">Kuvādagacchadahano, aggikkhandhova sobhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Agado <a name="V2.0035"></a> viya sabbattha, kilesavisanāsako;</p>
- <p class="gathalast">Gandhamādanaselova, guṇagandhavibhūsito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Guṇānaṃ ākaro vīro, ratanānaṃva sāgaro;</p>
- <p class="gathalast">Sindhūva vanarājīnaṃ, kilesamalahārako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vijayīva mahāyodho, mārasenāvamaddano;</p>
- <p class="gathalast">Cakkavattīva so rājā, bojjhaṅgaratanissaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahābhisakkasaṅkāso, dosabyādhitikicchako;</p>
- <p class="gathalast">Sallakatto yathā vejjo, diṭṭhigaṇḍaviphālako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So <a name="M2.0040"></a> tadā lokapajjoto, sanarāmarasakkato;</p>
- <p class="gathalast">Parisāsu narādicco, dhammaṃ desayate jino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dānaṃ datvā mahābhogo, sīlena sugatūpago;</p>
- <p class="gathalast">Bhāvanāya ca nibbāti, iccevamanusāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Desanaṃ taṃ mahassādaṃ, ādimajjhantasobhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Suṇanti parisā sabbā, amataṃva mahārasaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sutvā sumadhuraṃ dhammaṃ, pasanno jinasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Sugataṃ saraṇaṃ gantvā, yāvajīvaṃ namassahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Munino gandhakuṭiyā, opuñjesiṃ tadā mahiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Catujjātena gandhena, māse aṭṭha dinesvahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṇidhāya sugandhattaṃ, sarīravissagandhino;</p>
- <p class="gathalast">Tadā jino viyākāsi, sugandhatanulābhitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo yaṃ gandhakuṭibhūmiṃ, gandhenopuñjate sakiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena kammavipākena, upapanno tahiṃ tahiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sugandhadeho sabbattha, bhavissati ayaṃ naro;</p>
- <p class="gathalast">Guṇagandhayutto hutvā, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto vippakule ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Gabbhaṃ me vasato mātā, dehenāsi sugandhitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadā ca mātukucchimhā, nikkhamāmi tadā purī;</p>
- <p class="gathalast">Sāvatthi sabbagandhehi, vāsitā viya vāyatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphavassañca surabhi, dibbagandhaṃ manoramaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhūpāni ca mahagghāni, upavāyiṃsu tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devā <a name="V2.0036"></a> ca sabbagandhehi, dhūpapupphehi taṃ gharaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vāsayiṃsu sugandhena, yasmiṃ jāto ahaṃ ghare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadā <a name="M2.0041"></a> ca taruṇo bhaddo, paṭhame yobbane ṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Tadā selaṃ saparisaṃ, vinetvā narasārathi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tehi sabbehi parivuto, sāvatthipuramāgato;</p>
- <p class="gathalast">Tadā buddhānubhāvaṃ taṃ, disvā pabbajito ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīlaṃ samādhipaññañca, vimuttiñca anuttaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhāvetvā caturo dhamme, pāpuṇiṃ āsavakkhayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadā pabbajito cāhaṃ, yadā ca arahā ahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbāyissaṃ yadā cāhaṃ, gandhavasso tadā ahu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sarīragandho ca sadātiseti me, mahārahaṃ candanacampakuppalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tatheva gandhe itare ca sabbaso, pasayha vāyāmi tato tahiṃ tahiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā titthiyesu pabbajitvā attano pattaṃ attakilamathānuyogaṃ dukkhaṃ, sāsane pabbajitvā pattaṃ jhānādisukhañca cintetvā attano paṭipattipaccavekkhaṇamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ayoge <a name="P2.0137"></a> yuñjamattānaṃ, puriso kiccamicchako;</p>
- <p class="gathalast">Caraṃ ce nādhigaccheyya, taṃ me dubbhagalakkhaṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abbūḷhaṃ aghagataṃ vijitaṃ, ekañce ossajeyya kalīva siyā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbānipi ce ossajeyya andhova siyā, samavisamassa adassanato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade;</p>
- <p class="gathalast">Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi <a name="M2.0042"></a> ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ sugandhakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ subhāsitā vācā, saphalā hoti kubbato’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ayoge</span>ti ayuñjitabbe asevitabbe antadvaye. Idha pana attakilamathānuyogavasena attho veditabbo. <span class="bld">Yuñja</span>nti tasmiṃ attānaṃ yuñjanto yojento tathā paṭipajjanto. <span class="bld">Kiccamicchako</span>ti <a name="V2.0037"></a> ubhayahitāvahaṃ kiccaṃ icchanto, tappaṭipakkhato ayoge <span class="bld">caraṃ</span> caranto ce bhaveyya. <span class="bld">Nādhigaccheyyā</span>ti yathādhippetaṃ hitasukhaṃ na pāpuṇeyyāti ñāyo. Tasmā yaṃ ahaṃ titthiyamatavañcito ayoge yuñjiṃ, <span class="bld">taṃ me dubbhagalakkhaṇaṃ</span> apuññasabhāvo. ‘‘Purimakammabyāmohito ayoge yuñji’’nti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abbūḷhaṃ aghagataṃ vijita</span>nti vibādhanasabhāvatāya aghā nāma rāgādayo, aghāni eva aghagataṃ, aghagatānaṃ vijitaṃ saṃsārappavatti, tesaṃ vijayo kusaladhammābhibhavo. ‘‘Aghagataṃ vijita’’nti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. Taṃ abbūḷhaṃ anuddhataṃ yena, taṃ abbūḷhāghagataṃ vijitaṃ katvā evaṃbhūto hutvā, kilese asamucchinditvāti attho. <span class="bld">Ekañce ossajeyyā</span>ti adutiyatāya padhānatāya ca ekaṃ appamādaṃ sammāpayogameva vā ossajeyya pariccajeyya ce. <span class="bld">Kalīva</span> so puggalo kāḷakaṇṇī viya <span class="bld">siyā. Sabbānipi ce ossajeyyā</span>ti sabbānipi vimuttiyā paripācakāni saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ossajeyya ce, abhāvanāya chaḍḍeyya ce, <span class="bld">andhova siyā samavisamassa adassanato</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span>ti opammasampaṭipādanatthe nipāto. <span class="bld">Rucira</span>nti sobhanaṃ. <span class="bld">Vaṇṇavanta</span>nti vaṇṇasaṇṭhānasampannaṃ. <span class="bld">Agandhaka</span>nti gandharahitaṃ pālibhaddakagirikaṇṇikajayasumanādibhedaṃ. <span class="bld">Evaṃ subhāsitā vācā</span>ti subhāsitā vācā nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vaṇṇasaṇṭhānasampannapupphasadisaṃ. Yathā hi agandhakaṃ pupphaṃ <a name="P2.0138"></a> dhārentassa sarīre gandho na pharati, evaṃ etampi yo sakkaccasavanādīhi <a name="M2.0043"></a> ca samācarati, tassa sakkaccaṃ asamācarantassa yaṃ tattha kattabbaṃ, taṃ akubbato sutagandhaṃ paṭipattigandhañca na āvahati aphalā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sugandhaka</span>nti sumanacampakanīluppalapupphādibhedaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti yathā taṃ pupphaṃ dhārentassa sarīre gandho pharati, evaṃ tepiṭakabuddhavacanasaṅkhātā subhāsitā vācāpi yo sakkaccasavanādīhi tattha kattabbaṃ karoti, assa puggalassa saphalā hoti, sutagandhapaṭipattigandhānaṃ āvahanato mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Tasmā yathovādaṃ paṭipajjeyya, yathākārī tathāvādī ca bhaveyyāti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Subhūtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Girimānandattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vassati</span> <a name="V2.0038"></a> <span class="bld">devo</span>tiādikā āyasmato girimānandattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ vasanto attano bhariyāya putte ca kālaṅkate sokasallasamappito araññaṃ paviṭṭho satthārā tattha gantvā dhammaṃ kathetvā sokasalle abbūḷhe pasannamānaso sugandhapupphehi pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā abhitthavi.</p>
- <p class="bodytext">So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārarañño purohitassa putto hutvā nibbatti, <span class="bld">girimānando</span>tissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto satthu rājagahagamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto katipayaṃ divasaṃ gāmakāvāse vasitvā satthāraṃ vandituṃ rājagahaṃ agamāsi. Bimbisāramahārājā tassa āgamanaṃ sutvā upasaṅkamitvā ‘‘idheva, bhante, vasatha, ahaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahāmī’’ti sampavāretvā gato <a name="M2.0044"></a> bahukiccatāya na sari. ‘‘Thero abbhokāse vasatī’’ti devatā therassa temanabhayena vassaṃ vāresuṃ. Rājā avassanakāraṇaṃ sallakkhetvā therassa kuṭikaṃ kārāpesi. Thero kuṭikāyaṃ vasanto senāsanasappāyalābhena samādhānaṃ <a name="P2.0139"></a> labhitvā vīriyasamataṃ yojetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.40.419-448) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhariyā me kālaṅkatā, putto sivathikaṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Mātā pitā matā bhātā, ekacitamhi ḍayhare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena sokena santatto, kiso paṇḍu ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Cittakkhepo ca me āsi, tena sokena aṭṭito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sokasallaparetohaṃ, vanantamupasaṅkamiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pavattaphalaṃ bhuñjitvā, rukkhamūle vasāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sumedho nāma sambuddho, dukkhassantakaro jino;</p>
- <p class="gathalast">Mamuddharitukāmo so, āgañchi mama santikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padasaddaṃ <a name="V2.0039"></a> suṇitvāna, sumedhassa mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Paggahetvānahaṃ sīsaṃ, ullokesiṃ mahāmuniṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upāgate mahāvīre, pīti me udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Tadāsimekaggamano, disvā taṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satiṃ paṭilabhitvāna, paṇṇamuṭṭhimadāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nisīdi bhagavā tattha, anukampāya cakkhumā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nisajja tattha bhagavā, sumedho lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ me kathayī buddho, sokasallavinodanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anavhitā tato āguṃ, ananuññātā ito gatā;</p>
- <p class="gathalast">Yathāgatā tathā gatā, tattha kā paridevanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi pathikā sattā, vassamānāya vuṭṭhiyā;</p>
- <p class="gathalast">Sabhaṇḍā upagacchanti, vassassāpatanāya te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vasse <a name="M2.0045"></a> ca te oramite, sampayanti yadicchakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ mātā pitā tuyhaṃ, tattha kā paridevanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āgantukā pāhunakā, caliteritakampitā;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ mātā pitā tuyhaṃ, tattha kā paridevanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi urago jiṇṇaṃ, hitvā gacchati saṃ tacaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ mātā pitā tuyhaṃ, saṃ tanuṃ idha hīyare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhassa giramaññāya, sokasallaṃ vivajjayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāmojjaṃ janayitvāna, buddhaseṭṭhaṃ avandahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vanditvāna mahānāgaṃ, pūjayiṃ girimañjariṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhaṃ sampavantaṃ, sumedhaṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pūjayitvāna sambuddhaṃ, sire katvāna añjaliṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anussaraṃ guṇaggāni, santhaviṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nittiṇṇosi mahāvīra, sabbaññu lokanāyaka;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe satte uddharasi, ñāṇena tvaṃ mahāmune.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vimatiṃ dveḷhakaṃ vāpi, sañchindasi mahāmune;</p>
- <p class="gathalast">Paṭipādesi me maggaṃ, tava ñāṇena cakkhuma.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Arahā vasipattā ca, chaḷabhiññā mahiddhikā;</p>
- <p class="gathalast">Antalikkhacarā dhīrā, parivārenti tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭipannā ca sekhā ca, phalaṭṭhā santi sāvakā;</p>
- <p class="gathalast">Surodayeva padumā, pupphanti tava sāvakā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahāsamuddovakkhobho<a name="V2.0040"></a>, atulopi duruttaro;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ ñāṇena sampanno, appameyyosi cakkhuma.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vanditvāhaṃ lokajinaṃ, cakkhumantaṃ mahāyasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Puthudisā namassanto, paṭikuṭiko āgañchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devalokā cavitvāna, sampajāno patissato;</p>
- <p class="gathalast">Okkamiṃ mātuyā kucchiṃ, sandhāvanto bhavābhave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Agārā <a name="M2.0046"></a> abhinikkhamma, pabbajiṃ anagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ātāpī nipako jhāyī, paṭisallānagocaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padhānaṃ padahitvāna, tosayitvā mahāmuniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Candovabbhaghanā mutto, vicarāmi ahaṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vivekamanuyuttomhi, upasanto nirūpadhi;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha therassa arahattappattiyā haṭṭhatuṭṭhe viya deve vassante upari taṃ vassane niyojanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vassati devo yathāsugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;</p>
- <p class="gathalast">Tassaṃ viharāmi vūpasanto, atha ce patthayasī pavassa deva.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vassati devo yathāsugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā;</p>
- <p class="gathalast">Tassaṃ viharāmi santacitto, atha ce patthayasī pavassa deva.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītarāgo…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītadoso…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītamoho;</p>
- <p class="gathalast">Atha ce patthayasī pavassa devā’’ti. – imā pañca gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0047"></a> <span class="bld">yathāsugīta</span>nti sugītānurūpaṃ, sundarassa attano meghagītassa anurūpamevāti attho. Valāhako hi yathā agajjanto kevalaṃ vassanto na sobhati, evaṃ satapaṭalasahassapaṭalena uṭṭhahitvā thanayanto gajjanto vijjullatā nicchārentopi avassanto na sobhati, tathābhūto pana hutvā vassanto sobhatīti vuttaṃ ‘‘vassati devo yathāsugīta’’nti. Tenāha – ‘‘abhitthanaya, pajjunna’’<a name="V2.0041"></a>, (cariyā. 3.89; jā. 1.1.75) ‘‘gajjitā ceva vassitā cā’’ti (a. ni. 4.101; pu. pa. 157) ca. <span class="bld">Tassaṃ viharāmī</span>ti tassaṃ kuṭikāyaṃ ariyavihāragabbhena iriyāpathavihārena viharāmi. <span class="bld">Vūpasantacitto</span>ti aggaphalasamādhinā sammadeva upasantamānaso.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ therassa anekavāraṃ kataṃ uyyojanaṃ sirasā sampaṭicchanto valāhakadevaputto ninnañca thalañca pūrento mahāvassaṃ vassāpesi.</p>
- <p class="centered">Girimānandattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Sumanattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ patthayāno</span>tiādikā āyasmato sumanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito pañcanavute kappe buddhasuññe loke kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekaṃ paccekabuddhaṃ byādhitaṃ disvā harītakaṃ adāsi<a name="P2.0140"></a>. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe gahapatikule nibbattitvā <span class="bld">sumano</span>ti laddhanāmo sukhena vaḍḍhi. Tassa pana mātulo pabbajitvā arahā hutvā araññe viharanto sumane vayappatte taṃ pabbājetvā caritānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi. So tattha yogakammaṃ karonto cattāri jhānāni pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Athassa thero vipassanāvidhiṃ ācikkhi. So ca nacireneva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.60-71) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Harītakaṃ āmalakaṃ, ambajambuvibhītakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kolaṃ bhallātakaṃ billaṃ, sayameva harāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disvāna <a name="M2.0048"></a> pabbhāragataṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ muniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ābādhena āpīḷentaṃ, adutīyaṃ mahāmuniṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Harītakaṃ gahetvāna, sayambhussa adāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Khādamattamhi bhesajje, byādhi passambhi tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pahīnadaratho buddho, anumodamakāsi me;</p>
- <p class="gathalast">Bhesajjadāneniminā, byādhivūpasamena ca.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devabhūto <a name="V2.0042"></a> manusso vā, jāto vā aññajātiyā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha sukhito hotu, mā ca te byādhimāgamā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, sayambhū aparājito;</p>
- <p class="gathalast">Nabhaṃ abbhuggamī dhīro, haṃsarājāva ambare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato harītakaṃ dinnaṃ, sayambhussa mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Imaṃ jātiṃ upādāya, byādhi me nupapajjatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catunnavutito kappe, bhesajjamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, bhesajjassa idaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahatte pana patiṭṭhito ekadivasaṃ mātulattherassa upaṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ thero adhigamaṃ pucchi, taṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ patthayāno dhammesu, upajjhāyo anuggahi;</p>
- <p class="gathalast">Amataṃ abhikaṅkhantaṃ, kataṃ kattabbakaṃ mayā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anuppatto sacchikato, sayaṃ dhammo anītiho;</p>
- <p class="gathalast">Visuddhañāṇo nikkaṅkho, byākaromi tavantike.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Appamattassa <a name="M2.0049"></a> me sikkhā, sussutā tava sāsane;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe me āsavā khīṇā, natthi dāni punabbhavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anusāsi maṃ ariyavatā, anukampi anuggahi;</p>
- <p class="gathalast">Amogho tuyhamovādo, antevāsimhi sikkhito’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi pañcahi gāthāhi sīhanādaṃ nadanto aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaṃ patthayāno dhammesu, upajjhāyo anuggahi. Amataṃ abhikaṅkhanta</span>nti samathavipassanādīsu anavajjadhammesu yaṃ dhammaṃ mayhaṃ patthayanto ākaṅkhanto upajjhāyo amataṃ nibbānaṃ abhikaṅkhantaṃ maṃ ovādadānavasena anuggaṇhi. <span class="bld">Kataṃ kattabbakaṃ mayā</span>ti tassa adhigamatthaṃ kattabbaṃ pariññādisoḷasavidhaṃ kiccaṃ kataṃ niṭṭhāpitaṃ mayā.</p>
- <p class="bodytext">Tato <a name="V2.0043"></a> eva <span class="bld">anuppatto</span> adhigato catubbidhopi maggadhammo <span class="bld">sacchikato. Sayaṃ dhammo anītiho</span>ti sayaṃ attanāyeva nibbānadhammo phaladhammo ca anītiho asandiddho attapaccakkho kato, ‘‘itiha, iti kirā’’ti pavattiyā itihasaṅkhātaṃ saṃsayaṃ samucchindantoyeva ariyamaggo pavattati. Tenāha <span class="bld">‘‘visuddhañāṇo nikkaṅkho’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">visuddhañāṇo</span>ti sabbasaṃkilesavisuddhiyā visuddhañāṇo. <span class="bld">Tavantike</span>ti tava samīpe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadattho</span>ti arahattaṃ. <span class="bld">Sikkhā</span>ti <a name="P2.0141"></a> adhisīlasikkhādayo. <span class="bld">Sussutā</span>ti pariyattibāhusaccassa paṭivedhabāhusaccassa ca pāripūrivasena suṭṭhu sutā. <span class="bld">Tava sāsane</span>ti tava ovāde anusiṭṭhiyaṃ ṭhitassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyavatā</span>ti suvisuddhasīlādivatasamādānena. <span class="bld">Antevāsimhi sikkhito</span>ti tuyhaṃ samīpe ciṇṇabrahmacariyavāsatāya antevāsī sikkhitavā sikkhitaadhisīlādisikkho amhīti.</p>
- <p class="centered">Sumanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhū</span> <a name="M2.0050"></a> <span class="bld">hī</span>tiādikā āyasmato vaḍḍhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde bhārukacchanagare gahapatikule nibbattitvā <span class="bld">vaḍḍho</span>ti laddhanāmo anupubbena vaḍḍhati. Athassa mātā saṃsāre sañjātasaṃvegā puttaṃ ñātīnaṃ niyyādetvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī arahattaṃ pāpuṇitvā aparena samayena puttampi viññutaṃ pattaṃ veḷudantattherassa santike pabbājesi. So pabbajito buddhavacanaṃ uggahetvā bahussuto dhammakathiko hutvā ganthadhuraṃ vahanto ekadivasaṃ ‘‘ekako santaruttarova mātaraṃ passissāmī’’ti bhikkhunupassayaṃ agamāsi. Taṃ disvā mātā ‘‘kasmā tvaṃ ekako santaruttarova idhāgato’’ti codesi. So mātarā codiyamāno ‘‘ayuttaṃ mayā kata’’nti uppannasaṃvego vihāraṃ gantvā divāṭṭhāne nisinno vipassitvā arahattaṃ patvā mātu ovādasampattipakāsanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sādhū <a name="V2.0044"></a> hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayi;</p>
- <p class="gatha2">Yassāhaṃ vacanaṃ sutvā, anusiṭṭho janettiyā;</p>
- <p class="gathalast">Āraddhavīriyo pahitatto, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso;</p>
- <p class="gathalast">Jetvā namucino senaṃ, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Visāradā kho bhaginī, evamatthaṃ abhāsayi;</p>
- <p class="gathalast">Apihā nūna mayipi, vanatho te na vijjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariyantakataṃ dukkhaṃ, antimoyaṃ samussayo;</p>
- <p class="gathalast">Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0051"></a><a name="P2.0142"></a> <span class="bld">sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayī</span>ti sādhu vata mātā mayhaṃ ovādasaṅkhātaṃ patodaṃ dasseti, tena me vīriyaṃ uttejentī uttamaṅge paññāsīse vijjhi. <span class="bld">Yassā</span>ti yassā me mātuyā. <span class="bld">Sambodhi</span>nti arahattaṃ. Ayañhettha yojanā – janettiyā me anusiṭṭho yassā anusāsanībhūtaṃ vacanaṃ sutvā ahaṃ āraddhavīriyo pahitatto viharanto uttamaṃ aggaphalaṃ sambodhiṃ arahattaṃ patto.</p>
- <p class="bodytext">Tato eva ārakattā kilesehi <span class="bld">arahā</span> puññakkhettatāya <span class="bld">dakkhiṇeyyo</span> dakkhiṇāraho amhi. Pubbenivāsañāṇādivijjāttayassa adhigatattā <span class="bld">tevijjo</span> nibbānassa sacchikatattā <span class="bld">amataddaso namucino</span> mārassa <span class="bld">senaṃ</span> kilesavāhiniṃ bodhipakkhiyasenāya jinitvā tassa jitattāyeva anāsavo sukhaṃ viharāmīti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni ‘‘anāsavo’’ti vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘ajjhattañcā’’</span> ti gāthamāha. Tassattho – <span class="bld">ajjhattaṃ</span> ajjhattavatthukā ca <span class="bld">bahiddhā</span> bahiddhavatthukā ca <span class="bld">āsavā ye</span> mayhaṃ ariyamaggādhigamato pubbe <span class="bld">vijjiṃsu</span> upalabbhiṃsu, te sabbe anavasesā <span class="bld">ucchinnā</span> ariyamaggena samucchinnā pahīnā puna dāni kadācipi na ca uppajjeyyuṃ na uppajjissantiyevāti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni mātu vacanaṃ aṅkusaṃ katvā attanā arahattassa adhigatattā mātaraṃ thomento <span class="bld">‘‘visāradā’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">visāradā kho</span>ti ekaṃsena vigatasārajjā. Evaṃ mātu attano <a name="V2.0045"></a> ca arahattādhigamena satthu orasaputtabhāvaṃ ullapento mātaraṃ <span class="bld">‘‘bhaginī’’</span>ti āha. <span class="bld">Etamatthaṃ abhāsayī</span>ti etaṃ mama ovādabhūtaṃ atthaṃ abhaṇi. Evaṃ pana maṃ ovadantī na kevalaṃ visāradā eva, atha kho <span class="bld">apihā nūna mayipi</span> tava puttakepi apihā asanthavā maññe, kiṃ vā etena parikappanena? <span class="bld">Vanatho te na vijjati</span> avijjādiko vanatho tava santāne nattheva, yā maṃ bhavakkhaye niyojesīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni ‘‘tayā niyojitākāreneva mayā paṭipanna’’nti dassento <span class="bld">‘‘pariyantakata’’</span>nti osānagāthamāha, tassattho suviññeyyova.</p>
- <p class="centered">Vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Nadīkassapattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthāya</span> <a name="M2.0052"></a> <span class="bld">vata me</span>tiādikā āyasmato nadīkassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle <a name="P2.0143"></a> kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso attanā ropitassa ambarukkhassa paṭhamuppannaṃ manosilāvaṇṇaṃ ekaṃ ambaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uruvelakassapassa bhātā hutvā nibbatto. Vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ anicchanto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tīhi tāpasasatehi saddhiṃ nerañjarāya nadiyā tīre assamaṃ māpetvā viharati. Nadītīre vasanato hissa kassapagottatāya ca <span class="bld">nadīkassapo</span>ti samaññā ahosi. Tassa bhagavā saparisassa ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Taṃ sabbaṃ khandhake (mahāva. 36-39) āgatameva. So bhagavato <span class="bld">ādittapariyāyadesanāya</span> (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.81-87) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarabuddhassa, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Piṇḍāya vicarantassa, dhārato uttamaṃ yasaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aggaphalaṃ <a name="V2.0046"></a> gahetvāna, vippasannena cetasā;</p>
- <p class="gathalast">Dakkhiṇeyyassa vīrassa, adāsiṃ satthuno ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena kammena dvipadinda, lokajeṭṭha narāsabha;</p>
- <p class="gathalast">Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ, hitvā jayaparājayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, aggadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahatte pana patiṭṭhito aparabhāge attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā diṭṭhisamugghātakittanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atthāya <a name="M2.0053"></a> vata me buddho, nadiṃ nerañjaraṃ agā;</p>
- <p class="gathalast">Yassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, micchādiṭṭhiṃ vivajjayiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yajiṃ uccāvace yaññe, aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Esā suddhīti maññanto, andhabhūto puthujjano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Diṭṭhigahanapakkhando, parāmāsena mohito;</p>
- <p class="gathalast">Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ, andhabhūto aviddasu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Micchādiṭṭhi pahīnā me, bhavā sabbe vidālitā;</p>
- <p class="gathalast">Juhāmi dakkhiṇeyyaggiṃ, namassāmi tathāgataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mohā sabbe pahīnā me, bhavataṇhā padālitā;</p>
- <p class="gathalast">Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">atthāya vata me</span>ti mayhaṃ atthāya vata hitāya vata. <span class="bld">Buddho</span>ti sabbaññubuddho. <span class="bld">Nadiṃ nerañjaraṃ agā</span>ti nerañjarāsaṅkhātaṃ nadiṃ agañchi, tassā nadiyā tīre ca mama bhātu uruvelakassapassa assamaṃ upagatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘yassāha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa buddhassa bhagavato. <span class="bld">Dhammaṃ sutvānā</span>ti catusaccapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā, sotadvārānusārena upalabhitvā. <span class="bld">Micchādiṭṭhiṃ vivajjayi</span>nti <a name="P2.0144"></a> ‘‘yaññādīhi suddhi hotī’’tiādinayappavattaṃ viparītadassanaṃ pajahiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Micchādiṭṭhiṃ <a name="V2.0047"></a> vivajjayinti vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaji’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">yajiṃ uccāvace yaññe</span>ti pākaṭayaññe somayāgavājapeyyādike nānāvidhe yaññe yajiṃ. <span class="bld">Aggihuttaṃ juhiṃ aha</span>nti tesaṃ yaññānaṃ yajanavasena āhutiṃ paggaṇhanto aggiṃ paricariṃ. <span class="bld">Esā suddhīti maññanto</span>ti esā yaññakiriyā aggipāricariyā suddhihetubhāvato suddhi ‘‘evaṃ me saṃsārasuddhi hotī’’ti maññamāno. <span class="bld">Andhabhūto puthujjano</span>ti paññācakkhuvekallena avijjandhatāya andhabhūto puthujjano hutvā vanagahanapabbatagahanādīni viya duratikkamanaṭṭhena diṭṭhiyeva gahanaṃ diṭṭhigahanaṃ<a name="M2.0054"></a>, taṃ pakkhando anupaviṭṭhoti <span class="bld">diṭṭhigahanapakkhando. Parāmāsenā</span>ti dhammasabhāvaṃ atikkamitvā ‘‘idameva sacca’’nti parāmasanato parāmāsasaṅkhātena micchābhinivesena. <span class="bld">Mohito</span>ti mūḷhabhāvaṃ pāpito. <span class="bld">Asuddhiṃ maññisaṃ suddhi</span>nti asuddhiṃ maggaṃ ‘‘suddhiṃ magga’’nti maññisaṃ maññiṃ. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘andhabhūto aviddasū’’</span>ti. Yasmā avijjāya andhabhūto, tato eva dhammādhammaṃ yuttāyuttañca avidvā, tasmā tathā maññinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Micchādiṭṭhi pahīnā me</span>ti evaṃbhūtassa pana satthu sammukhā catusaccagabbhaṃ dhammakathaṃ sutvā yoniso paṭipajjantassa ariyamaggasammādiṭṭhiyā sabbāpi micchādiṭṭhi samucchedappahānavasena mayhaṃ pahīnā. <span class="bld">Bhavā</span>ti kāmabhavādayo sabbepi bhavā ariyamaggasatthena <span class="bld">vidālitā</span> viddhaṃsitā. <span class="bld">Juhāmi dakkhiṇeyyaggi</span>nti āhavanīyādike aggī chaḍḍetvā sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyatāya sabbassa ca pāpassa dahanato dakkhiṇeyyaggiṃ sammāsambuddhaṃ juhāmi paricarāmi. Tayidaṃ mayhaṃ dakkhiṇeyyaggiparicaraṇaṃ dadhinavanītamathitasappiādinirapekkhaṃ satthu namassanamevāti āha <span class="bld">‘‘namassāmi tathāgata’’</span>nti. Atha vā <span class="bld">juhāmi dakkhiṇeyyaggi</span>nti dāyakānaṃ dakkhiṇāya mahapphalabhāvakaraṇena pāpassa ca dahanena dakkhiṇeyyaggibhūtaṃ attānaṃ juhāmi paricarāmi tathā katvā paricarāmi, tathā katvā pariharāmi. Pubbe aggidevaṃ namassāmi, idāni pana namassāmi tathāgatanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mohā sabbe pahīnā me</span>ti dukkhe aññāṇādibhedā sabbe mohā mayhaṃ pahīnā samucchinnā, tato eva <span class="bld">‘‘bhavataṇhā padālitā. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’</span>ti tīsu padesu me-saddo ānetvā yojetabbo.</p>
- <p class="centered">Nadīkassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Gayākassapattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāto</span> <a name="V2.0048"></a><a name="P2.0145"></a> <span class="bld">majjhanhika</span>ntiādikā āyasmato gayākassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane <a name="M2.0055"></a> assamaṃ kāretvā vanamūlaphalāhāro vasati. Tena ca samayena bhagavā eko adutiyo tassa assamasamīpena gacchati. So bhagavantaṃ disvā pasannamānaso upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito velaṃ oloketvā manoharāni kolaphalāni satthu upanesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā dvīhi tāpasasatehi saddhiṃ gayāyaṃ viharati. Gayāyaṃ vasanato hissa kassapagottatāya ca <span class="bld">gayākassapo</span>ti samaññā ahosi. So bhagavatā saddhiṃ parisāya ehibhikkhūpasampadaṃ datvā <span class="bld">ādittapariyāyadesanāya</span> (mahāva. 54) ovadiyamāno arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.45.8-14) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ajinena nivatthohaṃ, vākacīradharo tadā;</p>
- <p class="gathalast">Khāriyā pūrayitvānaṃ, kolaṃhāsiṃ mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tamhi kāle sikhī buddho, eko adutiyo ahu;</p>
- <p class="gathalast">Mamassamaṃ upagacchi, jānanto sabbakālikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, vanditvāna ca subbataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ubho hatthehi paggayha, kolaṃ buddhassadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, koladānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahatte pana patiṭṭhito attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pāpapavāhanakittanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pāto majjhanhikaṃ sāyaṃ, tikkhattuṃ divasassahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Otariṃ udakaṃ sohaṃ, gayāya gayaphagguyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ <a name="V2.0049"></a> mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ dānīdha pavāhemi, evaṃdiṭṭhi pure ahuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sutvā <a name="M2.0056"></a> subhāsitaṃ vācaṃ, dhammatthasahitaṃ padaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tathaṃ yāthāvakaṃ atthaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ninhātasabbapāpomhi, nimmalo payato suci;</p>
- <p class="gathalast">Suddho suddhassa dāyādo, putto buddhassa oraso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ogayhaṭṭhaṅgikaṃ sotaṃ, sabbapāpaṃ pavāhayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepattho – <span class="bld">pāto</span> sūriyuggamanavelāyaṃ, <span class="bld">majjhanhikaṃ</span> <a name="P2.0146"></a> majjhanhavelāyaṃ, <span class="bld">sāyaṃ</span> sāyanhavelāyanti divasassa <span class="bld">tikkhattuṃ</span> tayo vāre ahaṃ udakaṃ <span class="bld">otariṃ</span> ogāhiṃ. Otaranto ca sohaṃ na yattha katthaci yadā vā tadā vā otariṃ, atha kho <span class="bld">gayāya</span> mahājanassa ‘‘pāpapavāhana’’nti abhisammate gayātitthe, <span class="bld">gayaphagguyā</span> gayāphaggunāmake phaggunīmāsassa uttaraphaggunīnakkhatte anusaṃvaccharaṃ udakorohanamanuyutto ahosinti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tadā yenādhippāyena udakorohanamanuyuttaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ mayā’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – ‘‘yaṃ mayā pubbe ito aññāsu jātīsu pāpakammaṃ upacitaṃ. Taṃ idāni <span class="bld">idha</span> gayātitthe imissā ca gayāphagguyā iminā udakorohanena <span class="bld">pavāhemi</span> apanemi vikkhālemī’’ti. <span class="bld">Pure</span> satthu sāsanupagamanato pubbe <span class="bld">evaṃdiṭṭhi</span> evarūpaviparītadassano <span class="bld">ahuṃ</span> ahosiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammatthasahitaṃ pada</span>nti vibhattialopena niddeso. Dhammena ca atthena ca sahitakoṭṭhāsaṃ, ādito majjhato pariyosānato ca dhammūpasaṃhitaṃ atthūpasaṃhitaṃ suṭṭhu ekantena niyyānikaṃ katvā bhāsitaṃ vācaṃ sammāsambuddhavacanaṃ sutvā tena pakāsitaṃ paramatthabhāvena tacchabhāvato <span class="bld">tathaṃ</span> yathārahaṃ pavattinivattiupāyabhāve byabhicārābhāvato <span class="bld">yāthāvakaṃ</span> dukkhādi<span class="bld">atthaṃ yoniso</span> upāyena pariññeyyādibhāvena <span class="bld">paccavekkhisaṃ</span> ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ, samudayo pahātabbo, nirodho sacchikātabbo<a name="M2.0057"></a>, maggo bhāvetabbo’’ti patiavekkhiṃ, ñāṇacakkhunā passiṃ paṭivijjhinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ninhātasabbapāpomhī</span>ti evaṃ paṭividdhasaccattā eva ariyamaggajalena vikkhālitasabbapāpo amhi. Tato eva rāgamalādīnaṃ abhāvena nimmalattā <span class="bld">nimmalo</span>. Tato eva <a name="V2.0050"></a> parisuddhakāyasamācāratāya parisuddhavacīsamācāratāya parisuddhamanosamācāratāya <span class="bld">payato suci</span> <span class="bld">suddho</span>. Savāsanasabbakilesamalavisuddhiyā <span class="bld">suddhassa</span> buddhassa bhagavato lokuttaradhammadāyassa ādiyanato <span class="bld">dāyādo</span>. Tasseva desanāñāṇasamuṭṭhānaurovāyāmajanitābhijātitāya <span class="bld">oraso</span> putto amhīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Punapi attano paramatthato nhātakabhāvameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ogayhā’’</span>ti osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">ogayhā</span>ti ogāhetvā anupavisitvā. <span class="bld">Aṭṭhaṅgikaṃ sota</span>nti sammādiṭṭhiādīhi aṭṭhaṅgasamodhānabhūtaṃ maggasotaṃ. <span class="bld">Sabbapāpaṃ pavāhayi</span>nti anavasesaṃ pāpamalaṃ pakkhālesiṃ, ariyamaggajalapavāhanena paramatthanhātako ahosiṃ. Tato eva <span class="bld">tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana</span>nti vuttatthameva.</p>
- <p class="centered">Gayākassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Vakkalittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vātarogābhinīto</span>tiādikā <a name="P2.0147"></a> āyasmato vakkalittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santikaṃ gacchantehi upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento sattāhaṃ mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā byākari.</p>
- <p class="bodytext">Sopi <a name="M2.0058"></a> yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ satthu kāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, <span class="bld">vakkalī</span>tissa nāmaṃ akaṃsu. So vuddhippatto tayo vede uggaṇhitvā brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato satthāraṃ disvā rūpakāyassa sampattidassanena atitto satthārā saddhiṃyeva vicarati. ‘‘Agāramajjhe vasanto niccakālaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhissāmī’’ti satthu santike pabbajitvā ṭhapetvā bhojanavelaṃ sarīrakiccakālañca sesakāle yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito aññaṃ kiccaṃ pahāya bhagavantaṃ olokentova viharati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento bahukālaṃ tasmiṃ rūpadassaneneva vicarante kiñci avatvā punekadivasaṃ <a name="V2.0051"></a> ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati, maṃ passanto dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) āha.</p>
- <p class="bodytext">Satthari evaṃ vadantepi thero satthu dassanaṃ pahāya aññattha gantuṃ na sakkoti. Tato satthā ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti vassūpanāyikadivase ‘‘apehi, vakkalī’’ti theraṃ paṇāmesi. So satthārā paṇāmito sammukhe ṭhātuṃ asakkonto ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, yohaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhāmī’’ti gijjhakūṭapabbate papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Satthā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetuṃ obhāsaṃ vissajjento –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –</p>
- <p class="unindented">Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti hatthaṃ pasāresi. Thero ‘‘dasabalo me diṭṭho, ‘ehī’ti avhānampi laddha’’nti balavapītisomanassaṃ uppādetvā <a name="P2.0148"></a> ‘‘kuto āgacchāmī’’ti attano gamanabhāvaṃ ajānitvā satthu sammukhe ākāse pakkhandanto paṭhamapādena pabbate ṭhitoyeva satthārā vuttagāthaṃ <a name="M2.0059"></a> āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti <span class="bld">aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ</span> (a. ni. aṭṭha. 1.1.208) <span class="bld">dhammapadavaṇṇanāyañca</span> (dha. pa. aṭṭha. 2.381) āgataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idha pana evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ te, vakkalī’’tiādinā satthārā ovadito gijjhakūṭe viharanto vipassanaṃ paṭṭhapesi, tassa saddhāya balavabhāvato eva vipassanā vīthiṃ na otarati, bhagavā taṃ ñatvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. Puna vipassanaṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhiyeva, athassa āhāravekallena vātābādho uppajji, taṃ vātābādhena pīḷiyamānaṃ ñatvā bhagavā tattha gantvā pucchanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane;</p>
- <p class="gathalast">Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Āha. Taṃ sutvā thero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pītisukhena <a name="V2.0052"></a> vipulena, pharamāno samussayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāvento satipaṭṭhāne, indriyāni balāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Bojjhaṅgāni ca bhāvento, viharissāmi kānane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame;</p>
- <p class="gathalast">Samagge sahite disvā, viharissāmi kānane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anussaranto sambuddhaṃ, aggaṃ dantaṃ samāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atandito rattindivaṃ, viharissāmi kānane’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vātarogābhinīto</span>ti vātābādhena aseribhāvaṃ upanīto, vātabyādhinā abhibhūto. <span class="bld">Tva</span>nti theraṃ ālapati. <span class="bld">Vihara</span>nti tena iriyāpathavihārena viharanto. <span class="bld">Kānane vane</span>ti kānanabhūte vane, mahāaraññeti attho. <span class="bld">Paviddhagocare</span>ti vissaṭṭhagocare dullabhapaccaye. Vātarogassa sappāyānaṃ sappiādibhesajjānaṃ abhāvena pharusabhūmibhāgatāya ca <span class="bld">lūkhe</span> lūkhaṭṭhāne. <span class="bld">Kathaṃ bhikkhu karissasī</span>ti bhikkhu tvaṃ kathaṃ viharissasīti bhagavā pucchi.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ <a name="M2.0060"></a> sutvā thero nirāmisapītisomanassādinā attano sukhavihāraṃ pakāsento <span class="bld">‘‘pītisukhenā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pītisukhenā</span>ti ubbegalakkhaṇāya pharaṇalakkhaṇāya ca <a name="P2.0149"></a> pītiyā taṃsampayuttasukhena ca. Tenāha <span class="bld">‘‘vipulenā’’</span>ti uḷārenāti attho. <span class="bld">Pharamāno samussaya</span>nti yathāvuttapītisukhasamuṭṭhitehi paṇītehi rūpehi sakalaṃ kāyaṃ pharāpento nirantaraṃ phuṭaṃ karonto. <span class="bld">Lūkhampi abhisambhonto</span>ti araññāvāsajanitaṃ sallekhavuttihetukaṃ dussahampi paccayalūkhaṃ abhibhavanto adhivāsento. <span class="bld">Viharissāmi kānane</span>ti jhānasukhena vipassanāsukhena ca araññāyatane viharissāmīti attho. Tenāha – ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi’’nti (pārā. 11).</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti ca. (dha. pa. 374);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvento satipaṭṭhāne</span>ti maggapariyāpanne kāyānupassanādike cattāro satipaṭṭhāne uppādento vaḍḍhento ca. <span class="bld">Indriyānī</span>ti maggapariyāpannāni eva saddhādīni pañcindriyāni. <span class="bld">Balānī</span>ti tathā saddhādīni <a name="V2.0053"></a> pañca balāni. <span class="bld">Bojjhaṅgānī</span>ti tathā satisambojjhaṅgādīni satta bojjhaṅgāni. <span class="bld">Ca</span>-saddena sammappadhānaiddhipādamaggaṅgāni saṅgaṇhāti. Tadavinābhāvato hi taggahaṇeneva tesaṃ gahaṇaṃ hoti. <span class="bld">Viharissāmī</span>ti yathāvutte bodhipakkhiyadhamme bhāvento maggasukhena tadadhigamasiddhena phalasukhena nibbānasukhena ca viharissāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āraddhavīriye</span>ti catubbidhasammappadhānavasena paggahitavīriye. <span class="bld">Pahitatte</span>ti nibbānaṃ patipesitacitte. <span class="bld">Niccaṃ daḷhaparakkame</span>ti sabbakālaṃ asithilavīriye. Avivādavasena kāyasāmaggidānavasena ca <span class="bld">samagge</span>. Diṭṭhisīlasāmaññena <span class="bld">sahite</span> sabrahmacārī disvā. Etena kalyāṇamittasampattiṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anussaranto sambuddha</span>nti sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhaṃ sabbasattuttamatāya, <span class="bld">aggaṃ</span> uttamena damathena <span class="bld">dantaṃ,</span> anuttarasamādhinā <span class="bld">samāhitaṃ atandito</span> analaso hutvā, <span class="bld">rattindivaṃ</span> sabbakālaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā anussaranto viharissāmi. Etena buddhānussatibhāvanāya <a name="M2.0061"></a> yuttākāradassanena sabbattha kammaṭṭhānānuyogamāha, purimena pārihāriyakammaṭṭhānānuyogaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana vatvā thero vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.54.28-65) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Anomanāmo amito, nāmena padumuttaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumākāravadano, padumāmalasucchavī;</p>
- <p class="gathalast">Lokenānupalittova, toyena padumaṃ yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vīro padumapattakkho, kanto ca padumaṃ yathā;</p>
- <p class="gathalast">Padumuttaragandhova, tasmā so padumuttaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lokajeṭṭho ca nimmāno, andhānaṃ nayanūpamo;</p>
- <p class="gathalast">Santaveso guṇanidhi, karuṇāmatisāgaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sa kadāci mahāvīro, brahmāsurasuraccito;</p>
- <p class="gathalast">Sadevamanujākiṇṇe, janamajjhe jinuttamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vadanena sugandhena, madhurena rutena ca;</p>
- <p class="gathalast">Rañjayaṃ parisaṃ sabbaṃ, santhavī sāvakaṃ sakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddhādhimutto sumati, mama dassanalālaso;</p>
- <p class="gathalast">Natthi etādiso añño, yathāyaṃ bhikkhu vakkali.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ <a name="V2.0054"></a> haṃsavatiyaṃ, nagare brāhmaṇatrajo;</p>
- <p class="gathalast">Hutvā sutvā ca taṃ vākyaṃ, taṃ ṭhānamabhirocayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sasāvakaṃ taṃ vimalaṃ, nimantetvā tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sattāhaṃ bhojayitvāna, dussehacchādayiṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nipacca sirasā tassa, anantaguṇasāgare;</p>
- <p class="gathalast">Nimuggo pītisampuṇṇo, idaṃ vacanamabraviṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo so tayā santhavito, ito sattamake muni;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhu saddhāvataṃ aggo, tādiso homahaṃ mune.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ <a name="M2.0062"></a> vutte mahāvīro, anāvaraṇadassano;</p>
- <p class="gathalast">Imaṃ vākyaṃ udīresi, parisāya mahāmuni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Passathetaṃ māṇavakaṃ, pītamaṭṭhanivāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Hemayaññopacitaṅgaṃ, jananettamanoharaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Eso anāgataddhāne, gotamassa mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Aggo saddhādhimuttānaṃ, sāvakoyaṃ bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devabhūto manusso vā, sabbasantāpavajjito;</p>
- <p class="gathalast">Sabbabhogaparibyūḷho, sukhito saṃsarissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Vakkali nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena kammavisesena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbattha sukhito hutvā, saṃsaranto bhavābhave;</p>
- <p class="gathalast">Sāvatthiyaṃ pure jāto, kule aññatare ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā;</p>
- <p class="gathalast">Imaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyaka.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā paṭiggahi so maṃ, bhītānaṃ saraṇo muni;</p>
- <p class="gathalast">Jālinā cakkaṅkitena, mudukomalapāṇinā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā pabhuti tenāhaṃ, arakkheyyena rakkhito;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaveravinimutto, sukhena parivuddhito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sugatena <a name="V2.0055"></a> vinā bhūto, ukkaṇṭhāmi muhuttakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātiyā sattavassohaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbapāramisambhūtaṃ<a name="M2.0063"></a>, nīlakkhinayanaṃ varaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rūpaṃ sabbasubhākiṇṇaṃ, atitto viharāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddharūparatiṃ ñatvā, tadā ovadi maṃ jino;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ vakkali kiṃ rūpe, ramase bālanandite.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo hi passati saddhammaṃ, so maṃ passati paṇḍito;</p>
- <p class="gathalast">Apassamāno saddhammaṃ, maṃ passampi na passati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anantādīnavo kāyo, visarukkhasamūpamo;</p>
- <p class="gathalast">Āvāso sabbarogānaṃ, puñjo dukkhassa kevalo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nibbindiya tato rūpe, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Passa upakkilesānaṃ, sukhenantaṃ gamissasi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ tenānusiṭṭhohaṃ, nāyakena hitesinā;</p>
- <p class="gathalast">Gijjhakūṭaṃ samāruyha, jhāyāmi girikandare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ṭhito pabbatapādamhi, assāsayi mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Vakkalīti jino vācaṃ, taṃ sutvā mudito ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pakkhandiṃ selapabbhāre, anekasataporise;</p>
- <p class="gathalast">Tadā buddhānubhāvena, sukheneva mahiṃ gato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Punopi dhammaṃ deseti, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ dhammamaññāya, arahattamapāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sumahāparisamajjhe, tadā maṃ caraṇantago;</p>
- <p class="gathalast">Aggaṃ saddhādhimuttānaṃ, paññapesi mahāmati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ <a name="P2.0150"></a> pana patvā aññaṃ byākarontopi thero imā eva gāthā abhāsi. Atha naṃ satthā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.</p>
- <p class="centered">Vakkalittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Vijitasenattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Olaggessāmī</span>tiādikā <a name="M2.0064"></a><a name="V2.0056"></a> āyasmato vijitasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ākāsena gacchantaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pasannākāraṃ dassento añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato otari. So bhagavato manoharāni madhurāni phalāni upanesi, paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe hatthācariyakule nibbattitvā <span class="bld">vijitaseno</span>ti laddhanāmo viññutaṃ pāpuṇi. Tassa mātulā seno ca upaseno cāti dve hatthācariyā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā vāsadhuraṃ pūrentā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vijitasenopi hatthisippe nipphattiṃ gato nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāse alaggamānaso satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho mātulattherānaṃ santike pabbajitvā tesaṃ ovādānusāsaniyā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanāvīthiṃ laṅghitvā bahiddhā nānārammaṇe vidhāvantaṃ attano cittaṃ ovadanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Olaggessāmi te citta, āṇidvāreva hatthinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na taṃ pāpe niyojessaṃ, kāmajālaṃ sarīrajaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tvaṃ olaggo na gacchasi, dvāravivaraṃ gajova alabhanto;</p>
- <p class="gathalast">Na ca cittakali punappunaṃ, pasakka pāparato carissasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā kuñjaraṃ adantaṃ, navaggahamaṅkusaggaho;</p>
- <p class="gathalast">Balavā āvatteti akāmaṃ, evaṃ āvattayissaṃ taṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā varahayadamakusalo, sārathipavaro dameti ājaññaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ damayissaṃ taṃ, patiṭṭhito pañcasu balesu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satiyā <a name="M2.0065"></a><a name="P2.0151"></a> taṃ nibandhissaṃ, payutto te damessāmi;</p>
- <p class="gathalast">Vīriyadhuraniggahito, na yito dūraṃ gamissase cittā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">olaggessāmī</span>ti saṃvarissāmi nivāressāmi. <span class="bld">Te</span>ti taṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ<a name="V2.0057"></a>. Te gamananti vā vacanaseso. <span class="bld">Hatthina</span>nti ca hatthinti attho. <span class="bld">Cittā</span>ti attano cittaṃ ālapati. Yathā taṃ vāretukāmo, taṃ dassento <span class="bld">‘‘āṇidvāreva hatthina’’</span>nti āha. Āṇidvāraṃ nāma pākārabaddhassa nagarassa khuddakadvāraṃ, yaṃ ghaṭikāchidde āṇimhi pakkhitte yantena vinā abbhantare ṭhitehipi vivarituṃ na sakkā. Yena manussagavassamahiṃsādayo na niggantuṃ sakkā. Nagarato bahi niggantukāmampi hatthiṃ yato palobhetvā hatthācariyo gamanaṃ nivāresi. Atha vā āṇidvāraṃ nāma palighadvāraṃ. Tattha hi tiriyaṃ palighaṃ ṭhapetvā rukkhasūcisaṅkhātaṃ āṇiṃ palighasīse āvuṇanti. <span class="bld">Pāpe</span>ti rūpādīsu uppajjanakaabhijjhādipāpadhamme <span class="bld">taṃ na niyojessaṃ</span> na niyojissāmi. <span class="bld">Kāmajālā</span>ti kāmassa jālabhūtaṃ. Yathā hi macchabandhamigaluddānaṃ jālaṃ nāma macchādīnaṃ tesaṃ yathākāmakārasādhanaṃ, evaṃ ayonisomanasikārānupātitaṃ cittaṃ mārassa kāmakārasādhanaṃ. Tena hi so satte anatthesu pāteti. <span class="bld">Sarīrajā</span>ti sarīresu uppajjanaka. Pañcavokārabhave hi cittaṃ rūpapaṭibaddhavuttitāya ‘‘sarīraja’’nti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tvaṃ olaggo na gacchasī</span>ti tvaṃ, cittakali, mayā satipaññāpatodaaṅkusehi vārito na dāni yathāruciṃ gamissasi, ayonisomanasikāravasena yathākāmaṃ vattituṃ na labhissasi. Yathā kiṃ? <span class="bld">Dvāravivaraṃ gajova alabhanto</span> nagarato gajanirodhato vā niggamanāya dvāravivarakaṃ alabhamāno hatthī viya. <span class="bld">Cittakalī</span>ti cittakāḷakaṇṇi. <span class="bld">Punappuna</span>nti aparāparaṃ. <span class="bld">Pasakkā</span>ti saraṇasampassāsavasena. <span class="bld">Pāparato</span>ti pāpakammanirato pubbe viya idāni <span class="bld">na carissasi</span> tathā carituṃ na dassāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adanta</span>nti <a name="M2.0066"></a> adamitaṃ hatthisikkhaṃ asikkhitaṃ. <span class="bld">Navaggaha</span>nti aciragahitaṃ. <span class="bld">Aṅkusaggaho</span>ti hatthācariyo. <span class="bld">Balavā</span>ti kāyabalena ñāṇabalena ca balavā. <span class="bld">Āvatteti akāma</span>nti anicchantameva nisedhanato nivatteti. <span class="bld">Evaṃ āvattayissa</span>nti yathā yathāvuttaṃ hatthiṃ hatthācariyo, evaṃ taṃ cittaṃ cittakaliṃ duccaritanisedhanato nivattayissāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Varahayadamakusalo</span>ti <a name="P2.0152"></a> uttamānaṃ assadammānaṃ damane kusalo. Tato eva <span class="bld">sārathipavaro</span> assadammasārathīsu visiṭṭho <span class="bld">dameti ājaññaṃ</span> ājānīyaṃ assadammaṃ desakālānurūpaṃ saṇhapharusehi dameti vineti nibbisevanaṃ karoti. <span class="bld">Patiṭṭhito pañcasu balesū</span>ti saddhādīsu pañcasu balesu patiṭṭhito hutvā assaddhiyādinisedhanato <span class="bld">taṃ damayissaṃ</span> damessāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satiyā</span> <a name="V2.0058"></a> <span class="bld">taṃ nibandhissa</span>nti gocarajjhattato bahi gantuṃ adento satiyottena kammaṭṭhānathambhe, cittakali, taṃ nibandhissāmi niyamessāmi. <span class="bld">Payutto te damessāmī</span>ti tattha nibandhanto eva yuttappayutto hutvā te damessāmi, saṃkilesamalato taṃ visodhessāmi. <span class="bld">Vīriyadhuraniggahito</span>ti yathāvutto chekena susārathinā yuge yojito yuganiggahito yugantaragato taṃ nātikkamati, evaṃ tvampi citta, mama vīriyadhure niggahito sakkaccakāritāya sātaccakāritāya aññathā vattituṃ alabhanto ito gocarajjhattato dūraṃ bahi na gamissasi. Bhāvanānuyuttassa hi kammaṭṭhānato aññaṃ āsannampi lakkhaṇato dūramevāti evaṃ thero imāhi gāthāhi attano cittaṃ niggaṇhantova vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.45.22-30) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vipinaggena gacchantaṃ, sālarājaṃva phullitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṇattharaṃ paññāpetvā, buddhaseṭṭhaṃ ayācahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anukampatu maṃ buddho, bhikkhaṃ icchāmi dātave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anukampako <a name="M2.0067"></a> kāruṇiko, atthadassī mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Mama saṅkappamaññāya, orūhi mama assame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Orohitvāna sambuddho, nisīdi paṇṇasanthare;</p>
- <p class="gathalast">Bhallātakaṃ gahetvāna, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mama nijjhāyamānassa, paribhuñji tadā jino;</p>
- <p class="gathalast">Tattha cittaṃ pasādetvā, abhivandiṃ tadā jinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ phalamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="centered">Vijitasenattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Yasadattattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upārambhacitto</span>tiādikā āyasmato yasadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacini. Tathā hesa padumuttarassa <a name="V2.0059"></a> bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha abhitthavi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde mallaraṭṭhe mallarājakule nibbattitvā <span class="bld">yasadatto</span>ti laddhanāmo, vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni sikkhitvā sabhiyena paribbājakena saddhiṃyeva cārikaṃ caramāno, anupubbena sāvatthiyaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā sabhiyena puṭṭhapañhesu <a name="P2.0153"></a> vissajjiyamānesu sayaṃ otārāpekkho suṇanto nisīdi ‘‘samaṇassa gotamassa vāde dosaṃ dassāmī’’ti. Athassa bhagavā cittācāraṃ ñatvā <span class="bld">sabhiyasuttadesanāvasāne</span> (su. ni. sabhiyasutta) ovādaṃ dento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para360"></a><span class="paranum">360</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upārambhacitto <a name="M2.0068"></a> dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ārakā hoti saddhammā, nabhaso pathavī yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parihāyati saddhammā, kāḷapakkheva candimā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parisussati saddhamme, maccho appodake yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ca tuṭṭhena cittena, suṇāti jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khepetvā āsave sabbe, sacchikatvā akuppataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbātināsavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upārambhacitto</span>ti sārambhacitto, dosāropanādhippāyoti attho. <span class="bld">Dummedho</span>ti nippañño. <span class="bld">Ārakā hoti saddhammā</span>ti so tādiso puggalo nabhaso viya pathavī paṭipattisaddhammatopi dūre hoti, pageva paṭivedhasaddhammato. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā (dī. ni. 1.18) viggāhikakathaṃ anuyuttassa kuto santanipuṇo paṭipattisaddhammo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parihāyati saddhammā</span>ti navavidhalokuttaradhammato pubbabhāgiyasaddhādisaddhammatopi nihīyati. <span class="bld">Parisussatī</span>ti visussati kāyacittānaṃ pīṇanarasassa pītipāmojjādikusaladhammassābhāvato. <span class="bld">Na virūhatī</span>ti <a name="V2.0060"></a> virūḷhiṃ vuddhiṃ na pāpuṇāti. <span class="bld">Pūtika</span>nti gomayalepadānādiabhāvena pūtibhāvaṃ pattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṭṭhena cittenā</span>ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, attamano pamudito hutvāti attho. <span class="bld">Khepetvā</span>ti samucchinditvā. <span class="bld">Akuppata</span>nti arahattaṃ. <span class="bld">Pappuyyā</span>ti pāpuṇitvā. <span class="bld">Paramaṃ santi</span>nti anupādisesaṃ nibbānaṃ. Tadadhigamo <a name="M2.0069"></a> cassa kevalaṃ kālāgamanameva, na kocividhoti taṃ dassetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘parinibbātināsavo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ satthārā ovadito saṃvegajāto pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.35-43) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kaṇikāraṃva <a name="P2.0154"></a> jalitaṃ, dīparukkhaṃva jotitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kañcanaṃva virocantaṃ, addasaṃ dvipaduttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kamaṇḍaluṃ ṭhapetvāna, vākacīrañca kuṇḍikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, buddhaseṭṭhaṃ thaviṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tamandhakāraṃ vidhamaṃ, mohajālasamākulaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ñāṇālokaṃ dassetvāna, nittiṇṇosi mahāmuni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samuddharasimaṃ lokaṃ, sabbāvantamanuttaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ñāṇe te upamā natthi, yāvatā jagato gati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena ñāṇena sabbaññū, iti buddho pavuccati;</p>
- <p class="gathalast">Vandāmi taṃ mahāvīraṃ, sabbaññutamanāvaraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, buddhaseṭṭhaṃ thaviṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, ñāṇatthavāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi thero imā eva gāthā abhāsi.</p>
- <p class="centered">Yasadattattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Soṇakuṭikaṇṇattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasampadā</span> <a name="V2.0061"></a> <span class="bld">ca me laddhā</span>tiādikā āyasmato soṇassa kuṭikaṇṇassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vibhavasampanno seṭṭhi hutvā uḷārāya issariyasampattiyā ṭhito ekadivasaṃ satthāraṃ satasahassakhīṇāsavaparivutaṃ mahatiyā <a name="M2.0070"></a> buddhalīḷāya mahantena buddhānubhāvena nagaraṃ pavisantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā añjaliṃ katvā aṭṭhāsi. So pacchābhattaṃ upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā bhagavato santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānaṃ patthetvā mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā ‘‘anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">So tattha yāvajīvaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle sāsane pabbajitvā vattapaṭivattāni pūrento ekassa bhikkhuno cīvaraṃ sibbitvā adāsi. Puna buddhasuññe loke bārāṇasiyaṃ tunnavāyo hutvā ekassa paccekabuddhassa cīvarakoṭiṃ chinnaṃ ghaṭetvā adāsi. Evaṃ tattha tattha puññāni katvā imasmiṃ buddhuppāde avantiraṭṭhe kuraraghare mahāvibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti. <span class="bld">Soṇo</span>tissa nāmaṃ akaṃsu. Koṭiagghanakassa kaṇṇapiḷandhanassa dhāraṇena ‘‘koṭikaṇṇo’’ti vattabbe <span class="bld">kuṭikaṇṇo</span>ti paññāyittha.</p>
- <p class="bodytext">So anukkamena vaḍḍhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapento āyasmante mahākaccāne kulagharaṃ nissāya pavattapabbate viharante tassa santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya taṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahi. So aparabhāge saṃsāre sañjātasaṃvego therassa santike pabbajitvā kicchena kasirena dasavaggaṃ saṅghaṃ sannipātetvā upasampajjitvā katipayakālaṃ therassa santike vasitvā, theraṃ āpucchitvā satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ upagato, satthārā ekagandhakuṭiyaṃ vāsaṃ labhitvā paccūsasamaye ajjhiṭṭho soḷasaaṭṭhakavaggiyānaṃ <a name="P2.0155"></a> ussāraṇena sādhukāraṃ datvā bhāsitāya ‘‘disvā ādīnavaṃ loke’’ti (udā. 46; mahāva. 258) udānagāthāya pariyosāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.26-34) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro <a name="M2.0071"></a> nāma jino, āhutīnaṃ paṭiggaho;</p>
- <p class="gathalast">Vasīsatasahassehi, nagaraṃ pāvisī tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nagaraṃ <a name="V2.0062"></a> pavisantassa, upasantassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Ratanāni pajjotiṃsu, nigghoso āsi tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhassa ānubhāvena, bherī vajjumaghaṭṭitā;</p>
- <p class="gathalast">Sayaṃ vīṇā pavajjanti, buddhassa pavisato puraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhaseṭṭhaṃ namassāmi, padumuttaramahāmuniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāṭihīrañca passitvā, tattha cittaṃ pasādayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthu sampadā;</p>
- <p class="gathalast">Acetanāpi tūriyā, sayameva pavajjare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhasaññāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahatte pana patiṭṭhito attano upajjhāyena ācikkhitaniyāmena paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampadā, dhuvanhānaṃ, cammattharaṇaṃ, guṇaṅguṇūpāhanaṃ, cīvaravippavāsoti pañca vare yācitvā te satthu santikā labhitvā punadeva attano vasitaṭṭhānaṃ gantvā upajjhāyassa tamatthaṃ ārocesi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana <span class="bld">udānaṭṭhakathāyaṃ</span> āgatanayena veditabbo. <span class="bld">Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ</span> (a. ni. aṭṭha. 1.1.206) pana ‘‘upasampanno hutvā attano upajjhāyassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">So aparabhāge vimuttisukhena viharanto attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajāto udānavasena –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upasampadā ca me laddhā, vimutto camhi anāsavo;</p>
- <p class="gathalast">So ca me bhagavā diṭṭho, vihāre ca sahāvasiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahudeva rattiṃ bhagavā, abbhokāsetināmayi;</p>
- <p class="gathalast">Vihārakusalo satthā, vihāraṃ pāvisī tadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Santharitvāna <a name="M2.0072"></a> saṅghāṭiṃ, seyyaṃ kappesi gotamo;</p>
- <p class="gathalast">Sīho selaguhāyaṃva, pahīnabhayabheravo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato kalyāṇavākkaraṇo, sammāsambuddhasāvako;</p>
- <p class="gathalast">Soṇo abhāsi saddhammaṃ, buddhaseṭṭhassa sammukhā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcakkhandhe <a name="V2.0063"></a> pariññāya, bhāvayitvāna añjasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbissatyanāsavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upasampadā ca me laddhā</span>ti yā sā kicchena dasavaggaṃ bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā attanā laddhā upasampadā. Yā ca pana varadānavasena sabbapaccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena satthārā anuññātā upasampadā, tadubhayaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Ca</span>-saddo <a name="P2.0156"></a> samuccayattho, tena itarepi satthu santikā laddhavare saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vimutto camhi anāsavo</span>ti aggamaggena sakalakilesavatthuvimuttiyā vimutto ca amhi. Tato eva kāmāsavādīhi anāsavo amhīti yojanā. <span class="bld">So ca me bhagavā diṭṭho</span>ti yadatthaṃ ahaṃ avantiraṭṭhato sāvatthiṃ gato, so ca bhagavā mayā adiṭṭhapubbo diṭṭho. <span class="bld">Vihāre ca sahāvasi</span>nti na kevalaṃ tassa bhagavato dassanameva mayā laddhaṃ, atha kho vihāre satthu gandhakuṭiyaṃ satthārā kāraṇaṃ sallakkhetvā vāsentena saha avasiṃ. <span class="bld">‘‘Vihāre</span>ti vihārasamīpe’’ti keci.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahudeva ratti</span>nti paṭhamaṃ yāmaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanāvasena kammaṭṭhānasodhanavasena ca, majjhimaṃ yāmaṃ devānaṃ brahmūnañca kaṅkhacchedanavasena bhagavā bahudeva rattiṃ abbhokāse <span class="bld">atināmayi</span> vītināmesi. <span class="bld">Vihārakusalo</span>ti dibbabrahmaāneñjaariyavihāresu kusalo. <span class="bld">Vihāraṃ pāvisī</span>ti ativelaṃ nisajjacaṅkamehi uppannaparissamavinodanatthaṃ gandhakuṭiṃ pāvisi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santharitvāna saṅghāṭiṃ, seyyaṃ kappesī</span>ti catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā sīhaseyyaṃ kappesi. Tenāha ‘‘gotamo sīho selaguhāyaṃva pahīnabhayabheravo’’ti. Tattha <span class="bld">gotamo</span>ti bhagavantaṃ gottena kitteti. <span class="bld">Sīho selaguhāyaṃvā</span>ti selassa pabbatassa guhāyaṃ. Yathā sīho migarājā tejussadatāya pahīnabhayabheravo dakkhiṇena passena <a name="M2.0073"></a> pāde pādaṃ accādhāya seyyaṃ kappesi, evaṃ cittutrāsalomahaṃsanachambhitattahetūnaṃ kilesānaṃ samucchinnattā pahīnabhayabheravo gotamo bhagavā seyyaṃ kappesīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti pacchā, sīhaseyyaṃ kappetvā tato vuṭṭhahitvā ‘‘paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitu’’nti (udā. 46) satthārā ajjhesitoti attho. <span class="bld">Kalyāṇavākkaraṇo</span>ti sundaravacīkaraṇo, lakkhaṇasampannavacanakkamoti attho. <span class="bld">Soṇo abhāsi saddhamma</span>nti soḷasa aṭṭhakavaggiyasuttāni <a name="V2.0064"></a> soṇo kuṭikaṇṇo, <span class="bld">buddhaseṭṭhassa</span> sammāsambuddhassa <span class="bld">sammukhā,</span> paccakkhato abhāsīti thero attānameva paraṃ viya avoca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcakkhandhe pariññāyā</span>ti pañcupādānakkhandhe tīhipi pariññāhi parijānitvā te parijānantoyeva, <span class="bld">añjasaṃ</span> ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayitvā, <span class="bld">paramaṃ santiṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">pappuyya</span> pāpuṇitvā ṭhito <span class="bld">anāsavo</span>. Tato eva idāni <span class="bld">parinibbissati</span> anupādisesanibbānavasena nibbāyissatīti.</p>
- <p class="centered">Soṇakuṭikaṇṇattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Kosiyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span> <a name="P2.0157"></a> <span class="bld">eva garūna</span>ntiādikā āyasmato kosiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto ucchukhaṇḍikaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbatti, <span class="bld">kosiyo</span>tissa gottavasena nāmaṃ akāsi. So viññutaṃ patto āyasmantaṃ dhammasenāpatiṃ abhiṇhaṃ upasaṅkamati, tassa santike dhammaṃ suṇāti. So tena sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.44-49) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nagare <a name="M2.0074"></a> bandhumatiyā, dvārapālo ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ucchukhaṇḍikamādāya buddhaseṭṭhassadāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, vipassissa mahesino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ ucchumadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, ucchukhaṇḍassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā <a name="V2.0065"></a> jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā garuvāsaṃ sappurisūpanissayañca pasaṃsanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para370"></a><span class="paranum">370</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ve garūnaṃ vacanaññu dhīro, vase ca tamhi janayetha pemaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So bhattimā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para371"></a><span class="paranum">371</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ āpadā uppatitā uḷārā, nakkhambhayante paṭisaṅkhayantaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So thāmavā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para372"></a><span class="paranum">372</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ve samuddova ṭhito anejo, gambhīrapañño nipuṇatthadassī;</p>
- <p class="gathalast">Asaṃhāriyo nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para373"></a><span class="paranum">373</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto dhammadharo ca hoti, dhammassa hoti anudhammacārī;</p>
- <p class="gathalast">So tādiso nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atthañca <a name="M2.0075"></a> yo jānāti bhāsitassa,</p>
- <p class="gatha2">Atthañca ñatvāna tathā karoti;</p>
- <p class="gatha3">Atthantaro nāma sa hoti paṇḍito,</p>
- <p class="gathalast">Ñatvā ca dhammesu visesi assā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā pañca gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="P2.0158"></a> <span class="bld">yo</span>ti khattiyādīsu catūsu parisāsu yo koci. <span class="bld">Ve</span>ti byattaṃ. <span class="bld">Garūna</span>nti sīlādigaruguṇayuttānaṃ paṇḍitānaṃ. <span class="bld">Vacanaññū</span>ti tesaṃ anusāsanīvacanaṃ jānanto, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno paṭipajjitvā ca tassa phalaṃ jānantoti attho. <span class="bld">Dhīro</span>ti dhitisampanno. <span class="bld">Vase ca tamhi janayetha pema</span>nti tasmiṃ garūnaṃ vacane ovāde vaseyya yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjeyya, paṭipajjitvā ‘‘iminā vatāhaṃ ovādena imaṃ jātiādidukkhaṃ vītivatto’’ti tattha janayetha pemaṃ gāravaṃ uppādeyya. Idañhi dvayaṃ ‘‘garūnaṃ vacanaññu dhīro’’ti padadvayena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. <span class="bld">So</span>ti yo garūnaṃ vacanaññū dhīro, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā tattha <span class="bld">bhattimā</span> ca nāma hoti, jīvitahetupi tassa anatikkamanato <span class="bld">paṇḍito</span> ca nāma hoti. <span class="bld">Ñatvā ca dhammesu visesi assā</span>ti tathā paṭipajjanto ca tāya eva paṭipattiyā catunnaṃ ariyasaccānaṃ jānanahetu <a name="V2.0066"></a> lokiyalokuttaradhammesu vijjāttayādivasena ‘‘tevijjo, chaḷabhiñño, paṭisambhidāpatto’’ti visesi visesavā siyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti yaṃ puggalaṃ paṭipattiyā antarāyakaraṇato <span class="bld">‘‘āpadā’’</span>ti laddhavohārā sotuṇhakhuppipāsādipākaṭaparissayā ceva rāgādipaṭicchannaparissayā ca <span class="bld">uppatitā</span> uppannā, <span class="bld">uḷārā</span> balavantopi <span class="bld">nakkhambhayante</span> na kiñci cālenti. Kasmā? <span class="bld">Paṭisaṅkhayanta</span>nti paṭisaṅkhāyamānaṃ paṭisaṅkhānabale ṭhitanti attho. <span class="bld">So</span>ti yo daḷhatarāhi āpadāhipi akkhambhanīyo, so <span class="bld">thāmavā</span> dhitimā daḷhaparakkamo nāma hoti. Anavasesasaṃkilesapakkhassa abhibhavanakapaññābalasamaṅgitāya <span class="bld">paṇḍito</span> ca nāma hoti. Tathābhūto ca <span class="bld">ñatvā ca dhammesu visesi assā</span>ti taṃ vuttatthameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samuddova</span> <a name="M2.0076"></a> <span class="bld">ṭhito</span>ti samuddo viya ṭhitasabhāvo. Yathā hi caturāsītiyojanasahassagambhīre sinerupādasamīpe mahāsamuddo aṭṭhahipi disāhi uṭṭhitehi pakativātehi aniñjanato <span class="bld">ṭhito anejo</span> gambhīro ca, evaṃ kilesavātehi titthiyavādavātehi ca akampanīyato <span class="bld">ṭhito anejo</span>. Gambhīrassa anupacitañāṇasambhārehi aladdhagādhassa nipuṇassa sukhumassa paṭiccasamuppādādiatthassa paṭivijjhanena <span class="bld">gambhīrapañño nipuṇatthadassī. Asaṃhāriyo nāma ca hoti paṇḍito</span> so tādiso puggalo kilesehi devaputtamārādīsu vā kenaci asaṃhāriyatāya asaṃhāriyo nāma hoti, yathāvuttena atthena <span class="bld">paṇḍito</span> ca nāma hoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussuto</span>ti pariyattibāhusaccavasena bahussuto, suttageyyādi bahuṃ sutaṃ etassāti bahussuto. Tameva dhammaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantameva dhāretīti <span class="bld">dhammadharo</span> <a name="P2.0159"></a> ca hoti. <span class="bld">Dhammassa hoti anudhammacārī</span>ti yathāsutassa yathāpariyattassa dhammassa atthamaññāya dhammamaññāya navalokuttaradhammassa anurūpaṃ dhammaṃ pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ catupārisuddhisīladhutaṅgaasubhakammaṭṭhānādibhedaṃ carati paṭipajjatīti anudhammacārī hoti, ‘‘ajja ajjevā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhanto vicarati. <span class="bld">So tādiso nāma ca hoti paṇḍito</span>ti yo puggalo yaṃ garuṃ nissāya bahussuto dhammadharo dhammassa ca anudhammacārī hoti. So ca <span class="bld">tādiso</span> tena garunā sadiso paṇḍito nāma hoti paṭipattiyā sadisabhāvato. Tathābhūto pana so <span class="bld">ñatvā ca dhammesu visesi assa,</span> taṃ vuttatthaṃva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthañca yo jānāti bhāsitassā</span>ti yo puggalo sammāsambuddhena bhāsitassa pariyattidhammassa <a name="V2.0067"></a> atthaṃ jānāti. Jānanto pana ‘‘idha sīlaṃ vuttaṃ, idha samādhi, idha paññā’’ti tattha tattha yathāvuttaṃ <span class="bld">atthañca ñatvāna tathā karoti</span> yathā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipajjati. <span class="bld">Atthantaro nāma sa hoti paṇḍito</span>ti so evarūpo puggalo atthantaro atthakāraṇā sīlādiatthajānanamattameva upanissayaṃ katvā paṇḍito hoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M2.0077"></a> ca paṭhamagāthāya ‘‘yo ve garūna’’ntiādinā saddhūpanissayo visesabhāvo vutto, dutiyagāthāya ‘‘yaṃ āpadā’’ti ādinā vīriyūpanissayo, tatiyagāthāya ‘‘yo ve samuddova ṭhito’’tiādinā samādhūpanissayo, catutthagāthāya ‘‘bahussuto’’tiādinā satūpanissayo, pañcamagāthāya ‘‘atthañca yo jānātī’’tiādinā paññūpanissayo visesabhāvo vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Kosiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pañcakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">6. Chakkanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Uruvelakassapattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Chakkanipāte <a name="M2.0078"></a><a name="V2.0068"></a> <span class="bld">disvāna pāṭihīrānī</span>tiādikā āyasmato uruvelakassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā, vayappatto satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ mahāparisānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā mahādānaṃ datvā paṇidhānamakāsi. Bhagavā cassa anantarāyataṃ disvā, ‘‘anāgate gotamabuddhassa sāsane mahāparisānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">So <a name="P2.0160"></a> tattha yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto ito dvānavutikappamatthake phussassa bhagavato vemātikakaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti. Aññepissa dve kaniṭṭhabhātaro ahesuṃ. Te tayopi buddhappamukhaṃ saṅghaṃ paramāya pūjāya pūjetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato nibbattito puretarameva bārāṇasiyaṃ brāhmaṇakule bhātaro hutvā, anukkamena nibbattā gottavasena tayopi kassapā eva nāma jātā. Te vayappattā tayo vede uggaṇhiṃsu. Tesaṃ jeṭṭhabhātikassa pañca māṇavakasatāni parivāro, majjhimassa tīṇi, kaniṭṭhassa dve. Te attano ganthe sāraṃ olokentā diṭṭhadhammikameva atthaṃ disvā pabbajjaṃ rocesuṃ. Tesu jeṭṭhabhātā attano parivārena saddhiṃ uruvelaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā <span class="bld">uruvelakassapo</span> nāma jāto mahāgaṅgānadīvaṅke pabbajito <span class="bld">nadīkassapo</span> nāma jāto, gayāsīse pabbajito <span class="bld">gayākassapo</span> nāma jāto.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tesu isipabbajjaṃ pabbajitvā tattha tattha vasantesu bahūnaṃ divasānaṃ accayena amhākaṃ bodhisatto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, paṭividdhasabbaññutaññāṇo anukkamena dhammacakkaṃ pavattetvā, pañcavaggiyatthere arahatte patiṭṭhāpetvā yasappamukhe pañcapaññāsa sahāyake vinetvā saṭṭhi arahante ‘‘caratha, bhikkhave, cārika’’nti vissajjetvā, bhaddavaggiye vinetvā uruvelakassapassa <a name="V2.0069"></a> vasanaṭṭhānaṃ gantvā vasanatthāya agyāgāraṃ pavisitvā<a name="M2.0079"></a>, tattha katanāgadamanaṃ ādiṃ katvā aḍḍhuḍḍhasahassehi pāṭihāriyehi uruvelakassapaṃ saparisaṃ vinetvā pabbājesi. Tassa pabbajitabhāvaṃ ñatvā itarepi dve bhātaro saparisā āgantvā satthu santike pabbajiṃsu. Sabbeva ehibhikkhū iddhimayapattacīvaradharā ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Satthā taṃ samaṇasahassaṃ ādāya gayāsīsaṃ gantvā piṭṭhipāsāṇe nisinno <span class="bld">ādittapariyāyadesanāya</span> sabbe arahatte patiṭṭhāpesi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.54.251-295) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbalokavidū muni;</p>
- <p class="gathalast">Ito satasahassamhi, kappe uppajji cakkhumā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ovādako viññāpako, tārako sabbapāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Desanākusalo buddho, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anukampako kāruṇiko, hitesī sabbapāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sampatte titthiye sabbe, pañcasīle patiṭṭhapi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ nirākulaṃ āsi, suññataṃ titthiyehi ca;</p>
- <p class="gathalast">Vicittaṃ arahantehi, vasībhūtehi tādibhi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ratanānaṭṭhapaññāsaṃ, uggato so mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Kañcanagghiyasaṅkāso, bāttiṃsavaralakkhaṇo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
- <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyā, brāhmaṇo sādhusammato;</p>
- <p class="gathalast">Upecca lokapajjotaṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā mahāparisatiṃ, mahāparisasāvakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhapentaṃ etadaggamhi, sutvāna mudito ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahatā parivārena, nimantetvā mahājinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Brāhmaṇānaṃ sahassena, sahadānamadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahādānaṃ daditvāna, abhivādiya nāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, idaṃ vacanamabraviṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tayi <a name="M2.0080"></a> saddhāya me vīra, adhikāraguṇena ca;</p>
- <p class="gathalast">Parisā mahatī hotu, nibbattassa tahiṃ tahiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā <a name="V2.0070"></a> avoca parisaṃ, gajagajjitasussaro;</p>
- <p class="gathalast">Karavīkaruto satthā, etaṃ passatha brāhmaṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hemavaṇṇaṃ mahābāhuṃ, kamalānanalocanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Udaggatanujaṃ haṭṭhaṃ, saddhavantaṃ guṇe mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Esa patthayate ṭhānaṃ, sīhaghosassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Kassapo nāma gottena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ito dvenavute kappe, ahu satthā anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Anūpamo asadiso, phusso lokagganāyako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So ca sabbaṃ tamaṃ hantvā, vijaṭetvā mahājaṭaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vassate amataṃ vuṭṭhiṃ, tappayanto sadevakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā hi bārāṇasiyaṃ, rājāpaccā ahumhase;</p>
- <p class="gathalast">Bhātaromha tayo sabbe, saṃvisaṭṭhāva rājino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vīraṅgarūpā balino, saṅgāme aparājitā;</p>
- <p class="gathalast">Tadā kupitapaccanto, amhe āha mahīpati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etha gantvāna paccantaṃ, sodhetvā aṭṭavībalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Khemaṃ vijiritaṃ katvā, puna dethāti bhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato <a name="V2.0071"></a> mayaṃ avocumha, yadi deyyāsi nāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhānāya amhākaṃ, sādhayissāma vo tato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato mayaṃ laddhavarā, bhūmipālena pesitā;</p>
- <p class="gathalast">Nikkhittasatthaṃ paccantaṃ, katvā punarupecca taṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yācitvā <a name="M2.0081"></a> satthupaṭṭhānaṃ, rājānaṃ lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Munivīraṃ labhitvāna, yāvajīvaṃ yajimha taṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahagghāni ca vatthāni, paṇītāni rasāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Senāsanāni rammāni, bhesajjāni hitāni ca.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Datvā sasaṅghamunino, dhammenuppāditāni no;</p>
- <p class="gathalast">Sīlavanto kāruṇikā, bhāvanāyuttamānasā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddhā paricaritvāna, mettacittena nāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbute tamhi lokagge, pūjaṃ katvā yathābalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato cutā santusitaṃ, gatā tattha mahāsukhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anubhūtā mayaṃ sabbe, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Māyākāro yathā raṅge, dassesi vikatiṃ bahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tathā bhave bhamantohaṃ, videhādhipatī ahuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Guṇācelassa vākyena, micchādiṭṭhigatāsayo;</p>
- <p class="gathalast">Narakaṃ maggamārūḷho, rucāya mama dhītuyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ovādaṃ nādiyitvāna, brahmunā nāradenahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bahudhā saṃsito santo, diṭṭhiṃ hitvāna pāpikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pūrayitvā visesena, dasa kammapathānihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Hitvāna dehamagamiṃ, saggaṃ sabhavanaṃ yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime bhave sampatte, brahmabandhu ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bārāṇasiyaṃ phītāyaṃ, jāto vippamahākule.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Maccubyādhijarābhīto, ogāhetvā mahāvanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānaṃ padamesanto, jaṭilesu paribbajiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā dve bhātaro mayhaṃ, pabbajiṃsu mayā saha;</p>
- <p class="gathalast">Uruvelāyaṃ māpetvā, assamaṃ nivasiṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kassapo nāma gottena, uruvelanivāsiko;</p>
- <p class="gathalast">Tato me āsi paññatti, uruvelakassapo iti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nadīsakāse <a name="M2.0082"></a> bhātā me, nadīkassapasavhayo;</p>
- <p class="gathalast">Āsī sakāsanāmena, gayāyaṃ gayākassapo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dve satāni kaniṭṭhassa, tīṇi, majjhassa bhātuno;</p>
- <p class="gathalast">Mama pañca satānūnā, sissā sabbe mamānugā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā upecca maṃ buddho, katvāna vividhāni me;</p>
- <p class="gathalast">Pāṭihīrāni lokaggo, vinesi narasārathi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassaparivārena, ahosiṃ ehibhikkhuko;</p>
- <p class="gathalast">Teheva saha sabbehi, arahattamapāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Te cevaññe ca bahavo, sissā maṃ parivārayuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhāsituñca samatthohaṃ, tato maṃ isisattamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahāparisabhāvasmiṃ, etadagge ṭhapesi maṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aho buddhe kataṃ kāraṃ, saphalaṃ me ajāyatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā sīhanādaṃ nadanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disvāna <a name="V2.0072"></a> pāṭihīrāni, gotamassa yasassino;</p>
- <p class="gathalast">Na tāvāhaṃ paṇipatiṃ, issāmānena vañcito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mama saṅkappamaññāya, codesi narasārathi;</p>
- <p class="gathalast">Tato me āsi saṃvego, abbhuto lomahaṃsano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbe <a name="P2.0161"></a> jaṭilabhūtassa, yā me siddhi parittikā;</p>
- <p class="gathalast">Tāhaṃ tadā nirākatvā, pabbajiṃ jinasāsane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para378"></a><span class="paranum">378</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbe yaññena santuṭṭho, kāmadhātupurakkhato;</p>
- <p class="gathalast">Pacchā rāgañca dosañca, mohañcāpi samūhaniṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Iddhimā paracittaññū, dibbasotañca pāpuṇiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa <a name="M2.0083"></a> catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā cha gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">disvāna pāṭihīrānī</span>ti nāgarājadamanādīni aḍḍhuḍḍhasahassāni pāṭihāriyāni disvā. ‘‘Pāṭihīraṃ, pāṭiheraṃ, pāṭihāriya’’nti hi atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ. <span class="bld">Yasassino’’</span>ti ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā sadevake loke yathābhuccaṃ patthaṭakittisaddassa. <span class="bld">Na tāvāhaṃ paṇipati</span>nti yāva maṃ bhagavā ‘‘neva kho tvaṃ, kassapa, arahā, nāpi arahattamaggaṃ samāpanno, sāpi te paṭipadā natthi, yāya tvaṃ arahā vā assa, arahattamaggaṃ vā samāpanno’’ti na tajjesi, tāva ahaṃ na paṇipātanaṃ akāsiṃ. Kiṃkāraṇā? <span class="bld">Issāmānena vañcito,</span> ‘‘imassa mayi sāvakattaṃ upagate mama lābhasakkāro parihāyissati, imassa eva vaḍḍhissatī’’ti evaṃ parasampattiasahanalakkhaṇāya issāya ceva, ‘‘ahaṃ gaṇapāmokkho bahujanasammato’’ti evaṃ abbhunnatilakkhaṇena mānena ca vañcito, palambhito hutvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mama saṅkappamaññāyā</span>ti mayhaṃ micchāsaṅkappaṃ jānitvā, yaṃ yaṃ bhagavā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dasseti, taṃ taṃ disvā ‘‘mahiddhiko kho mahāsamaṇo mahānubhāvo’’ti cintetvāpi ‘‘na tveva kho arahā yathā aha’’nti evaṃ pavattaṃ micchāvitakkaṃ jānantopi ñāṇaparipākaṃ āgamento ajjhupekkhitvā pacchā nerañjarāya majjhe samantato udakaṃ ussāretvā reṇuhatāya bhūmiyā caṅkamitvā tena ābhatanāvāya ṭhito tadāpi ‘‘mahiddhiko’’tiādikaṃ cintetvā puna ‘‘na tveva kho arahā yathā aha’’nti pavattitaṃ micchāsaṅkappaṃ ñatvāti attho. <span class="bld">Codesi narasārathī</span>ti tadā me <a name="V2.0073"></a> ñāṇaparipākaṃ ñatvā ‘‘neva kho tvaṃ arahā’’tiādinā purisadammasārathi satthā maṃ codesi niggaṇhi. <span class="bld">Tato me āsi saṃvego, abbhuto lomahaṃsano</span>ti tato yathāvuttacodanāhetu ettakaṃ kālaṃ abhūtapubbatāya <span class="bld">abbhuto</span> lomahaṃsanavasena pavattiyā <span class="bld">lomahaṃsano</span> ‘‘anarahāva samāno ‘arahā’ti <a name="M2.0084"></a> maññi’’nti <span class="bld">saṃvego</span> sahottappo ñāṇuppādo mayhaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jaṭilabhūtassā</span>ti <a name="P2.0162"></a> tāpasabhūtassa. <span class="bld">Siddhī</span>ti lābhasakkārasamiddhi. <span class="bld">Parittikā</span>ti appamattikā. <span class="bld">Tāha</span>nti taṃ ahaṃ. <span class="bld">Tadā</span>ti bhagavato codanāya saṃveguppattikāle. <span class="bld">Nirākatvā</span>ti apanetvā chaḍḍetvā, anapekkho hutvāti attho. <span class="bld">‘‘Iddhī</span>ti bhāvanāmayaiddhī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ tadā tassa ajhānalābhībhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāmadhātupurakkhato’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaññena santuṭṭho</span>ti ‘‘yaññaṃ yajitvā saggasukhaṃ anubhavissāmi, alamettāvatā’’ti yaññayajanena santuṭṭho niṭṭhitakiccasaññī. <span class="bld">Kāmadhātupurakkhato</span>ti kāmasugatiṃ ārabbha uppannataṇho yaññayajanena kāmalokaṃ purakkhatvā ṭhito. So ce yañño pāṇātipātapaṭisaṃyutto hoti, na tena sugatiṃ sakkā laddhuṃ. Na hi akusalassa iṭṭho kanto vipāko nibbattati. Yā pana tattha dānādikusalacetanā, tāya sati paccayasamavāye sugatiṃ gaccheyya. <span class="bld">Pacchā</span>ti tāpasapabbajjāto pacchā satthu ovādena tāpasaladdhiṃ pahāya catusaccakammaṭṭhānānuyogakāle. <span class="bld">Samūhani</span>nti vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā rāgañca dosañca mohañca anavasesato samugghātesiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā panāyaṃ thero ariyamaggena rāgādayo samūhanantoyeva chaḷabhiñño ahosi, tasmā taṃ attano chaḷabhiññabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘pubbenivāsaṃ jānāmī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pubbenivāsaṃ jānāmī</span>ti attano paresañca pubbenivāsaṃ atītāsu jātīsu nibbattakkhandhe khandhapaṭibaddhe ca pubbenivāsañāṇena hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato jānāmi bujjhāmi. <span class="bld">Dibbacakkhu visodhita</span>nti dibbacakkhuñāṇaṃ visodhitaṃ, pakaticakkhunā āpāthagataṃ pakatirūpaṃ viya dibbaṃ mānusampi dūraṃ tiroṭṭhitaṃ atisukhumañca rūpaṃ vibhāvetuṃ samatthañāṇaṃ bhāvanāya mayā visuddhaṃ katvā paṭiladdhanti attho. <span class="bld">Iddhimā</span>ti adhiṭṭhāniddhivikubbaniddhiādīhi iddhīhi iddhimā, iddhividhañāṇalābhīti attho. Sarāgādibhedassa paresaṃ cittassa jānanato <span class="bld">paracittaññū,</span> cetopariyañāṇalābhīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dibbasotañca pāpuṇi</span>nti dibbasotañāṇañca paṭilabhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="M2.0085"></a> <span class="bld">me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo</span>ti yo sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayabhūto khayena <a name="V2.0074"></a> vā laddhabbo, so sadattho paramattho ca mayā ariyamaggādhigamena adhigatoti. Evametāya gāthāya therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Uruvelakassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Tekicchakārittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atihitā</span> <a name="P2.0163"></a> <span class="bld">vīhī</span>tiādikā āyasmato tekicchakārittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā vejjasatthe nipphattiṃ gato. Vipassissa bhagavato upaṭṭhākaṃ asokaṃ nāma theraṃ byādhitaṃ arogamakāsi, aññesañca sattānaṃ rogābhibhūtānaṃ anukampāya bhesajjaṃ saṃvidahi.</p>
- <p class="bodytext">So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde subuddhassa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti. Tassa tikicchakehi gabbhakāle parissayaṃ apaharitvā paripālitatāya <span class="bld">tekicchakārī</span>ti nāmaṃ akaṃsu. So attano kulānurūpāni vijjāṭṭhānāni sippāni ca sikkhanto vaḍḍhati. Tadā cāṇakko subuddhassa paññāveyyattiyaṃ kiriyāsu upāyakosallañca disvā, ‘‘ayaṃ imasmiṃ rājakule patiṭṭhaṃ labhanto maṃ abhibhaveyyā’’ti issāpakato raññā candaguttena taṃ bandhanāgāre khipāpesi. Tekicchakārī pitu bandhanāgārappavesanaṃ sutvā bhīto palāyitvā sāṇavāsittherassa santikaṃ gantvā attano saṃvegakāraṇaṃ therassa kathetvā pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā abbhokāsiko nesajjiko ca hutvā viharati, sītuṇhaṃ agaṇento <a name="M2.0086"></a> samaṇadhammameva karoti, visesato brahmavihārabhāvanamanuyuñjati. Taṃ disvā māro pāpimā ‘‘na imassa mama visayaṃ atikkamituṃ dassāmī’’ti vikkhepaṃ kātukāmo sassānaṃ nipphattikāle khettagopakavaṇṇena therassa santikaṃ gantvā taṃ nippaṇḍento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para381"></a><span class="paranum">381</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atihitā vīhi, khalagatā sālī;</p>
- <p class="gathalast">Na ca labhe piṇḍaṃ, kathamahaṃ kassa’’nti. – āha; Taṃ sutvā thero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddhamappameyyaṃ <a name="V2.0075"></a> anussara pasanno, pītiyā phuṭasarīro hohisi satatamudaggo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para383"></a><span class="paranum">383</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammamappameyyaṃ <a name="P2.0164"></a>…pe… satatamudaggo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṅghamappameyyaṃ…pe… satatamudaggo’’ti. – āha; Taṃ sutvā māro –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para385"></a><span class="paranum">385</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abbhokāse viharasi, sītā hemantikā imā ratyo;</p>
- <p class="gathalast">Mā sītena pareto vihaññittho, pavisa tvaṃ vihāraṃ phusitaggaḷa’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Āha. Atha thero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para386"></a><span class="paranum">386</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Phusissaṃ catasso appamaññāyo, tāhi ca sukhito viharissaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nāhaṃ sītena vihaññissaṃ, aniñjito viharanto’’ti. – āha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">atihitā vīhī</span>ti vīhayo koṭṭhāgāraṃ atinetvā ṭhapitā, tattha paṭisāmitā khalato vā gharaṃ upanītāti attho. Vīhiggahaṇena cettha itarampi dhaññaṃ saṅgaṇhāti. Sālī pana yebhuyyena vīhito <a name="M2.0087"></a> pacchā paccantīti āha. <span class="bld">Khalagatā sālī</span>ti khalaṃ dhaññakaraṇaṭṭhānaṃ gatā, tattha rāsivasena maddanacāvanādivasena ṭhitāti attho. Padhānadhaññabhāvadassanatthañcettha sālīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ, ubhayenapi gāme, gāmato bahi ca dhaññaṃ paripuṇṇaṃ ṭhitanti dasseti. <span class="bld">Na ca labhe piṇḍa</span>nti evaṃ sulabhadhaññe subhikkhakāle ahaṃ piṇḍamattampi na labhāmi. Idāni <span class="bld">kathamahaṃ kassa</span>nti ahaṃ kathaṃ karissāmi, kathaṃ jīvissāmīti parihāsakeḷiṃ akāsi.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ sutvā thero ‘‘ayaṃ varāko attanā attano pavattiṃ mayhaṃ pakāsesi, mayā pana attanāva attā ovaditabbo, na mayā kiñci kathetabba’’nti vatthuttayānussatiyaṃ attānaṃ niyojento <span class="bld">‘‘buddhamappameyya’’</span>ntiādinā tisso gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">buddhamappameyyaṃ anussara pasanno</span>ti savāsanāya avijjāniddāya accantavigamena, buddhiyā ca vikasitabhāvena buddhaṃ bhagavantaṃ pamāṇakarānaṃ rāgādikilesānaṃ abhāvā aparimāṇaguṇasamaṅgitāya appameyyapuññakkhettatāya ca appameyyaṃ. Okappanalakkhaṇena abhippasādena pasanno, pasannamānaso ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997) anussara anu anu buddhārammaṇaṃ satiṃ pavattehi, pītiyā phuṭasarīro hohisi. <span class="bld">Satatamudaggo</span>ti anussarantova pharaṇalakkhaṇāya pītiyā satataṃ sabbadā phuṭasarīro pītisamuṭṭhānapaṇītarūpehi ajjhotthaṭasarīro ubbegapītiyā <a name="P2.0165"></a> udaggo kāyaṃ udaggaṃ katvā ākāsaṃ laṅghituṃ samattho ca bhaveyyāsi, buddhānussatiyā buddhārammaṇaṃ uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedeyyāsi. Yato sītuṇhehi viya jighacchāpipāsāhipi anabhibhūto hohisīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamma</span>nti <a name="V2.0076"></a> ariyaṃ lokuttaradhammaṃ. <span class="bld">Saṅgha</span>nti ariyaṃ paramatthasaṅghaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. <span class="bld">Anussarā</span>ti panettha ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā dhammaṃ, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅghaṃ anussarāti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ therena ratanattayaguṇānussaraṇe niyojanavasena attani ovadite puna māro vivekavāsato naṃ vivecetukāmo hitesībhāvaṃ <a name="M2.0088"></a> viya dassento <span class="bld">‘‘abbhokāse viharasī’’</span>ti pañcamaṃ gāthamāha. Tassattho – tvaṃ, bhikkhu, <span class="bld">abbhokāse</span> kenaci apaṭicchanne vivaṭaṅgaṇe <span class="bld">viharasi</span> iriyāpathe kappesi. <span class="bld">Hemantikā</span> himapātasamaye pariyāpannā imā sītā rattiyo vattanti. Tasmā sītena <span class="bld">pareto</span> abhibhūto hutvā <span class="bld">mā vihaññittho</span> vighātaṃ mā āpajji mā kilami. <span class="bld">Phusitaggaḷaṃ</span> pihitakavāṭaṃ senāsanaṃ pavisa, evaṃ te sukhavihāro bhavissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ sutvā thero ‘‘na mayhaṃ senāsanapariyesanāya payojanaṃ, etthevāhaṃ sukhavihārī’’ti dassento <span class="bld">‘‘phusissa’’</span>ntiādinā chaṭṭhaṃ gāthamāha. Tattha <span class="bld">phusissaṃ catasso appamaññāyo</span>ti appamāṇagocaratāya ‘‘appamaññā’’ti laddhavohāre cattāro brahmavihāre phusissaṃ phusissāmi, kālena kālaṃ samāpajjissāmi. <span class="bld">Tāhi ca sukhito viharissa</span>nti tāhi appamaññāhi sukhito sañjātasukho hutvā viharissaṃ cattāropi iriyāpathe kappessāmīti. Tena mayhaṃ sabbakāle sukhameva, na dukkhaṃ. <span class="bld">Yato nāhaṃ sītena vihaññissaṃ</span> antaraṭṭhakepi himapātasamaye ahaṃ sītena na kilamissāmi, tasmā <span class="bld">aniñjito viharanto</span> cittassa iñjitakāraṇānaṃ byāpādādīnaṃ suppahīnattā paccayuppanniñjanāya ca abhāvato samāpattisukheneva sukhito viharissāmīti. Evaṃ thero imaṃ gāthaṃ vadantoyeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.18.39-44) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nagare bandhumatiyā, vejjo āsiṃ susikkhito;</p>
- <p class="gathalast">Āturānaṃ sadukkhānaṃ, mahājanasukhāvaho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Byādhitaṃ samaṇaṃ disvā, sīlavantaṃ mahājutiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, bhesajjamadadiṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Arogo āsi teneva, samaṇo saṃvutindriyo;</p>
- <p class="gathalast">Asoko nāma nāmena, upaṭṭhāko vipassino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ osadhamadāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, bhesajjassa idaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ito <a name="M2.0089"></a> ca aṭṭhame kappe, sabbosadhasanāmako;</p>
- <p class="gathalast">Sattaratanasampanno, cakkavattī mahapphalo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā <a name="V2.0077"></a> jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca bindusārarañño kāle imassa therassa uppannattā tatiyasaṅgītiyaṃ imā gāthā saṅgītāti veditabbā.</p>
- <p class="centered">Tekicchakārittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Mahānāgattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa sabrahmacārīsū</span>tiādikā āyasmato mahānāgattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle <a name="P2.0166"></a> kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ kakusandhaṃ bhagavantaṃ araññaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle jhānasukhena nisinnaṃ disvā pasannamānaso tassa dāḷimaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sākete madhuvāseṭṭhassa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, <span class="bld">mahānāgo</span>tissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto bhagavati sākete añjanavane viharante āyasmato gavampatittherassa pāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho therasseva santike pabbajitvā tassovāde ṭhatvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.45.1-7) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kakusandho mahāvīro, sabbadhammāna pāragū;</p>
- <p class="gathalast">Gaṇamhā vūpakaṭṭho so, agamāsi vanantaraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bījamiñjaṃ gahetvāna, latāya āvuṇiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhagavā tamhi samaye, jhāyate pabbatantare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disvānahaṃ devadevaṃ, vippasannena cetasā;</p>
- <p class="gathalast">Dakkhiṇeyyassa vīrassa, bījamiñjamadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imasmiṃyeva <a name="M2.0090"></a> kappamhi, yaṃ miñjamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, bījamiñjassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena viharanto thero chabbaggiye bhikkhū sabrahmacārīsu gāravaṃ akatvā viharante disvā tesaṃ ovādadānavasena –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa <a name="V2.0078"></a> sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Parihāyati saddhammā, maccho appodake yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para388"></a><span class="paranum">388</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Ārakā hoti nibbānā, dhammarājassa sāsane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Na vihāyati saddhammā, maccho bavhodake yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">So virūhati saddhamme, khette bījaṃva bhaddakaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo upalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Santike hoti nibbānaṃ, dhammarājassa sāsane’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā cha gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabrahmacārīsū</span>ti samānaṃ brahmaṃ sīlādidhammaṃ carantīti sabrahmacārino, sīladiṭṭhisāmaññagatā sahadhammikā, tesu. <span class="bld">Gāravo</span>ti garubhāvo sīlādiguṇanimittaṃ garukaraṇaṃ. <span class="bld">Nūpalabbhatī</span>ti na vijjati na pavattati, na upatiṭṭhatīti attho. <span class="bld">Nibbānā</span>ti kilesānaṃ nibbāpanato kilesakkhayāti attho. <span class="bld">Dhammarājassā</span>ti satthuno. Satthā hi sadevakaṃ lokaṃ yathārahaṃ lokiyalokuttarena dhammena rañjeti tosetīti <span class="bld">dhammarājā</span>. Ettha ca ‘‘dhammarājassa sāsane’’ti iminā nibbānaṃ nāma dhammarājasseva sāsane<a name="P2.0167"></a>, na aññattha. Tattha yo sabrahmacārīsu <a name="M2.0091"></a> gāravarahito, so yathā nibbānā ārakā hoti, tathā dhammarājassa sāsanatopi ārakā hotīti dasseti. <span class="bld">Bavhodake</span>ti bahuudake. <span class="bld">Santike hoti nibbāna</span>nti nibbānaṃ tassa santike samīpe eva hoti. Sesaṃ vuttanayameva. Imā eva ca therassa aññābyākaraṇagāthā ahesuṃ.</p>
- <p class="centered">Mahānāgattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Kullattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kullo sivathika</span>ntiādikā āyasmato kullattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu <a name="V2.0079"></a> katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kuṭumbiyakule nibbattitvā <span class="bld">kullo</span>ti laddhanāmo viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So ca rāgacaritattā tibbarāgajātiko hoti. Tenassa abhikkhaṇaṃ kilesā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Athassa satthā cittācāraṃ ñatvā asubhakammaṭṭhānaṃ datvā, ‘‘kulla, tayā abhiṇhaṃ susāne cārikā caritabbā’’ti āha. So susānaṃ pavisitvā uddhumātakādīni tāni tāni asubhāni disvā taṃ muhuttaṃ asubhamanasikāraṃ uppādetvā susānato nikkhantamattova kāmarāgena abhibhuyyati. Puna bhagavā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā ekadivasaṃ tassa susānaṭṭhānaṃ gatakāle ekaṃ taruṇitthirūpaṃ adhunā mataṃ avinaṭṭhacchaviṃ nimminitvā dasseti. Tassa taṃ diṭṭhamattassa jīvamānavisabhāgavatthusmiṃ viya sahasā rāgo uppajjati. Atha naṃ satthā tassa pekkhantasseva navahi vaṇamukhehi paggharamānāsuciṃ kimikulākulaṃ ativiya bībhacchaṃ duggandhaṃ jegucchaṃ paṭikkūlaṃ katvā dassesi. So taṃ pekkhanto virattacitto hutvā aṭṭhāsi. Athassa bhagavā obhāsaṃ pharitvā satiṃ janento –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa kulla samussayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhinandita’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Āha<a name="M2.0092"></a>. Taṃ sutvā thero sammadeva sarīrasabhāvaṃ upadhārento asubhasaññaṃ paṭilabhitvā tattha paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇitvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kullo <a name="P2.0168"></a> sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para394"></a><span class="paranum">394</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āturaṃ…pe… bālānaṃ abhinanditaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanapattiyā;</p>
- <p class="gathalast">Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, tucchaṃ santarabāhiraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para396"></a><span class="paranum">396</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para397"></a><span class="paranum">397</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā;</p>
- <p class="gathalast">Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcaṅgikena turiyena, na ratī hoti tādisī;</p>
- <p class="gathalast">Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Udānavasena imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0080"></a> <span class="bld">kullo</span>ti attānameva thero paraṃ viya katvā vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ātura</span>nti nānappakārehi dukkhehi abhiṇhaṃ paṭipīḷitaṃ. <span class="bld">Asuci</span>nti sucirahitaṃ jegucchaṃ paṭikkūlaṃ. <span class="bld">Pūti</span>nti duggandhaṃ. <span class="bld">Passā</span>ti sabhāvato olokehi. <span class="bld">Kullā</span>ti ovādakāle bhagavā theraṃ ālapati. Udānakāle pana thero sayameva attānaṃ vadati. <span class="bld">Samussaya</span>nti sarīraṃ. <span class="bld">Uggharanta</span>nti uddhaṃ vaṇamukhehi asuciṃ savantaṃ. <span class="bld">Paggharanta</span>nti adho vaṇamukhehi samantato ca asuciṃ savantaṃ. <span class="bld">Bālānaṃ abhinandita</span>nti bālehi andhaputhujjanehi diṭṭhitaṇhābhinandanāhi ‘‘ahaṃ mama’’nti abhinivissa nanditaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammādāsa</span>nti dhammamayaṃ ādāsaṃ. Yathā hi sattā adāsena attano mukhe kāye vā guṇadose passanti, evaṃ yogāvacaro yena attabhāve <a name="M2.0093"></a> saṃkilesavodānadhamme yāthāvato passati, taṃ vipassanāñāṇaṃ idha ‘‘dhammādāsa’’nti vuttaṃ. Taṃ ñāṇadassanassa maggañāṇasaṅkhātassa dhammacakkhussa adhigamāya attano santāne uppādetvā. <span class="bld">Paccavekkhiṃ imaṃ kāya</span>nti imaṃ karajakāyaṃ niccasārādivirahato <span class="bld">tucchaṃ</span> attaparasantānānaṃ vibhāgato <span class="bld">santarabāhiraṃ</span> ñāṇacakkhunā patiavekkhiṃ passiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pana paccavekkhiṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā ida’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yathā idaṃ tathā eta</span>nti yathā idaṃ mayhaṃ sarīrasaṅkhātaṃ asubhaṃ āyuusmāviññāṇānaṃ anapagamā nānāvidhaṃ māyopamaṃ kiriyaṃ dasseti, tathāva etaṃ matasarīraṃ pubbe tesaṃ dhammānaṃ anapagamā ahosi. Yathā etaṃ etarahi matasarīraṃ tesaṃ dhammānaṃ apagamā na kiñci kiriyaṃ dasseti, tathā idaṃ mama sarīrampi tesaṃ dhammānaṃ apagamā nassatevāti. Yathā ca idaṃ mama sarīraṃ etarahi susāne na mataṃ na sayitaṃ, na uddhumātakādibhāvaṃ upagataṃ, tathā etaṃ etarahi matasarīrampi pubbe <a name="P2.0169"></a> ahosi. Yathā panetaṃ etarahi matasarīraṃ susāne sayitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ upagataṃ, tathā idaṃ mama sarīrampi bhavissati. Atha vā yathā idaṃ mama sarīraṃ asuci duggandhaṃ jegucchaṃ paṭikkūlaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, tathā etaṃ matasarīrampi. Yathā vā etaṃ matasarīraṃ asuciādisabhāvañceva aniccādisabhāvañca, tathā idaṃ mama sarīrampi. <span class="bld">Yathā adho tathā uddha</span>nti yathā nābhito adho heṭṭhā ayaṃ kāyo asuci duggandho jeguccho paṭikkūlo anicco dukkho anattā ca, tathā uddhaṃ nābhito upari asuciādisabhāvo ca. <span class="bld">Yathā uddhaṃ tathā adho</span>ti yathā ca nābhito, uddhaṃ asuciādisabhāvo, tathā adho nābhito heṭṭhāpi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span> <a name="V2.0081"></a> <span class="bld">divā tathā ratti</span>nti yathā ayaṃ kāyo divā ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā (su. ni. 199) asuci paggharati, tathā rattimpi. <span class="bld">Yathā rattiṃ tathā divā</span>ti yathā ca rattiṃ ayaṃ kāyo asuci paggharati, tathā divāpi, nayimassa kālavibhāgena aññathābhāvoti attho. <span class="bld">Yathā pure tathā pacchā</span>ti yathā ayaṃ kāyo pure pubbe taruṇakāle asuci duggandho jeguccho paṭikkūlo, tathā ca pacchā jiṇṇakāle. Yathā ca pacchā jiṇṇakāle asuciādisabhāvo, tathā pure taruṇakālepi<a name="M2.0094"></a>. Yathā vā pure atītakāle saviññāṇakāle asuciādisabhāvo ca aniccādisabhāvo ca, tathā pacchā anāgatakāle aviññāṇakāleti evampettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcaṅgikena turiyenā</span>ti ‘‘ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ ghanaṃ susīra’’nti evaṃ pañcaṅgikena pañcahi aṅgehi samannāgatena turiyena paricariyamānassa kāmasukhasamaṅgino issarajanassa <span class="bld">tādisī</span> tathārūpā <span class="bld">rati</span> sukhassādo na hoti. <span class="bld">Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato</span>ti samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā indriyānaṃ ekarasabhāvena vīthipaṭipannāya vipassanāya khandhānaṃ udayabbayaṃ passantassa yogāvacarassa yādisā dhammarati, tassā kalampi kāmarati na upetīti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);</p>
- <p class="bodytext">Imā eva ca therassa aññābyākaraṇagāthāpi ahesuṃ.</p>
- <p class="centered">Kullattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Mālukyaputtattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manujassā</span>tiādikā <a name="P2.0170"></a> āyasmato mālukyaputtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño aggāsanikassa putto hutvā nibbatti. Tassa mātā mālukyā nāma, tassā vasena <span class="bld">mālukyaputto</span>tveva paññāyittha. So vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya paribbājakapabbajjaṃ <a name="V2.0082"></a> pabbajitvā vicaranto satthu santike dhammaṃ sutvā sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. So ñātīsu anukampāya ñātikulaṃ agamāsi. Taṃ ñātakā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā dhanena palobhetukāmā mahantaṃ dhanarāsiṃ <a name="M2.0095"></a> purato upaṭṭhapetvā ‘‘idaṃ dhanaṃ tava santakaṃ, vibbhamitvā iminā dhanena puttadāraṃ paṭijagganto puññāni karohī’’ti yāciṃsu. Thero tesaṃ ajjhāsayaṃ viparivattento ākāse ṭhatvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Manujassa pamattacārino, taṇhā vaḍḍhati māluvā viya;</p>
- <p class="gathalast">So plavatī hurā huraṃ, phalamicchaṃva vanasmi vānaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ esā sahate jammī, taṇhā loke visattikā;</p>
- <p class="gathalast">Sokā tassa pavaḍḍhanti, abhivaṭṭhaṃva bīraṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para401"></a><span class="paranum">401</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo cetaṃ sahate jammiṃ, taṇhaṃ loke duraccayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sokā tamhā papatanti, udabindūva pokkharā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddaṃ vo, yāvantettha samāgatā;</p>
- <p class="gatha2">Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha, usīratthova bīraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappunaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Karotha buddhavacanaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;</p>
- <p class="gathalast">Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pamādo rajo pamādo, pamādānupatito rajo;</p>
- <p class="gathalast">Appamādena vijjāya, abbahe sallamattano’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi chahi gāthāhi dhammaṃ deseti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">manujassā</span>ti sattassa. <span class="bld">Pamattacārino</span>ti sativossaggalakkhaṇena pamādena pamattacārissa, neva jhānaṃ, na vipassanā<a name="P2.0171"></a>, na maggaphalāni vaḍḍhanti. Yathā pana rukkhaṃ saṃsibbantī pariyonandhantī tassa vināsāya māluvā latā vaḍḍhati, evamassa cha dvārāni nissāya rūpādīsu punappunaṃ uppajjamānā taṇhā vaḍḍhati. Vaḍḍhamānāva yathā māluvā latā attano apassayabhūtaṃ rukkhaṃ ajjhottharitvā pāteti, evaṃ taṇhāvasikaṃ puggalaṃ apāye nipāteti. <span class="bld">So plavatī</span>ti so taṇhāvasiko puggalo aparāparaṃ bhavābhave uplavati dhāvati. Yathā kiṃ? <span class="bld">Phalamicchaṃva vanasmi vānaro</span> yathā rukkhaphalaṃ icchanto vānaro vanasmiṃ dhāvanto rukkhassa ekaṃ sākhaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññanti ‘‘sākhaṃ <a name="V2.0083"></a> alabhitvā nisinno’’ti vattabbataṃ <a name="M2.0096"></a> nāpajjati; evameva taṇhāvasiko puggalo hurā huraṃ dhāvanto ‘‘ārammaṇaṃ alabhitvā taṇhāya appavattiṃ patto’’ti vattabbataṃ nāpajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti yaṃ puggalaṃ. Esā lāmakabhāvena <span class="bld">jammī</span> visāhāratāya visamūlatāya visaphalatāya visaparibhogatāya rūpādīsu visattatāya āsattatāya ca <span class="bld">visattikā</span>ti saṅkhaṃ gatā chadvārikā taṇhā <span class="bld">sahate</span> abhibhavati tassa puggalassa. Yathā nāma vane punappunaṃ vassante deve abhivaṭṭhaṃ <span class="bld">bīraṇaṃ</span> bīraṇatiṇaṃ vaḍḍhati, evaṃ vaṭṭamūlakā sokā abhivaḍḍhanti vuddhiṃ āpajjantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo cetaṃ…pe… duraccaya</span>nti yo pana puggalo evaṃ vuttappakāraṃ atikkamituṃ pajahituṃ dukkaratāya duraccayaṃ taṇhaṃ <span class="bld">sahate</span> abhibhavati, tamhā puggalā vaṭṭamūlakā sokā papatanti. Yathā nāma pokkhare padumapatte patitaṃ udabindu na patiṭṭhāti, evaṃ na patiṭṭhahantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ vo vadāmī</span>ti tena kāraṇena ahaṃ tumhe vadāmi. <span class="bld">Bhaddaṃ vo</span>ti bhaddaṃ tumhākaṃ hotu, mā taṇhaṃ anuvattapuggalo viya vibhavaṃ anatthaṃ pāpuṇāthāti attho. <span class="bld">Yāvantettha samāgatā</span>ti imasmiṃ ṭhāne yattakā sannipatitā, tattakā. Kiṃ vadasīti ce? <span class="bld">Taṇhāya mūlaṃ khaṇatha</span> imissā chadvārikataṇhāya mūlaṃ kāraṇaṃ avijjādikilesaggahanaṃ arahattamaggañāṇakudālena khaṇatha samucchindatha. Kiṃ viyāti? <span class="bld">Usīratthova bīraṇaṃ</span> yathā usīrena atthiko puriso mahantena kudālena bīraṇāparanāmaṃ usīraṃ nāma tiṇaṃ khaṇati, evamassa mūlaṃ khaṇathāti attho. <span class="bld">Mā vo naḷaṃva sotova, māro bhañji punappuna</span>nti tumhe nadītīre jātaṃ naḷaṃ mahāvegena āgato nadīsoto viya kilesamāro maccumāro devaputtamāro ca punappunaṃ mā bhañjīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tasmā <span class="bld">karotha buddhavacanaṃ</span> ‘‘jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’tiādinā (ma. ni. 1.215) vuttaṃ buddhassa bhagavato vacanaṃ karotha, yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā sampādetha. <span class="bld">Khaṇo vo mā</span> <a name="P2.0172"></a> <span class="bld">upaccagā</span>ti yo hi buddhavacanaṃ na karoti, taṃ <a name="M2.0097"></a> puggalaṃ ayaṃ buddhuppādakkhaṇo patirūpadesavāse uppattikkhaṇo sammadiṭṭhiyā paṭiladdhakkhaṇo channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇoti sabbopi khaṇo atikkamati, so khaṇo mā tumhe atikkamatu. <span class="bld">Khaṇātītā</span>ti ye hi taṃ khaṇaṃ atītā, ye vā puggale so khaṇo atīto, te <span class="bld">nirayamhi samappitā</span> tattha nibbattā cirakālaṃ socanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamādo rajo</span>ti rūpādīsu ārammaṇesu sativossaggalakkhaṇo pamādo, saṃkilesasabhāvattā rāgarajādimissatāya <a name="V2.0084"></a> ca rajo. <span class="bld">Pamādānupatito rajo</span>ti yo hi koci rajo nāma rāgādiko, so sabbo pamādānupatito pamādavaseneva uppajjati. <span class="bld">Appamādenā</span>ti appamajjanena appamādapaṭipattiyā. <span class="bld">Vijjāyā</span>ti aggamaggavijjāya. <span class="bld">Abbahe sallamattano</span>ti attano hadayanissitaṃ rāgādisallaṃ uddhareyya samūhaneyyāti.</p>
- <p class="centered">Mālukyaputtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Sappadāsattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇavīsatī</span>tiādikā āyasmato sappadāsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ suddhodanamahārājassa purohitaputto hutvā nibbatti, tassa <span class="bld">sappadāso</span>ti nāmaṃ ahosi. So vayappatto satthu ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā kilesābhibhavena cetosamādhiṃ alabhanto brahmacariyaṃ caritvā saṃvegajāto pacchā satthaṃ āharanto yoniso manasikāraṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇitvā aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇṇavīsati vassāni, yato pabbajito ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Accharāsaṅghātamattampi, cetosantimanajjhagaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aladdhā cittassekaggaṃ, kāmarāgena aṭṭito;</p>
- <p class="gathalast">Bāhā paggayha kandanto, vihārā upanikkhamiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para407"></a><span class="paranum">407</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satthaṃ <a name="M2.0098"></a> vā āharissāmi, ko attho jīvitena me;</p>
- <p class="gathalast">Kathañhi sikkhaṃ paccakkhaṃ, kālaṃ kubbetha mādiso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tadāhaṃ <a name="P2.0173"></a> khuramādāya, mañcakamhi upāvisiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parinīto khuro āsi, dhamaniṃ chettumattano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0085"></a> <span class="bld">paṇṇavīsativassāni, yato pabbajito aha</span>nti yato paṭṭhāya ahaṃ pabbajito tānimāni paṇṇavīsativassāni. <span class="bld">Accharāsaṅghātamattampi, cetosantimanajjhaga</span>nti sohaṃ ettakaṃ kālaṃ brahmacariyaṃ caranto accharāsaṅghātamattampi aṅguliphoṭanamattampi khaṇaṃ cetosantiṃ cetaso samādhānaṃ na labhiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana aladdhā cittassekaggataṃ, tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘kāmarāgena aṭṭito</span>’’ti. Tattha <span class="bld">aṭṭito</span>ti pīḷito, abhibhūtoti attho. <span class="bld">Bāhā paggayha kandanto</span>ti ‘‘idamidha ativiya ayuttaṃ vattati, yadāhaṃ niyyānike sāsane pabbajitvā attānaṃ kilesapaṅkato uddharituṃ na sakkomī’’ti uddhaṃmukho bāhā paggayha kandamāno. <span class="bld">Vihārā upanikkhami</span>nti vasanakavihārato bahi nikkhanto.</p>
- <p class="bodytext">Yenādhippāyena nikkhanto, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘satthaṃ vā āharissāmī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">satthaṃ vā āharissāmī</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo vikappanattho. Tena ‘‘rukkhā vā papatissāmi, ubbandhitvā vā marissāmī’’tiādike maraṇappakāre saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sikkha</span>nti adhisīlasikkhaṃ. <span class="bld">Paccakkha</span>nti paccācikkhanto pariccajanto. ‘‘Paccakkhā’’tipi pāḷi, paccakkhāyāti attho. <span class="bld">Kāla</span>nti maraṇaṃ. Kathañhi nāma mādiso sikkhāpaccakkhānena kālaṃ kareyyāti attho. Sikkhāpaccakkhānañhi ariyassa vinaye maraṇaṃ nāma. Yathāha bhagavā – ‘‘maraṇañhetaṃ<a name="M2.0099"></a>, bhikkhave, yo sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī’’ti (ma. ni. 3.63). ‘‘Sikkhaṃ paccakkhā’’ti pana pāṭhe kathañhi nāma mādiso sikkhaṃ paccakkhāya kālaṃ kareyya, sikkhāsamaṅgī eva pana hutvā kālaṃ kareyya? Tasmā satthaṃ vā āharissāmi, ko attho jīvitena meti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadāha</span>nti yadā kilesābhibhavena samaṇadhammaṃ kātuṃ asamatthatāya jīvite nibbindanto tadā. <span class="bld">Khura</span>nti nisitakhuraṃ, khurasadisaṃ vā satthakaṃ. <span class="bld">Mañcakamhi upāvisi</span>nti paresaṃ nivāraṇabhayena ovarakaṃ pavisitvā mañcake nisīdiṃ. <span class="bld">Parinīto</span>ti upanīto, gale ṭhapitoti adhippāyo. <span class="bld">Dhamani</span>nti ‘‘kaṇṭhe dhamaniṃ, kaṇṭhadhamaniṃ galavalaya’’ntipi vadanti. <span class="bld">Chettu</span>nti chindituṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato me manasīkāro, yoniso udapajjathā</span>ti ‘‘yadāhaṃ marissāmī’’ti kaṇṭhe dhamaniṃ chindituṃ khuraṃ upanesiṃ, tato paraṃ ‘‘arogaṃ nu kho me sīla’’nti paccavekkhantassa akkhaṇḍaṃ acchiddaṃ suparisuddhaṃ <a name="V2.0086"></a> sīlaṃ disvā pīti uppajji, pītimanassa kāyo passambhi, passaddhakāyassa nirāmisaṃ sukhaṃ anubhavantassa cittassa samāhitatāya vipassanāvasena <a name="P2.0174"></a> yoniso manasikāro uppajji. Atha vā tatoti kaṇṭhe khurassa upanayato vaṇe jāte uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhento vipassanāya vasena yonisomanasikāro uppajji. Idāni tato paraṃ maggaphalapaccavekkhaṇañāṇaṃ uppannabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ādīnavo pāturahū’’tiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.</p>
- <p class="centered">Sappadāsattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Kātiyānattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhehī</span>tiādikā āyasmato kātiyānattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa kosiyagottassa brāhmaṇassa <a name="M2.0100"></a> putto hutvā nibbatto, mātugottavasena pana <span class="bld">kātiyāno</span>ti laddhanāmo vayappatto sāmaññakānittherassa gihisahāyo theraṃ disvā pabbajito samaṇadhammaṃ karonto rattiṃ ‘‘niddābhibhavaṃ vinodessāmī’’ti caṅkamaṃ āruhi. So caṅkamanto niddāya abhibhūto pacalāyamāno paripatitvā tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipajji, satthā tassa taṃ pavattiṃ disvā sayaṃ tattha gantvā ākāse ṭhatvā <span class="bld">‘‘kātiyānā’’</span>ti saññaṃ adāsi. So satthāraṃ disvā uṭṭhahitvā vanditvā saṃvegajāto aṭṭhāsi. Athassa satthā dhammaṃ desento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uṭṭhehi nisīda kātiyāna, mā niddābahulo ahu jāgarassu;</p>
- <p class="gathalast">Mā taṃ alasaṃ pamattabandhu, kūṭeneva jinātu maccurājā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Seyyathāpi mahāsamuddavego, evaṃ jātijarāti vattate taṃ;</p>
- <p class="gathalast">So karohi sudīpamattano tvaṃ, na hi tāṇaṃ tava vijjateva aññaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satthā hi vijesi maggametaṃ, saṅgā jātijarābhayā atītaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pubbāpararattamappamatto, anuyuñjassu daḷhaṃ karohi yogaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para414"></a><span class="paranum">414</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Purimāni pamuñca bandhanāni, saṅghāṭikhuramuṇḍabhikkhabhojī;</p>
- <p class="gathalast">Mā <a name="P2.0175"></a> khiḍḍāratiñca mā niddaṃ, anuyuñjittha jhāya kātiyāna.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para415"></a><span class="paranum">415</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jhāyāhi jināhi kātiyāna, yogakkhemapathesu kovidosi;</p>
- <p class="gathalast">Pappuyya anuttaraṃ visuddhiṃ, parinibbāhisi vārināva joti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pajjotakaro <a name="M2.0101"></a><a name="V2.0087"></a> parittaraṃso, vātena vinamyate latāva;</p>
- <p class="gatha2">Evampi tuvaṃ anādiyāno, māraṃ indasagotta niddhunāhi;</p>
- <p class="gathalast">So vedayitāsu vītarāgo, kālaṃ kaṅkha idheva sītibhūto’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uṭṭhehī</span>ti niddūpagamanato uṭṭhahanto uṭṭhānavīriyaṃ karohi. Yasmā nipajjā nāma kosajjapakkhiyā, tasmā mā sayi. <span class="bld">Nisīdā</span>ti pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā nisīda. <span class="bld">Kātiyānā</span>ti taṃ nāmena ālapati. <span class="bld">Mā niddābahulo ahū</span>ti niddābahulo niddābhibhūto mā ahu. <span class="bld">Jāgarassū</span>ti jāgara, jāgariyamanuyutto hohi. <span class="bld">Mā taṃ alasa</span>nti jāgariyaṃ ananuyuñjantaṃ taṃ alasaṃ kusītaṃ pamattabandhu maccurājā <span class="bld">kūṭeneva</span> adduhanena viya nesādo migaṃ vā pakkhiṃ vā jarārogehi mā jinātu mā abhibhavatu, mā ajjhottharatūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathāpī</span>ti seyyathā api. <span class="bld">Mahāsamuddavego</span>ti mahāsamuddassa ūmivego. <span class="bld">Eva</span>nti yathā nāma mahāsamuddaūmivego uparūpari uṭṭhahanto taṃ abhikkamituṃ asakkontaṃ purisaṃ abhibhavati, evaṃ jāti jarā ca kosajjābhibhūtaṃ taṃ <span class="bld">ativattate</span> uparūpari ajjhottharati. <span class="bld">So karohī</span>ti so tvaṃ, kātiyāna, catūhi oghehi anajjhottharaṇīyaṃ arahattaphalasaṅkhātaṃ <span class="bld">sudīpaṃ attano karohi</span> attano santāne uppādehi. <span class="bld">Na hi tāṇaṃ tava vijjateva añña</span>nti <span class="bld">hī</span>ti hetuatthe nipāto. Yasmā tato aggaphalato aññaṃ tava tāṇaṃ nāma idha vā huraṃ vā na upalabbhati, tasmā taṃ arahattasaṅkhātaṃ sudīpaṃ karohīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthā hi vijesi maggameta</span>nti yaṃ sādhetuṃ avisahantā yato parājitā puthū aññatitthiyā, tadetaṃ tassa sudīpassa kāraṇabhūtaṃ pañcavidhasaṅgato jātiādibhayato ca atītaṃ ariyamaggaṃ devaputtamārādike abhibhavitvā tuyhaṃ satthā vijesi sādhesi. Yasmā satthu santakaṃ <a name="M2.0102"></a> nāma sāvakena adhigantabbaṃ na vissajjetabbaṃ, tasmā tassa adhigamāya pubbarattāpararattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca<a name="P2.0176"></a>, <span class="bld">appamatto</span> sato sampajāno hutvā <span class="bld">anuyuñja yogaṃ</span> bhāvanaṃ daḷhañca karohi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimāni pamuñca bandhanānī</span>ti purimakāni gihikāle ābaddhāni gihibandhanāni kāmaguṇabandhanāni pamuñca vissajjehi, tattha anapekkho hohi. <span class="bld">Saṅghāṭikhuramuṇḍabhikkhabhojī</span>ti saṅghāṭidhārī <a name="V2.0088"></a> khurena katasiramuṇḍo bhikkhāhārabhojī, tividhampetaṃ purimabandhanapamokkhassa khiḍḍāratiniddānanuyogassa ca kāraṇavacanaṃ. Yasmā tvaṃ saṅghāṭipāruto muṇḍo bhikkhāhāro jīvati, tasmā te kāmasukhānuyogo khiḍḍāratiniddānuyogo ca na yuttoti tato purimāni pamuñca bandhanāni khiḍḍāratiṃ niddañca mānuyuñjitthāti yojanā. <span class="bld">Jhāyā</span>ti jhāyassu ārammaṇūpanijjhānaṃ <span class="bld">anuyuñja</span>.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ pana anuyuñjanto yena jhānena jhāyato kilesā sabbaso jitā honti, taṃ lakkhaṇūpanijjhānaṃ anuyuñjāti dassento <span class="bld">‘‘jhāyāhi jināhī’’</span>ti āha. <span class="bld">Yogakkhemapathesu kovidosī</span>ti catūhi yogehi khemassa nibbānassa pathabhūtesu bodhipakkhiyadhammesu kusalo cheko asi, tasmā bhāvanaṃ ussukkāpento <span class="bld">anuttaraṃ</span> uttararahitaṃ, <span class="bld">visuddhiṃ</span> nibbānaṃ arahattañca <span class="bld">pappuyya</span> pāpuṇitvā pana tvaṃ parinibbāhisi. <span class="bld">Vārināva jotī</span>ti mahatā salilavuṭṭhinipātena aggikhandho viya ariyamaggavuṭṭhinipātena parinibbāyissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pajjotakaro</span>ti pajjotiṃ karo padīpo. <span class="bld">Parittaraṃso</span>ti khuddakacciko. <span class="bld">Vinamyate</span>ti vinamīyati apaniyyati. <span class="bld">Latāvā</span>ti valli viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā vaṭṭiādipaccayavekallena parittaraṃso mandapabho padīpo appikā latā vā vātena vidhamiyyati viddhaṃsiyyati, evaṃ tuvampi. Kosiyagottatāya, <span class="bld">indasagotta,</span> indasamānagottaṃ. Māraṃ tassa vase anāvattanā anupādānato ca <span class="bld">anādiyāno, niddhunāhi</span> vidhamehi viddhaṃsehi. Evaṃ pana viddhaṃsamāno so tvaṃ vedayitāsu sabbāsu vedanāsu vigatacchandarāgo <span class="bld">idheva</span> imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesadarathapariḷāhābhāvena <span class="bld">sītibhūto</span> nibbuto attano parinibbānakālaṃ <span class="bld">kaṅkha</span> āgamehīti<a name="M2.0103"></a>. Evaṃ satthārā anupādisesaṃ nibbānaṃ pāpetvā desanāya katāya thero desanāvasāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā satthārā desitaniyāmeneva imā gāthā abhāsi. Tā eva imā gāthā therassa aññābyākaraṇañca jātā.</p>
- <p class="centered">Kātiyānattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Migajālattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sudesito</span>tiādikā <a name="P2.0177"></a> āyasmato migajālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ visākhāya <a name="V2.0089"></a> mahāupāsikāya putto hutvā nibbatti, <span class="bld">migajālo</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vihāraṃ gantvā abhiṇhaso dhammassavanena paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sudesito cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbasaṃyojanātīto, sabbavaṭṭavināsano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Niyyāniko uttaraṇo, taṇhāmūlavisosano;</p>
- <p class="gathalast">Visamūlaṃ āghātanaṃ, chetvā pāpeti nibbutiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para419"></a><span class="paranum">419</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aññāṇamūlabhedāya, kammayantavighāṭano;</p>
- <p class="gathalast">Viññāṇānaṃ pariggahe, ñāṇavajiranipātano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para420"></a><span class="paranum">420</span>.</p>
- <p class="gatha1"></p>
- <p class="gatha1">‘‘Vedanānaṃ viññāpano, upādānappamocano;</p>
- <p class="gathalast">Bhavaṃ aṅgārakāsuṃva, ñāṇena anupassano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahāraso sugambhīro, jarāmaccunivāraṇo;</p>
- <p class="gathalast">Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, dukkhūpasamano sivo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para422"></a><span class="paranum">422</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kammaṃ kammanti ñatvāna, vipākañca vipākato;</p>
- <p class="gatha2">Paṭiccuppannadhammānaṃ, yathāvālokadassano;</p>
- <p class="gathalast">Mahākhemaṅgamo santo, pariyosānabhaddako’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0104"></a> <span class="bld">sudesito</span>ti suṭṭhu desito, veneyyajjhāsayānurūpaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ yāthāvato vibhāvanavasena desitoti attho. Atha vā <span class="bld">sudesito</span>ti sammā desito, pavattinivattīnaṃ tadubhayahetūnañca aviparītato pakāsanavasena bhāsito svākhyātoti attho. <span class="bld">Cakkhumatā</span>ti maṃsacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhu, buddhacakkhu, samantacakkhūti imehi pañcahi cakkhūhi cakkhumatā. <span class="bld">Buddhenā</span>ti sabbaññubuddhena. <span class="bld">Ādiccabandhunā</span>ti ādiccagottena. Duvidho hi loke khattiyavaṃso – ādiccavaṃso, somavaṃsoti. Tattha ādiccavaṃso, okkākarājavaṃsoti jānitabbaṃ. Tato sañjātatāya sākiyā ādiccagottāti bhagavā ‘‘ādiccabandhū’’ti vuccati. Atha vā ādiccassa bandhūtipi bhagavā ādiccabandhu, svāyamattho heṭṭhā vuttoyeva. Kāmarāgasaṃyojanādīnaṃ sabbesaṃ saṃyojanānaṃ samatikkamanabhāvato <span class="bld">sabbasaṃyojanātīto</span> tato eva kilesakammavipākavaṭṭānaṃ vināsanato viddhaṃsanato <span class="bld">sabbavaṭṭavināsano,</span> saṃsāracārakato <a name="P2.0178"></a> niyyānato <span class="bld">niyyāniko,</span> saṃsāramahoghato samuttaraṇaṭṭhena <span class="bld">uttaraṇo,</span> kāmataṇhādīnaṃ sabbataṇhānaṃ mūlaṃ avijjaṃ ayoniso manasikārañca visoseti sukkhāpetīti <span class="bld">taṇhāmūlavisosano,</span> tiṇṇampi vedānaṃ sampaṭivedhassa <a name="V2.0090"></a> viddhaṃsanato visassa dukkhassa kāraṇattā <span class="bld">visamūlaṃ,</span> sattānaṃ byasanuppattiṭṭhānatāya <span class="bld">āghātanaṃ</span> kammaṃ kilesaṃ vā <span class="bld">chetvā</span> samucchinditvā <span class="bld">nibbutiṃ</span> nibbānaṃ pāpeti.</p>
- <p class="bodytext">Aññāṇassa mūlaṃ ayoniso manasikāro āsavā ca ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi vuttaṃ, tassa <span class="bld">bhedāya</span> vajirūpamañāṇena bhindanatthāya. Atha vā ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādivacanato (vibha. 225-226; saṃ. ni. 2.1) aññāṇaṃ mūlaṃ etassāti aññāṇamūlaṃ, bhavacakkaṃ, tassa maggañāṇavajirena padālanatthaṃ desitoti sambandho. <span class="bld">Kammayantavighāṭano</span>ti kammaghaṭitassa attabhāvayantassa viddhaṃsano. <span class="bld">Viññāṇānaṃ pariggahe</span>ti kāmabhavādīsu yathāsakakammunā viññāṇaggahaṇe upaṭṭhiteti vacanaseso. Tattha tattha hi bhave paṭisandhiyā gahitāya taṃtaṃbhavanissitaviññāṇānipi gahitāneva honti. <span class="bld">Ñāṇavajiranipātano</span>ti ñāṇavajirassa <a name="M2.0105"></a> nipāto, ñāṇavajiraṃ nipātetvā tesaṃ padāletā. Lokuttaradhammo hi uppajjamāno sattamabhavādīsu uppajjanārahāni viññāṇāni bhindattameva uppajjatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanānaṃ viññāpano</span>ti sukhādīnaṃ tissannaṃ vedanānaṃ yathākkamaṃ dukkhasallāniccavasena yāthāvato pavedako. <span class="bld">Upādānappamocano</span>ti kāmupādānādīhi catūhipi upādānehi cittasantānassa vimocako. <span class="bld">Bhavaṃ aṅgārakāsuṃva, ñāṇena anupassano</span>ti kāmabhavādinavavidhampi bhavaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvato sādhikaporisaṃ aṅgārakāsuṃ viya maggañāṇena anupaccakkhato dassetā.</p>
- <p class="bodytext">Santapaṇītabhāvato atittikaraṭṭhena <span class="bld">mahāraso</span> pariññādivasena vā mahākiccatāya sāmaññaphalavasena mahāsampattitāya ca <span class="bld">mahāraso,</span> anupacitasambhārehi duravagāhatāya alabbhaneyyapatiṭṭhatāya ca <span class="bld">suṭṭhu gambhīro jarāmaccunivāraṇo,</span> āyatiṃ bhavābhinipphattiyā nivattanena jarāya maccuno ca paṭisedhako. Idāni yathāvuttaguṇavisesayuttaṃ dhammaṃ sarūpato dassento <span class="bld">‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko’’</span>ti vatvā punapi tassa katipaye guṇe vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘dukkhūpasamano sivo</span>’’tiādimāha. Tassattho – parisuddhaṭṭhena <span class="bld">ariyo,</span> sammādiṭṭhiādiaṭṭhadhammasamodhānatāya <span class="bld">aṭṭhaṅgiko,</span> nibbānagavesanaṭṭhena <span class="bld">maggo</span> sakalavaṭṭadukkhavūpasamanaṭṭhena <a name="P2.0179"></a> <span class="bld">dukkhavūpasamano,</span> khemaṭṭhena <span class="bld">sivo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ito bāhirakasamaye asammāsambuddhapaveditattā kammavipāko vipallāso siyāti evaṃ avipallāsetvā <span class="bld">paṭiccuppannadhammānaṃ</span> paṭiccasamuppannesu dhammesu kammaṃ kammanti vipākañca vipākato <a name="V2.0091"></a> ñatvāna pubbabhāgañāṇena jānanahetu sassatucchedaggāhānaṃ vidhamanena yāthāvato ālokadassano takkarassa lokuttarañāṇālokassa dassano. Kenaci kañci kadācipi anupaddutattā mahākhemaṃ nibbānaṃ gacchati satte gameti cāti <span class="bld">mahākhemaṅgamo,</span> sabbakilesadarathapariḷāhavūpasamanato <span class="bld">santo,</span> akuppāya cetovimuttiyā anupādisesāya ca nibbānadhātuyā pāpanena <span class="bld">pariyosānabhaddako</span> sudesito cakkhumatāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0106"></a> thero nānānayehi ariyadhammaṃ pasaṃsanto tassa dhammassa attanā adhigatabhāvaṃ aññāpadesena pakāsesi.</p>
- <p class="centered">Migajālattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Purohitaputtajentattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātimadena mattoha</span>ntiādikā āyasmato jentattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño purohitassa putto hutvā nibbatti, tassa <span class="bld">jento</span>ti nāmaṃ ahosi. So vayappatto jātimadena bhogaissariyarūpamadena ca matto aññe hīḷento garuṭṭhāniyānampi apacitiṃ akaronto mānathaddho vicarati. So ekadivasaṃ satthāraṃ mahatiyā parisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ disvā upasaṅkamanto ‘‘sace maṃ samaṇo gotamo paṭhamaṃ ālapissati, ahampi ālapissāmi; no ce, nālapissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā upasaṅkamitvā ṭhito bhagavati paṭhamaṃ anālapante sayampi mānena anālapitvā gamanākāraṃ dassesi. Taṃ bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na mānaṃ brāhmaṇa sādhu, atthikassīdha brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Yena atthena āgacchi, tamevamanubrūhaye’’ti. (saṃ. ni. 1.201) –</p>
- <p class="unindented">Gāthāya <a name="P2.0180"></a> ajjhabhāsi. So ‘‘cittaṃ me samaṇo gotamo jānātī’’ti abhippasanno bhagavato pādesu sirasā nipatitvā paramanipaccākāraṃ katvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kesu na mānaṃ kayirātha, kesu cassa sagāravo;</p>
- <p class="gathalast">Kyassa apacitā assu, kyassu sādhu supūjitā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Pucchi. Tassa bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mātari <a name="V2.0092"></a> pitari cāpi, atho jeṭṭhamhi bhātari;</p>
- <p class="gathalast">Ācariye catutthamhi, samaṇabrāhmaṇesu ca.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tesu <a name="M2.0107"></a> na mānaṃ kayirātha, tesu assa sagāravo;</p>
- <p class="gathalast">Kyassa apacitā assu, tyassu sādhu supūjitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Arahante sītibhūte, katakicce anāsave;</p>
- <p class="gathalast">Nihacca mānaṃ atthaddho, te namasse anuttare’’ti. (saṃ. ni. 1.201) –</p>
- <p class="unindented">Pañhaṃ vissajjento dhammaṃ desesi. So tāya desanāya sotāpanno hutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā attano paṭipattikittanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para423"></a><span class="paranum">423</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jātimadena mattohaṃ, bhogaissariyena ca;</p>
- <p class="gathalast">Saṇṭhānavaṇṇarūpena, madamatto acārihaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāttano samakaṃ kañci, atirekañca maññisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atimānahato bālo, patthaddho ussitaddhajo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mātaraṃ pitarañcāpi, aññepi garusammate;</p>
- <p class="gathalast">Na kañci abhivādesiṃ, mānatthaddho anādaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disvā vināyakaṃ aggaṃ, sārathīnaṃ varuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tapantamiva ādiccaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mānaṃ madañca chaḍḍetvā, vippasannena cetasā;</p>
- <p class="gathalast">Sirasā abhivādesiṃ, sabbasattānamuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atimāno ca omāno, pahīnā susamūhatā;</p>
- <p class="gathalast">Asmimāno samucchinno, sabbe mānavidhā hatā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jātimadena mattoha</span>nti ahaṃ udicce brāhmaṇakule nibbatto, ‘‘na mādiso ubhato sujāto añño atthī’’ti kulamānena matto mānathaddho acārinti yojanā. <span class="bld">Bhogaissariyena cā</span>ti vibhavena ādhipaccena ca hetubhūtena bhogasampadañca issariyasampadañca paṭicca uppannamadena matto ahaṃ acārinti yojanā. <span class="bld">Saṇṭhānavaṇṇarūpenā</span>ti saṇṭhānaṃ <a name="M2.0108"></a> ārohapariṇāhasampatti, vaṇṇo <a name="P2.0181"></a> odātasāmatādichavisampatti, rūpaṃ aṅgapaccaṅgasobhā. Idhāpi vuttanayena yojanā veditabbā. <span class="bld">Madamatto</span>ti vuttappakārato aññenapi madena matto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāttano</span> <a name="V2.0093"></a> <span class="bld">samakaṃ kañcī</span>ti attano samakaṃ sadisaṃ jātiādīhi samānaṃ atirekaṃ vā kañci na maññisaṃ na maññiṃ, mayā samānampi na maññiṃ, kuto adhikanti adhippāyo. <span class="bld">Atimānahato bālo</span>ti bālo ahaṃ tato bālabhāvato atimānena khatūpahatakusalācāro, tato eva <span class="bld">patthaddho ussitaddhajo</span> thambhavasena garūnampi nipaccakārassa akaraṇato bhusaṃ thaddho anonamanathaddhajāto ussitamānaddhajo.</p>
- <p class="bodytext">Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘mātara’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aññe</span>ti jeṭṭhabhātuādike, samaṇabrāhmaṇe ca. <span class="bld">Garusammate</span>ti garūti sammate garuṭṭhāniye. <span class="bld">Anādaro</span>ti ādararahito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disvā vināyakaṃ agga</span>nti evaṃ mānathaddho hutvā vicaranto diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi veneyyānaṃ vinayanato sayambhutāya nāyakabhāvato ca vināyakaṃ. Sadevake loke sīlādiguṇehi seṭṭhabhāvato aggaṃ. Purisadammānaṃ accantatāya damanato <span class="bld">sārathīnaṃ varuttamaṃ,</span> ativiya uttamaṃ byāmappabhādiobhāsena ādiccamiva <span class="bld">tapantaṃ,</span> obhāsantaṃ bhikkhusaṅghapurakkhataṃ dhammaṃ desentaṃ sabbasattānaṃ uttamaṃ satthāraṃ disvā buddhānubhāvena santajjito ‘‘ahameva seṭṭho, aññe hīnā’’ti pavattamānaṃ bhogamadādimadañca <span class="bld">chaḍḍetvā</span> pahāya vippasannena cetasā sirasā abhivādesinti yojanā. Kathaṃ panāyaṃ mānathaddho samāno satthu dassanamattena mānaṃ pahāsīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Satthu dassanamattena mānaṃ na pahāsi ‘‘na mānaṃ, brāhmaṇa, sādhū’’tiādikāya pana desanāya mānaṃ pahāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mānaṃ madañca chaḍḍetvā, vippasannena cetasā. Sirasā abhivādesi’’nti. <span class="bld">Vippasannena cetasā</span>ti ca itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ahameva <a name="M2.0109"></a> seṭṭho’’ti pavatto māno <span class="bld">atimāno</span>. ‘‘Ime pana nihīnā’’ti aññe hīnato dahantassa māno <span class="bld">‘‘omāno’’</span>ti vadanti. ‘‘Seyyohamasmī’’ti pana aññaṃ atikkamitvā attānaṃ seyyato dahantassa pavatto seyyamāno <span class="bld">atimāno</span>. ‘‘Hīnohamasmī’’ti pavatto hīnamāno <span class="bld">omāno. Pahīnā susamūhatā</span>ti heṭṭhimamaggehi pahīnā hutvā aggamaggena suṭṭhu samugghāṭitā. <span class="bld">Asmimāno</span>ti ‘‘esohamasmī’’ti khandhe ‘‘aha’’nti <a name="P2.0182"></a> gahaṇavasena pavattamāno. <span class="bld">Sabbe</span>ti na kevalaṃ atimānaomānaasmimānā eva, atha kho seyyassa seyyamānādayo navavidhā antarabhedena anekavidhā ca sabbe mānavidhā mānakoṭṭhāsā <span class="bld">hatā</span> aggamaggena samugghāṭitāti.</p>
- <p class="centered">Purohitaputtajentattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Sumanattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span> <a name="V2.0094"></a> <span class="bld">navo pabbajito</span>tiādikā āyasmato sumanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle mālākārakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sikhiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso sumanapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aññatarassa upāsakassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. So ca upāsako āyasmato anuruddhattherassa upaṭṭhāko ahosi. Tassa ca tato pubbe jātājātā dārakā mariṃsu. Tena so ‘‘sacāhaṃ idāni ekaṃ puttaṃ labhissāmi, ayyassa anuruddhattherassa santike pabbājessāmī’’ti cittaṃ uppādesi. So ca dasamāsaccayena jāto arogoyeva hutvā anukkamena vaḍḍhento sattavassiko ahosi, taṃ pitā therassa santike pabbājesi. So pabbajitvā tato paripakkañāṇattā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño hutvā theraṃ upaṭṭhahanto ‘‘pānīyaṃ āharissāmī’’ti ghaṭaṃ ādāya iddhiyā anotattadahaṃ agamāsi. Atheko micchādiṭṭhiko nāgarājā anotattadahaṃ paṭicchādento sattakkhattuṃ bhogena parikkhipitvā <a name="M2.0110"></a> upari mahantaṃ phaṇaṃ katvā sumanassa pānīyaṃ gahetuṃ okāsaṃ na deti. Sumano garuḷarūpaṃ gahetvā taṃ nāgarājaṃ abhibhavitvā pānīyaṃ gahetvā therassa vasanaṭṭhānaṃ uddissa ākāsena gacchati. Taṃ satthā jetavane nisinno tathā gacchantaṃ disvā dhammasenāpatiṃ āmantetvā, ‘‘sāriputta, imaṃ passā’’tiādinā catūhi gāthāhi tassa guṇe abhāsi. Atha sumanatthero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para429"></a><span class="paranum">429</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā navo pabbajito, jātiyā sattavassiko;</p>
- <p class="gathalast">Iddhiyā abhibhotvāna, pannagindaṃ mahiddhikaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para430"></a><span class="paranum">430</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upajjhāyassa udakaṃ, anotattā mahāsarā;</p>
- <p class="gathalast">Āharāmi tato disvā, maṃ satthā etadabravi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sāriputta imaṃ passa, āgacchantaṃ kumārakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Udakakumbhamādāya, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pāsādikena <a name="P2.0183"></a> vattena, kalyāṇairiyāpatho;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaṇeronuruddhassa, iddhiyā ca visārado.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ājānīyena ājañño, sādhunā sādhukārito;</p>
- <p class="gathalast">Vinīto anuruddhena, katakiccena sikkhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="V2.0095"></a> patvā paramaṃ santiṃ, sacchikatvā akuppataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaṇero sa sumano, mā maṃ jaññāti icchatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Aññābyākaraṇavasena cha gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ādito dve gāthā sumanatthereneva bhāsitā, itarā catasso taṃ pasaṃsantena satthārā bhāsitā. Tā sabbā ekajjhaṃ katvā sumanatthero pacchā aññābyākaraṇavasena abhāsi. Tattha <span class="bld">pannaginda</span>nti nāgarājaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti tattha, yadā navo pabbajito jātiyā sattavassiko iddhibalena mahiddhikaṃ nāgarājaṃ abhibhavitvā anotattadahato upajjhāyassa pānīyaṃ āharāmi, tasmiṃ kāleti attho.</p>
- <p class="bodytext">Maṃ <a name="M2.0111"></a> uddissa mayhaṃ satthā etadabravi, taṃ dassento, <span class="bld">‘‘sāriputta, imaṃ passā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ajjhattaṃ susamāhita</span>nti visayajjhattabhūtena aggaphalasamādhinā suṭṭhu samāhitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāsādikena vattenā</span>ti passantānaṃ pasādāvahena ācāravattena, karaṇatthe idaṃ karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Kalyāṇairiyāpatho</span>ti sampanniriyāpatho. Pāsādikena vattenāti vā itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Samaṇassa bhāvo sāmaṇyaṃ, sāmaññanti attho. Tadatthaṃ īrati pavattatīti sāmaṇero, samaṇuddeso. <span class="bld">Iddhiyā ca visārado</span>ti iddhiyampi byatto sukusalo. <span class="bld">Ājānīyenā</span>ti purisājānīyena. Attahitaparahitānaṃ sādhanato <span class="bld">sādhunā</span> katakiccena anuruddhena <span class="bld">sādhu</span> ubhayahitasādhako, suṭṭhu vā ājañño <span class="bld">kārito</span> damito. Aggavijjāya <span class="bld">vinīto</span> asekkhabhāvāpādanena <span class="bld">sikkhito</span> sikkhāpitoti attho.</p>
- <p class="bodytext">So sāmaṇero sumano paramaṃ <span class="bld">santiṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">patvā</span> aggamaggādhigamena adhigantvā <span class="bld">sacchikatvā</span> attapaccakkhaṃ katvā <span class="bld">akuppataṃ</span> arahattaphalaṃ appicchabhāvassa paramukkaṃsagatattā <span class="bld">mā maṃ jaññā</span>ti maṃ ‘‘ayaṃ khīṇāsavo’’ti vā ‘‘chaḷabhiñño’’ti vā kocipi mā jāneyyāti <span class="bld">icchati</span> abhikaṅkhatīti.</p>
- <p class="centered">Sumanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Nhātakamunittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vātarogābhinīto</span>tiādikā <a name="V2.0096"></a><a name="P2.0184"></a> āyasmato nhātakamunissa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto vijjāṭṭhānādīsu nipphattiṃ gato nhātakalakkhaṇayogena <span class="bld">nhātako</span>ti paññāyittha. So tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā rājagahassa tiyojanappamāṇe ṭhāne araññāyatane nīvārehi yāpento aggiṃ paricārayamāno vasati. Tassa satthā ghaṭe viya padīpaṃ hadayabbhantare pajjalantaṃ arahattūpanissayaṃ disvā assamapadaṃ agamāsi. So bhagavantaṃ disvā haṭṭhatuṭṭho attano <a name="M2.0112"></a> upakappananiyāmena āhāraṃ upanesi. Taṃ bhagavā paribhuñji. Evaṃ tayo divase datvā catutthadivase ‘‘bhagavā tumhe paramasukhumālā, kathaṃ iminā āhārena yāpethā’’ti āha. Tassa satthā ariyasantosaguṇaṃ pakāsento dhammaṃ desesi. Tāpaso taṃ sutvā sotāpanno hutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Bhagavā taṃ arahatte patiṭṭhapetvā gato. So pana tattheva viharanto aparabhāge vātābādhena upadduto ahosi. Satthā tattha gantvā paṭisanthāramukhena tassa vihāraṃ pucchanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para435"></a><span class="paranum">435</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane;</p>
- <p class="gathalast">Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. – gāthamāha; Atha thero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para436"></a><span class="paranum">436</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pītisukhena vipulena, pharitvāna samussayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāvento satta bojjhaṅge, indriyāni balāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Jhānasokhummasampanno, viharissaṃ anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para438"></a><span class="paranum">438</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vippamuttaṃ kilesehi, suddhacittaṃ anāvilaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abhiṇhaṃ paccavekkhanto, viharissaṃ anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para440"></a><span class="paranum">440</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhakkhayo anuppatto, natthi dāni punabbhavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi sesagāthāhi attano vihāraṃ satthu pavedesi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0097"></a> <span class="bld">jhānasokhummasampanno</span>ti jhānasukhumabhāvena samannāgato. Jhānasukhumaṃ nāma arūpajjhānaṃ, tasmā aṭṭhasamāpattilābhimhīti vuttaṃ hoti. Tena attano ubhatobhāgavimuttitaṃ dasseti. Apare panāhu – ‘‘sokhummanti aggamaggaphalesu adhipaññāsikkhā <a name="P2.0185"></a> adhippetā, tato jhānaggahaṇena <a name="M2.0113"></a> attano ubhatobhāgavimuttitaṃ vibhāvetī’’ti. <span class="bld">Vippamuttaṃ kilesehī</span>ti paṭippassaddhivimuttiyā sabbakilesehi vimuttaṃ, tato eva <span class="bld">suddhacittaṃ,</span> anāvilasaṅkappatāya <span class="bld">anāvilaṃ,</span> tīhipi padehi arahattaphalacittameva vadati. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.</p>
- <p class="centered">Nhātakamunittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Brahmadattattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akkodhassā</span>tiādikā āyasmato brahmadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño putto hutvā nibbatti, <span class="bld">brahmadatto</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto jetavanamahe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto saha paṭisambhidāhi chaḷabhiñño ahosi. Taṃ ekadivasaṃ nagare piṇḍāya carantaṃ aññataro brāhmaṇo akkosi. Thero taṃ sutvāpi tuṇhībhūto piṇḍāya caratiyeva, brāhmaṇo punapi akkosiyeva. Manussā evaṃ akkosantampi naṃ ‘‘ayaṃ thero na kiñci bhaṇatī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā thero tesaṃ manussānaṃ dhammaṃ desento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para441"></a><span class="paranum">441</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhassa kuto kodho, dantassa samajīvino;</p>
- <p class="gathalast">Sammadaññā vimuttassa, upasantassa tādino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para442"></a><span class="paranum">442</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;</p>
- <p class="gathalast">Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ubhinnaṃ tikicchantaṃ taṃ, attano ca parassa ca;</p>
- <p class="gathalast">Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā. (saṃ. ni. 1.189);</p>
- <p class="hangnum"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uppajje <a name="M2.0114"></a><a name="V2.0098"></a><a name="P2.0186"></a> te sace kodho, āvajja kakacūpamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Uppajje ce rase taṇhā, puttamaṃsūpamaṃ sara.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sace dhāvati cittaṃ te, kāmesu ca bhavesu ca;</p>
- <p class="gathalast">Khippaṃ niggaṇha satiyā, kiṭṭhādaṃ viya duppasu’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">akkodhassā</span>ti kodharahitassa maggena samucchinnakodhassa. <span class="bld">Kuto kodho</span>ti kuto nāma hetu kodho uppajjeyya, tassa uppattikāraṇaṃ natthīti attho. <span class="bld">Dantassā</span>ti uttamena damena aggamaggadamathena dantassa. <span class="bld">Samajīvino</span>ti kāyavisamādīni sabbaso pahāya kāyasamādīnaṃ vasena samaṃ jīvantassa sattaṭṭhāniyena sampajaññena sammadeva vattantassa. <span class="bld">Sammadaññā vimuttassā</span>ti sammā aññāya abhiññeyyādike dhamme jānitvā sabbāsavehi vippamuttassa. Tato eva sabbakilesadarathapariḷāhavūpasamena <span class="bld">upasantassa</span>. Iṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattiyā <span class="bld">tādino</span> khīṇāsavassa kuto kodhoti aññāpadesena thero attano kodhābhāvaṃ tassa ca kāraṇāni vatvā idāni kodhe akodhe ca ādīnavānisaṃsadassanena dhammaṃ kathento <span class="bld">‘‘tassevā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yo kuddhaṃ paṭikujjhatī</span>ti yo puggalo attano upari kuddhaṃ kupitaṃ puggalaṃ paṭikujjhati, tasseva tena paṭikujjhanapaccakkosanapaṭippaharaṇādinā <span class="bld">pāpiyo</span> idhaloke viññūgarahādivasena paraloke nirayadukkhādivasena abhaddakataraṃ akalyāṇataraṃ hoti. Kujjhanena pana akuddhassa pāpaṃ hotīti vattabbameva natthi. Keci pana ‘‘yo akuddhaṃ paṭikuddhaṃ ārabbha kujjhatī’’ti atthaṃ vadanti. <span class="bld">Kuddhaṃ appaṭikujjhanto</span>ti yo pana kuddhaṃ puggalaṃ ‘‘ayaṃ kuddho kodhapareto’’ti ñatvā na paṭikujjhati khamati, so <span class="bld">dujjayaṃ</span> kilesasaṅgāmaṃ jeti nāma. Na kevalañcassa kilesasaṅgāmajayo eva, atha kho ubhayahitapaṭipattimpīti dassento āha <span class="bld">‘‘ubhinnamatthaṃ…pe… upasammatī’’</span>ti. Yo <span class="bld">paraṃ</span> puggalaṃ <span class="bld">saṅkupitaṃ</span> kuddhaṃ ‘‘kodhapareto’’ti ñatvā taṃ mettāyanto ajjhupekkhanto vā sato <a name="M2.0115"></a> sampajāno hutvā <span class="bld">upasammati</span> khamati na paṭippharati. So <span class="bld">attano ca parassa cā</span>ti ubhinnaṃ ubhayalokasukhāvahaṃ <span class="bld">atthaṃ</span> hitaṃ carati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhinnaṃ tikicchantaṃ ta</span>nti taṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ dvinnaṃ kodhabyādhitikicchāya tikicchantaṃ khamantaṃ puggalaṃ ye janā <span class="bld">dhammassa</span> ariyācāradhamme akusalā, te bālā ‘‘ayaṃ aviddasu yo attānaṃ akkosantassa paharantassa kiñci na karotī’’ti maññanti<a name="P2.0187"></a>, taṃ tesaṃ ayoniso maññananti adhippāyo. ‘‘Tikicchana’’ntipi paṭhanti, tikicchanasabhāvanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0099"></a> therena vuccamānaṃ dhammaṃ sutvā akkosakabrāhmaṇo saṃviggo pasannacitto ca hutvā theraṃ khamāpetvā tasseva santike pabbaji. Thero tassa kammaṭṭhānaṃ dento ‘‘imassa mettābhāvanā yuttā’’ti mettākammaṭṭhānaṃ datvā kodhapariyuṭṭhānādīsu paccavekkhaṇādividhiṃ dassento <span class="bld">‘‘uppajje te’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">uppajje te sace</span>ti sace te kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa kañci puggalaṃ nissāya ciraparicayo kodho uppajjeyya, tassa vūpasamāya –</p>
- <p class="indent">‘‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro’’ti (ma. ni. 1.232) –</p>
- <p class="unindented">Satthārā vuttaṃ kakacūpamaṃ ovādaṃ āvajjehi. <span class="bld">Uppajje ce rase taṇhā</span>ti sace te madhurādibhede rase taṇhā abhilāso uppajjeyya, tassa vūpasamāya –</p>
- <p class="indent">‘‘Puttamaṃsaṃ jāyampatikā yathā kantāranittharaṇatthameva khādiṃsu, na rasataṇhāya evaṃ kulaputtopi pabbajito piṇḍapātaṃ paṭisevati…pe… phāsuvihāro cā’’ti (saṃ. ni. 2.63 atthato samānaṃ) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vuttaṃ puttamaṃsūpamovādaṃ <span class="bld">sara</span> anussara.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sace dhāvati te citta</span>nti ayoniso manasi karoto tava cittaṃ <span class="bld">kāmesu</span> pañcakāmaguṇesu chandarāgavasena, kāmabhavādīsu <span class="bld">bhavesu</span> bhavapatthanāvasena sace dhāvati sarati javati. <span class="bld">Khippaṃ niggaṇha satiyā, kiṭṭhādaṃ</span> <a name="M2.0116"></a> <span class="bld">viya duppasu</span>nti tathā dhāvituṃ adento yathā nāma puriso kiṭṭhādaṃ sassakhādakaṃ duppasuṃ duṭṭhagoṇaṃ yottena thambhe bandhitvā attano vase vatteti, evaṃ satiyā satiyottena sammādhithambhe bandhanto khippaṃ sīghameva niggaṇha, yathā kilesavigamena nibbisevanaṃ hoti, tathā damehīti. Keci pana ‘‘thero puthujjanova hutvā akkosaṃ adhivāsento tesaṃ manussānaṃ ariyaguṇe pakāsento dhammaṃ kathetvā pacchā dvīhi gāthāhi attānaṃ ovadanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā aññaṃ byākaronto imāyeva gāthā abhāsī’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Brahmadattattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Sirimaṇḍattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Channamativassatī</span>tiādikā <a name="V2.0100"></a> āyasmato sirimaṇḍattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde saṃsumāragire brāhmaṇakule nibbattitvā <a name="P2.0188"></a> <span class="bld">sirimaṇḍo</span>ti laddhanāmo vayappatto bhesakalāvane bhagavati viharante satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampado samaṇadhammaṃ karonto ekasmiṃ uposathadivase pātimokkhuddesaṭṭhāne nisinno nidānuddesassa pariyosāne ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti (mahāva. 134) pāḷiyā atthaṃ upadhārento āpannaṃ āpattiṃ anāvikatvā paṭicchādento uparūpari āpattiyo āpajjati, tenassa na phāsu hoti, āvikatvā pana yathādhammaṃ paṭikarontassa phāsu hotīti imamatthaṃ manasi katvā ‘‘aho satthu sāsanaṃ suvisuddha’’nti laddhappasādo tathā uppannaṃ pītiṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pasannamānaso bhikkhūnaṃ ovādaṃ dento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para447"></a><span class="paranum">447</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Channamativassati, vivaṭaṃ nātivassati;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Maccunābbhāhato <a name="M2.0117"></a> loko, jarāya parivārito;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā. (saṃ. ni. 1.66);</p>
- <p class="hangnum"><a name="para449"></a><span class="paranum">449</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Maccunābbhāhato loko, parikkhitto jarāya ca;</p>
- <p class="gathalast">Haññati niccamattāṇo, pattadaṇḍova takkaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para450"></a><span class="paranum">450</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āgacchantaggikhandhāva, maccu byādhi jarā tayo;</p>
- <p class="gathalast">Paccuggantuṃ balaṃ natthi, javo natthi palāyituṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Amoghaṃ divasaṃ kayirā, appena bahukena vā;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ yaṃ vijahate rattiṃ, tadūnaṃ tassa jīvitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Carato tiṭṭhato vāpi, āsīnasayanassa vā;</p>
- <p class="gathalast">Upeti carimā ratti, na te kālo pamajjitu’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">channa</span>nti chāditaṃ yathābhūtaṃ avivaṭaṃ appakāsitaṃ duccaritaṃ. <span class="bld">Ativassatī</span>ti āpattivassañceva kilesavassañca ativiya vassati. Āpattiyā hi chādanaṃ alajjibhāvādinā <a name="V2.0101"></a> tādisova, chādanena tato aññathāva punapi tathārūpaṃ tato vā pāpiṭṭhataraṃ āpattiṃ āpajjeyyāti chādanaṃ vassanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Vivaṭa</span>nti pakāsitaṃ appaṭicchannaṃ. <span class="bld">Nātivassatī</span>ti ettha <span class="bld">atī</span>ti upasaggamattaṃ, na vassatīti attho. Avassanañcettha vuttavipariyāyena veditabbaṃ cittasantānassa visodhitattā. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati, channassa duccaritassa āpattivassādīnaṃ ativassanato vivaṭassa ca avassanatoti attho. <span class="bld">Channaṃ vivarethā</span>ti puthujjanabhāvena chādanādhippāye uppannepi taṃ <a name="P2.0189"></a> ananuvattitvā vivaretha āvikareyya, yathādhammaṃ paṭikareyya. <span class="bld">Eva</span>nti vivaraṇena yathādhammaṃ paṭipattiyā. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ channaṃ duccaritaṃ. <span class="bld">Nātivassati</span> āpattivassaṃ kilesavassañca na vassati, suddhante puggalaṃ patiṭṭhapetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0118"></a> ‘‘ekaṃsena sīghaṃyeva ca attā sodhetabbo, appamādo kātabbo’’ti tassa kāraṇaṃ saṃvegavatthuṃ dassento <span class="bld">‘‘maccunābbhāhato loko’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">maccunābbhāhato loko</span>ti ayaṃ sabbopi sattaloko coro viya coraghātakena, sabbavaṭṭanipātinā maccunā maraṇena abhihato, na tassa hatthato muccati. <span class="bld">Jarāya parivārito</span>ti ayaṃ loko uppādato uddhaṃ maraṇūpanayanarasāya jarāya parivārito ajjhotthaṭo, jarāsaṅghātaparimukkoti attho. <span class="bld">Taṇhāsallena otiṇṇo</span>ti sarīrassa anto nimuggena visapītakhurappena viya upādānalakkhaṇena taṇhāsaṅkhātena sallena otiṇṇo hadayabbhantare ogāḷho. Taṇhā hi pīḷājananato anto tudanato duruddhārato ca ‘‘sallo’’ti vuccati. <span class="bld">Icchādhūpāyito</span>ti ārammaṇābhipatthanalakkhaṇāya icchāya santāpito. Taṃ visayaṃ icchanto hi puggalo yadicchitaṃ visayaṃ labhanto vā alabhanto vā tāya eva anudahanalakkhaṇāya icchāya santatto pariḷāhappatto hoti. <span class="bld">Sadā</span>ti sabbakālaṃ, idañca padaṃ sabbapadesu yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parikkhitto jarāya cā</span>ti na kevalaṃ maccunā abbhāhatoyeva, atha kho jarāya ca parikkhitto. Jarāya samavaruddho jarāpākāraparikkhitto, na taṃ samatikkamatīti attho. <span class="bld">Haññati niccamattāṇo</span>ti atāṇo asaraṇo hutvā niccakālaṃ jarāmaraṇehi haññati vibādhīyati. Yathā kiṃ? <span class="bld">Pattadaṇḍova takkaro</span> yathā takkaro coro katāparādho vajjhappatto atāṇo rājāṇāya haññati, evamayaṃ loko jarāmaraṇehīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āgacchantaggikhandhāvā</span>ti mahāvane ḍayhamāne taṃ abhibhavantā mahantā aggikkhandhā viya maccu byādhi jarāti ime tayo anudahanaṭṭhena aggikkhandhā imaṃ sattalokaṃ abhibhavantā āgacchanti<a name="V2.0102"></a>, tesaṃ pana paṭibalo hutvā <span class="bld">paccuggantuṃ</span> abhibhavituṃ <span class="bld">balaṃ</span> ussāho natthi, imassa lokassa, <span class="bld">javo natthi palāyituṃ</span> javantesu, ajjhottharantesu. Yattha te nābhibhavanti, piṭṭhiṃ dassetvā tato palāyitumpi imassa lokassa jaṅghājavo natthi, evaṃ <a name="M2.0119"></a> attanā asamattho māyādīhi upāyehi appaṭikāre tividhe balavati paccāmitte niccupaṭṭhite kiṃ kātabbanti ce? <span class="bld">Amoghaṃ</span> <a name="P2.0190"></a> <span class="bld">divasaṃ kayirā, appena bahukena vā</span>ti appena antamaso gaddūhanamattampi kālaṃ pavattitena bahukena vā sakalaṃ ahorattaṃ pavattitena vipassanāmanasikārena amoghaṃ avañjhaṃ divasaṃ kareyya, yasmā <span class="bld">yaṃ yaṃ vijahate rattiṃ, tadūnaṃ tassa jīvitaṃ</span> ayaṃ satto yaṃ yaṃ rattiṃ vijahati nāseti khepeti, tadūnaṃ tena ūnaṃ tassa sattassa jīvitaṃ hoti. Etena rattikkhayo nāma jīvitakkhayo tassa anivattanatoti dasseti. Tenāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;</p>
- <p class="gathalast">Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363);</p>
- <p class="bodytext">Na kevalaṃ rattivaseneva, atha kho iriyāpathavasenāpi jīvitakkhayo upadhāretabboti āha <span class="bld">‘‘carato’’</span>tiādi. <span class="bld">Carato</span>ti gacchantassa. <span class="bld">Tiṭṭhato</span>ti ṭhitaṃ kappentassa. <span class="bld">Āsīnasayanassa vā</span>ti āsīnassa sayanassa vā, nisinnassa nipajjantassa vāti attho. ‘‘Āsīdana’’ntipi paṭhanti, tattha sāmiatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Upeti carimā rattī</span>ti carimakacittasahitā ratti upagacchati, rattiggahaṇañcettha desanāsīsamattaṃ. Gamanādīsu yena kenaci iriyāpathena samaṅgībhūtassa carimakāloyeva, tenevassa iriyāpathakkhaṇā jīvitaṃ khepetvā eva gacchanti, tasmā <span class="bld">na te kālo pamajjituṃ</span> nāyaṃ tuyhaṃ pamādaṃ āpajjituṃ kālo ‘‘imasmiṃ nāma kāle maraṇaṃ na hotī’’ti aviditattā. Vuttaṃ hi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Animittamanaññātaṃ, maccānaṃ idha jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kasirañca parittañca, tañca dukkhena saṃyuta’’nti. (su. ni. 579);</p>
- <p class="bodytext">Tasmā evaṃ attānaṃ ovaditvā appamattena tīsu sikkhāsu anuyogo kātabboti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Sirimaṇḍattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Sabbakāmittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvipādako</span>tiādikā <a name="M2.0120"></a><a name="V2.0103"></a> āyasmato sabbakāmittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato sāsane uppannaṃ abbudaṃ sodhetvā paṭipākatikaṃ ṭhapentaṃ ekaṃ theraṃ disvā, ‘‘ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane abbudaṃ sodhetvā paṭipākatikaṃ ṭhapetuṃ samattho bhaveyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapetvā tadanurūpāni puññāni katvā <a name="P2.0191"></a> devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aparinibbute eva bhagavati vesāliyaṃ khattiyakule nibbattitvā <span class="bld">sabbakāmo</span>ti laddhanāmo vayappatto ñātakehi dārapariggahaṃ kārito nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ jigucchanto dhammabhaṇḍāgārikassa santike pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto upajjhāyena saddhiṃ vesāliṃ upagato ñātigharaṃ agamāsi. Tattha naṃ purāṇadutiyikā pativiyogadukkhitā kisā dubbaṇṇā analaṅkatā kiliṭṭhavatthanivasanā vanditvā rodamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā therassa karuṇāpurassaraṃ mettaṃ upaṭṭhāpayato anubhūtārammaṇe ayonisomanasikāravasena sahasā kileso uppajji.</p>
- <p class="bodytext">So tena kasāhi tāḷito ājānīyo viya sañjātasaṃvego tāvadeva susānaṃ gantvā, asubhanimittaṃ uggahetvā, tattha paṭiladdhajhānaṃ pādakaṃ katvā, vipassanaṃ vaḍḍhetvā, arahattaṃ pāpuṇi. Athassa sasuro alaṅkatapaṭiyattaṃ dhītaraṃ ādāya mahatā parivārena naṃ uppabbājetukāmo vihāraṃ agamāsi. Thero tassā adhippāyaṃ ñatvā attano kāmesu virattabhāvaṃ sabbattha ca anupalittataṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dvipādakoyaṃ asuci, duggandho parihīrati;</p>
- <p class="gathalast">Nānākuṇapaparipūro, vissavanto tato tato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Migaṃ nilīnaṃ kūṭena, baḷiseneva ambujaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vānaraṃ viya lepena, bādhayanti puthujjanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;</p>
- <p class="gathalast">Pañca kāmaguṇā ete, itthirūpasmi dissare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye etā upasevanti, rattacittā puthujjanā;</p>
- <p class="gathalast">Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ācinanti punabbhavaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo <a name="M2.0121"></a><a name="V2.0104"></a> cetā parivajjeti, sappasseva padā siro;</p>
- <p class="gathalast">Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmesvādīnavaṃ disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;</p>
- <p class="gathalast">Nissaṭo sabbakāmehi, patto me āsavakkhayo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dvipādako</span>ti yadipi apādakādayopi kāyā asucīyeva, adhikāravasena pana ukkaṭṭhaparicchedena vā evaṃ vuttaṃ. Yasmā vā aññe asucibhūtāpi kāyā loṇambilādīhi abhisaṅkharitvā manussānaṃ bhojanepi upanīyanti, na pana manussakāyo, tasmā asucitarasabhāvamassa dassento ‘‘dvipādako’’ti āha. <span class="bld">Aya</span>nti tadā upaṭṭhitaṃ itthirūpaṃ <a name="P2.0192"></a> sandhāyāha. <span class="bld">Asucī</span>ti asuci eva, na ettha kiñcipi sucīti attho. <span class="bld">Duggandho parihīratī</span>ti duggandho samāno pupphagandhādīhi saṅkharitvā pariharīyati. <span class="bld">Nānākuṇapaparipūro</span>ti kesādianekappakārakuṇapabharito. <span class="bld">Vissavanto tato tato</span>ti pupphagandhādīhissa jegucchabhāvaṃ paṭicchādetuṃ vāyamantānampi taṃ vāyāmaṃ nipphalaṃ katvā navahi dvārehi kheḷasiṅghāṇikādīni lomakūpehi ca sedajallikaṃ ‘vissavantoyeva parihīratī’ti sambandho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ jegucchopi samāno cāyaṃ kāyo kūṭādīhi viya migādike attano rūpādīhi andhaputhujjane vañcetiyevāti dassento <span class="bld">‘‘miga’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">migaṃ nilīnaṃ kūṭenā</span>ti pāsavākarādinā kūṭena nilīnaṃ, paṭicchannaṃ katvā migaṃ viya nesādo. Vakkhamāno hi <span class="bld">iva</span>-saddo idhāpi ānetvā yojetabbo. <span class="bld">Baḷiseneva ambuja</span>nti ambujaṃ macchaṃ āmisabaddhena baḷisena viya bāḷisiko. <span class="bld">Vānaraṃ viya lepenā</span>ti rukkhasilādīsu pakkhittena makkaṭalepena makkaṭaṃ viya migaluddo andhaputhujjanaṃ vañcento bādhentīti.</p>
- <p class="bodytext">Ke pana bādhentīti āha. <span class="bld">‘‘Rūpā saddā’’</span>tiādi. Rūpādayo hi pañca kāmakoṭṭhāsā visesato visabhāgavatthusannissayā vipallāsūpanissayena ayonisomanasikārena parikkhittānaṃ andhaputhujjanānaṃ mano ramento kilesavatthutāya anatthāvahabhāvato te bādhenti nāma. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpā saddā…pe… itthirūpasmi dissare’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Itthiggahaṇañcettha <a name="M2.0122"></a> adhikāravasena katanti veditabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘ye etā upasevantī’’</span>tiādi. Tassattho – <span class="bld">ye</span> puthujjanā <span class="bld">etā</span> itthiyo <span class="bld">rattacittā</span> rāgābhibhūtacittā upabhogavatthusaññāya <a name="V2.0105"></a> upasevanti. <span class="bld">Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghora</span>nti te jātiādīhi nirayādīhi ca ghoraṃ, bhayānakaṃ, andhabālehi abhiramitabbato kaṭasisaṅkhātaṃ saṃsāraṃ punappunaṃ uppattimaraṇādinā vaḍḍhenti. Tenāha <span class="bld">‘‘ācinanti punabbhava’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo cetā</span>ti yo pana puggalo etā itthiyo tattha chandarāgassa vikkhambhanena vā samucchindanena vā attano pādena sappassa siraṃ viya parivajjeti, so sabbaṃ lokaṃ visajitvā ṭhitattā loke visattikāsaṅkhātaṃ taṇhaṃ sato hutvā samativattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmesvādīnavaṃ disvā</span>ti ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’tiādinā (pāci. 417; cūḷava. 65; ma. ni. 1.234) vatthukāmesu kilesakāmesu anekākāravokāraṃ ādīnavaṃ, dosaṃ, disvā. <span class="bld">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato</span>ti kāmehi bhavehi ca nikkhantabhāvato nekkhammaṃ, pabbajjaṃ<a name="P2.0193"></a>, nibbānañca, khemato, anupaddavato, daṭṭhu, disvā. <span class="bld">Sabbakāmehi</span>pi tebhūmakadhammehi <span class="bld">nissaṭo</span> visaṃyutto. Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā, tehi ca thero visaṃyutto. Tenāha <span class="bld">‘‘patto me āsavakkhayo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero ādito pañcahi gāthāhi dhammaṃ kathetvā chaṭṭhagāthāya aññaṃ byākāsi. Taṃ sutvā sasuro ‘‘ayaṃ sabbattha anupalitto, na sakkā imaṃ kāmesu patāretu’’nti yathāgatamaggeneva gato. Theropi vassasataparinibbute bhagavati upasampadāya vīsavassasatiko pathabyā thero hutvā, vesālikehi vajjiputtehi uppāditaṃ sāsanassa abbudaṃ sodhetvā, dutiyaṃ dhammasaṅgītiṃ saṅgāyitvā ‘‘anāgate dhammāsokakāle uppajjanakaṃ abbudaṃ sodhehī’’ti tissamahābrahmānaṃ āṇāpetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.</p>
- <p class="centered">Sabbakāmittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Chakkanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">7. Sattakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Sundarasamuddattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Sattakanipāte <a name="M2.0123"></a><a name="V2.0106"></a> <span class="bld">alaṅkatā</span>tiādikā āyasmato sundarasamuddattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa mahāvibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti. <span class="bld">Samuddo</span>tissa nāmaṃ ahosi. Rūpasampattiyā pana <span class="bld">sundarasamuddo</span>ti paññāyittha. So paṭhamavaye ṭhito bhagavato rājagahappavese buddhānubhāvaṃ disvā, paṭiladdhasaddho nissaraṇajjhāsayatāya pabbajitvā, laddhūpasampado samādinnadhutadhammo rājagahato sāvatthiṃ gantvā, kalyāṇamittassa santike vipassanācāraṃ uggahetvā, kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto viharati. Tassa mātā rājagahe ussavadivase aññe seṭṭhiputte sapajāpatike alaṅkatapaṭiyatte ussavakīḷaṃ kīḷante disvā, puttaṃ anussaritvā rodati. Taṃ disvā aññatarā gaṇikā rodanakāraṇaṃ pucchi. Sā tassā taṃ kāraṇaṃ kathesi. Taṃ sutvā gaṇikā ‘‘ahaṃ taṃ ānessāmi, passa tāva mama itthibhāva’’nti vatvā ‘‘yadi evaṃ taṃyeva tassa pajāpatiṃ katvā imassa kulassa sāminiṃ karissāmī’’ti tāya bahuṃ dhanaṃ datvā<a name="P2.0194"></a>, vissajjitā mahatā parivārena sāvatthiṃ gantvā, therassa piṇḍāya vicaraṇaṭṭhāne ekasmiṃ gehe vasamānā divase divase aññehi therassa sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ dāpesi. Alaṅkatapaṭiyattā ca hutvā suvaṇṇapādukā āruyha attānaṃ dassesi. Athekadivasaṃ gehadvārena gacchantaṃ theraṃ disvā, suvaṇṇapādukā omuñcitvā, añjaliṃ paggayha purato gacchantī nānappakāraṃ theraṃ kāmanimantanāya nimantesi. Taṃ sutvā thero ‘‘puthujjanacittaṃ nāma cañcalaṃ, yaṃnūna mayā idāneva ussāho karaṇīyo’’ti tattheva ṭhito bhāvanaṃ ussukkāpetvā chaḷabhiñño ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alaṅkatā suvasanā, māladhārī vibhūsitā;</p>
- <p class="gathalast">Alattakakatāpādā, pādukāruyha vesikā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para460"></a><span class="paranum">460</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pādukā <a name="M2.0124"></a><a name="V2.0107"></a> oruhitvāna, purato pañjalīkatā;</p>
- <p class="gathalast">Sā maṃ saṇhena mudunā, mhitapubbaṃ abhāsatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para461"></a><span class="paranum">461</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘‘Yuvāsi tvaṃ pabbajito, tiṭṭhāhi mama sāsane;</p>
- <p class="gatha2">Bhuñja mānusake kāme, ahaṃ vittaṃ dadāmi te;</p>
- <p class="gathalast">Saccaṃ te paṭijānāmi, aggiṃ vā te harāmahaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para462"></a><span class="paranum">462</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘‘Yadā jiṇṇā bhavissāma, ubho daṇḍaparāyanā;</p>
- <p class="gathalast">Ubhopi pabbajissāma, ubhayattha kaṭaggaho’’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para463"></a><span class="paranum">463</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tañca disvāna yācantiṃ, vesikaṃ pañjalīkataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para465"></a><span class="paranum">465</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">māladhārī</span>ti mālādhārinī piḷandhapupphadāmā. <span class="bld">Vibhūsitā</span>ti ūnaṭṭhānassa pūraṇavasena pupphehi ceva gandhavilepanādīhi ca vibhūsitagattā. <span class="bld">‘‘Alaṅkatā’’</span>ti iminā hatthūpagagīvūpagādīhi ābharaṇehi alaṅkaraṇaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Alattakakatāpādā</span>ti pariṇatajayasumanapupphavaṇṇena lākhārasena rañjitacaraṇayugaḷā. Samāsapadañhetaṃ, ‘‘alattakakatapādā’’ti vattabbe gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ. Asamāsabhāve pana ‘‘tassā’’ti vacanaseso veditabbo. <span class="bld">Pādukāruyha vesikā</span>ti ekā rūpūpajīvikā itthī yathāvuttavesā suvaṇṇapādukā paṭimuñcitvā ‘‘ṭhitā’’ti vacanaseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pādukā oruhitvānā</span>ti pādukāhi otaritvā, suvaṇṇapādukāyo omuñcitvāti attho. <span class="bld">Pañjalīkatā</span>ti paggahitaañjalikā <span class="bld">sā</span> vesī maṃ. Sāmaṃ vā vacanaparamparaṃ <a name="P2.0195"></a> vinā sayameva abhāsatha. <span class="bld">Saṇhenā</span>ti maṭṭhena. <span class="bld">Mudunā</span>ti madhurena. ‘‘Vacanenā’’ti avuttampi vuttameva hoti, abhāsathāti, vuttattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuvāsi</span> <a name="M2.0125"></a> <span class="bld">tvaṃ pabbajito</span>ti tvaṃ pabbajanto yuvā, daharoyeva hutvā pabbajitosi, nanu pabbajantena sattame dasake sampatteva pabbajitabbanti dasseti. <span class="bld">Tiṭṭhāhi mama sāsane</span>ti mama vacane tiṭṭha.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ <a name="V2.0108"></a> pana tanti āha <span class="bld">‘‘bhuñja mānusake kāme’’</span>ti kāme paribhuñjitukāmassa rūpasampatti, vayasampatti, parivārasampatti, bhogasampatti ca icchitabbā. Tattha ‘‘kuto me bhogasampattī’’ti vadeyyāti, āha <span class="bld">‘‘ahaṃ vittaṃ dadāmi te’’</span>ti. ‘‘Tayidaṃ vacanaṃ kathaṃ saddahātabba’’nti maññeyyāti taṃ saddahāpentī āha <span class="bld">‘‘saccaṃ te paṭijānāmi, aggiṃ vā te harāmaha’’</span>nti. ‘‘Bhuñja mānusake kāme, ahaṃ vittaṃ dadāmi te’’ti yadidaṃ mayā paṭiññātaṃ, taṃ ekaṃsena saccameva paṭijānāmi, sace me na pattiyāyasi, aggiṃ vā te harāmahaṃ aggiṃ haritvā aggipaccayaṃ sapathaṃ karomīti attho. <span class="bld">Ubhayattha kaṭaggaho</span>ti amhākaṃ ubhinnaṃ jiṇṇakāle pabbajjanaṃ ubhayattha jayaggāho. Yaṃ mayaṃ yāva daṇḍaparāyanakālā bhoge bhuñjāma, evaṃ idhalokepi bhogehi na jīyāma, mayaṃ pacchā pabbajissāma, evaṃ paralokepi bhogehi na jīyāmāti adhippāyo. <span class="bld">Tato</span>ti taṃ nimittaṃ, kāmehi nimantentiyā ‘‘yuvāsi tva’’ntiādinā ‘‘yadā jiṇṇā bhavissāmā’’tiādinā ca tassā vesiyā vuttavacanahetu. Tañhi vacanaṃ aṅkusaṃ katvā thero samaṇadhammaṃ karonto sadatthaṃ paripūresi. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Sundarasamuddattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Lakuṇḍakabhaddiyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pare ambāṭakārāme</span>tiādikā āyasmato lakuṇḍakabhaddiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahābhoge kule nibbattitvā, vayappatto satthu santike dhammaṃ suṇanto nisinno tasmiṃ khaṇe satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ mañjussarānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā, ‘‘aho vatāhampi anāgate ayaṃ bhikkhu <a name="M2.0126"></a> viya ekassa buddhassa sāsane mañjussarānaṃ aggo bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā ca tassa anantarāyataṃ disvā byākaritvā pakkāmi.</p>
- <p class="bodytext">So <a name="P2.0196"></a> tattha yāvajīvaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto phussassa bhagavato kāle cittapattakokilo hutvā rājuyyānato madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍenādāya gacchanto satthāraṃ disvā pasannamānaso ‘‘dassāmī’’ti cittaṃ uppādesi. Satthā tassa cittaṃ ñatvā pattaṃ gahetvā nisīdi. Kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ patiṭṭhāpesi. Satthā taṃ paribhuñji. So kokilo <a name="V2.0109"></a> pasannamānaso teneva pītisukhena sattāhaṃ vītināmesi. Tena ca puññakammena mañjussaro ahosi. Kassapasammāsambuddhakāle pana cetiye āraddhe kiṃ pamāṇaṃ karoma? Sattayojanappamāṇaṃ. Atimahantametaṃ. Chayojanappamāṇaṃ. Etampi atimahantaṃ. Pañcayojanaṃ, catuyojanaṃ, tiyojanaṃ, dviyojananti vutte ayaṃ tadā jeṭṭhavaḍḍhakī hutvā ‘‘etha, bho, anāgate sukhapaṭijaggiyaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rajjuyā parikkhipanto gāvutamattake ṭhatvā ‘‘ekekaṃ mukhaṃ gāvutaṃ gāvutaṃ hotu, cetiyaṃ ekayojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ bhavissatī’’ti āha. Te tassa vacane aṭṭhaṃsu. Iti appamāṇassa buddhassa pamāṇaṃ akāsīti. Tena pana kammena nibbattanibbattaṭṭhāne aññehi nīcatarappamāṇo hoti.</p>
- <p class="bodytext">So amhākaṃ satthu kāle sāvatthiyaṃ mahābhogakule nibbatti, <span class="bld">bhaddiyo</span>tissa nāmaṃ ahosi. Atirassatāya pana <span class="bld">lakuṇḍakabhaddiyo</span>ti paññāyittha. So satthu santike dhammaṃ sutvā, paṭiladdhasaddho pabbajitvā, bahussuto dhammakathiko hutvā madhurena sarena paresaṃ dhammaṃ kathesi. Athekasmiṃ ussavadivase ekena brāhmaṇena saddhiṃ rathena gacchantī aññatarā gaṇikā theraṃ disvā dantavidaṃsakaṃ hasi. Thero tassā dantaṭṭhike nimittaṃ gahetvā jhānaṃ uppādetvā, taṃ pādakaṃ katvā, vipassanaṃ paṭṭhapetvā, anāgāmī ahosi. So abhiṇhaṃ kāyagatāya satiyā viharanto ekadivasaṃ āyasmatā dhammasenāpatinā ovadiyamāno arahatte patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.55.1-33) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro <a name="M2.0127"></a> nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ seṭṭhiputto mahaddhano;</p>
- <p class="gathalast">Jaṅghāvihāraṃ vicaraṃ, saṅghārāmaṃ agacchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā so lokapajjoto, dhammaṃ desesi nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Mañjussarānaṃ pavaraṃ, sāvakaṃ abhikittayi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṃ sutvā mudito hutvā, kāraṃ katvā mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Vanditvā satthuno pāde, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā buddho viyākāsi, saṅghamajjhe vināyako;</p>
- <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Bhaddiyo nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena <a name="V2.0110"></a> kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dvenavute ito kappe, phusso uppajji nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Durāsado duppasaho, sabbalokuttamo jino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Caraṇena ca sampanno, brahā uju patāpavā;</p>
- <p class="gathalast">Hitesī sabbasattānaṃ, bahuṃ mocesi bandhanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nandārāmavane tassa, ahosiṃ phussakokilo;</p>
- <p class="gathalast">Gandhakuṭisamāsanne, ambarukkhe vasāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā piṇḍāya gacchantaṃ, dakkhiṇeyyaṃ jinuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Disvā cittaṃ pasādetvā, mañjunābhinikūjahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rājuyyānaṃ tadā gantvā, supakkaṃ kanakattacaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ambapiṇḍaṃ gahetvāna, sambuddhassopanāmayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā <a name="M2.0128"></a> me cittamaññāya, mahākāruṇiko jino;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhākassa hatthato, pattaṃ paggaṇhi nāyako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Adāsiṃ haṭṭhacittohaṃ, ambapiṇḍaṃ mahāmune;</p>
- <p class="gathalast">Patte pakkhippa pakkhehi, pañjaliṃ katvāna mañjunā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā;</p>
- <p class="gathalast">Vassanto buddhapūjatthaṃ, nīḷaṃ gantvā nipajjahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā muditacittaṃ maṃ, buddhapemagatāsayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sakuṇagghi upāgantvā, ghātayī duṭṭhamānaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato cutohaṃ tusite, anubhotvā mahāsukhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Manussayonimāgacchiṃ, tassa kammassa vāhasā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāsanaṃ jotayitvā so, abhibhuyya kutitthiye;</p>
- <p class="gathalast">Vinayitvāna veneyye, nibbuto so sasāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nibbute tamhi lokagge, pasannā janatā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Pūjanatthāya buddhassa, thūpaṃ kubbanti satthuno.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattayojanikaṃ thūpaṃ, sattaratanabhūsitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Karissāma mahesissa, iccevaṃ mantayanti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kikino kāsirājassa, tadā senāya nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Hutvāhaṃ appamāṇassa, pamāṇaṃ cetiye vadiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā <a name="V2.0111"></a> te mama vākyena, cetiyaṃ yojanuggataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Akaṃsu naravīrassa, nānāratanabhūsitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto seṭṭhikule ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāvatthiyaṃ puravare, iddhe phīte mahaddhane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Purappavese <a name="M2.0129"></a> sugataṃ, disvā vimhitamānaso;</p>
- <p class="gathalast">Pabbajitvāna na ciraṃ, arahattamapāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cetiyassa pamāṇaṃ yaṃ, akariṃ tena kammunā;</p>
- <p class="gathalast">Lakuṇḍakasarīrohaṃ, jāto paribhavāraho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sarena madhurenāhaṃ, pūjitvā isisattamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mañjussarānaṃ bhikkhūnaṃ, aggattamanupāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Phaladānena buddhassa, guṇānussaraṇena ca;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaññaphalasampanno, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Aparabhāge aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pare ambāṭakārāme, vanasaṇḍamhi bhaddiyo;</p>
- <p class="gathalast">Samūlaṃ taṇhamabbuyha, tattha bhaddova jhāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ramanteke <a name="P2.0197"></a> mudiṅgehi, vīṇāhi paṇavehi ca;</p>
- <p class="gathalast">Ahañca rukkhamūlasmiṃ, rato buddhassa sāsane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddho ce me varaṃ dajjā, so ca labbhetha me varo;</p>
- <p class="gathalast">Gaṇhehaṃ sabbalokassa, niccaṃ kāyagataṃ sati’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā tisso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pare</span>ti seṭṭhe adhike, visiṭṭheti attho. Adhikavācī hi ayaṃ parasaddo ‘‘paraṃ viya mattāyā’’tiādīsu viya. <span class="bld">Ambāṭakārāme</span>ti evaṃnāmake ārāme. So kira chāyūdakasampanno vanasaṇḍamaṇḍito ramaṇīyo hoti tena ‘‘pare’’ti visesetvā vutto. ‘‘Ambāṭakavane ambāṭakehi abhilakkhitavane’’ti ca vadanti. <span class="bld">Vanasaṇḍamhī</span>ti vanagahane, ghananicitarukkhagacchalatāsamūhe vaneti attho. <span class="bld">Bhaddiyo</span>ti evaṃnāmako, attānameva thero aññaṃ viya vadati. <span class="bld">Samūlaṃ taṇhamabbuyhā</span>ti taṇhāya <a name="M2.0130"></a> mūlaṃ nāma avijjā. Tasmā sāvijjaṃ taṇhaṃ aggamaggena <a name="V2.0112"></a> samugghāṭetvāti attho. <span class="bld">Tattha bhaddova jhāyatī</span>ti lokuttarehi sīlādīhi bhaddo sundaro tasmiṃyeva vanasaṇḍe katakiccatāya diṭṭhadhammasukhavihāravasena aggaphalajhānena jhāyati.</p>
- <p class="bodytext">Phalasukhena ca jhānasamāpattīhi ca vītināmetīti attano vivekaratiṃ dassetvā <span class="bld">‘‘ramanteke’’</span>ti gāthāyapi byatirekamukhena tamevatthaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">mudiṅgehī</span>ti aṅgikādīhi murajehi. <span class="bld">Vīṇāhī</span>ti nandinīādīhi vīṇāhi. <span class="bld">Paṇavehī</span>ti turiyehi ramanti eke kāmabhogino, sā pana tesaṃ rati anariyā anatthasaṃhitā. <span class="bld">Ahañcā</span> ti ahaṃ pana, ekako <span class="bld">buddhassa</span> bhagavato sāsane rato, tato eva rukkhamūlasmiṃ <span class="bld">rato</span> abhirato viharāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ attano vivekābhiratiṃ kittetvā idāni yaṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattaṃ patto, tassa pasaṃsanatthaṃ <span class="bld">‘‘buddho ce me’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – sace <span class="bld">buddho</span> bhagavā ‘‘ekāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ varaṃ yācāmī’’ti mayā yācito ‘‘atikkantavarā kho, bhikkhu, tathāgatā’’ti apaṭikkhipitvā mayhaṃ yathāyācitaṃ varaṃ dadeyya, so ca varo mamādhippāyapūrako <span class="bld">labbhetha</span> mayhaṃ manorathaṃ matthakaṃ pāpeyyāti thero parikappavasena vadati. ‘‘Bhante, sabbo loko sabbakālaṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ bhāvetū’’ti ‘‘sabbalokassa niccaṃ kāyagatāsati bhāvetabbā’’ti katvā varaṃ gaṇhe ahanti dassento āha <span class="bld">‘‘gaṇhehaṃ sabbalokassa, niccaṃ kāyagataṃ sati’’</span>nti. Idāni aparikkhaṇagarahāmukhena parikkhaṇaṃ pasaṃsanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye <a name="P2.0198"></a> maṃ rūpena pāmiṃsu, ye ca ghosena anvagū;</p>
- <p class="gathalast">Chandarāgavasūpetā, na maṃ jānanti te janā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para470"></a><span class="paranum">470</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca na passati;</p>
- <p class="gathalast">Samantāvaraṇo bālo, sa ve ghosena vuyhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para471"></a><span class="paranum">471</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca vipassati;</p>
- <p class="gathalast">Bahiddhā phaladassāvī, sopi ghosena vuyhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para472"></a><span class="paranum">472</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattañca <a name="M2.0131"></a> pajānāti, bahiddhā ca vipassati;</p>
- <p class="gathalast">Anāvaraṇadassāvī, na so ghosena vuyhatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā catasso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ye maṃ rūpena pāmiṃsū</span>ti ye janā aviddasū mama rūpena apasādikena nihīnena ‘‘ākārasadisī paññā’’ti, dhammasarīrena ca maṃ nihīnaṃ pāmiṃsu, ‘‘orako aya’’nti hīḷentā paricchindanavasena <a name="V2.0113"></a> maññiṃsūti attho. <span class="bld">Ye ca ghosena anvagū</span>ti ye ca sattā ghosena mañjunā maṃ sambhāvanāvasena anugatā bahu maññiṃsu, taṃ tesaṃ micchā, na hi ahaṃ rūpamattena avamantabbo, ghosamattena vā na bahuṃ mantabbo, tasmā <span class="bld">chandarāgavasūpetā, na maṃ jānanti te janā</span>ti te duvidhāpi janā chandarāgassa vasaṃ upetā appahīnachandarāgā sabbaso pahīnachandarāgaṃ maṃ na jānanti.</p>
- <p class="bodytext">Avisayo tesaṃ mādiso ajjhattaṃ bahiddhā ca apariññātavatthutāyāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ajjhatta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti attano santāne khandhāyatanādidhammaṃ. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti parasantāne. Atha vā ajjhattanti, mama abbhantare asekkhasīlakkhandhādiṃ. Bahiddhāti, mameva ākappasampattiyādiyuttaṃ bahiddhā rūpadhammappavattiṃ cakkhuviññāṇādippavattiñca. <span class="bld">Samantāvaraṇo</span>ti evaṃ ajjhattañca bahiddhā ca ajānanena samantato āvaraṇayutto āvaṭañāṇagatiko. <span class="bld">Sa ve ghosena vuyhatī</span>ti so paraneyyabuddhiko bālo ghosena paresaṃ vacanena vuyhati niyyati ākaḍḍhīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahiddhā ca vipassatī</span>ti yo ca vuttanayena ajjhattaṃ na jānāti, bahiddhā pana sutānusārena ākappasampattiādiupadhāraṇena vā visesato passati. ‘‘Guṇavisesayutto siyā’’ti maññati, sopi <span class="bld">bahiddhā phaladassāvī</span> nayaggāhena phalamattaṃ gaṇhanto vuttanayena ghosena vuyhati, sopi mādise na jānātīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana <span class="bld">ajjhattañca</span> khīṇāsavassa abbhantare asekkhasīlakkhandhādiguṇaṃ jānāti, bahiddhā cassa paṭipattisallakkhaṇena visesato guṇavisesayogaṃ passati. <span class="bld">Anāvaraṇadassāvī</span> kenaci anāvaṭo hutvā ariyānaṃ guṇe <a name="M2.0132"></a> daṭṭhuṃ ñātuṃ samattho, na so ghosamattena vuyhati yāthāvato dassanatoti.</p>
- <p class="centered">Lakuṇḍakabhaddiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Bhaddattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaputto</span>tiādikā <a name="P2.0199"></a> āyasmato bhaddattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttaraṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca satasahassaparimāṇaṃ cīvarādīhi catūhi paccayehi pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbatti. Nibbattamāno <a name="V2.0114"></a> ca aputtakesu mātāpitūsu devatāyācanādīni katvāpi alabhantesu satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sace, bhante, mayaṃ ekaṃ puttaṃ lacchāma, taṃ tumhākaṃ dāsatthāya dassāmā’’ti vatvā āyācitvā gatesu satthu adhippāyaṃ ñatvā aññataro devaputto khīṇāyuko hutvā ṭhito sakkena devaraññā ‘‘amukasmiṃ kule nibbattāhī’’ti āṇatto tattha nibbatti, <span class="bld">bhaddo</span>tissa nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sattavassuddesikaṃ jātaṃ mātāpitaro alaṅkaritvā bhagavato santikaṃ netvā ‘‘ayaṃ so, bhante, tumhe āyācitvā laddhadārako, imaṃ tumhākaṃ niyyātemā’’ti āhaṃsu. Satthā ānandattheraṃ āṇāpesi – ‘‘imaṃ pabbājehī’’ti. Āṇāpetvā ca gandhakuṭiṃ pāvisi. Thero taṃ pabbājetvā saṅkhepena vipassanāmukhaṃ ācikkhi. So upanissayasampannattā vipassanāya kammaṃ karonto sūriye anoggateyeva bhāvanaṃ ussukkāpetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.5.54-69) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarasambuddhaṃ, mettacittaṃ mahāmuniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upeti janatā sabbā, sabbalokagganāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattukañca baddhakañca, āmisaṃ pānabhojanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dadanti satthuno sabbe, puññakkhette anuttare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ahampi dānaṃ dassāmi, devadevassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Buddhaseṭṭhaṃ nimantetvā, saṅghampi ca anuttaraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uyyojitā <a name="M2.0133"></a> mayā cete, nimantesuṃ tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kevalaṃ bhikkhusaṅghañca, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassapallaṅkaṃ, sovaṇṇaṃ gonakatthataṃ;</p>
- <p class="gatha2">Tūlikāpaṭalikāya, khomakappāsikehi ca;</p>
- <p class="gathalast">Mahārahaṃ paññāpayiṃ, āsanaṃ buddhayuttakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro lokavidū, devadevo narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghaparibyūḷho, mama dvāramupāgami.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paccuggantvāna sambuddhaṃ, lokanāthaṃ yasassinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, abhināmayiṃ saṅgharaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhikkhūnaṃ satasahassaṃ, buddhañca lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, paramannena tappayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yenidaṃ āsanaṃ dinnaṃ, sovaṇṇaṃ gonakatthataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catusattatikkhattuṃ <a name="V2.0115"></a> so, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Anubhossati sampattiṃ, accharāhi purakkhato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padesarajjaṃ sahassaṃ, vasudhaṃ āvasissati;</p>
- <p class="gathalast">Ekapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbāsu bhavayonīsu, uccākulī bhavissati;</p>
- <p class="gatha2">So ca pacchā pabbajitvā, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Bhaddiyo nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vivekamanuyuttomhi, pantasenanivāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Phalañcādhigataṃ sabbaṃ, cattaklesomhi ajjahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mama sabbaṃ abhiññāya, sabbaññū lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, etadagge ṭhapesi maṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;</p>
- <p class="gathalast">Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tassa <a name="M2.0134"></a> bhagavā chaḷabhiññuppattiṃ ñatvā ‘‘ehi, bhaddā’’ti āha. So tāvadeva satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā pañjaliko satthu samīpe aṭṭhāsi, sā eva cassa upasampadā ahosi. Buddhūpasampadā nāma kiresā. Thero jātito paṭṭhāya attano pavattiyā kathanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ekaputto ahaṃ āsiṃ, piyo mātu piyo pitu;</p>
- <p class="gathalast">Bahūhi vatacariyāhi, laddho āyācanāhi ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Te ca maṃ anukampāya, atthakāmā hitesino;</p>
- <p class="gathalast">Ubho pitā ca mātā ca, buddhassa upanāmayuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kicchā laddho ayaṃ putto, sukhumālo sukhedhito;</p>
- <p class="gathalast">Imaṃ dadāma te nātha, jinassa paricārakaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para476"></a><span class="paranum">476</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satthā ca maṃ paṭiggayha, ānandaṃ etadabravi;</p>
- <p class="gathalast">Pabbājehi imaṃ khippaṃ, hessatyājāniyo ayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pabbājetvāna <a name="P2.0200"></a> maṃ satthā, vihāraṃ pāvisī jino;</p>
- <p class="gathalast">Anoggatasmiṃ sūriyasmiṃ, tato cittaṃ vimucci me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V2.0116"></a> satthā nirākatvā, paṭisallānavuṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Ehi bhaddāti maṃ āha, sā me āsūpasampadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jātiyā sattavassena, laddhā me upasampadā;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, aho dhammasudhammatā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vatacariyāhī</span>ti, ‘‘evaṃ katvā puttaṃ labhissathā’’ti vuttaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vacanaṃ sutvā, khīraṃ pāyitvā, anasanādivatacaraṇehi. <span class="bld">Āyācanāhī</span>ti devatāyācanāhi satthuāyācanāya ca, idameva cettha kāraṇaṃ, itaraṃ thero mātāpitūnaṃ paṭipattidassanatthañceva kicchaladdhabhāvadassanatthañca vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te</span>ti <a name="M2.0135"></a> mātāpitaro. <span class="bld">Upanāmayu</span>nti upanāmesuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhedhito</span>ti sukhasaṃvaḍḍhito. <span class="bld">Te</span>ti tuyhaṃ. <span class="bld">Paricāraka</span>nti kiṃkāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hessatyājāniyo aya</span>nti ayaṃ dārako mama sāsane ājānīyo bhavissati. Tasmā khippaṃ ajjeva pabbājehīti etaṃ <span class="bld">abravi,</span> āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbājetvānā</span>ti ānandattherena pabbājetvā. <span class="bld">Vihāra</span>nti gandhakuṭiṃ. <span class="bld">Anoggatasmiṃ sūriyasmi</span>nti sūriye anatthaṅgateyeva. <span class="bld">Tato cittaṃ vimucci me</span>ti tato vipassanārambhato paraṃ na cireneva khaṇena sabbāsavehi me cittaṃ vimucci, khīṇāsavo ahosiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti mama āsavakkhayato pacchā. <span class="bld">Nirākatvā</span>ti attanā samāpannaṃ phalasamāpattiṃ appetvā tato vuṭṭhāya. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭisallānavuṭṭhito’’</span>ti. <span class="bld">Sā me āsūpasampadā</span>ti yā maṃ uddissa ‘‘ehi, bhaddā’’ti satthu vācā pavattā, sā eva me mayhaṃ upasampadā āsi. Evaṃ <span class="bld">jātiyā sattavassena, laddhā me upasampadā</span>ti sātisayaṃ satthārā attano kataṃ anuggahaṃ sāsanassa ca niyyānikataṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘aho dhammasudhammatā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘cittaṃ vimucci me’’ti khīṇāsavabhāvaṃ pakāsetvāpi puna <span class="bld">‘‘tisso vijjā anuppattā’’</span>ti lokiyābhiññekadesadassanaṃ chaḷabhiññabhāvavibhāvanatthaṃ. Tenāha apadāne ‘‘chaḷabhiññā sacchikatā’’ti.</p>
- <p class="centered">Bhaddattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Sopākattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disvā</span> <a name="V2.0117"></a><a name="P2.0201"></a> <span class="bld">pāsādachāyāya</span>ntiādikā āyasmato sopākattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā ekasmiṃ <a name="M2.0136"></a> pabbate viharati. Satthā āsannamaraṇaṃ taṃ ñatvā tassa santikaṃ agamāsi. So bhagavantaṃ disvā pasannacitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ pavedento pupphamayaṃ āsanaṃ paññapetvā adāsi. Satthā tattha nisīditvā, aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā tassa passantasseva ākāsena agamāsi. So pubbe gahitaṃ niccaggāhaṃ pahāya aniccasaññaṃ hadaye ṭhapetvā, kālaṅkatvā, devaloke uppajitvā, aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto, imasmiṃ buddhuppāde rājagahe sopākayoniyaṃ nibbatti. So jātiāgatena <span class="bld">sopāko</span>ti nāmena paññāyi. Keci pana ‘‘vāṇijakule nibbatto, ‘sopāko’ti pana nāmamatta’’nti vadanti. Taṃ apadānapāḷiyā virujjhati ‘‘pacchime bhave sampatte, sopākayonupāgami’’nti vacanato.</p>
- <p class="bodytext">Tassa catumāsajātassa pitā kālamakāsi, cūḷapitā posesi. Anukkamena sattavassiko jāto. Ekadivasaṃ cūḷapitā ‘‘attano puttena kalahaṃ karotī’’ti kujjhitvā, taṃ susānaṃ netvā, dve hatthe rajjuyā ekato bandhitvā, tāya eva rajjuyā matamanussassa sarīre gāḷhaṃ bandhitvā gato ‘‘siṅgālādayo khādantū’’ti. Pacchimabhavikatāya dārakassa puññaphalena sayaṃ māretuṃ na visahi, siṅgālādayopi na abhibhaviṃsu. Dārako aḍḍharattasamaye evaṃ vippalapati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kā gati me agatissa, ko vā bandhu abandhuno;</p>
- <p class="gathalast">Susānamajjhe bandhassa, ko me abhayadāyako’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Satthā tāya velāya veneyyabandhave olokento dārakassa hadayabbhantare pajjalantaṃ arahattūpanissayaṃ disvā obhāsaṃ pharitvā satiṃ janetvā evamāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ehi <a name="V2.0118"></a> sopāka mā bhāyi, olokassu tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ahaṃ taṃ tārayissāmi, rāhumukheva candima’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Dārako buddhānubhāvena chinnabandhano gāthāpariyosāne sotāpanno hutvā gandhakuṭisammukhe aṭṭhāsi. Tassa mātā puttaṃ apassantī cūḷapitaraṃ pucchitvā tenassa pavattiyā akathitāya tattha tattha <a name="P2.0202"></a> gantvā vicinantī <a name="M2.0137"></a> ‘‘buddhā kira atītānāgatapaccuppannaṃ jānanti, yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā mama puttassa pavattiṃ jāneyya’’nti satthu santikaṃ agamāsi. Satthā, iddhiyā taṃ paṭicchādetvā, ‘‘bhante, mama puttaṃ na passāmi, apica bhagavā tassa pavattiṃ jānātī’’ti tāya puṭṭho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na santi puttā tāṇāya, na pitā nāpi bandhavā;</p>
- <p class="gathalast">Antakenādhipannassa, natthi ñātīsu tāṇatā’’ti. (dha. pa. 288) –</p>
- <p class="unindented">Dhammaṃ kathesi. Taṃ sutvā sā sotāpannā ahosi. Dārako arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.2.112-123) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabbhāraṃ sodhayantassa, vipine pabbatuttame;</p>
- <p class="gathalast">Siddhattho nāma bhagavā, āgacchi mama santikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhaṃ upagataṃ disvā, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Santharaṃ santharitvāna, pupphāsanamadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphāsane nisīditvā, siddhattho lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Mamañca gatimaññāya, aniccatamudāhari.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;</p>
- <p class="gathalast">Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idaṃ vatvāna sabbaññū, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Nabhaṃ abbhuggamī vīro, haṃsarājāva ambare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakaṃ diṭṭhiṃ jahitvāna, bhāvayāniccasaññahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekāhaṃ bhāvayitvāna, tattha kālaṃ kato ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dve sampattī anubhotvā, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Pacchime bhave sampatte, sapākayonupāgamiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Agārā abhinikkhamma, pabbajiṃ anagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātiyā sattavassohaṃ, arahattamapāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āraddhavīriyo <a name="V2.0119"></a> pahitatto, sīlesu susamāhito;</p>
- <p class="gathalast">Tosetvāna mahānāgaṃ, alatthaṃ upasampadaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catunnavutito <a name="M2.0138"></a> kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ saññaṃ bhāvayiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ saññaṃ bhāvayantassa, patto me āsavakkhayo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha bhagavā iddhiṃ paṭisaṃhari. Sāpi puttaṃ disvā haṭṭhatuṭṭho tassa khīṇāsavabhāvaṃ sutvā pabbājetvā gatā. So satthāraṃ gandhakuṭicchāyāyaṃ caṅkamantaṃ upasaṅkamitvā, vanditvā anucaṅkami. Tassa bhagavā upasampadaṃ anujānitukāmo ‘‘ekaṃ nāma ki’’ntiādinā dasa pañhe pucchi. Sopi satthu adhippāyaṃ gaṇhanto sabbaññutaññāṇena saṃsandento ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’tiādinā (khu. pā. 4.1) te pañhe vissajjesi. Teneva te kumārapañhā nāma jātā. Satthā tassa pañhabyākaraṇena ārādhitacitto upasampadaṃ anujāni. Tena sā pañhabyākaraṇūpasampadā nāma jātā. Tassimaṃ attano pavattiṃ pakāsetvā thero aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para480"></a><span class="paranum">480</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disvā pāsādachāyāyaṃ, caṅkamantaṃ naruttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tattha naṃ upasaṅkamma, vandissaṃ purisuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, saṃharitvāna pāṇayo;</p>
- <p class="gathalast">Anucaṅkamissaṃ virajaṃ, sabbasattānamuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para482"></a><span class="paranum">482</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato pañhe apucchi maṃ, pañhānaṃ kovido vidū;</p>
- <p class="gathalast">Acchambhī ca abhīto ca, byākāsiṃ satthuno ahaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vissajjitesu pañhesu, anumodi tathāgato;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghaṃ viloketvā, imamatthaṃ abhāsatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘‘Lābhā aṅgānaṃ magadhānaṃ, yesāyaṃ paribhuñjati;</p>
- <p class="gatha2">Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paccuṭṭhānañca sāmīciṃ, tesaṃ lābhā’ti cābravi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘‘Ajjadagge <a name="M2.0139"></a> maṃ sopāka, dassanāyopasaṅkama;</p>
- <p class="gathalast">Esā ceva te sopāka, bhavatu upasampadā’’’.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jātiyā sattavassena, laddhāna upasampadaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhāremi antimaṃ dehaṃ, aho dhammasudhammatā’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0120"></a><a name="P2.0203"></a> <span class="bld">pāsādachāyāya</span>nti gandhakuṭicchāyāyaṃ. <span class="bld">Vandissa</span>nti, abhivandiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃharitvāna pāṇayo</span>ti ubho hatthe kamalamakuḷākārena saṅgate katvā, añjaliṃ paggahetvāti attho. <span class="bld">Anucaṅkamissa</span>nti caṅkamantassa satthuno anupacchato anugamanavasena caṅkamiṃ. <span class="bld">Viraja</span>nti vigatarāgādirajaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhe</span>ti kumārapañhe. <span class="bld">Vidū</span>ti veditabbaṃ viditavā, sabbaññūti attho. ‘‘Satthā maṃ pucchatī’’ti uppajjanakassa chambhitattassa bhayassa ca setughātena pahīnattā <span class="bld">acchambhī</span> ca <span class="bld">abhīto</span> ca byākāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yesāya</span>nti yesaṃ aṅgamagadhānaṃ ayaṃ sopāko. <span class="bld">Paccaya</span>nti gilānapaccayaṃ. <span class="bld">Sāmīci</span>nti maggadānabījanādisāmīcikiriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjadagge</span>ti da-kāro padasandhikaro, ajja agge ādiṃ katvā, ajja paṭṭhāya. ‘‘Ajjatagge’’tipi pāḷi, ajjataṃ ādiṃ katvāti attho. <span class="bld">Dassanāyopasaṅkamā</span>ti ‘‘hīnajacco, vayasā taruṇataro’’ti vā acintetvā dassanāya maṃ upasaṅkama. <span class="bld">Esā cevā</span>ti yā tassa mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā katā pañhavissajjanā. Esāyeva te bhavatu upasampadā iti ca abravīti yojanā. ‘‘Laddhā me upasampadā’’tipi pāḷi. Ye pana ‘‘laddhāna upasampada’’ntipi paṭhanti, tesaṃ <span class="bld">sattavassenā</span>ti sattamena vassenāti attho, sattavassena vā hutvāti vacanaseso. Yaṃ panettha avuttaṃ, taṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="centered">Sopākattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sarabhaṅgattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sare</span> <a name="M2.0140"></a> <span class="bld">hatthehī</span>tiādikā āyasmato sarabhaṅgattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, <span class="bld">anabhilakkhito</span>tissa kulavaṃsāgataṃ nāmaṃ ahosi. So vayappatto kāme pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā saratiṇāni <a name="V2.0121"></a> sayameva bhañjitvā paṇṇasālaṃ katvā vasati. Tato paṭṭhāya <span class="bld">sarabhaṅgo</span>tissa samaññā ahosi. Atha bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento tassa arahattūpanissayaṃ disvā, tattha gantvā, dhammaṃ desesi. So paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā tattheva vasati. Athassa tāpasakāle katā paṇṇasālā jiṇṇā paluggā ahosi. Taṃ disvā <a name="P2.0204"></a> manussā ‘‘kissa, bhante, imaṃ kuṭikaṃ na paṭisaṅkharothā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘kuṭikā yathā tāpasakāle katā, idāni tathā kātuṃ na sakkā’’ti taṃ sabbaṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para487"></a><span class="paranum">487</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sare hatthehi bhañjitvā, katvāna kuṭimacchisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena me sarabhaṅgoti, nāmaṃ sammutiyā ahu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para488"></a><span class="paranum">488</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na mayhaṃ kappate ajja, sare hatthehi bhañjituṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sikkhāpadā no paññattā, gotamena yasassinā’’ti. – dve gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sare hatthehi bhañjitvā</span>ti, pubbe tāpasakāle saratiṇāni mama hatthehi chinditvā tiṇakuṭiṃ katvā <span class="bld">acchisaṃ</span> vasiṃ, nisīdiñceva nipajjiñca. <span class="bld">Tenā</span>ti kuṭikaraṇatthaṃ sarānaṃ bhañjanena. <span class="bld">Sammutiyā</span>ti anvatthasammutiyā sarabhaṅgoti, nāmaṃ ahu ahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na mayhaṃ kappate ajjā</span>ti ajja idāni upasampannassa mayhaṃ <span class="bld">sare</span> saratiṇe hatthehi bhañjituṃ na kappate na vaṭṭati. Kasmā? <span class="bld">Sikkhāpadā no paññattā, gotamena yasassinā</span>ti. Tena yaṃ amhākaṃ satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mayaṃ jīvitahetunāpi nātikkamāmāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0141"></a> ekena pakārena tiṇakuṭikāya apaṭisaṅkharaṇe kāraṇaṃ dassetvā idāni aparenapi pariyāyena naṃ dassento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sakalaṃ samattaṃ rogaṃ, sarabhaṅgo nāddasaṃ pubbe;</p>
- <p class="gathalast">Soyaṃ rogo diṭṭho, vacanakarenātidevassā’’ti. – imaṃ gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sakala</span>nti sabbaṃ. <span class="bld">Samatta</span>nti sampuṇṇaṃ, sabbabhāgato anavasesanti attho. <span class="bld">Roga</span>nti dukkhadukkhatādivasena rujanaṭṭhena rogabhūtaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Nāddasaṃ pubbe</span>ti <a name="V2.0122"></a> satthu ovādapaṭilābhato pubbe na addakkhiṃ. <span class="bld">Soyaṃ rogo diṭṭho, vacanakarenātidevassā</span>ti sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti sabbepi deve attano sīlādiguṇehi atikkamitvā ṭhitattā atidevassa sammāsambuddhassa ovādapaṭikarena sarabhaṅgena so ayaṃ khandhapañcakasaṅkhāto rogo vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya pañcakkhandhato diṭṭho, pariññātoti attho. Etena evaṃ attabhāvakuṭikāyampi anapekkho bāhiraṃ tiṇakuṭikaṃ kathaṃ paṭisaṅkharissatīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yaṃ maggaṃ paṭipajjantena mayā ayaṃ attabhāvarogo yāthāvato diṭṭho, svāyaṃ maggo sabbabuddhasādhāraṇo. Yena nesaṃ ovādadhammopi majjhe bhinnasuvaṇṇasadiso yatthāhaṃ patiṭṭhāya dukkhakkhayaṃ pattoti <a name="P2.0205"></a> evaṃ attano arahattapaṭipattiṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para490"></a><span class="paranum">490</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yeneva maggena gato vipassī, yeneva maggena sikhī ca vessabhū;</p>
- <p class="gathalast">Kakusandhakoṇāgamano ca kassapo, tenañjasena agamāsi gotamo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para491"></a><span class="paranum">491</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vītataṇhā anādānā, satta buddhā khayogadhā;</p>
- <p class="gathalast">Yehāyaṃ desito dhammo, dhammabhūtehi tādibhi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para492"></a><span class="paranum">492</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhaṃ samudayo maggo, nirodho dukkhasaṅkhayo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yasmiṃ <a name="M2.0142"></a> nivattate dukkhaṃ, saṃsārasmiṃ anantakaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Bhedā imassa kāyassa, jīvitassa ca saṅkhayā;</p>
- <p class="gathalast">Añño punabbhavo natthi, suvimuttomhi sabbadhī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi –</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yeneva maggenā</span>ti yeneva sapubbabhāgena ariyena aṭṭhaṅgikena maggena. <span class="bld">Gato</span>ti paṭipanno nibbānaṃ adhigato. <span class="bld">Vipassī</span>ti vipassī sammāsambuddho. <span class="bld">Kakusandhā</span>ti avibhattiko niddeso. ‘‘Kakusandhakoṇāgamanā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Tenañjasenā</span>ti teneva añjasena ariyamaggena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anādānā</span>ti anupādānā appaṭisandhikā vā. <span class="bld">Khayogadhā</span>ti nibbānogadhā nibbānapatiṭṭhā. <span class="bld">Yehāyaṃ desito dhammo</span>ti yehi sattahi sammāsambuddhehi ayaṃ sāsanadhammo desito pavedito. <span class="bld">Dhammabhūtehī</span>ti dhammakāyatāya dhammasabhāvehi, navalokuttaradhammato vā bhūtehi jātehi, dhammaṃ vā pattehi. <span class="bld">Tādibhī</span>ti, iṭṭhādīsu tādibhāvappattehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cattāri</span> <a name="V2.0123"></a> <span class="bld">ariyasaccānī’’</span>tiādinā tehi desitaṃ dhammaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">cattārī</span>ti gaṇanaparicchedo. <span class="bld">Ariyasaccānī</span>ti paricchinnadhammadassanaṃ. Vacanatthato pana ariyāni ca avitathaṭṭhena saccāni cāti ariyasaccāni, ariyassa vā bhagavato saccāni tena desitattā, ariyabhāvakarāni vā saccānīti ariyasaccāni. Kucchitabhāvato tucchabhāvato ca <span class="bld">dukkhaṃ,</span> upādānakkhandhapañcakaṃ. Taṃ dukkhaṃ samudeti etasmāti <span class="bld">samudayo,</span> taṇhā. Kilese mārento gacchati, nibbānatthikehi maggīyatīti vā <span class="bld">maggo,</span> sammādiṭṭhiādayo aṭṭha dhammā. Saṃsāracārakasaṅkhāto natthi ettha rodho, etasmiṃ vā adhigate puggalassa rodhābhāvo hoti, nirujjhati dukkhametthāti vā <span class="bld">nirodho,</span> nibbānaṃ. Tenāha ‘‘dukkhasaṅkhayo’’ti. Ayamettha <a name="P2.0206"></a> saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmi</span>nti yasmiṃ nirodhe nibbāne adhigate. <span class="bld">Nivattate</span>ti ariyamaggabhāvanāya sati <span class="bld">anantakaṃ</span> apariyantaṃ imasmiṃ saṃsāre jātiādidukkhaṃ na pavattati ucchijjati, so nirodhoti ayaṃ dhammabhūtehi sammāsambuddhehi desito <a name="M2.0143"></a> dhammoti yojanā. <span class="bld">‘‘Bhedā’’</span>tiādinā ‘‘rogo diṭṭho’’ti dukkhapariññāya sūcitaṃ attano arahattappattiṃ sarūpato dasseti. ‘‘Yasmiṃ nibbattate dukkha’’nti pana pāṭhe sakalagāthāya tatthāyaṃ yojanā – <span class="bld">yasmiṃ</span> khandhādipaṭipāṭisaññite saṃsāre idaṃ anantakaṃ jātiādidukkhaṃ nibbattaṃ, so ito dukkhappattito añño punappunaṃ bhavanabhāvato punabbhavo. Imassa jīvitindriyassa saṅkhayā kāyasaṅkhātassa khandhapañcakassa bhedā vināsā uddhaṃ natthi, tasmā sabbadhi sabbehi kilesehi sabbehi bhavehi suṭṭhu vimutto visaṃyutto amhīti.</p>
- <p class="centered">Sarabhaṅgattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">8. Aṭṭhakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhakanipāte <a name="M2.0144"></a><a name="V2.0124"></a> <span class="bld">kammaṃ bahuka</span>ntiādikā āyasmato mahākaccāyanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle gahapatimahāsālakule nibbattitvā vuddhippatto, ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthārā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā, sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento paṇidhānaṃ katvā, dānādīni puññāni katvā, devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena gacchanto satthāraṃ himavantapabbate ekasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ disvā pasannamānaso kaṇikārapupphehi pūjaṃ akāsi.</p>
- <p class="bodytext">So tena puññakammena aparāparaṃ sugatīsuyeva parivattento kassapadasabalassa kāle bārāṇasiyaṃ kulaghare nibbattitvā parinibbute bhagavati suvaṇṇacetiyakaraṇaṭṭhāne satasahassagghanikāya suvaṇṇiṭṭhakāya pūjaṃ katvā, ‘‘bhagavā mayhaṃ nibbattanibbattaṭṭhāne sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tato yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā <a name="P2.0207"></a> imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ rañño caṇḍapajjotassa purohitagehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase mātā ‘‘mayhaṃ putto suvaṇṇavaṇṇo, attano nāmaṃ gahetvā āgato’’ti <span class="bld">kañcanamāṇavo</span> tveva nāmaṃ akāsi. So vuḍḍhimanvāya tayo vede uggahetvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhi. So gottavasena <span class="bld">kaccāyano</span>ti paññāyittha. Taṃ rājā caṇḍapajjoto buddhuppādaṃ sutvā, ‘‘ācariya, tvaṃ tattha gantvā satthāraṃ idhānehī’’ti pesesi. So attaṭṭhamo satthu santikaṃ upagato. Tassa satthā dhammaṃ deseti. Desanāpariyosāne so sattahi janehi saddhiṃ saha paṭisambhidāhi arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.54.1-27) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro <a name="M2.0145"></a><a name="V2.0125"></a> nāma jino, anejo ajitaṃ jayo;</p>
- <p class="gathalast">Satasahasse kappānaṃ, ito uppajji nāyako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vīro kamalapattakkho, sasaṅkavimalānano;</p>
- <p class="gathalast">Kanakācalasaṅkāso, ravidittisamappabho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattanettamanohārī, varalakkhaṇabhūsito;</p>
- <p class="gathalast">Sabbavākyapathātīto, manujāmarasakkato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sambuddho bodhayaṃ satte, vāgīso madhurassaro;</p>
- <p class="gathalast">Karuṇānibandhasantāno, parisāsu visārado.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Deseti madhuraṃ dhammaṃ, catusaccūpasaṃhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nimugge mohapaṅkamhi, samuddharati pāṇine.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā ekacaro hutvā, tāpaso himavālayo;</p>
- <p class="gathalast">Nabhasā mānusaṃ lokaṃ, gacchanto jinamaddasaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upecca santikaṃ tassa, assosiṃ dhammadesanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vaṇṇayantassa vīrassa, sāvakassa mahāguṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṃkhittena mayā vuttaṃ, vitthārena pakāsayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parisaṃ mañca toseti, yathā kaccāyano ayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nāhaṃ evamidhekaccaṃ, aññaṃ passāmi sāvakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tasmātadagge esaggo, evaṃ dhāretha bhikkhavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ vimhito hutvā, sutvā vākyaṃ manoramaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Himavantaṃ gamitvāna, āhitvā pupphasañcayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pūjetvā lokasaraṇaṃ, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tadā mamāsayaṃ ñatvā, byākāsi sa raṇañjaho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Passathetaṃ isivaraṃ, niddhantakanakattacaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Uddhaggalomaṃ pīṇaṃsaṃ, acalaṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hāsaṃ supuṇṇanayanaṃ, buddhavaṇṇagatāsayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhammajaṃ uggahadayaṃ, amatāsittasannibhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kaccānassa <a name="M2.0146"></a> guṇaṃ sutvā, taṃ ṭhānaṃ patthayaṃ ṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, gotamassa mahāmune.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Kaccāno nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bahussuto mahāñāṇī, adhippāyavidū mune;</p>
- <p class="gathalast">Pāpuṇissati taṃ ṭhānaṃ, yathāyaṃ byākato mayā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito <a name="V2.0126"></a> kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Duve bhave saṃsarāmi, devatte atha mānuse;</p>
- <p class="gathalast">Aññaṃ gatiṃ na gacchāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Duve kule pajāyāmi, khattiye atha brāhmaṇe;</p>
- <p class="gathalast">Nīce kule na jāyāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto ujjeniyaṃ pure;</p>
- <p class="gathalast">Pajjotassa ca caṇḍassa, purohitadijādhino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Putto tiriṭivacchassa, nipuṇo vedapāragū;</p>
- <p class="gathalast">Mātā ca candimā nāma, kaccānohaṃ varattaco.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vīmaṃsanatthaṃ buddhassa, bhūmipālena pesito;</p>
- <p class="gathalast">Disvā mokkhapuradvāraṃ, nāyakaṃ guṇasañcayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sutvā ca vimalaṃ vākyaṃ, gatipaṅkavisosanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāpuṇiṃ amataṃ santaṃ, sesehi saha sattahi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Adhippāyavidū jāto, sugatassa mahāmate.</p>
- <p class="gathalast">Ṭhapito etadagge ca, susamiddhamanoratho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva dvaṅgulamattakesamassukā iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Evaṃ thero sadatthaṃ nipphādetvā, ‘‘bhante, rājā pajjoto tumhākaṃ <a name="M2.0147"></a> pāde vandituṃ dhammañca sotuṃ icchatī’’ti satthu ārocesi. Satthā, ‘‘tvaṃyeva, bhikkhu, tattha gaccha, tayi gatepi rājā pasīdissatī’’ti āha. Thero satthu āṇāya attaṭṭhamo tattha gantvā rājānaṃ pasādetvā avantīsu sāsanaṃ patiṭṭhāpetvā puna satthu santikameva gato. So ekadivasaṃ sambahule bhikkhū samaṇadhammaṃ pahāya kammārāme saṅgaṇikārāme rasataṇhānugate ca pamādavihārino disvā tesaṃ ovādavasena –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para494"></a><span class="paranum">494</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kammaṃ bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;</p>
- <p class="gathalast">So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;</p>
- <p class="gathalast">Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Dve gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0127"></a><a name="P2.0208"></a> <span class="bld">kammaṃ bahukaṃ na kāraye</span>ti navāvāsakārāpanādiṃ samaṇadhammakaraṇassa paribandhabhūtaṃ mahantaṃ navakammaṃ na paṭṭhapeyya, khuddakaṃ appasamārambhaṃ khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇādiṃ satthu vacanapaṭipūjanatthaṃ kātabbameva. <span class="bld">Parivajjeyya jana</span>nti gaṇasaṅgaṇikavasena janaṃ vivajjeyya. Jananti vā yādisaṃ saṃsevato bhajato payirupāsato kusalā dhammā parihāyanti, akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tādisaṃ akalyāṇamittabhūtaṃ janaṃ parivajjeyya. <span class="bld">Na uyyame</span>ti, paccayuppādanatthaṃ kulasaṅgaṇhanavasena na vāyameyya, yasmā <span class="bld">so ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhādhivāho</span>ti yo rasānugiddho rasataṇhāvasiko bhikkhu paccayuppādanapasuto, so kulasaṅgaṇhanatthaṃ ussukko, tesu sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā yogaṃ āpajjati, yo sukhādhivāho samathavipassanāmaggaphalanibbānasukhāvaho sīlādiattho, taṃ riñcati pajahati ekaṃsena attānaṃ tato vivecetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘kammārāmataṃ saṅgaṇikārāmataṃ paccayagedhañca vajjethā’’ti ovaditvā idāni sakkārābhilāsaṃ garahanto dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho – yā ayaṃ bhikkhāya upagatānaṃ pabbajitānaṃ kulesu gehavāsīhi guṇasambhāvanāya karīyamānā vandanā pūjanā ca, yasmā taṃ <a name="M2.0148"></a> abhāvitattānaṃ osīdāpanaṭṭhena malinabhāvakaraṇaṭṭhena ca <span class="bld">paṅko</span> kaddamoti buddhādayo ariyā <span class="bld">pavedayuṃ</span> abbhaññaṃsu pavedesuṃ vā, yasmā ca apariññātakkhandhānaṃ andhaputhujjanānaṃ sakkārābhilāsaṃ duviññeyyasabhāvatāya pīḷājananato anto tudanato duruddharaṇato ca <span class="bld">sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ</span> pavedayuṃ, tato eva sakkāro kāpurisena <span class="bld">dujjaho</span> duppajaheyyo tassa pahānapaṭipattiyā appaṭipajjanato. Sakkārābhilāsappahānena hi sakkāro pahīno hoti, tasmā tassa pahānāya āyogo karaṇīyoti dasseti –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na parassupanidhāya, kammaṃ maccassa pāpakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Attanā taṃ na seveyya, kammabandhū hi mātiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na pare vacanā coro, na pare vacanā muni;</p>
- <p class="gathalast">Attā ca naṃ yathā vedi, devāpi naṃ tathā vidū.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase;</p>
- <p class="gathalast">Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para499"></a><span class="paranum">499</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaṃ <a name="V2.0128"></a><a name="P2.0209"></a> suṇāti sotena, sabbaṃ passati cakkhunā;</p>
- <p class="gathalast">Na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ ujjhitumarahati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para501"></a><span class="paranum">501</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cakkhumāssa yathā andho, sotavā badhiro yathā;</p>
- <p class="gatha2">Paññavāssa yathā mūgo, balavā dubbaloriva;</p>
- <p class="gathalast">Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyika’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā cha gāthā rañño pajjotassa ovādavasena abhāsi. So kira brāhmaṇe saddahitvā pasughātayaññaṃ kāreti, kammaṃ asodhetvāva acore corasaññāya daṇḍesi, aṭṭakaraṇe ca assāmike sāmike karoti, sāmike ca assāmike. Tato naṃ thero vivecetuṃ <span class="bld">‘‘na parassā’’</span>tiādinā cha gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0149"></a> <span class="bld">na parassupanidhāya, kammaṃ maccassa pāpaka</span>nti parassa maccassa sattassa upanidhāya uddissa kāraṇaṃ katvā pāpakaṃ vadhabandhādikammaṃ na seveyya, parena na kārāpeyyāti attho. <span class="bld">Attanā taṃ na seveyyā</span>ti attanāpi taṃ pāpakaṃ na kareyya. Kasmā? <span class="bld">Kammabandhū hi mātiyā</span> ime mātiyā maccā kammadāyādā, tasmā attanā ca kiñci pāpakammaṃ na kareyya, parenapi na kārāpeyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na pare vacanā coro</span>ti attanā coriyaṃ akatvā paravacanā parassa vacanamattena coro nāma na hoti, tathā <span class="bld">na pare vacanā muni</span> parassa vacanamattena muni suvisuddhakāyavacīmanosamācāro na hoti. Ettha hi <span class="bld">pare</span>ti vibhattialopaṃ katvā niddeso. Keci pana ‘‘paresanti vattabbe pareti saṃ-kāralopaṃ katvā niddiṭṭha’’nti vadanti. <span class="bld">Attā ca naṃ yathā vedī</span>ti naṃ sattaṃ tassa attā cittaṃ yathā ‘‘ahaṃ parisuddho, aparisuddho vā’’ti yāthāvato avedi jānāti. <span class="bld">Devāpi naṃ tathā vidū</span>ti visuddhidevā, upapattidevā ca tathā vidū vidanti jānanti, tasmā sayaṃ tādisā devā ca pamāṇaṃ suddhāsuddhānaṃ suddhāsuddhabhāvajānane, na ye keci icchādosaparetā sattāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pare</span>ti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe, kusalākusalasāvajjānavajjaṃ kammaṃ kammaphalaṃ kāyassa asubhataṃ saṅkhārānaṃ aniccataṃ ajānantā idha pare nāma. Te <span class="bld">mayamettha</span> imasmiṃ jīvaloke <span class="bld">yamāma</span> uparamāma, ‘‘satataṃ samitaṃ maccu santikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. <span class="bld">Ye ca tattha vijānantī</span>ti ye ca tattha paṇḍitā ‘‘mayaṃ maccu samīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. <span class="bld">Tato sammanti medhagā</span>ti evañhi te jānantā medhagānaṃ paravihiṃsanānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti, attanā <a name="V2.0129"></a> pare ca aññe na medhanti na bādhentīti attho. Tvaṃ pana jīvitanimittaṃ acore core karontopi daṇḍanena sāmike assāmike karontopi dhanajāniyā bādhasi paññāvekallato. Tathā <a name="P2.0210"></a> akarontopi <span class="bld">jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo</span> parikkhīṇadhanopi sappaññajātiko itarītarasantosena santuṭṭho anavajjāya jīvikāya jīvatiyeva. Tassa hi jīvitaṃ nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184). Dummedhapuggalo pana paññāya <a name="M2.0150"></a> ca alābhena diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca atthaṃ virādhento vittavāpi na jīvati garahādipavattiyā jīvanto nāma na hoti, anupāyaññutāya yathādhigataṃ dhanaṃ nāsento jīvitampi sandhāretuṃ na sakkotiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Imā kira catassopi gāthā thero supinantena rañño kathesi. Rājā supinaṃ disvā theraṃ namassantoyeva pabujjhitvā pabhātāya rattiyā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā attanā diṭṭhaniyāmena supinaṃ kathesi. Taṃ sutvā thero tā gāthā paccunubhāsitvā <span class="bld">‘‘sabbaṃ suṇātī’’</span>tiādinā dvīhi gāthāhi rājānaṃ ovadi. Tattha <span class="bld">sabbaṃ suṇāti sotenā</span>ti idha sotabbaṃ saddaṃ āpāthagataṃ sabbaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitañca abadhiro sotena suṇāti. Tathā sabbaṃ rūpaṃ sundaraṃ asundarampi cakkhunā anandho passati, ayamindriyānaṃ sabhāvo. Tattha pana <span class="bld">na ca diṭṭhaṃ sutaṃ dhīro, sabbaṃ ujjhitu</span>nti ca nidassanamattametaṃ. Yañhi taṃ diṭṭhaṃ sutaṃ vā, na taṃ sabbaṃ dhīro sappañño ujjhituṃ pariccajituṃ gahetuṃ vā arahati. Guṇāguṇaṃ pana tattha upaparikkhitvā ujjhitabbameva ujjhituṃ gahetabbañca gahetuṃ arahati, tasmā <span class="bld">cakkhumāssa yathā andho</span> cakkhumāpi samāno ujjhitabbe diṭṭhe andho yathā assa apassanto viya bhaveyya, tathā ujjhitabbe sute sotavāpi badhiro yathā assa asuṇanto viya bhaveyya. <span class="bld">Paññavāssa yathā mūgo</span>ti vicāraṇapaññāya paññavā vacanakusalopi avattabbe mūgo viya bhaveyya. <span class="bld">Balavā</span> thāmasampannopi akattabbe dubbaloriva, rakāro padasandhikaro, asamattho viya bhaveyya. <span class="bld">Atha atthe samuppanne, sayetha matasāyika</span>nti attanā kātabbakicce uppanne upaṭṭhite matasāyikaṃ sayetha, matasāyikaṃ sayitvāpi taṃ kiccaṃ tīretabbameva, na virādhetabbaṃ. Atha vā <span class="bld">atha atthe samuppanne</span>ti attanā akaraṇīye atthe kicce uppanne upaṭṭhite matasāyikaṃ sayetha, matasāyikaṃ sayitvāpi taṃ na kātabbameva. Na hi paṇḍito ayuttaṃ kātumarahatīti evaṃ therena ovadito rājā akattabbaṃ pahāya kātabbeyeva yuttappayutto ahosīti.</p>
- <p class="centered">Mahākaccāyanattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sirimittattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akkodhano</span>tiādikā <a name="M2.0151"></a><a name="V2.0130"></a><a name="P2.0211"></a> āyasmato sirimittattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe mahaddhanakuṭumbikassa putto hutvā nibbatti, <span class="bld">sirimitto</span>ti laddhanāmo. Tassa kira mātā siriguttassa bhaginī. Tassa vatthu <span class="bld">dhammapadavaṇṇanāyaṃ</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.garahadinnavatthu) āgatameva. So siriguttassa bhāgineyyo sirimitto vayappatto satthu dhanapāladamane laddhappasādo pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patto. Ekadivasaṃ pātimokkhaṃ uddisituṃ āsanaṃ abhiruhitvā cittabījaniṃ gahetvā nisinno bhikkhūnaṃ dhammaṃ kathesi. Kathento ca uḷāratare guṇe vibhajitvā dassento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para502"></a><span class="paranum">502</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>
- <p class="gathalast">Sa ve tādisako bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para503"></a><span class="paranum">503</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>
- <p class="gathalast">Guttadvāro sadā bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para504"></a><span class="paranum">504</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>
- <p class="gathalast">Kalyāṇasīlo so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>
- <p class="gathalast">Kalyāṇamitto so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Akkodhanonupanāhī, amāyo rittapesuṇo;</p>
- <p class="gathalast">Kalyāṇapañño so bhikkhu, evaṃ pecca na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā;</p>
- <p class="gathalast">Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para509"></a><span class="paranum">509</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā <a name="M2.0152"></a> saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">akkodhano</span>ti akujjhanasīlo. Upaṭṭhite hi kodhuppattinimitte adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā <a name="V2.0131"></a> kopassa anuppādako. <span class="bld">Anupanāhī</span>ti na upanāhako, parehi kataṃ aparādhaṃ paṭicca ‘‘akkocchi maṃ avadhi maṃ, ajini maṃ ahāsi me’’tiādinā (dha. pa. 3; mahāva. 464; ma. ni. 3.237) kodhassa anupanayhanasīlo. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya abhāvato <span class="bld">amāyo</span>. Pisuṇavācāvirahitato <span class="bld">rittapesuṇo, sa ve tādisako bhikkhū</span>ti so tathārūpo tathājātiko yathāvuttaguṇasamannāgato bhikkhu<a name="P2.0212"></a>. Evaṃ yathāvuttapaṭipattiyā <span class="bld">pecca</span> paraloke na socati sokanimittassa abhāvato. Cakkhudvārādayo kāyadvārādayo ca guttā pihitā saṃvutā etassāti <span class="bld">guttadvāro. Kalyāṇasīlo</span>ti sundarasīlo suvisuddhasīlo. <span class="bld">Kalyāṇamitto</span>ti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Piyo garubhāvaniyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>
- <p class="gathalast">Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojaye’’ti. (a. ni. 7.37) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vibhāvitalakkhaṇo kalyāṇamitto etassāti kalyāṇamitto. <span class="bld">Kalyāṇapañño</span>ti sundarapañño. Yadipi paññā nāma asundarā natthi, niyyānikāya pana paññāya vasena evaṃ vuttaṃ</p>
- <p class="bodytext">Evamettha kodhādīnaṃ vikkhambhanavasena samucchedavasena ca akkodhanādimukhena, puggalādhiṭṭhānāya gāthāya sammāpaṭipattiṃ dassetvā idāni nipphattitalokuttarasaddhādike uddharitvā puggalādhiṭṭhānāya eva gāthāya sammāpaṭipattiṃ dassento <span class="bld">‘‘yassa saddhā’’</span>tiādimāha. Tassattho – <span class="bld">yassa</span> puggalassa <span class="bld">tathāgate</span> sammāsambuddhe ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattā maggenāgatasaddhā, tato eva <span class="bld">acalā</span> avikampā suṭṭhu patiṭṭhitā. ‘‘Atthī’’ti, padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Ariyakanta</span>nti ariyānaṃ kantaṃ piyāyitaṃ bhavantarepi avijahanato. <span class="bld">Pasaṃsita</span>nti buddhādīhi pasaṭṭhaṃ, vaṇṇitaṃ thomitaṃ atthīti yojanā. Taṃ panetaṃ sīlaṃ gahaṭṭhasīlaṃ pabbajitasīlanti <a name="M2.0153"></a> duvidhaṃ. Tattha gahaṭṭhasīlaṃ nāma pañcasikkhāpadasīlaṃ, yaṃ gahaṭṭhena rakkhituṃ sakkā. Pabbajitasīlaṃ nāma dasasikkhāpadasīlaṃ upādāya sabbaṃ catupārisuddhisīlaṃ, tayidaṃ sabbampi akhaṇḍādibhāvena aparāmaṭṭhatāya ‘‘kalyāṇa’’nti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghe pasādo yassatthī</span>ti ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā ariyasaṅghe pasādo saddhā yassa puggalassa atthi acalo suppatiṭṭhitoti ānetvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Ujubhūtañca dassana</span>nti diṭṭhivaṅkābhāvato kilesavaṅkābhāvato ca ujubhūtaṃ. Akuṭilaṃ ajimhaṃ kammassakatādassanañceva sappaccayanāmarūpadassanañcāti duvidhampi dassanaṃ yassa atthi acalaṃ suppatiṭṭhitanti <a name="V2.0132"></a> yojanā. <span class="bld">Adaliddoti taṃ āhu</span> saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhananti imesaṃ suvisuddhānaṃ dhanānaṃ atthitāya ‘‘adaliddo’’ti taṃ tādisaṃ puggalaṃ buddhādayo ariyā āhu. <span class="bld">Amoghaṃ tassa jīvitaṃ</span> tassa tathārūpassa jīvitaṃ diṭṭhadhammikādiatthādhigamena amoghaṃ avañjhaṃ saphalamevāti āhūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti<a name="P2.0213"></a>, yasmā yathāvuttasaddhādiguṇasamannāgato puggalo ‘‘adaliddo amoghajīvito’’ti vuccati, tasmā ahampi tathārūpo bhaveyyanti. <span class="bld">Saddhañca…pe… sāsana</span>nti ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādinā (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) vuttaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ anussaranto kulaputto vuttappabhedaṃ saddhañceva sīlañca dhammadassanahetukaṃ dhamme sunicchayā vimokkhabhūtaṃ pasādañca anuyuñjeyya vaḍḍheyyāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero bhikkhūnaṃ dhammadesanāmukhena attani vijjamāne guṇe pakāsento aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="centered">Sirimittattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span> <a name="M2.0154"></a> <span class="bld">paṭhamamaddakkhi</span>ntiādikā āyasmato mahāpanthakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vibhavasampanno kuṭumbiyo hutvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saññāvivaṭṭakusalānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā, ‘‘bhante, yaṃ bhikkhuṃ tumhe ito sattadivasamatthake – ‘saññāvivaṭṭakusalānaṃ ayaṃ mama sāsane aggo’ti etadagge ṭhapayittha, ahampi imassa adhikārakammassa balena so bhikkhu viya anāgate ekassa buddhassa sāsane aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Kaniṭṭhabhātā panassa tatheva bhagavati adhikārakammaṃ katvā manomayassa kāyassābhinimmānaṃ cetovivaṭṭakosallanti dvinnaṃ aṅgānaṃ vasena vuttanayeneva paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā dvinnampi patthanaṃ anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate kappasatasahassamatthake gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane tumhākaṃ patthanā samijjhissatī’’ti byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Te <a name="V2.0133"></a> ubhopi janā tattha yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattiṃsu. Tattha mahāpanthakassa antarākataṃ kalyāṇadhammaṃ na kathīyati. Cūḷapanthako pana kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā vīsati vassasahassāni odātakasiṇakammaṃ katvā devapure nibbatti. Apadāne pana ‘‘cūḷapanthako padumuttarassa bhagavato kāle tāpaso hutvā himavante vasanto tattha bhagavantaṃ disvā pupphacchattena pūjaṃ akāsī’’ti āgataṃ. Tesaṃ devamanussesu <a name="P2.0214"></a> saṃsarantānaṃyeva kappasatasahassaṃ atikkantaṃ. Atha amhākaṃ satthā abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ upanissāya veḷuvane mahāvihāre viharati.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena rājagahe dhanaseṭṭhissa dhītā attano dāsena saddhiṃ santhavaṃ katvā ñātakehi bhītā hatthasāraṃ gahetvā tena saddhiṃ palāyitvā aññattha vasantī taṃ paṭicca gabbhaṃ labhitvā paripakkagabbhā ‘‘ñātigharaṃ <a name="M2.0155"></a> gantvā vijāyissāmī’’ti gacchantī antarāmaggeyeva puttaṃ vijāyitvā sāminā nivattitā pubbe vasitaṭṭhāne vasantī puttassa panthe jātattā <span class="bld">panthako</span>ti, nāmaṃ akāsi. Tasmiṃ ādhāvitvā vidhāvitvā vicaraṇakāle tameva paṭicca dutiyaṃ gabbhaṃ paṭilabhitvā paripakkagabbhā pubbe vuttanayeneva antarāmagge puttaṃ vijāyitvā sāminā nivattitā jeṭṭhaputtassa <span class="bld">mahāpanthako</span>ti kaniṭṭhassa <span class="bld">cūḷapanthako</span>ti nāmaṃ katvā yathāvasitaṭṭhāneyeva vasantī anukkamena dārakesu vaḍḍhantesu tehi, ‘‘amma, ayyakakulaṃ no dassehī’’ti nibundhiyamānā dārake mātāpitūnaṃ santikaṃ pesesi. Tato paṭṭhāya dārakā dhanaseṭṭhino gehe vaḍḍhanti. Tesu cūḷapanthako atidaharo. Mahāpanthako pana ayyakena saddhiṃ bhagavato santikaṃ gato satthāraṃ disvā saha dassanena paṭiladdhasaddho dhammaṃ sutvā upanissayasampannatāya pabbajitukāmo hutvā pitāmahaṃ āpucchi. So satthu tamatthaṃ ārocetvā taṃ pabbājesi. So pabbajitvā bahuṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paripuṇṇavasso upasampajjitvā yonisomanasikāre kammaṃ karonto visesato catunnaṃ arūpajjhānānaṃ lābhī hutvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Iti so saññāvivaṭṭakusalānaṃ aggo jāto. So jhānasukhena phalasukhena vītināmento ekadivasaṃ attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā adhigatasampattiṃ paṭicca sañjātasomanasso sīhanādaṃ nadanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā paṭhamamaddakkhiṃ, satthāramakutobhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato me ahu saṃvego, passitvā purisuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para511"></a><span class="paranum">511</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Siriṃ hatthehi pādehi, yo paṇāmeyya āgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etādisaṃ so satthāraṃ, ārādhetvā virādhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tadāhaṃ <a name="V2.0134"></a> puttadārañca, dhanadhaññañca chaḍḍayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kesamassūni chedetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para513"></a><span class="paranum">513</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sikkhāsājīvasampanno, indriyesu susaṃvuto;</p>
- <p class="gathalast">Namassamāno sambuddhaṃ, vihāsiṃ aparājito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M2.0156"></a><a name="P2.0215"></a> me paṇidhī āsi, cetaso abhipatthito;</p>
- <p class="gathalast">Na nisīde muhuttampi, taṇhāsalle anūhate.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para516"></a><span class="paranum">516</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Arahā dakkhiṇeyyomhi, vippamutto nirūpadhi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato ratyāvivasāne, sūriyuggamanaṃ pati;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ taṇhaṃ visosetvā, pallaṅkena upāvisi’’nti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yadā</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Paṭhama</span>nti ādito. <span class="bld">Addakkhi</span>nti passiṃ, <span class="bld">satthāra</span>nti, bhagavantaṃ. <span class="bld">Akutobhaya</span>nti nibbhayaṃ. Ayañhettha attho – sabbesaṃ bhayahetūnaṃ bodhimūleyeva pahīnattā kutocipi bhayābhāvato <span class="bld">akutobhayaṃ</span> nibbhayaṃ, catuvesārajjavisāradaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi veneyyānaṃ yathārahamanusāsanato <span class="bld">satthāraṃ</span> sammāsambuddhaṃ mayhaṃ pitāmahena saddhiṃ gantvā yāya velāya sabbapaṭhamaṃ passiṃ, taṃ <span class="bld">purisuttamaṃ</span> sadevake loke aggapuggalaṃ passitvā tato dassanahetu <span class="bld">tato</span> dassanato pacchā ‘‘ettakaṃ kālaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ dhammañca sotuṃ nālattha’’nti mayhaṃ <span class="bld">saṃvego ahu</span> sahottappaṃ ñāṇaṃ uppajji. Uppannasaṃvego panāhaṃ evaṃ cintesinti dasseti <span class="bld">siriṃ hatthehī</span>ti gāthāya. Tassattho – <span class="bld">yo</span> vibhavatthiko puriso ‘‘upaṭṭhāyiko hutvā tava santike vasissāmī’’ti saviggahaṃ siriṃ sayane upagataṃ hatthehi ca pādehi ca koṭṭento <span class="bld">paṇāmeyya</span> nīhareyya, <span class="bld">so</span> tathārūpo alakkhikapuriso etādisaṃ <span class="bld">satthāraṃ</span> sammāsambuddhaṃ <span class="bld">ārādhetvā</span> imasmiṃ navame khaṇe paṭilabhitvā <span class="bld">virādhaye</span> tassa ovādākaraṇena taṃ virajjheyya, ahaṃ panevaṃ na karomīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘tadāhaṃ…pe… anagāriya’’</span>nti. Tattha <span class="bld">chaḍḍayi</span>nti, pajahiṃ. ‘‘Chaḍḍiya’’ntipi pāṭho. Nanu ayaṃ thero dārapariggahaṃ akatvāva pabbajito, so kasmā ‘‘puttadārañca <a name="M2.0157"></a> chaḍḍayi’’nti avocāti? Yathā nāma puriso anibbattaphalameva rukkhaṃ chindanto acchinne tato laddhaphalehi parihīno nāma hoti. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhāsājīvasamāpanno</span>ti yā adhisīlasikkhā, tāya ca, yattha bhikkhū saha jīvanti, ekajīvikā <a name="V2.0135"></a> sabhāgavuttino honti, tena bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātena sājīvena ca samannāgato sikkhanabhāvena <a name="P2.0216"></a> samaṅgībhūto, sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ sampādentoti attho. Tena suvisuddhe pātimokkhe sīle patiṭṭhitabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Indriyesu susaṃvuto</span>ti manacchaṭṭhesu indriyesu suṭṭhu saṃvuto. Rūpādivisayesu uppajjanakānaṃ abhijjhādīnaṃ pavattinivāraṇavasena satikavāṭena supihitacakkhādidvāroti attho. Evaṃ pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvarasīlasampattidassanena itarasīlampi atthato dassitameva hotīti thero attano catupārisuddhisīlasampadaṃ dassetvā <span class="bld">‘‘namassamāno sambuddha’’</span>nti iminā buddhānussatibhāvanānuyogamāha. <span class="bld">Vihāsiṃ aparājito</span>ti kilesamārādīhi aparājito eva hutvā vihariṃ, yāva arahattappatti, tāva tehi anabhibhūto, aññadatthu te abhibhavanto eva vihāsinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti tasmā, yasmā suvisuddhasīlo satthari abhippasanno kilesābhibhavanapaṭipattiyañca ṭhito, tasmā. <span class="bld">Paṇidhī</span>ti paṇidhānaṃ. <span class="bld">Tato</span> vā cittābhinīhāro. <span class="bld">Āsī</span>ti ahosi. <span class="bld">Cetaso abhipatthito</span>ti, mama cittena icchito. Kīdiso pana soti āha <span class="bld">‘‘na nisīde muhuttampi, taṇhāsalle anūhate’’</span>ti. ‘‘Aggamaggasaṇḍāsena mama hadayato taṇhāsalle anuddhaṭe muhuttampi na nisīde, nisajjaṃ na kappeyya’’nti evaṃ me cittābhinīhāro ahosīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana cittaṃ adhiṭṭhāya bhāvanaṃ bhāvayitvā ṭhānacaṅkameheva rattiṃ vītināmento arūpasamāpattito vuṭṭhāya jhānaṅgamukhena vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tassa me’’</span>tiādi. <span class="bld">Nirūpadhī</span>ti kilesupadhiādīnaṃ abhāvena nirupadhi. <span class="bld">Ratyāvivasāne</span>ti rattibhāgassa vigamane <a name="M2.0158"></a> vibhātāya rattiyā. <span class="bld">Sūriyuggamanaṃ patī</span>ti sūriyuggamanaṃ lakkhaṇaṃ katvā. <span class="bld">Sabbaṃ taṇha</span>nti kāmataṇhādibhedaṃ sabbaṃ taṇhāsotaṃ aggamaggena <span class="bld">visosetvā</span> sukkhāpetvā ‘‘taṇhāsalle anūhate na nisīde’’ti, paṭiññāya mocitattā. <span class="bld">Pallaṅkena upāvisi</span>nti pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdinti. Sesaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="centered">Mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">9. Navakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Bhūtattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Navakanipāte <a name="M2.0159"></a><a name="V2.0136"></a> <span class="bld">yadā dukkha</span>ntiādikā āyasmato bhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā <a name="P2.0217"></a> <span class="bld">seno</span>ti laddhanāmo viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ‘‘usabhaṃ pavara’’ntiādinā catūhi gāthāhi abhitthavi.</p>
- <p class="bodytext">So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāketanagarassa dvāragāme mahāvibhavassa seṭṭhissa putto hutvā nibbatti. Tassa kira seṭṭhino jātā jātā dārakā baddhāghātena ekena yakkhena khāditā, imassa pana pacchimabhavikattā bhūtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Yakkho pana vessavaṇassa upaṭṭhānaṃ gato, puna nāgamāsi. Nāmakaraṇadivase cassa ‘‘evaṃ kate amanussā anukampantā parihareyyu’’nti <span class="bld">bhūto</span>ti nāmaṃ akaṃsu. So pana attano puññabalena anantarāyo vaḍḍhi, tassa ‘‘tayo pāsādā ahesu’’ntiādi sabbaṃ yasassa kulaputtassa vibhavakittane viya veditabbaṃ. So viññutaṃ patto satthari sākete vasante upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gato. Satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā ajakaraṇiyā nāma nadiyā tīre leṇe vasanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.7.20-28) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, mahesiṃ vijitāvinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, ko disvā nappasīdati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Himavā vāparimeyyo, sāgarova duruttaro;</p>
- <p class="gathalast">Tatheva jhānaṃ buddhassa, ko disvā nappasīdati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vasudhā <a name="V2.0137"></a> yathāppameyyā, cittā vanavaṭaṃsakā;</p>
- <p class="gathalast">Tatheva sīlaṃ buddhassa, ko disvā nappasīdati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anilañjasāsaṅkhubbho<a name="M2.0160"></a>, yathākāso asaṅkhiyo;</p>
- <p class="gathalast">Tatheva ñāṇaṃ buddhassa, ko disvā nappasīdati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imāhi catugāthāhi, brāhmaṇo senasavhayo;</p>
- <p class="gathalast">Buddhaseṭṭhaṃ thavitvāna, siddhatthaṃ aparājitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catunnavutikappāni, duggatiṃ nupapajjatha;</p>
- <p class="gathalast">Sugatiṃ sukhasampattiṃ, anubhosimanappakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catunnavutito kappe, thavitvā lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, thomanāya idaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cātuddasamhi kappamhi, caturo āsumuggatā;</p>
- <p class="gathalast">Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā aparena samayena ñātīnaṃ anukampāya sāketaṃ gantvā katipāhaṃ tehi upaṭṭhiyamāno añjanavane vasitvā puna attanā vasitaṭṭhānameva gantukāmo gamanākāraṃ dassesi. Ñātakā ‘‘idheva, bhante, vasatha, tumhepi na kilamissatha, mayampi puññena vaḍḍhissāmā’’ti theraṃ yāciṃsu. Thero attano vivekābhiratiṃ tattha ca phāsuvihāraṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para518"></a><span class="paranum">518</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dukkhaṃ jarāmaraṇanti paṇḍito, aviddasū yattha sitā puthujjanā;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhaṃ pariññāya satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā dukkhassāvahaniṃ visattikaṃ, papañcasaṅghātadukhādhivāhiniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhaṃ pahantvāna satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para520"></a><span class="paranum">520</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="M2.0161"></a> sivaṃ dvecaturaṅgagāminaṃ, magguttamaṃ sabbakilesasodhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya passitva satova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="P2.0218"></a> asokaṃ virajaṃ asaṅkhataṃ, santaṃ padaṃ sabbakilesasodhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhāveti saññojanabandhanacchidaṃ, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā nabhe gajjati meghadundubhi, dhārākulā vihagapathe samantato;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para523"></a><span class="paranum">523</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="V2.0138"></a> nadīnaṃ kusumākulānaṃ, vicitta-vāneyya-vaṭaṃsakānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tīre nisinno sumanova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para524"></a><span class="paranum">524</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā nisīthe rahitamhi kānane, deve gaḷantamhi nadanti dāṭhino;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhū ca pabbhāragatova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para525"></a><span class="paranum">525</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā vitakke uparundhiyattano, nagantare nagavivaraṃ samassito;</p>
- <p class="gathalast">Vītaddaro vītakhilova jhāyati, tato ratiṃ paramataraṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā sukhī malakhilasokanāsano,</p>
- <p class="gatha2">Niraggaḷo nibbanatho visallo;</p>
- <p class="gatha3">Sabbāsave byantikatova jhāyati,</p>
- <p class="gathalast">Tato ratiṃ paramataraṃ na vindatī’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tatthāyaṃ <a name="M2.0162"></a> padayojanāmukhena paṭhamagāthāya atthavaṇṇanā – khandhānaṃ paripāko <span class="bld">jarā</span>. Bhedo <span class="bld">maraṇaṃ</span>. Jarāmaraṇasīsena cettha jarāmaraṇavanto dhammā gahitā. ‘‘Tayidaṃ jarāmaraṇaṃ dukkha’’nti <span class="bld">aviddasū</span> yathābhūtaṃ ajānantā <span class="bld">puthujjanā yattha</span> yasmiṃ upādānakkhandhapañcake <span class="bld">sitā</span> paṭibandhā allīnā, taṃ ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya parijānitvā, idha imasmiṃ sāsane <span class="bld">sato</span> sampajāno, <span class="bld">paṇḍito</span> bhikkhu, <span class="bld">yadā</span> yasmiṃ kāle lakkhaṇūpanijjhānena jhāyati. <span class="bld">Tato</span> vipassanāratito maggaphalaratito ca <span class="bld">paramataraṃ</span> uttamataraṃ ratiṃ <span class="bld">na vindati</span> nappaṭilabhati. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭhabyā ekarajjena, saggassa gamanena vā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbalokādhipaccena, sotāpattiphalaṃ vara’’nti. (dha. pa. 374, 178);</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P2.0219"></a> pariññābhisamayamukhena vivekaratiṃ dassetvā idāni pahānābhisamayādimukhenapi taṃ dassetuṃ dutiyādikā tisso gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">dukkhassāvahani</span>nti dukkhassa āyatiṃ pavattiṃ, dukkhassa nipphattikanti attho. <span class="bld">Visattika</span>nti taṇhaṃ. Sā hi visatāti visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃ haratīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule <a name="V2.0139"></a> gaṇe vitthaṭāti visattikāti vuccati. <span class="bld">Papañcasaṅghātadukhādhivāhini</span>nti sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti papañcā, rāgādayo mānādayo ca. Te eva pavattidukkhassa saṅghātaṭṭhena saṅghātā, sadarathapariḷāhasabhāvattā dukkhañcāti papañcasaṅghātadukhaṃ, tassa adhivāhato nibbattanato papañcasaṅghātadukhādhivāhinī. Taṃ taṇhaṃ <span class="bld">pahantvānā</span>ti ariyamaggena samucchinditvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Siva</span>nti <a name="M2.0163"></a> khemaṃ, akhemakarānaṃ kilesānaṃ samucchindanena tehi anupaddutanti attho. Sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena dvicaturaṅgo hutvā ariye nibbānaṃ gametīti <span class="bld">dvecaturaṅgagāminaṃ,</span> gāthāsukhatthañcettha vibhattialopo katoti daṭṭhabbaṃ. Rūpūpapattimaggādīsu sabbesu maggesu uttamattā <span class="bld">magguttamaṃ</span>. Tenāha bhagavā – ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’tiādi (dha. pa. 273). Sabbehi kilesamalehi sattānaṃ sodhanato <span class="bld">sabbakilesasodhanaṃ. Paññāya passitvā</span>ti paṭivedhapaññāya bhāvanābhisamayavasena abhisamecca.</p>
- <p class="bodytext">Sokahetūnaṃ abhāvato puggalassa ca sokābhāvahetuto natthi ettha sokoti <span class="bld">asokaṃ</span>. Tathā vigatarāgādirajattā <span class="bld">virajaṃ</span>. Na kenaci paccayena saṅkhatanti <span class="bld">asaṅkhataṃ</span>. Sabbesaṃ kilesānaṃ sabbassa ca dukkhassa vūpasamabhāvato, saṃsāradukkhadditehi pajjitabbato adhigantabbato ca <span class="bld">santaṃ padaṃ</span>. Sabbehi kilesamalehi sattasantānassa sodhananimittato <span class="bld">sabbakilesasodhanaṃ. Bhāvetī</span>ti sacchikiriyābhisamayavasena abhisameti. Bahukkhattuñhi nibbānaṃ ārabbha sacchikiriyābhisamayaṃ pavattentassa ālambake labbhamānavisesakaṃ ālambitabbe āropetvā evaṃ vuttaṃ. Saṃyojanasaṅkhātānaṃ bandhanānaṃ chedanato <span class="bld">saṃyojanabandhanacchidaṃ</span>. Nimittañhettha kattubhāvena upacāritaṃ, yathā ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānīti. Yathā purimagāthāsu yadā jhāyati, tadā <a name="P2.0220"></a> tato ratiṃ paramataraṃ na vindatīti yojanā. Evaṃ idha yadā bhāveti, tadā tato ratiṃ paramataraṃ na vindatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero catūhi gāthāhi attānaṃ anupanetvāva catusaccapaṭivedhakittanena aññaṃ byākaritvā idāni attanā vasitaṭṭhānassa vivittabhāvena phāsutaṃ dassento <span class="bld">‘‘yadā nabhe’’</span>tiādikā gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">nabhe</span>ti ākāse. Siniddhagambhīranigghosatāya meghoyeva dundubhi <span class="bld">meghadundubhi</span>. Samantato paggharantīhi dhārāhi ākulāti <span class="bld">dhārākulā</span>. Vihagānaṃ pakkhīnaṃ gamanamaggattā <span class="bld">vihagapathe</span> nabheti yojanā. <span class="bld">Tato</span>ti jhānaratito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusumākulāna</span>nti <a name="M2.0164"></a> tarūhi gaḷitakusumehi samohitānaṃ. <span class="bld">Vicittavāneyyavaṭaṃsakāna</span>nti vane jātattā <a name="V2.0140"></a> vāneyyāni vanapupphāni, vicittāni vāneyyāni vaṭaṃsakāni etāsanti vicittavāneyyavaṭaṃsakā nadiyo, tāsaṃ nānāvidhavanapupphavaṭaṃsakānanti attho. Uttarimanussadhammavasena sundaro mano etassāti <span class="bld">sumano</span> jhāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nisīthe</span>ti rattiyaṃ. <span class="bld">Rahitamhī</span>ti, janasambādhavirahite vivitte. <span class="bld">Deve</span>ti meghe. <span class="bld">Gaḷantamhī</span>ti vuṭṭhidhārāyo paggharante vassante. <span class="bld">Dāṭhino</span>ti sīhabyagghādayo paṭipakkhasattā. Te hi dāṭhāvudhāti ‘‘dāṭhino’’ti vuccanti, <span class="bld">nadanti dāṭhino</span>ti idampi janavivekadassanatthameva gahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakke uparundhiyattano</span>ti attasantānapariyāpannatāya attano kāmavitakkādike micchāvitakke paṭipakkhabalena nisedhetvā. Attanoti vā idaṃ vindatīti iminā yojetabbaṃ ‘‘tato ratiṃ paramataraṃ attanā na vindatī’’ti. <span class="bld">Nagantare</span>ti pabbatantare. <span class="bld">Nagavivara</span>nti pabbataguhaṃ pabbhāraṃ vā. <span class="bld">Samassito</span>ti nissito upagato. <span class="bld">Vītaddaro</span>ti vigatakilesadaratho. <span class="bld">Vītakhilo</span>ti pahīnacetokhilo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhī</span>ti jhānādisukhena sukhito. <span class="bld">Malakhilasokanāsano</span>ti rāgādīnaṃ malānaṃ pañcannañca cetokhilānaṃ ñātiviyogādihetukassa sokassa ca pahāyako. <span class="bld">Niraggaḷo</span>ti, aggaḷaṃ vuccati avijjā nibbānapurapavesanivāraṇato, tadabhāvato niraggaḷo. <span class="bld">Nibbanatho</span>ti nitaṇho. <span class="bld">Visallo</span>ti, vigatarāgādisallo. <span class="bld">Sabbāsave</span>ti, kāmāsavādike sabbepi āsave. <span class="bld">Byantikato</span>ti byantikatāvī ariyamaggena vigatante katvā ṭhito diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ yadā jhāyati, tato jhānaratito paramataraṃ ratiṃ na vindatīti yojanā. Evaṃ pana vatvā thero ajakaraṇītīrameva gato.</p>
- <p class="centered">Bhūtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Navakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">10. Dasakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Kāḷudāyittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dasakanipāte <a name="M2.0165"></a><a name="V2.0141"></a><a name="P2.0221"></a> <span class="bld">aṅgārino</span>tiādikā āyasmato kāḷudāyittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarabuddhassa kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.</p>
- <p class="bodytext">So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Bodhisattena saddhiṃ ekadivasaṃyeva jātoti taṃdivasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭe nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānaṃ nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī, ārohaniyahatthī, assakaṇḍako, channo kāḷudāyīti ime satta ekadivasaṃyeva jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā <span class="bld">udāyī</span>tveva nāmaṃ akaṃsu, thokaṃ kāḷadhātukattā pana <span class="bld">kāḷudāyī</span>ti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idhānehī’’ti pesesi. So dhammadesanāvelāya satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā sapariso arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāreti. Sabbe taṅkhaṇaṃyeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattaṃ pattato paṭṭhāya pana ariyā majjhattāva honti, tasmā raññā pahitasāsanaṃ dasabalassa na kathesi. Rājā ‘‘neva gatabalakoṭṭhako āgacchati, na sāsanaṃ suyyatī’’ti aparampi amaccaṃ purisasahassena <a name="M2.0166"></a> pesesi<a name="V2.0142"></a>. Tasmimpi tathā paṭipanne aparanti evaṃ navahi amaccehi saddhiṃ nava purisasahassāni pesesi sabbe arahattaṃ patvā tuṇhī ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho pana udāyī dasabalena samavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sinehavā, imaṃ pesessāmī’’ti taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā dasabalaṃ ānehī’’ti vatvā pesesi. So pana gacchanto ‘‘sacāhaṃ, deva, pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī’’ti <a name="P2.0222"></a> vatvā ‘‘yaṃ kiñci katvā mama puttaṃ dassehī’’ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.4.48-63) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarabuddhassa, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Addhānaṃ paṭipannassa, carato cārikaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suphullaṃ padumaṃ gayha, uppalaṃ mallikañcahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paramannaṃ gahetvāna, adāsiṃ satthuno ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paribhuñji mahāvīro, paramannaṃ subhojanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tañca pupphaṃ gahetvāna, janassa sampadassayi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Iṭṭhaṃ kantaṃ piyaṃ loke, jalajaṃ pupphamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sudukkaraṃ kataṃ tena, yo me pupphaṃ adāsidaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo pupphamabhiropesi, paramannañcadāsi me;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dasa aṭṭha cakkhattuṃ so, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Uppalaṃ padumañcāpi, mallikañca taduttari.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Assa puññavipākena, dibbagandhasamāyutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ākāse chadanaṃ katvā, dhārayissati tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañcavīsatikkhattuñca<a name="M2.0167"></a>, cakkavattī bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Pathabyā rajjaṃ pañcasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakakammābhiraddho <a name="V2.0143"></a> so, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Sakyānaṃ nandijanano, ñātibandhu bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So pacchā pabbajitvāna, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidamanuppattaṃ, katakiccamanāsavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo lokabandhu taṃ, etadagge ṭhapessati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padhānapahitatto so, upasanto nirūpadhi;</p>
- <p class="gathalast">Udāyī nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgo doso ca moho ca, māno makkho ca dhaṃsito;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tosayiñcāpi sambuddhaṃ, ātāpī nipako ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pasādito ca sambuddho, etadagge ṭhapesi maṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā ‘‘na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vasante pana upagate pupphitesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī’’ti kālaṃ paṭimānento vasante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanamaggavaṇṇaṃ saṃvaṇṇento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;</p>
- <p class="gathalast">Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgīrasānaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dumāni <a name="M2.0168"></a> phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;</p>
- <p class="gathalast">Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para529"></a><span class="paranum">529</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;</p>
- <p class="gathalast">Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para530"></a><span class="paranum">530</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;</p>
- <p class="gatha2">Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;</p>
- <p class="gathalast">Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;</p>
- <p class="gathalast">Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti;</p>
- <p class="gathalast">Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vīro <a name="V2.0144"></a><a name="P2.0223"></a> have sattayugaṃ puneti, yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;</p>
- <p class="gathalast">Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para534"></a><span class="paranum">534</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suddhodano nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;</p>
- <p class="gathalast">Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para535"></a><span class="paranum">535</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;</p>
- <p class="gathalast">Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para536"></a><span class="paranum">536</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddhassa <a name="M2.0169"></a> puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aṅgārino</span>ti aṅgārāni viyāti aṅgārāni, rattapavāḷavaṇṇāni rukkhānaṃ pupphapallavāni, tāni etesaṃ santīti aṅgārino, atilohitakusumakisalayehi aṅgāravuṭṭhisaṃparikiṇṇā viyāti attho. <span class="bld">Idānī</span>ti imasmiṃ kāle. <span class="bld">Dumā</span>ti rukkhā. Bhadanteti, bhaddaṃ ante etassāti bhadanteti ekassa dakārassa lopaṃ katvā vuccati, guṇavisesayutto, guṇavisesayuttānañca aggabhūto satthā. Tasmā bhadanteti satthu ālapanaṃ. Paccattavacanañcetaṃ ekārantaṃ ‘‘sukaṭe paṭikamme sukhe dukkhepi ce’’tiādīsu viya. Idha pana sambodhanatthe daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘bhadanteti ālapana’’nti. ‘‘Bhaddasaddasamānatthaṃ padantarameka’’nti keci. Phalāni esantīti <span class="bld">phalesino</span>. Acetanepi hi sacetanakiriyamāropetvā voharanti, yathā kulaṃ patitukāmanti, phalāni gahetumāraddhā sampattiphalagahaṇakālāti attho. <span class="bld">Chadanaṃ vippahāyā</span>ti purāṇapaṇṇāni pajahitvā sampannapaṇḍupalāsāti attho. <span class="bld">Te</span>ti dumā. <span class="bld">Accimantova pabhāsayantī</span>ti dīpasikhāvanto viya jalitaaggī viya vā obhāsayanti sabbā disāti adhippāyo. <span class="bld">Samayo</span>ti kālo, ‘‘anuggahāyā’’ti vacanaseso. <span class="bld">Mahāvīrā</span>ti mahāvikkanta. <span class="bld">Bhāgī rasāna</span>nti attharasādīnaṃ bhāgī. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – ‘‘bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādi (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Mahāvīra, bhāgīti ca idampi dvayaṃ sambodhanavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhāgīrathānanti pana pāṭhe bhagīratho nāma <a name="P2.0224"></a> ādirājā. Tabbaṃsajātatāya sākiyā bhāgīrathā, tesaṃ bhāgīrathānaṃ upakāratthanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dumānī</span>ti liṅgavipallāsena vuttaṃ, dumā rukkhāti attho. <span class="bld">Samantato sabbadisā pavantī</span>ti, samantato sabbabhāgato sabbadisāsu ca phullāni, tathā phullattā eva sabbadisā pavanti gandhaṃ vissajjenti. <span class="bld">Āsamānā</span>ti āsīsantā <a name="M2.0170"></a> gahitukāmā. Evaṃ rukkhasobhāya gamanamaggassa <a name="V2.0145"></a> rāmaṇeyyataṃ dassetvā idāni <span class="bld">‘‘nevātisīta’’</span>ntiādinā utusampattiṃ dasseti. <span class="bld">Sukhā</span>ti nātisītanātiuṇhabhāveneva sukhā iṭṭhā. <span class="bld">Utu addhaniyā</span>ti addhānagamanayoggā utu. <span class="bld">Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ taranta</span>nti rohinī nāma nadī sākiyakoḷiyajanapadānaṃ antare uttaradisato dakkhiṇamukhā sandati, rājagahaṃ cassā puratthimadakkhiṇāya disāya, tasmā rājagahato kapilavatthuṃ gantuṃ taṃ nadiṃ tarantā pacchāmukhā hutvā taranti. Tenāha ‘‘passantu taṃ…pe… taranta’’nti. ‘‘Bhagavantaṃ pacchāmukhaṃ rohiniṃ nāma nadiṃ atikkamantaṃ sākiyakoḷiyajanapadavāsino passantū’’ti kapilavatthugamanāya bhagavantaṃ āyācanto ussāheti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni attano patthanaṃ upamāhi pakāsento <span class="bld">‘‘āsāya kasate’’</span>ti gāthamāha. <span class="bld">Āsāya kasate khetta</span>nti kassako kasanto khettaṃ phalāsāya kasati. <span class="bld">Bījaṃ āsāya vappatī</span>ti kasitvā ca vapantena phalāsāya eva bījaṃ vappati nikkhipīyati. <span class="bld">Āsāya vāṇijā yantī</span>ti dhanahārakā vāṇijā dhanāsāya samuddaṃ tarituṃ desaṃ upagantuṃ samuddaṃ nāvāya yanti gacchanti. <span class="bld">Yāya āsāya tiṭṭhāmī</span>ti evaṃ ahampi yāya āsāya patthanāya bhagavā tumhākaṃ kapilapuragamanapatthanāya idha tiṭṭhāmi. Sā me āsā samijjhatu, tumhehi ‘‘kapilavatthu gantabba’’nti vadati, āsāya sadisatāya cettha kattukamyatāchandaṃ āsāti āha.</p>
- <p class="bodytext">Gamanamaggasaṃvaṇṇanādinā anekavāraṃ yācanāya kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘punappuna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tassattho – sakiṃ vuttamattena vappe asampajjamāne kassakā <span class="bld">punappunaṃ</span> dutiyampi tatiyampi bījaṃ vapanti. Pajjunno <span class="bld">devarājā</span>pi ekavārameva avassitvā <span class="bld">punappunaṃ</span> kālena kālaṃ vassati. Kassakāpi ekavārameva akasitvā sassasampattiatthaṃ paṃsuṃ kaddamaṃ vā muduṃ kātuṃ khettaṃ punappunaṃ kasanti. Ekavārameva dhaññaṃ saṅgahaṃ katvā <a name="P2.0225"></a> ‘‘alamettāvatā’’ti aparitussanato koṭṭhāgārādīsu paṭisāmanavasena manussehi upanīyamānaṃ punappunaṃ sāliādi<span class="bld">dhaññaṃ</span> raṭṭhaṃ <span class="bld">upeti</span> upagacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yācanakā</span>pi <a name="M2.0171"></a> yācantā punappunaṃ kulāni <span class="bld">caranti</span> upagacchanti, na ekavārameva, yācitā pana tesaṃ punappunaṃ dānapatī dadanti, na sakiṃyeva. Tathā pana deyyadhammaṃ punappunaṃ dānapatī <span class="bld">daditvā</span> dānamayaṃ puññaṃ upacinitvā <span class="bld">punappunaṃ</span> aparāparaṃ <span class="bld">saggamupenti ṭhānaṃ</span> paṭisandhivasena devalokaṃ upagacchanti. Tasmā ahampi punappunaṃ yācāmi bhagavā mayhaṃ manorathaṃ matthakaṃ pāpehīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0146"></a> yadatthaṃ satthāraṃ kapilavatthugamanaṃ yācati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vīro have’’</span>tigāthamāha. Tassattho – <span class="bld">vīro</span> vīriyavā mahāvikkanto <span class="bld">bhūripañño</span> mahāpañño puriso <span class="bld">yasmiṃ</span> kule <span class="bld">jāyati</span> nibbattati, tattha <span class="bld">have</span> ekaṃsena <span class="bld">sattayugaṃ</span> sattapurisayugaṃ yāvasattamaṃ pitāmahayugaṃ sammāpaṭipattiyā <span class="bld">puneti</span> sodhetīti lokavādo ativādo aññesu. Bhagavā pana sabbesaṃ devānaṃ uttamadevatāya <span class="bld">devadevo</span> pāpanivāraṇena kalyāṇapatiṭṭhāpanena tato parampi sodhetuṃ <span class="bld">sakkati</span> sakkotīti maññāmi ahaṃ. Kasmā? <span class="bld">Tayā hi jāto muni saccanāmo</span> yasmā tayā satthārā ariyāya jātiyā jāto munibhāvo, muni vā samāno attahitaparahitānaṃ idhalokaparalokānañca munanaṭṭhena ‘‘munī’’ti avitathanāmo, monavā vā muni, ‘‘samaṇo pabbajito isī’’ti avitathanāmo tayā jāto. Tasmā sattānaṃ ekantahitapaṭilābhahetubhāvato bhagavā tava tattha gamanaṃ yācāmāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni ‘‘sattayuga’’nti vutte pituyugaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘suddhodano nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Suddhaṃ odanaṃ jīvanaṃ etassāti <span class="bld">suddhodano</span>. Buddhapitā hi ekaṃsato suvisuddhakāyavacīmanosamācāro suvisuddhājīvo hoti tathā abhinīhārasampannattā. <span class="bld">Māyanāmā</span>ti kularūpasīlācārādisampattiyā ñātimittādīhi ‘‘mā yāhī’’ti vattabbaguṇatāya ‘‘māyā’’ti laddhanāmā. <span class="bld">Parihariyā</span>ti dhāretvā. <span class="bld">Kāyassa bhedā</span>ti sadevakassa lokassa cetiyasadisassa attano kāyassa vināsato uddhaṃ. <span class="bld">Tidivamhī</span>ti tusitadevaloke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti māyādevī. <span class="bld">Gotamī</span>ti gottena taṃ kitteti. <span class="bld">Dibbehi kāmehī</span>ti, tusitabhavanapariyāpannehi dibbehi vatthukāmehi. <span class="bld">Samaṅgibhūtā</span>ti samannāgatā. <span class="bld">Kāmaguṇehī</span>ti kāmakoṭṭhāsehi, ‘‘kāmehī’’ti vatvā <a name="M2.0172"></a> puna ‘‘kāmaguṇehī’’ti vacanena anekabhāgehi vatthukāmehi paricāriyatīti dīpeti. <span class="bld">Tehī</span>ti yasmiṃ devanikāye nibbatti, tehi tusitadevagaṇehi, tehi vā kāmaguṇehi. ‘‘Samaṅgibhūtā parivāritā’’ti ca <a name="P2.0226"></a> itthiliṅganiddeso purimattabhāvasiddhaṃ itthibhāvaṃ, devatābhāvaṃ vā sandhāya kato, devūpapatti pana purisabhāveneva jātā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ therena yācito bhagavā tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamaṃ disvā vīsatisahassa khīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikāvasena kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhito adiṭṭhapubbaṃ vesaṃ disvā raññā ‘‘kosi <a name="V2.0147"></a> tva’’nti pucchito, ‘‘sace amaccaputtaṃ tayā bhagavato santikaṃ pesitaṃ maṃ na jānāsi, evaṃ pana jānāhī’’ti dassento –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Osānagāthamāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">buddhassa puttomhī</span>ti, sabbaññubuddhassa ure jātatāya orasaputto amhi. <span class="bld">Asayhasāhino</span>ti, abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalassa bodhisambhārassa mahākāruṇikādhikārassa ca sahanato vahanato, tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato, āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhanena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa ca sahanato, tattha vā sādhukārībhāvato asayhasāhino. <span class="bld">Aṅgīrasassā</span>ti aṅgīkatasīlādisampattikassa. ‘‘Aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassā’’ti apare. Keci pana ‘‘aṅgīraso, siddhatthoti dve <a name="M2.0173"></a> nāmāni pitarāyeva gahitānī’’ti vadanti. <span class="bld">Appaṭimassā</span>ti anūpamassa. Iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇappattiyā <span class="bld">tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsī</span>ti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohārena tvaṃ pitā asi. <span class="bld">Sakkā</span>ti jātivasena rājānaṃ ālapati. <span class="bld">Dhammenā</span>ti sabhāvena ariyajāti lokiyajātīti dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena <span class="bld">gotamā</span>ti rājānaṃ gottena ālapati. <span class="bld">Ayyakosī</span>ti pitāmaho asi. Ettha ca ‘‘buddhassa puttomhī’’tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P2.0227"></a> pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasassa bhojanassa pattaṃ pūretvā dinne gamanākāraṃ dasseti. ‘‘Kasmā gantukāmattha, bhuñjathā’’ti ca vutte, ‘‘satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana satthā’’ti? ‘‘Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipanno’’ti. ‘‘Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā yāva mama putto imaṃ nagaraṃ sampāpuṇāti, tāvassa itova piṇḍapātaṃ harathā’’ti. Thero bhattakiccaṃ katvā rañño parisāya ca dhammaṃ kathetvā satthu āgamanato puretarameva sakalaṃ rājanivesanaṃ ratanattaye abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā <a name="V2.0148"></a> piṇḍapātaṃ upanetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthā taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanaṃ maggaṃ divase divase yojanaṃ gacchantassa satthu rājagehatova bhattaṃ āharitvā adāsi. Atha naṃ bhagavā ‘‘mayhaṃ pitu mahārājassa sakalanivesanaṃ pasādesī’’ti kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.</p>
- <p class="centered">Kāḷudāyittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purato</span> <a name="M2.0174"></a> <span class="bld">pacchato vā</span>tiādikā āyasmato ekavihāriyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapadasabalassa kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vivekavāsaṃ vasi.</p>
- <p class="bodytext">So tena puññakammena ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bhagavati parinibbute dhammāsokarañño kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti. Asokamahārājā kira satthu parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ patvā attano kaniṭṭhaṃ tissakumāraṃ oparajje ṭhapetvā ekena upāyena taṃ sāsane abhippasannaṃ akāsi. So ekadivasaṃ migavaṃ gato araññe yonakamahādhammarakkhitattheraṃ hatthināgena sālasākhaṃ gahetvā bījiyamānaṃ nisinnaṃ disvā sañjātapasādo ‘‘aho vatāhampi ayaṃ mahāthero viya pabbajitvā araññe vihareyya’’nti cintesi. Thero <a name="P2.0228"></a> tassa cittācāraṃ ñatvā tassa passantasseva ākāsaṃ abbhuggantvā asokārāme pokkharaṇiyā abhijjamāne udake ṭhatvā cīvarañca uttarāsaṅgañca ākāse olaggetvā nhāyituṃ ārabhi. Kumāro therassa ānubhāvaṃ disvā abhippasanno araññato nivattitvā rājagehaṃ gantvā ‘‘pabbajissāmī’’ti rañño ārocesi. Rājā taṃ anekappakāraṃ yācitvā pabbajjādhippāyaṃ nivattetuṃ nāsakkhi. So upāsako hutvā pabbajjāsukhaṃ patthento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para538"></a><span class="paranum">538</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Handa <a name="V2.0149"></a> eko gamissāmi, araññaṃ buddhavaṇṇitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Phāsu ekavihārissa, pahitattassa bhikkhuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para539"></a><span class="paranum">539</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yogī-pītikaraṃ rammaṃ, mattakuñjarasevitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Eko atthavasī khippaṃ, pavisissāmi kānanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para540"></a><span class="paranum">540</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Supupphite <a name="M2.0175"></a> sītavane, sītale girikandare;</p>
- <p class="gathalast">Gattāni parisiñcitvā, caṅkamissāmi ekako.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ekākiyo adutiyo, ramaṇīye mahāvane;</p>
- <p class="gathalast">Kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ me kattukāmassa, adhippāyo samijjhatu;</p>
- <p class="gathalast">Sādhayissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā cha gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">purato pacchato vā</span>ti attano purato vā pacchato vā, <span class="bld">vā</span>-saddassa vikappatthattā passato vā <span class="bld">aparo</span> añño jano na vijjati ce, <span class="bld">atīva</span> ativiya <span class="bld">phāsu</span> cittasukhaṃ bhavati. Ekavihārībhāvena <span class="bld">ekassa</span> asahāyassa. <span class="bld">Vane vasato</span>ti ciraparicitena vivekajjhāsayena ākaḍḍhiyamānahadayo so rattindivaṃ mahājanaparivutassa vasato saṅgaṇikavihāraṃ nibbindanto vivekasukhañca bahuṃ maññanto vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Handā</span>ti vossaggatthe nipāto, tena idāni karīyamānassa araññagamanassa nicchitabhāvamāha. <span class="bld">Eko gamissāmī</span>ti ‘‘suññāgāre kho, gahapati, tathāgatā abhiramantī’’tiādivacanato (cūḷava. 306) buddhehi vaṇṇitaṃ pasaṭṭhaṃ araññaṃ eko asahāyo gamissāmi vāsādhippāyena upagacchāmi. Yasmā <span class="bld">ekavihārissa</span> ṭhānādīsu asahāyabhāvena ekavihārissa nibbānaṃ paṭipesitacittatāya <span class="bld">pahitattassa</span> adhisīlasikkhādikā tisso sikkhā sikkhato bhikkhuno araññaṃ <span class="bld">phāsu</span> iṭṭhaṃ sukhāvahanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yogī-pītikara</span>nti yogīnaṃ bhāvanāya yuttappayuttānaṃ appasaddādibhāvena jhānavipassanādipītiṃ āvahanato yogī-pītikaraṃ. Visabhāgārammaṇābhāvena paṭisallānasāruppatāya <span class="bld">rammaṃ. Mattakuñjarasevita</span>nti <a name="P2.0229"></a> mattavaravāraṇavicaritaṃ, imināpi brahāraññabhāvena janavivekaṃyeva dasseti. <span class="bld">Atthavasī</span>ti idha atthoti samaṇadhammo adhippeto. ‘‘Kathaṃ nu kho so me bhaveyyā’’ti tassa vasaṃ gato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Supupphite</span>ti <a name="M2.0176"></a><a name="V2.0150"></a> suṭṭhu pupphite. <span class="bld">Sītavane</span>ti chāyūdakasampattiyā sīte vane. Ubhayenapi tassa ramaṇīyataṃyeva vibhāveti. <span class="bld">Girikandare</span>ti girīnaṃ abbhantare kandare. Kanti hi udakaṃ, tena dāritaṃ ninnaṭṭhānaṃ kandaraṃ nāma. Tādise sītale girikandare ghammaparitāpaṃ vinodetvā attano gattāni parisiñcitvā nhāyitvā caṅkamissāmi ekakoti katthaci anāyattavuttitaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekākiyo</span>ti ekākī asahāyo. <span class="bld">Adutiyo</span>ti taṇhāsaṅkhātadutiyābhāvena adutiyo. Taṇhā hi purisassa sabbadā avijahanaṭṭhena dutiyā nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsara’’nti (itivu. 15, 105).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ me kattukāmassā</span>ti ‘‘handa eko gamissāmī’’tiādinā vuttavidhinā araññaṃ gantvā bhāvanābhiyogaṃ kattukāmassa me. <span class="bld">Adhippāyo samijjhatū</span>ti ‘‘kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo’’ti evaṃ pavatto manoratho ijjhatu siddhiṃ pāpuṇātu. Arahattappatti ca yasmā na āyācanamattena sijjhati, nāpi aññena sādhetabbā, tasmā āha <span class="bld">‘‘sādhayissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ uparājassa pabbajjāya daḷhanicchayataṃ ñatvā rājā asokārāmagamanīyaṃ maggaṃ alaṅkārāpetvā kumāraṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ mahatiyā senāya mahaccarājānubhāvena vihāraṃ nesi. Kumāro padhānagharaṃ gantvā mahādhammarakkhitattherassa santike pabbaji, anekasatā manussā taṃ anupabbajiṃsu. Rañño bhāgineyyo saṅghamittāya sāmiko aggibrahmāpi tameva anupabbaji. So pabbajitvā haṭṭhatuṭṭho attanā kātabbaṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para543"></a><span class="paranum">543</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Esa bandhāmi sannāhaṃ, pavisissāmi kānanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para544"></a><span class="paranum">544</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mālute upavāyante, sīte surabhigandhike;</p>
- <p class="gathalast">Avijjaṃ dālayissāmi, nisinno nagamuddhani.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para545"></a><span class="paranum">545</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vane <a name="M2.0177"></a> kusumasañchanne, pabbhāre nūna sītale;</p>
- <p class="gathalast">Vimuttisukhena sukhito, ramissāmi giribbaje’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Tisso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">esa bandhāmi sannāha</span>nti esāhaṃ vīriyasaṅkhātaṃ sannāhaṃ bandhāmi, kāye ca <a name="V2.0151"></a> jīvite ca nirapekkho vīriyasannāhena sannayhāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma sūro puriso paccatthike paccupaṭṭhite <a name="P2.0230"></a> taṃ jetukāmo aññaṃ kiccaṃ pahāya kavacapaṭimuccanādinā yuddhāya sannayhati, yuddhabhūmiñca gantvā paccatthike ajetvā tato na nivattati, evamahampi kilesapaccatthike jetuṃ ādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā catubbidhasammappadhānavīriyasannāhaṃ sannayhāmi, kilese ajetvā kilesavijayayoggaṃ vivekaṭṭhānaṃ na vissajjemīti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pavisissāmi kānanaṃ na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhaya’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mālute upavāyante’’</span>tiādinā araññaṭṭhānassa kammaṭṭhānabhāvanāyogyataṃ vadati, ramissāmi nūna giribbajeti yojanā. Pabbataparikkhepe abhiramissāmi maññeti anāgatatthaṃ parikappento vadati. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vatvā thero araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karonto upajjhāyena saddhiṃ kaliṅgaraṭṭhaṃ agamāsi. Tatthassa pāde cammikābādho uppajji, taṃ disvā eko vejjo ‘‘sappiṃ, bhante, pariyesatha, tikicchissāmi na’’nti āha. Thero sappipariyesanaṃ akatvā vipassanāya eva kammaṃ karoti, rogo vaḍḍhati, vejjo therassa tattha appossukkataṃ disvā sayameva sappiṃ pariyesitvā theraṃ arogaṃ akāsi. So arogo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.44.1-12) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nippapañco nirālambo, ākāsasamamānaso;</p>
- <p class="gathalast">Suññatābahulo tādī, animittarato vasī.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asaṅgacitto <a name="M2.0178"></a> nikleso, asaṃsaṭṭho kule gaṇe;</p>
- <p class="gathalast">Mahākāruṇiko vīro, vinayopāyakovido.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uyyutto parakiccesu, vinayanto sadevake;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānagamanaṃ maggaṃ, gatiṃ paṅkavisosanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Amataṃ paramassādaṃ, jarāmaccunivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mahāparisamajjhe so, nisinno lokatārako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Karavīkaruto <a name="V2.0152"></a> nātho, brahmaghoso tathāgato;</p>
- <p class="gathalast">Uddharanto mahāduggā, vippanaṭṭhe anāyake.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Desento virajaṃ dhammaṃ, diṭṭho me lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Tassa dhammaṃ suṇitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabbajitvā tadāpāhaṃ, cintento jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekakova vane ramme, vasiṃ saṃsaggapīḷito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakkāyavūpakāso me, hetubhūto mamābhavī;</p>
- <p class="gathalast">Manaso vūpakāsassa, saṃsaggabhayadassino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā there tattha viharante rājā koṭidhanapariccāgena bhojakagirivihāraṃ nāma kāretvā theraṃ tattha vāsesi. So tattha viharanto parinibbānakāle –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo, cando pannaraso yathā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsavaparikkhīṇo, natthi dāni punabbhavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Osānagāthamāha. Sā uttānatthāva. Tadeva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.</p>
- <p class="centered">Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Mahākappinattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgataṃ</span> <a name="M2.0179"></a> <span class="bld">yo paṭikacca passatī</span>tiādikā āyasmato mahākappinattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulaghare nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ <a name="P2.0231"></a> disvā tajjaṃ adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.</p>
- <p class="bodytext">So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto purisasahassagaṇajeṭṭhako hutvā gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ pariveṇaṃ kārāpesi. Te sabbepi janā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā taṃ <a name="V2.0153"></a> upāsakaṃ jeṭṭhakaṃ katvā saputtadārā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsariṃsu. Tesu gaṇajeṭṭhako amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva paccantadese kukkuṭanāmake nagare rājagehe nibbatti, tassa <span class="bld">kappino</span>ti nāmaṃ ahosi. Sesapurisā tasmiṃyeva nagare amaccakule nibbattiṃsu. Kappinakumāro pitu accayena chattaṃ ussāpetvā mahākappinarājā nāma jāto. So sutavittakatāya pātova catūhi dvārehi sīghaṃ dūte pesesi – ‘‘yattha bahussute passatha, tato nivattitvā mayhaṃ ārocethā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena amhākaṃ satthā loke uppajjitvā sāvatthiṃ upanissāya viharati. Tasmiṃ kāle sāvatthivāsino vāṇijā sāvatthiyaṃ uṭṭhānakabhaṇḍaṃ gahetvā taṃ nagaraṃ gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākārahatthā rañño ārocāpesuṃ. Te rājā pakkosāpetvā niyyāditapaṇṇākāre vanditvā ṭhite ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthito, devā’’ti. ‘‘Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kīdiso dhammo tumhākaṃ dese idāni pavattatī’’ti? ‘‘Taṃ, deva, na sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetu’’nti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggahetvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti <a name="M2.0180"></a> āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatteyeva sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadethā’’ti āha. ‘‘Buddhoti, deva, vadāmā’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ‘‘buddhoti padaṃ aparimāṇa’’nti tasmiṃyeva pade pasanno satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Deva, loke dhammaratanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi <a name="P2.0232"></a> sutvā tatheva satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Deva, saṅgharatanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva satasahassaṃ datvā ‘‘buddhassa bhagavato santike pabbajissāmī’’ti tatova nikkhami. Amaccāpi tatheva nikkhamiṃsu. So amaccasahassena saddhiṃ gaṅgātīraṃ patvā ‘‘sace satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khuramattampi mā temetū’’ti saccādhiṭṭhānaṃ katvā udakapiṭṭheneva pūraṃ gaṅgānadiṃ atikkamitvā aparampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ tatheva atikkamitvā tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkami.</p>
- <p class="bodytext">Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamayaṃyeva mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgamissatī’’ti disvā ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto <a name="V2.0154"></a> sayameva ākāsena gantvā candabhāgāya nadiyā tīre tesaṃ uttaraṇatitthassābhimukhaṭṭhāne mahānigrodhamūle pallaṅkena nisinno chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā buddharasmiyo ito cito ca vidhāvantiyo olokento bhagavantaṃ disvā ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ āgatā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onamitvā paramanipaccākāraṃ karontā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Rājā bhagavato gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne saddhiṃ parisāya arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.54.66-107) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro <a name="M2.0181"></a> nāma jino, sabbadhammāna pāragū;</p>
- <p class="gathalast">Udito ajaṭākāse, ravīva saradambare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vacanābhāya bodheti, veneyyapadumāni so;</p>
- <p class="gathalast">Kilesapaṅkaṃ soseti, matiraṃsīhi nāyako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Titthiyānaṃ yase hanti, khajjotābhā yathā ravi;</p>
- <p class="gathalast">Saccatthābhaṃ pakāseti, ratanaṃva divākaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Guṇānaṃ āyatibhūto, ratanānaṃva sāgaro;</p>
- <p class="gathalast">Pajjunnoriva bhūtāni, dhammameghena vassati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Akkhadasso tadā āsiṃ, nagare haṃsasavhaye;</p>
- <p class="gathalast">Upecca dhammamassosiṃ, jalajuttamanāmino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ovādakassa bhikkhūnaṃ, sāvakassa katāvino;</p>
- <p class="gathalast">Guṇaṃ pakāsayantassa, tappayantassa me manaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sutvā patīto sumano, nimantetvā tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sasissaṃ bhojayitvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā haṃsasamabhāgo, haṃsadundubhinissano;</p>
- <p class="gathalast">Passathetaṃ mahāmattaṃ, vinicchayavisāradaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Patitaṃ pādamūle me, samuggatatanūruhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jīmūtavaṇṇaṃ pīṇaṃsaṃ, pasannanayanānanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Parivārena mahatā, rājayuttaṃ mahāyasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Eso katāvino ṭhānaṃ, pattheti muditāsayo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Iminā paṇipātena, cāgena paṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Kappasatasahassāni, nupapajjati duggatiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devesu <a name="V2.0155"></a> devasobhaggaṃ, manussesu mahantataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anubhotvāna sesena, nibbānaṃ pāpuṇissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa <a name="M2.0182"></a> dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Kappino nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatohaṃ sukataṃ kāraṃ, katvāna jinasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tusitaṃ agamāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devamānusarajjāni, sataso anusāsiya;</p>
- <p class="gathalast">Bārāṇasiyamāsanne, jāto keṇiyajātiyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassaparivārena, sapajāpatiko ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañcapaccekabuddhānaṃ, satāni samupaṭṭhahiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Temāsaṃ bhojayitvāna, pacchādamha ticīvaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato cutā mayaṃ sabbe, ahumha tidasūpagā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Puno sabbe manussattaṃ, agamimha tato cutā;</p>
- <p class="gathalast">Kukkuṭamhi pure jātā, himavantassa passato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappino nāmahaṃ āsiṃ, rājaputto mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Sesāmaccakule jātā, mameva parivārayuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahārajjasukhaṃ patto, sabbakāmasamiddhimā;</p>
- <p class="gathalast">Vāṇijehi samakkhātaṃ, buddhuppādamahaṃ suṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddho loke samuppanno, asamo ekapuggalo;</p>
- <p class="gathalast">So pakāseti saddhammaṃ, amataṃ sukhamuttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suyuttā tassa sissā ca, sumuttā ca anāsavā;</p>
- <p class="gathalast">Sutvā nesaṃ suvacanaṃ, sakkaritvāna vāṇije.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pahāya rajjaṃ sāmacco, nikkhamiṃ buddhamāmako;</p>
- <p class="gathalast">Nadiṃ disvā mahācandaṃ, pūritaṃ samatittikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appatiṭṭhaṃ anālambaṃ, duttaraṃ sīghavāhiniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Guṇaṃ saritvā buddhassa, sotthinā samatikkamiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhavasotaṃ sace buddho, tiṇṇo lokantagū vidū;</p>
- <p class="gathalast">Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadi <a name="M2.0183"></a> santigamo maggo, mokkho caccantikaṃ sukhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṅgho <a name="V2.0156"></a> ce tiṇṇakantāro, puññakkhetto anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saha kate saccavare, maggā apagataṃ jalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato sukhena uttiṇṇo, nadītīre manorame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nisinnaṃ addasaṃ buddhaṃ, udentaṃva pabhaṅkaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jalantaṃ hemaselaṃva, dīparukkhaṃva jotitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sasiṃva tārāsahitaṃ, sāvakehi purakkhataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vāsavaṃ viya vassantaṃ, desanājaladantaraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vanditvāna sahāmacco, ekamantamupāvisiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato no āsayaṃ ñatvā, buddho dhammamadesayi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sutvāna dhammaṃ vimalaṃ, avocumha mayaṃ jinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pabbājehi mahāvīra, nibbindāmha mayaṃ bhave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Svakkhāto bhikkhave dhammo, dukkhantakaraṇāya vo;</p>
- <p class="gathalast">Caratha brahmacariyaṃ, iccāha munisattamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saha vācāya sabbepi, bhikkhuvesadharā mayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ahumha upasampannā, sotāpannā ca sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato jetavanaṃ gantvā, anusāsi vināyako;</p>
- <p class="gathalast">Anusiṭṭho jinenāhaṃ, arahattamapāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato bhikkhusahassāni, anusāsimahaṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Mamānusāsanakarā, tepi āsuṃ anāsavā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhuovādakānaggo, kappinoti mahājane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha;</p>
- <p class="gathalast">Pamutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ <a name="M2.0184"></a> patvā pana te sabbeva satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā te ‘‘etha, bhikkhavo’’ti āha. Sā eva tesaṃ pabbajjā upasampadā ca ahosi. Satthā taṃ bhikkhusahassaṃ ādāya ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Athekadivasaṃ bhagavā tassantevāsike bhikkhū āha – ‘‘kacci, bhikkhave, kappino bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetī’’ti? ‘‘Na, bhagavā, deseti<a name="V2.0157"></a>. Appossukko diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharati, ovādamattampi na detī’’ti. Satthā <a name="P2.0233"></a> theraṃ pakkosāpetvā – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, antevāsikānaṃ ovādamattampi na desī’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, mā evaṃ kari, ajja paṭṭhāya upagatānaṃ dhammaṃ desehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero satthu vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā ekovādeneva samaṇasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi. Tena naṃ satthā paṭipāṭiyā attano sāvake there ṭhānantare ṭhapento bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Athekadivasaṃ thero bhikkhuniyo ovadanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anāgataṃ yo paṭikacca passati, hitañca atthaṃ ahitañca taṃ dvayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Viddesino tassa hitesino vā, randhaṃ na passanti samekkhamānā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para548"></a><span class="paranum">548</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ānāpānasatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;</p>
- <p class="gatha2">Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;</p>
- <p class="gathalast">Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para549"></a><span class="paranum">549</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Odātaṃ vata me cittaṃ, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbiddhaṃ paggahītañca, sabbā obhāsate disā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paññā sutavinicchinī, paññā kittisilokavaddhanī;</p>
- <p class="gathalast">Paññāsahito naro idha, api dukkhesu sukhāni vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāyaṃ <a name="M2.0185"></a> ajjatano dhammo, nacchero napi abbhuto;</p>
- <p class="gathalast">Yattha jāyetha mīyetha, tattha kiṃ viya abbhutaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anantarañhi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātā jātā marantīdha, evaṃ dhammā hi pāṇino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para554"></a><span class="paranum">554</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na hetadatthāya matassa hoti, yaṃ jīvitatthaṃ paraporisānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Matamhi ruṇṇaṃ na yaso na lokyaṃ, na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para555"></a><span class="paranum">555</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cakkhuṃ sarīraṃ upahanti tena, nihīyati vaṇṇabalaṃ matī ca;</p>
- <p class="gathalast">Ānandino tassa disā bhavanti, hitesino nāssa sukhī bhavanti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para556"></a><span class="paranum">556</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā hi iccheyya kule vasante, medhāvino ceva bahussute ca;</p>
- <p class="gathalast">Yesañhi paññāvibhavena kiccaṃ, taranti nāvāya nadiṃva puṇṇa’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0158"></a><a name="P2.0234"></a> <span class="bld">anāgata</span>nti na āgataṃ, avindanti, attho. <span class="bld">Paṭikaccā</span>ti putetaraṃyeva. <span class="bld">Passatī</span>ti oloketi. <span class="bld">Attha</span>nti kiccaṃ. <span class="bld">Taṃ dvaya</span>nti hitāhitaṃ. <span class="bld">Viddesino</span>ti amittā. <span class="bld">Hitesino</span>ti mittā. <span class="bld">Randha</span>nti chiddaṃ. <span class="bld">Samekkhamānā</span>ti gavesantā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo attano hitāvahaṃ ahitāvahaṃ tadubhayañca atthaṃ kiccaṃ anāgataṃ asampattaṃ puretaraṃyeva paññācakkhunā ahaṃ viya passati vīmaṃsati vicāreti, tassa amittā vā ahitajjhāsayena mittā vā hitajjhāsayena randhaṃ gavesantā na passanti, tādiso paññavā puggalo acchiddavutti, tasmā tumhehi tathārūpehi bhavitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni ānāpānasatibhāvanāya guṇaṃ dassento tattha tāni yojetuṃ <span class="bld">‘‘ānāpānasatī yassā’’</span>ti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha <span class="bld">āna</span>nti <a name="M2.0186"></a> assāso. <span class="bld">Apāna</span>nti passāso. Assāsapassāsanimittārammaṇā sati ānāpānasati. Satisīsena cettha taṃsampayuttasamādhibhāvanā adhippetā. <span class="bld">Yassā</span>ti, yassa yogino. <span class="bld">Paripuṇṇā subhāvitā</span>ti catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ soḷasannañca ākārānaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ vijjāvimuttīnañca pāripūriyā suṭṭhu bhāvitā vaḍḍhitā. <span class="bld">Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā</span>ti ‘‘so satova assasatī’’tiādinā (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) yathā bhagavatā desitā, tathā anupubbaṃ anukkamena paricitā āsevitā bhāvitā. <span class="bld">Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā</span>ti so yogāvacaro yathā abbhādiupakkilesā vimutto cando candālokena imaṃ okāsalokaṃ pabhāseti, evaṃ avijjādiupakkilesavimutto ñāṇālokena attasantānapatitaṃ parasantānapatitañca saṅkhāralokaṃ pabhāseti pakāseti. Tasmā tumhehi ānāpānasatibhāvanā bhāvetabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni attānaṃ nidassanaṃ katvā bhāvanābhiyogassa saphalataṃ dassento <span class="bld">‘‘odātaṃ vata me citta’’</span>nti tatiyaṃ gāthamāha. Tassattho – nīvaraṇamalavigamato <span class="bld">odātaṃ</span> suddhaṃ vata mama cittaṃ. Yathā pamāṇakarā rāgādayo pahīnā, appamāṇañca nibbānaṃ paccakkhaṃ kataṃ ahosi, tathā bhāvitattā <span class="bld">appamāṇaṃ subhāvitaṃ,</span> tato eva catusaccaṃ <span class="bld">nibbiddhaṃ</span> paṭivijjhitaṃ, sakalasaṃkilesapakkhato <span class="bld">paggahitañca</span> hutvā dukkhādikā pubbantādikā ca disā obhāsate tattha vitiṇṇakaṅkhattā sabbadhammesu vigatasammohattā ca. Tasmā tumhehipi evaṃ cittaṃ bhāvetabbanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā bhāvanāmayā paññā cittamalavisodhanādinā purisassa bahupakārā, evaṃ itarāpīti dassento <a name="V2.0159"></a> <span class="bld">‘‘jīvate vāpi sappañño’’</span>ti catutthagāthamāha. Tassattho – parikkhīṇadhanopi sappaññajātiko itarītarasantosena santuṭṭho anavajjāya jīvikāya jīvatiyeva. Tassa hi jīvitaṃ jīvitaṃ nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184). Dummedhapuggalo pana paññāya alābhena <a name="P2.0235"></a> diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca atthaṃ <a name="M2.0187"></a> virādhento vittavāpi na jīvati, garahādippattiyā jīvanto nāma na tassa hoti, anupāyaññutāya vā yathādhigataṃ dhanaṃ nāsento jīvitampi sandhāretuṃ na sakkotiyeva, tasmā pārihāriyapaññāpi tumhehi appamattehi sampādetabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni paññāya ānisaṃse dassetuṃ <span class="bld">‘‘paññā sutavinicchinī’’</span>ti pañcamaṃ gāthamāha. Tattha <span class="bld">paññā sutavinicchinī</span>ti paññā nāmesā sutassa vinicchayinī, yathāsute sotapathamāgate atthe ‘‘ayaṃ akusalo, ayaṃ kusalo, ayaṃ sāvajjo, ayaṃ anavajjo’’tiādinā vinicchayajananī. <span class="bld">Kittisilokavaddhanī</span>ti kittiyā sammukhā pasaṃsāya silokassa patthaṭayasabhāvassa vaddhanī, paññavatoyeva hi kittiādayo viññūnaṃ pāsaṃsabhāvato. <span class="bld">Paññāsahito</span>ti pārihāriyapaññāya, vipassanāpaññāya ca yutto. <span class="bld">Api dukkhesu sukhāni vindatī</span>ti ekantadukkhasabhāvesu khandhāyatanādīsu sammāpaṭipattiyā yathābhūtasabhāvāvabodhena nirāmisānipi sukhāni paṭilabhati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tāsaṃ bhikkhunīnaṃ aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhīrabhāvāvahaṃ dhammaṃ kathento <span class="bld">‘‘nāyaṃ ajjatano dhammo’’</span>tiādinā sesagāthā abhāsi. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ sattānaṃ jāyanamīyanasabhāvo, ayaṃ dhammo <span class="bld">ajjatano</span> adhunāgato na hoti, abhiṇhapavattikatāya na acchariyo, abbhutapubbatābhāvato nāpi <span class="bld">abbhuto</span>. Tasmā <span class="bld">yattha jāyetha mīyetha</span>, yasmiṃ loke satto jāyeyya, so ekaṃsena mīyetha, tattha <span class="bld">kiṃ viya?</span> Kiṃ nāma abbhutaṃ siyā? Sabhāvikattā maraṇassa – na hi khaṇikamaraṇassa kiñci kāraṇaṃ atthi. Yato <span class="bld">anantarañhi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ</span> jātassa jātisamanantaraṃ jīvitato maraṇaṃ ekantikaṃ uppannānaṃ khandhānaṃ ekaṃsena bhijjanato. Yo panettha jīvatīti lokavohāro, so tadupādānassa anekapaccayāyattatāya anekantiko, yasmā etadevaṃ, tasmā <span class="bld">jātā marantīdha, evaṃdhammā hi pāṇino</span>ti ayaṃ sattānaṃ pakati, yadidaṃ jātānaṃ maraṇanti jātiyā maraṇānubandhanataṃ āha.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0188"></a> yasmā tāsu bhikkhunīsu kāci sokabandhitacittāpi atthi, tasmā tāsaṃ sokavinodanaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘na hetadatthāyā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">na hetadatthāya matassa hotī</span>ti yaṃ matassa <a name="V2.0160"></a> <span class="bld">jīvitatthaṃ</span> jīvitanimittaṃ <span class="bld">paraporisānaṃ</span> parapuggalānaṃ ruṇṇaṃ, etaṃ tassa matassa sattassa jīvitatthaṃ tāva tiṭṭhatu, kassacipi atthāya na hoti, ye pana rudanti, tesampi <span class="bld">matamhi</span> matapuggalanimittaṃ ruṇṇaṃ, <span class="bld">na yaso na lokyaṃ</span> yasāvahaṃ visuddhāvahañca na hoti<a name="P2.0236"></a>. <span class="bld">Na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehī</span>ti viññuppasaṭṭhampi na hoti, atha kho viññugarahitamevāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Na kevalameteva ye rudato ādīnavā, atha kho imepīti dassento <span class="bld">‘‘cakkhuṃ sarīraṃ upahantī’’</span>ti gāthaṃ vatvā tato paraṃ sokādianatthapaṭibāhanatthaṃ kalyāṇamittapayirupāsanāyaṃ tā niyojento <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādinā osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā ruṇṇaṃ rudantassa puggalassa cakkhuṃ sarīrañca <span class="bld">upahanti</span> vibādhati, tena ruṇṇena vaṇṇo balaṃ mati ca <span class="bld">nihīyati</span> parihāyati, <span class="bld">tassa</span> rudantassa puggalassa <span class="bld">disā</span> sapattā <span class="bld">ānandino</span> pamodavanto pītivanto bhavanti. Hitesino mittā dukkhī dukkhitā bhavanti tasmā dhammojapaññāya samannāgatattā <span class="bld">medhāvino</span> diṭṭhadhammikādiatthasannissitassa bāhusaccassa pāripūriyā <span class="bld">bahussute,</span> attano kule vasante <span class="bld">iccheyya</span> pāṭikaṅkheyya kulūpake kareyya. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ medhāvīnaṃ bahussutānaṃ paṇḍitānaṃ <span class="bld">paññāvibhavena</span> paññābalena yathā mahoghassa puṇṇaṃ nadiṃ nāvāya taranti, evaṃ kulaputtā attano atthakiccaṃ <span class="bld">taranti</span> pāraṃ pāpuṇanti. Te iccheyya kule vasanteti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero tāsaṃ bhikkhunīnaṃ dhammaṃ kathetvā vissajjesi. Tā therassa ovāde ṭhatvā sokaṃ vinodetvā yoniso paṭipajjantiyo sadatthaṃ paripūresuṃ.</p>
- <p class="centered">Mahākappinattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Cūḷapanthakattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dandhā</span> <a name="M2.0189"></a> <span class="bld">mayhaṃ gatī</span>tiādikā āyasmato cūḷapanthakattherassa gāthā. Kā uppatti? Yadettha aṭṭhuppattivasena vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakanipāte mahāpanthakavatthusmiṃ (theragā. aṭṭha. 2.mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā) vuttameva. Ayaṃ pana viseso – mahāpanthakatthero arahattaṃ patvā aggaphalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘kathaṃ nu kho sakkā cūḷapanthakampi imasmiṃ sukhe patiṭṭhapetu’’nti? So attano ayyakaṃ dhanaseṭṭhiṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sace, mahāseṭṭhi, anujānātha<a name="V2.0161"></a>, ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Thero taṃ pabbājesi. So dasasu sīlesu patiṭṭhito bhātu santike –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) –</p>
- <p class="unindented">Gāthaṃ <a name="P2.0237"></a> uggaṇhanto catūhi māsehi gahetuṃ nāsakkhi, gahitagahitaṃ padaṃ hadaye na tiṭṭhati. Atha naṃ mahāpanthako āha – ‘‘panthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekagāthampi gahetuṃ na sakkosi. Pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ matthakaṃ pāpessasi? Nikkhama ito’’ti. So therena paṇāmito dvārakoṭṭhakasamīpe rodamāno aṭṭhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena satthā jīvakambavane viharati. Atha jīvako purisaṃ pesesi, ‘‘pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ satthāraṃ nimantehī’’ti. Tena ca samayena āyasmā mahāpanthako bhattuddesako hoti. So ‘‘pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ bhikkhaṃ paṭicchatha, bhante’’ti vutto ‘‘cūḷapanthakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ paṭicchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako bhiyyosomattāya domanassappatto ahosi. Satthā tassa cittakkhedaṃ ñatvā, ‘‘cūḷapanthako mayā katena upāyena bujjhissatī’’ti tassa avidūre ṭhāne attānaṃ dassetvā ‘‘kiṃ, panthaka, rodasī’’ti pucchi. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, paṇāmetī’’ti āha. ‘‘Panthaka, mā cintayi, mama sāsane tuyhaṃ pabbajjā, ehi, imaṃ gahetvā ‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’nti manasi karohī’’ti iddhiyā suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ abhisaṅkharitvā adāsi. So satthārā <a name="M2.0190"></a> dinnaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti hatthena parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ parimajjantassa kiliṭṭhadhātukaṃ jātaṃ, puna parimajjantassa ukkhaliparipuñchanasadisaṃ jātaṃ. So ñāṇassa paripakkattā evaṃ cintesi – ‘‘idaṃ coḷakkhaṇḍaṃ pakatiyā parisuddhaṃ, imaṃ upādiṇṇakasarīraṃ nissāya kiliṭṭhaṃ aññathā jātaṃ, tasmā aniccaṃ yathāpetaṃ, evaṃ cittampī’’ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā tasmiṃyeva nimitte jhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.2.35-54) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro nāma jino, āhutīnaṃ paṭiggaho;</p>
- <p class="gathalast">Gaṇamhā vūpakaṭṭho so, himavante vasī tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ahampi <a name="V2.0162"></a> himavantamhi, vasāmi assame tadā;</p>
- <p class="gathalast">Acirāgataṃ mahāvīraṃ, upesiṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphacchattaṃ gahetvāna, upagacchiṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samādhiṃ samāpajjantaṃ, antarāyamakāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ubho hatthehi paggayha, pupphacchattaṃ adāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paṭiggahesi bhagavā, padumuttaro mahāmuni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbe devā attamanā, himavantaṃ upenti te;</p>
- <p class="gathalast">Sādhukāraṃ pavattesuṃ, anumodissati cakkhumā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idaṃ vatvāna te devā, upagacchuṃ naruttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ākāse dhārayantassa, padumacchattamuttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satapattachattaṃ paggayha, adāsi tāpaso mama;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañcavīsatikappāni, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Catuttiṃsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ yaṃ yoniṃ saṃsarati, devattaṃ atha mānusaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abbhokāse patiṭṭhantaṃ, padumaṃ dhārayissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassamhi<a name="M2.0191"></a>, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pakāsite pāvacane, manussattaṃ labhissati;</p>
- <p class="gathalast">Manomayamhi kāyamhi, uttamo so bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dve bhātaro bhavissanti, ubhopi panthakavhayā;</p>
- <p class="gathalast">Anubhotvā uttamatthaṃ, jotayissanti sāsanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sohaṃ aṭṭhārasavasso, pabbajiṃ anagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Visesāhaṃ na vindāmi, sakyaputtassa sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhātā ca maṃ paṇāmesi, gaccha dāni sakaṃ gharaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;</p>
- <p class="gathalast">Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāmaññasmiṃ apekkhavā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;</p>
- <p class="gathalast">Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anukampāya me satthā, adāsi pādapuñchaniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantamadhiṭṭhahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hatthehi <a name="V2.0163"></a> tamahaṃ gayha, sariṃ kokanadaṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tattha cittaṃ vimucci me, arahattaṃ apāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Manomayesu kāyesu, sabbattha pāramiṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattamaggenevassa tepiṭakaṃ pañcābhiññā ca āgamiṃsu. Satthā ekena ūnehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ gantvā jīvakassa nivesane paññatte āsane nisīdi. Cūḷapanthako pana attano bhikkhāya appaṭicchitattā eva na gato. Jīvako yāguṃ dātuṃ ārabhi, satthā pattaṃ hatthena pidahi. ‘‘Kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti vutte – ‘‘vihāre eko bhikkhu atthi, jīvakā’’ti. So purisaṃ pahiṇi, ‘‘gaccha, bhaṇe, vihāre nisinnaṃ ayyaṃ gahetvā <a name="M2.0192"></a> ehī’’ti. Cūḷapanthakattheropi rūpena kiriyāya ca ekampi ekena asadisaṃ bhikkhusahassaṃ nimminitvā nisīdi. So puriso vihāre bhikkhūnaṃ bahubhāvaṃ disvā gantvā jīvakassa kathesi – ‘‘imasmā bhikkhusaṅghā vihāre bhikkhusaṅgho bahutaro, pakkositabbaṃ ayyaṃ na jānāmī’’ti. Jīvako satthāraṃ paṭipucchi – ‘‘konāmo, bhante, vihāre nisinno bhikkhū’’ti? ‘‘Cūḷapanthako nāma, jīvakā’’ti. ‘‘Gaccha<a name="P2.0238"></a>, bhaṇe, ‘cūḷapanthako nāma kataro’ti pucchitvā taṃ ānehī’’ti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma kataro, bhante’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako’’,‘‘ahaṃ cūḷapanthako’’ti ekapahāreneva bhikkhusahassampi kathesi. So punāgantvā taṃ pavattiṃ jīvakassa ārocesi. Jīvako paṭividdhasaccattā ‘‘iddhimā maññe, ayyo’’ti nayato ñatvā ‘‘gaccha, bhaṇe, paṭhamaṃ kathanakamayyameva ‘tumhe satthā pakkosatī’ti vatvā cīvarakaṇṇe gaṇhā’’ti āha. So vihāraṃ gantvā tathā akāsi, tāvadeva nimmitabhikkhū antaradhāyiṃsu. So theraṃ gahetvā agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Satthā tasmiṃ khaṇe yāguñca khajjakādibhedañca paṭiggaṇhi. Dasabale bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gate dhammasabhāyaṃ kathā udapādi – ‘‘aho buddhānaṃ ānubhāvo, yatra hi nāma cattāro māse ekagāthaṃ gahetuṃ asakkontampi lahukena khaṇeneva evaṃ mahiddhikaṃ akaṃsū’’ti. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ sutvā āgantvā buddhāsane nisajja, ‘‘kiṃ vadetha, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘imaṃ nāma, bhante’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, cūḷapanthakena idāni mayhaṃ ovāde ṭhatvā lokuttaradāyajjaṃ laddhaṃ, pubbe pana lokiyadāyajja’’nti vatvā tehi yācito cūḷaseṭṭhijātakaṃ (jā. 1.1.4) kathesi. Aparabhāge taṃ satthā ariyagaṇaparivuto dhammāsane nisinno manomayaṃ kāyaṃ <a name="V2.0164"></a> abhinimminantānaṃ bhikkhūnaṃ cetovivaṭṭakusalānañca aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena bhikkhūhi ‘‘tathā dandhadhātukena kathaṃ tayā saccāni paṭividdhānī’’ti puṭṭho bhātu paṇāmanato paṭṭhāya attano paṭipattiṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para557"></a><span class="paranum">557</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhātā ca maṃ paṇāmesi, gaccha dāni tuvaṃ gharaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para558"></a><span class="paranum">558</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sohaṃ <a name="M2.0193"></a> paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;</p>
- <p class="gathalast">Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāsanasmiṃ apekkhavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para559"></a><span class="paranum">559</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhagavā <a name="P2.0239"></a> tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;</p>
- <p class="gathalast">Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para560"></a><span class="paranum">560</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anukampāya me satthā, pādāsi pādapuñchaniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para561"></a><span class="paranum">561</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato;</p>
- <p class="gathalast">Samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako;</p>
- <p class="gathalast">Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para564"></a><span class="paranum">564</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato me satthā pāhesi, dūtaṃ kālappavedakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paveditamhi kālamhi, vehāsādupasaṅkamiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ nisīdahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nisinnaṃ maṃ viditvāna, attha satthā paṭiggahi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para566"></a><span class="paranum">566</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āyāgo sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho;</p>
- <p class="gathalast">Puññakkhettaṃ manussānaṃ, paṭiggaṇhittha dakkhiṇa’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dandhā</span>ti, mandā, catuppadikaṃ gāthaṃ catūhi māsehi gahetuṃ asamatthabhāvena dubbalā. <span class="bld">Gatī</span>ti ñāṇagati. <span class="bld">Āsī</span>ti, ahosi. <span class="bld">Paribhūto</span>ti, tato eva ‘‘muṭṭhassati asampajāno’’ti hīḷito. <span class="bld">Pure</span>ti, pubbe puthujjanakāle. <span class="bld">Bhātā cā</span>ti samuccayattho ca-saddo, na kevalaṃ paribhūtova, atha kho bhātāpi maṃ <span class="bld">paṇāmesi,</span> ‘‘panthaka, tvaṃ duppañño ahetuko maññe, tasmā pabbajitakiccaṃ <a name="V2.0165"></a> matthakaṃ pāpetuṃ asamattho<a name="M2.0194"></a>, na imassa sāsanassa anucchaviko, gaccha dāni tuyhaṃ ayyakaghara’’nti nikkaḍḍhesi. <span class="bld">Bhātā</span>ti, bhātarā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭṭhake</span>ti, dvārakoṭṭhakasamīpe. <span class="bld">Dummano</span>ti, domanassito. <span class="bld">Sāsanasmiṃ apekkhavā</span>ti, sammāsambuddhassa sāsane sāpekkho avibbhamitukāmo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavā tattha āgacchī</span>ti, mahākaruṇāsañcoditamānaso maṃ anuggaṇhanto bhagavā yatthāhaṃ ṭhito, tattha āgacchi. Āgantvā ca, ‘‘panthaka, ahaṃ te satthā, na mahāpanthako, maṃ uddissa tava pabbajjā’’ti samassāsento <span class="bld">sīsaṃ mayhaṃ parāmasi</span> jālābandhanamudutalunapīṇavarāyataṅgulisamupasobhitena vikasitapadumasassirīkena cakkaṅkitena hatthatalena ‘‘idāniyeva mama putto bhavissatī’’ti dīpento mayhaṃ sīsaṃ parāmasi. <span class="bld">Bāhāya maṃ gahetvānā</span>ti, ‘‘kasmā tvaṃ, idha tiṭṭhasī’’ti candanagandhagandhinā attano hatthena maṃ bhuje gahetvā antosaṅghārāmaṃ pavesesi. <span class="bld">Pādāsi</span> <a name="P2.0240"></a> <span class="bld">pādapuñchani</span>nti pādapuñchaniṃ katvā pādāsi ‘‘rajoharaṇanti manasi karohī’’ti adāsīti attho. ‘‘Adāsī’’ti ‘‘pādapuñchani’’nti ca paṭhanti. Keci pana <span class="bld">‘‘pādapuñchani’’</span>nti pādapuñchanacoḷakkhaṇḍaṃ pādāsī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā coḷakkhaṇḍassa dinnattā. <span class="bld">Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhita</span>nti, etaṃ suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti manasikārena svadhiṭṭhitaṃ katvā ekamantaṃ ekamante vivitte gandhakuṭipamukhe nisinno adhiṭṭhehi tathā cittaṃ samāhitaṃ katvā pavattehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā</span>ti, tassa bhagavato vacanaṃ ovādaṃ ahaṃ sutvā tasmiṃ <span class="bld">sāsane</span> ovāde <span class="bld">rato</span> abhirato hutvā <span class="bld">vihāsiṃ</span> yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃ. Paṭipajjanto ca <span class="bld">samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā</span>ti, uttamattho nāma arahattaṃ, tassa adhigamāya kasiṇaparikammavasena rūpajjhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggasamādhiṃ sampādesinti attho. Ettha hi samādhīti upacārasamādhito paṭṭhāya yāva catutthamaggasamādhi, tāva samādhisāmaññena gahito, aggaphalasamādhi pana uttamatthaggahaṇena, sātisayaṃ cevāyaṃ samādhikusalo, tasmā ‘‘samādhiṃ paṭipādesi’’nti āha. Samādhikusalatāya <a name="M2.0195"></a> hi ayamāyasmā cetovivaṭṭakusalo nāma jāto, mahāpanthakatthero pana vipassanākusalatāya saññāvivaṭṭakusalo nāma. Eko cettha samādhilakkhaṇe cheko, eko vipassanālakkhaṇe, eko samādhigāḷho, eko vipassanāgāḷho eko aṅgasaṃkhitte cheko, eko ārammaṇasaṃkhitte, eko aṅgavavatthāne, eko ārammaṇavavatthāneti vaṇṇenti. Apica cūḷapanthakatthero <a name="V2.0166"></a> sātisayaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya cetovivaṭṭakusalo vutto, mahāpanthakatthero sātisayaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya saññāvivaṭṭakusalo. Paṭhamo vā rūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti cetovivaṭṭakusalo, itaro arūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti saññāvivaṭṭakusalo. Manomayaṃ pana kāyaṃ nibbattento aññe tayo vā cattāro vā nibbattanti, na bahuke, ekasadiseyeva ca katvā nibbattenti, ekavidhameva kammaṃ kurumāne. Ayaṃ pana thero ekāvajjanena samaṇasahassaṃ māpesi, dvepi na kāyena ekasadise akāsi, na ekavidhaṃ kammaṃ kurumāne. Tasmā manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ aggo nāma jāto.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="P2.0241"></a> attano adhigatavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pubbenivāsaṃ jānāmī’’</span>tiādimāha. Kāmañcāyaṃ thero chaḷabhiñño, yā pana abhiññā āsavakkhayañāṇādhigamassa bahūpakārā, taṃ dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhita’’</span>nti vatvā <span class="bld">‘‘tisso vijjā anuppattā’’</span>ti vuttaṃ. Pubbenivāsayathākammupagaanāgataṃsañāṇāni hi vipassanācārassa bahūpakārāni, na tathā itarañāṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahassakkhattu</span>nti sahassaṃ. ‘‘Sahassavāra’’nti keci vadanti. Ekāvajjanena pana thero sahasse manomaye kāye nimmini, na vārena. Te ca kho aññamaññamasadise vividhañca kammaṃ karonte. ‘‘Kiṃ pana sāvakānampi evarūpaṃ iddhinimmānaṃ sambhavatī’’ti? Na sambhavati sabbesaṃ, abhinīhārasampattiyā pana ayameva thero evamakāsi, tathā hesa iminā aṅgena etadagge ṭhapito. <span class="bld">Panthako nisīdī</span>ti attānameva paraṃ viya vadati. <span class="bld">Ambavane</span>ti, ambavane jīvakena <a name="M2.0196"></a> katavihāre. <span class="bld">Vehāsādupasaṅkami</span>nti <span class="bld">vehāsā</span>ti karaṇe nissakkavacanaṃ, vehāsenāti attho, <span class="bld">da</span>-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Athā</span>ti, mama nisajjāya pacchā. <span class="bld">Paṭiggahī</span>ti dakkhiṇodakaṃ paṭiggaṇhi. <span class="bld">Āyāgo sabbalokassā</span>ti, sabbassa sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyatāya deyyadhammaṃ ānetvā yajitabbaṭṭhānabhūto. <span class="bld">Āhutīnaṃ paṭiggaho</span>ti, mahāphalabhāvakaraṇena dakkhiṇāhutīnaṃ paṭiggaṇhako. <span class="bld">Paṭiggaṇhittha dakkhiṇa</span>nti jīvakena upanītaṃ yāgukhajjādibhedaṃ dakkhiṇaṃ paṭiggahesi.</p>
- <p class="bodytext">Atha kho bhagavā katabhattakicco āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ āṇāpesi – ‘‘anumodanaṃ karohī’’ti. So sineruṃ gahetvā mahāsamuddaṃ manthento viya pabhinnapaṭisambhidāppattatāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅkhobhento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhanto anumodanaṃ akāsi. Tathā upanissayasampannopi <a name="V2.0167"></a> cāyamāyasmā tathārūpāya kammapilotikāya paribādhito catuppadikaṃ gāthaṃ catūhipi māsehi gahetuṃ nāsakkhi. Taṃ panassa upanissayasampattiṃ oloketvā satthā pubbacariyānurūpaṃ yonisomanasikāre niyojesi. Tathā hi bhagavā tadā jīvakassa nivesane nisinno eva ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ samāhitaṃ, vīthipaṭipannā vipassanā’’ti ñatvā yathānisinnova attānaṃ dassetvā, ‘‘panthaka, yadipāyaṃ pilotikā saṃkiliṭṭhā rajānukiṇṇā, ito pana añño eva ariyassa vinaye saṃkileso rajo cāti dassento –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ <a name="P2.0242"></a> rajaṃ vippajahitvā bhikkhavo, viharanti te vītarajassa sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Doso rajo…pe… sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Moho rajo…pe… vītarajassa sāsane’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā tisso obhāsagāthā abhāsi. Gāthāpariyosāne cūḷapanthako abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ pāpuṇīti.</p>
- <p class="centered">Cūḷapanthakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Kappattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānākulamalasampuṇṇo</span>tiādikā <a name="M2.0197"></a> āyasmato kappattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā pitu accayena viññutaṃ patto nānāvirāgavaṇṇavicittehi vatthehi anekavidhehi ābharaṇehi nānāvidhehi maṇiratanehi bahuvidhehi pupphadāmamālādīhi ca kapparukkhaṃ nāma alaṅkaritvā tena satthu thūpaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe maṇḍalikarājakule nibbattitvā pitu accayena rajje patiṭṭhito kāmesu ativiya ratto giddho hutvā viharati. Taṃ satthā mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ñāṇajāle paññāyamānaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento, ‘‘esa mama santike asubhakathaṃ sutvā kāmesu virattacitto hutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā ākāsena tattha gantvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para567"></a><span class="paranum">567</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nānākulamalasampuṇṇo<a name="V2.0168"></a>, mahāukkārasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Candanikaṃva paripakkaṃ, mahāgaṇḍo mahāvaṇo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para568"></a><span class="paranum">568</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbaruhirasampuṇṇo, gūthakūpena gāḷhito;</p>
- <p class="gathalast">Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para569"></a><span class="paranum">569</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṭṭhikaṇḍarasambandho, maṃsalepanalepito;</p>
- <p class="gathalast">Cammakañcukasannaddho, pūtikāyo niratthako.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para570"></a><span class="paranum">570</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhisaṅghātaghaṭito, nhārusuttanibandhano;</p>
- <p class="gathalast">Nekesaṃ saṃgatībhāvā, kappeti iriyāpathaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para571"></a><span class="paranum">571</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhuvappayāto maraṇāya, maccurājassa santike;</p>
- <p class="gathalast">Idheva chaḍḍayitvāna, yenakāmaṅgamo naro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para572"></a><span class="paranum">572</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Avijjāya <a name="P2.0243"></a> nivuto kāyo, catuganthena ganthito;</p>
- <p class="gathalast">Oghasaṃsīdano kāyo, anusayājālamotthato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para573"></a><span class="paranum">573</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcanīvaraṇe yutto, vitakkena samappito;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāmūlenānugato, mohacchādanachādito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para574"></a><span class="paranum">574</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evāyaṃ <a name="M2.0198"></a> vattate kāyo, kammayantena yantito;</p>
- <p class="gathalast">Sampatti ca vipatyantā, nānābhāvo vipajjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para575"></a><span class="paranum">575</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhabālā puthujjanā;</p>
- <p class="gathalast">Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhavaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannagaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhavamūlaṃ vamitvāna, parinibbissantināsavā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi gāthāhi tassa asubhakathaṃ kathesi. So satthu sammukhā anekākāravokāraṃ yāthāvato sarīrasabhāvavibhāvanaṃ asubhakathaṃ sutvā sakena kāyena aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno saṃviggahadayo satthāraṃ vanditvā, ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajja’’nti pabbajjaṃ yāci. Satthā samīpe ṭhitamaññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, imaṃ pabbājetvā upasampādetvā ānehī’’ti. So taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. tera 1.4.102-107) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Siddhatthassa bhagavato, thūpaseṭṭhassa sammukhā;</p>
- <p class="gathalast">Vicittadusse lagetvā, kapparukkhaṃ ṭhapesahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ <a name="V2.0169"></a> yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sobhayanto mama dvāraṃ, kapparukkho patiṭṭhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ahañca parisā ceva, ye keci mamavassitā;</p>
- <p class="gathalast">Tamhā dussaṃ gahetvāna, nivāsema mayaṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ rukkhaṃ ṭhapayiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, kapparukkhassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ito ca sattame kappe, suceḷā aṭṭha khattiyā;</p>
- <p class="gathalast">Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ <a name="M2.0199"></a> pana patvā laddhūpasampado satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññaṃ byākaronto tā eva gāthā abhāsi. Teneva tā theragāthā nāma jātā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nānākulamalasampuṇṇo</span>ti, nānākulehi nānābhāgehi malehi sampuṇṇo, kesalomādinānāvidhaasucikoṭṭhāsabharitoti attho. <span class="bld">Mahāukkārasambhavo</span>ti, ukkāro vuccati vaccakūpaṃ. Yattakavayā mātā, tattakaṃ kālaṃ kārapariseditavaccakūpasadisatāya mātu kucchi idha ‘‘mahāukkāro’’ti adhippeto. So kucchi sambhavo uppattiṭṭhānaṃ etassāti mahāukkārasambhavo. <span class="bld">Candanikaṃvā</span>ti candanikaṃ nāma ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ, yaṃ jaṇṇumattaṃ asucibharitampi hoti, tādisanti attho. <span class="bld">Paripakka</span>nti, pariṇataṃ purāṇaṃ. Tena yathā caṇḍālagāmadvāre nidāghasamaye thullaphusitake deve vassante udakena samupabyūḷhamuttakarīsaaṭṭhicammanhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikādinānākuṇapabharitaṃ kaddamodakāluḷitaṃ <a name="P2.0244"></a> katipayadivasātikkamena saṃjāta kimikulākulaṃ sūriyātapasantāpakuthitaṃ upari pheṇapubbuḷakāni muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhaṃ jegucchaṃ candanikāvāṭaṃ neva upagantuṃ, na daṭṭhuṃ araharūpaṃ hutvā tiṭṭhati, tathārūpoyaṃ kāyoti dasseti. Sadā dukkhatāmūlayogato asucipaggharaṇato uppādajarāmaraṇehi uddhumāyanaparipaccanabhijjanasabhāvattā ca mahanto gaṇḍo viyāti <span class="bld">mahāgaṇḍo</span>. Sabbatthakameva dukkhavedanānubaddhattā gaṇḍānaṃ sahanato asucivissandanato ca mahanto vaṇo viyāti <span class="bld">mahāvaṇo gūthakūpena gāḷito</span>ti, vaccakūpena vacceneva vā bharito. ‘‘Gūthakūpanigāḷhito’’tipi pāḷi, vaccakūpato nikkhantoti attho. <span class="bld">Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtika</span>nti, ayaṃ kāyo āpodhātuyā sadā paggharaṇasīlo, tañca kho pittasemhasedamuttādikaṃ pūtikaṃ asuciṃyeva sandati, na kadāci sucinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭṭhikaṇḍarasambandho</span>ti<a name="V2.0170"></a>, gīvāya uparimabhāgato paṭṭhāya sarīraṃ vinaddhamānā sarīrassa purimapacchimadakkhiṇavāmapassesu paccekaṃ pañca pañca katvā vīsati, hatthapāde vinaddhamānā tesaṃ purimapacchimapassesu pañca pañca katvā cattālīsāti <a name="M2.0200"></a> saṭṭhiyā kaṇḍarehi mahānhārūhi sabbaso baddho vinaddhoti saṭṭhikaṇḍarasambandho. <span class="bld">Maṃsalepanalepito</span>ti, maṃsasaṅkhātena lepanena litto, navamaṃsapesisatānulittoti attho. <span class="bld">Cammakañcukasannaddho</span>ti, cammasaṅkhātena kañcukena sabbaso onaddho pariyonaddho paricchinno. <span class="bld">Pūtikāyo</span>ti, sabbaso pūtigandhiko kāyo. <span class="bld">Niratthako</span>ti, nippayojano. Aññesañhi pāṇīnaṃ kāyo cammādiviniyogena siyā sappayojano, na tathā manussakāyoti. <span class="bld">Aṭṭhisaṅghātaghaṭito</span>ti, atirekatisatānaṃ aṭṭhīnaṃ saṅghātena ghaṭito sambandho. <span class="bld">Nhārusuttanibandhano</span>ti, suttasadisehi navahi nhārusatehi nibandhito. <span class="bld">Nekesaṃ saṃgatībhāvā</span>ti, catumahābhūtajīvitindriyaassāsapassāsaviññāṇādīnaṃ samavāyasambandhena suttamerakasamavāyena yantaṃ viya ṭhānādiiriyāpathaṃ kappeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhuvappayāto maraṇāyā</span>ti, maraṇassa atthāya ekantagamano, nibbattito paṭṭhāya maraṇaṃ pati pavatto. Tato eva maccurājassa maraṇassa <a name="P2.0245"></a> santike ṭhito. <span class="bld">Idheva chaḍḍayitvānā</span>ti, imasmiṃyeva loke kāyaṃ chaḍḍetvā, yathārucitaṭṭhānagāmī ayaṃ satto, tasmā ‘‘pahāya gamanīyo ayaṃ kāyo’’ti evampi saṅgo na kātabboti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāya nivuto</span>ti, avijjānīvaraṇena nivuto paṭicchāditādīnavo, aññathā ko ettha saṅgaṃ janeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Catuganthenā</span>ti, abhijjhākāyaganthādinā catubbidhena ganthena ganthito, ganthaniyabhāvena vinaddhito. <span class="bld">Oghasaṃsīdano</span>ti, oghaniyabhāvena kāmoghādīsu catūsu oghesu saṃsīdanako. Appahīnabhāvena santāne anu anu sentīti anusayā, kāmarāgādayo anusayā. Tesaṃ jālena otthato abhibhūtoti <span class="bld">anusayājālamotthato</span>. Makāro padasandhikaro, gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ. Kāmacchandādinā pañcavidhena nīvaraṇena yutto adhimuttoti <span class="bld">pañcanīvaraṇe yutto,</span> karaṇatthe bhummavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kāmavitakkādinā <a name="M2.0201"></a> micchāvitakkena samappito samassitoti <span class="bld">vitakkena samappito. Taṇhāmūlenānugato</span>ti, taṇhāsaṅkhātena bhavamūlena anubaddho. <span class="bld">Mohacchādanachādito</span>ti, sammohasaṅkhātena āvaraṇena paliguṇṭhito. Sabbametaṃ saviññāṇakaṃ karajakāyaṃ sandhāya vadati. Saviññāṇako hi attabhāvo ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 1.1.147) kāyoti vuccati, <span class="bld">evāyaṃ vattate kāyo</span>ti <a name="V2.0171"></a> evaṃ ‘‘nānākulamalasampuṇṇo’’tiādinā ‘‘avijjāya nivuto’’tiādinā ca vuttappakārena ayaṃ kāyo vattati, vattanto ca <span class="bld">kammayantena</span> sukatadukkaṭena kammasaṅkhātena yantena <span class="bld">yantito</span> saṅghaṭito. Yathā vā khemantaṃ gantuṃ na sakkoti, tathā saṅkhobhito sugatiduggatīsu vattati paribbhamati. <span class="bld">Sampatti ca vipatyantā</span>ti yā ettha sampatti, sā vipattipariyosānā. Sabbañhi yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānaṃ, sabbo samāgamo viyogapariyosāno. Tenāha <span class="bld">‘‘nānābhāvo vipajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Nānābhāvo</span>ti, vinābhāvo vippayogo, so kadāci vippayuñjakassa vasena, kadāci vippayuñjitabbassa vasenāti vividhaṃ pajjati pāpuṇīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yemaṃ kāyaṃ mamāyantī</span>ti ye andhabālā puthujjanā evaṃ asubhaṃ aniccaṃ adhuvaṃ dukkhaṃ asāraṃ imaṃ kāyaṃ ‘‘mama ida’’nti gaṇhantā mamāyanti chandarāgaṃ uppādenti, te jātiādīhi nirayādīhi ca <span class="bld">ghoraṃ</span> bhayānakaṃ apaṇḍitehi abhiramitabbato kaṭasisaṅkhātaṃ saṃsāraṃ punappunaṃ jananamaraṇādīhi vaḍḍhenti, tenāha <span class="bld">‘‘ādiyanti punabbhava’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannaga</span>nti yathā nāma <a name="P2.0246"></a> puriso sukhakāmo jīvitukāmo gūthagataṃ āsīvisaṃ disvā jigucchaniyatāya vā sappaṭibhayatāya vā vivajjeti na allīyati, evamevaṃ ye paṇḍitā kulaputtā asucibhāvena jegucchaṃ aniccādibhāvena sappaṭibhayaṃ imaṃ kāyaṃ vivajjenti chandarāgappahānena pajahanti. Te bhavamūlaṃ avijjaṃ bhavataṇhañca vamitvā chaḍḍetvā accantameva pahāya tato eva sabbaso anāsavā saupādisesāya anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyissantīti.</p>
- <p class="centered">Kappattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivittaṃ</span> <a name="M2.0202"></a> <span class="bld">appanigghosa</span>ntiādikā āyasmato upasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇamāno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ <a name="V2.0172"></a> buddhuppāde nālakagāme rūpasārībrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti, <span class="bld">upaseno</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampadāya ekavassiko ‘‘ariyagabbhaṃ vaḍḍhemī’’ti ekaṃ kulaputtaṃ attano santike upasampādetvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gato. Satthārā cassa tassa avassikassa bhikkhuno saddhivihārikabhāvaṃ sutvā, ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’’ti (mahāva. 75) garahito. ‘‘Idānāhaṃ yadipi parisaṃ nissāya satthārā garahito, parisaṃyeva pana nissāya satthu pāsaṃsopi bhavissāmī’’ti vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.2.86-96) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaraṃ bhagavantaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pabbhāramhi nisīdantaṃ, upagacchiṃ naruttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kaṇikārapupphaṃ disvā, vaṇṭe chetvānahaṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Alaṅkaritvā chattamhi, buddhassa abhiropayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Piṇḍapātañca pādāsiṃ, paramannaṃ subhojanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Buddhena navame tattha, samaṇe aṭṭha bhojayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anumodi mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;</p>
- <p class="gathalast">Iminā chattadānena, paramannapavecchanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena cittappasādena, sampattimanubhossasi;</p>
- <p class="gathalast">Chattiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekavīsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito <a name="M2.0203"></a> kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāsane dibbamānamhi, manussattaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upasenoti nāmena, hessati satthu sāvako;</p>
- <p class="gathalast">Samantapāsādikattā, aggaṭṭhāne ṭhapessati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Carimaṃ vattate mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;</p>
- <p class="gathalast">Dhāremi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā sayampi sabbe dhutaṅgadhamme samādāya vattati, aññepi tadatthāya samādapeti<a name="V2.0173"></a>, tena naṃ bhagavā samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena kosambiyaṃ kalahe <a name="P2.0247"></a> uppanne bhikkhusaṅghe ca dvidhābhūte ekena bhikkhunā taṃ kalahaṃ parivajjitukāmena ‘‘etarahi kho kalaho uppanno, saṅgho dvidhābhūto, kathaṃ nu kho mayā paṭipajjitabba’’nti puṭṭho vivekavāsato paṭṭhāya tassa paṭipattiṃ kathento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vivittaṃ appanigghosaṃ, vāḷamiganisevitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Seve senāsanaṃ bhikkhu, paṭisallānakāraṇā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para578"></a><span class="paranum">578</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṅkārapuñjā āhatvā, susānā rathiyāhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāreyya cīvaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para579"></a><span class="paranum">579</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nīcaṃ manaṃ karitvāna, sapadānaṃ kulā kulaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Piṇḍikāya care bhikkhu, guttadvāro susaṃvuto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para580"></a><span class="paranum">580</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Lūkhenapi vā santusse, nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para581"></a><span class="paranum">581</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Appiccho ceva santuṭṭho, pavivitto vase muni;</p>
- <p class="gathalast">Asaṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para582"></a><span class="paranum">582</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="M2.0204"></a> jaḷo va mūgo va, attānaṃ dassaye tathā;</p>
- <p class="gathalast">Nātivelaṃ sambhāseyya, saṅghamajjhamhi paṇḍito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para583"></a><span class="paranum">583</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so upavade kañci, upaghātaṃ vivajjaye;</p>
- <p class="gathalast">Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, mattaññū cassa bhojane.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para584"></a><span class="paranum">584</span>. ‘‘Suggahītanimittassa, cittassuppādakovido.</p>
- <p class="gathalast">Samathaṃ anuyuñjeyya, kālena ca vipassanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vīriyasātaccasampanno, yuttayogo sadā siyā;</p>
- <p class="gathalast">Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ viharamānassa, suddhikāmassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Khīyanti āsavā sabbe, nibbutiñcādhigacchatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vivitta</span>nti, janavivittaṃ suññaṃ araññādiṃ. <span class="bld">Appanigghosa</span>nti, nissaddaṃ saddasaṅghaṭṭanarahitaṃ. <span class="bld">Vāḷamiganisevita</span>nti, sīhabyagghadīpivāḷamigehi caritaṃ. Imināpi janavivekaṃyeva dasseti pantasenāsanabhāvadīpanato. <span class="bld">Senāsana</span>nti, sayituṃ āsayituñca yuttabhāvena <a name="V2.0174"></a> vasanaṭṭhānaṃ idha senāsananti adhippetaṃ. <span class="bld">Paṭisallānakāraṇā</span>ti, paṭisallānanimittaṃ, nānārammaṇato nivattetvā kammaṭṭhāneyeva cittassa paṭi paṭi sammadeva allīyanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ niddisanto senāsane santosaṃ dassetvā idāni cīvarādīsupi taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṃkārapuñjā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <a name="P2.0248"></a> <span class="bld">saṃkārapuñjā</span>ti saṃkārānaṃ puñjaṃ saṃkārapuñjaṃ, tato kacavaraṭṭhānā. <span class="bld">Āhatvā</span>ti āharitvā. <span class="bld">Tato</span>ti tathā āhaṭacoḷakkhaṇḍehi. Karaṇe hi idaṃ nissakkavacanaṃ <span class="bld">lūkha</span>nti satthalūkharajanalūkhādinā lūkhaṃ avaṇṇāmaṭṭhaṃ. <span class="bld">Dhāreyyā</span>ti nivāsanādivasena parihareyya, etena cīvarasantosaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nīca manaṃ karitvānā</span>ti ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādikaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) sugatovādaṃ anussaritvā nihatamānadappaṃ cittaṃ katvā. <span class="bld">Sapadāna</span>nti gharesu <a name="M2.0205"></a> avakhaṇḍarahitaṃ; anugharanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘kulā kula’’</span>nti. <span class="bld">Kulā kula</span>nti kulato kulaṃ, kulānupubbiyā gharapaṭipāṭiyāti attho. <span class="bld">Piṇḍikāyā</span>ti missakabhikkhāya, iminā piṇḍapātasantosaṃ vadati. <span class="bld">Guttadvāro</span>ti supihitacakkhādidvāro. <span class="bld">Susaṃvuto</span>ti hatthakukkuccādīnaṃ abhāvena suṭṭhu saṃvuto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lūkhenapi vā</span>ti apisaddo samuccaye, vā-saddo vikappe. Ubhayenapi lūkhenapi appenapi yena kenaci sulabhena itarītarena <span class="bld">santusse</span> samaṃ sammā tusseyya. Tenāha <span class="bld">‘‘nāññaṃ patthe rasaṃ bahu’’</span>nti. <span class="bld">Nāññaṃ patthe rasaṃ bahu</span>nti attanā yathāladdhato aññaṃ madhurādirasaṃ bahuṃ paṇītañca na pattheyya na piheyya, iminā gilānapaccayepi santoso dassito hoti. Rasesu gedhavāraṇatthaṃ pana kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano’’</span>ti āha. Indriyasaṃvarampi aparipūrentassa kuto vikkhittacittasamādhānanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ catūsu paccayesu sallekhapaṭipattiṃ dassetvā idāni avasiṭṭhakathāvatthūni dassetuṃ <span class="bld">‘‘appiccho cevā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">appiccho</span>ti, aniccho catūsu paccayesu icchārahito, tena catubbidhapaccayesu taṇhuppādavikkhambhanamāha. <span class="bld">Santuṭṭho</span>ti, catūsu paccayesu yathālābhasantosādinā santuṭṭho. Yo hi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atītaṃ nānusoceyya, nappajappeyyanāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paccuppannena yāpeyya, so ‘santuṭṭho’ti pavuccatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavivitto</span>ti <a name="V2.0175"></a> gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya kāyena pavivitto vūpakaṭṭho. Cittavivekādike hi parato vakkhati. <span class="bld">Vase</span>ti sabbattha yojetabbaṃ. Moneyyadhammasamannāgamena <span class="bld">muni. Asaṃsaṭṭho</span>ti dassanasavanasamullapanasambhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena <a name="P2.0249"></a> asaṃsaṭṭho yathāvuttasaṃsaggarahito. <span class="bld">Ubhaya</span>nti, gahaṭṭhehi anāgārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭho. Karaṇe hi idaṃ paccattavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attānaṃ dassaye tathā</span>ti ajaḷo amūgopi samāno yathā jaḷo vā mūgo vā, tathā attānaṃ dasseyya, etena pāgabbiyappahānamāha. <span class="bld">Jaḷo va mūgo vā</span>ti ca gāthāsukhatthaṃ rassattaṃ kataṃ, samuccayattho ca <a name="M2.0206"></a> vāsaddo. <span class="bld">Nātivelaṃ sambhāseyyā</span>ti ativelaṃ atikkantapamāṇaṃ na bhāseyya, mattabhāṇī assāti attho. <span class="bld">Saṅghamajjhamhī</span>ti bhikkhusaṅghe, janasamūhe vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na so upavade kañcī</span>ti so yathāvuttapaṭipattiko bhikkhu hīnaṃ vā majjhimaṃ vā ukkaṭṭhaṃ vā yaṃkiñci na vācāya upavadeyya. <span class="bld">Upaghātaṃ vivajjaye</span>ti kāyena upaghātaṃ pariviheṭhanaṃ vajjeyya. <span class="bld">Saṃvuto pātimokkhasmi</span>nti pātimokkhamhi pātimokkhasaṃvarasīle saṃvuto assa, pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavāco siyāti attho. <span class="bld">Mattaññū cassa bhojane</span>ti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanesu bhojane pamāṇaññū siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suggahītanimittassā</span>ti ‘‘evaṃ me manasi karoto cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti tadākāraṃ sallakkhento suṭṭhu gahitasamādhinimitto assa. ‘‘Suggahītanimitto so’’tipi pāṭho, so yogīti attho. <span class="bld">Cittassuppādakovido</span>ti evaṃ bhāvayato cittaṃ līnaṃ hoti, ‘‘evaṃ uddhata’’nti līnassa uddhatassa ca cittassa uppattikāraṇe kusalo assa. Līne hi citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgā bhāvetabbā, uddhate passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgā. Satisambojjhaṅgo pana sabbattha icchitabbo. Tenāha bhagavā – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’tiādi (saṃ. ni. 5.234). <span class="bld">Samathaṃ anuyuñjeyyā</span>ti samathabhāvanaṃ bhāveyya, anuppannaṃ samādhiṃ uppādeyya, uppannañca yāva vasībhāvappatti, tāva vaḍḍheyya byūheyyāti attho. <span class="bld">Kālena ca vipassana</span>nti yathāladdhaṃ samādhiṃ nikantiyā apariyādānena hānabhāgiyaṃ ṭhitibhāgiyaṃ vā akatvā nibbedhabhāgiyaṃva katvā kālena vipassanañca anuyuñjeyya. Atha vā <span class="bld">kālena ca vipassana</span>nti samathaṃ anuyuñjanto tassa thirībhūtakāle saṅkocaṃ anāpajjitvā ariyamaggādhigamāya vipassanaṃ anuyuñjeyya. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atha <a name="V2.0176"></a> vā samādhilābhena, vivittasayanena vā;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhu vissāsamāpādi, appatto āsavakkhaya’’nti. (dha. pa. 271-272);</p>
- <p class="bodytext">Tena <a name="M2.0207"></a><a name="P2.0250"></a> vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vīriyasātaccasampanno’’</span>tiādi. Satatabhāvo <span class="bld">sātaccaṃ,</span> vīriyassa sātaccaṃ, tena sampanno samannāgato, satatapavattavīriyo, niccapaggahitavīriyoti attho. <span class="bld">Yuttayogo sadā siyā</span>ti sabbakālaṃ bhāvanānuyutto siyā. <span class="bld">Dukkhanta</span>nti vaṭṭadukkhassa antaṃ pariyosānaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ appatvā vissāsaṃ <span class="bld">na eyya</span> na gaccheyya. ‘‘Ahaṃ parisuddhasīlo jhānalābhī abhiññālābhī vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito’’ti vā vissaṭṭho na bhaveyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ viharamānassā</span>ti, evaṃ vivittasenāsanasevanādinā vipassanāvasena yuttayogatāpariyosānena vidhinā viharantassa. <span class="bld">Suddhikāmassā</span>ti, ñāṇadassanavisuddhiṃ accantavisuddhiṃ nibbānaṃ arahattañca icchantassa. Saṃsāre bhayassa ikkhato <span class="bld">bhikkhuno,</span> kāmāsavādayo sabbe <span class="bld">āsavā khīyanti</span> khayaṃ abbhatthaṃ gacchanti, tesaṃ khayagamaneneva saupādisesaanupādisesapabhedaṃ duvidhampi nibbānaṃ <span class="bld">adhigacchati</span> pāpuṇāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero tassa bhikkhuno ovādadānāpadesena attanā tathāpaṭipannabhāvaṃ dīpento aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="centered">Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. (Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijāneyya sakaṃ attha</span>ntiādikā āyasmato aparassa gotamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva sāvatthiyaṃ udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā, vādamaggaṃ uggahetvā attano vādassa upari uttariṃ vadantaṃ alabhanto tehi tehi viggāhikakathaṃ anuyutto vicarati. Atha amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā <a name="V2.0177"></a> pavattitavaradhammacakko anupubbena yasādike veneyye vinetvā anāthapiṇḍikassa abhiyācanāya sāvatthiṃ upagacchi. Tadā satthu jetavanapaṭiggahe paṭiladdhasaddho satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yāci. Satthā <a name="M2.0208"></a> aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘bhikkhu, imaṃ pabbājehī’’ti. So tena pabbājiyamāno khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇitvā kosalajanapadaṃ gantvā tattha ciraṃ vasitvā puna sāvatthiṃ paccāgami. Taṃ bahū ñātakā brāhmaṇamahāsālā upasaṅkamitvā payirupāsitvā nisinnā ‘‘imasmiṃ loke <a name="P2.0251"></a> bahū samaṇabrāhmaṇā saṃsāre suddhivādā, tesu katamesaṃ nu kho vādo niyyāniko, kathaṃ paṭipajjanto saṃsārato sujjhatī’’ti pucchiṃsu. Thero tesaṃ tamatthaṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para587"></a><span class="paranum">587</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vijāneyya sakaṃ atthaṃ, avalokeyyātha pāvacanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para588"></a><span class="paranum">588</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mittaṃ idha ca kalyāṇaṃ, sikkhā vipulaṃ samādānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sussūsā ca garūnaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para589"></a><span class="paranum">589</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddhesu sagāravatā, dhamme apaciti yathābhūtaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saṅghe ca cittīkāro, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para590"></a><span class="paranum">590</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ācāragocare yutto, ājīvo sodhito agārayho;</p>
- <p class="gathalast">Cittassa ca saṇṭhapanaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cārittaṃ atha vārittaṃ, iriyāpathiyaṃ pasādaniyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Adhicitte ca āyogo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para592"></a><span class="paranum">592</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraññakāni senāsanāni, pantāni appasaddāni;</p>
- <p class="gathalast">Bhajitabbāni muninā, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para593"></a><span class="paranum">593</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlañca bāhusaccañca, dhammānaṃ pavicayo yathābhūtaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saccānaṃ abhisamayo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para594"></a><span class="paranum">594</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāveyya ca aniccanti, anattasaññaṃ asubhasaññañca;</p>
- <p class="gathalast">Lokamhi ca anabhiratiṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para595"></a><span class="paranum">595</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāveyya <a name="M2.0209"></a> ca bojjhaṅge, iddhipādāni indriyāni balāni;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhaṅgamaggamariyaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para596"></a><span class="paranum">596</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṇhaṃ pajaheyya muni, samūlake āsave padāleyya;</p>
- <p class="gathalast">Vihareyya vippamutto, etaṃ samaṇassa patirūpa’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0178"></a> <span class="bld">vijāneyya sakaṃ attha</span>nti, viññūjātiko puriso attano atthaṃ yāthāvato vicāretvā jāneyya. Vicārento ca <span class="bld">avalokeyyātha pāvacanaṃ</span> idha loke puthusamaṇabrāhmaṇehi sammāsambuddhena ca pavuttaṃ pāvacanaṃ, samayo. Tattha yaṃ niyyānikaṃ, taṃ olokeyya paññācakkhunā passeyya. Ime hi nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti, asuddhimaggañca ‘‘suddhimaggo’’ti micchābhinivesino aññamaññañca viruddhavādā, tasmā nesaṃ vādo aniyyāniko. Sammāsambuddho pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā, santaṃ nibbāna’’nti sayambhūñāṇena yathābhūtaṃ abbhaññāya pavedeti, tasmā ‘‘tassa <a name="P2.0252"></a> vādo niyyāniko’’ti satthu sāsanamahantataṃ olokeyyāti attho. <span class="bld">Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassā</span>ti, sāmaññaṃ samaṇabhāvaṃ pabbajjaṃ upagatassa kulaputtassa yaṃ ettha sāsane pabbajitabhāve vā patirūpaṃ yuttarūpaṃ sāruppaṃ assa siyā, tampi apalokeyya.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ pana tanti āha <span class="bld">‘‘mittaṃ idha ca kalyāṇa’’</span>ntiādi. Imasmiṃ sāsane kalyāṇamittaṃ seviyamānaṃ samaṇassa patirūpanti yojanā. Esa nayo itaresupi. Kalyāṇamittañhi nissāya akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharati. <span class="bld">Sikkhā vipulaṃ samādāna</span>nti vipulaṃ sikkhāsamādānaṃ, mahatiyā nibbānāvahāya adhisīlādisikkhāya anuṭṭhānanti attho. <span class="bld">Sussūsā ca garūna</span>nti garūnaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ ovādassa sotukamyatā pāricariyā ca. <span class="bld">Eta</span>nti kalyāṇamittasevanādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhesu sagāravatā</span>ti sabbaññubuddhesu ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti gāravayogo garucittīkāro. <span class="bld">Dhamme apaciti yathābhūta</span>nti ariyadhamme yāthāvato <a name="M2.0210"></a> apacāyanaṃ ādarena abhipūjanaṃ. <span class="bld">Saṅghe</span>ti ariyasaṅghe. <span class="bld">Cittīkāro</span>ti sakkāro sammānanaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ratanattayagarukaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācāragocare yutto</span>ti kāyikavācasikavītikkamanasaṅkhātaṃ anācāraṃ, piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ ayuttaṭṭhānabhūtaṃ vesiyādiagocarañca pahāya kāyikavācasikaavītikkamanasaṅkhātena ācārena piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānabhūtena gocarena ca yutto sampanno, sampannaācāragocaroti attho. <span class="bld">Ājīvo sodhito</span>ti veḷudānādiṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ anesanaṃ pahāya anavajjuppāde paccaye sevantassa ājīvo sodhito hoti suvisuddho, sodhitattā eva <span class="bld">agārayho</span> viññūhi. <span class="bld">Cittassa ca saṇṭhapana</span>nti yathā cakkhādidvārehi rūpādiārammaṇesu abhijjhādayo nappavattanti, evaṃ diṭṭhe diṭṭhamattādivasena cittassa <a name="V2.0179"></a> sammā ṭhapanaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ācāragocarasampatti ājīvapārisuddhi indriyesu guttadvāratāti etaṃ tayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cāritta</span>nti caritvā paripūretabbasīlaṃ. <span class="bld">Vāritta</span>nti viratiyā akaraṇena paripūretabbasīlaṃ. <span class="bld">Iriyāpathiyaṃ pasādaniya</span>nti paresaṃ pasādāvahaṃ ākappasampattinimittaṃ iriyāpathanissitaṃ sampajaññaṃ. <span class="bld">Adhicitte ca āyogo</span>ti samathavipassanāsu anuyogo bhāvanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññakānī</span>ti araññe pariyāpannāni. <span class="bld">Pantānī</span>ti vivittāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīla</span>nti catupārisuddhisīlaṃ. Heṭṭhā hi bhinditvā vuttaṃ, idha abhinditvā <a name="P2.0253"></a> vadati. <span class="bld">Bāhusacca</span>nti bahussutabhāvo. So hi bhāvanānuyogassa bahukāro, bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāvaadhicittayuttatādīsu sammā pavicayabahulassa samathavipassanānuyogo sampajjati. <span class="bld">Dhammānaṃ pavicayo yathābhūta</span>nti rūpārūpadhammānaṃ aviparītasalakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca parivīmaṃsā. Iminā adhipaññādhammavipassanamāha. <span class="bld">Saccānaṃ abhisamayo</span>ti dukkhādīnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena paṭivedho.</p>
- <p class="bodytext">Svāyaṃ saccābhisamayo yathā hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhāveyyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">bhāveyya ca anicca</span>nti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) avibhāgato <a name="M2.0211"></a> ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (vibha. 2; saṃ. ni. 3.49) vibhāgato vā sabbasaṅkhāresu aniccasaññaṃ bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya cāti attho. <span class="bld">Anattasañña</span>nti, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pavattaṃ anattasaññañca bhāveyyāti yojanā. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Asubhasañña</span>nti, karajakāye sabbasmimpi vā tebhūmakasaṅkhāre kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubhā’’ti pavattasaññaṃ. Dukkhasaññāparivārā hi ayaṃ, eteneva cettha dukkhasaññāpi gahitāti veditabbaṃ. <span class="bld">Lokamhi ca anabhirati</span>nti sabbaloke tebhūmakesu saṅkhāresu anābhiratisaññaṃ. Etena ādīnavānupassanaṃ nibbidānupassanañca vadati.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana vipassanābhāvanaṃ anuyutto taṃ ussukkāpento ime dhamme vaḍḍheyyāti dassento <span class="bld">‘‘bhāveyya ca bojjhaṅge’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – bodhiyā satiādisattavidhadhammasāmaggiyā, bodhissa vā taṃsamaṅgino puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā, satiādayo dhammā. Te satiādike sattabojjhaṅge, chandaādīni cattāri iddhipādāni, saddhādīni pañcindriyāni, saddhādīniyeva pañca <a name="V2.0180"></a> balāni, sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena aṭṭhaṅgaariyamaggañca. Ca-saddena satipaṭṭhānāni sammappadhānāni ca gahitānīti sabbepi sattatiṃsappabhede bodhipakkhiyadhamme bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya ca. Tattha yadetesaṃ paṭhamamaggakkhaṇe uppādanaṃ, uparimaggakkhaṇe ca vaḍḍhanaṃ, etaṃ <span class="bld">samaṇassa</span> bhikkhuno sāruppanti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bodhipakkhiyasattatiṃsadhamme bhāvento yathā maggasaccaṃ bhāvanābhisamayavasena abhisameti, evaṃ samudayasaccaṃ pahānābhisamayavasena, nirodhasaccaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisametīti dassento <span class="bld">‘‘taṇhaṃ pajaheyyā’’</span>ti osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">taṇhaṃ pajaheyyā</span>ti, kāmataṇhādipabhedaṃ sabbaṃ taṇhaṃ ariyamaggena anavasesato samucchindeyya, monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena <a name="P2.0254"></a> samannāgatattā <span class="bld">muni. Samūlake āsave padāleyyā</span>ti kāmarāgānusayādisamūlake kāmāsavādike sabbepi āsave bhindeyya samucchindeyya. <span class="bld">Vihareyya vippamutto</span>ti evaṃ sabbaso kilesānaṃ pahīnattā sabbadhi vimutto sabbūpadhipaṭinissaggaṃ <a name="M2.0212"></a> nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā vihareyya. <span class="bld">Eta</span>nti yadetaṃ viharaṇaṃ, etaṃ samaṇassa samitapāpassa bhikkhuno patirūpaṃ sāruppanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero samaṇasāruppapaṭipattikittanamukhena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ tabbilomato bāhirakasamayassa aniyyānikatañca vibhāvesi. Taṃ sutvā te brāhmaṇamahāsālā sāsane abhippasannā saraṇādīsu patiṭṭhahiṃsu.</p>
- <p class="centered">(Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">11. Ekādasanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Saṃkiccattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Ekādasanipāte <a name="M2.0213"></a><a name="V2.0181"></a> <span class="bld">kiṃ tavattho vane tātā</span>tiādikā āyasmato saṃkiccattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmiṃ kucchigateyeva mātā byādhitā hutvā kālamakāsi. Tassā susānaṃ netvā jhāpiyamānāya gabbhāsayo na jhāyi. Manussā sūlehi kucchiṃ vijjhantā dārakassa akkhikoṭiṃ pahariṃsu. Te taṃ vijjhitvā aṅgārehi paṭicchādetvā pakkamiṃsu. Kucchipadesopi jhāyi, aṅgāramatthake pana suvaṇṇabimbasadiso dārako padumagabbhe nipanno viya ahosi. Pacchimabhavikasattassa hi sinerunā otthariyamānassapi arahattaṃ appatvā jīvitakkhayo nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext">Punadivase āḷāhanaṭṭhānaṃ gatā manussā tathānipannaṃ dārakaṃ disvā acchariyabbhutacittajātā dārakaṃ ādāya gāmaṃ pavisitvā nemittake pucchiṃsu. Nemittakā ‘‘sace ayaṃ dārako agāraṃ ajjhāvasissati, yāva sattamā kulaparivaṭṭā duggatā bhavissanti. Sace pabbajissati, pañcahi samaṇasatehi parivuto vicarissatī’’ti āhaṃsu. Ñātakā ‘‘hotu, vaḍḍhitakāle amhākaṃ ayyassa sāriputtattherassa santike taṃ pabbājessāmā’’ti vatvā saṅkunā chinnakkhikoṭitāya <span class="bld">saṃkicco</span>ti vadantā aparabhāge <span class="bld">saṃkicco</span>ti vohariṃsu. So sattavassikakāle attano gabbhagatasseva mātu maraṇaṃ, gabbhe ca attano <a name="P2.0255"></a> pavattiṃ sutvā saṃvegajāto ‘‘pabbajissāmī’’ti āha. Ñātakā ‘‘sādhu, tātā’’ti dhammasenāpatissa santikaṃ netvā, ‘‘bhante, imaṃ pabbājethā’’ti adaṃsu. Thero taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā tiṃsamattehi bhikkhūhi saddhiṃ araññe viharanto ce corahatthato mocetvā sayampi te core dametvā pabbājetvā aññatarasmiṃ vihāre bahūhi bhikkhūhi saddhiṃ viharanto <a name="M2.0214"></a> te vivādapasute disvā ‘‘aññattha gacchāmī’’ti bhikkhū āpucchi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">dhammapadavatthumhi</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.saṅkiccasāmaṇeravatthu) <a name="V2.0182"></a> āgatanayeneva veditabbo. Atha naṃ aññataro upāsako upaṭṭhātukāmo āsannaṭṭhāne vāsaṃ yācanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para597"></a><span class="paranum">597</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ tavattho vane tāta, ujjuhānova pāvuse;</p>
- <p class="gathalast">Verambhā ramaṇīyā te, paviveko hi jhāyina’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Paṭhamaṃ gāthamāha. Taṃ sutvā thero –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para598"></a><span class="paranum">598</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā abbhāni verambho, vāto nudati pāvuse;</p>
- <p class="gathalast">Saññā me abhikiranti, vivekapaṭisaññutā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para599"></a><span class="paranum">599</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Apaṇḍaro aṇḍasambhavo, sīvathikāya niketacāriko;</p>
- <p class="gathalast">Uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para600"></a><span class="paranum">600</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yañca aññe na rakkhanti, yo ca aññe na rakkhati;</p>
- <p class="gathalast">Sa ve bhikkhu sukhaṃ seti, kāmesu anapekkhavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para601"></a><span class="paranum">601</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgalamigāyutā;</p>
- <p class="gathalast">Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vasitaṃ me araññesu, kandarāsu guhāsu ca;</p>
- <p class="gathalast">Senāsanesu pantesu, vāḷamiganisevite.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para603"></a><span class="paranum">603</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkappaṃ nābhijānāmi, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para604"></a><span class="paranum">604</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para605"></a><span class="paranum">605</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para606"></a><span class="paranum">606</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi <a name="M2.0215"></a> maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para607"></a><span class="paranum">607</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kiṃ tavattho vane</span>ti <span class="bld">ki</span>nti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Vane ko tavattho, kiṃ payojananti attho. <span class="bld">Tātā</span>ti daharasāmaṇeratāya naṃ attano puttaṭṭhāne ṭhapetvā ālapati. <span class="bld">Ujjuhānova pāvuse</span>ti <a name="P2.0256"></a> ujjuhāno kira nāma eko pabbato, so pana gahanasañchanno bahusoṇḍikandaro, tahaṃ tahaṃ sandamānasalilo<a name="V2.0183"></a>, vassakāle asappāyo, tasmā ujjuhāno vā pabbato etarahi pāvusakāle tava kimatthiyoti attho. Keci panettha ‘‘ujjuhāno nāma eko sakuṇo sītaṃ na sahati, vassakāle vanagumbe nilīno acchatī’’ti vadanti. Tesaṃ matena ujjuhānassa viya sakuṇassa pāvusakāle ko tava attho vaneti? <span class="bld">Verambhā ramaṇīyā te</span>ti verambhavātā vāyantā kiṃ te ramaṇīyāti yojanā. Keci ‘‘verambhā nāma ekā pabbataguhā, pabbhāro’’ti ca vadanti. Tañca ṭhānaṃ gamanāgamanayuttaṃ janasambādharahitaṃ chāyūdakasampannañca, tasmā verambhā ramaṇīyā, vane vasituṃ yuttarūpā. Kasmā? <span class="bld">Paviveko hi jhāyinaṃ</span> yasmā tādisānaṃ jhāyīnaṃ yattha katthaci pavivekoyeva icchitabbo, tasmā ‘‘dūraṃ araññaṭṭhānaṃ agantvā verambhāyaṃ vasa, tātā’’ti vadati. Ayañhettha adhippāyo – yasmā jhāyīnaṃ pavivekakkhame nivāsaphāsuke senāsane laddheyeva jhānādayo sampajjanti, na aladdhe, tasmā na evarūpe sītakāle yattha katthaci vane vasituṃ sakkā, guhāpabbhārādīsu pana sakkāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ upāsakena vutte thero vanādayo eva maṃ ramentīti dassento <span class="bld">‘‘yathā abbhānī’’</span>tiādimāha. Tassattho – yathā pāvuse kāle abbhāni valāhakāni verambhavāto <span class="bld">nudati</span> khipati nīharati, evameva me cittaṃ vivekapaṭisaññutā saññā abhikiranti vivekaṭṭhānaṃyeva ākaḍḍhanti.</p>
- <p class="bodytext">Kiñca<a name="M2.0216"></a>? <span class="bld">Apaṇḍaro</span> kāḷavaṇṇo, <span class="bld">aṇḍasambhavo</span> aṇḍajo kāko, <span class="bld">sīvathikāya</span> susānaṭṭhāne, <span class="bld">niketacāriko</span> tameva nivāsanaṭṭhānaṃ katvā vicaraṇako <span class="bld">uppādayateva me satiṃ, sandehasmiṃ virāganissita</span>nti, kāyasmiṃ virāgūpasaṃhitaṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ mayhaṃ uppādayatiyeva. Ekadivasaṃ kira thero kākena khajjamānaṃ manussakuṇapaṃ passitvā asubhasaññaṃ paṭilabhi, taṃ sandhāya evamāha. Tena kāye sabbaso chandarāgassa natthitāya vaneyeva vasitukāmomhīti dasseti. <span class="bld">Yañcā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo samuccayattho, tena aññampi mama araññavāsakāraṇaṃ suṇāhīti dasseti. <span class="bld">Yaṃ</span> pabbajitaṃ mettāvihāritāya alobhaniyaparikkhāratāya ca rakkhitabbassa abhāvato <span class="bld">aññe</span> sevakādayo na rakkhanti. <span class="bld">Yo</span> ca pabbajito <span class="bld">aññe</span> kenaci kiñcanapalibodhabhūte na rakkhati tādisānaṃyeva abhāvato. <span class="bld">Sa ve bhikkhu sukhaṃ setī</span>ti, so bhikkhu samucchinnakilesakāmatāya sabbaso vatthukāmesu <span class="bld">anapekkhavā</span> apekkhārahito yattha katthaci <a name="P2.0257"></a> sukhaṃ seti. Tassa anusaṅkitaparisaṅkitābhāvato araññamhi gāmamhi sadisamevāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0184"></a> pabbatavanādīnaṃ ramaṇīyataṃ vasitapubbatañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘acchodikā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vasitaṃ me</span>ti, vuṭṭhapubbaṃ mayā. <span class="bld">Vāḷamiganisevite</span>ti, sīhabyagghādīhi vāḷamigehi upasevite vane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkappaṃ nābhijānāmī</span>ti, ime ye keci pāṇino sattā ususattiādīhi paharaṇehi <span class="bld">haññantu</span> māriyantu muṭṭhippahārādīhi <span class="bld">vajjhantu</span> bādhīyantu, aññena vā yena kenaci ākārena dukkhaṃ <span class="bld">pappontu</span> pāpuṇantūti; evaṃ <span class="bld">dosasaṃhitaṃ</span> paṭighasaṃyuttaṃ tato eva <span class="bld">anariyaṃ</span> byāpādavihiṃsādippabhedaṃ pāpasaṅkappaṃ uppāditaṃ nābhijānāmi, micchāvitakko na uppannapubboti mettāvihāritaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">‘‘pariciṇṇo’’</span>tiādinā attano katakiccataṃ dasseti. Tattha <span class="bld">pariciṇṇo</span>ti upāsito ovādānusāsanīkaraṇavasena. <span class="bld">Ohito</span>ti orohito. <span class="bld">Garuko bhāro</span>ti garutaro khandhabhāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nābhinandāmi</span> <a name="M2.0217"></a> <span class="bld">maraṇa</span>nti ‘‘kathaṃ nu kho me maraṇaṃ siyā’’ti maraṇaṃ na icchāmi. <span class="bld">Nābhinandāmi jīvita</span>nti ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ ciraṃ jīveyya’’nti jīvitampi na icchāmi. Etena maraṇe jīvite ca samānacittataṃ dasseti. <span class="bld">Kālañca paṭikaṅkhāmī</span>ti parinibbānakālaṃva āgamemi. <span class="bld">Nibbisa</span>nti nibbisanto, bhatiyā kammaṃ karonto. <span class="bld">Bhatako yathā</span>ti yathā bhatako parassa kammaṃ karonto kammasiddhiṃ anabhinandantopi kammaṃ karontova divasakkhayaṃ udikkhati, evaṃ ahampi jīvitaṃ anabhinandantopi attabhāvassa yāpanena maraṇaṃ anabhinandantopi pariyosānakālaṃ paṭikaṅkhāmīti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Saṃkiccattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekādasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">12. Dvādasakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Sīlavattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dvādasakanipāte <a name="M2.0218"></a><a name="V2.0185"></a> <span class="bld">sīlamevā</span>tiādikā āyasmato sīlavattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārarañño putto hutvā nibbatti, <span class="bld">sīlavā</span>tissa nāmaṃ ahosi. Taṃ vayappattaṃ rājā ajātasattu māretukāmo caṇḍaṃ mattahatthiṃ āropetvā nānāvidhehi upāyehi upakkamantopi māretuṃ nāsakkhi pacchimabhavikassa arahattaṃ appatvā antarā jīvitantarāyābhāvato. Tassa pavattiṃ <a name="P2.0258"></a> disvā bhagavā mahāmoggallānattheraṃ āṇāpesi – ‘‘sīlavakumāraṃ ānehī’’ti. Thero iddhibalena saddhiṃ hatthinā taṃ ānesi. Kumāro hatthito oruyha bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Bhagavā tassa ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā kosalaraṭṭhe vasati. Atha naṃ ajātasattu ‘‘mārethā’’ti purise āṇāpesi. Te therassa santikaṃ gantvā ṭhitā therena kathitaṃ dhammakathaṃ sutvā sañjātasaṃvegā pasannacittā hutvā pabbajiṃsu. Thero tesaṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlamevidha sikkhetha, asmiṃ loke susikkhitaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Sīlañhi sabbasampattiṃ, upanāmeti sevitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para609"></a><span class="paranum">609</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlaṃ rakkheyya medhāvī, patthayāno tayo sukhe;</p>
- <p class="gathalast">Pasaṃsaṃ vittilābhañca, pecca sagge pamodanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para610"></a><span class="paranum">610</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlavā hi bahū mitte, saññamenādhigacchati;</p>
- <p class="gathalast">Dussīlo pana mittehi, dhaṃsate pāpamācaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para611"></a><span class="paranum">611</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Avaṇṇañca akittiñca, dussīlo labhate naro;</p>
- <p class="gathalast">Vaṇṇaṃ kittiṃ pasaṃsañca, sadā labhati sīlavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para612"></a><span class="paranum">612</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ādi <a name="M2.0219"></a><a name="V2.0186"></a> sīlaṃ patiṭṭhā ca, kalyāṇānañca mātukaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pamukhaṃ sabbadhammānaṃ, tasmā sīlaṃ visodhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para613"></a><span class="paranum">613</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Velā ca saṃvaraṃ sīlaṃ, cittassa abhihāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Titthañca sabbabuddhānaṃ, tasmā sīlaṃ visodhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para614"></a><span class="paranum">614</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlaṃ balaṃ appaṭimaṃ, sīlaṃ āvudhamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sīlamābharaṇaṃ seṭṭhaṃ, sīlaṃ kavacamabbhutaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlaṃ setu mahesakkho, sīlaṃ gandho anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Sīlaṃ vilepanaṃ seṭṭhaṃ, yena vāti disodisaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para616"></a><span class="paranum">616</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlaṃ sambalamevaggaṃ, sīlaṃ pātheyyamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sīlaṃ seṭṭho ativāho, yena yāti disodisaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para617"></a><span class="paranum">617</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Idheva nindaṃ labhati, peccāpāye ca dummano;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha dummano bālo, sīlesu asamāhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para618"></a><span class="paranum">618</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Idheva kittiṃ labhati, pecca sagge ca summano;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha sumano dhīro, sīlesu susamāhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para619"></a><span class="paranum">619</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlameva idha aggaṃ, paññavā pana uttamo;</p>
- <p class="gathalast">Manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sīlamevidha sikkhetha, asmiṃ loke</span>ti <span class="bld">idhā</span>ti, nipātamattaṃ, imasmiṃ sattaloke atthakāmo kulaputto cārittavārittādibhedaṃ ādito sīlameva sikkheyya, sikkhanto ca naṃ <span class="bld">susikkhitaṃ</span> akhaṇḍādibhāvāpādanena suṭṭhu sikkhitaṃ suparisuddhaṃ paripuṇṇañca katvā sikkheyya. <span class="bld">Asmiṃ</span> <a name="P2.0259"></a> <span class="bld">loke</span>ti vā imasmiṃ saṅkhāraloke sikkhitabbadhammesu sīlaṃ ādito sikkheyya. Diṭṭhisampattiyāpi sīlassa patiṭṭhābhāvato āha <span class="bld">‘‘sīlaṃ hī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">hī</span>ti kāraṇavacanaṃ. Yasmā sīlaṃ <span class="bld">sevitaṃ</span> paricitaṃ rakkhitaṃ <a name="M2.0220"></a> manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti etaṃ <span class="bld">sabbasampattiṃ</span> taṃsamaṅgino sattassa <span class="bld">upanāmeti</span> āvahati.</p>
- <p class="bodytext">Sīlaṃ sabbasampattiṃ upanāmetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘sīlaṃ rakkheyyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">rakkheyyā</span>ti gopeyya. Pāṇātipātādito hi viramanto vattapaṭivattañca pūrento paṭipakkhābhibhavanato taṃ rakkhati nāma. <span class="bld">Medhāvī</span>ti paññavā, idaṃ tassa rakkhanupāyadassanaṃ ñāṇabalena hissa samādānaṃ avikopanañca hoti. <span class="bld">Patthayāno</span>ti icchanto. <span class="bld">Tayo sukhe</span>ti <a name="V2.0187"></a> tīṇi sukhāni. Sukhanimittaṃ vā ‘‘sukha’’nti adhippetaṃ. <span class="bld">Pasaṃsa</span>nti kittiṃ, viññūhi vā pasaṃsanaṃ. <span class="bld">Vittilābha</span>nti tuṭṭhilābhaṃ. ‘‘Vittalābha’’nti ca paṭhanti, dhanalābhanti attho. Sīlavā hi appamattatāya mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati. <span class="bld">Peccā</span>ti kālaṅkatvā. <span class="bld">Sagge pamodana</span>nti devaloke iṭṭhehi kāmaguṇehi, modanañca patthayamānoti sambandho. Idhaloke pasaṃsaṃ vittilābhaṃ paraloke dibbasampattiyā modanañca icchanto sīlaṃ rakkheyyāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saññamenā</span>ti kāyādīnaṃ saṃyamena. Saṃyato hi kāyaduccaritādīhi kañci aviheṭhento abhayadānaṃ dadanto piyamanāpatāya mittāni ganthati. <span class="bld">Dhaṃsate</span>ti apeti. <span class="bld">Pāpamācara</span>nti pāṇātipātādipāpakammaṃ karonto. Dussīlañhi puggalaṃ atthakāmā sattā na bhajanti, aññadatthu parivajjenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avaṇṇa</span>nti aguṇaṃ, sammukhā garahaṃ vā. <span class="bld">Akitti</span>nti, ayasaṃ asilokaṃ. <span class="bld">Vaṇṇa</span>nti guṇaṃ. <span class="bld">Kitti</span>nti silokaṃ patthaṭayasataṃ. <span class="bld">Pasaṃsa</span>nti sammukhā thomanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādī</span>ti mūlaṃ. Sīlañhi kusalānaṃ dhammānaṃ ādi. Yathāha – ‘‘tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddha’’nti (saṃ. ni. 5.369). <span class="bld">Patiṭṭhā</span>ti adhiṭṭhānaṃ. Sīlañhi sabbesaṃ uttarimanussadhammānaṃ patiṭṭhā. Tenāha – ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādi (saṃ. ni. 1.23; 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9). <span class="bld">Kalyāṇānañca mātuka</span>nti samathavipassanādīnaṃ kalyāṇadhammānaṃ mātubhūtaṃ<a name="M2.0221"></a>, janakanti, attho. <span class="bld">Pamukhaṃ sabbadhammāna</span>nti, sabbesaṃ pāmojjādīnaṃ anavajjadhammānaṃ pamukhaṃ mukhabhūtaṃ, pavattidvāranti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti ādibhāvādito. <span class="bld">Visodhaye</span>ti akkhaṇḍādibhāvena sampādeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Velā</span>ti duccaritehi anatikkamanīyaṭṭhena velā, sīmāti attho<a name="P2.0260"></a>. Velāyati vā dussilyaṃ calayati viddhaṃsetīti velā. Saṃvaraṃ sīlaṃ kāyaduccaritādīnaṃ uppattidvārassa pidahanato. <span class="bld">Abhihāsana</span>nti tosanaṃ avippaṭisārahetutāya cittassābhippamodanato. <span class="bld">Titthañca sabbabuddhāna</span>nti sāvakabuddhā, paccekabuddhā, sammāsambuddhāti sabbesaṃ buddhānaṃ kilesamalappavāhane nibbānamahāsamuddāvagāhaṇe ca titthabhūtañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlaṃ balaṃ appaṭima</span>nti mārasenappamaddane asadisaṃ balaṃ senāthāmo ca. <span class="bld">Āvudhamuttama</span>nti saṃkilesadhammānaṃ <a name="V2.0188"></a> chedane uttamaṃ paharaṇaṃ. Guṇasarīropasobhanaṭṭhena <span class="bld">ābharaṇaṃ. Seṭṭha</span>nti sabbakālaṃ uttamaṃ dabbañca. Sapāṇaparittānato <span class="bld">kavacamabbhutaṃ</span>. ‘‘Abbhida’’nti ca paṭhanti, abhejjanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Apāyamahoghātikkamane saṃsāramahoghātikkamane ca kilesehi asaṃsīdanaṭṭhena <span class="bld">setu. Mahesakkho</span>ti mahabbalo. <span class="bld">Gandho anuttaro</span>ti paṭivātaṃ sabbadisāsu vāyanato anuttaro gandho sabbajanamanoharattā. Tenāha <span class="bld">‘‘yena vāti disodisa’’</span>nti yena sīlagandhena taṃsamaṅgī disodisaṃ sabbā disā vāyati. ‘‘Disodisā’’tipi pāḷi, dasa disāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sambalamevagga</span>nti sambalaṃ nāma puṭabhattaṃ. Yathā puṭabhattaṃ gahetvā maggaṃ gacchanto puriso antarāmagge jighacchādukkhena na kilamati, evaṃ sīlasampannopi suddhaṃ sīlasambalaṃ gahetvā saṃsārakantāraṃ paṭipanno gatagataṭṭhāne na kilamatīti sīlaṃ aggaṃ sambalaṃ nāma. Tathā <span class="bld">sīlaṃ pātheyyamuttamaṃ</span> corādīhi asādhāraṇattā tattha tattha icchitabbasampattinipphādanato ca. Atikkāmento taṃ taṃ ṭhānaṃ yathicchitaṭṭhānaṃ vā vāheti sampāpetīti <span class="bld">ativāho, yānaṃ</span>. Kenaci anupaddutaṃ hutvā icchitaṭṭhānappattihetutāya <a name="M2.0222"></a> sīlaṃ seṭṭhaṃ ativāho. <span class="bld">Yenā</span>ti yena ativāhena <span class="bld">yāti disodisa</span>nti agatiṃ gatiñcāpi taṃ taṃ disaṃ sukheneva gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idheva nindaṃ labhatī</span>ti idhalokepi <span class="bld">dummano</span> rāgādīhi dūsitacitto ‘‘dussīlo pāpadhammo’’ti nindaṃ garahaṃ labhati. <span class="bld">Pecca</span> paralokepi apāye ‘‘purisattakali avajātā’’tiādinā yamapurisādīhi ca nindaṃ labhati. Na kevalaṃ nindameva labhati, atha kho <span class="bld">sabbattha dummano bālo</span> idhaloke duccaritacaraṇena dūsitacitto paraloke kammakāraṇādivasena dukkhuppattiyāti sabbattha bālo dummano hoti. Kathaṃ? <span class="bld">Sīlesu asamāhito</span> sammā sīlesu na ṭhapitacitto appatiṭṭhitacitto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idheva kittiṃ labhatī</span>ti idhalokepi sumano ‘‘sappuriso sīlavā kalyāṇadhammo’’ti kittiṃ labhati. <span class="bld">Pecca</span> paralokepi sagge ‘‘ayaṃ sappuriso sīlavā kalyāṇadhammo. Tathā hi devānaṃ sahabyataṃ upapanno’’tiādinā kittiṃ labhati. Na kevalaṃ kittimeva labhati, atha kho <a name="P2.0261"></a> <span class="bld">dhīro</span> dhitisampanno <span class="bld">sīlesu suṭṭhu samāhito</span> appitacitto supatiṭṭhitacitto sabbattha idhaloke sucaritacaraṇena, paraloke sampattipaṭilābhena <span class="bld">sumano</span> somanassappatto hoti. <span class="bld">Sīlameva idha agga</span>nti duvidhaṃ sīlaṃ lokiyaṃ lokuttaranti. Tattha lokiyaṃ tāva kāmaloke khattiyamahāsālādīsu, devaloke brahmaloke ca upapattivisesaṃ āvahati, lābhībhāvādikassa ca kāraṇaṃ <a name="V2.0189"></a> hoti. Lokuttaraṃ pana sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkāmetīti sīlaṃ aggameva. Tathā hi vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;</p>
- <p class="gathalast">Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);</p>
- <p class="indent">Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu – ‘‘lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (ma. ni. 1.65), ‘‘sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65), ‘‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’’ti (a. ni. 8.35; dī. ni. 3.337) ca.</p>
- <p class="bodytext">Lokuttarasīlassa <a name="M2.0223"></a> pana sabbaso pahīnapaṭipakkhassa sattamabhavato paṭṭhāya saṃsāradukkhaṃ vinivattentassa aggabhāve vattabbameva natthi. <span class="bld">Paññavā pana uttamo</span>ti ‘‘paññavā pana puggalo uttamo paramo seṭṭhoyevā’’ti puggalādhiṭṭhānena paññāya eva seṭṭhabhāvaṃ vadati. Idāni sīlapaññānaṃ seṭṭhabhāvaṃ kiccato dassento <span class="bld">‘‘sīlapaññāṇato jaya’’</span>nti āha. <span class="bld">Jaya</span>nti ca liṅgavipallāso daṭṭhabbo, ahūti vā vacanaseso. Tattha pajānanaṭṭhena paññāṇaṃ, sīlato paññāṇato ca paṭipakkhajayo. Na hi sīlena vinā paññā sambhavati, paññāya ca vinā sīlaṃ kiccakaraṃ, aññamaññopakārakañcetaṃ. Vuttañhi ‘‘sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ sīla’’nti (dī. ni. 1.317) <span class="bld">manussesu ca devesū</span>ti idaṃ nesaṃ ṭhānavisesadassanaṃ. Tattha hi tāni savisesāni vattanti, samādhi panettha sīlapakkhiko paññāya adhiṭṭhānabhāvato, paññāpakkhiko vā bhāvetabbato sīlādhiṭṭhānato ca.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero tesaṃ bhikkhūnaṃ sīlamukhena dhammaṃ desento attano suvisuddhasīlādiguṇatādīpanena aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="centered">Sīlavattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sunītattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nīce</span> <a name="P2.0262"></a> <span class="bld">kulamhī</span>tiādikā āyasmato sunītattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu <a name="V2.0190"></a> katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinitvā devamanussesu saṃsaranto buddhassa suññakāle kulagehe nibbattitvā vayappatto bālajanehi saddhiṃ kīḷāpasuto hutvā vicaranto ekaṃ paccekabuddhaṃ gāme piṇḍāya carantaṃ disvā, ‘‘kiṃ tuyhaṃ sabbaso vaṇitasarīrassa viya sakalaṃ kāyaṃ paṭicchādetvā bhikkhācaraṇena, nanu nāma kasivāṇijjādīhi jīvikā kappetabbā? Tāni ce kātuṃ na sakkosi, ghare ghare muttakarīsādīni nīharanto pacchā vatthusodhanena jīvāhī’’ti akkosi. So tena kammena niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena manussalokepi bahūni jātisatāni <a name="M2.0224"></a> pupphachaḍḍakakule nibbattitvā tathā jīvikaṃ kappesi. Imasmiñca buddhuppāde pupphachaḍḍakakule eva nibbatto ukkārasodhanakammena jīvikaṃ kappeti ghāsacchādanamattampi alabhanto.</p>
- <p class="bodytext">Atha bhagavā pacchimayāme buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya buddhacakkhunā lokaṃ volokento sunītassa hadayabbhantare ghaṭe padīpaṃ viya pajjalantaṃ arahattūpanissayaṃ disvā vibhātāya rattiyā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ piṇḍāya paviṭṭho. Yassaṃ vīthiyaṃ sunīto ukkārasodhanakammaṃ karoti, taṃ vīthiṃ paṭipajji. Sunītopi tattha tattha vighāsuccārasaṅkārādikaṃ rāsiṃ katvā piṭakesu pakkhipitvā kājenādāya pariharanto bhikkhusaṅghaparivutaṃ satthāraṃ āgacchantaṃ disvā sārajjamāno sambhamākulahadayo gamanamaggaṃ nilīyanokāsañca alabhanto kājaṃ bhittipasse ṭhapetvā ekena passena anupavisanto viya bhittiṃ allīno pañjaliko aṭṭhāsi. ‘‘Bhittichiddena apakkamitukāmo ahosī’’tipi vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Satthā tassa samīpaṃ patvā ‘‘ayaṃ attano kusalamūlasañcoditaṃ upagataṃ maṃ sārajjamāno jātiyā kammassa ca nihīnatāya sammukhībhāvampi lajjati, handassa vesārajjaṃ uppādessāmī’’ti karavīkarutamañjunā sakalanagaraninnādavara-gambhīrena brahmassarena ‘‘sunītā’’ti ālapitvā ‘‘kiṃ imāya dukkhajīvikāya pabbajituṃ sakkhissatī’’ti āha. Sunīto tena satthu vacanena amatena viya abhisitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento ‘‘bhagavā, sace mādisāpi idha pabbajjaṃ labhanti, kasmāhaṃ na pabbajissāmi, pabbājetha maṃ bhagavā’’ti āha<a name="P2.0263"></a>. Satthā ‘‘ehi, bhikkhū’’ti āha. So tāvadeva ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ upasampadañca labhitvā iddhimayapattacīvaradharo vassasaṭṭhikatthero viya hutvā satthu santike aṭṭhāsi. Bhagavā taṃ vihāraṃ netvā kammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So paṭhamaṃ aṭṭha samāpattiyo, pañca ca abhiññāyo nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Taṃ sakkādayo devā brahmāno ca upasaṅkamitvā namassiṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tā <a name="M2.0225"></a><a name="V2.0191"></a> devatā sattasatā uḷārā, brahmā ca indo upasaṅkamitvā;</p>
- <p class="gathalast">Ājānīyaṃ jātijarābhibhūtaṃ, sunītaṃ namassanti pasannacittā’’tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā taṃyeva devasaṅghapurakkhataṃ disvā sitaṃ katvā pasaṃsanto ‘‘tapena brahmacariyenā’’ti gāthāya dhammaṃ desesi. Atha naṃ sambahulā bhikkhū sīhanādaṃ nadāpetukāmā, ‘‘āvuso sunīta, kasmā kulā tvaṃ pabbajito, kathaṃ vā pabbajito, kathañca saccāni paṭivijjhī’’ti pucchiṃsu. So taṃ sabbaṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para620"></a><span class="paranum">620</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nīce kulamhi jātohaṃ, daliddo appabhojano;</p>
- <p class="gathalast">Hīnakammaṃ mamaṃ āsi, ahosiṃ pupphachaḍḍako.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para621"></a><span class="paranum">621</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jigucchito manussānaṃ, paribhūto ca vambhito;</p>
- <p class="gathalast">Nīcaṃ manaṃ karitvāna, vandissaṃ bahukaṃ janaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pavisantaṃ mahāvīraṃ, magadhānaṃ puruttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nikkhipitvāna byābhaṅgiṃ, vandituṃ upasaṅkamiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mameva anukampāya, aṭṭhāsi purisuttamo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para624"></a><span class="paranum">624</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ ṭhito tadā;</p>
- <p class="gathalast">Pabbajjaṃ ahamāyāciṃ, sabbasattānamuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para625"></a><span class="paranum">625</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="V2.0192"></a> kāruṇiko satthā, sabbalokānukampako;</p>
- <p class="gathalast">‘Ehi bhikkhū’ti maṃ āha, sā me āsūpasampadā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para626"></a><span class="paranum">626</span>. ‘‘Sohaṃ eko araññasmiṃ, viharanto atandito.</p>
- <p class="gathalast">Akāsiṃ satthu vacanaṃ, yathā maṃ ovadī jino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ, pubbajātimanussariṃ;</p>
- <p class="gatha2">Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ, dibbacakkhuṃ visodhayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rattiyā pacchime yāme, tamokhandhaṃ padālayiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M2.0226"></a> ratyāvivasāne, sūriyuggamanaṃ pati; (Jā. 1.11.79);</p>
- <p class="gathalast">Indo brahmā ca āgantvā, maṃ namassiṃsu pañjalī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para629"></a><span class="paranum">629</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;</p>
- <p class="gathalast">Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para630"></a><span class="paranum">630</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="P2.0264"></a> disvāna maṃ satthā, devasaṅghapurakkhataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sitaṃ pātukaritvāna, imamatthaṃ abhāsatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tapena brahmacariyena, saṃyamena damena ca;</p>
- <p class="gathalast">Etena brāhmaṇo hoti, etaṃ brāhmaṇamuttama’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi gāthāhi sīhanādaṃ nadi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nīce</span>ti lāmake sabbanihīne. Uccanīcabhāvo hi nāma sattānaṃ upādāyupādāya, ayaṃ pana sabbanihīne pukkusakule uppannataṃ dassento <span class="bld">‘‘nīce kulamhi jāto’’</span>ti āha. Tena vuttaṃ – ‘‘nīceti lāmake sabbanihīne’’ti. <span class="bld">Daliddo</span>ti duggato, daliddāpi keci kadāci ghāsacchādanassa lābhino, akasiravuttino honti, ahaṃ pana sabbakālaṃ kasiravuttitāya hīno uddhanaṃ upaṭṭhapitaukkhaliko dassanayuttaṃ thevakampi apassiṃ yevāti dassento <span class="bld">‘‘appabhojano’’</span>ti āha. Nīcakulikā daliddāpi keci anīcakammājīvā honti, mayhaṃ pana na tathāti dassento āha <span class="bld">‘‘hīnakammaṃ mamaṃ āsī’’</span>ti. Kīdisanti ce? <span class="bld">Ahosiṃ pupphachaḍḍako,</span> hatthavikalassa hatthavāti viya upacāravasenāyaṃ imassa samaññā ahosi yadidaṃ ‘‘pupphachaḍḍako’’ti. Milātapupphasantharavaṇṇatāya vā ukkārabhūmiyā evaṃ vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jigucchito</span>ti jātiyā ceva kammunā ca hīḷito. <span class="bld">Manussāna</span>nti manussehi. <span class="bld">Paribhūto</span>ti avaññāto. <span class="bld">Vambhito</span>ti khuṃsito. <span class="bld">Nīcaṃ manaṃ karitvānā</span>ti aññe manusse sineruṃ viya ukkhipitvā tesaṃ pādapaṃsutopi attānaṃ nihīnaṃ katvā pavattiyā nīcaṃ nihīnaṃ manaṃ katvā. <span class="bld">Vandissaṃ</span> <a name="M2.0227"></a> <span class="bld">bahukaṃ jana</span>nti puthumahājanaṃ diṭṭhadiṭṭhakāle vandiṃ sirasi añjaliṃ karonto paṇāmiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Athā</span>ti adhikārantaradīpane nipāto. <span class="bld">Addasāsi</span>nti addakkhiṃ. <span class="bld">Magadhāna</span>nti magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhiyā ‘‘magadhāna’’nti vutto, magadhajanapadassāti attho. <span class="bld">Puruttama</span>nti uttamaṃ nagaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byābhaṅgi</span>nti kājaṃ. <span class="bld">Pabbajjaṃ ahamāyāci</span>nti, ‘‘sunīta, pabbajituṃ sakkhissasī’’ti satthārā okāse kate ahaṃ pabbajjaṃ ayāciṃ. <span class="bld">Āsūpasampadā</span>ti ‘‘ehi, bhikkhū’’ti satthu vacanamattena āsi upasampadā. <span class="bld">Yathā maṃ ovadī</span>ti ‘‘evaṃ samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāvehī’’ti yathā maṃ ovadi, tathā satthuno vacanaṃ <span class="bld">akāsiṃ</span> paṭipajjiṃ. <span class="bld">Rattiyā</span>tiādi tassā paṭipattiyā rasadassanaṃ. Tattha pubbenivāsañāṇaṃ <a name="P2.0265"></a> anāgataṃsañāṇañca bahukiccanti ‘‘<span class="bld">paṭhamaṃ yāmaṃ</span> <a name="V2.0193"></a> <span class="bld">majjhimaṃ yāma’’</span>nti accantasaṃyogavasena upayogavacanaṃ vuttaṃ. Na tathā āsavakkhayañāṇaṃ ekābhisamayavasena pavattanatoti <span class="bld">‘‘pacchime yāme’’</span>ti bhummavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Indo</span>ti sakko devarājā. <span class="bld">Brahmā</span>ti mahābrahmā. Indabrahmaggahaṇena aññesaṃ kāmadevānaṃ brahmūnañca āgamanaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Ukkaṭṭhaniddeso hesa yathā ‘‘rājā āgato’’ti. <span class="bld">Namassiṃsū</span>ti kāyena vācāya ca namakkāraṃ akaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kāyena kataṃ namakkāraṃ dassento <span class="bld">‘‘pañjalī’’</span>ti vatvā vācāya kataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘namo te’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Devasaṅghapurakkhata</span>nti devaggahaṇena upapattidevabhāvato brahmānopi gahitā. <span class="bld">Sitaṃ pātukaritvānā</span>ti attano ovādassa mahapphalataṃ devabrahmūnañca guṇasampattiṃ nissāya satthā sitaṃ pātvākāsi. Pātukaronto ca na aññe viya dante vidaṃseti, mukhādhānaṃ pana thokaṃ vivarati, tattakena ca abhibhūtadibbaphalikamuttarasmiyo avahasitatārakāsasimarīciyo susukkadāṭhasambhavā ghanarasmiyo nikkhamitvā tikkhattuṃ satthu mukhaṃ padakkhiṇaṃ karonti, taṃ disvā pacchato gacchantāpi satthā sitaṃ pātvākāsīti sañjānanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tapenā</span>ti <a name="M2.0228"></a> indriyasaṃvarena, ‘‘dhutadhammasamādānenā’’ti keci. <span class="bld">Saṃyamenā</span>ti sīlena. <span class="bld">Damenā</span>ti paññāya. <span class="bld">Brahmacariyenā</span>ti avasiṭṭhaseṭṭhacariyāya. <span class="bld">Etenā</span>ti yathāvuttena tapādinā. <span class="bld">Brāhmaṇo hoti</span> bāhitapāpabhāvato. <span class="bld">Eta</span>nti tapādi yathāvuttaṃ. <span class="bld">Brāhmaṇamuttama</span>nti uttamaṃ brāhmaṇaṃ, brāhmaṇesu vā uttamaṃ sabbaseṭṭhaṃ, ahūti vacanaseso. <span class="bld">Brāhmaṇa</span>nti vā brahmaññamāha, evaṃ uttamaṃ brahmaññaṃ, na jaccādīti adhippāyo. Na hi jātikulapadesagottasampattiādayo ariyabhāvassa kāraṇaṃ, adhisīlasikkhādayo eva pana kāraṇaṃ. Tenāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathā saṅkāraṭhānasmiṃ, ujjhitasmiṃ mahāpathe;</p>
- <p class="gathalast">Padumaṃ tattha jāyetha, sucigandhaṃ manoramaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ saṅkārabhūtesu, andhabhūte puthujjane;</p>
- <p class="gathalast">Atirocati paññāya, sammāsambuddhasāvako’’ti. (dha. pa. 58-59);</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero tehi bhikkhūhi pucchitamatthaṃ imāhi gāthāhi vissajjento sīhanādaṃ nadīti.</p>
- <p class="centered">Sunītattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dvādasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">13. Terasanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Soṇakoḷivisattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Terasanipāte <a name="M2.0229"></a><a name="V2.0194"></a><a name="P2.0266"></a> <span class="bld">yāhu raṭṭhe</span>tiādikā āyasmato soṇassa koḷivisassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacini. Ayaṃ kira anomadassissa bhagavato kāle mahāvibhavo seṭṭhi hutvā upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā pasannamānaso satthu caṅkamanaṭṭhāne sudhāya parikammaṃ kāretvā nānāvaṇṇehi pupphehi santharitvā upari nānāvirāgavatthehi vitānaṃ bandhāpesi, tathā satthu bhikkhusaṅghassa ca dīghasālaṃ kāretvā niyyādesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare seṭṭhikule nibbatti, <span class="bld">sirivaḍḍho</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ āraddhavīriyānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā, sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānamakāsi. Satthāpi tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā byākaritvā pakkāmi.</p>
- <p class="bodytext">Sopi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto parinibbute kassapadasabale anuppanne amhākaṃ bhagavati bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gaṅgātīre paṇṇasālaṃ karitvā ekaṃ paccekabuddhaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahi. Paccekabuddho vuṭṭhavasso paripuṇṇaparikkhāro gandhamādanameva gato. Sopi kulaputto yāvajīvaṃ tattha puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle campānagare usabhaseṭṭhissa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya seṭṭhissa mahābhogakkhandho abhivaḍḍhi. Tassa jātadivase sakalanagare mahāsakkārasampanno ahosi, tassa pubbe paccekabuddhassa satasahassagghanikarattakambalapariccāgena suvaṇṇavaṇṇo sukhumālataro ca attabhāvo ahosi, tenassa <span class="bld">soṇo</span>ti nāmaṃ akaṃsu. Mahatā parivārena vaḍḍhati<a name="M2.0230"></a>, tassa hatthapādatalāni bandhujīvakapupphavaṇṇāni ahesuṃ, satavihatakappāsassa viya samphasso pādatalesu maṇikuṇḍalāvaṭṭavaṇṇāni lomāni <a name="V2.0195"></a> jāyiṃsu. Vayappattassa tassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike tayo pāsāde kāretvā nāṭakāni upaṭṭhāpesuṃ. So tattha mahatiṃ sampattiṃ anubhavanto devakumāro viya paṭivasati.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="P2.0267"></a> amhākaṃ satthari sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya viharante bimbisāraraññā pakkosāpito asītiyā gāmikasahassehi saddhiṃ rājagahaṃ āgato, satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho mātāpitaro anujānāpetvā sāsane pabbajitvā laddhūpasampado satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā, janasaṃsaggapariharaṇatthaṃ sītavane vasanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvā samaṇadhammaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya, padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhahitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto, ‘‘evaṃ vāyamantopi ahaṃ maggaṃ vā phalaṃ vā nibbattetuṃ na sakkomi, kiṃ me pabbajjāya, hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjissāmi, puññāni ca karissāmī’’ti cintesi. Satthā tassa cittācāraṃ ñatvā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Soṇattheropi satthu sammukhā ovādaṃ labhitvā vīriyasamataṃ yojetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.5.25-53) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassissa munino, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Sudhāya lepanaṃ katvā, caṅkamaṃ kārayiṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nānāvaṇṇehi pupphehi, caṅkamaṃ santhariṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ākāse vitānaṃ katvā, bhojayiṃ buddhamuttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Añjaliṃ paggahetvāna, abhivādetvāna subbataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dīghasālaṃ bhagavato, niyyādesimahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Paṭiggahesi bhagavā, anukampāya cakkhumā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭiggahetvāna <a name="M2.0231"></a> sambuddho, dakkhiṇeyyo sadevake;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo so haṭṭhena cittena, dīghasālaṃ adāsi me;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imassa <a name="V2.0196"></a> maccukālamhi, puññakammasamaṅgino;</p>
- <p class="gathalast">Sahassayuttassaratho, upaṭṭhissati tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena yānenayaṃ poso, devalokaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Anumodissare devā, sampatte kulasambhave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahārahaṃ byamhaṃ seṭṭhaṃ, ratanamattikalepanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kūṭāgāravarūpetaṃ, byamhaṃ ajjhāvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṃsakappasahassāni, devaloke ramissati;</p>
- <p class="gathalast">Pañcavīsati kappāni, devarājā bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattasattatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Yasodharasanāmā te, sabbepi ekanāmakā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dve sampattī anubhotvā, vaḍḍhetvā puññasañcayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhavīsatikappamhi, cakkavattī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatrāpi byamhaṃ pavaraṃ, vissakammena māpitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dasasaddāvivittaṃ taṃ, puramajjhāvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye ito kappe, bhūmipālo mahiddhiko;</p>
- <p class="gathalast">Okkāko nāma nāmena, rājā raṭṭhe bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Soḷasitthisahassānaṃ, sabbāsaṃ pavarā ca sā;</p>
- <p class="gathalast">Abhijātā khattiyānī, nava putte janessati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nava putte janetvāna, khattiyānī marissati;</p>
- <p class="gathalast">Taruṇī ca piyā kaññā, mahesittaṃ karissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Okkākaṃ tosayitvāna, varaṃ kaññā labhissati;</p>
- <p class="gathalast">Varaṃ laddhāna sā kaññā, putte pabbājayissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabbājitā <a name="M2.0232"></a> ca te sabbe, gamissanti naguttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jātibhedabhayā sabbe, bhaginīhi vasissare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekā ca kaññā byādhīhi, bhavissati parikkhatā;</p>
- <p class="gathalast">Mā no jāti pabhijjīti, nikhaṇissanti khattiyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khattiyo nīharitvāna, tāya saddhiṃ vasissati;</p>
- <p class="gathalast">Bhavissati tadā bhedo, okkākakulasambhavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tesaṃ pajā bhavissanti, koḷiyā nāma jātiyā;</p>
- <p class="gathalast">Tattha mānusakaṃ bhogaṃ, anubhossatinappakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tamhā kāyā cavitvāna, devalokaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Tatrāpi pavaraṃ byamhaṃ, labhissati manoramaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devalokā <a name="V2.0197"></a> cavitvāna, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Āgantvāna manussattaṃ, soṇo nāma bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āraddhavīriyo pahitatto, padahaṃ satthu sāsane;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anantadassī bhagavā, gotamo sakyapuṅgavo;</p>
- <p class="gathalast">Visesaññū mahāvīro, aggaṭṭhāne ṭhapessati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vuṭṭhamhi deve caturaṅgulamhi, tiṇe anileritaaṅgaṇamhi;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhatvāna yogassa payuttatādino, tatottariṃ pāramatā na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uttame damathe danto, cittaṃ me supaṇīhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhāro me ohito sabbo, nibbutomhi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṅgīraso mahānāgo, abhijātova kesarī;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, etadagge ṭhapesi maṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena aññābyākaraṇavasena ca –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para632"></a><span class="paranum">632</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yāhu raṭṭhe samukkaṭṭho, rañño aṅgassa paddhagū;</p>
- <p class="gathalast">Svājja dhammesu ukkaṭṭho, soṇo dukkhassa pāragū.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;</p>
- <p class="gathalast">Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Unnaḷassa pamattassa, bāhirāsassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Sīlaṃ samādhi paññā ca, pāripūriṃ na gacchati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para635"></a><span class="paranum">635</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yañhi kiccaṃ apaviddhaṃ, akiccaṃ pana karīyati;</p>
- <p class="gathalast">Unnaḷānaṃ pamattānaṃ, tesaṃ vaḍḍhanti āsavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatā sati;</p>
- <p class="gatha2">Akiccaṃ te na sevanti, kicce sātaccakārino;</p>
- <p class="gathalast">Satānaṃ sampajānānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ujumaggamhi <a name="M2.0233"></a><a name="P2.0268"></a> akkhāte, gacchatha mā nivattatha;</p>
- <p class="gathalast">Attanā codayattānaṃ, nibbānamabhihāraye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Accāraddhamhi <a name="V2.0198"></a> vīriyamhi, satthā loke anuttaro;</p>
- <p class="gatha2">Vīṇopamaṃ karitvā me, dhammaṃ deseti cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para639"></a><span class="paranum">639</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Samathaṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nekkhamme adhimuttassa, pavivekañca cetaso;</p>
- <p class="gathalast">Abyābajjhādhimuttassa, upādānakkhayassa ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para641"></a><span class="paranum">641</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṇhakkhayādhimuttassa, asammohañca cetaso;</p>
- <p class="gathalast">Disvā āyatanuppādaṃ, sammā cittaṃ vimuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Katassa paticayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para643"></a><span class="paranum">643</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Selo <a name="M2.0234"></a> yathā ekaghano, vātena na samīrati;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ rūpā rasā saddā, gandhā phassā ca kevalā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para644"></a><span class="paranum">644</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca, nappavedhenti tādino;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhitaṃ cittaṃ visaññuttaṃ, vayañcassānupassatī’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yāhu raṭṭhe samukkaṭṭho</span>ti yo ahu ahosi aṅgaraṭṭhe asītiyā gāmikasahassehi bhogasampattiyā issariyasampattiyā ca sammā ativiya ukkaṭṭho seṭṭho. <span class="bld">Rañño aṅgassa paddhagū</span>ti catūhi saṅgahavatthūhi parisāya rañjanaṭṭhena rañño aṅgādhipatino bimbisārassa parivārabhūto gahapativiseso tassa raṭṭhe kuṭumbiko ahūti yojetabbaṃ. <span class="bld">Svājja dhammesu ukkaṭṭho</span>ti so soṇo ajjetarahi lokuttaradhammesu ukkaṭṭho jāto, gihikālepi kehici ukkaṭṭhoyeva hutvā idāni pabbajitakālepi ukkaṭṭhoyeva hotīti attānameva paraṃ viya dasseti. <span class="bld">Dukkhassa pāragū</span>ti sakalassa vaṭṭadukkhassa pāraṃ pariyantaṃ gato, etena dhammesu ukkaṭṭhoti avisesena vuttaṃ ukkaṭṭhabhāvaṃ viseseti arahattādhigamadīpanato.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yāya paṭipattiyā dukkhapāragū jāto, aññāpadesena taṃ dassento <span class="bld">‘‘pañca chinde’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – apāyakāmasugatisampāpakāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni puriso satthena pāde baddharajjukaṃ viya heṭṭhimena maggattayena chindeyya, rūpārūpabhavasampāpakāni pañca uddhambhāgiyāni saṃyojanāni puriso gīvāya baddharajjukaṃ viya aggamaggena jaheyya, chindeyya, tesaṃ pana uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pahānāya pañca saddhādīni indriyāni <a name="P2.0269"></a> uttari <span class="bld">bhāvaye</span> <a name="V2.0199"></a> bhāveyya. Evaṃbhūto pana bhikkhu rāgasaṅgo dosamohamānadiṭṭhisaṅgoti pañcannaṃ saṅgānaṃ atikkamanena <span class="bld">pañcasaṅgātigo</span> hutvā, kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjoghoti catunnaṃ oghānaṃ tiṇṇattā <span class="bld">oghatiṇṇo</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Ayañca oghataraṇapaṭipattisīlādīnaṃ pāripūriyāva hoti, sīlādayo ca mānādippahānena pāripūriṃ gacchanti, na aññathāti dassento <span class="bld">‘‘unnaḷassā’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">unnaḷassā</span>ti uggatatucchamānassa. Māno <a name="M2.0235"></a> hi unnamanākāravuttiyā tucchabhāvena naḷo viyāti ‘‘naḷo’’ti vuccati. <span class="bld">Pamattassā</span>ti sativossaggena pamādaṃ āpannassa. <span class="bld">Bāhirāsassā</span>ti bāhiresu āyatanesu āsāvato, kāmesu avītarāgassāti attho. <span class="bld">Sīlaṃ samādhi paññā ca, pāripūriṃ na gacchatī</span>ti tassa sīlādīnaṃ paṭipakkhasevino lokiyopi tāva sīlādiguṇo pāripūriṃ na gacchati, pageva lokuttaro.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘yañhi kicca’’</span>ntiādinā. Bhikkhuno hi pabbajitakālato paṭṭhāya aparimāṇasīlakkhandhagopanaṃ araññavāso dhutaṅgapariharaṇaṃ bhāvanārāmatāti evamādi kiccaṃ nāma. Yehi pana idaṃ yathāvuttaṃ attano kiccaṃ, taṃ apaviddhaṃ akaraṇena chaḍḍitaṃ. <span class="bld">Akicca</span>nti pattamaṇḍanaṃ cīvarakāyabandhanaaṃsabaddhachattupāhanatālavaṇṭadhammakaraṇamaṇḍananti evamādi parikkhāramaṇḍanaṃ paccayabāhuliyanti evamādi bhikkhuno akiccaṃ nāma, taṃ kayirati, tesaṃ mānanaḷaṃ ukkhipitvā caraṇena <span class="bld">unnaḷānaṃ</span> sativossaggena <span class="bld">pamattānaṃ</span> cattāropi āsavā vaḍḍhanti.</p>
- <p class="bodytext">Yesaṃ pana paññādiguṇo vaḍḍhati, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘yesa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">susamāraddhā</span>ti suṭṭhu paggahitā. <span class="bld">Kāyagatā satī</span>ti, kāyānupassanābhāvanā. <span class="bld">Akiccaṃ te</span>ti te etaṃ pattamaṇḍanādiakiccaṃ. <span class="bld">Na sevantī</span>ti na karonti. <span class="bld">Kicce</span>ti, pabbajitakālato paṭṭhāya kattabbe aparimāṇasīlakkhandhagopanādike. <span class="bld">Sātaccakārino</span>ti satatakārino tesaṃ satiyā avippavāsena <span class="bld">satānaṃ</span> sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti catūhi sampajaññehi <span class="bld">sampajānānaṃ,</span> cattāropi <span class="bld">āsavā atthaṃ gacchanti</span> parikkhayaṃ abhāvaṃ gacchantīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni attano santike ṭhitabhikkhūnaṃ ovādaṃ dento <span class="bld">‘‘ujumaggamhī’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">ujumaggamhi akkhāte</span>ti antadvayaparivajjanena kāyavaṅkādippahānena ca ujuke majjhimapaṭipadābhūte ariyamagge satthārā bhāsite. <span class="bld">Gacchathā</span>ti paṭipajjatha. <span class="bld">Mā nivattathā</span>ti antarā <a name="V2.0200"></a> vosānaṃ māpajjatha. <span class="bld">Attanā codayattāna</span>nti idha <a name="P2.0270"></a> atthakāmo kulaputto apāyabhayapaccavekkhaṇādinā <a name="M2.0236"></a> attanāva attānaṃ codento. <span class="bld">Nibbānamabhihāraye</span>ti, attānaṃ nibbānaṃ abhihareyya upaneyya, yathā naṃ sacchikaroti, tathā paṭipajjeyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni mayāpi evameva paṭipannanti, attano paṭipattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘accāraddhamhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Accāraddhamhi vīriyamhī</span>ti vipassanaṃ bhāventena mayā samādhinā vīriyaṃ samarasaṃ akatvā ativiya vīriye paggahite. Accāraddhavīriyatā cassa heṭṭhā vuttāyeva. <span class="bld">Vīṇopamaṃ karitvā me</span>ti āyasmato soṇassa ‘‘ye kho keci bhagavato sāvakā āraddhavīriyā viharanti. Ahaṃ tesaṃ aññataro, atha ca pana me nānupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati, tasmāhaṃ vibbhamissāmī’’ti citte uppanne satthā iddhiyā tassa sammukhe attānaṃ dassetvā ‘‘kasmā tvaṃ, soṇa, ‘vibbhamissāmī’ti cittaṃ uppādesi, kusalo tvaṃ pubbe agāriyabhūto vīṇāya tantissare’’ti pucchitvā tena ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘taṃ kiṃ maññasi, soṇa? Yadā te vīṇāya tantiyo accāyatā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti? No hetaṃ, bhante! Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā te vīṇāya tantiyo atisithilā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti? No hetaṃ, bhante. Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā pana te vīṇāya tantiyo neva accāyatā honti, nātisithilā same guṇe patiṭṭhitā, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti? Evaṃ, bhante. Evameva kho, soṇa, accāraddhavīriyaṃ uddhaccāya saṃvattati, atilīnavīriyaṃ kosajjāya saṃvattati, tasmātiha tvaṃ, soṇa, vīriyasamataṃ adhiṭṭhaha, indriyānañca samataṃ paṭivijjhā’’ti evaṃ vīṇaṃ upamaṃ katvā pavattitena vīṇopamovādena mayhaṃ dhammaṃ desesi. <span class="bld">Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā</span>ti tassa bhagavato vacanaṃ vīṇopamovādaṃ sutvā antarā uppannaṃ vibbhamitukāmataṃ pahāya satthu sāsane <span class="bld">rato</span> abhirato vihariṃ.</p>
- <p class="bodytext">Viharanto ca <span class="bld">samathaṃ paṭipādesiṃ</span> vīriyasamataṃ yojento saddhāpaññānaṃ viya samādhivīriyānaṃ samarasataṃ uppādento jhānādhiṭṭhānaṃ vipassanāsamādhiṃ <a name="M2.0237"></a> sampādesiṃ vipassanaṃ ussukkāpesiṃ. Tattha payojanaṃ āha <span class="bld">‘‘uttamatthassa pattiyā’’</span>ti. <span class="bld">Uttamatthassa pattiyā</span>ti arahattādhigamāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathā paṭipannassa samathavipassanā sampajjiṃsu, taṃ <a name="P2.0271"></a> aññāpadesena dassento <span class="bld">‘‘nekkhamme’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nekkhamme</span>ti pabbajjādike kāmanissaraṇe. <span class="bld">Adhimuttassā</span>ti tattha ninnapoṇapabbhārabhāvena <a name="V2.0201"></a> yuttappayuttassa, paṭhamaṃ tāva pabbajjābhimukho hutvā kāme pahāya pabbajitvā ca sīlavisodhanaṃ araññavāso dhutaṅgapariharaṇaṃ bhāvanābhiyogoti evamādīsu anavajjadhammesu yuttappayuttassāti attho. <span class="bld">Pavivekañca cetaso</span>ti cetaso pavivekañca adhimuttassa evaṃ nekkhammādhimuttassa sato catukkapañcakajjhānānaṃ nibbattanena viveke yuttassa payuttassa. <span class="bld">Abyābajjhādhimuttassā</span>ti abyābajjhe nidukkhatāya adhimuttassa jhānasamāpattiyo nibbattetvā samathasukhe yuttappayuttassa. <span class="bld">Upādānakkhayassa cā</span>ti catunnampi upādānānaṃ khayante arahatte adhimuttassa. Bhummatthe hi etaṃ sāmivacanaṃ. Taṃ yathādhigataṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā arahattādhigamāya vipassanaṃ anuyuñjantassāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhakkhayādhimuttassā</span>ti taṇhā khīyati etthāti taṇhakkhayo, nibbānaṃ, tasmiṃ adhimuttassa upādiṃ bhayato, anupādiñca khemato dassanena nirodhe ninnapoṇapabbhārassa. <span class="bld">Asammohañca cetaso</span>ti asammohasampajaññavasena cittassa asammohapavattiṃ sammohasamucchindanena vā cittassa asammohabhūtaṃ ariyamaggaṃ adhimuttassa. <span class="bld">Disvā āyatanuppāda</span>nti cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ yathāsakapaccayehi khaṇe khaṇe uppādaṃ, tappaṭipakkhato nirodhañca vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya disvā dassanahetu <span class="bld">sammā cittaṃ vimuccatī</span>ti sammā hetunā ñāyena maggapaṭipāṭiyā sabbāsavato cittaṃ vimuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tassa sammā vimuttassā’’</span>tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – tassa vuttanayena sammadeva sabbasaṃkilesato vimuttassa, tato eva accantupasamena santacittassa khīṇāsavabhikkhuno katassa kusalassa akusalassa vā upacayo natthi maggeneva samugghātitattā, pariññādibhedaṃ karaṇīyaṃ <a name="M2.0238"></a> na vijjati katakiccattā. Evaṃ bhūtassa yathā <span class="bld">ekaghano</span> selo pabbato pakativātena <span class="bld">na samīrati</span> na saṃkampati, evaṃ iṭṭhā ca aniṭṭhā ca rūpādayo ārammaṇadhammā <span class="bld">tādino</span> tādibhāvappattassa <span class="bld">ṭhitaṃ</span> anejaṃ pahīnasabbasokatāya visaṃyuttaṃ cittaṃ <span class="bld">nappavedhanti</span> na cālenti. Assa ca ārammaṇadhammassa kālena kālaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjitvā vipassanto <span class="bld">vayaṃ</span> nirodhaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvaṃ anupassatīti aññaṃ byākāsi.</p>
- <p class="centered">Soṇakoḷivisattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Terasanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">14. Cuddasakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Cuddasakanipāte <a name="M2.0239"></a><a name="V2.0202"></a><a name="P2.0272"></a> <span class="bld">yadā aha</span>ntiādikā āyasmato khadiravaniyarevatattherassa gāthā. Kā uppatti? Kāmañcimassa therassa gāthā heṭṭhā ekakanipāte (theragā. aṭṭha. 1. khadiravaniyattheragāthāvaṇṇanā) āgatā. Tattha panassa attano bhāgineyyesu satijananamattaṃ dassitanti tassā ekakanipāte saṅgaho kato. Imā pana therassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva parinibbānā paṭipattipakāsitā gāthā imasmiṃ cuddasakanipāte saṅgahaṃ āropitā. Tattha aṭṭhuppatti heṭṭhā vuttāyeva. Ayaṃ pana viseso – thero kira arahattaṃ patvā kālena kālaṃ satthu dhammasenāpatippabhūtīnaṃ mahātherānañca upaṭṭhānaṃ gantvā katipāhameva tattha vasitvā khadiravanameva paccāgantvā phalasamāpattisukhena brahmavihārehi ca vītināmeti. Evaṃ gacchante kāle jiṇṇo vuḍḍho vayo anuppatto ahosi. So ekadivasaṃ buddhupaṭṭhānaṃ gacchanto antarāmagge sāvatthiyā avidūre araññe vasi. Tena ca samayena corā nagare katakammā ārakkhamanussehi anubandhā palāyantā therassa samīpe gahitabhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu. Manussā anudhāvantā therassa samīpe bhaṇḍaṃ disvā theraṃ bandhitvā ‘‘coro’’ti saññāya gahetvā rañño dassesuṃ, ‘‘ayaṃ, deva, coro’’ti. Rājā theraṃ muñcāpetvā, ‘‘kiṃ, bhante, tumhehi idaṃ corikakammaṃ kataṃ vā, no vā’’ti pucchi. Thero kiñcāpi jātito paṭṭhāya attanā tādisaṃ na katapubbaṃ, taṃ pabbajitato paṭṭhāya pana akatabhāvassa, sabbaso kilesānaṃ samucchinnattā tādisassa karaṇe abhabbatāya pakāsanatthaṃ samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ rañño ca dhammaṃ desento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkappaṃ nābhijānāmi, imasmiṃ dīghamantare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mettañca <a name="M2.0240"></a><a name="V2.0203"></a> abhijānāmi, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anupubbaṃ paricitaṃ, yathā buddhena desitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako;</p>
- <p class="gathalast">Mettacittañca bhāvemi, abyāpajjarato sadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para649"></a><span class="paranum">649</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, cittaṃ āmodayāmahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Brahmavihāraṃ bhāvemi, akāpurisasevitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako;</p>
- <p class="gathalast">Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para651"></a><span class="paranum">651</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi <a name="P2.0273"></a> pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;</p>
- <p class="gathalast">Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para653"></a><span class="paranum">653</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para654"></a><span class="paranum">654</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para655"></a><span class="paranum">655</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para656"></a><span class="paranum">656</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para657"></a><span class="paranum">657</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para658"></a><span class="paranum">658</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī;</p>
- <p class="gathalast">Handāhaṃ parinibbissaṃ vippamuttomhi sabbadhī’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tatthāyaṃ <a name="M2.0241"></a> apubbapadavaṇṇanā <span class="bld">imasmiṃ dīghamantare</span>ti, yadā ahaṃ pabbajitomhi, tato paṭṭhāya ayañca me carimakālo, etasmiṃ dīghamantare kāle ‘‘idaṃ mayhaṃ hotū’’ti abhijjhāvasena vā, ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā byāpādavasena vā anariyaṃ dosasaṃhitaṃ saṅkappaṃ nābhijānāmīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mettañca</span> <a name="V2.0204"></a> <span class="bld">abhijānāmī</span>ti, mijjati siniyhati etāyāti mettā, abyāpādo. Mettā etissā atthīti mettā, mettābhāvanā mettābrahmavihāro, taṃ mettaṃ. Ca-saddena karuṇaṃ muditaṃ upekkhañcāti itarabrahmavihāre saṅgaṇhāti. <span class="bld">Abhijānāmī</span>ti, abhimukhato jānāmi. Adhigatañhi jhānaṃ paccavekkhato paccavekkhaṇañāṇassa abhimukhaṃ hoti. Kīdisanti āha <span class="bld">‘‘appamāṇa’’</span>ntiādi. Tañhi yathā <span class="bld">buddhena</span> bhagavatā desitaṃ, tathā anodissakapharaṇavasena aparimāṇasattārammaṇatāya <span class="bld">appamāṇaṃ</span>. Paguṇabalavabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā <span class="bld">subhāvitaṃ</span>. Paṭhamaṃ mettā, tato karuṇā, tato muditā, pacchā upekkhāti evaṃ <span class="bld">anupubbaṃ</span> anukkamena <span class="bld">paricitaṃ</span> āsevitaṃ, bahulīkataṃ abhijānāmīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ sattānaṃ mitto, sabbe vā te mayhaṃ mittāti <span class="bld">sabbamitto</span>. Mettañhi <a name="P2.0274"></a> bhāvento sattānaṃ piyo hoti. <span class="bld">Sabbasakho</span>ti, etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Sabbabhūtānukampako</span>ti, sabbasattānaṃ anuggaṇhanako. <span class="bld">Mettacittañca bhāvemī</span>ti, mettāya sahitaṃ sampayuttaṃ cittaṃ visesato bhāvemi, vaḍḍhemi, pakāsemi vā akathentepi bhāvanāya ukkaṃsagatabhāvato. ‘‘Mettaṃ cittañca bhāvemī’’ti vā pāṭho. Tassattho heṭṭhā vuttanayova. <span class="bld">Abyāpajjarato</span>ti, abyāpajje sattānaṃ hitūpasaṃhāre abhirato. <span class="bld">Sadā</span>ti, sabbakālaṃ, tena tattha sātaccakiriyaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṃhīra</span>nti na saṃhīraṃ, āsannapaccatthikena rāgena anākaḍḍhaniyaṃ. <span class="bld">Asaṃkuppa</span>nti na kuppaṃ, dūrapaccatthikena byāpādena akopiyaṃ, evaṃbhūtaṃ katvā mama mettacittaṃ <span class="bld">āmodayāmi</span> abhippamodayāmi brahmavihāraṃ bhāvemi. <span class="bld">Akāpurisasevita</span>nti, kāpurisehi nīcajanehi asevitaṃ, akāpurisehi vā ariyehi buddhādīhi sevitaṃ brahmaṃ seṭṭhaṃ niddosaṃ mettādivihāraṃ bhāvemi vaḍḍhemīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0242"></a> attuddesavasena pañcahi gāthāhi attano paṭipattiṃ dassetvā idāni taṃ aññāpadesena dassento <span class="bld">‘‘avitakka’’</span>ntiādinā catasso gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">avitakkaṃ samāpanno</span>ti, vitakkavirahitaṃ dutiyādijhānaṃ samāpanno, etena thero brahmavihārabhāvanāya aññāpadesena attanā dutiyādijhānādhigamamāha. Yasmā panāyaṃ thero tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ekāsaneneva arahattaṃ gaṇhi, tasmā tamatthaṃ aññāpadeseneva dassento ‘‘avitakkaṃ samāpanno’’ti vatvā <span class="bld">‘‘sammāsambuddhasāvako. Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade’’</span>ti āha. Tattha vacīsaṅkhārābhāvato avitakkāvicārā samāpatti ‘‘ariyo tuṇhībhāvo’’ti vadanti. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo <a name="V2.0205"></a> vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) pana vacanato yā kāci samāpatti ariyo tuṇhībhāvo nāma. Idha pana catutthajjhānikā aggaphalasamāpatti adhippetā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tassādhigatattā lokadhammehi akampanīyataṃ upamāya pakāsento <span class="bld">‘‘yathāpi pabbato’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">yathāpi pabbato selo</span>ti, yathā silāmayo ekaghanaselo pabbato, na paṃsupabbato na missakapabbatoti attho. <span class="bld">Acalo suppatiṭṭhito</span>ti, suṭṭhu patiṭṭhitamūlo pakativātehi acalo akampanīyo hoti, tasmā arahattaṃ nibbānañca <span class="bld">evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhatī</span>ti mohassa anavasesappahānā, mohamūlakattā ca sabbākusalānaṃ pahīnasabbākusalo bhikkhu yathā so pabbato pakativātehi, evaṃ lokadhammehi na vedhati na kampati, mohakkhayoti vā yasmā arahattaṃ nibbānañca vuccati<a name="P2.0275"></a>, tasmā mohakkhayāti mohakkhayassa hetu nibbānassa arahattassa ca adhigatattā catūsu ariyasaccesu suppatiṭṭhito asamāpannakālepi pabbato viya na vedhati, pageva samāpannakāleti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni pāpaṃ nāmetaṃ asucisīlo eva samācarati, na ca sucisīlo, sucisīlassa pana taṃ aṇumattampi bhāriyaṃ hutvā upaṭṭhātīti dassento <span class="bld">‘‘anaṅgaṇassā’’</span>tiādigāthamāha<a name="M2.0243"></a>. Tassattho – rāgādiaṅgaṇābhāvato <span class="bld">anaṅgaṇassa</span> sabbakālaṃ sucianavajjadhamme eva gavesantassa sappurisassa <span class="bld">vālaggamattaṃ</span> kesaggamattaṃ pāpassa lesamattampi sakalaṃ lokadhātuṃ pharitvā ṭhitaṃ abbhamattaṃ hutvā upaṭṭhāti, tasmā na evarūpe kamme mādisā āsaṅkitabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā nikkilesesupi andhabālā evarūpe apavāde samuṭṭhāpenti, tasmā atthakāmehi sakkaccaṃ attā rakkhitabboti ovādaṃ dento <span class="bld">‘‘nagaraṃ yathā’’</span>tiādigāthamāha. Tassattho – yathā pana paccantanagaravāsīhi manussehi paccantaṃ nagaraṃ dvārapākārādīni thirāni karontehi saantaraṃ, uddāpaparikhādīni thirāni karontehi sabāhiranti <span class="bld">santarabāhiraṃ</span> guttaṃ karīyati, evaṃ tumhehipi satiṃ upaṭṭhapetvā ajjhattikāni cha dvārāni pidahitvā dvārarakkhitaṃ satiṃ avissajjetvā yathā gayhamānāni bāhirāni cha āyatanāni ajjhattikāni upaghātāya saṃvattanti, tathā aggahaṇena tānipi thirāni katvā tesaṃ appavesāya dvārarakkhitaṃ satiṃ appahāya vicarantā attānaṃ gopetha. Kasmā? <span class="bld">Khaṇo vo mā upaccagā</span>. Yo hi evaṃ attānaṃ na gopeti, taṃ puggalaṃ buddhuppādakkhaṇo, manussattabhāvakkhaṇo, majjhimadese uppattikkhaṇo, sammādiṭṭhiyā paṭiladdhakkhaṇo, channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇoti sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati, so khaṇo tumhe mā atikkamatūti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0206"></a> thero imāya gāthāya sarājikaṃ parisaṃ bhikkhū ca ovaditvā puna maraṇe jīvite ca attano samacittataṃ katakiccatañca pakāsento <span class="bld">‘‘nābhinandāmi maraṇa’’</span>ntiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva (theragā. aṭṭha. 2.607).</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana vatvā attano parinibbānakālaṃ upaṭṭhitaṃ disvā saṅkhepeneva nesaṃ ovādaṃ datvā parinibbānaṃ pavedento osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">sampādethappamādenā</span>ti sampādetabbaṃ dānasīlādiṃ appamādena sampādetha, diṭṭhadhammikasamparāyikapabhede gahaṭṭhavatte sīlānurakkhaṇe samathaanuyoge vipassanābhāvanāya ca <a name="P2.0276"></a> appamattā hotha. <span class="bld">Esā me anusāsanī</span>ti dānasīlādīsu na pamajjathāti esā mama anusiṭṭhi ovādo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0244"></a> sikhāpattaṃ parahitapaṭipattiṃ dīpetvā attahitapaṭipattiyāpi matthakaṃ gaṇhanto <span class="bld">‘‘handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">vippamuttomhi sabbadhī</span>ti sabbaso kilesehi bhavehi ca vippamutto amhi, tasmā ekaṃsena parinibbāyissāmīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana vatvā ākāse pallaṅkena nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā pajjalanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.</p>
- <p class="centered">Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Godattattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāpi bhaddo</span>tiādikā āyasmato godattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ satthavāhakule nibbatto. <span class="bld">Godatto</span>ti nāmena vayappatto pitari kālaṅkate kuṭumbaṃ saṇṭhapento pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya aparāparaṃ sañcaritvā vāṇijjena jīvikaṃ kappeti yathāvibhavaṃ puññānipi karoti. So ekadivasaṃ antarāmagge dhure yuttagoṇe vahituṃ asakkonte patite manussesu taṃ vuṭṭhāpetuṃ asakkontesu sayameva gantvā taṃ naṅguṭṭhe gāḷhaṃ vijjhi. Goṇo ‘‘ayaṃ asappuriso mama balābalaṃ ajānanto gāḷhaṃ vijjhatī’’ti kuddho manussavācāya, ‘‘bho godatta, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ attano balaṃ aniguhanto tuyhaṃ <a name="V2.0207"></a> bhāraṃ vahiṃ, ajja pana asamatthabhāvena patitaṃ maṃ ativiya bādhasi, hotu, ito cavitvā nibbattanibbattaṭṭhāne taṃ bādhetuṃ samattho paṭisattu bhaveyya’’nti patthanānurūpena akkosi. Taṃ sutvā godatto ‘‘evaṃ nāma satte bādhetvā kiṃ imāya jīvikāyā’’ti saṃvegajāto sabbaṃ vibhavaṃ pahāya aññatarassa mahātherassa santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā samāpattisukhena vītināmento ekadivasaṃ attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ ariyagaṇānaṃ lokadhamme ārabbha dhammaṃ kathento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi <a name="M2.0245"></a> bhaddo ājañño, dhure yutto dhurassaho;</p>
- <p class="gathalast">Mathito atibhārena, saṃyugaṃ nātivattati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para660"></a><span class="paranum">660</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ paññāya ye tittā, samuddo vārinā yathā;</p>
- <p class="gathalast">Na pare atimaññanti, ariyadhammova pāṇinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para661"></a><span class="paranum">661</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāle <a name="P2.0277"></a> kālavasaṃ pattā, bhavābhavavasaṃ gatā;</p>
- <p class="gathalast">Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para662"></a><span class="paranum">662</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Unnatā sukhadhammena, dukkhadhammena conatā;</p>
- <p class="gathalast">Dvayena bālā haññanti, yathābhūtaṃ adassino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para663"></a><span class="paranum">663</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagū;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhitā te indakhīlova, na te unnataonatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para664"></a><span class="paranum">664</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na heva lābhe nālābhe, na yase na ca kittiyā;</p>
- <p class="gathalast">Na nindāyaṃ pasaṃsāya, na te dukkhe sukhamhi ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para665"></a><span class="paranum">665</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbattha te na limpanti, udabinduva pokkhare;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha sukhitā dhīrā, sabbattha aparājitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammena ca alābho yo, yo ca lābho adhammiko;</p>
- <p class="gathalast">Alābho dhammiko seyyo, yañce lābho adhammiko.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para667"></a><span class="paranum">667</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo;</p>
- <p class="gathalast">Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para668"></a><span class="paranum">668</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā;</p>
- <p class="gathalast">Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para669"></a><span class="paranum">669</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pavivekadukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para670"></a><span class="paranum">670</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jīvitañca <a name="V2.0208"></a> adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yañce jīve adhammikaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para671"></a><span class="paranum">671</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmakopappahīnā <a name="M2.0246"></a> ye, santacittā bhavābhave;</p>
- <p class="gathalast">Caranti loke asitā, natthi tesaṃ piyāpiyaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para672"></a><span class="paranum">672</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāvayitvāna bojjhaṅge, indriyāni balāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbantināsavā’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ājañño</span>ti, usabhājānīyo. <span class="bld">Dhure yutto</span>ti, sakaṭadhure yojito. <span class="bld">Dhurassaho</span>ti, dhuravāho. Gāthāsukhatthañcettha dvisakārato niddeso kato, sakaṭabhāraṃ vahituṃ samatthoti attho. <span class="bld">Mathito atibhārenā</span>ti, atibhārena garubhārena pīḷito. ‘‘Maddito’’tipi pāḷi, so evattho. <span class="bld">Saṃyuga</span>nti, attano khandhe ṭhapitaṃ yugaṃ <span class="bld">nātivattati</span> na atikkāmeti, sammā yo uddharitvā dhuraṃ chaḍḍetvā na tiṭṭhati. <span class="bld">Eva</span>nti yathā so dhorayho attano bhadrājānīyatāya attano dhīravīratāya attano bhāraṃ nātivattati na pariccajati, evaṃ ye vārinā viya mahāsamuddo lokiyalokuttarāya <span class="bld">paññāya tittā</span> dhātā paripuṇṇā, te pare nihīnapaññe na atimaññanti, na paribhavanti. Tattha <a name="P2.0278"></a> kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ariyadhammova pāṇina’’</span>nti, pāṇinaṃ sattesu ayaṃ ariyānaṃ dhammo yadidaṃ tesaṃ paññāya pāripūriṃ gatattā lābhādinā attānukkaṃsanaṃ viya alābhādinā paresaṃ avambhanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paññāpāripūriyā ariyānaṃ sukhavihāraṃ dassetvā tadabhāvato anariyānaṃ dukkhavihāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāle’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kāle</span>ti lābhālābhādinā samaṅgībhūtakāle. <span class="bld">Kālavasaṃ pattā</span>ti lābhādikālassa ca vasaṃ upagatā, lābhādinā somanassitā alābhādinā ca domanassitāti attho. <span class="bld">Bhavābhavavasaṃ gatā</span>ti bhavassa abhavassa ca vasaṃ upagatā vuddhihāniyo anuvattantā te. <span class="bld">Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavā</span>ti te narā ‘‘māṇavā’’ti laddhanāmā sattā lābhālābhādivasena vuddhihānivasena anurodhapaṭivirodhaṃ āpannā idhaloke socanti, paraloke ca nirayādidukkhaṃ gacchanti pāpuṇantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Unnatā’’</span>tiādināpi <a name="M2.0247"></a> lokadhammavasena sattānaṃ anatthappattimeva dasseti. Tattha <span class="bld">unnatā sukhadhammenā</span>ti sukhahetunā sukhapaccayena bhogasampattiādinā unnatiṃ gatā, bhogamadādinā mattāti attho. <span class="bld">Dukkhadhammena conatā</span>ti dukkhahetunā dukkhapaccayena bhogavipattiādinā nihīnataṃ gatā dāliddiyādinā kāpaññataṃ pattā. <span class="bld">Dvayenā</span>ti yathāvuttena unnationatidvayena lābhālābhādidvayena <a name="V2.0209"></a> vā bālaputhujjanā haññanti, anurodhapaṭivirodhavasena vibādhīyanti pīḷiyanti. Kasmā? <span class="bld">Yathābhūtaṃ adassino</span> yasmā te dhammasabhāvaṃ yāthāvato nabbhaññaṃsu, pariññātakkhandhā pahīnakilesā ca na honti, tasmāti attho. ‘‘Yathābhūtaṃ adassanā’’tipi paṭhanti, adassanahetūti attho. <span class="bld">Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagū</span>ti ye pana ariyā dukkhavedanāya sukhavedanāya majjhattatāvedanāya ca tappaṭibaddhaṃ chandarāgabhūtaṃ sibbiniṃ taṇhaṃ aggamaggādhigamena accagū atikkamiṃsu, te indakhīlo viya vātehi lokadhammehi asampakampiyā ṭhitā, na te unnataonatā, kadācipi unnatā vā onatā vā na honti sabbaso anunayapaṭighābhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vedanādhiṭṭhānaṃ arahato anupalepaṃ dassetvā idāni lokadhamme vibhajitvā sabbatthakamevassa anupalepaṃ dassento <span class="bld">‘‘na hevā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">lābhe</span>ti cīvarādīnaṃ paccayānaṃ paṭilābhe. <span class="bld">Alābhe</span>ti tesaṃyeva appaṭilābhe apagame. <span class="bld">Na yase</span>ti parivārahāniyaṃ akittiyañca. <span class="bld">Kittiyā</span>ti parammukhā kittane patthaṭayasatāyaṃ. <span class="bld">Nindāya</span>nti sammukhā garahāyaṃ. <span class="bld">Pasaṃsāya</span>nti, paccakkhato guṇābhitthavane. <span class="bld">Dukkhe</span>ti dukkhe uppanne. <span class="bld">Sukhe</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthā</span>ti <a name="P2.0279"></a> sabbasmiṃ yathāvutte aṭṭhavidhepi lokadhamme, sabbattha vā rūpādike visaye te khīṇāsavā na limpanti sabbaso pahīnakilesattā. Yathā kiṃ? <span class="bld">Udabinduva pokkhare</span> yathā kamaladale jalabindu allīyitvā ṭhitampi tena na limpati, jalabindunā ca kamaladalaṃ, aññadatthu visaṃsaṭṭhameva, evametepi upaṭṭhite lābhādike, āpāthagate rūpādiārammaṇe ca visaṃsaṭṭhā evaṃ. Tato eva dhīrā paṇḍitā <span class="bld">sabbattha</span> lābhādīsu ñāṇamukhena piyanimittānaṃ sokādīnañca abhāvato <span class="bld">sukhitā</span> <a name="M2.0248"></a> lābhādīhi ca anabhibhavanīyato sabbattha aparājitāva honti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni lābhālābhādīsu seyyaṃ niddhāretvā dassento <span class="bld">‘‘dhammenā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dhammena ca alābho yo</span>ti yo dhammaṃ rakkhantassa taṃnimittaṃ alābho lābhābhāvo, lābhahāni. <span class="bld">Yo ca lābho adhammiko</span> adhammena aññāyena buddhapaṭikuṭṭhena vidhinā uppanno, tesu dvīsu <span class="bld">alābho dhammiko</span> dhammāvaho seyyo, yādisaṃ lābhaṃ parivajjantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tādiso alābho pāsaṃsataro atthāvaho. <span class="bld">Yañce lābho adhammiko</span>ti yo lābho adhammena uppanno, so na seyyoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaso</span> <a name="V2.0210"></a> <span class="bld">ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo</span>ti yo appabuddhīnaṃ duppaññānaṃ vasena puggalassa yaso labbhati, yo ca <span class="bld">viññūnaṃ</span> paṇḍitānaṃ vasena <span class="bld">ayaso</span> yasahāni. Imesu dvīsu <span class="bld">ayasova seyyo viññūnaṃ</span>. Te hissa yathā akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evaṃ yasahāniṃ iccheyyuṃ, tathā ca bhabbajātiko taṃ aguṇaṃ pahāya guṇe patiṭṭheyya. <span class="bld">Na yaso appabuddhīna</span>nti duppaññānaṃ vasena yaso seyyo hoti, te hi abhūtaguṇābhibyāhāravasenāpi naṃ uppādeyyuṃ, so cassa idha ceva viññūgarahādinā samparāye ca duggatiyaṃ dukkhaparikkilesādinā anatthāvaho. Tenāha bhagavā – ‘‘lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso’’ti (su. ni. 440) ‘‘sakkāro kāpurisaṃ hantī’’ti (cūḷava. 335; a. ni. 4.68) ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dummedhehī</span>ti, nippaññehi. <span class="bld">Yañce bālappasaṃsanā</span>ti bālehi aviddasūhi yā nāma pasaṃsanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmamayika</span>nti vatthukāmamayaṃ, kāmaguṇe paṭicca uppannaṃ. <span class="bld">Dukkhañca pavivekiya</span>nti pavivekato nibbattaṃ kāyakilamathavasena pavattaṃ visamāsanupatāpādihetukaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ, taṃ pana nirāmisavivaṭṭūpanissayatāya viññūnaṃ pāsaṃsā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pavivekadukkhaṃ seyyo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jīvitañca</span> <a name="M2.0249"></a><a name="P2.0280"></a> <span class="bld">adhammenā</span>ti adhammena jīvikakappanaṃ jīvitahetu adhammacaraṇaṃ. <span class="bld">Dhammena maraṇaṃ</span> nāma ‘‘imaṃ nāma pāpaṃ akarontaṃ taṃ māressāmī’’ti kenaci vutte mārentepi tasmiṃ pāpaṃ akatvā dhammaṃ avikopentassa dhammahetumaraṇaṃ dhammikaṃ seyyoti tādisaṃ maraṇaṃ dhammato anapetattā dhammikaṃ saggasampāpanato nibbānupanissayato ca viññūnaṃ pāsaṃsataraṃ. Tathā hi vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Caje dhanaṃ aṅgavarassa hetu, aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno;</p>
- <p class="gathalast">Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’ti. (jā. 2.21.470);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yañce jīve adhammika</span>nti puriso yaṃ dhammato apetaṃ jīvikaṃ jīveyya, taṃ na seveyya viññūhi garahitattā apāyasampāpanato cāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0211"></a> yathāvuttaṃ khīṇāsavānaṃ anupalepaṃ kāraṇato dassento <span class="bld">‘‘kāmakopapahīnā’’</span>tiādigāthamāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kāmakopapahīnā</span>ti ariyamaggena sabbasova pahīnā anurodhapaṭivirodhā. <span class="bld">Santacittā bhavābhave</span>ti khuddake ceva mahante ca bhave anavasesapahīnakilesapariḷāhatāya vūpasantacittā. <span class="bld">Loke</span>ti khandhādiloke. <span class="bld">Asitā</span>ti taṇhādiṭṭhinissayavasena anissitā. <span class="bld">Natthi tesaṃ piyāpiya</span>nti tesaṃ khīṇāsavānaṃ katthaci lābhādike rūpādivisaye ca <span class="bld">piyaṃ vā apiyaṃ vā</span> natthi, taṃnimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso samucchinnattā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yāya bhāvanāya te evarūpā jātā, taṃ dassetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">‘‘bhāvayitvānā’’</span>ti osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">pappuyyā</span>ti, pāpuṇitvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imā eva ca gāthā therassa aññābyākaraṇāpi ahesuṃ.</p>
- <p class="centered">Godattattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cuddasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">15. Soḷasakanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Aññāsikoṇḍaññattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Soḷasakanipāte <a name="M2.0250"></a><a name="V2.0212"></a><a name="P3.0001"></a> <span class="bld">esa bhiyyo</span>tiādikā āyasmato aññāsikoṇḍaññattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ attano sāsane paṭhamaṃ paṭividdhadhammarattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento satasahassabhikkhuparivārassa satthuno sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyataṃ disvā bhāviniṃ sampattiṃ byākāsi. So yāvajīvaṃ puññāni katvā satthari parinibbute cetiye patiṭṭhāpiyamāne antocetiye ratanagharaṃ kāresi, cetiyaṃ parivāretvā sahassaratanagghiyāni ca kāresi.</p>
- <p class="bodytext">So evaṃ puññāni katvā, tato cavitvā, devamanussesu saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahākālo nāma kuṭumbiko hutvā aṭṭhakarīsamatte khette sāligabbhaṃ phāletvā, gahitasālitaṇḍulehi asambhinnakhīrapāyāsaṃ sampādetvā, tattha madhusappisakkarādayo pakkhipitvā, buddhappamukhassa saṅghassa adāsi. Sāligabbhaṃ phāletvā gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati, puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi. Lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādikaraṇe kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, bhaṇḍaggaṃ, minaggaṃ, koṭṭhagganti; evaṃ ekasasse nava vāre aggadānaṃ nāma adāsi. Tampi sassaṃ atirekataraṃ sampannaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā, tato cuto devaloke nibbattitvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto, amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva <a name="P3.0002"></a> kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthunāmake brāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa <span class="bld">koṇḍañño</span>ti gottato āgataṃ nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā lakkhaṇamantesu ca pāraṃ agamāsi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto <a name="M2.0251"></a> tusitapurato cavitvā kapilavatthupure suddhodanamahārājassa <a name="V2.0213"></a> gehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase aṭṭhuttarasatesu brāhmaṇesu upanītesu ye aṭṭha brāhmaṇā lakkhaṇapariggahaṇatthaṃ mahātalaṃ upanītā. So tesu sabbanavako hutvā, mahāpurisassa lakkhaṇanipphattiṃ disvā, ‘‘ekaṃsena ayaṃ buddho bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ gantvā mahāsattassa abhinikkhamanaṃ udikkhanto vicarati.</p>
- <p class="bodytext">Bodhisattopi kho mahatā parivārena vaḍḍhamāno anukkamena vuddhippatto ñāṇaparipākaṃ gantvā ekūnatiṃsatime vasse mahābhinikkhamanaṃ nikkhamanto anomānadītīre pabbajitvā anukkamena uruvelaṃ gantvā padhānaṃ padahi. Tadā koṇḍañño māṇavo mahāsattassa pabbajitabhāvaṃ sutvā, lakkhaṇapariggāhakabrāhmaṇānaṃ puttehi vappamāṇavādīhi saddhiṃ attapañcamo pabbajitvā, anukkamena bodhisattassa santikaṃ upasaṅkamitvā, chabbassāni taṃ upaṭṭhahanto tassa oḷārikāhāraparibhogena nibbinno apakkamitvā isipatanaṃ agamāsi. Atha kho bodhisatto oḷārikāhāraparibhogena laddhakāyabalo vesākhapuṇṇamāyaṃ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā, abhisambuddho hutvā, sattasattāhaṃ bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā, pañcavaggiyānaṃ ñāṇaparipākaṃ ñatvā, āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ isipatanaṃ gantvā, tesaṃ dhammacakkapavattanasuttantaṃ (mahāva. 13 ādayo; saṃ. ni. 5.1081) desesi. Desanāpariyosāne koṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Atha pañcamiyaṃ pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.596-612) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarasambuddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ vināyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Buddhabhūmimanuppattaṃ, paṭhamaṃ addasaṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāvatā bodhiyā mūle, yakkhā sabbe samāgatā;</p>
- <p class="gathalast">Sambuddhaṃ parivāretvā, vandanti pañjalīkatā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbe devā tuṭṭhamanā, ākāse sañcaranti te;</p>
- <p class="gathalast">Buddho ayaṃ anuppatto, andhakāratamonudo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tesaṃ <a name="M2.0252"></a> hāsaparetānaṃ, mahānādo avattatha;</p>
- <p class="gathalast">Kilese jhāpayissāma, sammāsambuddhasāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devānaṃ giramaññāya, vācāsabhimudīrihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Haṭṭho haṭṭhena cittena, ādibhikkhamadāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Devasaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattāhaṃ <a name="V2.0214"></a> abhinikkhamma, bodhiṃ ajjhagamaṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Idaṃ me paṭhamaṃ bhattaṃ, brahmacārissa yāpanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tusitā hi idhāgantvā, yo me bhikkhaṃ upānayi;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇotha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṃsakappasahassāni, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe deve abhibhotvā, tidivaṃ āvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devalokā cavitvāna, manussattaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Sahassadhā cakkavattī, tattha rajjaṃ karissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tidasā so cavitvāna, manussattaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Agārā pabbajitvāna, chabbassāni vasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato sattamake vasse, buddho saccaṃ kathessati;</p>
- <p class="gathalast">Koṇḍañño nāma nāmena, paṭhamaṃ sacchikāhiti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nikkhantenānupabbajiṃ, padhānaṃ sukataṃ mayā;</p>
- <p class="gathalast">Kilese jhāpanatthāya, pabbajiṃ, anagāriyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abhigantvāna sabbaññū, buddho loke sadevake;</p>
- <p class="gathalast">Isināme migāraññe, amatabherimāhani.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So dāni patto amataṃ, santipadamanuttaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha3">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M2.0253"></a> naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre bhikkhusaṅghamajjhe paññattavarabuddhāsane nisinno paṭhamaṃ paṭividdhadhammabhāvaṃ dīpento, <a name="P3.0003"></a> ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ rattaññūnaṃ yadidaṃ aññāsikoṇḍañño’’ti (a. ni. 1.188) etadagge ṭhapesi. So dvīhi aggasāvakehi attani karīyamānaṃ paramanipaccakāraṃ gāmantasenāsane ākiṇṇavihārañca pariharitukāmo, vivekābhiratiyā viharitukāmo ca attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ paṭisanthārakaraṇampi papañcaṃ maññamāno satthāraṃ āpucchitvā himavantaṃ pavisitvā chaddantehi nāgehi upaṭṭhiyamāno chaddantadahatīre dvādasa vassāni vasi. Evaṃ tattha vasantaṃ theraṃ ekadivasaṃ sakko devarājā <a name="V2.0215"></a> upasaṅkamitvā vanditvā ṭhito evamāha – ‘‘sādhu me, bhante, ayyo dhammaṃ desetū’’ti. Thero tassa catusaccagabbhaṃ tilakkhaṇāhataṃ suññatapaṭisaṃyuttaṃ nānānayavicittaṃ amatogadhaṃ buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā sakko attano pasādaṃ pavedento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para673"></a><span class="paranum">673</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso’’ti. – paṭhamaṃ gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasa</span>nti yadipi anekavāraṃ satthu santike dhammaṃ sutvā tattha abhippasanno. Idāni pana tumhehi kathitaṃ nānānayavicittatāya asecanakatāya ca mahārasaṃ dhammaṃ sutvā eso ahaṃ tato bhiyyo pasīdāmi. <span class="bld">Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso</span>ti sabbasaṃkilesato sabbasaṅkhārato ca virajjanato virāgajananato virāgo. Tato eva rūpādīsu kañci dhammaṃ anupādāya aggahetvā vimuttisādhanavasena pavattattā sabbaso anupādāya desito.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sakko devarājā therassa desanaṃ thometvā theraṃ abhivādetvā sakaṭṭhānameva gato. Athekadivasaṃ thero micchāvitakkehi abhibhuyyamānānaṃ ekaccānaṃ puthujjanānaṃ cittācāraṃ disvā tappaṭipakkhabhūtañcassa anukkamaṃ anussaritvā, attano ca sabbaso tato vinivattitamānasataṃ āvajjetvā tadatthaṃ dīpetvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahūni <a name="M2.0254"></a> loke citrāni, asmiṃ pathavimaṇḍale;</p>
- <p class="gathalast">Mathenti maññe saṅkappaṃ, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rajamuhatañca <a name="P3.0004"></a> vātena, yathā meghopasammaye;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ sammanti saṅkappā, yadā paññāya passatī’’ti. – dve gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bahūni loke citrānī</span>ti rūpādivasena tatthāpi nīlapītādivasena itthipurisādivasena ca anekāni loke cittavicittāni ārammaṇajātāni. <span class="bld">Asmiṃ pathavimaṇḍale</span>ti paccakkhabhūtaṃ manussalokaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Mathenti maññe saṅkappa</span>nti tajjaṃ purisavāyāmasahitaṃ araṇisahitaṃ viya aggiṃ ayonisomanasikārābhisaṅkhātāni micchāsaṅkappāni mathenti maññe mathentāni viya tiṭṭhanti. Kīdisaṃ? <span class="bld">Subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ,</span> kāmavitakkanti attho. So hi subhākāraggahaṇena ‘‘subho’’ti voharīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rajamuhatañca</span> <a name="V2.0216"></a> <span class="bld">vātenā</span>ti <span class="bld">ca</span>-iti nipātamattaṃ. Yathā gimhānaṃ pacchime māse vātena ūhataṃ uṭṭhitaṃ rajaṃ mahāmegho vassanto upasammaye, vūpasameyya. <span class="bld">Evaṃ sammanti saṅkappā, yadā paññāya passatī</span>ti yadā ariyasāvako tāni lokacitrāni samudayato, assādato, ādīnavato, nissaraṇato ca yathābhūtaṃ paññāya passati, atha yathā taṃ rajaṃ uhataṃ meghena, evaṃ sammanti paññāya sabbepi micchāsaṅkappā. Na hi uppannāya sammādiṭṭhiyā micchāsaṅkappā patiṭṭhaṃ labhanti. Yathā pana paññāya passati, taṃ dassento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para676"></a><span class="paranum">676</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;</p>
- <p class="gathalast">Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para677"></a><span class="paranum">677</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhāti…pe… esa maggo visuddhiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para678"></a><span class="paranum">678</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe dhammā anattāti, yadā paññāya passati;</p>
- <p class="gathalast">Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Tisso gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0255"></a> <span class="bld">sabbe saṅkhārā</span>ti chaḷārammaṇasaṅgahā sabbe tebhūmakā pañcakkhandhā. <span class="bld">Aniccā</span>ti ‘‘ādimajjhaantavantato, aniccantikato, tāvakālikato, tattha tattha bhijjanato na niccā’’ti yadā vipassanāpaññāya passati. <span class="bld">Atha nibbindati dukkhe</span>ti atha imasmiṃ vaṭṭadukkhe nibbindati, nibbindanto dukkhaparijānanādividhinā saccāni paṭivijjhati. <span class="bld">Esa maggo visuddhiyā</span>ti esa yathāvutto vipassanāvidhi ñāṇadassanavisuddhiyā, accantavisuddhiyā ca maggo adhigamupāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhā</span>ti <a name="P3.0005"></a> sappaṭibhayato, udayabbayasampaṭipīḷanato, dukkhamato, sukhapaṭikkhepato ca dukkhā. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe dhammā anattā</span>ti sabbepi catubhūmakā dhammā anattā. Idha pana tebhūmakadhammāva gahetabbā. Te hi asārato, avasavattanato, suññato, attapaṭikkhepato ca anattāti vipassitabbā. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vipassanāvidhiṃ dassetvā tena vidhinā katakiccaṃ attānaṃ aññaṃ viya katvā dassento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para679"></a><span class="paranum">679</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddhānubuddho <a name="V2.0217"></a> yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;</p>
- <p class="gathalast">Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para680"></a><span class="paranum">680</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Oghapāso daḷhakhilo, pabbato duppadālayo;</p>
- <p class="gatha2">Chetvā khilañca pāsañca, selaṃ bhetvāna dubbhidaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tiṇṇo pāraṅgato jhāyī, mutto so mārabandhanā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthādvayamāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">buddhānubuddho</span>ti buddhānaṃ anubuddho, sammāsambuddhehi bujjhitāni saccāni tesaṃ desanānusārena bujjhatīti attho. Thirehi asekkhehi sīlasārādīhi samannāgatoti, <span class="bld">thero. Koṇḍañño</span>ti gottakittanaṃ. <span class="bld">Tibbanikkamo</span>ti daḷhavīriyo, thiraparakkamo. Jātimaraṇānaṃ pahīnakāraṇattā <span class="bld">pahīnajātimaraṇo. Brahmacariyassa kevalī</span>ti maggabrahmacariyassa anavasesaṃ, anavasesato vā maggabrahmacariyassa pāripūrako, atha vā <span class="bld">kevalī</span> nāma kilesehi asammissatāya maggañāṇaṃ phalañāṇañca, taṃ imasmiṃ <a name="M2.0256"></a> atthīti kevalī. Yasmā pana tadubhayampi maggabrahmacariyassa vasena hoti na aññathā, tasmā ‘‘brahmacariyassa kevalī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oghapāso</span>ti ‘‘kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho’’ti (dha. sa. 1156; vibha. 938) evaṃ vuttā cattāro oghā – ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) evaṃ vutto rāgapāso ca. <span class="bld">Daḷhakhilo</span>ti ‘‘satthari kaṅkhati, dhamme kaṅkhati, saṅghe kaṅkhati, sikkhāya kaṅkhati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto’’ti (ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205) evaṃ vutto daḷho thiro pañcavidho cetokhilo ca. Pacurajanehi padāletuṃ asakkuṇeyyatāya <span class="bld">duppadālayo</span>. Tato eva pabbatasadisatāya <span class="bld">pabbato</span>ti ca saṅkhaṃ gato. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (vibha. 226; saṃ. ni. 2.2) vā nayena vutto aññāṇappabhedo ca. Iti etaṃ sabbaṃ <span class="bld">chetvā khilañca pāsañcā</span>ti etesu catubbidhesu saṃkilesadhammesu yo khilañca pāsañca ariyamaggañāṇāsinā chinditvā. <span class="bld">Selaṃ bhetvāna dubbhida</span>nti yena kenaci ñāṇena chindituṃ asakkuṇeyyaṃ aññāṇaselaṃ vajirūpamañāṇena <a name="P3.0006"></a> chinditvā, cattāropi oghe taritvā, tesaṃ paratīre nibbāne ṭhitattā <span class="bld">tiṇṇo pāraṅgato</span>. Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇena lakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇenāti duvidhenapi <span class="bld">jhāyī; mutto so mārabandhanā</span>ti so evarūpo khīṇāsavo sabbasmāpi kilesamārabandhanā mutto vippamutto visaṃyuttoti. Attānameva sandhāya thero vadati.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ <a name="V2.0218"></a> thero, attano saddhivihārikaṃ ekaṃ bhikkhuṃ akalyāṇamittasaṃsaggena kusītaṃ hīnavīriyaṃ uddhataṃ unnaḷaṃ viharantaṃ disvā, iddhiyā tattha gantvā, taṃ ‘‘mā, āvuso, evaṃ kari, akalyāṇamitte pahāya kalyāṇamitte sevanto samaṇadhammaṃ karohī’’ti ovadi. So therassa vacanaṃ nādiyi. Thero tassa anādiyanena dhammasaṃvegappatto puggalādhiṭṭhānāya kathāya micchāpaṭipattiṃ garahanto sammāpaṭipattiṃ vivekavāsañca pasaṃsanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para681"></a><span class="paranum">681</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uddhato capalo bhikkhu, mitte āgamma pāpake;</p>
- <p class="gathalast">Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para682"></a><span class="paranum">682</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anuddhato <a name="M2.0257"></a> acapalo, nipako saṃvutindriyo;</p>
- <p class="gathalast">Kalyāṇamitto medhāvī, dukkhassantakaro siyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para683"></a><span class="paranum">683</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kālapabbaṅgasaṅkāso, kiso dhamanisanthato;</p>
- <p class="gathalast">Mattaññū annapānasmiṃ, adīnamanaso naro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para684"></a><span class="paranum">684</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Phuṭṭho ḍaṃsehi makasehi, araññasmiṃ brahāvane;</p>
- <p class="gathalast">Nāgo saṅgāmasīseva, sato tatrādhivāsaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para685-6"></a><span class="paranum">685-6</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ…pe… sampajāno patissato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para687"></a><span class="paranum">687</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para688"></a><span class="paranum">688</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, kiṃ me saddhivihārinā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uddhato</span>ti uddhaccayutto asamāhito vikkhittacitto. <span class="bld">Capalo</span>ti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpalyena samannāgato lolapakatiko. <span class="bld">Mitte āgamma pāpake</span>ti akalyāṇamitte nissāya samaṇadhammaṃ akaronto. <span class="bld">Saṃsīdati mahoghasmiṃ, ūmiyā paṭikujjito</span>ti yathā mahāsamudde patitapuriso samuddavīcīhi otthaṭo sīsaṃ ukkhipituṃ alabhanto tattheva saṃsīdati, evaṃ saṃsāramahoghasmiṃ paribbhamanto kodhupāyāsaūmiyā paṭikujjito otthaṭo vipassanāvasena paññāsīsaṃ ukkhipituṃ alabhanto tattheva saṃsīdati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nipako</span>ti <a name="P3.0007"></a> nipuṇo, attatthaparatthesu kusalo. <span class="bld">Saṃvutindriyo</span>ti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇena pihitindriyo. <span class="bld">Kalyāṇamitto</span>ti kalyāṇehi mittehi samannāgato. <span class="bld">Medhāvī</span>ti dhammojapaññāya <a name="V2.0219"></a> samaṅgībhūto. <span class="bld">Dukkhassantakaro siyā</span>ti so tādiso sakalassāpi vaṭṭadukkhassa antakaro bhaveyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālapabbaṅgasaṅkāso</span>tiādi vivekābhiratikittanaṃ. <span class="bld">Nābhinandāmī</span>tiādi pana katakiccabhāvadassanaṃ. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā (theragā. aṭṭha. 2.607) vuttatthameva. Osāne pana <a name="M2.0258"></a> <span class="bld">kiṃ me saddhivihārinā</span>ti attano saddhivihārikaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmā edisena dubbacena anādarena saddhivihārinā kiṃ me payojanaṃ ekavihāroyeva mayhaṃ ruccatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pana vatvā chaddantadahameva gato. Tattha dvādasa vassāni vasitvā upakaṭṭhe parinibbāne satthāraṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā tattheva gantvā parinibbāyi.</p>
- <p class="centered">Aññāsikoṇḍaññattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Udāyittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manussabhūta</span>ntiādikā āyasmato udāyittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā <span class="bld">udāyī</span>ti laddhanāmo vayappatto satthu ñātisamāgame buddhānubhāvaṃ disvā, paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tayo hi ime udāyittherā amaccaputto pubbe āgato kāḷudāyī, kovariyaputto lāludāyī, ayaṃ brāhmaṇaputto mahāudāyīti. Svāyaṃ ekadivasaṃ satthārā setavāraṇaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ mahājanena pasaṃsiyamānaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā nāgopamasuttante (a. ni. 6.43) desite desanāpariyosāne attano ñāṇabalānurūpaṃ satthu guṇe anussaritvā, buddhārammaṇāya pītiyā samussāhitamānaso ‘‘ayaṃ mahājano imaṃ tiracchānagataṃ nāgaṃ pasaṃsati, na buddhamahānāgaṃ. Handāhaṃ buddhamahāgandhahatthino guṇe pākaṭe karissāmī’’ti satthāraṃ thomento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para689"></a><span class="paranum">689</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Manussabhūtaṃ sambuddhaṃ, attadantaṃ samāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Iriyamānaṃ brahmapathe, cittassūpasame rataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para690"></a><span class="paranum">690</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ <a name="V2.0220"></a><a name="P3.0008"></a> manussā namassanti, sabbadhammāna pāraguṃ;</p>
- <p class="gathalast">Devāpi taṃ namassanti, iti me arahato sutaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para691"></a><span class="paranum">691</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbasaṃyojanātītaṃ<a name="M2.0259"></a>, vanā nibbanamāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kāmehi nekkhammarataṃ, muttaṃ selāva kañcanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para692"></a><span class="paranum">692</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sa ve accaruci nāgo, himavāvaññe siluccaye;</p>
- <p class="gathalast">Sabbesaṃ nāganāmānaṃ, saccanāmo anuttaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para693"></a><span class="paranum">693</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāgaṃ vo kittayissāmi, na hi āguṃ karoti so;</p>
- <p class="gathalast">Soraccaṃ avihiṃsā ca, pādā nāgassa te duve.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para694"></a><span class="paranum">694</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sati ca sampajaññañca, caraṇā nāgassa tepare;</p>
- <p class="gathalast">Saddhāhattho mahānāgo, upekkhāsetadantavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para695"></a><span class="paranum">695</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sati gīvā siro paññā, vīmaṃsā dhammacintanā;</p>
- <p class="gathalast">Dhammakucchisamāvāso, viveko tassa vāladhi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para696"></a><span class="paranum">696</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So jhāyī assāsarato, ajjhattaṃ susamāhito;</p>
- <p class="gathalast">Gacchaṃ samāhito nāgo, ṭhito nāgo samāhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para697"></a><span class="paranum">697</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sayaṃ samāhito nāgo, nisinnopi samāhito;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha saṃvuto nāgo, esā nāgassa sampadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para698"></a><span class="paranum">698</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhuñjati anavajjāni, sāvajjāni na bhuñjati;</p>
- <p class="gathalast">Ghāsamacchādanaṃ laddhā, sannidhiṃ parivajjayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para699"></a><span class="paranum">699</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṃyojanaṃ aṇuṃ thūlaṃ, sabbaṃ chetvāna bandhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yena yeneva gacchati, anapekkhova gacchati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para700"></a><span class="paranum">700</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi udake jātaṃ, puṇḍarīkaṃ pavaḍḍhati;</p>
- <p class="gathalast">Nopalippati toyena, sucigandhaṃ manoramaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para701"></a><span class="paranum">701</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva ca loke jāto, buddho loke viharati;</p>
- <p class="gathalast">Nopalippati lokena, toyena padumaṃ yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para702"></a><span class="paranum">702</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahāgini pajjalito, anāhāropasammati;</p>
- <p class="gathalast">Aṅgāresu ca santesu, nibbutoti pavuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para703"></a><span class="paranum">703</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atthassāyaṃ viññāpanī, upamā viññūhi desitā;</p>
- <p class="gathalast">Viññissanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para704"></a><span class="paranum">704</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vītarāgo <a name="M2.0260"></a> vītadoso, vītamoho anāsavo;</p>
- <p class="gathalast">Sarīraṃ vijahaṃ nāgo, parinibbissatyanāsavo’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0221"></a><a name="P3.0009"></a> <span class="bld">manussabhūta</span>nti manussesu bhūtaṃ, nibbattaṃ; manussattabhāvaṃ vā pattaṃ. Satthā hi āsavakkhayañāṇādhigamena sabbagativimuttopi carimattabhāve gahitapaṭisandhivasena ‘‘manusso’’tveva voharīyatīti. Guṇavasena pana devānaṃ atidevo, brahmānaṃ atibrahmā. <span class="bld">Sambuddha</span>nti sayameva bujjhitabbabuddhavantaṃ. <span class="bld">Attadanta</span>nti attanāyeva dantaṃ. Bhagavā hi attanāyeva uppāditena ariyamaggena cakkhutopi…pe… manatopi uttamena damathena danto. <span class="bld">Samāhita</span>nti aṭṭhavidhena samādhinā maggaphalasamādhinā ca samāhitaṃ. <span class="bld">Iriyamānaṃ brahmapathe</span>ti catubbidhepi brahmavihārapathe, brahme vā seṭṭhe phalasamāpattipathe samāpajjanavasena pavattamānaṃ. Kiñcāpi bhagavā na sabbakālaṃ yathāvutte brahmapathe iriyati, tattha iriyasāmatthiyaṃ pana tanninnatañca upādāya ‘‘iriyamāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Cittassūpasame rata</span>nti cittassa upasamahetubhūte sabbasaṅkhārasamathe, nibbāne, abhirataṃ. <span class="bld">Yaṃ manussā namassanti, sabbadhammāna pāragu</span>nti yaṃ sammāsambuddhaṃ sabbesaṃ khandhāyatanādidhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyapāragū, samāpattipāragūti chadhā pāraguṃ paramukkaṃsagatasampattiṃ khattiyapaṇḍitādayo manussā namassanti. Dhammānudhammapaṭipattiyā pūjentā kāyena vācāya manasā ca tanninnā tappoṇā tappabbhārā honti. <span class="bld">Devāpi taṃ namassantī</span>ti na kevalaṃ manussā eva, atha kho aparimāṇāsu lokadhātūsu devāpi taṃ namassanti. <span class="bld">Iti me arahato suta</span>nti evaṃ mayā ārakattādīhi kāraṇehi arahato, bhagavato, dhammasenāpatiādīnañca ‘‘satthā devamanussāna’’ntiādikaṃ vadantānaṃ santike evaṃ sutanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṃyojanātīta</span>nti sabbāni dasapi saṃyojanāni yathārahaṃ catūhi maggehi saha vāsanāya atikkantaṃ. <span class="bld">Vanā nibbanamāgata</span>nti kilesavanato tabbirahitaṃ nibbanaṃ upagataṃ. <span class="bld">Kāmehi nekkhammarata</span>nti sabbaso kāmehi nikkhamitvā pabbajjājhānavipassanādibhede nekkhamme abhirataṃ. <span class="bld">Muttaṃ selāva kañcana</span>nti asārato nissaṭasārasabhāvattā selato nissaṭakañcanasadisaṃ devāpi taṃ namassantīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sa</span> <a name="M2.0261"></a> <span class="bld">ve accaruci nāgo</span>ti so ekaṃsato āguṃ na karoti, punabbhavaṃ na gacchati; nāgo viya balavāti. ‘‘Nāgo’’ti laddhanāmo sammāsambuddho, <span class="bld">accarucī</span>ti <a name="P3.0010"></a> attano kāyaruciyā ñāṇaruciyā ca sadevakaṃ lokaṃ atikkamitvā ruci, sobhi. Yathā kiṃ? <span class="bld">Himavāvaññe siluccaye,</span> yathā hi himavā pabbatarājā attano thiragarumahāsārabhāvādīhi guṇehi aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. <span class="bld">Sabbesaṃ nāganāmāna</span>nti ahināgahatthināgapurisanāgānaṃ<a name="V2.0222"></a>, sekhāsekhapaccekabuddhanāgānaṃ vā. <span class="bld">Saccanāmo</span>ti sacceneva nāganāmo. Taṃ pana saccanāmataṃ ‘‘na hi āguṃ karotī’’tiādinā sayameva vakkhati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni buddhanāgaṃ avayavato ca dassento nāmato tāva dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hi āguṃ karoti so’’</span>ti āha. Yasmā āguṃ, pāpaṃ, sabbena sabbaṃ na karoti, tasmā nāgoti attho. <span class="bld">Soracca</span>nti sīlaṃ. <span class="bld">Avihiṃsā</span>ti karuṇā. Tadubhayaṃ sabbassapi guṇarāsissa pubbaṅgamanti, katvā buddhanāgassa purimapādabhāvo tassa yuttoti āha <span class="bld">‘‘pādā nāgassa te duve’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Aparapādabhāvena vadanto <span class="bld">‘‘sati ca sampajaññañca, caraṇā nāgassa tepare’’</span>ti āha. ‘‘Tyāpare’’ti vā pāṭho. Te aparetveva padavibhāgo. Anavajjadhammānaṃ ādāne saddhā hattho etassāti, <span class="bld">saddhāhattho</span>. Suparisuddhavedanā ñāṇappabhedā upekkhā setadantā te etassa atthīti, <span class="bld">upekkhāsetadantavā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Uttamaṅgaṃ paññā, tassā adhiṭṭhānaṃ satīti āha <span class="bld">‘‘sati gīvā siro paññā’’</span>ti. <span class="bld">Vīmaṃsā dhammacintanā</span>ti yathā khāditabbākhāditabbassa soṇḍāya parāmasanaṃ ghāyanañca hatthināgassa vīmaṃsā nāma hoti, evaṃ buddhanāgassa kusalādidhammacintanā vīmaṃsā. Samā vasanti etthāti, samāvāso, bhājanaṃ kucchi eva samāvāso, abhiññāsamathānaṃ ādhānabhāvato samathavipassanāsaṅkhāto dhammo kucchisamāvāso etassāti <span class="bld">dhammakucchisamāvāso. Viveko</span>ti upadhiviveko. <span class="bld">Tassā</span>ti buddhanāgassa. <span class="bld">Vāladhi,</span> pariyosānaṅgabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhāyī</span>ti ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyanasīlo. <span class="bld">Assāsarato</span>ti paramassāsabhūte nibbāne rato. <span class="bld">Ajjhattaṃ susamāhito</span>ti visayajjhatte <a name="M2.0262"></a> phalasamāpattiyaṃ suṭṭhu samāhito tadidaṃ samādhānaṃ suṭṭhu sabbakālikanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘gacchaṃ samāhito nāgo’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhagavā hi savāsanassa uddhaccassa pahīnattā vikkhepābhāvato niccaṃ samāhitova. Tasmā yaṃ yaṃ iriyāpathaṃ kappeti, taṃ taṃ samāhitova kappesīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthā</span>ti, sabbasmiṃ gocare, sabbasmiñca dvāre sabbaso pihitavutti. Tenāha – ‘‘sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ <a name="P3.0011"></a> ñāṇānuparivatta’’ntiādi (netti. 15). <span class="bld">Esā nāgassa sampadā</span>ti esā ‘‘na hi āguṃ karoti so’’tiādinā ‘‘sambuddha’’ntiādinā eva vā yathāvuttā vakkhamānā ca buddhagandhahatthino sampatti guṇaparipuṇṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuñjati</span> <a name="V2.0223"></a> <span class="bld">anavajjānī</span>ti sammājīvassa ukkaṃsapāramippattiyā bhuñjati agarahitabbāni, micchājīvassa sabbaso savāsanānañca pahīnattā sāvajjāni garahitabbāni na bhuñjati anavajjāni bhuñjanto ca sannidhiṃ parivajjayaṃ bhuñjatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃyojana</span>nti vaṭṭadukkhena saddhiṃ santānaṃ saṃyojanato vaṭṭe osīdāpanasamatthaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ. <span class="bld">Aṇuṃ thūla</span>nti khuddakañceva mahantañca. <span class="bld">Sabbaṃ chetvāna bandhana</span>nti maggañāṇena anavasesaṃ kilesabandhanaṃ chinditvā. <span class="bld">Yena yenā</span>ti yena yena disābhāgena.</p>
- <p class="bodytext">Yathā hi udake jātaṃ puṇḍarīkaṃ udake pavaḍḍhati nopalippati toyena, anupalepasabhāvattā, tatheva loke jāto buddho loke viharati, nopalippati lokena taṇhādiṭṭhimānalepābhāvatoti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ginī</span>ti aggi. <span class="bld">Anāhāro</span>ti anindhano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthassāyaṃ viññāpanī</span>ti satthu guṇasaṅkhātassa upameyyatthassa viññāpanī, pakāsanī ayaṃ nāgūpamā. <span class="bld">Viññūhī</span>ti satthu paṭividdhacatusaccadhammaṃ parijānantehi attānaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Viññissantī</span>tiādi kāraṇavacanaṃ, yasmā nāgena mayā desitaṃ nāgaṃ tathāgatagandhahatthiṃ mahānāgā khīṇāsavā attano visaye ṭhatvā vijānissanti, tasmā aññesaṃ puthujjanānaṃ ñāpanatthaṃ ayaṃ upamā amhehi bhāsitāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīraṃ</span> <a name="M2.0263"></a> <span class="bld">vijahaṃ nāgo, parinibbissatyanāsavo</span>ti bodhimūle saupādisesaparinibbānena anāsavo sammāsambuddhanāgo, idāni sarīraṃ attabhāvaṃ vijahanto khandhaparinibbānena parinibbāyissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ cuddasahi upamāhi maṇḍetvā, soḷasahi gāthāhi, catusaṭṭhiyā pādehi satthu guṇe vaṇṇento anupādisesāya nibbānadhātuyā desanaṃ niṭṭhāpesi.</p>
- <p class="centered">Udāyittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Soḷasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">16. Vīsatinipāto</p>
- <p class="subhead">1. Adhimuttattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Vīsatinipāte <a name="M2.0264"></a><a name="V2.0224"></a><a name="P3.0012"></a> <span class="bld">yaññatthaṃ vā</span>tiādikā āyasmato aparassa adhimuttattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute bhikkhusaṅghaṃ upaṭṭhahanto mahādānāni pavattesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde āyasmato saṃkiccattherassa bhaginiyā kucchimhi nibbatti, <span class="bld">adhimutto</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto mātulattherassa santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto sāmaṇerabhūmiyaṃyeva ṭhito arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.4.84-88) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nibbute lokanāthamhi, atthadassīnaruttame;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhahiṃ bhikkhusaṅghaṃ, vippasannena cetasā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nimantetvā bhikkhusaṅghaṃ, ujubhūtaṃ samāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ucchunā maṇḍapaṃ katvā, bhojesiṃ saṅghamuttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ athamānusaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe satte abhibhomi, puññakammassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ dānamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmi, ucchudānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā samāpattisukhena vītināmento upasampajjitukāmo ‘‘mātaraṃ āpucchissāmī’’ti mātu santikaṃ gacchanto antarāmagge devatāya balikammakaraṇatthaṃ maṃsapariyesanaṃ carantehi pañcasatehi corehi samāgacchi. Corā ca taṃ aggahesuṃ ‘‘devatāya bali <a name="V2.0225"></a> bhavissatī’’ti. So corehi gahitopi abhīto acchambhī vippasannamukhova aṭṭhāsi. Taṃ disvā coragāmaṇiacchariyabbhutacittajāto pasaṃsanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para705"></a><span class="paranum">705</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaññatthaṃ <a name="M2.0265"></a> vā dhanatthaṃ vā, ye hanāma mayaṃ pure;</p>
- <p class="gathalast">Avasesaṃ bhayaṃ hoti, vedhanti vilapanti ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para706"></a><span class="paranum">706</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa te natthi bhītattaṃ, bhiyyo vaṇṇo pasīdati;</p>
- <p class="gathalast">Kasmā na paridevesi, evarūpe mahabbhaye’’ti. – dve gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaññattha</span>nti yajanatthaṃ devatānaṃ balikammakaraṇatthaṃ vā. Vā-saddo vikappanattho. <span class="bld">Dhanattha</span>nti sāpateyyaharaṇatthaṃ. <span class="bld">Ye hanāma mayaṃ pure</span>ti ye satte mayaṃ pubbe hanimha. Atītatthe hi idaṃ vattamānavacanaṃ. <span class="bld">Avase</span>ti avase aserike katvā. <span class="bld">Ta</span>nti tesaṃ. ‘‘Avasesanti’’pi paṭhanti. Amhehi gahitesu taṃ ekaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ; ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Bhayaṃ hotī</span>ti maraṇabhayaṃ hoti. Yena te <span class="bld">vedhanti vilapanti,</span>cittutrāsena vedhanti<a name="P3.0013"></a>, ‘‘sāmi, tumhākaṃ idañcidañca dassāma, dāsā bhavissāmā’’tiādikaṃ vadantā vilapanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa te</span>ti yo tvaṃ amhehi devatāya balikammatthaṃ jīvitā voropetukāmehi ukkhittāsikehi santajjito, tassa te. <span class="bld">Bhītatta</span>nti bhītabhāvo, bhayanti attho. <span class="bld">Bhiyyo vaṇṇo pasīdatī</span>ti pakativaṇṇato uparipi te mukhavaṇṇo vippasīdati. Therassa kira tadā ‘‘sace ime māressanti, idānevāhaṃ anupādāya parinibbāyissāmi, dukkhabhāro vigacchissatī’’ti uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppajji. <span class="bld">Evarūpe mahabbhaye</span>ti edise mahati maraṇabhaye upaṭṭhite. Hetuatthe vā etaṃ bhummavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni thero coragāmaṇissa paṭivacanadānamukhena dhammaṃ desento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para707"></a><span class="paranum">707</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Natthi cetasikaṃ dukkhaṃ, anapekkhassa gāmaṇi;</p>
- <p class="gathalast">Atikkantā bhayā sabbe, khīṇasaṃyojanassa ve.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para708"></a><span class="paranum">708</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Khīṇāya bhavanettiyā, diṭṭhe dhamme yathātathe;</p>
- <p class="gathalast">Na bhayaṃ maraṇe hoti, bhāranikkhepane yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para709"></a><span class="paranum">709</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suciṇṇaṃ brahmacariyaṃ me, maggo cāpi subhāvito;</p>
- <p class="gathalast">Maraṇe me bhayaṃ natthi, rogānamiva saṅkhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para710"></a><span class="paranum">710</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suciṇṇaṃ <a name="M2.0266"></a><a name="V2.0226"></a> brahmacariyaṃ me, maggo cāpi subhāvito;</p>
- <p class="gathalast">Nirassādā bhavā diṭṭhā, visaṃ pitvāva chaḍḍitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para711"></a><span class="paranum">711</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pāragū anupādāno, katakicco anāsavo;</p>
- <p class="gathalast">Tuṭṭho āyukkhayā hoti, mutto āghātanā yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para712"></a><span class="paranum">712</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uttamaṃ dhammataṃ patto, sabbaloke anatthiko;</p>
- <p class="gathalast">Ādittāva gharā mutto, maraṇasmiṃ na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para713"></a><span class="paranum">713</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhati;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ anissaraṃ etaṃ, iti vuttaṃ mahesinā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para714"></a><span class="paranum">714</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo taṃ tathā pajānāti, yathā buddhena desitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na gaṇhāti bhavaṃ kiñci, sutattaṃva ayoguḷaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para715"></a><span class="paranum">715</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na me hoti ‘ahosi’nti, ‘bhavissa’nti na hoti me;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhārā vigamissanti, tattha kā paridevanā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para716"></a><span class="paranum">716</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ, suddhaṃ saṅkhārasantatiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Passantassa yathābhūtaṃ, na bhayaṃ hoti gāmaṇi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para717"></a><span class="paranum">717</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ, yadā paññāya passati;</p>
- <p class="gathalast">Mamattaṃ so asaṃvindaṃ, ‘natthi me’ti na socati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para718"></a><span class="paranum">718</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ukkaṇṭhāmi sarīrena, bhavenamhi anatthiko;</p>
- <p class="gathalast">Soyaṃ bhijjissati kāyo, añño ca na bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para719"></a><span class="paranum">719</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ <a name="P3.0014"></a> vo kiccaṃ sarīrena, taṃ karotha yadicchatha;</p>
- <p class="gathalast">Na me tappaccayā tattha, doso pemañca hehitī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para720"></a><span class="paranum">720</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Satthāni nikkhipitvāna, māṇavā etadabravu’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ saṅgītikārehi vuttagāthā. Ito aparā tisso corānaṃ, therassa ca vacanapaṭivacanagāthā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para721"></a><span class="paranum">721</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ <a name="M2.0267"></a> bhadante karitvāna, ko vā ācariyo tava;</p>
- <p class="gathalast">Kassa sāsanamāgamma, labbhate taṃ asokatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para722"></a><span class="paranum">722</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaññū sabbadassāvī, jino ācariyo mama;</p>
- <p class="gathalast">Mahākāruṇiko satthā, sabbalokatikicchako.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para723"></a><span class="paranum">723</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tenāyaṃ <a name="V2.0227"></a> desito dhammo, khayagāmī anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Tassa sāsanamāgamma, labbhate taṃ asokatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para724"></a><span class="paranum">724</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sutvāna corā isino subhāsitaṃ, nikkhippa satthāni ca āvudhāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Tamhā ca kammā viramiṃsu eke, eke ca pabbajjamarocayiṃsu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para725"></a><span class="paranum">725</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Te pabbajitvā sugatassa sāsane, bhāvetva bojjhaṅgabalāni paṇḍitā;</p>
- <p class="gathalast">Udaggacittā sumanā katindriyā, phusiṃsu nibbānapadaṃ asaṅkhata’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imāpi saṅgītikārehi vuttagāthā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">natthi cetasikaṃ dukkhaṃ, anapekkhassa, gāmaṇī</span>ti gāmaṇi, apekkhāya, taṇhāya, abhāvena anapekkhassa mādisassa, lohitasabhāvo pubbo viya, cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ natthi, domanassābhāvāpadesena bhayābhāvaṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘atikkantā bhayā sabbe’’</span>ti. <span class="bld">Atikkantā bhayā sabbe</span>ti khīṇasaṃyojanassa arahato pañcavīsati mahābhayā, aññe ca sabbepi bhayā ekaṃsena atikkantā atītā, apagatāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhe dhamme yathātathe</span>ti catusaccadhamme pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena maggapaññāya yathābhūtaṃ diṭṭhe. <span class="bld">Maraṇe</span>ti maraṇahetu. <span class="bld">Bhāranikkhepane yathā</span>ti yathā koci puriso sīse ṭhitena mahatā garubhārena saṃsīdanto tassa nikkhepane, apanayane na bhāyati, evaṃ sampadamidanti attho. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhārā <a name="M2.0268"></a><a name="P3.0015"></a> have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo;</p>
- <p class="gathalast">Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukha’’nti. (saṃ. ni. 3.22);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suciṇṇa</span>nti suṭṭhu caritaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti, sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Tato eva <span class="bld">maggo cāpi subhāvito</span> aṭṭhaṅgiko ariyamaggopi sammadeva bhāvito. <span class="bld">Rogānamiva saṅkhaye</span>ti yathā bahūhi rogehi abhibhūtassa āturassa rogānaṃ saṅkhaye pītisomanassameva hoti, evaṃ khandharogasaṅkhaye maraṇe mādisassa bhayaṃ natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirassādā bhavā diṭṭhā</span>ti tīhi dukkhatāhi abhibhūtā, ekādasahi aggīhi ādittā, tayo bhavā nirassādā, assādarahitā, mayā diṭṭhā. <span class="bld">Visaṃ pitvāva chaḍḍita</span>nti pamādavasena visaṃ pivitvā tādisena payogena chaḍḍitaṃ viya maraṇe me bhayaṃ natthīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mutto</span> <a name="V2.0228"></a> <span class="bld">āghātanā yathā</span>ti yathā corehi māraṇatthaṃ āghātanaṃ nīto kenaci upāyena tato mutto haṭṭhatuṭṭho hoti, evaṃ saṃsārapāraṃ, nibbānaṃ, gatattā <span class="bld">pāragū,</span> catūhipi upādānehi <span class="bld">anupādāno,</span> pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā <span class="bld">katakicco</span> kāmāsavādīhi <span class="bld">anāsavo, āyukkhayā</span> āyukkhayahetu <span class="bld">tuṭṭho</span> somanassiko hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uttama</span>nti seṭṭhaṃ. <span class="bld">Dhammata</span>nti, dhammasabhāvaṃ. Arahatte siddhe sijjhanahetu iṭṭhādīsu tādibhāvaṃ. <span class="bld">Sabbaloke</span>ti sabbalokasmimpi, dīghāyukasukhabahulatādivasena saṃyuttepi loke. <span class="bld">Anatthiko</span>ti, anapekkho. <span class="bld">Ādittāva gharā mutto</span>ti yathā koci puriso samantato ādittato pajjalitato gehato nissaṭo, tato nissaraṇanimittaṃ na socati, evaṃ khīṇāsavo maraṇanimittaṃ na socati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadatthi saṅgataṃ kiñcī</span>ti yaṃkiñci imasmiṃ loke atthi, vijjati, upalabbhati saṅgataṃ, sattehi saṅkhārehi vā samāgamo, samodhānaṃ. ‘‘Saṅkhata’’ntipi pāṭho, tassa yaṃkiñci paccayehi samacca sambhuyya kataṃ, paṭiccasamuppannanti attho. <span class="bld">Bhavo vā yattha labbhatī</span>ti yasmiṃ sattanikāye yo upapattibhavo labbhati. <span class="bld">Sabbaṃ anissaraṃ eta</span>nti sabbametaṃ issararahitaṃ, na ettha kenaci ‘‘evaṃ hotū’’ti issariyaṃ vattetuṃ sakkā. <span class="bld">Iti vuttaṃ mahesinā</span>ti <a name="M2.0269"></a> ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti evaṃ vuttaṃ mahesinā sammāsambuddhena. Tasmā ‘‘anissaraṃ eta’’nti pajānanto maraṇasmiṃ na socatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="P3.0016"></a> <span class="bld">gaṇhāti bhavaṃ kiñcī</span>ti yo ariyasāvako ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) yathā buddhena bhagavatā desitaṃ, tathā taṃ bhavattayaṃ vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya pajānāti. So yathā koci puriso sukhakāmo divasaṃ santattaṃ ayoguḷaṃ hatthena na gaṇhāti, evaṃ kiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā bhavaṃ na gaṇhāti, na tattha taṇhaṃ karotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na me hoti ‘‘ahosi’’</span>nti ‘‘atītamaddhānaṃ ahaṃ īdiso ahosi’’nti attadiṭṭhivasena na me cittappavatti atthi diṭṭhiyā sammadeva ugghāṭitattā, dhammasabhāvassa ca sudiṭṭhattā. <span class="bld">‘‘Bhavissa’’nti na hoti me</span>ti tato eva ‘‘anāgatamaddhānaṃ ahaṃ ediso kathaṃ nu kho bhavissaṃ bhaveyya’’nti evampi me na hoti. <span class="bld">Saṅkhārā vigamissantī</span>ti evaṃ pana hoti ‘‘yathāpaccayaṃ pavattamānā saṅkhārāva, na ettha koci attā vā attaniyaṃ vā, te ca kho vigamissanti<a name="V2.0229"></a>, vinassissanti, khaṇe khaṇe bhijjissantī’’ti. <span class="bld">Tattha kā paridevanā</span>ti evaṃ passantassa mādisassa tattha saṅkhāragate kā nāma paridevanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suddha</span>nti kevalaṃ, attasārena asammissaṃ. <span class="bld">Dhammasamuppāda</span>nti paccayapaccayuppannadhammasamuppattiṃ avijjādipaccayehi saṅkhārādidhammamattappavattiṃ. <span class="bld">Saṅkhārasantati</span>nti kilesakammavipākappabhedasaṅkhārapabandhaṃ. <span class="bld">Passantassa yathābhūta</span>nti saha vipassanāya maggapaññāya yāthāvato jānantassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇakaṭṭhasamaṃ loka</span>nti yathā araññe apariggahe tiṇakaṭṭhe kenaci gayhamāne aparassa ‘‘mayhaṃ santakaṃ ayaṃ gaṇhatī’’ti na hoti, evaṃ so asāmikatāya tiṇakaṭṭhasamaṃ saṅkhāralokaṃ yadā paññāya passati, so tattha mamattaṃ <span class="bld">asaṃvindaṃ</span> asaṃvindanto alabhanto akaronto. <span class="bld">Natthi me</span>ti ‘‘ahu vata sohaṃ, taṃ me natthī’’ti na socati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkaṇṭhāmi sarīrenā</span>ti asārakena abhinudena dukkhena akataññunā asuciduggandhajegucchapaṭikkūlasabhāvena iminā kāyena ukkaṇṭhāmi imaṃ kāyaṃ <a name="M2.0270"></a> nibbindanto evaṃ tiṭṭhāmi. <span class="bld">Bhavenamhi anatthiko</span>ti sabbenapi bhavena anatthiko amhi, na kiñci bhavaṃ patthemi. <span class="bld">Soyaṃ bhijjissati kāyo</span>ti ayaṃ mama kāyo idāni tumhākaṃ payogena aññathā vā aññattha bhijjissati. <span class="bld">Añño ca na bhavissatī</span>ti añño kāyo mayhaṃ āyatiṃ na bhavissati, punabbhavābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ vo kiccaṃ sarīrenā</span>ti yaṃ tumhākaṃ iminā sarīrena payojanaṃ, <span class="bld">taṃ karotha yadicchatha,</span> icchatha ce. <span class="bld">Na me tappaccayā</span>ti, taṃ nimittaṃ <a name="P3.0017"></a> imassa sarīrassa tumhehi yathicchitakiccassa karaṇahetu. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu karontesu ca akarontesu ca. <span class="bld">Doso pemañca hehitī</span>ti yathākkamaṃ paṭigho anunayo na bhavissati, attano bhave apekkhāya sabbaso pahīnattāti adhippāyo. Aññapaccayā aññattha ca paṭighānunayesu asantesupi tappaccayā, ‘‘tatthā’’ti vacanaṃ yathādhigatavasena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti adhimuttattherassa. <span class="bld">Taṃ vacana</span>nti ‘‘natthi cetasikaṃ dukkha’’ntiādikaṃ maraṇe bhayābhāvādidīpakaṃ, tato eva abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ vacanaṃ sutvā. <span class="bld">Māṇavā</span>ti corā. Corā hi ‘‘māṇavā’’ti vuccanti ‘‘māṇavehi saha gacchanti katakammehi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span> <a name="V2.0230"></a> <span class="bld">bhadante karitvānā</span>ti, bhante, kiṃ nāma tapokammaṃ katvā. Ko vā tava ācariyo kassa <span class="bld">sāsanaṃ,</span> ovādaṃ nissāya ayaṃ <span class="bld">asokatā</span> maraṇakāle sokābhāvo labbhatīti <span class="bld">etaṃ</span> atthaṃ <span class="bld">abravuṃ,</span> pucchāvasena kathesuṃ, bhāsiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ sutvā thero tesaṃ paṭivacanaṃ dento <span class="bld">‘‘sabbaññū’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sabbaññū</span>ti paropadesena vinā sabbapakārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa ākaṅkhāpaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇassa adhigamena atītādibhedaṃ sabbaṃ jānātīti, sabbaññū. Teneva samantacakkhunā sabbassa dassanato <span class="bld">sabbadassāvī</span>. Yamhi anāvaraṇañāṇaṃ, tadeva sabbaññutaññāṇaṃ, nattheva asādhāraṇañāṇapāḷiyā virodho visayuppattimukhena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">itivuttakavaṇṇanāyaṃ</span> (itivu. aṭṭha. 38) vitthārato vuttamevāti tattha vuttanayeneva <a name="M2.0271"></a> veditabbaṃ. Pañcannampi mārānaṃ vijayato <span class="bld">jino,</span> hīnādivibhāgabhinne sabbasmiṃ sattanikāye adhimuttavuttitāya mahatiyā karuṇāya samannāgatattā <span class="bld">mahākāruṇiko,</span> diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ veneyyānaṃ anusāsanato <span class="bld">satthā,</span> tato eva sabbalokassa kilesarogatikicchanato <span class="bld">sabbalokatikicchako,</span> sammāsambuddho ācariyo mamāti yojanā. <span class="bld">Khayagāmī</span>ti nibbānagāmī.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ therena satthu sāsanassa ca guṇe pakāsite paṭiladdhasaddhā ekacce corā pabbajiṃsu, ekacce upāsakattaṃ pavedesuṃ. Tamatthaṃ dīpento dhammasaṅgāhakā <span class="bld">‘‘sutvāna corā’’</span>tiādinā dve gāthā abhāsiṃsu. Tattha <a name="P3.0018"></a> <span class="bld">isino</span>ti adhisīlasikkhādīnaṃ esanaṭṭhena isino, adhimuttattherassa. <span class="bld">Nikkhippā</span>ti pahāya. <span class="bld">Satthāni ca āvudhāni cā</span>ti asiādisatthāni ceva dhanukalāpādiāvudhāni ca. <span class="bld">Tamhā ca kammā</span>ti tato corakammato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te pabbajitvā sugatassa sāsane</span>ti te corā sobhanagamanatādīhi sugatassa bhagavato sāsane pabbajjaṃ upagantvā. Bhāvanāvisesādhigatāya odagyalakkhaṇāya pītiyā samannāgamena <span class="bld">udaggacittā. Sumanā</span>ti somanassappattā. <span class="bld">Katindriyā</span>ti bhāvitindriyā. <span class="bld">Phusiṃsū</span>ti aggamaggādhigamena asaṅkhataṃ nibbānaṃ adhigacchiṃsu. Adhimutto kira core nibbisevane katvā, te tattheva ṭhapetvā, mātu santikaṃ gantvā, mātaraṃ āpucchitvā, paccāgantvā tehi saddhiṃ upajjhāyassa santikaṃ gantvā, pabbājetvā upasampadaṃ akāsi. Atha tesaṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhi<a name="V2.0231"></a>, te nacirasseva arahatte patiṭṭhahiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘pabbajitvā…pe… asaṅkhata’’nti.</p>
- <p class="centered">Adhimuttattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pārāpariyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇassa ahu cintā</span>tiādikā āyasmato pārāpariyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā <a name="M2.0272"></a> nibbatti. Tassa vayappattassa gottavasena <span class="bld">pārāpariyo</span>tveva samaññā ahosi. So tayo vede uggahetvā brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato. Ekadivasaṃ satthu dhammadesanākāle jetavanavihāraṃ gantvā parisapariyante nisīdi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ oloketvā <span class="bld">indriyabhāvanāsuttaṃ</span> (ma. ni. 3.453) desesi. So taṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. Taṃ suttaṃ uggahetvā tadatthamanucintesi. Yathā pana anucintesi, svāyamattho gāthāsu eva āvi bhavissati. So tathā anuvicintento āyatanamukhena vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ patto. Aparabhāge attanā cintitākāraṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para726"></a><span class="paranum">726</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇassa ahu cintā, pārāpariyassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Ekakassa nisinnassa, pavivittassa jhāyino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para727"></a><span class="paranum">727</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kimānupubbaṃ <a name="P3.0019"></a> puriso, kiṃ vataṃ kiṃ samācāraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Attano kiccakārīssa, na ca kañci viheṭhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para728"></a><span class="paranum">728</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Indriyāni manussānaṃ, hitāya ahitāya ca;</p>
- <p class="gathalast">Arakkhitāni ahitāya, rakkhitāni hitāya ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para729"></a><span class="paranum">729</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Indriyāneva sārakkhaṃ, indriyāni ca gopayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Attano kiccakārīssa, na ca kañci viheṭhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para730"></a><span class="paranum">730</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cakkhundriyaṃ ce rūpesu, gacchantaṃ anivārayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anādīnavadassāvī, so dukkhā na hi muccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para731"></a><span class="paranum">731</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sotindriyaṃ <a name="V2.0232"></a> ce saddesu, gacchantaṃ anivārayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anādīnavadassāvī, so dukkhā na hi muccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para732"></a><span class="paranum">732</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anissaraṇadassāvī, gandhe ce paṭisevati;</p>
- <p class="gathalast">Na so muccati dukkhamhā, gandhesu adhimucchito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para733"></a><span class="paranum">733</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ambilaṃ madhuraggañca, tittakaggamanussaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rasataṇhāya gadhito, hadayaṃ nāvabujjhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para734"></a><span class="paranum">734</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Subhānyappaṭikūlāni<a name="M2.0273"></a>, phoṭṭhabbāni anussaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ratto rāgādhikaraṇaṃ, vividhaṃ vindate dukhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para735"></a><span class="paranum">735</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Manaṃ cetehi dhammehi, yo na sakkoti rakkhituṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato naṃ dukkhamanveti, sabbehetehi pañcahi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para736"></a><span class="paranum">736</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbalohitasampuṇṇaṃ, bahussa kuṇapassa ca;</p>
- <p class="gathalast">Naravīrakataṃ vagguṃ, samuggamiva cittitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para737"></a><span class="paranum">737</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kaṭukaṃ madhurassādaṃ, piyanibandhanaṃ dukhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Khuraṃva madhunā littaṃ, ullihaṃ nāvabujjhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para738"></a><span class="paranum">738</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Itthirūpe itthisare, phoṭṭhabbepi ca itthiyā;</p>
- <p class="gathalast">Itthigandhesu sāratto, vividhaṃ vindate dukhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para739"></a><span class="paranum">739</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Itthisotāni sabbāni, sandanti pañca pañcasu;</p>
- <p class="gathalast">Tesamāvaraṇaṃ kātuṃ, yo sakkoti vīriyavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para740"></a><span class="paranum">740</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So atthavā so dhammaṭṭho, so dakkho so vicakkhaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Kareyya ramamānopi, kiccaṃ dhammatthasaṃhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para741"></a><span class="paranum">741</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atho sīdati saññuttaṃ, vajje kiccaṃ niratthakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na taṃ kiccanti maññitvā, appamatto vicakkhaṇo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para742"></a><span class="paranum">742</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yañca atthena saññuttaṃ, yā ca dhammagatā rati;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ samādāya vattetha, sā hi ve uttamā rati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para743"></a><span class="paranum">743</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uccāvacehupāyehi, paresamabhijigīsati;</p>
- <p class="gathalast">Hantvā vadhitvā atha socayitvā, ālopati sāhasā yo paresaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para744"></a><span class="paranum">744</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tacchanto <a name="P3.0020"></a> āṇiyā āṇiṃ, nihanti balavā yathā;</p>
- <p class="gathalast">Indriyānindriyeheva, nihanti kusalo tathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para745"></a><span class="paranum">745</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saddhaṃ <a name="M2.0274"></a> vīriyaṃ samādhiñca, satipaññañca bhāvayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañca pañcahi hantvāna, anīgho yāti brāhmaṇo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para746"></a><span class="paranum">746</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="V2.0233"></a> atthavā so dhammaṭṭho, katvā vākyānusāsaniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbena sabbaṃ buddhassa, so naro sukhamedhatī’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samaṇassā</span>ti pabbajitassa. <span class="bld">Ahū</span>ti ahosi. <span class="bld">Cintā</span>ti dhammacintā dhammavicāraṇā. <span class="bld">Pārāpariyassā</span>ti pārāparagottassa. ‘‘Pārācariyassā’’tipi paṭhanti. <span class="bld">Bhikkhuno</span>ti saṃsāre bhayaṃ ikkhanasīlassa. <span class="bld">Ekakassā</span>ti asahāyassa, etena kāyavivekaṃ dasseti. <span class="bld">Pavivittassā</span>ti pavivekahetunā kilesānaṃ vikkhambhanena vivekaṃ āraddhassa, etena cittavivekaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘jhāyino’’</span>ti. <span class="bld">Jhāyino</span>ti jhāyanasīlassa, yonisomanasikāresu yuttassāti attho. Sabbametaṃ thero attānaṃ paraṃ viya katvā vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kimānupubba’’</span>ntiādinā taṃ cintanaṃ dasseti. Tattha paṭhamagāthāyaṃ tāva <span class="bld">kimānupubba</span>nti anupubbaṃ anukkamo, anupubbameva vakkhamānesu vatasamācāresu ko anukkamo, kena anukkamena te paṭipajjitabbāti attho. <span class="bld">Puriso kiṃ vataṃ kiṃ samācāra</span>nti atthakāmo puriso samādiyitabbaṭṭhena ‘‘vata’’nti laddhanāmaṃ, kīdisaṃ sīlaṃ samācāraṃ, samācaranto, attano <span class="bld">kiccakārī</span> kattabbakārī assa, <span class="bld">kañci</span> sattaṃ na ca <span class="bld">viheṭhaye,</span> na bādheyyāti attho. Attano kiccaṃ nāma samaṇadhammo, saṅkhepato sīlasamādhipaññā, taṃ sampādentassa paraviheṭhanāya lesopi natthi tāya sati samaṇabhāvasseva abhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Yathāha bhagavā – ‘‘na hi pabbajito parūpaghātī, na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto’’ti (dha. pa. 184). Ettha ca vataggahaṇena vārittasīlaṃ gahitaṃ, samācāraggahaṇena samācaritabbato cārittasīlena saddhiṃ jhānavipassanādi, tasmā vārittasīlaṃ padhānaṃ. Tatthāpi ca yasmā indriyasaṃvare siddhe sabbaṃ sīlaṃ surakkhitaṃ, sugopitameva hoti, tasmā indriyasaṃvarasīlaṃ tāva dassetukāmo indriyānaṃ arakkhaṇe rakkhaṇe ca ādīnavānisaṃse vibhāvento <a name="M2.0275"></a> <span class="bld">‘‘indriyāni manussāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">indriyānī</span>ti rakkhitabbadhammanidassanaṃ, tasmā cakkhādīni cha indriyānīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Manussāna</span>nti rakkhaṇayogyapuggalanidassanaṃ. <span class="bld">Hitāyā</span>ti atthāya. <span class="bld">Ahitāyā</span>ti anatthāya. Hontīti <a name="P3.0021"></a> vacanaseso. Kathaṃ pana tāniyeva hitāya ca ahitāya hontīti āha ‘‘rakkhitānī’’tiādi. Tassattho – yassa cakkhādīni indriyāni satikavāṭena apihitāni, tassa rūpādīsu abhijjhādipāpadhammapavattiyā dvārabhāvato anatthāya pihitāni, tadabhāvato atthāya saṃvattantīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyāneva</span> <a name="V2.0234"></a> <span class="bld">sārakkha</span>nti yasmā indriyasaṃvaro paripuṇṇo sīlasampadaṃ paripūreti, sīlasampadā paripuṇṇā samādhisampadaṃ paripūreti, samādhisampadā paripuṇṇā paññāsampadaṃ paripūreti, tasmā indriyārakkhā attahitapaṭipattiyāva mūlanti dassento āha ‘‘indriyāneva sārakkha’’nti. Satipubbaṅgamena ārakkhena saṃrakkhanto yonisomanasikārena indriyāni eva tāva sammadeva rakkhanto, yathā akusalacorā tehi tehi dvārehi pavisitvā cittasantāne kusalaṃ bhaṇḍaṃ na vilumpanti, tathā tāni pidahantoti attho. Sārakkhanti ca saṃ-saddassa sābhāvaṃ katvā vuttaṃ, ‘‘sārāgo’’tiādīsu viya. ‘‘Saṃrakkha’’nti ca pāṭho. <span class="bld">Indriyāni ca gopaya</span>nti tasseva pariyāyavacanaṃ, pariyāyavacane payojanaṃ <span class="bld">nettiaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Attano kiccakārīssā’’</span>ti iminā attahitapaṭipattiṃ dasseti, <span class="bld">‘‘na ca kañci viheṭhaye’’</span>ti iminā parahitapaṭipattiṃ, ubhayenāpi vā attahitapaṭipattimeva dasseti parāviheṭhanassāpi attahitapaṭipattibhāvato. Atha vā padadvayenapi attahitapaṭipattiṃ dasseti puthujjanassa sekkhassa ca parahitapaṭipattiyāpi attahitapaṭipattibhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ rakkhitāni indriyāni hitāya hontīti vodānapakkhaṃ saṅkhepeneva dassetvā, arakkhitāni ahitāya hontīti saṃkilesapakkhaṃ pana vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘cakkhundriyaṃ ce’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">cakkhundriyaṃ ce rūpesu, gacchantaṃ anivārayaṃ. Anādīnavadassāvī</span>ti yo nīlapītādibhedesu iṭṭhāniṭṭhesu rūpāyatanesu gacchantaṃ yathāruci pavattantaṃ cakkhundriyaṃ anivārayaṃ, anivārayanto appaṭibāhanto tathāpavattiyaṃ ādīnavadassāvī na hoti ce, diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca ādīnavaṃ dosaṃ na passati ce<a name="M2.0276"></a>. ‘‘Gacchantaṃ nivāraye anissaraṇadassāvī’’ti ca pāṭho. Tattha yo ‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 4.95) vuttavidhinā diṭṭhamatteyeva ṭhatvā satisampajaññavasena rūpāyatane pavattamāno tattha nissaraṇadassāvī nāma. Vuttavipariyāyena anissaraṇadassāvī daṭṭhabbo. <span class="bld">So dukkhā na hi muccatī</span>ti so evarūpo puggalo vaṭṭadukkhato na muccateva. Ettha ca cakkhundriyassa anivāraṇaṃ <a name="P3.0022"></a> nāma yathā tena dvārena abhijjhādayo pāpadhammā anvāssaveyyuṃ, tathā pavattanaṃ, taṃ pana atthato satisampajaññassa anuṭṭhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesindriyesupi eseva nayo. <span class="bld">Adhimucchito</span>ti adhimuttataṇhāya mucchaṃ āpanno. <span class="bld">Ambila</span>nti ambilarasaṃ. <span class="bld">Madhuragga</span>nti madhurarasakoṭṭhāsaṃ. Tathā <span class="bld">tittakaggaṃ. Anussara</span>nti assādavasena taṃ taṃ rasaṃ anuvicintento. <span class="bld">Ganthito</span>ti rasataṇhāya tasmiṃ tasmiṃ rase ganthito bandho. ‘‘Gadhito’’ti ca paṭhanti, gedhaṃ āpannoti attho. <span class="bld">Hadayaṃ nāvabujjhatī</span>ti ‘‘dukkhassantaṃ karissāmī’’ti pabbajjādikkhaṇe uppannaṃ cittaṃ na jānāti na sallakkheti<a name="V2.0235"></a>, sāsanassa hadayaṃ abbhantaraṃ anavajjadhammānaṃ sammaddanarasataṇhāya gadhito nāvabujjhati na jānāti, na paṭipajjatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Subhānī</span>ti sundarāni. <span class="bld">Appaṭikūlānī</span>ti manoramāni, iṭṭhāni. <span class="bld">Phoṭṭhabbānī</span>ti upādiṇṇānupādiṇṇappabhede phasse. <span class="bld">Ratto</span>ti rajjanasabhāvena rāgena ratto. <span class="bld">Rāgādhikaraṇa</span>nti rāgahetu. <span class="bld">Vividhaṃ vindate dukha</span>nti rāgapariḷāhādivasena diṭṭhadhammikañca nirayasantāpādivasena abhisamparāyañca nānappakāraṃ dukkhaṃ paṭilabhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manaṃ cetehī</span>ti manañca etehi rūpārammaṇādīhi dhammārammaṇappabhedehi ca. <span class="bld">Na</span>nti puggalaṃ. <span class="bld">Sabbehī</span>ti sabbehi pañcahipi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo manaṃ, manodvāraṃ, <span class="bld">etehi</span> yathāvuttehi rūpādīhi pañcahi dhammehi dhammārammaṇappabhedato ca. Tattha pavattanakapāpakammanivāraṇena <span class="bld">rakkhituṃ,</span> gopituṃ na sakkoti, <span class="bld">tato</span> tassa arakkhaṇato naṃ puggalaṃ taṃnimittaṃ dukkhaṃ <span class="bld">anveti,</span> anugacchati, anugacchantañca etehi pañcahipi rūpārammaṇādīhi chaṭṭhārammaṇena saddhiṃ sabbehipi ārammaṇappaccayabhūtehi anugacchatīti. Ettha cakkhundriyaṃ, sotindriyañca asampattaggāhibhāvato ‘‘gacchantaṃ <a name="M2.0277"></a> anivāraya’’nti vuttaṃ itaraṃ sampattaggāhīti ‘‘gandhe ce paṭisevatī’’tiādinā vuttaṃ. Tatthāpi ca rasataṇhā ca phoṭṭhabbataṇhā ca sattānaṃ visesato balavatīti ‘‘rasataṇhāya gadhito, phoṭṭhabbāni anussarantoti’’ vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ aguttadvārassa puggalassa chahi dvārehi chasupi ārammaṇesu asaṃvaranimittaṃ uppajjanakadukkhaṃ dassetvā svāyamasaṃvaro yasmā sarīrasabhāvānavabodhena hoti, tasmā sarīrasabhāvaṃ vicinanto <span class="bld">‘‘pubbalohitasampuṇṇa’’</span>ntiādinā gāthādvayamāha. Tassattho <a name="P3.0023"></a> – sarīraṃ nāmetaṃ pubbena lohitena ca <span class="bld">sampuṇṇaṃ</span> bharitaṃ aññena ca pittasemhādinā bahunā kuṇapena, tayidaṃ naravīrena naresu chekena sippācariyena kataṃ vaggu maṭṭhaṃ lākhāparikammādinā cittitaṃ, anto pana gūthādiasucibharitaṃ samuggaṃ viya chavimattamanoharaṃ bālajanasammohaṃ dukkhasabhāvatāya nirayādidukkhatāpanato ca <span class="bld">kaṭukaṃ,</span> parikappasambhavena amūlakena assādamattena madhuratāya <span class="bld">madhurassādaṃ,</span> tato eva piyabhāvanibandhanena <span class="bld">piyanibandhanaṃ,</span> dussahatāya appatītatāya ca <span class="bld">dukhaṃ,</span> īdise sarīre assādalobhena mahādukkhaṃ paccanubhuyyamānaṃ anavabujjhanto loko madhuragiddho khuradhārālehakapuriso viya daṭṭhabboti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0236"></a> ete cakkhādīnaṃ gocarabhūtā rūpādayo vuttā, te visesato purisassa itthipaṭibaddhā kamanīyāti tattha saṃvaro kātabboti dassento <span class="bld">‘‘itthirūpe’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">itthirūpe</span>ti itthiyā catusamuṭṭhānikarūpāyatanasaṅkhāte vaṇṇe. Api ca yo koci itthiyā nivatthassa alaṅkārassa vā gandhavaṇṇakādīnaṃ vā piḷandhanamālānaṃ vā kāyapaṭibaddho vaṇṇo purisassa cakkhuviññāṇassa ārammaṇabhāvāya upakappati, sabbametaṃ ‘‘itthirūpa’’ntveva veditabbaṃ. <span class="bld">Itthisare</span>ti itthiyā gītalapitahasitaruditasadde. Api ca itthiyā nivatthavatthassapi alaṅkataalaṅkārassapi itthipayoganipphāditā veṇuvīṇāsaṅkhapaṇavādīnampi saddā idha itthisaraggahaṇena gahitāti veditabbā. Sabbopeso purisassa cittaṃ ākaḍḍhatīti. ‘‘Itthirase’’ti pana pāḷiyā catusamuṭṭhānikarasāyatanavasena vuttaṃ. Itthiyā kiṃkārapaṭissāvitādivasena assavaraso ceva paribhogaraso <a name="M2.0278"></a> ca itthirasoti eke. Yo pana itthiyā oṭṭhamaṃsasammakkhitakheḷādiraso, yo ca tāya purisassa dinnayāgubhattādīnaṃ raso, sabbopeso ‘‘itthiraso’’tveva veditabbo. Phoṭṭhabbepi ca itthiyā kāyasamphasso, itthisarīrārūḷhānaṃ vatthālaṅkāramālādīnaṃ phasso ‘‘itthiphoṭṭhabbo’’tveva veditabbo. Ettha ca yesaṃ itthirūpe itthisareti pāḷi, tesaṃ api-saddena itthirasasaṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Itthigandhesū</span>ti itthiyā catusamuṭṭhānikagandhāyatanesu. Itthiyā sarīragandho nāma duggandho. Ekaccā hi itthī assagandhinī hoti, ekaccā meṇḍagandhinī, ekaccā sedagandhinī, ekaccā soṇitagandhinī, tathāpi tāsu andhabālo rajjateva. Cakkavattino pana itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato <a name="P3.0024"></a> uppalagandho, ayaṃ na sabbāsaṃ hotīti, itthiyā sarīre ārūḷho āgantuko anulimpanādigandho ‘‘itthigandho’’ti veditabbo. <span class="bld">Sāratto</span>ti suṭṭhu ratto gadhito mucchito, idaṃ pana padaṃ ‘‘itthirūpe’’tiādīsupi yojetabbaṃ. <span class="bld">Vividhaṃ vindate dukha</span>nti itthirūpādīsu sarāganimittaṃ diṭṭhadhammikaṃ vadhabandhanādivasena samparāyikaṃ pañcavidhabandhanādivasena nānappakāraṃ dukkhaṃ paṭilabhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthisotāni sabbānī</span>ti itthiyā rūpādiārammaṇāni sabbāni anavasesāni pañca taṇhāsotāni sandanti. <span class="bld">Pañcasū</span>ti purisassa pañcasu dvāresu. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ pañcannaṃ sotānaṃ. <span class="bld">Āvaraṇa</span>nti saṃvaraṇaṃ, yathā asaṃvaro na uppajjati, evaṃ satisampajaññaṃ paccupaṭṭhapetvā saṃvaraṃ pavattetuṃ yo sakkoti, so <span class="bld">vīriyavā</span> āraddhavīriyo akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ rūpādigocare pabbajitassa paṭipattiṃ dassetvā idāni gahaṭṭhassa dassetuṃ <span class="bld">‘‘so atthavā’’</span>tiādi <a name="V2.0237"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">so atthavā so dhammaṭṭho, so dakkho so vicakkhaṇo</span>ti so puggalo imasmiṃ loke atthavā, buddhimā, dhamme ṭhito, dhamme dakkho, dhamme cheko, analaso vā vicakkhaṇo iti kattabbatāsu kusalo nāma. <span class="bld">Kareyya ramamānopi, kiccaṃ dhammatthasaṃhita</span>nti geharatiyā ramamānopi dhammatthasaṃhitaṃ dhammato atthato ca anapetameva taṃ taṃ kattabbaṃ. Anuppannānaṃ bhogānaṃ uppādanaṃ, uppannānaṃ paripālanaṃ, paribhogañca kareyya, aññamaññaṃ, avirodhena, aññamaññaṃ, abādhanena, tivaggatthaṃ anuyuñjeyyāti adhippāyo<a name="M2.0279"></a>. Ayañca nayo yesaṃ sammāpaṭipattiavirodhena tivaggatthassa vasena vattati bimbisāramahārājādīnaṃ viya, tesaṃ vasena vutto. Na yesaṃ kesañci vasenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atho sīdati saññutta</span>nti yadi idhaloke supasaṃhitaṃ diṭṭhadhammikaṃ atthaṃ pariggahetvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Vajje kiccaṃ niratthaka</span>nti samparāyikattharahitaṃ anatthupasaṃhitaṃ kiccaṃ sacepi vissajjeyya pariccajeyya. <span class="bld">Na taṃ kiccanti maññitvā, appamatto vicakkhaṇo</span>ti satiavippavāsena appamatto vicāraṇapaññāsambhavena vicakkhaṇo anatthupasaṃhitaṃ, taṃ kiccaṃ mayā na kātabbanti maññitvā vivajjeyya.</p>
- <p class="bodytext">Vivajjetvā pana <span class="bld">yañca atthena saññuttaṃ, yā ca dhammagatā rati. Taṃ samādāya vattethā</span>ti yaṃkiñci diṭṭhadhammikasamparāyikappabhedena atthena <a name="P3.0025"></a> hitena saṃyuttaṃ tadubhayahitāvahaṃ, yā ca adhikusaladhammagatā samathavipassanāsahitā rati, tadubhayaṃ sammā ādiyitvā pariggahaṃ katvā vatteyya. ‘‘Sabbaṃ ratiṃ dhammarati jinātī’’ti (dha. pa. 354) vacanato sā hi ekaṃsena uttamatthassa pāpanato uttamā rati nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana kāmaratisaṃyuttaṃ kiccaṃ niratthakanti vuttaṃ, tassā anatthupasaṃhitabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘uccāvacehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">uccāvacehī</span>ti mahantehi ceva khuddakehi ca. <span class="bld">Upāyehī</span>ti nayehi. <span class="bld">Paresamabhijigīsatī</span>ti paresaṃ santakaṃ āharituṃ icchati, pare vā sabbathā hāpeti, jināpeti paraṃ hantvā, vadhitvā atha socayitvā, ālopati sāhasā yo paresaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo kāmahetu pare hananto, ghātento, socento sandhicchedasandhiruhanapasayhāvahārādīhi nānupāyehi paresaṃ santakaṃ harituṃ vāyamanto sāhasākāraṃ karoti, ālopati, jigīsati sāpateyyavasena pare hāpeti, tassa taṃ kiccaṃ kāmaratisannissitaṃ anatthupasaṃhitaṃ ekantanihīnanti. Etena tappaṭipakkhato dhammagatāya ratiyā ekaṃsato uttamabhāvaṃyeva vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0238"></a> yaṃ ‘‘tesamāvaraṇaṃ kātuṃ yo sakkotī’’ti indriyānaṃ āvaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ upāyena saha vibhāvento <span class="bld">‘‘tacchanto āṇiyā āṇiṃ</span><a name="M2.0280"></a>, <span class="bld">nihanti balavā yathā’’</span>ti āha. Yathā <span class="bld">balavā</span> kāyabalena, ñāṇabalena ca samannāgato tacchako rukkhadaṇḍagataṃ āṇiṃ nīharitukāmo tato balavatiṃ āṇiṃ koṭento tato nīharati, tathā kusalo bhikkhu cakkhādīni indriyāni vipassanābalena nihantukāmo indriyehi eva nihanti.</p>
- <p class="bodytext">Katamehi panāti āha <span class="bld">‘‘saddha’’</span>ntiādi. Tassattho – adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhaṃ, paggahalakkhaṇaṃ vīriyaṃ, avikkhepalakkhaṇaṃ samādhiṃ, upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satiṃ, dassanalakkhaṇaṃ paññanti imānipi vimuttiparipācakāni pañcindriyāni bhāvento vaḍḍhento etehi pañcahi indriyehi cakkhādīni pañcindriyāni anunayapaṭighādikilesuppattiyā dvārabhāvavihanena hantvā, ariyamaggena tadupanissaye kilese samucchinditvā, tato eva anīgho niddukkho brāhmaṇo anupādisesaparinibbānameva yāti upagacchatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So atthavā</span>ti so yathāvutto brāhmaṇo uttamatthena samannāgatattā atthavā, taṃ sampāpake dhamme ṭhitattā <span class="bld">dhammaṭṭho. Sabbena sabbaṃ</span> anavasesena vidhinā anavasesaṃ <span class="bld">buddhassa</span> bhagavato vākyabhūtaṃ anusāsaniṃ katvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā ṭhito. Tato eva <span class="bld">so naro</span> uttamapuriso nibbānasukhañca <span class="bld">edhati,</span> brūheti, vaḍḍhetīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P3.0026"></a> therena attano cintitākāravibhāvanāvasena paṭipattiyā pakāsitattā idameva cassa aññābyākaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Pārāpariyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Telakānittheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cirarattaṃ vatātāpī</span>tiādikā āyasmato telakānittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde satthu abhijātito puretaraṃyeva sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā <span class="bld">telakānī</span>ti laddhanāmo vayappatto hetusampannatāya kāme jigucchanto gharāvāsaṃ pahāya paribbājakapabbajjaṃ <a name="V2.0239"></a> pabbajitvā vivaṭṭajjhāsayo ‘‘ko so pāraṅgato loke’’tiādinā vimokkhapariyesanaṃ <a name="M2.0281"></a> caramāno te te samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati, te na sampāyanti. So tena anārādhitacitto vicarati. Atha amhākaṃ bhagavati loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakke lokahitaṃ karonte ekadivasaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahatte patiṭṭhāti. So ekadivasaṃ bhikkhūhi saddhiṃ nisinno attanā adhigatavisesaṃ paccavekkhitvā tadanusārena attano paṭipattiṃ anussaritvā taṃ sabbaṃ bhikkhūnaṃ ācikkhanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para747"></a><span class="paranum">747</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cirarattaṃ vatātāpī, dhammaṃ anuvicintayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samaṃ cittassa nālatthaṃ, pucchaṃ samaṇabrāhmaṇe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para748"></a><span class="paranum">748</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ko so pāraṅgato loke, ko patto amatogadhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kassa dhammaṃ paṭicchāmi, paramatthavijānanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para749"></a><span class="paranum">749</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Antovaṅkagato āsi, macchova ghasamāmisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Baddho mahindapāsena, vepacityasuro yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para750"></a><span class="paranum">750</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Añchāmi naṃ na muñcāmi, asmā sokapariddavā;</p>
- <p class="gathalast">Ko me bandhaṃ muñcaṃ loke, sambodhiṃ vedayissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para751"></a><span class="paranum">751</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vā kaṃ, ādisantaṃ pabhaṅgunaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kassa dhammaṃ paṭicchāmi, jarāmaccupavāhanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para752"></a><span class="paranum">752</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vicikicchākaṅkhāganthitaṃ, sārambhabalasaññutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kodhappattamanatthaddhaṃ, abhijappappadāraṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para753"></a><span class="paranum">753</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṇhādhanusamuṭṭhānaṃ, dve ca pannarasāyutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Passa orasikaṃ bāḷhaṃ, bhetvāna yadi tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para754"></a><span class="paranum">754</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anudiṭṭhīnaṃ <a name="P3.0027"></a> appahānaṃ, saṅkappaparatejitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena viddho pavedhāmi, pattaṃva māluteritaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para755"></a><span class="paranum">755</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhattaṃ me samuṭṭhāya, khippaṃ paccati māmakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Chaphassāyatanī kāyo, yattha sarati sabbadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para756"></a><span class="paranum">756</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ <a name="M2.0282"></a> na passāmi tekicchaṃ, yo metaṃ sallamuddhare;</p>
- <p class="gathalast">Nānārajjena satthena, nāññena vicikicchitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para757"></a><span class="paranum">757</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ko me asattho avaṇo, sallamabbhantarapassayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ahiṃsaṃ sabbagattāni, sallaṃ me uddharissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para758"></a><span class="paranum">758</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammappati <a name="V2.0240"></a> hi so seṭṭho, visadosappavāhako;</p>
- <p class="gathalast">Gambhīre patitassa me, thalaṃ pāṇiñca dassaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para759"></a><span class="paranum">759</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rahadehamasmi ogāḷho, ahāriyarajamattike;</p>
- <p class="gathalast">Māyāusūyasārambha, thinamiddhamapatthaṭe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para760"></a><span class="paranum">760</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uddhaccameghathanitaṃ, saṃyojanavalāhakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vāhā vahanti kuddiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para761"></a><span class="paranum">761</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Savanti sabbadhi sotā, latā ubbhijja tiṭṭhati;</p>
- <p class="gathalast">Te sote ko nivāreyya, taṃ lataṃ ko hi checchati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para762"></a><span class="paranum">762</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Velaṃ karotha bhaddante, sotānaṃ sannivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mā te manomayo sotā, rukkhaṃva sahasā luve.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para763"></a><span class="paranum">763</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ me bhayajātassa, apārā pāramesato;</p>
- <p class="gathalast">Tāṇo paññāvudho satthā, isisaṅghanisevito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sopānaṃ sugataṃ suddhaṃ, dhammasāramayaṃ daḷhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pādāsi vuyhamānassa, mā bhāyīti ca mabravi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para765"></a><span class="paranum">765</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satipaṭṭhānapāsādaṃ, āruyha paccavekkhisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ taṃ pubbe amaññissaṃ, sakkāyābhirataṃ pajaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para766"></a><span class="paranum">766</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā ca maggamaddakkhiṃ, nāvāya abhirūhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anadhiṭṭhāya attānaṃ, titthamaddakkhimuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para767"></a><span class="paranum">767</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sallaṃ attasamuṭṭhānaṃ, bhavanettippabhāvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etesaṃ appavattāya, desesi maggamuttamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para768"></a><span class="paranum">768</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dīgharattānusayitaṃ<a name="M2.0283"></a>, cirarattamadhiṭṭhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Buddho mepānudī ganthaṃ, visadosappavāhano’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="P3.0028"></a> <span class="bld">cirarattaṃ vatā</span>ti cirakālaṃ vata. <span class="bld">Ātāpī</span>ti vīriyavā vimokkhadhammapariyesane āraddhavīriyo. <span class="bld">Dhammaṃ anuvicintaya</span>nti ‘‘kīdiso nu kho vimokkhadhammo, kathaṃ vā adhigantabbo’’ti vimuttidhammaṃ anuvicinanto gavesanto. <span class="bld">Samaṃ cittassa nālatthaṃ, pucchaṃ samaṇabrāhmaṇe</span>ti te te nānātitthiye samaṇabrāhmaṇe vimuttidhammaṃ pucchanto pakatiyā anupasantasabhāvassa cittassa samaṃ vūpasamabhūtaṃ vaṭṭadukkhavissaraṇaṃ ariyadhammaṃ nālatthaṃ nādhigacchanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko</span> <a name="V2.0241"></a> <span class="bld">so pāraṅgato</span>tiādi pucchitākāradassanaṃ. Tattha <span class="bld">ko so pāraṅgato loke</span>ti imasmiṃ loke titthakārapaṭiññesu samaṇabrāhmaṇesu ko nu kho so saṃsārassa pāraṃ nibbānaṃ upagato. <span class="bld">Ko patto amatogadha</span>nti nibbānapatiṭṭhaṃ vimokkhamaggaṃ ko patto adhigatoti attho. <span class="bld">Kassa dhammaṃ paṭicchāmī</span>ti kassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā ovādadhammaṃ paṭiggaṇhāmi paṭipajjāmi. <span class="bld">Paramatthavijānana</span>nti paramatthassa vijānanaṃ, aviparītappavattinivattiyo pavedentanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antovaṅkagato āsī</span>ti vaṅkaṃ vuccati diṭṭhigataṃ manovaṅkabhāvato, sabbepi vā kilesā, antoti pana hadayavaṅkassa anto, hadayabbhantaragatakilesavaṅko vā ahosīti attho. <span class="bld">Macchova ghasamāmisa</span>nti āmisaṃ ghasanto khādanto maccho viya, gilabaḷiso maccho viyāti adhippāyo. <span class="bld">Baddho mahindapāsena, vepacityasuro yathā</span>ti mahindassa sakkassa pāsena baddho yathā vepacitti asurindo aserivihārī mahādukkhappatto, evamahaṃ pubbe kilesapāsena baddho āsiṃ, aserivihārī mahādukkhappattoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Añchāmī</span>ti ākaḍḍhāmi. <span class="bld">Na</span>nti kilesapāsaṃ. <span class="bld">Na muñcāmī</span>ti na mocemi. <span class="bld">Asmā sokapariddavā</span>ti imasmā sokaparidevavaṭṭato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāpāsena baddho migo sūkaro vā mocanupāyaṃ ajānanto paripphandamāno taṃ āviñchanto bandhanaṃ daḷhaṃ karoti, evaṃ ahaṃ pubbe <a name="M2.0284"></a> kilesapāsena paṭimukko mocanupāyaṃ ajānanto kāyasañcetanādivasena paripphandamāno taṃ na mocesiṃ, aññadatthu taṃ daḷhaṃ karonto sokādinā paraṃ kilesaṃ eva pāpuṇinti. <span class="bld">Ko me bandhaṃ muñcaṃ loke, sambodhiṃ vedayissatī</span>ti imasmiṃ loke etaṃ kilesabandhanena bandhaṃ muñcanto sambujjhati etenāti ‘‘sambodhī’’ti laddhanāmaṃ vimokkhamaggaṃ ko me vedayissati ācikkhissatīti attho. ‘‘Bandhamuñca’’ntipi paṭhanti, bandhā, bandhassa vā mocakaṃ sambodhinti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādisanta</span>nti desentaṃ. <span class="bld">Pabhaṅguna</span>nti pabhañjanaṃ kilesānaṃ viddhaṃsanaṃ<a name="P3.0029"></a>, pabhaṅgunaṃ vā dhammappavattiṃ ādisantaṃ kathentaṃ jarāya maccuno ca pavāhanaṃ kassa dhammaṃ paṭicchāmi. ‘‘Paṭipajjāmī’’ti vā pāṭho, so evattho. <span class="bld">Vicikicchākaṅkhāganthita</span>nti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādinayappavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) vicikicchāya āsappanaparisappanākāravuttiyā kaṅkhāya ca ganthitaṃ. <span class="bld">Sārambhabalasaññuta</span>nti karaṇuttariyakaraṇalakkhaṇena balappattena sārambhena yuttaṃ. <span class="bld">Kodhappattamanatthaddha</span>nti sabbattha kodhena yuttamanasā <a name="V2.0242"></a> thaddhabhāvaṃ gataṃ abhijappappadāraṇaṃ. Icchitālābhādivasena hi taṇhā sattānaṃ cittaṃ padālentī viya pavattati. Dūre ṭhitassāpi vijjhanupāyatāya taṇhāva dhanu samupatiṭṭhati uppajjati etasmāti <span class="bld">taṇhādhanusamuṭṭhānaṃ,</span> diṭṭhisallaṃ. Taṃ pana yasmā vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhīti tiṃsappabhedaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dve ca pannarasāyuta’’</span>nti, dvikkhattuṃ pannarasabhedavantanti attho. <span class="bld">Passa orasikaṃ bāḷhaṃ, bhetvāna yadi tiṭṭhatī</span>ti yaṃ urasambandhanīyatāya orasikaṃ bāḷhaṃ balavataraṃ bhetvāna hadayaṃ vinivijjhitvā tasmiṃyeva hadaye tiṭṭhati, taṃ passāti attānameva ālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anudiṭṭhīnaṃ appahāna</span>nti anudiṭṭhibhūtānaṃ sesadiṭṭhīnaṃ appahānakāraṇaṃ. Yāva hi sakkāyadiṭṭhi santānato na vigacchati, tāva sassatadiṭṭhiādīnaṃ appahānamevāti. <span class="bld">Saṅkappaparatejita</span>nti saṅkappena micchāvitakkena pare parajane nissayalakkhaṇaṃ patipatite tejitaṃ ussāhitaṃ. <span class="bld">Tena viddho pavedhāmī</span>ti tena diṭṭhisallena yathā hadayaṃ āhacca tiṭṭhati, evaṃ viddho pavedhāmi saṅkappāmi sassatucchedādivasena ito cito ca parivaṭṭāmi. <span class="bld">Pattaṃva</span> <a name="M2.0285"></a><span class="bld">māluterita</span>nti mālutena vāyunā eritaṃ vaṇṭato muttaṃ dumapattaṃ viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ me samuṭṭhāyā</span>ti yathā loke sallaṃ nāma bāhirato uṭṭhāya ajjhattaṃ nimmathetvā bādhati, na evamidaṃ. Idaṃ pana ajjhattaṃ me mama attabhāve samuṭṭhāya so attabhāvasaññito chaphassāyatanakāyo yathā <span class="bld">khippaṃ</span> sīghaṃ <span class="bld">paccati,</span> ḍayhati. Yathā kiṃ? Aggi viya sanissayaḍāhako taṃyeva <span class="bld">māmakaṃ</span> mama santakaṃ attabhāvaṃ ḍahanto yattha uppanno, tattheva <span class="bld">sarati</span> pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ na passāmi tekiccha</span>nti tādisāya tikicchāya niyuttatāya tekicchaṃ <a name="P3.0030"></a> sallakattaṃ bhisakkaṃ taṃ na passāmi. <span class="bld">Yo metaṃ sallamuddhare</span>ti yo bhisakko etaṃ diṭṭhisallaṃ kilesasallañca uddhareyya, uddharanto ca <span class="bld">nānārajjena</span> rajjusadisasaṅkhātāya esanisalākāya pavesetvāna <span class="bld">satthena</span> kantitvā <span class="bld">nāññena</span> mantāgadappayogena <span class="bld">vicikicchitaṃ</span> sallaṃ tikicchituṃ sakkāti āharitvā yojetabbaṃ. Vicikicchitanti, ca nidassanamattametaṃ. Sabbassapi kilesasallassa vasena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asattho</span>ti sattharahito. <span class="bld">Avaṇo</span>ti vaṇena vinā. <span class="bld">Abbhantarapassaya</span>nti abbhantarasaṅkhātaṃ hadayaṃ nissāya ṭhitaṃ. <span class="bld">Ahiṃsa</span>nti apīḷento. ‘‘Ahiṃsā’’ti ca pāṭho, ahiṃsāya apīḷanenāti <a name="V2.0243"></a> attho. Ayañhettha saṅkhepattho – ko nu kho kiñci satthaṃ aggahetvā vaṇañca akaronto tato eva sabbagattāni abādhento mama hadayabbhantaragataṃ pīḷājananato anto tudanato anto ruddhanato ca paramattheneva sallabhūtaṃ kilesasallaṃ uddharissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ dasahi gāthāhi pubbe attanā cintitākāraṃ dassetvā punapi taṃ pakārantarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘dhammappati hi so seṭṭho’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dhammappatī</span>ti dhammanimittaṃ dhammahetu. <span class="bld">Hī</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">So seṭṭho</span>ti so puggalo uttamo. <span class="bld">Visadosappavāhako</span>ti <span class="bld">yo mayhaṃ</span> rāgādikilesassa pavāhako ucchinnako. <span class="bld">Gambhīre patitassa me, thalaṃ pāṇiñca dassaye</span>ti ko nu kho atigambhīre saṃsāramahoghe patitassa mayhaṃ ‘‘mā bhāyī’’ti assāsento nibbānathalaṃ taṃsampāpakaṃ ariyamaggahatthañca dasseyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rahadehamasmi</span> <a name="M2.0286"></a> <span class="bld">ogāḷho</span>ti mahati saṃsārarahade ahamasmi sasīsaṃ nimujjanavasena otiṇṇo anupaviṭṭho. <span class="bld">Ahāriyarajamattike</span>ti apanetuṃ asakkuṇeyyo rāgādirajo mattikā kaddamo etassāti ahāriyarajamattiko, rahado. Tasmiṃ rahadasmiṃ. ‘‘Ahāriyarajamantike’’ti vā pāṭho, antike ṭhitarāgādīsu dunnīharaṇīyarāgādirajeti attho. Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā <span class="bld">māyā,</span> parasampattiasahanalakkhaṇā <span class="bld">usūyā,</span> karaṇuttariyakaraṇalakkhaṇo <span class="bld">sārambho,</span> cittālasiyalakkhaṇaṃ <span class="bld">thinaṃ,</span> kāyālasiyalakkhaṇaṃ <span class="bld">middha</span>nti ime pāpadhammā patthaṭā yaṃ rahadaṃ, tasmiṃ māyāusūyasārambhathinamiddhamapatthaṭe, makāro cettha padasandhikaro vutto. Yathāvuttehi imehi pāpadhammehi patthaṭeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaccameghathanitaṃ, saṃyojanavalāhaka</span>nti vacanavipallāsena vuttaṃ, bhantasabhāvaṃ uddhaccaṃ meghathanitaṃ meghagajjitaṃ etesanti uddhaccameghathanitā. Dasavidhā saṃyojanā <a name="P3.0031"></a> eva valāhakā etesanti saṃyojanavalāhakā. <span class="bld">Vāhā</span> mahāudakavāhasadisā rāganissitā micchāsaṅkappā asubhādīsu ṭhitā <span class="bld">kuddiṭṭhiṃ</span> maṃ <span class="bld">vahanti</span> apāyasamuddameva uddissa kaḍḍhantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Savanti sabbadhi sotā</span>ti taṇhāsoto, diṭṭhisoto, mānasoto, avijjāsoto, kilesasototi ime pañcapisotā cakkhudvārādīnaṃ vasena sabbesu rūpādīsu ārammaṇesu savanato ‘‘rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā’’tiādinā (vibha. 204, 232) sabbabhāgehi vā savanato sabbadhi savanti. <span class="bld">Latā</span>ti paliveṭhanaṭṭhena saṃsibbanaṭṭhena latā viyāti latā, taṇhā. <span class="bld">Ubbhijja tiṭṭhatī</span>ti chahi dvārehi ubbhijjitvā rūpādīsu ārammaṇesu tiṭṭhati. <span class="bld">Te sote</span>ti taṇhādike <a name="V2.0244"></a> sote mama santāne sandante maggasetubandhanena ko purisaviseso nivāreyya, <span class="bld">taṃ lata</span>nti taṇhālataṃ, maggasatthena ko <span class="bld">checchati</span> chindissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Velaṃ karothā</span>ti tesaṃ sotānaṃ velaṃ setuṃ karotha sannivāraṇaṃ. <span class="bld">Bhaddante</span>ti ālapanākāradassanaṃ. <span class="bld">Mā te manomayo soto</span>ti udakasoto oḷāriko, tassa bālamahājanenapi setuṃ <a name="M2.0287"></a> katvā nivāraṇaṃ sakkā. Ayaṃ pana manomayo soto sukhumo dunnivāraṇo. So yathā udakasoto vaḍḍhanto kūle ṭhitaṃ rukkhaṃ pātetvāva nāseti, evaṃ tumhe apāyatīre ṭhite tattha sahasā pātetvā apāyasamuddaṃ pāpento <span class="bld">mā luve</span> mā vināseyya mā anayabyasanaṃ pāpeyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ayaṃ thero purimattabhāve parimadditasaṅkhārattā ñāṇaparipākaṃ gatattā pavattidukkhaṃ upadhārento yathā vicikicchādike saṃkilesadhamme pariggaṇhi, tamākāraṃ dassetvā idāni jātasaṃvego kiṃkusalagavesī satthu santikaṃ gato yaṃ visesaṃ adhimucci, taṃ dassento <span class="bld">‘‘evaṃ me bhayajātassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">evaṃ me bhayajātassā</span>ti evaṃ vuttappakārena saṃsāre jātabhayassa <span class="bld">apārā</span> orimatīrato sappaṭibhayato saṃsāravaṭṭato ‘‘kathaṃ nu kho muñceyya’’nti <span class="bld">pāraṃ</span> nibbānaṃ, <span class="bld">esato</span> gavesato, <span class="bld">tāṇo</span> sadevakassa lokassa tāṇabhūto kilesasamucchedanī paññā āvudho etassāti <span class="bld">paññāvudho</span>. Diṭṭhadhammikādiatthena sattānaṃ yathārahaṃ anusāsanato <span class="bld">satthā,</span> isisaṅghena aggasāvakādiariyapuggalasamūhena nisevito payirupāsito <span class="bld">isisaṅghanisevito, sopāna</span>nti desanāñāṇena suṭṭhu katattā abhisaṅkhatattā <span class="bld">sukataṃ,</span> upakkilesavirahitato <span class="bld">suddhaṃ,</span> saddhāpaññādisārabhūtaṃ <span class="bld">dhammasāramayaṃ</span> <a name="P3.0032"></a> paṭipakkhehi acalanīyato <span class="bld">daḷhaṃ,</span> vipassanāsaṅkhātaṃ sopānaṃ mahoghena vuyhamānassa mayhaṃ satthā pādāsi, dadanto ca ‘‘iminā te sotthi bhavissatī’’ti samassāsento <span class="bld">mā bhāyīti ca abravi,</span> kathesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satipaṭṭhānapāsāda</span>nti tena vipassanāsopānena kāyānupassanādinā laddhabbacatubbidhasāmaññaphalavisesena catubhūmisampannaṃ satipaṭṭhānapāsādaṃ āruhitvā <span class="bld">paccavekkhisaṃ</span> catusaccadhammaṃ maggañāṇena patiavekkhiṃ paṭivijjhiṃ. <span class="bld">Yaṃ taṃ pubbe amaññissaṃ, sakkāyābhirataṃ paja</span>nti evaṃ paṭividdhasacco yaṃ sakkāye ‘‘ahaṃ mamā’’ti abhirataṃ pajaṃ titthiyajanaṃ tena parikappitaattānañca pubbe sārato amaññissaṃ. <span class="bld">Yadā ca maggamaddakkhiṃ, nāvāya abhirūhana</span>nti ariyamagganāvāya abhiruhanūpāyabhūtaṃ yadā vipassanāmaggaṃ yāthāvato addakkhiṃ. Tato paṭṭhāya taṃ titthiyajanaṃ attānañca <span class="bld">anadhiṭṭhāya</span> citte aṭṭhapetvā aggahetvā <span class="bld">titthaṃ</span> nibbānasaṅkhātassa amatamahāpārassa <a name="M2.0288"></a><a name="V2.0245"></a> titthabhūtaṃ ariyamaggadassanaṃ sabbehi maggehi sabbehi kusaladhammehi ukkaṭṭhaṃ addakkhiṃ, yāthāvato apassinti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ attano anuttaraṃ maggādhigamaṃ pakāsetvā idāni tassa desakaṃ sammāsambuddhaṃ thomento <span class="bld">‘‘sallaṃ attasamuṭṭhāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">salla</span>nti diṭṭhimānādikilesasallaṃ. <span class="bld">Attasamuṭṭhāna</span>nti ‘‘aha’’nti mānaṭṭhānatāya ‘‘attā’’ti ca laddhanāme attabhāve sambhūtaṃ. <span class="bld">Bhavanettippabhāvita</span>nti bhavataṇhāsamuṭṭhitaṃ bhavataṇhāsannissayaṃ. Sā hi diṭṭhimānādīnaṃ sambhavo. <span class="bld">Etesaṃ appavattāyā</span>ti yathāvuttānaṃ pāpadhammānaṃ appavattiyā anuppādāya. <span class="bld">Desesi maggamuttama</span>nti uttamaṃ seṭṭhaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, tadupāyañca vipassanāmaggaṃ kathesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dīgharattānusayita</span>nti anamatagge saṃsāre cirakālaṃ santāne anu anu sayitaṃ kāraṇalābhena uppajjanārahabhāvena thāmagataṃ, tato ca cirarattaṃ <span class="bld">adhiṭṭhitaṃ</span> santānaṃ ajjhāruyha ṭhitaṃ. <span class="bld">Gantha</span>nti abhijjhākāyaganthādiṃ mama santāne ganthabhūtaṃ kilesavisadosaṃ pavāhano <span class="bld">buddho</span> bhagavā attano desanānubhāvena <span class="bld">apānudī</span> parijahāpesi, ganthesu hi anavasesato pahīnesu appahīno nāma kileso natthīti.</p>
- <p class="centered">Telakānittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Raṭṭhapālattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Passa</span> <a name="P3.0033"></a> <span class="bld">cittakata</span>ntiādikā āyasmato raṭṭhapālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato uppattito puretarameva haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā vayappatto pitu accayena gharāvāse patiṭṭhito ratanakoṭṭhāgārakammikena dassitaṃ aparimāṇaṃ kulavaṃsānugataṃ dhanaṃ disvā ‘‘imaṃ ettakaṃ dhanarāsiṃ mayhaṃ pituayyakapayyakādayo attanā saddhiṃ gahetvā gantuṃ nāsakkhiṃsu, mayā pana gahetvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ adāsi. So abhiññālābhiṃ ekaṃ tāpasaṃ upaṭṭhahanto tena devalokādhipacce niyojito yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto <a name="M2.0289"></a> devaloke nibbattitvā dibbasampattiṃ anubhavanto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto manussaloke bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthassa kulassa ekaputtako hutvā nibbatti.</p>
- <p class="bodytext">Tena <a name="V2.0246"></a> ca samayena padumuttaro bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko veneyyasatte nibbānamahānagarasaṅkhātaṃ khemantabhūmiṃ sampāpesi. Atha so kulaputto anukkamena viññutaṃ patto ekadivasaṃ upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pasannacitto parisapariyante nisīdi. Tena kho pana samayena satthā ekaṃ bhikkhuṃ saddhāpabbajitānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Taṃ disvā so pasannamānaso tadatthāya cittaṃ ṭhapetvā satasahassabhikkhuparivutassa bhagavato mahatā sakkārena sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyena ijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. So satthāraṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. So tattha yāvatāyukaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto ito dvenavute kappe phussassa bhagavato kāle satthu vemātikabhātikesu tīsu rājaputtesu satthāraṃ upaṭṭhahantesu tesaṃ puññakiriyāya kiccaṃ akāsi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tattha tattha bhave taṃ taṃ bahuṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kururaṭṭhe thullakoṭṭhikanigame raṭṭhapālaseṭṭhino gehe nibbatti, tassa bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthe kule nibbattattā <span class="bld">raṭṭhapālo</span>ti <a name="P3.0034"></a> vaṃsānugatameva nāmaṃ ahosi. So mahatā parivārena vaḍḍhanto anukkamena yobbanapatto mātāpitūhi patirūpena dārena saṃyojito mahante ca yase patiṭṭhāpito dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ paccanubhoti. Atha bhagavā kururaṭṭhe janapadacārikaṃ caranto thullakoṭṭhikaṃ anupāpuṇi. Taṃ sutvā raṭṭhapālo kulaputto satthāraṃ upasaṅkamitvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitukāmo sattāhaṃ bhattacchedaṃ katvā kicchena kasirena mātāpitaro anujānāpetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yācitvā satthu āṇattiyā aññatarassa therassa santike pabbajitvā yonisomanasikārena kammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.2.97-111) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarassa <a name="M2.0290"></a> bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Varanāgo mayā dinno, īsādanto urūḷhavā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Setacchatto pasobhito, sakappano sahatthipo;</p>
- <p class="gathalast">Agghāpetvāna taṃ sabbaṃ, saṅghārāmaṃ akārayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catupaññāsasahassāni, pāsāde kārayiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mahoghadānaṃ karitvāna, niyyādesiṃ mahesino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anumodi <a name="V2.0247"></a> mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe jane hāsayanto, desesi amataṃ padaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṃ me buddho viyākāsi, jalajuttaranāmako;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catupaññāsasahassāni, pāsāde kārayī ayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kathayissāmi vipākaṃ, suṇotha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhārasasahassāni, kūṭāgārā bhavissare;</p>
- <p class="gathalast">Byamhuttamamhi nibbattā, sabbasoṇṇamayā ca te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paññāsakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Devalokā cavitvāna, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Aḍḍhe kule mahābhoge, nibbattissati tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So pacchā pabbajitvāna, sukkamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Raṭṭhapāloti nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padhānapahitatto so, upasanto nirūpadhi;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uṭṭhāya abhinikkhamma, jahitā bhogasampadā;</p>
- <p class="gathalast">Kheḷapiṇḍeva bhogamhi, pemaṃ mayhaṃ na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vīriyaṃ <a name="M2.0291"></a> me dhuradhorayhaṃ, yogakkhemādhivāhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhāremi antimaṃ dehaṃ, sammāsambuddhasāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;</p>
- <p class="gathalast">Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā satthāraṃ anujānāpetvā mātāpitaro passituṃ thullakoṭṭhikaṃ gantvā, tattha sapadānaṃ piṇḍāya caranto pitu nivesane ābhidosikaṃ kummāsaṃ labhitvā taṃ amataṃ viya paribhuñjanto, pitarā nimantito svātanāya adhivāsetvā, dutiyadivase pitu nivesane piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā alaṅkatapaṭiyatte itthāgārajane upagantvā ‘‘kīdisā nāma tā, ayyaputta, accharāyo, yāsaṃ tvaṃ hetu brahmacariyaṃ carasī’’tiādīni (ma. ni. 2.301) vatvā, palobhanakammaṃ kātuṃ āraddhe tassa adhippāyaṃ parivattetvā aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ kathento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para769"></a><span class="paranum">769</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passa <a name="V2.0248"></a> cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para770"></a><span class="paranum">770</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para771"></a><span class="paranum">771</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para772"></a><span class="paranum">772</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para773"></a><span class="paranum">773</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para774"></a><span class="paranum">774</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Odahi <a name="P3.0035"></a> migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
- <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para775"></a><span class="paranum">775</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Chinno <a name="M2.0292"></a> pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
- <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cittakata</span>nti cittaṃ kataṃ cittakataṃ, vatthābharaṇamālādīhi vicittaṃ katanti attho. <span class="bld">Bimba</span>nti dīghādibhāvena yuttaṭṭhānesu dīghādīhi aṅgapaccaṅgehi maṇḍitaṃ attabhāvaṃ. <span class="bld">Arukāya</span>nti navannaṃ vaṇamukhānaṃ lomakūpānañca vasena vissandamānaasuciṃ, sabbaso ca arubhūtaṃ vaṇabhūtaṃ arūnaṃ vā kāyaṃ. <span class="bld">Samussita</span>nti tīhi aṭṭhisatehi samussitaṃ. <span class="bld">Ātura</span>nti sabbakālaṃ iriyāpathantarādīhi pariharitabbatāya niccaṃ gilānaṃ. <span class="bld">Bahusaṅkappa</span>nti bālajanena abhūtaṃ āropetvā bahudhā saṅkappitabbaṃ. <span class="bld">Yassa natthi dhuvaṃ ṭhitī</span>ti yassa kāyassa dhuvabhāvo ṭhitisabhāvo natthi, ekaṃsato bhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammoyeva. Taṃ <span class="bld">passā</span>ti samīpe ṭhitaṃ janaṃ, attānameva vā sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa</span>nti sarīraṃ. Sarīrampi hi ‘‘aṭṭhiñca paṭicca, nhāruñca paṭicca, maṃsañca paṭicca, cammañca paṭicca, ākāso parivārito ‘rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) rūpanti vuccati. <span class="bld">Maṇinā kuṇḍalena cā</span>ti sīsūpagādiābharaṇagatena maṇinā kuṇḍalena cittakataṃ. <span class="bld">Aṭṭhiṃ tacena onaddha</span>nti allacammena pariyonaddhaṃ atirekatisatapabhedaṃ aṭṭhiṃ passāti yojanā. Kuṇḍalena cāti <span class="bld">ca</span>-saddena sesābharaṇālaṅkāre saṅgaṇhāti. <span class="bld">Saha vatthehi sobhatī</span>ti tayidaṃ rūpaṃ maṇinā cittakatampi vatthehi paṭicchāditameva sobhati, na apaṭicchāditanti <a name="V2.0249"></a> attho. Ye pana ‘‘aṭṭhitacenā’’ti paṭhanti, tesaṃ aṭṭhitacenaṃ onaddhaṃ sobhati, onaddhattā aṭṭhitacenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alattakakatā</span>ti alattakena katarañjanā lākhāya saṃrañjitā. <span class="bld">Pādā</span>ti caraṇā. <span class="bld">Mukhaṃ cuṇṇakamakkhita</span>nti mukhaṃ cuṇṇakena makkhitaṃ, yaṃ maṇḍanamanuyuttā sāsapakakkena mukhapīḷakādīni haritvā loṇamattikāya duṭṭhalohitaṃ haritvā mukhacuṇṇakavilepanaṃ karonti, taṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ala</span>nti <span class="bld">bālassa</span> andhaputhujjanassa <span class="bld">no</span> <a name="P3.0036"></a> <span class="bld">ca pāragavesino</span> vaṭṭābhiratassa <span class="bld">mohāya</span> sammohanāya samatthaṃ tassa cittaṃ mohetuṃ pariyattaṃ, pāragavesino pana vivaṭṭābhiratassa no alaṃ na pariyattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhāpadakatā</span>ti <a name="M2.0293"></a> aṭṭhapadākārena katā sañcitā purimabhāge kese kappetvā nalāṭassa paṭicchādanavasena katā kesaracanā aṭṭhapadaṃ nāma, yaṃ ‘‘alaka’’ntipi vuccati. <span class="bld">Nettā añjanamakkhitā</span>ti ubhopi nayanāni anto dvīsu antesu ca yathā añjanacchāyā dissati, evaṃ añjitañjanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato</span>ti yathā añjanī añjananāḷikā navā abhinavā mālākammamakaradantādivasena cittā bahi maṭṭhā ujjalā dassanīyā, anto pana na dassanīyā hoti, evameva tāsaṃ kāyo nhānabbhañjanavatthālaṅkārehi alaṅkato bahi ujjalo, anto pana pūti nānappakāraasucīhi bharito tiṭṭhatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Odahī</span>ti oḍḍesi. <span class="bld">Migavo</span>ti, migaluddako. <span class="bld">Pāsa</span>nti, daṇḍavāguraṃ. <span class="bld">Nāsadā</span>ti na saṅghaṭṭesi. <span class="bld">Vāgura</span>nti pāsaṃ. <span class="bld">Nivāpa</span>nti migānaṃ khādanatthāya khittaṃ tiṇādighāsaṃ. Upamā kho ayaṃ therena katā atthassa viññāpanāya. Ayañhettha attho – yathā migānaṃ māraṇatthāya daṇḍavāguraṃ oḍḍetvā tattha nivāpaṃ vikiriya migaluddake nilīne ṭhite tattheko javaparakkamasampanno cheko migo pāsaṃ aphusanto eva yathāsukhaṃ nivāpaṃ khāditvā, ‘‘vañcesi vata migo’’ti migaluddake viravante eva gacchati. Aparo migo balavā cheko javasampannova tattha gantvā nivāpaṃ khāditvā tattha tattha pāsaṃ chinditvā, ‘‘vañcesi vata migo, pāso chinno’’ti migaluddake socante eva gacchati, evaṃ mayampi pubbe puthujjanakāle mātāpitūhi āsajjanatthāya niyyādite bhoge bhuñjitvā tattha tattha asajjamānā nikkhantā. Idāni pana sabbaso <a name="V2.0250"></a> chinnakilesā apāsā hutvā ṭhitā, tehi dinnabhojanaṃ bhuñjitvā tesu socantesu eva gacchāmāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero migaluddakaṃ viya mātāpitaro, hiraññasuvaṇṇaṃ itthāgārañca vāgurajālaṃ viya, attanā pubbe bhuttabhoge ca idāni bhuttabhojanañca nivāpatiṇaṃ viya, attānaṃ mahāmigaṃ viya ca katvā dasseti. Imā gāthā vatvā vehāsaṃ abbhuggantvā rañño korabyassa migājinauyyāne maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Therassa kira pitā sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷaṃ dāpetvā <a name="M2.0294"></a> malle āṇāpesi ‘‘nikkhamituṃ mā detha, kāsāyāni apanetvā setakāni nivāsethā’’ti, tasmā thero ākāsena <a name="P3.0037"></a> agamāsi. Atha rājā korabyo therassa tattha nisinnabhāvaṃ sutvā taṃ upasaṅkamitvā sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ‘‘idha, bho raṭṭhapāla, pabbajanto byādhipārijuññaṃ vā jarābhogañātipārijuññaṃ vā patto pabbajati. Tvaṃ pana kiñcipi pārijuññaṃ anupagato eva kasmā pabbajito’’ti pucchi. Athassa thero, ‘‘upaniyyati loko addhuvo, atāṇo loko anabhissaro, assako loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, ūno loko atitto taṇhādāso’’ti (ma. ni. 2.305) imesaṃ catunnaṃ dhammuddesānaṃ attānaṃ vivittabhāvaṃ kathetvā tassā desanāya anugītiṃ kathento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para776"></a><span class="paranum">776</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passāmi loke sadhane manusse, laddhāna vittaṃ na dadanti mohā;</p>
- <p class="gathalast">Luddhā dhanaṃ sannicayaṃ karonti, bhiyyova kāme abhipatthayanti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para777"></a><span class="paranum">777</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rājā pasayhappathaviṃ vijetvā, sasāgarantaṃ mahimāvasanto;</p>
- <p class="gathalast">Oraṃ samuddassa atittarūpo, pāraṃ samuddassapi patthayetha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para778"></a><span class="paranum">778</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rājā ca aññe ca bahū manussā, avītataṇhā maraṇaṃ upenti;</p>
- <p class="gathalast">Ūnāva hutvāna jahanti dehaṃ, kāmehi lokamhi na hatthi titti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para779"></a><span class="paranum">779</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kandanti naṃ ñātī pakiriya kese, ‘aho vatā no amarā’ti cāhu;</p>
- <p class="gathalast">Vatthena naṃ pārutaṃ nīharitvā, citaṃ samodhāya tato ḍahanti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="M2.0295"></a> ḍayhati sūlehi tujjamāno, ekena vatthena pahāya bhoge;</p>
- <p class="gathalast">Na mīyamānassa bhavanti tāṇā, ñātī ca mittā atha vā sahāyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para781"></a><span class="paranum">781</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dāyādakā tassa dhanaṃ haranti, satto pana gacchati yenakammaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na mīyamānaṃ dhanamanveti kiñci, puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para782"></a><span class="paranum">782</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="P3.0038"></a> dīghamāyuṃ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṃ vihanti;</p>
- <p class="gathalast">Appaṃ hidaṃ jīvitamāhu dhīrā, asassataṃ vippariṇāmadhammaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para783"></a><span class="paranum">783</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aḍḍhā <a name="V2.0251"></a> daliddā ca phusanti phassaṃ, bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho;</p>
- <p class="gathalast">Bālo hi bālyā vadhitova seti, dhīro ca no vedhati phassaphuṭṭho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā hi paññāva dhanena seyyā, yāya vosānamidhādhigacchati;</p>
- <p class="gathalast">Abyositattā hi bhavābhavesu, pāpāni kammāni karoti mohā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para785"></a><span class="paranum">785</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upeti gabbhañca parañca lokaṃ, saṃsāramāpajja paramparāya;</p>
- <p class="gathalast">Tassappapañño abhisaddahanto, upeti gabbhañca parañca lokaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para786"></a><span class="paranum">786</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati pāpadhammo;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ pajā pecca paramhi loke, sakammunā haññati pāpadhammo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para787"></a><span class="paranum">787</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmā <a name="M2.0296"></a> hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dumapphalānīva patanti māṇavā, daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā;</p>
- <p class="gathalast">Etampi disvā pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para789"></a><span class="paranum">789</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, upeto jinasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Avañjhā mayhaṃ pabbajjā, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para790"></a><span class="paranum">790</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāme ādittato disvā, jātarūpāni satthato;</p>
- <p class="gathalast">Gabbhavokkantito dukkhaṃ, nirayesu mahabbhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para791"></a><span class="paranum">791</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etamādīnavaṃ <a name="P3.0039"></a> ñatvā, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Sohaṃ viddho tadā santo, sampatto āsavakkhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para792"></a><span class="paranum">792</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para793"></a><span class="paranum">793</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassatthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti. – imā gāthā avoca;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">passāmi loke</span>ti ahaṃ, mahārāja, imasmiṃ loke <span class="bld">sadhane</span> dhanasampanne aḍḍhe manusse passāmi, te pana <span class="bld">laddhāna vittaṃ</span> dhanaṃ labhitvā bhogasampattiyaṃ ṭhitā samaṇabrāhmaṇādīsu kassaci kiñcipi na dadanti. Kasmā? <span class="bld">Mohā</span> kammassakatāpaññāya abhāvato. <span class="bld">Luddhā</span> lobhābhibhūtā yathāladdhaṃ dhanaṃ <span class="bld">sannicayaṃ</span> sabbaso nicetabbaṃ nidhetabbaṃ karonti. <span class="bld">Bhiyyova</span> yathādhigatakāmato upari <span class="bld">kāme</span> kāmaguṇe ‘‘tathāhaṃ edise ca bhoge paṭilabheyya’’nti <span class="bld">abhipatthayanti</span> paccāsīsanti tajjañca vāyāmaṃ karonti.</p>
- <p class="bodytext">Bhiyyo <a name="M2.0297"></a><a name="V2.0252"></a> kāmapatthanāya udāharaṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘rājā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pasayhappathaviṃ vijetvā</span>ti attano vaṃsānugataṃ pathaviṃ balakkārena abhivijiya. <span class="bld">Āvasanto</span>ti pasāsento. <span class="bld">Oraṃ samuddassā</span>ti anavasesaṃ samuddassa orabhāgaṃ labhitvāpi tena atittarūpo <span class="bld">pāraṃ samuddassa</span> dīpantarampi patthayeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avītataṇhā</span>ti avigatataṇhā. <span class="bld">Ūnāvā</span>ti aparipuṇṇamanorathāva. <span class="bld">Kāmehi lokamhi na hatthi tittī</span>ti taṇhāvipannānaṃ imasmiṃ loke vatthukāmehi titti nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kandanti na</span>nti matapurisaṃ uddissa tassa guṇe kittentā kandanaṃ karonti. <span class="bld">Aho vatā no amarāti cāhū</span>ti aho vata amhākaṃ ñātī amarā siyunti ca kathenti, gāthāsukhatthañhettha vatā-iti dīghaṃ katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So ḍayhati sūlehi tujjamāno</span>ti so matasatto chavaḍāhakehi sammā jhāpetuṃ sūlehi tujjamāno. <span class="bld">Tāṇā</span>ti parittāṇakarā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yenakamma</span>nti yathākammaṃ. <span class="bld">Dhana</span>nti dhanāyitabbaṃ yaṃkiñci vatthu. Puna <span class="bld">dhana</span>nti hiraññasuvaṇṇaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Na dīghamāyu’’</span>ntiādinā kāmaguṇassa jarāya ca paṭikārābhāvaṃ vatvā puna tassa ekantikabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘appaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Phusantī</span>ti <a name="P3.0040"></a> aniṭṭhaphassaṃ phusanti pāpuṇanti, tattha aḍḍhadaliddatā akāraṇanti dasseti. <span class="bld">Phassaṃ bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho</span>ti yathā bālo iṭṭhāniṭṭhasamphassaṃ phuṭṭho, tatheva dhīro iṭṭhāniṭṭhaphassaṃ phuṭṭho hoti, na ettha bālapaṇḍitānaṃ koci viseso. Ayaṃ pana viseso, <span class="bld">bālo hi bālyā vadhitova setī</span>ti bālapuggalo kenaci dukkhadhammena phuṭṭho socanto kilamanto urattāḷiṃ kandanto bālabhāvena vadhito pīḷitova hutvā seti sayati. Ito cito ca āvaṭṭanto vivaṭṭanto virodhento <span class="bld">vedhati phassaphuṭṭho</span>ti <span class="bld">dhīro</span> pana paṇḍito dukkhasamphassena samphuṭṭho na vedhati kampanamattampi tassa na hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="M2.0298"></a> yasmā bālapaṇḍitānaṃ lokadhamme edisī pavatti, <span class="bld">tasmā hi paññāva dhanena seyyā, yāya vosānamidhādhigacchatī</span>ti paññāva dhanato pāsaṃsatarā, yāya paññāya vosānaṃ bhavassa <a name="V2.0253"></a> pariyosānabhūtaṃ nibbānaṃ adhigacchati. <span class="bld">Abyositattā hī</span>ti anadhigataniṭṭhattā. <span class="bld">Bhavābhavesū</span>ti mahantāmahantesu bhavesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upeti gabbhañca parañca lokaṃ, saṃsāramāpajja paramparāyā</span>ti yo pāpāni katvā aparāparaṃ saṃsaraṇamāpajjitvā upeti gabbhañca parañca lokaṃ gabbhaseyyāya paralokuppattiyā ca na muccati, <span class="bld">tassa</span> pāpakammakārino puggalassa kiriyaṃ <span class="bld">abhisaddahanto</span> ‘‘attā ca me hotī’’ti pattiyāyanto aññopi <span class="bld">appapañño</span> bālo yathā paṭipajjitvā upeti gabbhañca parañca lokaṃ, na tato parimuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Coro yathā</span>ti yathā coro pāpadhammo gharasandhiṃ chindanto sandhimukhe ārakkhakapurisehi gahito <span class="bld">sakammunā</span> tena attano sandhicchedakammunā kāraṇabhūtena kasādīhi tāḷanādivasena <span class="bld">haññati</span> rājapurisehi bādhiyyati bajjhati ca. <span class="bld">Evaṃ pajā</span>ti evamayaṃ sattaloko idha pāpāni karitvā <span class="bld">pecca</span> patvā tena kammunā <span class="bld">paramhi loke</span> nirayādīsu haññati, pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena bādhiyyati.</p>
- <p class="bodytext">Evametāhi ekādasahi gāthāhi yathārahaṃ cattāro dhammuddese pakāsetvā idāni kāmesu saṃsāre ca ādīnavaṃ disvā saddhāya attano pabbajitabhāvaṃ pabbajitakiccassa ca matthakappattiṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘kāmā hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kāmā</span>ti vatthukāmā manāpiyā rūpādayo dhammā, kilesakāmā sabbepi rāgappabhedā. Idha pana vatthukāmā veditabbā. Te hi rūpādivasena anekappakāratāya <span class="bld">citrā</span>. Lokassādavasena iṭṭhākāratāya <span class="bld">madhurā</span>. Bālaputhujjanānaṃ manaṃ <a name="P3.0041"></a> ramentīti <span class="bld">manoramā. Virūparūpenā</span>ti vividharūpena, anekavidhasabhāvenāti attho. Te hi rūpādivasena citrā, nīlādivasena vividharūpā. Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā <span class="bld">mathenti cittaṃ</span> pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti iminā appassādabahudukkhatādinā <span class="bld">ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā tasmā</span> taṃnimittaṃ ahaṃ pabbajito amhi. Dumapphalāni <a name="M2.0299"></a> pakkakāle aparipakkakāle ca yattha katthaci parūpakkamato sarasato vā patanti, evaṃ sattā daharā ca vuḍḍhā ca sarīrassa bhedā patantiyeva. <span class="bld">Etampi disvā</span>ti evaṃ aniccatampi paññācakkhunā disvā, na kevalaṃ appassādatāditāya ādīnavamevāti adhippāyo. <span class="bld">Apaṇṇaka</span>nti aviraddhanakaṃ <span class="bld">sāmaññameva</span> samaṇabhāvova <span class="bld">seyyo</span> uttaritaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāyā</span>ti kammaṃ kammaphalaṃ buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca saddahitvā. <span class="bld">Upeto</span> <a name="V2.0254"></a> <span class="bld">jinasāsane</span>ti satthu sāsane sammāpaṭipattiṃ upagato. <span class="bld">Avañjhā mayhaṃ pabbajjā</span> arahattassa adhigatattā. Tato eva <span class="bld">anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ</span> nikkilesavasena sāmibhāvato sāmiparibhogena paribhuñjanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāme ādittato disvā</span>ti vatthukāme kilesakāme ca ekādasahi aggīhi ādittabhāvato disvā. <span class="bld">Jātarūpāni satthato</span>ti katākatappabhedā sabbasuvaṇṇavikatiyo anatthāvahatāya nisitasatthato. <span class="bld">Gabbhavokkantito dukkha</span>nti gabbhavokkantito paṭṭhāya sabbasaṃsārapavattidukkhaṃ. <span class="bld">Nirayesu mahabbhaya</span>nti saussadesu aṭṭhasu mahānirayesu labbhamānaṃ mahābhayañca sabbattha disvāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etamādīnavaṃ ñatvā</span>ti etaṃ kāmānaṃ ādittatādiṃ saṃsāre ādīnavaṃ dosaṃ ñatvā. <span class="bld">Saṃvegaṃ alabhiṃ tadā</span>ti tasmiṃ satthu santike dhammassa sutakāle bhavādike saṃvegaṃ alatthaṃ. <span class="bld">Viddho tadā santo</span>ti tasmiṃ gahaṭṭhakāle rāgasallādīhi viddho samāno idāni satthu sāsanaṃ āgamma sampatto āsavakkhayaṃ, viddho vā cattāri saccāni, paṭividdhoti attho. Sesaṃ antarantarādīsu vuttattā suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero rañño korabyassa dhammaṃ desetvā satthu santikameva gato. Satthā ca aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ saddhāpabbajitānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.</p>
- <p class="centered">Raṭṭhapālattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Mālukyaputtattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ</span> <a name="M2.0300"></a><a name="P3.0042"></a> <span class="bld">disvā sati muṭṭhā</span>tiādikā āyasmato mālukyaputtassa gāthā. Imassa āyasmato vatthu heṭṭhā chakkanipāte (theragā. 399 ādayo) vuttameva. Tā pana gāthā therena arahatte patiṭṭhitena ñātīnaṃ dhammadesanāvasena bhāsitā. Idha pana puthujjanakāle ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’ti yācitena satthārā ‘‘taṃ kiṃ maññasi, mālukyaputta, ye te cakkhuviññeyyā rūpā adiṭṭhā adiṭṭhapubbā, na ca passasi, na ca te hoti passeyyanti, atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Ye te sotaviññeyyā saddā…pe… <a name="V2.0255"></a> ghāna…jivhā…kāya…manoviññeyyā dhammā aviññātā aviññātapubbā, na ca vijānāsi, na ca te hoti vijāneyyanti, atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Ettha ca te, mālukyaputta, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamattaṃ, mute mutamattaṃ, viññāte viññātamattaṃ bhavissati. Yato kho te, mālukyaputta, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu diṭṭhe diṭṭhamattaṃ, sute sutamattaṃ, mute mutamattaṃ, viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ, mālukyaputta, na tena. Yato tvaṃ, mālukyaputta, na tena, tato tvaṃ, mālukyaputta, na tattha. Yato tvaṃ, mālukyaputta, na tattha, tato tvaṃ, mālukyaputta, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena, esevanto dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.95). Saṃkhittena dhamme desite tassa dhammassa sādhukaṃ uggahitabhāvaṃ pakāsentena –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para794"></a><span class="paranum">794</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rūpaṃ disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;</p>
- <p class="gathalast">Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para795"></a><span class="paranum">795</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rūpasambhavā;</p>
- <p class="gatha2">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;</p>
- <p class="gathalast">Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para796"></a><span class="paranum">796</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;</p>
- <p class="gathalast">Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para797"></a><span class="paranum">797</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="M2.0301"></a> vaḍḍhanti vedanā, anekā saddasambhavā;</p>
- <p class="gatha2">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;</p>
- <p class="gathalast">Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para798"></a><span class="paranum">798</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Gandhaṃ <a name="P3.0043"></a> ghatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;</p>
- <p class="gathalast">Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para799"></a><span class="paranum">799</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā gandhasambhavā;</p>
- <p class="gatha2">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;</p>
- <p class="gathalast">Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para800"></a><span class="paranum">800</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rasaṃ bhotvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;</p>
- <p class="gathalast">Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para801"></a><span class="paranum">801</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rasasambhavā;</p>
- <p class="gatha2">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;</p>
- <p class="gathalast">Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para802"></a><span class="paranum">802</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Phassaṃ <a name="V2.0256"></a> phussa sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;</p>
- <p class="gathalast">Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para803"></a><span class="paranum">803</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā phassasambhavā;</p>
- <p class="gatha2">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;</p>
- <p class="gathalast">Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para804"></a><span class="paranum">804</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammaṃ ñatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;</p>
- <p class="gathalast">Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā dhammasambhavā;</p>
- <p class="gatha2">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;</p>
- <p class="gathalast">Evamācinato dukkhaṃ, ārā nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para806"></a><span class="paranum">806</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so rajjati rūpesu, rūpaṃ disvā paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para807"></a><span class="paranum">807</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāssa <a name="M2.0302"></a> passato rūpaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so rajjati saddesu, saddaṃ sutvā paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para809"></a><span class="paranum">809</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāssa suṇato saddaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para810"></a><span class="paranum">810</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so rajjati gandhesu, gandhaṃ ghatvā paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para811"></a><span class="paranum">811</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāssa ghāyato gandhaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so rajjati rasesu, rasaṃ bhotvā paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para813"></a><span class="paranum">813</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāssa sāyato rasaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para814"></a><span class="paranum">814</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so rajjati phassesu, phassaṃ phussa paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāssa <a name="V2.0257"></a> phusato phassaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para816"></a><span class="paranum">816</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na so rajjati dhammesu, dhammaṃ ñatvā paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para817"></a><span class="paranum">817</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāssa <a name="M2.0303"></a> vijānato dhammaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbāna vuccatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rūpaṃ disvā</span>ti cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ cakkhudvārena upalabhitvā. <span class="bld">Sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto</span>ti tasmiṃ rūpe diṭṭhamatte eva aṭṭhatvā subhanimittaṃ manasi karoto subhākāraggahaṇavasena ayoniso manasi karoto sati muṭṭhā hoti. Tathā ca sati <span class="bld">sārattacitto vedeti</span> taṃ rūpārammaṇaṃ ratto, giddho, gadhito hutvā anubhavati, assādeti, abhinandati. Tathābhūto ca <span class="bld">tañca ajjhosa tiṭṭhatī</span>ti tañca rūpārammaṇaṃ ajjhosāya ‘‘sukhaṃ sukha’’nti abhinivissa gilitvā pariniṭṭhāpetvā tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rūpasambhavā</span>ti tassa evarūpassa puggalassa <a name="P3.0044"></a> rūpasambhavā rūpārammaṇā sukhādibhedena anekā vedanā kilesuppattihetubhūtā vaḍḍhanti. <span class="bld">Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññatī</span>ti piyarūpe sārajjanavasena uppajjamānāya abhijjhāya, apiyarūpe byāpajjanavasena piyarūpasseva vipariṇāmaññathābhāvāya uppajjamānāya sokādilakkhaṇāya vihesāya ca assa puggalassa cittaṃ upahaññati bādhīyati. <span class="bld">Evamācinato dukkha</span>nti vuttākārena taṃ taṃ vedanassādavasena bhavābhisaṅkhāraṃ ācinato vaṭṭadukkhaṃ pavattati. Tenāha bhagavā – ‘‘vedanāpaccayā taṇhā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (vibha. 225; saṃ. ni. 2.1). Tathābhūtassa <span class="bld">ārā</span> ārakā dūre nibbānaṃ vuccati, tassa taṃ dullabhanti attho. <span class="bld">Saddaṃ sutvā</span>tiādigāthāsupi vuttanayeneva attho veditabbo. Tattha <span class="bld">ghatvā</span>ti ghāyitvā. <span class="bld">Bhotvā</span>ti sāyitvā. <span class="bld">Phussā</span>ti phusitvā. <span class="bld">Dhammaṃ ñatvā</span>ti dhammārammaṇaṃ vijānitvā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ chadvāragocare sārajjantassa vaṭṭaṃ dassetvā idāni tattha virajjantassa vivaṭṭaṃ dassento <span class="bld">‘‘na so rajjati rūpesū’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">na so rajjati rūpesu, rūpaṃ disvā paṭissato</span>ti <a name="V2.0258"></a> yo puggalo rūpaṃ disvā āpāthagataṃ <a name="M2.0304"></a> rūpārammaṇaṃ cakkhudvārikena viññāṇasantānena gahetvā catusampajaññavasena sampajānakāritāya paṭissato hoti, so rūpārammaṇesu na rajjati rāgaṃ na janeti, aññadatthu virattacitto vedeti, rūpārammaṇamhi samudayādito yathābhūtaṃ pajānanto nibbindati, nibbindanto taṃ tatthuppannavedanañca virattacitto vedeti, tathābhūto ca <span class="bld">tañca najjhosa tiṭṭhatī</span>ti taṃ rūpārammaṇaṃ sammadeva virattacittatāya ajjhosāya na tiṭṭhati ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti taṇhāmānadiṭṭhivasena nābhinivisati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāssa passato rūpa</span>nti assa yogino yathā tattha abhijjhādayo nappavattanti, evaṃ aniccādito rūpaṃ passantassa. <span class="bld">Sevato cāpi vedana</span>nti taṃ ārabbha uppannaṃ vedanaṃ taṃsampayuttadhamme ca gocarasevanāya sevato cāpi. <span class="bld">Khīyatī</span>ti sabbaṃ kilesavaṭṭaṃ parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchati. <span class="bld">Nopacīyatī</span>ti na upaciyati na ācayaṃ gacchati. <span class="bld">Evaṃ so caratī sato</span>ti evaṃ kilesāpanayanapaṭipattiyā sato sampajāno hutvā carati, viharati. <span class="bld">Evaṃ apacinato dukkha</span>nti vuttanayena apacayagāminiyā maggapaññāya sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ apacinantassa. <span class="bld">Santike nibbāna vuccatī</span>ti saupādisesaanupādisesanibbānadhātusamīpe evāti vuccati asaṅkhatāya dhātuyā sacchikatattā. <span class="bld">Na so rajjati saddesū</span>tiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P3.0045"></a> thero imāhi gāthāhi satthu ovādassa attanā upadhāritabhāvaṃ pavedetvā uṭṭhāyāsanā satthāraṃ vanditvā gato nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇīti.</p>
- <p class="centered">Mālukyaputtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Selattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paripuṇṇakāyo</span>tiādikā āyasmato selattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gaṇapāmokkho hutvā tīṇi purisasatāni samādapetvā tehi saddhiṃ satthu gandhakuṭiṃ kāretvā katapariyositāya gandhakuṭiyā <a name="M2.0305"></a> sabhikkhusaṅghassa bhagavato mahādānaṃ pavattetvā satthāraṃ bhikkhū ca ticīvarena acchādesi. So tena puññakammena ekaṃ buddhantaraṃ devaloke eva vasitvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ <a name="V2.0259"></a> buddhuppāde aṅguttarāpesu āpaṇe nāma brāhmaṇagāme brāhmaṇakule nibbattitvā <span class="bld">selo</span>ti laddhanāmo ahosi. So vayappatto tīsu vedesu, brāhmaṇasippesu ca nipphattiṃ gantvā tīṇi māṇavakasatāni mante vācento āpaṇe paṭivasati. Tena ca samayena satthā sāvatthito nikkhamitvā aḍḍhateḷasahi bhikkhusatehi saddhiṃ aṅguttarāpesu cārikaṃ caranto selassa, antevāsikānañca ñāṇaparipākaṃ disvā aññatarasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Atha keṇiyo nāma jaṭilo satthu āgamanaṃ sutvā tattha gantvā saddhiṃ bhikkhusaṅghena satthāraṃ svātanāya nimantetvā sake assame pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādeti. Tasmiñca samaye selo brāhmaṇo saddhiṃ tīhi māṇavakasatehi jaṅghāvihāraṃ anuvicaranto keṇiyassa assamaṃ pavisitvā jaṭile kaṭṭhaphālanuddhanasampādanādinā dānūpakaraṇaṃ sajjente disvā, ‘‘kiṃ nu kho te, keṇiya, mahāyañño paccupaṭṭhito’’tiādiṃ pucchitvā tena ‘‘buddho bhagavā mayā svātanāya nimantito’’ti vutte ‘‘buddho’’ti vacanaṃ sutvāva haṭṭho udaggo pītisomanassajāto tāvadeva māṇavakehi saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro ekamantaṃ nisinno bhagavato kāye bāttiṃsamahāpurisalakkhaṇāni disvā ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato rājā vā hoti cakkavattī, buddho vā loke vivaṭṭacchado, ayaṃ pana pabbajito, no ca kho naṃ jānāmi ‘buddho vā, no vā’, sutaṃ kho pana metaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā<a name="P3.0046"></a>, te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’ti asammāsambuddho hi sammukhe ṭhatvā buddhaguṇehi abhitthavīyamāno sārajjati maṅkubhāvaṃ āpajjati avesārajjappattatāya ananuyogakkhamattā, yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti evaṃ pana cintetvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para818"></a><span class="paranum">818</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paripuṇṇakāyo suruci, sujāto cārudassano;</p>
- <p class="gathalast">Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Narassa <a name="M2.0306"></a> hi sujātassa, ye bhavanti viyañjanā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe te tava kāyasmiṃ, mahāpurisalakkhaṇā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para820"></a><span class="paranum">820</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;</p>
- <p class="gathalast">Majjhe samaṇasaṅghassa, ādiccova virocasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para821"></a><span class="paranum">821</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kalyāṇadassano bhikkhu, kañcanasannibhattaco;</p>
- <p class="gathalast">Kiṃ te samaṇabhāvena, evaṃ uttamavaṇṇino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para822"></a><span class="paranum">822</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rājā arahasi bhavituṃ, cakkavattī rathesabho;</p>
- <p class="gathalast">Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para823"></a><span class="paranum">823</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Khattiyā <a name="V2.0260"></a> bhogī rājāno, anuyantā bhavanti te;</p>
- <p class="gathalast">Rājābhirājā manujindo, rajjaṃ kārehi gotamā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Chahi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paripuṇṇakāyo</span>ti abhibyattarūpānaṃ dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇānaṃ paripuṇṇatāya ahīnaṅgapaccaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro. <span class="bld">Surucī</span>ti sundarasarīrappabho. <span class="bld">Sujāto</span>ti ārohapariṇāhasampattiyā, saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto. <span class="bld">Cārudassano</span>ti sucirampi passantānaṃ atittijanakaṃ appaṭikkūlaṃ ramaṇīyaṃ cāru eva dassanaṃ assāti cārudassano. Keci panāhu ‘‘cārudassanoti sundaranetto’’ti. <span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇo</span>ti suvaṇṇasadisavaṇṇo. <span class="bld">Asī</span>ti bhavasi, idaṃ padaṃ ‘‘paripuṇṇakāyo asī’’tiādinā sabbapadehi yojetabbaṃ. <span class="bld">Susukkadāṭho</span>ti suṭṭhu sukkadāṭho. Bhagavato hi dāṭhāhi candakiraṇā viya dhavalarasmiyo niccharanti. <span class="bld">Vīriyavā</span>ti vīriyapāramīpāripūriyā caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānato catubbidhassa sammappadhānassa sampattiyā ca atisayayutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Narassa hi sujātassā</span>ti samatiṃsāya pāramīnaṃ, ariyassa vā cakkavattīvattassa paripūritattā suṭṭhu sammadeva jātassa narassa, mahāpurisassāti attho. <span class="bld">Sabbe te</span>ti ye mahāpurisabhāvaṃ loke aggapuggalabhāvaṃ <a name="M2.0307"></a> byañjayantīti <span class="bld">byañjanā</span>ti laddhavohārasuppatiṭṭhitapādatādibāttiṃsamahāpurisalakkhaṇasaṅkhātā tambanakhatuṅganakhatādiasītianubyañjanasaṅkhātā <a name="P3.0047"></a> ca rūpaguṇā, te anavasesā, tava kāyasmiṃ santīti vacanaseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpurisalakkhaṇā</span>ti pubbe vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tesu lakkhaṇesu attanā abhirucitehi lakkhaṇehi bhagavantaṃ thomento <span class="bld">‘‘pasannanetto’’</span>tiādimāha. Bhagavā hi pañca vaṇṇapasādasampattiyā <span class="bld">pasannanetto</span>. Paripuṇṇacandamaṇḍalasadisamukhatāya <span class="bld">sumukho</span>. Ārohapariṇāhasampattiyā <span class="bld">brahā</span>. Brahmujugattatāya <span class="bld">uju</span>. Jutimantatāya <span class="bld">patāpavā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tameva patāpavantataṃ ādiccūpamāya vibhāvento <span class="bld">‘‘majjhe samaṇasaṅghassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ādiccova virocasī</span>ti yathā ādicco uggacchanto sabbaṃ tamagataṃ <a name="V2.0261"></a> vidhametvā ālokaṃ karonto virocati, evaṃ tvampi anto ceva bahi ca sabbaṃ avijjātamaṃ viddhaṃsetvā ñāṇālokaṃ karonto virocasi.</p>
- <p class="bodytext">Dassanīyarūpatāya aṅgīgatānaṃ dassanasampattīnaṃ āvahanato, kalyāṇehi pañcahi dassanehi samannāgatattā ca <span class="bld">kalyāṇadassano. Uttamavaṇṇino</span>ti uttamavaṇṇasampannassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkavattī</span>ti cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vatteti, tehi ca pare vatteti. Parahitāya iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Atha vā catūhi acchariyadhammehi ca saṅgahavatthūhi ca samannāgamena parehi anabhibhavanīyassa āṇācakkassa vatto etasmiṃ atthītipi cakkavattī. <span class="bld">Rathesabho</span>ti rathikesu ājānīyausabhapuriso, mahārathikoti attho. <span class="bld">Cāturanto</span>ti catusamuddantāya pathaviyā issaro. <span class="bld">Vijitāvī</span>ti vijitavijayo. <span class="bld">Jambusaṇḍassā</span>ti jambudīpassa, pākaṭena hi issariyāni dassento evamāha. Cakkavattī pana saparittadīpānaṃ catunnampi mahādīpānaṃ issarova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiyā</span>ti <a name="M2.0308"></a> jātikhattiyā. <span class="bld">Bhogī</span>ti bhogiyā. <span class="bld">Rājāno</span>ti ye keci rajjaṃ kārentā. <span class="bld">Anuyantā</span>ti anugāmino sevakā. <span class="bld">Rājābhirājā</span>ti rājūnaṃ pūjanīyo rājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo. <span class="bld">Manujindo</span>ti manussādhipati, manussānaṃ paramissaroti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ selena vutte bhagavā ‘‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sake vaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’’ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para824"></a><span class="paranum">824</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rājāhamasmi sela, (selāti bhagavā) dhammarājā anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Dhammena cakkaṃ vattemi, cakkaṃ appaṭivattiya’’nti. – imaṃ gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tatrāyaṃ <a name="P3.0048"></a> adhippāyo – yaṃ maṃ tvaṃ, sela, yācasi, ‘‘rājā arahasi bhavituṃ cakkavattī’’ti, ettha appossukko hohi, <span class="bld">rājāhamasmi,</span> sati ca rājatte yathā añño rājā samānopi yojanasataṃ vā anusāsati, dve tīṇi cattāri pañca yojanasatāni vā yojanasahassaṃ vā cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā, nāhamevaṃ paricchinnavisayo. Ahañhi <span class="bld">dhammarājā anuttaro</span> bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimeyyalokadhātuyo anusāsāmi. Yāvatā hi apadādibhedā sattā, ahaṃ tesaṃ aggo. Na hi me koci sīlena vā…pe… <a name="V2.0262"></a> vimuttiñāṇadassanena vā sadiso natthi, kuto bhiyyo. Svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro, anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedabodhipakkhiyasaṅkhātena <span class="bld">dhammena cakkaṃ vattemi,</span> ‘‘idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’tiādinā āṇācakkaṃ. ‘‘Idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (mahāva. 14; saṃ. ni. 5.1081) pariyattidhammena dhammacakkameva vā. <span class="bld">Cakkaṃ appaṭivattiya</span>nti yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā…pe… kenaci vā lokasminti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ attānamāvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para825"></a><span class="paranum">825</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sambuddho <a name="M2.0309"></a> paṭijānāsi, (iti selo brāhmaṇo) dhammarājā anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Dhammena cakkaṃ vattemi, iti bhāsatha gotama.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para826"></a><span class="paranum">826</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ko nu senāpati bhoto, sāvako satthuranvayo;</p>
- <p class="gathalast">Ko tetamanuvatteti, dhammacakkaṃ pavattita’’nti. – gāthādvayamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ko nu senāpatī</span>ti dhammarañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattanako senāpati ko nūti pucchi.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti, suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno. Taṃ dassento bhagavā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para827"></a><span class="paranum">827</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mayā pavattitaṃ cakkaṃ, (selāti bhagavā) dhammacakkaṃ anuttaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāriputto anuvatteti, anujāto tathāgata’’nti. – gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anujāto tathāgata</span>nti, tathāgataṃ anujāto, tathā gatena hetunā ariyāya jātiyā jātoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ‘‘ko nu senāpati bhoto’’ti selena vuttapañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti tattha naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, api cāhaṃ iminā kāraṇena buddho’’ti ñāpetuṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para828"></a><span class="paranum">828</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abhiññeyyaṃ <a name="V2.0263"></a><a name="P3.0049"></a> abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. – gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abhiññeyya</span>nti cattāri saccāni cattāri ariyasaccāni. Catunnañhi saccānaṃ ariyasaccānañca sāmaññaggahaṇametaṃ yadidaṃ abhiññeyyanti. Tattha ariyasaccesu yaṃ bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, yañca pahātabbaṃ samudayasaccaṃ, tadubhayaggahaṇena <a name="M2.0310"></a> tesaṃ phalabhūtāni nirodhasaccadukkhasaccānipi gahitāneva honti hetuggahaṇeneva phalasiddhito. Tena tattha ‘‘sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, pariññeyyaṃ pariññāta’’nti idampi vuttameva hoti. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhiññāta’’nti vā iminā ca sabbassapi ñeyyassa abhiññātasambuddhabhāvaṃ uddesavasena pakāsetvā tadekadesaṃ niddesavasena dassento <span class="bld">‘‘bhāvetabbañca bhāvita’’</span>ntiādimāha. Atha vā <span class="bld">‘‘bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, pahātabbaṃ pahīna’’</span>nti iminā attano ñāṇapahānasampadākittanamukhena taṃmūlakattā sabbepi buddhaguṇā kittitā hontīti āha <span class="bld">‘‘tasmā buddhosmi, brāhmaṇā’’</span>ti. Abhiññeyyaabhiññātaggahaṇena hi sabbaso vijjāvimuttīnaṃ gahitattā saphalaṃ catusaccabhāvaṃ saddhiṃ hetusampattiyā dassento bujjhitabbaṃ sabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmīti ñāyena hetunā attano buddhabhāvaṃ vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ nippariyāyena attānaṃ pātukaritvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ ussāhento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para829"></a><span class="paranum">829</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vinayassu mayi kaṅkhaṃ, adhimuccassu brāhmaṇa;</p>
- <p class="gathalast">Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhānaṃ abhiṇhaso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para830"></a><span class="paranum">830</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yesaṃ ve dullabho loke, pātubhāvo abhiṇhaso;</p>
- <p class="gathalast">Sohaṃ brāhmaṇa buddhosmi, sallakatto anuttaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para831"></a><span class="paranum">831</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Brahmabhūto atitulo, mārasenappamaddano;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāmitte vase katvā, modāmi akutobhayo’’ti. – gāthattayamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vinayassū</span>ti vinehi chinda. <span class="bld">Kaṅkha</span>nti vicikicchaṃ. <span class="bld">Adhimuccassū</span>ti adhimokkhaṃ kara ‘‘sammāsambuddho’’ti saddaha. <span class="bld">Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, sambuddhāna</span>nti yato kappānaṃ asaṅkhyeyyampi buddhasuñño loko hoti. <span class="bld">Sallakatto</span>ti, rāgādisallakattano. <span class="bld">Brahmabhūto</span>ti seṭṭhabhūto. <span class="bld">Atitulo</span>ti tulaṃ atīto, nirupamoti attho. <span class="bld">Mārasenappamaddano</span>ti ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’ti (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) evaṃ āgatāya mārasenāya pamaddano. <span class="bld">Sabbāmitte</span>ti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike<a name="M2.0311"></a>. <span class="bld">Vase katvā</span>ti attano <a name="P3.0050"></a> vase katvā. <span class="bld">Modāmi akutobhayo</span>ti kutoci nibbhayo samādhisukhena, phalanibbānasukhena ca modāmi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0264"></a> vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ bhonto nisāmetha, yathā bhāsati cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Sallakatto mahāvīro, sīhova nadatī vane.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para833"></a><span class="paranum">833</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Brahmabhūtaṃ atitulaṃ, mārasenappamaddanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ko disvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiko.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para834"></a><span class="paranum">834</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo maṃ icchati anvetu, yo vā nicchati gacchatu;</p>
- <p class="gathalast">Idhāhaṃ pabbajissāmi, varapaññassa santike’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthattayamāha. Yathā taṃ paripākagatāya upanissayasampattiyā codiyamāno.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kaṇhābhijātiko</span>ti, nīcajātiko, tamotamaparāyaṇabhāve ṭhito.</p>
- <p class="bodytext">Tato tepi māṇavakā hetusampannatāya tattheva pabbajjāpekkhā hutvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para835"></a><span class="paranum">835</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etaṃ ce ruccati bhoto, sammāsambuddhasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mayampi pabbajissāma, varapaññassa santike’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthamāhaṃsu, yathā taṃ tena saddhiṃ katādhikārā kulaputtā.</p>
- <p class="bodytext">Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te dassento pabbajjañca yācamāno –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para836"></a><span class="paranum">836</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Brāhmaṇā tisatā ime, yācanti pañjalīkatā;</p>
- <p class="gathalast">Brahmacariyaṃ carissāma, bhagavā tava santike’’ti. – gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tato <a name="M2.0312"></a> bhagavā yasmā selo heṭṭhā vuttanayena padumuttarassa bhagavato kāle tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇajeṭṭho hutvā ropitakusalamūlo, idāni pacchimabhavepi tesaṃyeva ācariyo hutvā <a name="V2.0265"></a> nibbatto, ñāṇañcassa tesañca paripakkaṃ, ehibhikkhubhāvassa ca upanissayo atthi, tasmā te sabbeva ehibhikkhubhāvena pabbajjāya pabbājento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para837"></a><span class="paranum">837</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Svākhātaṃ brahmacariyaṃ, (selāti bhagavā) sandiṭṭhikamakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yattha amoghā pabbajjā, appamattassa sikkhato’’ti. – gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sandiṭṭhika</span>nti paccakkhaṃ. <span class="bld">Akālika</span>nti maggānantaraphaluppattito na kālantare pattabbaphalaṃ. <span class="bld">Yatthā</span>ti yaṃnimittā<a name="P3.0051"></a>. Maggabrahmacariyanimittā hi pabbajjā amoghā anipphalā, yatthāti vā yasmiṃ sāsane <span class="bld">appamattassa</span> sativippavāsarahitassa tīsu sikkhāsu <span class="bld">sikkhato</span>.</p>
- <p class="bodytext">Evañca vatvā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Tāvadeva te sabbe iddhimayapattacīvaradharā hutvā saṭṭhivassikattherā viya bhagavantaṃ abhivādetvā parivāresuṃ. So evaṃ pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto sattame divase sapariso arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.40.208-303) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nagare haṃsavatiyā, vīthisāmī ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mama ñātī samānetvā, idaṃ vacanamabraviṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddho loke samuppanno, puññakkhetto anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Āsi so sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khattiyā negamā ceva, mahāsālā ca brāhmaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uggā <a name="M2.0313"></a> ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āḷārikā kappakā ca, nhāpakā mālakārakā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rajakā pesakārā ca, cammakārā ca nhāpitā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Usukārā <a name="V2.0266"></a> bhamakārā, cammakārā ca tacchakā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kammārā soṇṇakārā ca, tipulohakarā tathā;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacittā sumanā, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhatakā ceṭakā ceva, dāsakammakarā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Yathāsakena thāmena, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Udahārā kaṭṭhahārā, kassakā tiṇahārakā;</p>
- <p class="gathalast">Yathāsakena thāmena, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphikā mālikā ceva, paṇṇikā phalahārakā;</p>
- <p class="gathalast">Yathāsakena thāmena, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gaṇikā kumbhadāsī ca, pūvikā macchikāpi ca;</p>
- <p class="gathalast">Yathāsakena thāmena, pūgadhammaṃ akaṃsu te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etha sabbe samāgantvā, gaṇaṃ bandhāma ekato;</p>
- <p class="gathalast">Adhikāraṃ karissāma, puññakkhette anuttare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Te me sutvāna vacanaṃ, gaṇaṃ bandhiṃsu tāvade;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhānasālaṃ sukataṃ, bhikkhusaṅghassa kārayuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Niṭṭhāpetvāna taṃ sālaṃ, udaggo tuṭṭhamānaso;</p>
- <p class="gathalast">Pareto tehi sabbehi, sambuddhamupasaṅkamiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upasaṅkamma sambuddhaṃ, lokanāthaṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vanditvā satthuno pāde, idaṃ vacanamabraviṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ime <a name="M2.0314"></a> tīṇi satā vīra, purisā ekato gaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhānasālaṃ sukataṃ, niyyādenti tuvaṃ muni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhikkhusaṅghassa purato, sampaṭicchatva cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Tiṇṇaṃ satānaṃ purato, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tisatāpi ca jeṭṭho ca, anuvattiṃsu ekato;</p>
- <p class="gathalast">Sampattiñhi karitvāna, sabbe anubhavissatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime bhave sampatte, sītibhāvamanuttaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ajaraṃ amataṃ santaṃ, nibbānaṃ phassayissatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ buddho viyākāsi, sabbaññū samaṇuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Buddhassa vacanaṃ sutvā, somanassaṃ pavedayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṃsakappasahassāni, devaloke ramiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Devādhipo pañcasataṃ, devarajjamakārayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassakkhattuṃ <a name="V2.0267"></a> rājā ca, cakkavattī ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Devarajjaṃ karontassa, mahādevā avandisuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idha mānusake rajjaṃ, parisā honti bandhavā;</p>
- <p class="gathalast">Pacchime bhave sampatte, vāseṭṭho nāma brāhmaṇo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asītikoṭi nicayo, tassa putto ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Selo iti mamaṃ nāmaṃ, chaḷaṅge pāramiṃ gato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jaṅghāvihāraṃ vicaraṃ, sasissehi purakkhato;</p>
- <p class="gathalast">Jaṭābhārikabharitaṃ, keṇiyaṃ nāma tāpasaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭiyattāhutiṃ disvā, idaṃ vacanamabraviṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āvāho vā vivāho vā, rājā vā te nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āhutiṃ yiṭṭhukāmohaṃ, brāhmaṇe devasammate;</p>
- <p class="gathalast">Na nimantemi rājānaṃ, āhutī me na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na catthi mayhamāvāho, vivāho me na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Sakyānaṃ nandijanano, seṭṭho loke sadevake.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbalokahitatthāya<a name="M2.0315"></a>, sabbasattasukhāvaho;</p>
- <p class="gathalast">So me nimantito ajja, tassetaṃ paṭiyādanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Timbarūsakavaṇṇābho, appameyyo anūpamo;</p>
- <p class="gathalast">Rūpenāsadiso buddho, svātanāya nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ukkāmukhapahaṭṭhova, khadiraṅgārasannibho;</p>
- <p class="gathalast">Vijjūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabbatagge yathā acci, puṇṇamāyeva candimā;</p>
- <p class="gathalast">Naḷaggivaṇṇasaṅkāso, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asambhīto bhayātīto, bhavantakaraṇo muni;</p>
- <p class="gathalast">Sīhūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kusalo buddhadhammehi, apasayho parehi so;</p>
- <p class="gathalast">Nāgūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddhammācārakusalo, buddhanāgo asādiso;</p>
- <p class="gathalast">Usabhūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anantavaṇṇo amitayaso, vicittasabbalakkhaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Sakkūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vasī gaṇī patāpī ca, tejassī ca durāsado;</p>
- <p class="gathalast">Brahmūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pattadhammo <a name="V2.0268"></a> dasabalo, balātibalapārago;</p>
- <p class="gathalast">Dharaṇūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīlavīcisamākiṇṇo, dhammaviññāṇakhobhito;</p>
- <p class="gathalast">Udadhūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Durāsado duppasaho, acalo uggato brahā;</p>
- <p class="gathalast">Nerūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anantañāṇo asamasamo, atulo aggataṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Gaganūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Patiṭṭhā <a name="M2.0316"></a> bhayabhītānaṃ, tāṇo saraṇagāminaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Assāsako mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āsayo buddhimantānaṃ, puññakkhettaṃ sukhesinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ratanākaro mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Assāsako vedakaro, sāmaññaphaladāyako;</p>
- <p class="gathalast">Meghūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lokacakkhu mahātejo, sabbatamavinodano;</p>
- <p class="gathalast">Sūriyūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ārammaṇavimuttīsu, sabhāvadassano muni;</p>
- <p class="gathalast">Candūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddho samussito loke, lakkhaṇehi alaṅkato;</p>
- <p class="gathalast">Appameyyo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yassa ñāṇaṃ appameyyaṃ, sīlaṃ yassa anūpamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vimutti asadisā yassa, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yassa dhīti asadisā, thāmo yassa acintiyo;</p>
- <p class="gathalast">Yassa parakkamo jeṭṭho, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgo doso ca moho ca, visā sabbe samūhatā;</p>
- <p class="gathalast">Agadūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Klesabyādhibahudukkha-sabbatamavinodano;</p>
- <p class="gathalast">Vejjūpamo mahāvīro, so me buddho nimantito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhoti bho yaṃ vadesi, ghosopeso sudullabho;</p>
- <p class="gathalast">Buddho buddhoti sutvāna, pīti me udapajjatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abbhantaraṃ agaṇhantaṃ, pīti me bahi nicchare;</p>
- <p class="gathalast">Sohaṃ pītimano santo, idaṃ vacanamabraviṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kahaṃ <a name="V2.0269"></a> nu kho so bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Tattha gantvā namassissaṃ, sāmaññaphaladāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paggayha <a name="M2.0317"></a> dakkhiṇaṃ bāhuṃ, vedajāto katañjalī;</p>
- <p class="gathalast">Ācikkhi me dhammarājaṃ, sokasallavinodanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Udentaṃva mahāmeghaṃ, nīlaṃ añjanasannibhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāgaraṃ viya dissantaṃ, passasetaṃ mahāvanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ettha so vasate buddho, adantadamako muni;</p>
- <p class="gathalast">Vinayanto ca veneyye, bodhento bodhipakkhiye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pipāsitova udakaṃ, bhojanaṃva jighacchito;</p>
- <p class="gathalast">Gāvī yathā vacchagiddhā, evāhaṃ viciniṃ jinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ācāraupacāraññū, dhammānucchavisaṃvaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sikkhāpemi sake sisse, gacchante jinasantikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Durāsadā bhagavanto, sīhāva ekacārino;</p>
- <p class="gathalast">Pade padaṃ nikkhipantā, āgaccheyyātha māṇavā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āsīviso yathā ghoro, migarājāva kesarī;</p>
- <p class="gathalast">Mattova kuñjaro dantī, evaṃ buddhā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ukkāsitañca khipitaṃ, ajjhupekkhiya māṇavā;</p>
- <p class="gathalast">Pade padaṃ nikkhipantā, upetha buddhasantikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisallānagarukā, appasaddā durāsadā;</p>
- <p class="gathalast">Durūpasaṅkamā buddhā, garū honti sadevake.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadāhaṃ pañhaṃ pucchāmi, paṭisammodayāmi vā;</p>
- <p class="gathalast">Appasaddā tadā hotha, munibhūtāva tiṭṭhatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ so deseti sambuddho, khemaṃ nibbānapattiyā;</p>
- <p class="gathalast">Tamevatthaṃ nisāmetha, saddhammasavanaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upasaṅkamma sambuddhaṃ, sammodiṃ muninā ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ kathaṃ vītisāretvā, lakkhaṇe upadhārayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lakkhaṇe dve ca kaṅkhāmi, passāmi tiṃsalakkhaṇe;</p>
- <p class="gathalast">Kosohitavatthaguyhaṃ, iddhiyā dassayī muni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jivhaṃ <a name="M2.0318"></a> ninnāmayitvāna, kaṇṇasote ca nāsike;</p>
- <p class="gathalast">Paṭimasi nalāṭantaṃ, kevalaṃ chādayī jino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassāhaṃ lakkhaṇe disvā, paripuṇṇe sabyañjane;</p>
- <p class="gathalast">Buddhoti niṭṭhaṃ gantvāna, saha sissehi pabbajiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satehi <a name="V2.0270"></a> tīhi sahito, pabbajiṃ anagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aḍḍhamāse asampatte, sabbe pattāmha nibbutiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekato kammaṃ katvāna, puññakkhette anuttare;</p>
- <p class="gathalast">Ekato saṃsaritvāna, ekato vinivattayuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gopānasiyo datvāna, pūgadhamme vasiṃ ahaṃ</p>
- <p class="gathalast">Tena kammena sukatena, aṭṭha hetū labhāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disāsu pūjito homi, bhogā ca amitā mama;</p>
- <p class="gathalast">Patiṭṭhā homi sabbesaṃ, tāso mama na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Byādhayo me na vijjanti, dīghāyuṃ pālayāmi ca;</p>
- <p class="gathalast">Sukhumacchaviko homi, āvāse patthite vase.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭha gopānasī datvā, pūgadhamme vasiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paṭisambhidārahattañca, etaṃ me aparaṭṭhamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbavositavosāno, katakicco anāsavo;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭha gopānasī nāma, tava putto mahāmuni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañca thambhāni datvāna, pūgadhamme vasiṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena kammena sukatena, pañca hetū labhāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Acalo homi mettāya, anūnaṅgo bhavāmahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ādeyyavacano homi, na dhaṃsemi yathā ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abhantaṃ hoti me cittaṃ, akhilo homi kassaci;</p>
- <p class="gathalast">Tena kammena sukatena, vimalo homi sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sagāravo sappatisso, katakicco anāsavo;</p>
- <p class="gathalast">Sāvako te mahāvīra, bhikkhu taṃ vandate muni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Katvā <a name="M2.0319"></a> sukatapallaṅkaṃ, sālāyaṃ paññapesahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena kammena sukatena, pañca hetū labhāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ucce kule pajāyitvā, mahābhogo bhavāmahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbasampattiko homi, maccheraṃ me na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gamane patthite mayhaṃ, pallaṅko upatiṭṭhati;</p>
- <p class="gathalast">Saha pallaṅkaseṭṭhena, gacchāmi mama patthitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena pallaṅkadānena, tamaṃ sabbaṃ vinodayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbābhiññābalappatto, thero vandati taṃ muni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Parikiccattakiccāni, sabbakiccāni sādhayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena kammena sukatena, pāvisiṃ abhayaṃ puraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pariniṭṭhitasālamhi<a name="V2.0271"></a>, paribhogamadāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena kammena sukatena, seṭṭhattaṃ ajjhupāgato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye keci damakā loke, hatthiasse damenti ye;</p>
- <p class="gathalast">Karitvā kāraṇā nānā, dāruṇena damenti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na hevaṃ tvaṃ mahāvīra, damesi naranāriyo;</p>
- <p class="gathalast">Adaṇḍena asatthena, damesi uttame dame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dānassa vaṇṇe kittento, desanākusalo muni;</p>
- <p class="gathalast">Ekapañhaṃ kathentova, bodhesi tisate muni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dantā mayaṃ sārathinā, suvimuttā anāsavā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbābhiññābalapattā, nibbutā upadhikkhaye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Atikkantā bhayā sabbe, sālādānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahattaṃ pana patvā satthāraṃ upasaṅkamitvā aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para838"></a><span class="paranum">838</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ taṃ saraṇamāgamha, ito aṭṭhame cakkhuma;</p>
- <p class="gathalast">Sattarattena bhagavā, dantāmha tava sāsane’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthamāha<a name="M2.0320"></a>. Tassattho – pañcahi cakkhūhi <span class="bld">cakkhuma</span> bhagavā yasmā mayaṃ ito atīte <span class="bld">aṭṭhame</span> divase taṃ saraṇaṃ <span class="bld">agamimha</span>. Tasmā sattarattena tava sāsane damakena <span class="bld">dantā amha,</span> aho <span class="bld">te</span> saraṇagamanassa ānubhāvoti. Tato paraṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para839"></a><span class="paranum">839</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni;</p>
- <p class="gathalast">Tuvaṃ anusaye chetvā, tiṇṇo tāresimaṃ pajaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para840"></a><span class="paranum">840</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā;</p>
- <p class="gathalast">Sīhova anupādāno, pahīnabhayabheravo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi dvīhi gāthāhi abhitthavitvā osānagāthāya satthāraṃ vandanaṃ yācati –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para841"></a><span class="paranum">841</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhikkhavo tisatā ime, tiṭṭhanti pañjalīkatā;</p>
- <p class="gathalast">Pāde vīra pasārehi, nāgā vandantu satthuno’’ti.</p>
- <p class="unindented">Tattha <span class="bld">tuvaṃ buddho</span>ti tvameva imasmiṃ loke sabbaññubuddho. Diṭṭhadhammikādiatthena sattānaṃ anusāsanato tvameva <span class="bld">satthā</span>. Sabbesaṃ mārānaṃ abhibhavanato <span class="bld">mārābhibhū</span>. Munibhāvato <span class="bld">muni. Anusaye</span> <a name="V2.0272"></a> <span class="bld">chetvā</span>ti kāmarāgādike anusaye ariyamaggasatthena chinditvā. <span class="bld">Tiṇṇo</span>ti sayaṃ saṃsāramahoghaṃ tiṇṇo, desanāhatthena imaṃ <span class="bld">pajaṃ</span> sattakāyaṃ tāresi. <span class="bld">Upadhī</span>ti khandhūpadhiādayo sabbe upadhī. <span class="bld">Adupādāno</span>ti sabbaso pahīnakāmupādānādiko. Evaṃ vatvā thero sapariso satthāraṃ abhivandatīti.</p>
- <p class="centered">Selattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Kāḷigodhāputtabhaddiyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yātaṃ</span> <a name="P3.0052"></a> <span class="bld">me hatthigīvāyā</span>tiādikā āyasmato bhaddiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle mahābhogakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthārā ekaṃ bhikkhuṃ uccākulikānaṃ <a name="M2.0321"></a> aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā byākāsi. Sopi taṃ byākaraṇaṃ sutvā uccākulikasaṃvattanikaṃ kammaṃ pucchitvā dhammassavanassa kārāpanaṃ, dhammamaṇḍape āsanadānaṃ, bījanīdānaṃ, dhammakathikānaṃ pūjāsakkārakaraṇaṃ, uposathāgāre paṭissayadānanti evamādiṃ yāvajīvaṃ bahupuññaṃ katvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato aparabhāge amhākaṃ bhagavato uppattiyā puretaraṃ bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto sambahule paccekabuddhe piṇḍāya caritvā ekasmiṃyeva ṭhāne samāgantvā bhattavissaggaṃ karonte disvā tattha pāsāṇaphalakāni attharitvā pādodakādiṃ upaṭṭhapento yāvajīvaṃ upaṭṭhahi.</p>
- <p class="bodytext">So ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare sākiyarājakule nibbatti, <span class="bld">bhaddiyo</span>tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto anuruddhādīhi pañcahi khattiyehi saddhiṃ satthari anupiyambavane viharante satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ satthā aparabhāge jetavane ariyagaṇamajjhe nisinno uccākulikānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmento araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi. Taṃ sutvā bhikkhū satthu ārocesuṃ – ‘‘āyasmā bhaddiyo kāḷigodhāya putto abhikkhaṇaṃ <a name="V2.0273"></a> ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti vadati, anabhirato maññe brahmacariyaṃ caratī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhaddiya, abhikkhaṇaṃ ‘aho sukhaṃ, aho sukha’nti vadasī’’ti pucchi. So ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti paṭijānitvā ‘‘pubbe me, bhante, rajjaṃ kārentassa susaṃvihitārakkho ahosiṃ, tathāpi bhīto ubbiggo ussaṅkito vihāsiṃ. Idāni pana pabbajito abhīto anubbiggo anussaṅkito viharāmī’’ti vatvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para842"></a><span class="paranum">842</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yātaṃ <a name="P3.0053"></a> me hatthigīvāya, sukhumā vatthā padhāritā;</p>
- <p class="gathalast">Sālīnaṃ odano bhutto, sucimaṃsūpasecano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para843"></a><span class="paranum">843</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sojja <a name="M2.0322"></a> bhaddo sātatiko, uñchāpattāgate rato;</p>
- <p class="gathalast">Jhāyati anupādāno, putto godhāya bhaddiyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para844"></a><span class="paranum">844</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṃsukūlī sātatiko, uñchāpattāgate rato;</p>
- <p class="gathalast">Jhāyati anupādāno, putto godhāya bhaddiyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para845"></a><span class="paranum">845</span>.</p>
- <p class="gatha1"></p>
- <p class="gatha1">‘‘Piṇḍapātī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para846"></a><span class="paranum">846</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tecīvarī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sapadānacārī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para848"></a><span class="paranum">848</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ekāsanī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pattapiṇḍī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para850"></a><span class="paranum">850</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Khalupacchābhattī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para851"></a><span class="paranum">851</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraññiko sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para852"></a><span class="paranum">852</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rukkhamūliko sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para853"></a><span class="paranum">853</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abbhokāsī sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para854"></a><span class="paranum">854</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sosāniko sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para855"></a><span class="paranum">855</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāsanthatiko sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nesajjiko sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para857"></a><span class="paranum">857</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Appiccho sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para858"></a><span class="paranum">858</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Santuṭṭho sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para859"></a><span class="paranum">859</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pavivitto sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Asaṃsaṭṭho sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para861"></a><span class="paranum">861</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraddhavīriyo <a name="M2.0323"></a> sātatiko…pe….</p>
- <p class="hangnum"><a name="para862"></a><span class="paranum">862</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aggahiṃ mattikāpattaṃ, idaṃ dutiyābhisecanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para863"></a><span class="paranum">863</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ucce <a name="V2.0274"></a> maṇḍalipākāre, daḷhamaṭṭālakoṭṭhake;</p>
- <p class="gathalast">Rakkhito khaggahatthehi, uttamaṃ vihariṃ pure.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para864"></a><span class="paranum">864</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sojja bhaddo anutrāsī, pahīnabhayabheravo;</p>
- <p class="gathalast">Jhāyati vanamogayha, putto godhāya bhaddiyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para865"></a><span class="paranum">865</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sīlakkhandhe patiṭṭhāya, satiṃ paññañca bhāvayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāpuṇiṃ anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imāhi gāthāhi satthu purato sīhanādaṃ nadi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yātaṃ me hatthigīvāyā</span>ti, bhante, pubbe mayā gacchantenāpi hatthigīvāya hatthikkhandhe nisīditvā yātaṃ caritaṃ. Vatthāni pariharantenāpi <span class="bld">sukhumā</span> sukhasamphassā kāsikavatthavisesā dhāritā. Odanaṃ bhuñjantenāpi tivassikānaṃ purāṇagandhasālīnaṃ odano tittirakapiñjarādinā sucinā maṃsena upasittatāya <span class="bld">sucimaṃsūpasecano</span> bhutto, tathāpi taṃ sukhaṃ na mayhaṃ cittaparitosakaraṃ ahosi, yathā etarahi vivekasukhanti dassento āha <span class="bld">‘‘sojja bhaddo’’</span>tiādi. Ettha ca hatthiggahaṇeneva assarathayānāni, vatthaggahaṇena sabbarājālaṅkārā, odanaggahaṇena sabbabhojanavikati gahitāti veditabbaṃ. <span class="bld">Sojjā</span>ti so ajja etarahi pabbajjāyaṃ ṭhito. <span class="bld">Bhaddo</span>ti sīlādiguṇehi samannāgatattā bhaddo. <span class="bld">Sātatiko</span>ti samaṇadhamme diṭṭhadhammasukhavihāre sātaccayutto. <span class="bld">Uñchāpattāgate rato</span>ti uñchācariyāya patte āgate pattapariyāpanne abhirato, teneva santuṭṭhoti adhippāyo. <span class="bld">Jhāyatī</span>ti phalasamāpattijhānena jhāyati. <span class="bld">Putto godhāyā</span>ti kāḷigodhāya nāma khattiyāya putto. <span class="bld">Bhaddiyo</span>ti evaṃnāmo attānameva thero aññaṃ viya katvā vadati.</p>
- <p class="bodytext">Gahapaticīvaraṃ <a name="P3.0054"></a> paṭikkhipitvā paṃsukūlikaṅgasamādānena <span class="bld">paṃsukūliko</span>. Saṅghabhattaṃ paṭikkhipitvā piṇḍapātikaṅgasamādānena <span class="bld">piṇḍapātiko</span>. Atirekacīvaraṃ <a name="M2.0324"></a> paṭikkhipitvā tecīvarikaṅgasamādānena <span class="bld">tecīvariko</span>. Loluppacāraṃ paṭikkhipitvā sapadānacārikaṅgasamādānena <span class="bld">sapadānacārī</span>. Nānāsanabhojanaṃ paṭikkhipitvā ekāsanikaṅgasamādānena <span class="bld">ekāsaniko</span>. Dutiyakabhājanaṃ paṭikkhipitvā pattapiṇḍikaṅgasamādānena <span class="bld">pattapiṇḍiko</span>. Atirittabhojanaṃ paṭikkhipitvā khalupacchābhattikaṅgasamādānena <span class="bld">khalupacchābhattiko</span>. Gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā āraññikaṅgasamādānena <span class="bld">āraññiko</span>. Channavāsaṃ paṭikkhipitvā rukkhamūlikaṅgasamādānena <span class="bld">rukkhamūliko</span>. Channarukkhamūlāni paṭikkhipitvā abbhokāsikaṅgasamādānena <span class="bld">abbhokāsiko</span>. Nasusānaṃ paṭikkhipitvā sosānikaṅgasamādānena <span class="bld">sosāniko</span>. Senāsanaloluppaṃ paṭikkhipitvā yathāsanthatikaṅgasamādānena <span class="bld">yathāsanthatiko</span>. Sayanaṃ paṭikkhipitvā nesajjikaṅgasamādānena <span class="bld">nesajjiko</span><a name="V2.0275"></a>. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana dhutaṅgakathā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.22 ādayo) vuttanayeneva gahetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ucce</span>ti uccādiṭṭhāne, uparipāsādatāya vā ucce. <span class="bld">Maṇḍalipākāre</span>ti maṇḍalākārena pākāraparikkhitte. <span class="bld">Daḷhamaṭṭālakoṭṭhake</span>ti thirehi aṭṭālehi dvārakoṭṭhakehi ca samannāgate, nagareti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satiṃ paññañcā</span>ti ettha satisīsena samādhiṃ vadati. Phalasamāpattinirodhasamāpattiyo sandhāya ‘‘satiṃ paññañca bhāvaya’’nti vutto. Sesaṃ tattha tattha vuttanayattā uttānameva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero satthu sammukhā sīhanādaṃ nadi. Taṃ sutvā bhikkhū abhippasannā ahesuṃ.</p>
- <p class="centered">Kāḷigodhāputtabhaddiyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Aṅgulimālattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchaṃ vadesī</span>tiādikā āyasmato aṅgulimālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kosalarañño purohitassa bhaggavassa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti. Tassa jātadivase <a name="M2.0325"></a> sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu, rañño ca <a name="P3.0055"></a> maṅgalāvudhaṃ sayanapīṭhe ṭhapitaṃ pajjali, taṃ disvā rājā bhīto saṃviggo niddaṃ na labhi. Purohito tāyaṃ velāyaṃ nakkhattayogaṃ ullokento ‘‘coranakkhattena jāto’’ti sanniṭṭhānamakāsi. So vibhātāya rattiyā rañño santikaṃ gato sukhaseyyaṃ pucchi. Rājā ‘‘kuto, ācariya, sukhaseyyaṃ, rattiyaṃ mayhaṃ maṅgalāvudhaṃ pajjali, tassa ko nu kho vipāko bhavissatī’’ti? ‘‘Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṃ ghare dārako jāto. Tassa ānubhāvena sakalanagarepi āvudhāni pajjaliṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ bhavissati, ācariyā’’ti? ‘‘Dārako coro bhavissatī’’ti. ‘‘Kiṃ ekacārī coro, udāhu gaṇajeṭṭhako’’ti? ‘‘Ekacāriko, deva’’. ‘‘Kiṃ naṃ māremā’’ti? ‘‘Ekacāriko ce, paṭijaggatha tāva na’’nti āha. Tassa nāmaṃ karontā yasmā jāyamāno rañño cittaṃ vihesento jāto, tasmā <span class="bld">hiṃsako</span>ti katvā pacchā diṭṭhaṃ adiṭṭhanti viya <span class="bld">ahiṃsako</span>ti vohariṃsu.</p>
- <p class="bodytext">So <a name="V2.0276"></a> vayappatto pubbakammabalena sattannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Tassidaṃ pubbakammaṃ – buddhasuññe loke kassako hutvā nibbatto ekaṃ paccekabuddhaṃ vassodakena tintaṃ allacīvaraṃ sītapīḷitaṃ attano khettabhūmiṃ upagataṃ disvā ‘‘puññakkhettaṃ me upaṭṭhita’’nti somanassajāto aggiṃ katvā adāsi. So tassa kammassa balena nibbattanibbattaṭṭhāne thāmajavabalasampanno ca hutvā imasmiṃ pacchimattabhāve sattannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. So takkasilaṃ gantvā disāpāmokkhassa ācariyassa santike dhammantevāsī hutvā sippaṃ uggaṇhato ācariyabrāhmaṇaṃ tassa bhariyañca sakkaccaṃ paṭijaggati. Tenassa sā brāhmaṇī gehe labbhamānena bhattādinā saṅgahaṃ karoti. Taṃ asahamānā aññe māṇavā ācariyena saddhiṃ bhedaṃ akaṃsu. Brāhmaṇo tesaṃ vacanaṃ dve tayo vāre asaddahanto hutvā pacchā saddahitvā ‘‘mahābalo māṇavo, na sakkā kenaci mārāpetuṃ, upāyena naṃ māressāmī’’ti cintetvā niṭṭhitasippaṃ attano nagaraṃ gantuṃ āpucchantaṃ māṇavaṃ āha – ‘‘tāta ahiṃsaka, niṭṭhitasippena nāma antevāsinā ācariyassa garudakkhiṇā dātabbā, taṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Sādhu, ācariya, kiṃ dassāmī’’ti? ‘‘Manussānaṃ sahassadakkhiṇahatthaṅgaliyo ānehī’’ti. Brāhmaṇassa kira ayamassa adhippāyo – bahūsu māriyamānesu ekantato eko naṃ māreyyāti<a name="M2.0326"></a>. Taṃ sutvā ahiṃsako attano ciraparicitaṃ nikkaruṇataṃ purakkhatvā sannaddhapañcāvudho kosalarañño vijite <a name="P3.0056"></a> jālinaṃ vanaṃ pavisitvā mahāmaggasamīpe pabbatantare vasanto pabbatasikhare ṭhatvā maggena gacchante manusse oloketvā vegena gantvā aṅguliyo gahetvā rukkhagge olambesi. Tā gijjhāpi kākāpi khādiṃsu, bhūmiyaṃ nikkhittā pūtibhāvaṃ agamaṃsu. Evaṃ gaṇanāya aparipūramānāya laddhā laddhā aṅguliyo suttena ganthitvā mālaṃ katvā yaññopacitaṃ viya aṃse olambesi. Tato paṭṭhāya <span class="bld">aṅgulimālo</span>tvevassa samaññā ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tasmiṃ manusse mārente maggo avaḷañjo ahosi. So magge manusse alabhanto gāmūpacāraṃ gantvā nilīyitvā āgatāgate manusse māretvā aṅguliyo gahetvā gacchati. Taṃ ñatvā manussā gāmato apakkamiṃsu, gāmā suññā ahesuṃ, tathā nigamā janapadā ca. Evaṃ tena so padeso ubbāsito ahosi. Aṅgulimālassa ca ekāya ūnā sahassaaṅguliyo saṅgahā ahesuṃ. Atha manussā taṃ corupaddavaṃ kosalarañño ārocesuṃ. Rājā pātova nagare bheriṃ carāpesi, ‘‘sīghaṃ aṅgulimālacoraṃ gaṇhāma, balakāyo āgacchatū’’ti. Taṃ sutvā aṅgulimālassa mātā mantāṇī nāma brāhmaṇī tassa pitaraṃ āha – ‘‘putto kira te coro hutvā idañcidañca karoti, taṃ ‘īdisaṃ mā karī’ti saññāpetvā ānehi, aññathā naṃ rājā ghāteyyā’’ti. Brāhmaṇo ‘‘na mayhaṃ tādisehi puttehi attho, rājā yaṃ vā taṃ vā karotū’’ti āha<a name="V2.0277"></a>. Atha brāhmaṇī puttasinehena pātheyyaṃ gahetvā ‘‘mama puttaṃ saññāpetvā ānessāmī’’ti maggaṃ paṭipajji.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā ‘‘ayaṃ ‘aṅgulimālaṃ ānessāmī’ti gacchati, sace sā gamissati, aṅgulimālo ‘aṅgulisahassaṃ pūressāmī’ti mātarampi māressati. So ca pacchimabhaviko, sacāhaṃ na gamissaṃ, mahājāni abhavissā’’ti ñatvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā aṅgulimālaṃ uddissa tiṃsayojanikaṃ maggaṃ padasāva paṭipajjamāno antarāmagge gopālakādīhi vāriyamānopi jālinaṃ vanaṃ upagacchi. Tasmiñca khaṇe tassa mātā tena diṭṭhā, so mātaraṃ dūratova disvā ‘‘mātarampi māretvā ajja ūnaṅguliṃ pūressāmī’’ti asiṃ ukkhipitvā upadhāvi. Tesaṃ <a name="M2.0327"></a> ubhinnaṃ antare bhagavā attānaṃ dassesi. Aṅgulimālo bhagavantaṃ disvā ‘‘kiṃ me mātaraṃ vadhitvā aṅguliyā gahitena? Jīvatu me mātā, yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ jīvitā voropetvā aṅguliṃ gaṇheyya’’nti ukkhittāsiko bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi, yathā pakatiiriyāpathena gacchantampi attānaṃ aṅgulimālo sabbathāmena dhāvantopi na sakkoti sampāpuṇituṃ. So parihīnajavo ghurughurupassāsī kacchehi <a name="P3.0057"></a> sedaṃ muñcanto padaṃ uddharitumpi asakkonto khāṇu viya ṭhito bhagavantaṃ ‘‘tiṭṭha tiṭṭha, samaṇā’’ti āha. Bhagavā gacchantova ‘‘ṭhito ahaṃ, aṅgulimāla, tvañca tiṭṭhā’’ti āha. So ‘‘ime kho samaṇā sakyaputtiyā saccavādino, ayaṃ samaṇo gacchantoyeva ‘ṭhito ahaṃ, aṅgulimāla, tvañca tiṭṭhā’ti āha, ahañcamhi ṭhito, ko nu kho imassa adhippāyo, pucchitvā naṃ jānissāmī’’ti bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Gacchaṃ vadesi samaṇa ṭhitomhi, mamañca brūsi ṭhitamaṭṭhitoti;</p>
- <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ samaṇa etamatthaṃ, kathaṃ ṭhito tvaṃ ahamaṭṭhitomhī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samaṇā</span>ti bhagavantaṃ ālapati. <span class="bld">Mama</span>nti maṃ. <span class="bld">Katha</span>nti kenākārena. Ayañhettha attho – samaṇa, tvaṃ gacchantova samāno ‘‘ṭhitomhī’’ti vadesi. Mamañca ṭhitaṃyeva ‘‘aṭṭhito’’ti brūsi, vadesi. Kāraṇenettha bhavitabbaṃ, tasmā taṃ samaṇaṃ ahaṃ evamatthaṃ pucchāmi. Kathaṃ kenākārena tvaṃ ṭhito ahosi, ahañca aṭṭhitomhīti. Evaṃ vutte bhagavā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para867"></a><span class="paranum">867</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ṭhito <a name="V2.0278"></a> ahaṃ aṅgulimāla sabbadā, sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tuvañca pāṇesu asaññatosi, tasmā ṭhitohaṃ tuvamaṭṭhitosī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthāya taṃ ajjhabhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0328"></a> <span class="bld">ṭhito ahaṃ, aṅgulimāla, sabbadā, sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍa</span>nti, aṅgulimāla, ahaṃ sabbadā sabbakāle ādimajjhapariyosānesu tasathāvarabhedesu sabbesu sattesu daṇḍaṃ nidhāya nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, tato aññathā avattanato evarūpeneva ṭhito. <span class="bld">Tuvañca pāṇesu asaññatosī</span>ti tvaṃ pana sattesu saññamarahito asi, luddo lohitapāṇi hatapahate niviṭṭho adayāpanno, tasmā asaññato virativasena aṭṭhito. Tato eva tāsu tāsu gatīsu paribbhamanatopi tuvaṃ idāni iriyāpathena ṭhitopi aṭṭhito asi, ahaṃ pana vuttappakārena ṭhitoti. Tato aṅgulimālo yathābhuccaguṇappabhāvitassa jalatale telassa viya sakalaṃ lokaṃ abhibyāpetvā ṭhitassa bhagavato kittisaddassa sutapubbattā hetusampattiyā ñāṇassa ca paripākagatattā ‘‘ayaṃ so bhagavā’’ti sañjātapītisomanasso ‘‘mahā ayaṃ sīhanādo, mahantaṃ gajjitaṃ, nayidaṃ aññassa bhavissati, samaṇassa maññe gotamassa etaṃ gajjitaṃ, diṭṭho <a name="P3.0058"></a> vatamhi mahesinā sammāsambuddhena, mayhaṃ saṅgahakaraṇatthaṃ bhagavā idhāgato’’ti cintetvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para868"></a><span class="paranum">868</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cirassaṃ vata me mahito mahesī, mahāvanaṃ samaṇo paccapādi;</p>
- <p class="gathalast">Sohaṃ cajissāmi sahassapāpaṃ, sutvāna gāthaṃ tava dhammayutta’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imaṃ gāthaṃ abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cirassaṃ vatā</span>ti cirakālena vata. <span class="bld">Me</span>ti mayhaṃ anuggahatthāya. <span class="bld">Mahito</span>ti sadevakena lokena mahatiyā pūjāya pūjito. Mahante sīlakkhandhādiguṇe esi, gavesīti mahesī. <span class="bld">Mahāvanaṃ samaṇo paccapādī</span>ti imaṃ mahāraññaṃ samitasabbapāpo bhagavā paṭipajji. <span class="bld">Sohaṃ cajissāmi sahassapāpaṃ, sutvāna gāthaṃ tava dhammayutta</span>nti sohaṃ dhammayuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ tava gāthaṃ suṇiṃ. Sohaṃ taṃ sutvāna ‘‘cirassampi cirakālenapi saṅgataṃ paricitaṃ pāpasahassaṃ pajahissa’’nti cintetvā idāni naṃ aññadatthu pariccajissāmīti attho. Evaṃ pana vatvā yathā paṭipajji, yathā ca bhagavatā anuggahito, taṃ dassetuṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para869"></a><span class="paranum">869</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Icceva <a name="M2.0329"></a><a name="V2.0279"></a> coro asimāvudhañca, sobbhe papāte narake anvakāsi;</p>
- <p class="gathalast">Avandi coro sugatassa pāde, tattheva pabbajjamayāci buddhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para870"></a><span class="paranum">870</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddho ca kho kāruṇiko mahesi, yo satthā lokassa sadevakassa;</p>
- <p class="gathalast">Tamehi bhikkhūti tadā avoca, eseva tassa ahu bhikkhubhāvo’’ti.</p>
- <p class="unindented">Saṅgītikārā imā dve gāthā ṭhapesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">iccevā</span>ti iti eva evaṃ vatvā anantarameva. <span class="bld">Coro</span>ti aṅgulimālo. <span class="bld">Asi</span>nti khaggaṃ. <span class="bld">Āvudha</span>nti sesāvudhaṃ. <span class="bld">Sobbhe</span>ti samantato chinnataṭe. <span class="bld">Papāte</span>ti ekato chinnataṭe. <span class="bld">Narake</span>ti bhūmiyā phalitavivare. Idha pana tīhipi padehi yattha patitaṃ aññena gahetuṃ na sakkā, tādisaṃ pabbatantarameva vadati. <span class="bld">Anvakāsī</span>ti anu akāsi, pañcavidhampi attano āvudhaṃ anu khipi chaḍḍesi, tāni chaḍḍetvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā ‘‘pabbājetha maṃ, bhante’’ti āha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘avandi coro sugatassa pāde, tattheva pabbajjamayāci buddha’’</span>nti. Evaṃ tena pabbajjāya <a name="P3.0059"></a> yācitāya satthā tassa purimakammaṃ olokento ehibhikkhubhāvāya hetusampattiṃ disvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘ehi, bhikkhu, svākhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ, sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Sā eva ca tassa pabbajjā upasampadā ca ahosi. Tenāha <span class="bld">‘‘tamehi bhikkhūti tadā avoca, eseva tassa ahu bhikkhubhāvo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero satthu santike ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ upasampadañca labhitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento pītisomanassajāto udānavasena –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para871"></a><span class="paranum">871</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ca pubbe pamajjitvā, pacchā so nappamajjati;</p>
- <p class="gathalast">Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para872"></a><span class="paranum">872</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa <a name="M2.0330"></a> pāpaṃ kataṃ kammaṃ, kusalena pidhīyati;</p>
- <p class="gathalast">Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para873"></a><span class="paranum">873</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. – gāthattayaṃ abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">yo</span> puggalo gahaṭṭho vā pabbajito vā kalyāṇamittasaṃsaggato pubbe pāpamittasaṃsaggena vā attano vā paṭisaṅkhānābhāvena <span class="bld">pamajjitvā</span> sammāpaṭipattiyaṃ pamādaṃ āpajjitvā<a name="V2.0280"></a>, pacchā kalyāṇamittasaṃsaggena yoniso ummujjanto nappamajjati, sammā paṭipajjati, samathavipassanaṃ anuyuñjanto tisso vijjā cha abhiññā pāpuṇāti, so abbhādīhi mutto cando viya okāsalokaṃ attanā adhigatāhi vijjābhiññāhi imaṃ khandhādilokaṃ obhāsetīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> puggalassa <span class="bld">kataṃ</span> upacitaṃ pāpakammaṃ kammakkhayakarena lokuttarakusalena avipākārahabhāvassa āharitattā vipākuppādane dvārapidhānena <span class="bld">pidhīyati</span> thakīyati. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daharo</span>ti taruṇo, tenassa yogakkhamasarīrataṃ dasseti. So hi uppannaṃ vātātapaparissayaṃ abhibhavitvā yogaṃ kātuṃ sakkoti. <span class="bld">Yuñjati buddhasāsane</span> sikkhattaye yuttappayutto hoti, sakkaccaṃ sampādetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pītisomanassajāto vimuttisukhena viharanto yadā nagaraṃ piṇḍāya pavisati, tadā aññenapi khitto leḍḍu therassa kāye nipatati, aññenapi khitto daṇḍo tasseva kāye nipatati. So bhinnena pattena vihāraṃ pavisitvā satthu santikaṃ gacchati. Satthā taṃ ovadati ‘‘adhivāsehi, tvaṃ brāhmaṇa, adhivāsehi, tvaṃ brāhmaṇa, yassa <a name="P3.0060"></a> kho, tvaṃ brāhmaṇa, kammassa vipākena bahūni vassasahassāni niraye pacceyyāsi, tassa, tvaṃ brāhmaṇa, kammassa vipākaṃ diṭṭheva dhamme paṭisaṃvedesī’’ti. Atha thero anodhiso sabbasattesu mettacittaṃ upaṭṭhapetvā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para874"></a><span class="paranum">874</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disāpi <a name="M2.0331"></a> me dhammakathaṃ suṇantu, disāpi me yuñjantu buddhasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Disāpi me te manuje bhajantu, ye dhammamevādapayanti santo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para875"></a><span class="paranum">875</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Disā hi me khantivādānaṃ, avirodhappasaṃsinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Suṇantu dhammaṃ kālena, tañca anuvidhīyantu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para876"></a><span class="paranum">876</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na hi jātu so mamaṃ hiṃse, aññaṃ vā pana kañci naṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pappuyya paramaṃ santiṃ, rakkheyya tasathāvare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para877"></a><span class="paranum">877</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Udakañhi nayanti nettikā, usukārā damayanti tejanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dāruṃ damayanti tacchakā, attānaṃ damayanti paṇḍitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para878"></a><span class="paranum">878</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Daṇḍeneke damayanti, aṅkusebhi kasāhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Adaṇḍena asatthena, ahaṃ dantomhi tādinā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para879"></a><span class="paranum">879</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ahiṃsakoti <a name="V2.0281"></a> me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;</p>
- <p class="gathalast">Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kañci naṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para880"></a><span class="paranum">880</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Coro ahaṃ pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto;</p>
- <p class="gathalast">Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para881"></a><span class="paranum">881</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Lohitapāṇi pure āsiṃ, aṅgulimāloti vissuto;</p>
- <p class="gathalast">Saraṇagamanaṃ passa, bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tādisaṃ kammaṃ katvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Phuṭṭho kammavipākena, anaṇo bhuñjāmi bhojanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para883"></a><span class="paranum">883</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā;</p>
- <p class="gathalast">Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para884"></a><span class="paranum">884</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmaratisanthavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Appamatto hi jhāyanto, pappoti paramaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para885"></a><span class="paranum">885</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ <a name="M2.0332"></a> nāpagataṃ, netaṃ dummantitaṃ mama;</p>
- <p class="gathalast">Savibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para886"></a><span class="paranum">886</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ nāpagataṃ, netaṃ dummantitaṃ mama;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para887"></a><span class="paranum">887</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Araññe rukkhamūle vā, pabbatesu guhāsu vā;</p>
- <p class="gathalast">Tattha tattheva aṭṭhāsiṃ, ubbiggamanaso tadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para888"></a><span class="paranum">888</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sukhaṃ <a name="P3.0061"></a> sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para889"></a><span class="paranum">889</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Brahmajacco pure āsiṃ, udicco ubhato ahu.</p>
- <p class="gathalast">Sojja putto sugatassa, dhammarājassa satthuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para890"></a><span class="paranum">890</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vītataṇho anādāno, guttadvāro susaṃvuto;</p>
- <p class="gathalast">Aghamūlaṃ vadhitvāna, patto me āsavakkhayo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para891"></a><span class="paranum">891</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā’’ti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">disāpī</span>ti mayhaṃ disāpi amittā paccatthikāpi ye maṃ evaṃ upavadanti ‘‘yathā mayaṃ aṅgulimālassa vasena ñātiviyogadukkhaparetā dukkhaṃ pāpuṇāma, evaṃ aṅgulimālopi dukkhaṃ pāpuṇātū’’ti. <span class="bld">Me dhammakathaṃ suṇantū</span>ti mayā satthu santike sutaṃ catusaccadhammapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ suṇantu<a name="V2.0282"></a>. <span class="bld">Yuñjantū</span>ti sutvā ca tadatthāya paṭipajjantu. <span class="bld">Te manuje bhajantū</span>ti tādise sappurise kalyāṇamitte bhajantu sevantu. <span class="bld">Ye dhammamevādapayanti santo</span>ti ye sappurisā kusaladhammameva, uttarimanussadhammameva, nibbattitalokuttaradhammameva ca ādapenti samādapenti gaṇhāpenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khantivādāna</span>nti adhivāsanakhantimeva vadantānaṃ tato eva <span class="bld">avirodhappasaṃsina</span>nti kenaci avirodhabhūtāya mettāya eva pasaṃsanasīlānaṃ. <span class="bld">Suṇantu dhammaṃ</span> <a name="M2.0333"></a> <span class="bld">kālenā</span>ti yuttappayuttakāle tesaṃ santike dhammaṃ suṇantu. <span class="bld">Tañca anuvidhīyantū</span>ti tañca yathāsutaṃ dhammaṃ sammadeva uggahitvā anukarontu dhammānudhammaṃ paṭipajjantūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na hi jātu so mamaṃ hiṃse</span>ti so mayhaṃ diso paccatthiko jātu, ekaṃseneva maṃ na hiṃse, na bādheyya. <span class="bld">Aññaṃ vā pana kañci na</span>nti na kevalaṃ maṃyeva, aññaṃ vāpi kañci sattaṃ na hiṃseyya, <span class="bld">pappuyya paramaṃ santi</span>nti, paramaṃ uttamaṃ santiṃ nibbānaṃ pāpuṇeyya, pāpuṇitvā ca <span class="bld">rakkheyya tasathāvare</span>ti sabbe ca satte paramāya rakkhāya rakkheyya, sissaṃ puttaṃ viya paripāleyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero imāhi gāthāhi pare pāpato parimocento parittakiriyaṃ nāma katvā attano paṭipattiṃ pakāsento <span class="bld">‘‘udakaṃ hī’’</span>ti gāthamāha. Tattha pathaviyā thalaṭṭhānaṃ khaṇitvā ninnaṭṭhānaṃ pūretvā mātikaṃ vā katvā rukkhadoṇiṃ vā ṭhapetvā attanā icchikicchitaṭṭhānaṃ udakaṃ <a name="P3.0062"></a> nentīti <span class="bld">nettikā,</span> udakahārino. <span class="bld">Tejana</span>nti kaṇḍaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nettikā attano ruciyā udakaṃ nayanti, usukārāpi tāpetvā vaṅkābhāvaṃ harantā tejanaṃ usuṃ <span class="bld">damayanti</span>, ujukaṃ karonti, tacchakāpi nemiādīnaṃ atthāya tacchantā dāruṃ <span class="bld">damayanti</span> attano ruciyā ujuṃ vā vaṅkaṃ vā karonti. Evaṃ ettakaṃ ārammaṇaṃ katvā <span class="bld">paṇḍitā</span> sappaññā ariyamaggaṃ uppādentā attānaṃ damenti, arahattappattā pana ekantadantā nāma hontīti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni purisadammasārathinā satthārā attano damitākāraṃ kataññutañca pakāsento <span class="bld">‘‘daṇḍeneke’’</span>tiādikā pañca gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">daṇḍeneke damayantī</span>ti rājarājamahāmattādayo daṇḍena, hatthiassādinā balakāyena ca paccatthikādike damenti, gopālādayo ca gāvādike daṇḍena yaṭṭhiyā damenti. Hatthācariyā hatthiṃ aṅkusehi, assācariyā asse kasāhi ca damenti. <span class="bld">Adaṇḍena asatthena, ahaṃ dantomhi tādinā</span>ti ahaṃ pana iṭṭhādīsu tādibhāvappattena sammāsambuddhena vinā eva daṇḍena, vinā satthena, nihitadaṇḍanihitasatthabhāvena danto damito nibbisevano gato amhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahiṃsakoti</span> <a name="M2.0334"></a><a name="V2.0283"></a> <span class="bld">me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato</span>ti satthārā samāgamato pubbe hiṃsakassa me samānassa ahiṃsakoti nāmamattaṃ ahosi. <span class="bld">Ajjāha</span>nti idāni panāhaṃ ‘‘ahiṃsako’’ti <span class="bld">saccanāmo</span> avitathanāmo amhi. Tasmā <span class="bld">na naṃ hiṃsāmi</span> kañcipi sattaṃ na hiṃsāmi na bādhemi, <span class="bld">na</span>nti nipātamattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vissuto</span>ti ‘‘pāṇātipātī luddo lohitapāṇī’’tiādinā paññāto. <span class="bld">Mahoghenā</span>ti kāmoghādinā mahatā oghena, tassa oghassa vicchedakaraṃ <span class="bld">buddhaṃ saraṇaṃ</span> buddhasaṅkhātaṃ saraṇaṃ <span class="bld">agamaṃ</span> upagacchiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lohitapāṇī</span>ti pāṇamatipātanena paresaṃ lohitena ruhirena makkhitapāṇi. <span class="bld">Saraṇagamanaṃ passā</span>ti mahapphalaṃ mama saraṇagamanaṃ passāti attānamevālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tādisaṃ kamma</span>nti anekasatapurisavadhaṃ dāruṇaṃ tathārūpaṃ pāpakammaṃ. <span class="bld">Phuṭṭho kammavipākenā</span>ti pubbe katassa pāpakammassa vipākena phuṭṭho, sabbaso pahīnakammo vipākamattaṃ paccanubhonto. Atha vā <span class="bld">phuṭṭho kammavipākenā</span>ti upanissayabhūtassa kusalakammassa phalabhūtena lokuttaramaggena, lokuttarakammasseva vā phalena vimuttisukhena phuṭṭho. Sabbaso kilesānaṃ khīṇattā <span class="bld">anaṇo</span> bhuñjāmi bhojanaṃ, bhojanāpadesena cattāropi paccaye vadati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni pubbe attano pamādavihāraṃ garahāmukhena <a name="P3.0063"></a> pacchā appamādapaṭipattiṃ pasaṃsanto tattha ca paresaṃ ussāhaṃ janento <span class="bld">‘‘pamādamanuyuñjantī’’</span>tiādikā gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">bālā</span>ti bālyena samannāgatā idhalokaparalokatthaṃ ajānantā. <span class="bld">Dummedhino</span>ti nippaññā, te pamāde ādīnavaṃ apassantā pamādaṃ <span class="bld">anuyuñjanti</span> pavattenti, pamādeneva kālaṃ vītināmenti. <span class="bld">Medhāvī</span>ti dhammojapaññāya samannāgato pana paṇḍito kulavaṃsāgataṃ <span class="bld">seṭṭhaṃ</span> uttamaṃ sattaratanadhanaṃ viya appamādaṃ rakkhati. Yathā hi ‘‘uttamaṃ dhanaṃ nissāya bhogasampattiṃ pāpuṇissāma, puttadāraṃ posessāma, sugatimaggaṃ sodhessāmā’’ti dhane ānisaṃsaṃ passantā dhanaṃ rakkhanti; evaṃ paṇḍitopi ‘‘appamādaṃ nissāya paṭhamajjhānādīni paṭilabhissāmi<a name="M2.0335"></a>, maggaphalāni pāpuṇissāmi, tisso vijjā cha abhiññā sampādessāmī’’ti appamāde ānisaṃsaṃ passanto dhanaṃ seṭṭhaṃva appamādaṃ rakkhatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mā pamāda</span>nti pamādaṃ mā anuyuñjetha pamādena kālaṃ mā vītināmayittha. <span class="bld">Kāmaratisanthava</span>nti <a name="V2.0284"></a> vatthukāmesu, kilesakāmesu ca ratisaṅkhātaṃ taṇhāsanthavampi mā <span class="bld">anuyuñjetha</span> mā vindittha mā paṭilabhittha. <span class="bld">Appamatto hī</span>ti upaṭṭhitasatitāya appamatto puggalo <span class="bld">jhāyanto</span> jhāyanappasuto <span class="bld">paramaṃ</span> uttamaṃ nibbānasukhaṃ pāpuṇāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Svāgataṃ nāpagata</span>nti yaṃ tadā mama satthu santike āgataṃ āgamanaṃ, satthu vā tasmiṃ mahāvane āgamanaṃ, taṃ svāgataṃ svāgamanaṃ nāpagataṃ, atthato apetaṃ vigataṃ na hoti. <span class="bld">Netaṃ dummantitaṃ mamā</span>ti yaṃ tadā mayā ‘‘satthu santike pabbajissāmī’’ti mantitaṃ, idampi mama na dummantitaṃ, sumantitameva. Kasmā? <span class="bld">Savibhattesu dhammesū</span>ti sāvajjānavajjādivasena pakārato vibhattesu dhammesu yaṃ <span class="bld">seṭṭhaṃ</span> uttamaṃ pavaraṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Tadupāgamaṃ</span> tadeva upagacchinti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tadā puthujjanakāle payogāsayavipannatāya araññādīsu dukkhaṃ vihāsiṃ, idāni payogāsayasampannatāya tattha sukhaṃ viharāmī’’ti sukhavihārabhāvañceva ‘‘pubbe jātimattena brāhmaṇo, idāni satthu orasaputtatāya brāhmaṇo’’ti paramatthabrāhmaṇabhāvañca dassento ‘‘araññe’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">sukhaṃ sayāmī</span>ti sayantopi sukhaṃ sukhena nidukkhena cittutrāsādīnaṃ abhāvena cetodukkharahito sayāmi. <span class="bld">Ṭhāyāmī</span>ti ṭhāmi<a name="P3.0064"></a>. <span class="bld">Ahatthapāso mārassā</span>ti kilesamārādīnaṃ agocaro. <span class="bld">Aho satthānukampito</span>ti satthārānukampito aho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmajacco</span>ti brāhmaṇajātiko. <span class="bld">Udicco ubhato</span>ti mātito ca pitito ca ubhato udito saṃsuddhagahaṇiko. Sesaṃ tattha tattha vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Aṅgulimālattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Anuruddhattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pahāya</span> <a name="M2.0336"></a> <span class="bld">mātāpitaro</span>tiādikā āyasmato anuruddhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle vibhavasampanno kuṭumbiko hutvā nibbatti. So ekadivasaṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satasahassabhikkhuparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase bhagavato, bhikkhusaṅghassa <a name="V2.0285"></a> ca uttamāni vatthāni datvā paṇidhānamakāsi. Satthāpissa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane dibbacakkhukānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi. Sopi tattha puññāni karonto satthari parinibbute niṭṭhite sattayojanike suvaṇṇacetiye anekasahassehi dīparukkhehi dīpakapallikāhi ca ‘‘dibbacakkhuñāṇassa upanissayapaccayo hotū’’ti uḷāraṃ dīpapūjaṃ akāsi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle bārāṇasiyaṃ kuṭumbikagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute niṭṭhite yojanike kanakathūpe bahū kaṃsapātiyo kāretvā sappimaṇḍassa pūretvā majjhe ekekaṃ guḷapiṇḍaṃ ṭhapetvā mukhavaṭṭiyā mukhavaṭṭiṃ phusāpento cetiyaṃ parikkhipāpetvā attanā ekaṃ mahatiṃ kaṃsapātiṃ kāretvā sappimaṇḍassa pūretvā sahassavaṭṭiyo jālāpetvā sīse ṭhapetvā sabbarattiṃ cetiyaṃ anupariyāyi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tasmimpi attabhāve yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cuto devaloke nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto anuppanne buddhe bārāṇasiyaṃyeva duggatakule nibbatti, <span class="bld">annabhāro</span>tissa nāmaṃ ahosi. So sumanaseṭṭhissa nāma gehe kammaṃ karonto jīvati. So ekadivasaṃ upariṭṭhaṃ nāma paccekabuddhaṃ nirodhasamāpattito vuṭṭhāya gandhamādanapabbatato ākāsenāgantvā bārāṇasīnagaradvāre otaritvā cīvaraṃ <a name="P3.0065"></a> pārupitvā nagare piṇḍāya pavisantaṃ disvā pasannacitto pattaṃ gahetvā attano atthāya ṭhapitaṃ ekaṃ bhāgabhattaṃ patte pakkhipitvā paccekabuddhassa dātukāmo ārabhi. Bhariyāpissa attano bhāgabhattaṃ tattheva <a name="M2.0337"></a> pakkhipi. So taṃ netvā paccekabuddhassa hatthe ṭhapesi. Paccekabuddho taṃ gahetvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Taṃ disvā rattiṃ sumanaseṭṭhissa chatte adhivatthā devatā ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, upariṭṭhe, suppatiṭṭhita’’nti mahāsaddena anumodi. Taṃ sutvā sumanaseṭṭhi ‘‘evaṃ devatāya anumoditaṃ idameva uttamadāna’’nti cintetvā tattha pattiṃ yāci. Annabhāro pana tassa pattiṃ adāsi. Tena pasannacitto sumanaseṭṭhi tassa sahassaṃ datvā ‘‘ito paṭṭhāya tuyhaṃ sahatthena kammakaraṇakiccaṃ natthi, patirūpaṃ gehaṃ katvā niccaṃ vasāhī’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā nirodhato vuṭṭhitassa paccekabuddhassa dinnapiṇḍapāto taṃdivasameva uḷārataravipāko hoti, tasmā taṃdivasaṃ sumanaseṭṭhi rañño santikaṃ gacchanto taṃ gahetvā agamāsi. Rājā pana taṃ ādaravasena olokesi. Seṭṭhi ‘‘mahārāja, ayaṃ oloketabbayuttoyevā’’ti vatvā tadā <a name="V2.0286"></a> tena katapuññaṃ attanāpissa sahassaṃ dinnabhāvaṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā tussitvā sahassaṃ datvā asukasmiṃ nāma ṭhāne gehaṃ katvā vasā’’ti gehaṭṭhānamassa āṇāpesi. Tassa taṃ ṭhānaṃ sodhāpentassa mahantiyo nidhikumbhiyo uṭṭhahiṃsu. Tā disvā so rañño ārocesi. Rājā sabbaṃ dhanaṃ uddharāpetvā rāsikataṃ disvā ‘‘ettakaṃ dhanaṃ imasmiṃ nagare kassa gehe atthī’’ti? ‘‘Na kassaci, devā’’ti. ‘‘Tena hi ayaṃ annabhāro imasmiṃ nagare mahādhanaseṭṭhi nāma hotū’’ti taṃdivasameva tassa seṭṭhichattaṃ ussāpesi.</p>
- <p class="bodytext">So tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā tato cuto devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare sukkodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi, <span class="bld">anuruddho</span>tissa nāmaṃ ahosi. So mahānāmassa sakkassa kaniṭṭhabhātā, satthu cūḷapitu putto paramasukhumālo mahāpuñño tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu alaṅkatanāṭakitthīhi parivuto devo viya sampattiṃ anubhavanto suddhodanamahārājena ussāhitehi sakyarājūhi satthu parivāratthaṃ pesitehi bhaddiyakumārādīhi anupiyambavane viharantaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā satthu santike pabbajitvā antovasseyeva dibbacakkhuṃ nibbattetvā, puna <a name="M2.0338"></a> dhammasenāpatissa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā cetiyaraṭṭhe pācīnavaṃsadāyaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto sattamahāpurisavitakke vitakketvā aṭṭhamaṃ jānituṃ nāsakkhi. Tassa taṃ pavattiṃ ñatvā satthā aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ kathetvā <a name="P3.0066"></a> catupaccayasantosabhāvanārāmapaṭimaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ deseti. So desanānusārena vipassanaṃ vaḍḍhetvā abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.421-433) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sumedhaṃ bhagavantāhaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vūpakaṭṭhaṃ viharantaṃ, addasaṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upagantvāna sambuddhaṃ, sumedhaṃ lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Añjaliṃ paggahetvāna, buddhaseṭṭhamayācahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anukampa mahāvīra, lokajeṭṭha narāsabha;</p>
- <p class="gathalast">Padīpaṃ te padassāmi, rukkhamūlamhi jhāyato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Adhivāsesi so dhīro, sayambhū vadataṃ varo;</p>
- <p class="gathalast">Dumesu vinivijjhitvā, yantaṃ yojiyahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassavaṭṭiṃ pādāsiṃ, buddhassa lokabandhuno;</p>
- <p class="gathalast">Sattāhaṃ pajjalitvāna, dīpā vūpasamiṃsu me.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena <a name="V2.0287"></a> cittappasādena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, vimānamupapajjahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upapannassa devattaṃ, byamhaṃ āsi sunimmitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samantato pajjalati, dīpadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samantā yojanasataṃ, virocesimahaṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe deve abhibhomi, dīpadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tiṃsakappāni devindo, devarajjamakārayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na maṃ kecītimaññanti, dīpadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhavīsatikkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Divā rattiñca passāmi, samantā yojanaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassalokaṃ <a name="M2.0339"></a> ñāṇena, passāmi satthu sāsane;</p>
- <p class="gathalast">Dibbacakkhumanuppatto, dīpadānassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sumedho nāma sambuddho, tiṃsakappasahassito;</p>
- <p class="gathalast">Tassa dīpo mayā dinno, vippasannena cetasā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.180, 192).</p>
- <p class="bodytext">So vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedī viharanto ekadivasaṃ attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto udānavasena <span class="bld">‘‘pahāya mātāpitaro’’</span>tiādikā gāthā abhāsi. Keci pana ‘‘therassa pabbajjaṃ arahattappattiñca pakāsentehi saṅgītikārehi ādito catasso gāthā bhāsitā. Tato parā therassa ariyavaṃsapaṭipattiyā ārādhitacittena bhagavatā bhāsitā. Itarā sabbāpi tena tena kāraṇena thereneva bhāsitā’’ti vadanti. Iti sabbathāpi imā gāthā therena bhāsitāpi, theraṃ uddissa bhāsitāpi therassa cetā gāthāti veditabbā. Seyyathidaṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para892"></a><span class="paranum">892</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pahāya mātāpitaro, bhaginī ñātibhātaro;</p>
- <p class="gathalast">Pañca kāmaguṇe hitvā, anuruddhova jhāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para893"></a><span class="paranum">893</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sameto naccagītehi, sammatāḷappabodhano;</p>
- <p class="gathalast">Na tena suddhimajjhagaṃ, mārassa visaye rato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para894"></a><span class="paranum">894</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Etañca <a name="V2.0288"></a> samatikkamma, rato buddhassa sāsane;</p>
- <p class="gathalast">Sabboghaṃ samatikkamma, anuruddhova jhāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para895"></a><span class="paranum">895</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā;</p>
- <p class="gathalast">Ete ca samatikkamma, anuruddhova jhāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para896"></a><span class="paranum">896</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Piṇḍapātamatikkanto, eko adutiyo muni;</p>
- <p class="gathalast">Esati paṃsukūlāni anuruddho anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para897"></a><span class="paranum">897</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vicinī <a name="M2.0340"></a> aggahī dhovi, rajayī dhārayī muni;</p>
- <p class="gathalast">Paṃsukūlāni matimā, anuruddho anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para898"></a><span class="paranum">898</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahiccho ca asantuṭṭho, saṃsaṭṭho yo ca uddhato;</p>
- <p class="gathalast">Tassa dhammā ime honti, pāpakā saṃkilesikā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para899"></a><span class="paranum">899</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sato ca hoti appiccho, santuṭṭho avighātavā;</p>
- <p class="gathalast">Pavivekarato vitto, niccamāraddhavīriyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para900"></a><span class="paranum">900</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="P3.0067"></a> dhammā ime honti, kusalā bodhipakkhikā;</p>
- <p class="gathalast">Anāsavo ca so hoti, iti vuttaṃ mahesinā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para901"></a><span class="paranum">901</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;</p>
- <p class="gathalast">Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para902"></a><span class="paranum">902</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;</p>
- <p class="gathalast">Nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para903"></a><span class="paranum">903</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para904"></a><span class="paranum">904</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcapaññāsavassāni, yato nesajjiko ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pañcavīsativassāni, yato middhaṃ samūhataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para905"></a><span class="paranum">905</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāhu assāsapassāsā, ṭhitacittassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Anejo santimārabbha, cakkhumā parinibbuto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para906"></a><span class="paranum">906</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi;</p>
- <p class="gathalast">Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para907"></a><span class="paranum">907</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ete pacchimakā dāni, munino phassapañcamā;</p>
- <p class="gathalast">Nāññe dhammā bhavissanti, sambuddhe parinibbute.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Natthi dāni punāvāso, devakāyasmi jālini;</p>
- <p class="gathalast">Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa <a name="M2.0341"></a><a name="V2.0289"></a> muhuttena sahassadhā, loko saṃvidito sabrahmakappo;</p>
- <p class="gathalast">Vasī iddhiguṇe cutūpapāte, kāle passati devatā sa bhikkhu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para910"></a><span class="paranum">910</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Annabhāro pure āsiṃ, daliddo ghāsahārako;</p>
- <p class="gathalast">Samaṇaṃ paṭipādesiṃ, upariṭṭhaṃ yasassinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para911"></a><span class="paranum">911</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Somhi sakyakule jāto, anuruddhoti maṃ vidū;</p>
- <p class="gathalast">Upeto naccagītehi, sammatāḷappabodhano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para912"></a><span class="paranum">912</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Athaddasāsiṃ <a name="P3.0068"></a> sambuddhaṃ, satthāraṃ akutobhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tasmiṃ cittaṃ pasādetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para913"></a><span class="paranum">913</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, yattha me vusitaṃ pure;</p>
- <p class="gathalast">Tāvatiṃsesu devesu, aṭṭhāsiṃ sakkajātiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para914"></a><span class="paranum">914</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sattakkhattuṃ manussindo, ahaṃ rajjamakārayiṃ;</p>
- <p class="gatha2">Cāturanto vijitāvī, jambusaṇḍassa issaro;</p>
- <p class="gathalast">Adaṇḍena asatthena, dhammena anusāsayiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para915"></a><span class="paranum">915</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ito satta tato satta, saṃsārāni catuddasa;</p>
- <p class="gathalast">Nivāsamabhijānissaṃ, devaloke ṭhito tadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para916"></a><span class="paranum">916</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pañcaṅgike samādhimhi, sante ekodibhāvite;</p>
- <p class="gathalast">Paṭippassaddhiladdhamhi, dibbacakkhu visujjhi me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para917"></a><span class="paranum">917</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cutūpapātaṃ jānāmi, sattānaṃ āgatiṃ gatiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Itthabhāvaññathābhāvaṃ, jhāne pañcaṅgike ṭhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para918"></a><span class="paranum">918</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para919"></a><span class="paranum">919</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vajjīnaṃ veḷuvagāme, ahaṃ jīvitasaṅkhayā;</p>
- <p class="gathalast">Heṭṭhato veḷugumbasmiṃ, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0342"></a> <span class="bld">pahāyā</span>ti pajahitvā. <span class="bld">Mātāpitaro</span>ti mātarañca pitarañca. Ayañhettha adhippāyo – yathā aññe keci ñātipārijuññena vā bhogapārijuññena vā abhibhūtā pabbajanti, pabbajitā ca kiccantarapasutā viharanti, na evaṃ mayaṃ. Mayaṃ pana mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ, mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya kāmesu nirapekkhā pabbajitāti. <span class="bld">Jhāyatī</span>ti ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānañcāti, duvidhampi jhānaṃ anuyutto viharati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sameto naccagītehī</span>ti naccehi ca gītehi ca samaṅgībhūto, naccāni passanto gītāni suṇantoti <a name="V2.0290"></a> attho. ‘‘Sammato’’ti ca paṭhanti, naccagītehi pūjitoti attho. <span class="bld">Sammatāḷappabodhano</span>ti sammatāḷasaddehi paccūsakāle pabodhetabbo. <span class="bld">Na tena suddhimajjhaga</span>nti tena kāmabhogena saṃsārasuddhiṃ nādhigacchiṃ. <span class="bld">Mārassa visaye rato</span>ti kilesamārassa visayabhūte kāmaguṇe rato. ‘‘Kilesamārassa visayabhūtena kāmaguṇabhogena saṃsārasuddhi hotī’’ti evaṃdiṭṭhiko ahutvāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘etañca samatikkammā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">eta</span>nti etaṃ pañcavidhampi kāmaguṇaṃ. <span class="bld">Samatikkammā</span>ti samatikkamitvā, anapekkho chaḍḍetvāti attho. <span class="bld">Sabbogha</span>nti kāmoghādikaṃ sabbampi oghaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pañca kāmaguṇe sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpā saddā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <a name="P3.0069"></a> <span class="bld">manoramā</span>ti lobhanīyaṭṭhena manaṃ ramayantīti manoramā, manāpiyāti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘katame pañca manāpiyā rūpā, manāpiyā saddā’’tiādi (ma. ni. 3.328 atthato samānaṃ).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātamatikkanto</span>ti piṇḍapātaggahaṇaṃ atikkanto, piṇḍapātaggahaṇato nivattentoti attho. <span class="bld">Eko</span>ti ekākī apacchāsamaṇo. <span class="bld">Adutiyo</span>ti nittaṇho. Taṇhā hi purisassa dutiyo nāma. Yathāha ‘‘taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105; mahāni. 191). <span class="bld">Esatī</span>ti pariyesati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vicinī</span>ti esantova tattha tattha saṅkārakūṭādike paṃsukūluppattiṭṭhāne vicini. <span class="bld">Aggahī</span>ti vicinitvā asucimakkhitampi ajigucchanto gaṇhi. <span class="bld">Dhovī</span>ti, vikkhālesi. <span class="bld">Rajayī</span>ti dhovitvā gahitaṃ sibbitvā kappiyarajanena rajayi. <span class="bld">Dhārayī</span>ti rajitvā kappabinduṃ datvā dhāresi, nivāsesi ceva pārupi ca.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0343"></a> pācīnavaṃsadāye satthārā dinnaovādaṃ tassa ca attanā matthakappattabhāvaṃ dīpento <span class="bld">‘‘mahiccho ca asantuṭṭho’’</span>tiādikā gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">mahiccho</span>ti mahatiyā paccayicchāya samannāgato, uḷāruḷāre bahū ca paccaye icchantoti attho. <span class="bld">Asantuṭṭho</span>ti nissantuṭṭho, yathālābhasantosādinā santosena virahito. <span class="bld">Saṃsaṭṭho</span>ti gihīhi ceva pabbajitehi ca ananulomikena saṃsaggena saṃsaṭṭho. <span class="bld">Uddhato</span>ti ukkhitto. <span class="bld">Tassā</span>ti ‘‘mahiccho’’tiādinā vuttapuggalassa. <span class="bld">Dhammā</span>ti mahicchatā asantoso, saṃsaṭṭhatā vikkhepoti īdisā. Lāmakaṭṭhena <span class="bld">pāpakā. Saṃkilesikā</span>ti tassa cittassa malīnabhāvakaraṇato saṃkilesikā dhammā honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sato</span> <a name="V2.0291"></a> <span class="bld">ca hoti appiccho</span>ti yadā panāyaṃ puggalo kalyāṇamitte sevanto bhajanto payirupāsanto saddhammaṃ suṇanto yoniso manasi karonto satimā ca mahicchataṃ pahāya appiccho ca hoti. Asantosaṃ pahāya <span class="bld">santuṭṭho,</span> cittassa vighātakaraṃ vikkhepaṃ pahāya <span class="bld">avighātavā</span> avikkhitto samāhito, gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya<span class="bld"> pavivekarato,</span> vivekābhiratiyā nibbidāya dhammapītiyā <span class="bld">vitto</span> sumano tuṭṭhacitto, sabbaso kosajjapahānena <span class="bld">āraddhavīriyo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa</span> evaṃ appicchatādiguṇasamannāgatassa ime satipaṭṭhānādayo sattatiṃsappabhedā tividhavipassanāsaṅgahā kosallasambhūtaṭṭhena <span class="bld">kusalā,</span> maggapariyāpannā <span class="bld">bodhipakkhikā</span> dhammā honti. So tehi samannāgato sabbaso āsavānaṃ khepanena aggamaggakkhaṇato paṭṭhāya <span class="bld">anāsavo</span> ca hoti. <span class="bld">Iti</span> evaṃ vuttaṃ <span class="bld">mahesinā</span> sammāsambuddhena pācīnavaṃsadāye mahāpurisavitakke matthakaṃ pāpanavasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mama</span> <a name="P3.0070"></a> <span class="bld">saṅkappamaññāyā</span>ti ‘‘apicchassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādinā (a. ni. 8.30) mahāpurisavitakkavasena āraddhaṃ, te ca matthakaṃ pāpetuṃ asamatthabhāvena ṭhitaṃ mama saṅkappaṃ jānitvā. <span class="bld">Manomayenā</span>ti manomayena viya, manasā nimmitasadisena pariṇāmitenāti attho. <span class="bld">Iddhiyā</span>ti ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti evaṃ pavattaadhiṭṭhāniddhiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span> <a name="M2.0344"></a> <span class="bld">me ahu saṅkappo</span>ti yasmiṃ kāle mayhaṃ ‘‘kīdiso nu kho aṭṭhamo mahāpurisavitakko’’ti parivitakko ahosi. Tato mama saṅkappamaññāya iddhiyā upasaṅkamīti yojanā. <span class="bld">Uttari desayī</span>ti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ, bhikkhave, dhammo nippapañcaratino, nāyaṃdhammo papañcārāmassa papañcaratino’’ti (a. ni. 8.30) imamaṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūrento upari desayi. Taṃ pana desitaṃ dhammaṃ desento āha <span class="bld">‘‘nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayī’’</span>ti. Papañcā nāma rāgādayo kilesā, tesaṃ vūpasamatāya, tadabhāvato ca lokuttaradhammā nippapañcā nāma. Tasmiṃ nippapañce rato abhirato sammāsambuddho yathā taṃ pāpuṇāmi, tathā tādisaṃ dhammaṃ adesayi, sāmukkaṃsikaṃ catusaccadhammadesanaṃ pakāsayīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassāhaṃ dhammamaññāyā</span>ti tassā satthu desanāya dhammaṃ jānitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanto vihāsiṃ sikkhattayasaṅgahe <span class="bld">sāsane rato</span> abhirato hutvāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Satthārā <a name="V2.0292"></a> attano samāgamaṃ tena sādhitamatthaṃ dassetvā idāni attano pabbajitakālato paṭṭhāya āraddhavīriyataṃ, kāye anapekkhatāya seyyasukhapassasukhānaṃ pariccāgaṃ, appamiddhakālato paṭṭhāya āraddhavīriyatañca dassento <span class="bld">‘‘pañcapaññāsavassānī’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">yato nesajjiko aha</span>nti yato paṭṭhāya ‘‘yogānukūlatā kammaṭṭhānapariyuṭṭhitasappurisacariyā sallekhavuttī’’ti evamādiguṇe disvā nesajjiko ahosiṃ tāni pañcapaññāsa vassāni. <span class="bld">Yato middhaṃ samūhata</span>nti yato paṭṭhāya mayā niddā pariccattā tāni pañcavīsativassāni. ‘‘Therassa pañcapaññāsāya vassesu nesajjikassa sato ādito pañcavīsativassāni niddā nāhosi, tato paraṃ sarīrakilamathena pacchimayāme niddā ahosī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Nāhu assāsapassāsā’’</span> tiādikā tisso gāthā satthu parinibbānakāle bhikkhūhi ‘‘kiṃ bhagavā parinibbuto’’ti puṭṭho parinibbānabhāvaṃ pavedento āha. Tattha <span class="bld">nāhu assāsapassāsā, ṭhitacittassa tādino</span>ti <a name="P3.0071"></a> anulomapaṭilomato anekākāravokārā sabbā samāpattiyo <a name="M2.0345"></a> samāpajjitvā vuṭṭhāya sabbapacchā catutthajjhāne ṭhitacittassa tādino buddhassa bhagavato assāsapassāsā nāhu nāhesunti attho. Etena yasmā catutthajjhānaṃ samāpannassa kāyasaṅkhārā nirujjhanti. Kāyasaṅkhārāti ca assāsapassāsā vuccanti, tasmā catutthajjhānakkhaṇato paṭṭhāya assāsapassāsā nāhesunti dasseti. Taṇhāsaṅkhātāya ejāya abhāvato <span class="bld">anejo,</span> samādhismiṃ ṭhitattā vā <span class="bld">anejo. Santimārabbhā</span>ti anupādisesaṃ nibbānaṃ ārabbha paṭicca sandhāya. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. <span class="bld">Parinibbuto</span>ti parinibbāyi. Ayañhettha attho – nibbānārammaṇacatutthajjhānaphalasamāpattiṃ samāpajjitvā tadanantarameva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asallīnenā</span>ti alīnena asaṃkuṭitena suvikasiteneva cittena. <span class="bld">Vedanaṃ ajjhavāsayī</span>ti sato sampajāno hutvā māraṇantikaṃ vedanaṃ adhivāsesi, na vedanānuvattī hutvā ito cito ca samparivatti. <span class="bld">Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahū</span>ti yathā telañca paṭicca, vaṭṭiñca paṭicca pajjalanto pajjoto padīpo tesaṃ parikkhaye nibbāyati. Nibbuto ca katthaci gantvā na tiṭṭhati, aññadatthu antaradhāyati, adassanameva gacchati; evaṃ kilesābhisaṅkhāre nissāya pavattamāno khandhasantāno tesaṃ parikkhaye nibbāyati, nibbuto ca katthaci gantvā na tiṭṭhati, aññadatthu antaradhāyati, adassanameva gacchatīti dasseti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbanti dhīrā yathāyaṃ padīpo’’ti (khu. pā. 6.15), ‘‘accī yathā vātavegena khittā’’ti (su. ni. 1080) ca ādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ete</span>ti <a name="V2.0293"></a> parinibbānakkhaṇe satthu santāne pavattamānānaṃ dhammānaṃ attano paccakkhatāya vuttaṃ. Pacchimakā tato paraṃ cittuppādābhāvato. <span class="bld">Dānī</span>ti etarahi. <span class="bld">Phassapañcamā</span>ti phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pākaṭabhāvato vuttaṃ. Tathā hi cittuppādakathāyampi phassapañcamakāva ādito vuttā. <span class="bld">Aññe dhammā</span>ti saha nissayena aññe cittacetasikā dhammā, na parinibbānacittacetasikā. Nanu tepi na bhavissantevāti? Saccaṃ na bhavissanti, āsaṅkābhāvato pana te sandhāya ‘‘na bhavissantī’’ti na vattabbameva. ‘‘Itare pana sekkhaputhujjanānaṃ viya bhavissanti nu kho’’ti siyā āsaṅkāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘nāññe dhammā bhavissantī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Natthi</span> <a name="M2.0346"></a> <span class="bld">dāni punāvāso, devakāyasmi jālinī</span>ti, ettha <span class="bld">jālinī</span>ti <a name="P3.0072"></a> devataṃ ālapati, devate devakāyasmiṃ devasamūhe upapajjanavasena puna āvāso āvasanaṃ idāni mayhaṃ natthīti attho. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘vikkhīṇo</span>’’tiādinā. Sā kira devatā purimattabhāve therassa pādaparicārikā, tasmā idāni theraṃ jiṇṇaṃ vuddhaṃ disvā purimasinehena āgantvā ‘‘tattha cittaṃ paṇidhehi, yattha te vusitaṃ pure’’ti devūpapattiṃ yāci. Atha ‘‘dāni natthī’’tiādinā thero tassā paṭivacanaṃ adāsi. Taṃ sutvā devatā vihatāsā tatthevantaradhāyi.</p>
- <p class="bodytext">Atha thero vehāsaṃ abbhuggantvā attano ānubhāvaṃ sabrahmacārīnaṃ pakāsento <span class="bld">‘‘yassa muhuttenā’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – <span class="bld">yassa</span> khīṇāsavabhikkhuno muhuttamattena eva <span class="bld">sahassadhā</span> sahassappakāro tisahassimahāsahassipabhedo, <span class="bld">loko sabrahmakappo</span> sahabrahmaloko, <span class="bld">saṃvidito</span> sammadeva vidito ñāto paccakkhaṃ kato, evaṃ <span class="bld">iddhiguṇe</span> iddhisampadāya cutūpapāte ca vasībhāvappatto so bhikkhu upagatakāle devatā passati, na tassa devatānaṃ dassane parihānīti. Therena kira jāliniyā devatāya paṭivacanadānavasena ‘‘natthi dānī’’ti gāthāya vuttāya bhikkhū jāliniṃ apassantā ‘‘kiṃ nu kho thero dhammālapanavasena kiñci ālapatī’’ti cintesuṃ. Tesaṃ cittācāraṃ ñatvā thero ‘‘yassa muhuttenā’’ti imaṃ gāthamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Annabhāro pure</span>ti evaṃnāmo purimattabhāve. <span class="bld">Ghāsahārako</span>ti ghāsamattassa atthāya bhattiṃ katvā jīvanako. <span class="bld">Samaṇa</span>nti samitapāpaṃ. <span class="bld">Paṭipādesi</span>nti paṭimukho hutvā pādāsiṃ, pasādena abhimukho hutvā āhāradānaṃ adāsinti adhippāyo. <span class="bld">Upariṭṭha</span>nti evaṃnāmakaṃ paccekabuddhaṃ. <span class="bld">Yasassina</span>nti kittimantaṃ patthaṭayasaṃ. Imāya gāthāya yāva carimattabhāvā uḷārasampattihetubhūtaṃ attano pubbakammaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘somhi sakyakule jāto’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ito</span> <a name="V2.0294"></a> <span class="bld">sattā</span>ti ito manussalokato cavitvā devaloke dibbena ādhipaccena satta. <span class="bld">Tato sattā</span>ti tato devalokato cavitvā manussaloke cakkavattibhāvena satta. <span class="bld">Saṃsārāni catuddasā</span>ti catuddasa bhavantarasaṃsaraṇāni. <span class="bld">Nivāsamabhijānissa</span>nti pubbenivāsaṃ aññāsiṃ. <span class="bld">Devaloke</span> <a name="M2.0347"></a> ṭhito tadāti tañca kho na imasmiṃyeva attabhāve, api ca kho yadā ito anantarātīte attabhāve devaloke ṭhito, tadā aññāsinti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni attanā dibbacakkhuñāṇacutūpapātañāṇānaṃ adhigatākāraṃ dassento <span class="bld">‘‘pañcaṅgike’’</span>tiādinā dve gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">pañcaṅgike samādhimhī</span>ti abhiññāpādakacatutthajjhānasamādhimhi. So hi pītipharaṇatā, sukhapharaṇatā, cetopharaṇatā, ālokapharaṇatā<a name="P3.0073"></a>, paccavekkhaṇanimittanti imehi pañcahi aṅgehi samannāgatattā pañcaṅgiko samādhīti vuccati. <span class="bld">Sante</span>ti paṭipakkhavūpasamena aṅgasantatāya ca sante. <span class="bld">Ekodibhāvite</span>ti ekodibhāvagate, suciṇṇe vasībhāvappatteti attho. <span class="bld">Paṭippassaddhiladdhamhī</span>ti kilesānaṃ paṭippassaddhiyā laddhe. <span class="bld">Dibbacakkhu visujjhi me</span>ti evaṃvidhe samādhimhi sampādite mayhaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ visujjhi, ekādasahi upakkilesehi vimuttiyā visuddhaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cutūpapātaṃ jānāmī</span>ti sattānaṃ cutiñca upapattiñca jānāmi, jānanto ca ‘‘ime sattā amumhā lokamhā āgantvā idhūpapannā, imamhā ca lokā gantvā amumhi loke upapajjissantī’’ti sattānaṃ <span class="bld">āgatiṃ gatiñca</span> jānāmi, jānanto eva ca nesaṃ <span class="bld">itthabhāvaṃ</span> manussabhāvaṃ tato <span class="bld">aññathābhāvaṃ</span> aññathātiracchānabhāvañca upapattito puretarameva jānāmi. Tayidaṃ sabbampi pañcaṅgike samādhimhi sampādite evāti dassento āha <span class="bld">‘‘jhāne pañcaṅgike ṭhito’’</span>ti. Tattha pañcaṅgike jhāne ṭhito patiṭṭhito hutvā evaṃ jānāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vijjāttayaṃ dassetvā tappasaṅgena pubbe dassitampi tatiyavijjaṃ saha kiccanipphattiyā dassento <span class="bld">‘‘pariciṇṇo mayā satthā’’</span>tiādinā gāthādvayamāha. Tattha <span class="bld">vajjīnaṃ veḷuvagāme</span>ti vajjiraṭṭhassa veḷuvagāme, vajjiraṭṭhe yattha pacchimavassaṃ upagacchi veḷuvagāme. <span class="bld">Heṭṭhato veḷugumbasmi</span>nti tattha aññatarassa veḷugumbassa heṭṭhā. <span class="bld">Nibbāyissa</span>nti nibbāyissāmi, anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissāmīti attho.</p>
- <p class="centered">Anuruddhattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Pārāpariyattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇassa</span> <a name="M2.0348"></a><a name="V2.0295"></a> <span class="bld">ahu cintā</span>tiādikā āyasmato pārāpariyattherassa gāthā. Imassa vatthu heṭṭhā āgatameva. Tā ca gāthā satthari dharante attano puthujjanakāle manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ niggaṇhanacintāya pakāsanavasena bhāsitā. Imā pana aparabhāge satthari parinibbute attano ca parinibbāne upaṭṭhite tadā āyatiñca bhikkhūnaṃ uddhammapaṭipattiyā pakāsanavasena bhāsitā. Tattha –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Samaṇassa <a name="P3.0074"></a> ahu cintā, pupphitamhi mahāvane;</p>
- <p class="gathalast">Ekaggassa nisinnassa, pavivittassa jhāyino’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā. Tassattho heṭṭhā vuttanayova. Ayaṃ pana sambandho – satthari aggasāvakesu ekaccesu mahātheresu ca parinibbutesu atītasatthuke pāvacane subbacesu sikkhākāmesu bhikkhūsu dullabhesu, dubbacesu micchāpaṭipattibahulesu bhikkhūsu ca jātesu supupphite mahante sālavane nisinnassa pavivittassa ekaggassa jhāyanasīlassa, samitapāpatāya <span class="bld">samaṇassa,</span> pārāpariyattherassa paṭipattiṃ nissāya <span class="bld">cintā</span> vīmaṃsā ahosīti itarā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para921"></a><span class="paranum">921</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aññathā lokanāthamhi, tiṭṭhante purisuttame;</p>
- <p class="gathalast">Iriyaṃ āsi bhikkhūnaṃ, aññathā dāni dissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para922"></a><span class="paranum">922</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sītavātaparittāṇaṃ, hirikopīnachādanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mattaṭṭhiyaṃ abhuñjiṃsu, santuṭṭhā itarītare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para923"></a><span class="paranum">923</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇītaṃ yadi vā lūkhaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yāpanatthaṃ abhuñjiṃsu, agiddhā nādhimucchitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para924"></a><span class="paranum">924</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Jīvitānaṃ parikkhāre, bhesajje atha paccaye;</p>
- <p class="gathalast">Na bāḷhaṃ ussukā āsuṃ, yathā te āsavakkhaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para925"></a><span class="paranum">925</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Araññe rukkhamūlesu, kandarāsu guhāsu ca;</p>
- <p class="gathalast">Vivekamanubrūhantā, vihaṃsu tapparāyaṇā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para926"></a><span class="paranum">926</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nīcā <a name="M2.0349"></a> niviṭṭhā subharā, mudū athaddhamānasā;</p>
- <p class="gathalast">Abyāsekā amukharā, atthacintāvasānugā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para927"></a><span class="paranum">927</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tato pāsādikaṃ āsi, gataṃ bhuttaṃ nisevitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Siniddhā teladhārāva, ahosi iriyāpatho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para928"></a><span class="paranum">928</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbāsavaparikkhīṇā<a name="V2.0296"></a>, mahājhāyī mahāhitā;</p>
- <p class="gathalast">Nibbutā dāni te therā, parittā dāni tādisā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para929"></a><span class="paranum">929</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kusalānañca dhammānaṃ, paññāya ca parikkhayā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbākāravarūpetaṃ, lujjate jinasāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para930"></a><span class="paranum">930</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pāpakānañca dhammānaṃ, kilesānañca yo utu;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhitā vivekāya, ye ca saddhammasesakā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para931"></a><span class="paranum">931</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Te kilesā pavaḍḍhantā, āvisanti bahuṃ janaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kīḷanti maññe bālehi, ummattehiva rakkhasā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para932"></a><span class="paranum">932</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kilesehābhibhūtā te, tena tena vidhāvitā;</p>
- <p class="gathalast">Narā kilesavatthūsu, sasaṅgāmeva ghosite.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para933"></a><span class="paranum">933</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariccajitvā saddhammaṃ, aññamaññehi bhaṇḍare;</p>
- <p class="gathalast">Diṭṭhigatāni anventā, idaṃ seyyoti maññare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para934"></a><span class="paranum">934</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhanañca puttaṃ bhariyañca, chaḍḍayitvāna niggatā;</p>
- <p class="gathalast">Kaṭacchubhikkhahetūpi, akicchāni nisevare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para935"></a><span class="paranum">935</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Udarāvadehakaṃ <a name="P3.0075"></a> bhutvā, sayantuttānaseyyakā;</p>
- <p class="gathalast">Kathā vaḍḍhenti paṭibuddhā, yā kathā satthugarahitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para936"></a><span class="paranum">936</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbakārukasippāni, cittiṃ katvāna sikkhare;</p>
- <p class="gathalast">Avūpasantā ajjhattaṃ, sāmaññatthotiacchati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para937"></a><span class="paranum">937</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mattikaṃ telacuṇṇañca, udakāsanabhojanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Gihīnaṃ upanāmenti, ākaṅkhantā bahuttaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para938"></a><span class="paranum">938</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dantaponaṃ kapitthañca, pupphaṃ khādaniyāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Piṇḍapāte ca sampanne, ambe āmalakāni ca.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para939"></a><span class="paranum">939</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhesajjesu <a name="M2.0350"></a> yathā vejjā, kiccākicce yathā gihī;</p>
- <p class="gathalast">Gaṇikāva vibhūsāyaṃ, issare khattiyā yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para940"></a><span class="paranum">940</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nekatikā vañcanikā, kūṭasakkhī apāṭukā;</p>
- <p class="gathalast">Bahūhi parikappehi, āmisaṃ paribhuñjare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para941"></a><span class="paranum">941</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Lesakappe pariyāye, parikappenudhāvitā;</p>
- <p class="gathalast">Jīvikatthā upāyena, saṅkaḍḍhanti bahuṃ dhanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para942"></a><span class="paranum">942</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upaṭṭhāpenti <a name="V2.0297"></a> parisaṃ, kammato no ca dhammato;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ paresaṃ desenti, lābhato no ca atthato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para943"></a><span class="paranum">943</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṅghalābhassa bhaṇḍanti, saṅghato paribāhirā;</p>
- <p class="gathalast">Paralābhopajīvantā, ahirīkā na lajjare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para944"></a><span class="paranum">944</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nānuyuttā tathā eke, muṇḍā saṅghāṭipārutā;</p>
- <p class="gathalast">Sambhāvanaṃyevicchanti, lābhasakkāramucchitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para945"></a><span class="paranum">945</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ nānappayātamhi, na dāni sukaraṃ tathā;</p>
- <p class="gathalast">Aphusitaṃ vā phusituṃ, phusitaṃ vānurakkhituṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para946"></a><span class="paranum">946</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā kaṇṭakaṭṭhānamhi, careyya anupāhano;</p>
- <p class="gathalast">Satiṃ upaṭṭhapetvāna, evaṃ gāme munī care.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para947"></a><span class="paranum">947</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saritvā pubbake yogī, tesaṃ vattamanussaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kiñcāpi pacchimo kālo, phuseyya amataṃ padaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para948"></a><span class="paranum">948</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ vatvā sālavane, samaṇo bhāvitindriyo;</p>
- <p class="gathalast">Brāhmaṇo parinibbāyī, isi khīṇapunabbhavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā thereneva bhāsitā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">iriyaṃ āsi bhikkhūna</span>nti purisuttame <span class="bld">lokanāthamhi</span> sammāsambuddhe <span class="bld">tiṭṭhante</span> dharante etarahi paṭipattibhāvato. <span class="bld">Aññathā</span> aññena pakārena <a name="M2.0351"></a> bhikkhūnaṃ iriyaṃ caritaṃ ahosi yathānusiṭṭhaṃ paṭipattibhāvato. <span class="bld">Aññathā dāni dissatī</span>ti idāni pana tato aññathā bhikkhūnaṃ iriyaṃ dissati ayāthāvapaṭipattibhāvatoti adhippāyo<a name="P3.0076"></a>.</p>
- <p class="bodytext">Idāni satthari dharante yenākārena bhikkhūnaṃ paṭipatti ahosi, taṃ tāva dassetuṃ <span class="bld">‘‘sītavātaparittāṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">mattaṭṭhiya</span>nti taṃ mattaṃ payojanaṃ. Yāvadeva sītavātaparittāṇaṃ, yāvadeva hirīkopīnapaṭicchādanaṃ katvā cīvaraṃ paribhuñjiṃsu. Kathaṃ? <span class="bld">Santuṭṭhā itarītare</span> yasmiṃ tasmiṃ hīne paṇīte vā yathāladdhe paccaye santosaṃ āpannā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇīta</span>nti uḷāraṃ sappiādinā saṃsaṭṭhaṃ, tadabhāvena <span class="bld">lūkhaṃ. Appa</span>nti, catupañcālopamattampi. <span class="bld">Bahuṃ yāpanatthaṃ abhuñjiṃsū</span>ti paṇītaṃ bahuṃ bhuñjantāpi yāpanamattameva āhāraṃ bhuñjiṃsu. Tato eva <span class="bld">agiddhā</span> gedhaṃ anāpannā. <span class="bld">Nādhimucchitā</span> na ajjhositā akkhabbhañjanaṃ viya sākaṭikā, vaṇalepanaṃ viya vaṇino abhuñjiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jīvitānaṃ</span> <a name="V2.0298"></a> <span class="bld">parikkhāre, bhesajje atha paccaye</span>pi jīvitānaṃ pavattiyā parikkhārabhūte bhesajjasaṅkhāte paccaye gilānapaccaye. <span class="bld">Yathā te</span>ti yathā te purimakā bhikkhū āsavakkhaye <span class="bld">ussukā</span> yuttā āsuṃ, tathā te rogābhibhūtāpi gilānapaccaye bāḷhaṃ ativiya <span class="bld">ussukā</span> nāhesunti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tapparāyaṇā</span>ti vivekaparāyaṇā vivekapoṇā. Evaṃ catūhi gāthāhi catupaccayasantosaṃ bhāvanābhiratiñca dassentena tesaṃ ariyavaṃsapaṭipadā dassitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nīcā</span>ti ‘‘mayaṃ paṃsukūlikā piṇḍapātikā’’ti attukkaṃsanaparavambhanāni akatvā nīcavuttino, nivātavuttinoti attho. <span class="bld">Niviṭṭhā</span>ti sāsane niviṭṭhasaddhā. <span class="bld">Subharā</span>ti appicchatādibhāvena suposā. <span class="bld">Mudū</span>ti vattapaṭipattiyaṃ sakale ca brahmacariye mudū, suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya viniyogakkhamā. <span class="bld">Mudū</span>ti vā abhākuṭikā uttānamukhā pupphitamukhena paṭisanthāravuttino, sutitthaṃ viya sukhāvahāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Athaddhamānasā</span>ti akathinacittā <a name="M2.0352"></a> tena subbacabhāvamāha. <span class="bld">Abyāsekā</span>ti sativippavāsābhāvato kilesabyāsekarahitā, antarantarā taṇhādiṭṭhimānādīhi avokiṇṇāti attho. <span class="bld">Amukharā</span>ti na mukharā, na mukhena kharā vacīpāgabbhiyarahitāti vā attho. <span class="bld">Atthacintāvasānugā</span>ti hitacintāvasānugāhitacintāvasikā, attano paresañca hitacintameva anuparivattanakā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti tasmā nīcavuttādihetu. <span class="bld">Pāsādika</span>nti pasādajanikaṃ paṭipattiṃ passantānaṃ suṇantānañca pasādāvahaṃ. <span class="bld">Gata</span>nti abhikkantapaṭikkantaparivattanādigamanaṃ. <span class="bld">Gata</span>nti vā kāyavācāpavatti. <span class="bld">Bhutta</span>nti catupaccayaparibhogo. <span class="bld">Nisevita</span>nti gocaranisevanaṃ. <span class="bld">Siniddhā</span> <a name="P3.0077"></a> <span class="bld">teladhārāvā</span>ti yathā anivattitā kusalajanābhisiñcitā savantī teladhārā avicchinnā <span class="bld">siniddhā</span> maṭṭhā dassanīyā pāsādikā hoti, evaṃ tesaṃ ākappasampannānaṃ iriyāpatho acchiddo saṇho maṭṭho dassanīyo pāsādiko ahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahājhāyī</span>ti mahantehi jhānehi jhāyanasīlā, mahantaṃ vā nibbānaṃ jhāyantīti mahājhāyī. Tato eva <span class="bld">mahāhitā,</span> mahantehi hitehi samannāgatāti attho. <span class="bld">Te therā</span>ti te yathāvuttappakārā paṭipattiparāyaṇā therā idāni parinibbutāti attho. <span class="bld">Parittā dāni tādisā</span>ti idāni pacchime kāle tādisā tathārūpā therā parittā appakā katipayā evāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalānañca</span> <a name="V2.0299"></a> <span class="bld">dhammāna</span>nti vivaṭṭassa upanissayabhūtānaṃ vimokkhasambhārānaṃ anavajjadhammānaṃ. <span class="bld">Paññāya cā</span>ti tathārūpāya paññāya ca. <span class="bld">Parikkhayā</span>ti abhāvato anuppattito. Kāmañcettha paññāpi siyā anavajjadhammā, bahukārabhāvadassanatthaṃ panassā visuṃ gahaṇaṃ yathā puññañāṇasambhārāti. <span class="bld">Sabbākāravarūpeta</span>nti ādikalyāṇatādīhi sabbehi ākāravarehi pakāravisesehi upetaṃ yuttaṃ jinassa bhagavato sāsanaṃ lujjati vinassatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāpakānañca dhammānaṃ, kilesānañca yo utū</span>ti kāyaduccaritādīnaṃ pāpadhammānaṃ lobhādīnañca kilesānaṃ yo utu yo kālo, so ayaṃ <a name="M2.0353"></a> vattatīti vacanaseso. <span class="bld">Upaṭṭhitā vivekāya, ye ca saddhammasesakā</span>ti ye pana evarūpe kāle kāyacittaupadhivivekatthāya upaṭṭhitā āraddhavīriyā, te ca sesapaṭipattisaddhammakā honti. Ayañhettha adhippāyo – suvisuddhasīlācārāpi samānā idāni ekacce bhikkhū iriyāpathasaṇṭhāpanaṃ, samathavipassanābhāvanāvidhānaṃ, mahāpalibodhūpacchedo, khuddakapalibodhūpacchedoti evamādipubbakiccaṃ sampādetvā bhāvanamanuyuñjanti. Te sesapaṭipattisaddhammakā, paṭipattiṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkontīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te kilesā pavaḍḍhantā</span>ti ye bhagavato orasaputtehi ca tadā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gamitā kilesā, te etarahi laddhokāsā bhikkhūsu vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjantā. <span class="bld">Āvisanti bahuṃ jana</span>nti kalyāṇamittarahitaṃ ayonisomanasikārabahulaṃ andhabālajanaṃ abhibhavitvā avasaṃ karontā āvisanti santānaṃ anupavisanti. Evaṃbhūtā ca te <span class="bld">kīḷanti maññe bālehi, ummattehiva rakkhasā,</span> yathā nāma keḷisīlā rakkhasā bhisakkarahite ummatte āvisitvā te anayabyasanaṃ āpādentā tehi kīḷanti, evaṃ te kilesā sammāsambuddhabhisakkarahite andhabāle bhikkhū āvisitvā tesaṃ diṭṭhadhammikādibhedaṃ anatthaṃ uppādentā tehi saddhiṃ kīḷanti maññe, kīḷantā viya hontīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena</span> <a name="P3.0078"></a> <span class="bld">tenā</span>ti tena tena ārammaṇabhāgena. <span class="bld">Vidhāvitā</span>ti virūpaṃ dhāvitā asāruppavasena paṭipajjantā. <span class="bld">Kilesavatthūsū</span>ti paṭhamaṃ uppannaṃ kilesā pacchā uppajjanakānaṃ kāraṇabhāvato kilesāva kilesavatthūni, tesu kilesavatthūsu samūhitesu. <span class="bld">Sasaṅgāmeva ghosite</span>ti hiraññasuvaṇṇamaṇimuttādikaṃ dhanaṃ vippakiritvā ‘‘yaṃ yaṃ hiraññasuvaṇṇādi yassa yassa hatthagataṃ, taṃ taṃ tassa tasseva hotū’’ti evaṃ kāmaghosanā sasaṅgāmaghosanā nāma. Tatthāyamattho <a name="V2.0300"></a> – kilesavatthūsu ‘‘yo yo kileso yaṃ yaṃ sattaṃ gaṇhāti abhibhavati, so so tassa tassa hotū’’ti kilesasenāpatinā mārena sasaṅgāme ghosite viya. Tehi tehi kilesehi abhibhūtā te bālaputhujjanā tena tena ārammaṇabhāgena vidhāvitā vositāti.</p>
- <p class="bodytext">Te <a name="M2.0354"></a> evaṃ vidhāvitā kiṃ karontīti āha <span class="bld">‘‘pariccajitvā saddhammaṃ, aññamaññehi bhaṇḍare’’</span>ti. Tassattho – paṭipattisaddhammaṃ chaḍḍetvā āmisakiñjakkhahetu <span class="bld">aññamaññehi bhaṇḍare</span> kalahaṃ karontīti. <span class="bld">Diṭṭhigatānī</span>ti ‘‘viññāṇamattameva atthi, nattheva rūpadhammā’’ti, ‘‘yathā puggalo nāma paramatthato natthi, evaṃ sabhāvadhammāpi paramatthato natthi, vohāramattamevā’’ti ca evamādīni diṭṭhigatāni micchāgāhe <span class="bld">anventā</span> anugacchantā <span class="bld">idaṃ seyyo</span> idameva seṭṭhaṃ, aññaṃ micchāti maññanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niggatā</span>ti gehato nikkhantā. <span class="bld">Kaṭacchubhikkhahetūpī</span>ti kaṭacchumattabhikkhānimittampi. Taṃ dadantassa gahaṭṭhassa ananulomikasaṃsaggavasena <span class="bld">akiccāni</span> pabbajitena akattabbāni kammāni <span class="bld">nisevare</span> karonti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udarāvadehakaṃ bhutvā</span>ti ‘‘ūnūdaro mitāhāro’’ti (theragā. 982; mi. pa. 6.5.10) vuttavacanaṃ acintetvā udarapūraṃ bhuñjitvā. <span class="bld">Sayantuttānaseyyakā</span>ti ‘‘dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno’’ti (a. ni. 8.9; vibha. 519) vuttavidhānaṃ ananussaritvā uttānaseyyakā sayanti. <span class="bld">Yā kathā satthugarahitā</span>ti rājakathāditiracchānakathaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbakārukasippānī</span>ti sabbehi vessādīhi kārukehi kattabbāni bhattatālavaṇṭakaraṇādīni hatthasippāni. <span class="bld">Cittiṃ katvānā</span>ti sakkaccaṃ sādaraṃ katvā. <span class="bld">Avūpasantā ajjhatta</span>nti kilesavūpasamābhāvato gadduhanamattampi samādhānābhāvato ca ajjhattaṃ avūpasantā, avūpasantacittāti attho. <span class="bld">Sāmaññattho</span>ti samaṇadhammo. <span class="bld">Atiacchatī</span>ti tesaṃ ājīvakiccapasutatāya ekadesampi aphusanato visuṃyeva nisīdati, anallīyatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mattika</span>nti <a name="P3.0079"></a> pākatikaṃ vā pañcavaṇṇaṃ vā gihīnaṃ viniyogakkhamaṃ mattikaṃ. <span class="bld">Telacuṇṇañcā</span>ti pākatikaṃ, abhisaṅkhataṃ vā telañca cuṇṇañca. <span class="bld">Udakāsanabhojana</span>nti udakañca āsanañca <a name="V2.0301"></a> bhojanañca. <span class="bld">Ākaṅkhantā bahuttara</span>nti bahuṃ piṇḍapātādiuttaruttaraṃ ākaṅkhantā ‘‘amhehi mattikādīsu dinnesu manussā daḷhabhattikā hutvā bahuṃ uttaruttaraṃ catupaccayajātaṃ dassantī’’ti adhippāyena gihīnaṃ upanāmentīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Dante <a name="M2.0355"></a> punanti sodhenti etenāti <span class="bld">dantaponaṃ,</span> dantakaṭṭhaṃ. <span class="bld">Kapittha</span>nti kapitthaphalaṃ. <span class="bld">Puppha</span>nti sumanacampakādipupphaṃ. <span class="bld">Khādanīyānī</span>ti aṭṭhārasavidhepi khajjakavisese. <span class="bld">Piṇḍapāte ca sampanne</span>ti vaṇṇādisampayutte odanavisese. <span class="bld">‘‘Ambe āmalakāni cā’’</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena mātuluṅgatālanāḷikerādiphalāni avuttāni saṅgaṇhāti. Sabbattha gihīnaṃ upanāmenti ākaṅkhantā bahuttaranti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhesajjesu yathā vejjā</span>ti gihīnaṃ bhesajjappayogesu yathā vejjā, tathā bhikkhū paṭipajjantīti adhippāyo. <span class="bld">Kiccākicce yathā gihī</span>ti gahaṭṭhānaṃ khuddake ceva mahante ca kicce kattabbe gihī viya. <span class="bld">Gaṇikāva vibhūsāya</span>nti attano sarīrassa vibhūsane rūpūpajīviniyo viya. <span class="bld">Issare khattiyā yathā</span>ti issare issariyapavattane yathā khattiyā, evaṃ kulapatī hutvā vattantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nekatikā</span>ti nikatiyaṃ niyuttā, amaṇiṃyeva maṇiṃ, asuvaṇṇaṃyeva suvaṇṇaṃ katvā paṭirūpasāciyoganiratā. <span class="bld">Vañcanikā</span>ti kūṭamānādīhi vippalambakā. <span class="bld">Kūṭasakkhī</span>ti ayāthāvasakkhino. <span class="bld">Apāṭukā</span>ti vāmakā, asaṃyatavuttīti attho. <span class="bld">Bahūhi parikappehī</span>ti yathāvuttehi aññehi ca bahūhi micchājīvappakārehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lesakappe</span>ti kappiyalese kappiyapaṭirūpe. <span class="bld">Pariyāyeti,</span> paccayesu pariyāyassa yoge. <span class="bld">Parikappe</span>ti vaḍḍhiādivikappane, sabbattha visaye bhummaṃ. <span class="bld">Anudhāvitā</span>ti mahicchatādīhi pāpadhammehi anudhāvitā vositā. <span class="bld">Jīvikatthā</span> jīvikappayojanā ājīvahetukā. <span class="bld">Upāyenā</span>ti parikathādinā upāyena paccayuppādananayena. <span class="bld">Saṅkaḍḍhantī</span>ti saṃharanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upaṭṭhāpenti parisa</span>nti parisāya attānaṃ upaṭṭhapenti, yathā parisā attānaṃ upaṭṭhapenti, evaṃ parisaṃ saṅgaṇhantīti attho. <span class="bld">Kammato</span>ti kammahetu. Te hi attano kattabbaveyyāvaccanimittaṃ upaṭṭhapenti. <span class="bld">No ca dhammato</span>ti dhammanimittaṃ no ca upaṭṭhapenti. Yo satthārā ullumpanasabhāvasaṇṭhitāya parisāya saṅgaho anuññāto, tena na saṅgaṇhantīti attho. <span class="bld">Lābhato</span>ti <a name="V2.0302"></a> lābhahetu, ‘‘ayyo <a name="P3.0080"></a> bahussuto, bhāṇako, ‘dhammakathiko’ti evaṃ sambhāvento mahājano mayhaṃ lābhasakkāre upanayissatī’’ti <a name="M2.0356"></a> icchācāre ṭhatvā lābhanimittaṃ paresaṃ dhammaṃ desenti. <span class="bld">No ca atthato</span>ti yo so vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ kathentena pattabbo attho, na taṃdiṭṭhadhammikādibhedahitanimittaṃ dhammaṃ desentīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghalābhassa bhaṇḍantī</span>ti saṅghalābhahetu bhaṇḍanti ‘‘mayhaṃ pāpuṇāti, na tuyha’’ntiādinā kalahaṃ karonti. <span class="bld">Saṅghato paribāhirā</span>ti, ariyasaṅghato bahibhūtā ariyasaṅghe tadabhāvato. <span class="bld">Paralābhopajīvantā</span>ti sāsane lābhassa andhabālaputhujjanehi pare sīlādiguṇasampanne sekkhe uddissa uppannattā taṃ paralābhaṃ, parato vā dāyakato laddhabbalābhaṃ upajīvantā bhaṇḍanakārakā bhikkhū pāpajigucchāya abhāvato <span class="bld">ahirikā</span> samānā ca ‘‘mayaṃ paralābhaṃ bhuñjāma, parapaṭibaddhajīvikā’’tipi <span class="bld">na lajjare</span> na hirīyanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānuyuttā</span>ti samaṇakaraṇehi dhammehi ananuyuttā. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā pubbe vuttā bandhanakārakādayo, tathā. <span class="bld">Eke</span>ti ekacce. <span class="bld">Muṇḍā saṅghāṭipārutā</span>ti kevalaṃ muṇḍitakesatāya muṇḍā pilotikakhaṇḍehi saṅghaṭitaṭṭhena ‘‘saṅghāṭī’’ti laddhanāmena cīvarena pārutasarīrā. <span class="bld">Sambhāvanaṃyevicchanti, lābhasakkāramucchitā</span>ti lābhasakkārāsāya mucchitā ajjhositā hutvā, ‘‘pesalo dhutavādo bahussuto’’ti vā madhuravacanamanuyuttā ‘‘ariyo’’ti ca kevalaṃ <span class="bld">sambhāvanaṃ</span> bahumānaṃyeva icchanti esanti, na tannimitte guṇeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti ‘‘kusalānañca dhammānaṃ paññāya ca parikkhayā’’ti vuttanayena. <span class="bld">Nānappayātamhī</span>ti nānappakāre bhedanadhamme payāte samakate, nānappakārena vā saṃkilesadhamme payātuṃ pavattituṃ āraddhe. <span class="bld">Na dāni sukaraṃ tathā</span>ti idāni imasmiṃ dullabhakalyāṇamitte dullabhasappāyasaddhammassavane ca kāle yathā satthari dharante <span class="bld">aphusitaṃ</span> aphuṭṭhaṃ, anadhigataṃ jhānavipassanaṃ <span class="bld">phusituṃ adhigantuṃ, phusitaṃ vā</span> hānabhāgiyaṃ ṭhitibhāgiyameva vā ahutvā yathā visesabhāgiyaṃ hoti, tathā <span class="bld">anurakkhituṃ</span> pāletuṃ sukaraṃ, tathā na sukaraṃ, tathā sampādetuṃ na sakkāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0357"></a> attano parinibbānakālassa āsannattā saṃkhittena ovādena sabrahmacāriṃ ovadanto <span class="bld">‘‘yathā kaṇṭakaṭṭhānamhī’’</span>tiādimāha. Tassattho – yathā puriso kenacideva payojanena kaṇṭakanicite padese anupāhano vicaranto ‘‘mā maṃ kaṇṭako vijjhī’’ti <a name="P3.0081"></a> satiṃ upaṭṭhapetvāva <a name="V2.0303"></a> vicarati, evaṃ kilesakaṇṭakanicite gocaragāme payojanena caranto muni satiṃ upaṭṭhapetvāna satisampajaññayutto appamattova careyya kammaṭṭhānaṃ avijahantoti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saritvā pubbake yogī, tesaṃ vattamanussara</span>nti purimake yoge bhāvanāya yuttatāya yogī āraddhavipassake saritvā tesaṃ vattaṃ āgamānusārena sammāpaṭipattibhāvanāvidhiṃ anussaranto dhuranikkhepaṃ akatvā yathāpaṭipajjanto. <span class="bld">Kiñcāpi pacchimo kālo</span>ti yadipāyaṃ atītasatthuko carimo kālo, tathāpi yathādhammameva paṭipajjanto vipassanaṃ ussukkāpento <span class="bld">phuseyya amataṃ padaṃ</span> nibbānaṃ adhigaccheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ vatvā</span>ti, yathādassitaṃ saṃkilesavodānesu imaṃ paṭipattividhiṃ kathetvā. Ayañca osānagāthā saṅgītikārehi therassa parinibbānaṃ pakāsetuṃ vuttāti veditabbā.</p>
- <p class="centered">Pārāpariyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Vīsatinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">17. Tiṃsanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Phussattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Tiṃsanipāte <a name="M2.0358"></a><a name="V2.0304"></a> <span class="bld">pāsādike bahū disvā</span>tiādikā āyasmato phussattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde ekassa maṇḍalikarañño putto hutvā nibbatti, <span class="bld">phusso</span>ti nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto khattiyakumārehi sikkhitabbasippesu nipphattiṃ gato. Upanissayasampannattā kāmesu alaggacitto aññatarassa mahātherassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvanaṃ anuyuñjanto jhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Athekadivasaṃ paṇḍaragotto nāma eko tāpaso tassa santike dhammaṃ sutvā nisinno sambahule bhikkhū sīlācārasampanne susaṃvutindriye bhāvitakāye bhāvitacitte disvā pasannacitto ‘‘sādhu vatāyaṃ paṭipatti loke ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti cintetvā ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, anāgatamaddhānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipatti bhavissatī’’ti theraṃ pucchi. Tamatthaṃ dassento saṅgītikārā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para949"></a><span class="paranum">949</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pāsādike bahū disvā, bhāvitatte susaṃvute;</p>
- <p class="gathalast">Isi paṇḍarasagotto, apucchi phussasavhaya’’nti. – gāthaṃ ādito ṭhapesuṃ;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="P3.0082"></a> <span class="bld">pāsādike</span>ti attano paṭipattiyā pasādārahe. <span class="bld">Bahū</span>ti sambahule. <span class="bld">Bhāvitatte</span>ti samathavipassanābhāvanāhi bhāvitacitte. <span class="bld">Susaṃvute</span>ti suṭṭhu saṃvutindriye. <span class="bld">Isī</span>ti tāpaso. <span class="bld">Paṇḍarasagotto</span>ti paṇḍarassa nāma isino vaṃse jātattā tena samānagotto. <span class="bld">Phussasavhaya</span>nti phussasaddena avhātabbaṃ, phussanāmakanti attho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para950"></a><span class="paranum">950</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ <a name="M2.0359"></a> chandā kimadhippāyā, kimākappā bhavissare;</p>
- <p class="gathalast">Anāgatamhi kālamhi, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ <a name="V2.0305"></a> tassa isino pucchāgāthā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kiṃ chandā</span>ti imasmiṃ sāsane anāgate bhikkhū kīdisacchandā kīdisādhimuttikā, kiṃ hīnādhimuttikā, udāhu paṇītādhimuttikāti attho. <span class="bld">Kimadhippāyā</span>ti kīdisādhippāyā kīdisajjhāsayā, kiṃ saṃkilesajjhāsayā, udāhu vodānajjhāsayāti attho. Atha vā <span class="bld">chandā</span> nāma kattukamyatā, tasmā kīdisī tesaṃ kattukamyatāti attho. <span class="bld">Adhippāyo</span> ajjhāsayoyeva. <span class="bld">Kimākappā</span>ti kīdisākappā. Ākappāti ca vesagahaṇādivārittacārittavantoti attho. <span class="bld">Bhavissare</span>ti bhavissanti. <span class="bld">Taṃ me</span>ti taṃ anāgate bhikkhūnaṃ chandādhippāyākappabhedaṃ pucchito mayhaṃ <span class="bld">akkhāhi</span> kathehīti theraṃ ajjhesati. Tassa thero tamatthaṃ ācikkhanto sakkaccasavane tāva niyojetuṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para951"></a><span class="paranum">951</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suṇohi vacanaṃ mayhaṃ, isi paṇḍarasavhaya;</p>
- <p class="gathalast">Sakkaccaṃ upadhārehi, ācikkhissāmyanāgata’’nti. – gāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Tassattho – bho paṇḍaranāma isi, yaṃ tvaṃ maṃ pucchasi, taṃ te anāgataṃ ācikkhissāmi, ācikkhato pana mama vacanaṃ suṇāhi anāgatatthadīpanato saṃvegāvahato ca sakkaccaṃ upadhārehīti.</p>
- <p class="bodytext">Atha thero anāgataṃsañāṇena bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca bhāviniṃ pavattiṃ yathābhūtaṃ disvā tassa ācikkhanto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para952"></a><span class="paranum">952</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kodhanā upanāhī ca, makkhī thambhī saṭhā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Issukī nānāvādā ca, bhavissanti anāgate.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para953"></a><span class="paranum">953</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aññātamānino dhamme, gambhīre tīragocarā;</p>
- <p class="gathalast">Lahukā agarū dhamme, aññamaññamagāravā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para954"></a><span class="paranum">954</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahū ādīnavā loke, uppajjissantyanāgate;</p>
- <p class="gathalast">Sudesitaṃ imaṃ dhammaṃ, kilesissanti dummatī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para955"></a><span class="paranum">955</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Guṇahīnāpi <a name="M2.0361"></a> saṅghamhi, voharantā visāradā;</p>
- <p class="gathalast">Balavanto bhavissanti, mukharā assutāvino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para956"></a><span class="paranum">956</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Guṇavantopi <a name="V2.0306"></a><a name="P3.0083"></a> saṅghamhi, voharantā yathātthato;</p>
- <p class="gathalast">Dubbalā te bhavissanti, hirīmanā anatthikā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para957"></a><span class="paranum">957</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rajataṃ jātarūpañca, khettaṃ vatthumajeḷakaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Dāsidāsañca dummedhā, sādiyissantyanāgate.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para958"></a><span class="paranum">958</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ujjhānasaññino bālā, sīlesu asamāhitā;</p>
- <p class="gathalast">Unnaḷā vicarissanti, kalahābhiratā magā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para959"></a><span class="paranum">959</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uddhatā ca bhavissanti, nīlacīvarapārutā;</p>
- <p class="gathalast">Kuhā thaddhā lapā siṅgī, carissantyariyā viya.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para960"></a><span class="paranum">960</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Telasaṇṭhehi kesehi, capalā añjanakkhikā;</p>
- <p class="gathalast">Rathiyāya gamissanti, dantavaṇṇikapārutā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para961"></a><span class="paranum">961</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajegucchaṃ vimuttehi, surattaṃ arahaddhajaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jigucchissanti kāsāvaṃ, odātesu samucchitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para962"></a><span class="paranum">962</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Lābhakāmā bhavissanti, kusītā hīnavīriyā;</p>
- <p class="gathalast">Kicchantā vanapatthāni, gāmantesu vasissare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para963"></a><span class="paranum">963</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye ye lābhaṃ labhissanti, micchājīvaratā sadā;</p>
- <p class="gathalast">Te teva anusikkhantā, bhajissanti asaṃyatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para964"></a><span class="paranum">964</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye ye alābhino lābhaṃ, na te pujjā bhavissare;</p>
- <p class="gathalast">Supesalepi te dhīre, sevissanti na te tadā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para965"></a><span class="paranum">965</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Milakkhurajanaṃ rattaṃ, garahantā sakaṃ dhajaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Titthiyānaṃ dhajaṃ keci, dhārissantyavadātakaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para966"></a><span class="paranum">966</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Agāravo ca kāsāve, tadā tesaṃ bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Paṭisaṅkhā ca kāsāve, bhikkhūnaṃ na bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para967"></a><span class="paranum">967</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abhibhūtassa dukkhena, sallaviddhassa ruppato;</p>
- <p class="gathalast">Paṭisaṅkhā mahāghorā, nāgassāsi acintiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para968"></a><span class="paranum">968</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Chaddanto hi tadā disvā, surattaṃ arahaddhajaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tāvadevabhaṇī gāthā, gajo atthopasaṃhitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para969"></a><span class="paranum">969</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridhassati;</p>
- <p class="gathalast">Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para970"></a><span class="paranum">970</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ca vantakasāvassa, sīlesu susamāhito;</p>
- <p class="gathalast">Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para971"></a><span class="paranum">971</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vipannasīlo <a name="V2.0307"></a> dummedho, pākaṭo kāmakāriyo;</p>
- <p class="gathalast">Vibbhantacitto nissukko, na so kāsāvamarahati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para972"></a><span class="paranum">972</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ca sīlena sampanno, vītarāgo samāhito;</p>
- <p class="gathalast">Odātamanasaṅkappo, sa ve kāsāvamarahati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para973"></a><span class="paranum">973</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uddhato unnaḷo bālo, sīlaṃ yassa na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Odātakaṃ arahati, kāsāvaṃ kiṃ karissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para974"></a><span class="paranum">974</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhikkhū <a name="P3.0084"></a> ca bhikkhuniyo ca, duṭṭhacittā anādarā;</p>
- <p class="gathalast">Tādīnaṃ mettacittānaṃ, niggaṇhissantyanāgate.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para975"></a><span class="paranum">975</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sikkhāpentāpi therehi, bālā cīvaradhāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na suṇissanti dummedhā, pākaṭā kāmakāriyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Te tathā sikkhitā bālā, aññamaññaṃ agāravā;</p>
- <p class="gathalast">Nādiyissantupajjhāye, khaḷuṅko viya sārathiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para977"></a><span class="paranum">977</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ anāgataddhānaṃ, paṭipatti bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, patte kālamhi pacchime.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Purā āgacchate etaṃ, anāgataṃ mahabbhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Subbacā hotha sakhilā, aññamaññaṃ sagāravā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mettacittā kāruṇikā, hotha sīlesu saṃvutā;</p>
- <p class="gathalast">Āraddhavīriyā pahitattā, niccaṃ daḷhaparakkamā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para980"></a><span class="paranum">980</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pamādaṃ <a name="M2.0362"></a> bhayato disvā, appamādañca khemato;</p>
- <p class="gathalast">Bhāvethaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, phusantā amataṃ pada’’nti. – imā gāthā abhāsi;</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kodhanā</span>ti kujjhanasīlā. <span class="bld">Bhavissanti anāgate</span>ti sambandho. Kiṃ therassa kāle tathā nāhesunti? Na nāhesuṃ. Tadā pana kalyāṇamittabahulatāya ovādakesu viññāpakesu sabrahmacārīsu bahūsu vijjamānesu kilesesu balavantesu paṭisaṅkhānabahulatāya ca yebhuyyena bhikkhū akkodhanā ahesuṃ, āyatiṃ tabbipariyāye atikodhanā bhavissanti, tasmā ‘‘anāgate’’ti vuttaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Upanāhī</span>ti āghātavatthūsu āghātassa upanayhanasīlā upanāhasambhavato vā upanāhī. Tattha purimakāliko byāpādo kodho, aparakāliko upanāho. Sakiṃ pavatto vā doso kodho, anekakkhattuṃ pavatto upanāho. Paresaṃ vijjamāne guṇe makkhanti puñjanti, tesaṃ vā udakapuñjaniyā viya udakassa makkho makkhanaṃ puñjanaṃ etesaṃ atthīti <span class="bld">makkhī</span>. Atimānalakkhaṇo thambho etesaṃ atthīti <span class="bld">thambhī. Saṭhā</span>ti <a name="V2.0308"></a> asantaguṇavibhāvanalakkhaṇena sāṭheyyena samannāgatā. <span class="bld">Issukī</span>ti parasampattikhiyyanalakkhaṇāya issāya samannāgatā. <span class="bld">Nānāvādā</span>ti aññamaññaṃ viruddhavādā viruddhadiṭṭhikā, kalahakārakā cāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññātamānino dhamme, gambhīre tīragocarā</span>ti gambhīre durobhāse saddhamme aññāte eva ‘‘ñātoti, diṭṭho’’ti evaṃ mānino, tato eva tassa orabhāge pavattitāya orimatīragocarā. <span class="bld">Lahukā</span>ti lahusabhāvā capalā. <span class="bld">Agarū dhamme</span>ti saddhamme gāravarahitā. <span class="bld">Aññamaññamagāravā</span>ti aññamaññasmiṃ appatissā, saṅghe sabrahmacārīsu ca garugāravavirahitā. <span class="bld">Bahū ādīnavā</span>ti vuttappakārā, vakkhamānā ca bahū anekadosā antarāyā<a name="P3.0085"></a>. <span class="bld">Loke</span>ti sattaloke. <span class="bld">Uppajjissantyanāgate</span>ti anāgate pātu bhavissanti. <span class="bld">Sudesitaṃ imaṃ dhamma</span>nti, sammāsambuddhena suṭṭhu aviparītaṃ ādikalyāṇādippakārena desitaṃ imaṃ āgamasaddhammaṃ. <span class="bld">Kilesissantī</span>ti kiliṭṭhaṃ kilesadūsitaṃ karissanti, ‘‘āpattiṃ ‘anāpattī’ti garukāpattiṃ ‘lahukāpattī’’’tiādinā <a name="M2.0363"></a> duccaritasaṃkilesena asaddhammena saṇhasukhumaṃ rūpārūpadhammaṃ paṭikkhipissanti, diṭṭhisaṃkilesena ubhayatrāpi taṇhāsaṃkilesena saṃkilesissanti malinaṃ karissanti. <span class="bld">Dummatī</span>ti nippaññā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘bhavissanti, bhikkhave, bhikkhū anāgatamaddhānaṃ…pe… abhidhammakathaṃ vedallakathaṃ kathentā kaṇhadhammaṃ okkamamānā na bujjhissantī’’ti (a. ni. 5.79).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇahīnā</span>ti sīlādiguṇavirahitā dussīlā, alajjino ca. Atha vā <span class="bld">guṇahīnā</span>ti vinayavārittādiguṇena hīnā dhammavinaye appakataññuno. <span class="bld">Saṅghamhī</span>ti saṅghamajjhe. <span class="bld">Voharantā</span>ti kathentā, saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya yaṃkiñci bhaṇantā. <span class="bld">Visāradā</span>ti nibbhayā pagabbhā. <span class="bld">Balavanto</span>ti pakkhabalena balavanto. <span class="bld">Mukharā</span>ti mukhakharā kharavādino. <span class="bld">Assutāvino</span>ti na sutavanto, kevalaṃ lābhasakkārasilokasannissayena guṇadharā hutvā ‘‘dhammaṃ ‘adhammo’ti, adhammañca ‘dhammo’ti, vinayaṃ ‘avinayo’ti, avinayañca ‘vinayo’’’ti evaṃ attanā yathicchitamatthaṃ saṅghamajjhe patiṭṭhapentā balavanto bhavissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇavanto</span>ti sīlādiguṇasampannā. <span class="bld">Voharantā yathātthato</span>ti atthānurūpaṃ, aviparītatthaṃ ‘‘dhammaṃ ‘dhammo’ti, adhammaṃ ‘adhammo’ti, vinayaṃ ‘vinayo’ti avinayaṃ ‘avinayo’’’ti evaṃ dīpentā. <span class="bld">Dubbalā te bhavissantī</span>ti parisāyaṃ alajjussannatāya balavirahitā te bhavissanti, tesaṃ vacanaṃ na tiṭṭhissati. <span class="bld">Hirīmanā anatthikā</span>ti hirīmanto kenaci anatthikā. Te hi dhammena vattuṃ samatthāpi <a name="V2.0309"></a> pāpajigucchatāya appakiccatāya ca kehici virodhaṃ akarontā attano vādaṃ patiṭṭhāpetuṃ na vāyamantā diṭṭhāvikammaṃ vā adhiṭṭhānaṃ vā akatvā tuṇhī honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rajata</span>nti rūpiyaṃ, tena kahāpaṇalohamāsakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Jātarūpa</span>nti suvaṇṇaṃ, tena maṇimuttādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Vā-saddo samuccayattho ‘‘apadā vā’’tiādīsu (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90) viya. ‘‘Rajatajātarūpañcā’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Khetta</span>nti yattha pubbaṇṇāparaṇṇaṃ ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthaṃ akatabhūmibhāgo vatthu. <span class="bld">Ajeḷaka</span>nti eḷakā nāma ajāyeva, te ṭhapetvā avasesā pasujātī ajā nāma. Ajeḷakaggahaṇeneva hettha gomahiṃsādīnampi saṅgaho kato. <span class="bld">Dāsidāsañcā</span>ti dāsiyo ca dāse <a name="M2.0364"></a> ca. <span class="bld">Dummedhā</span>ti aviddasuno<a name="P3.0086"></a>, kappiyākappiyaṃ sāruppāsāruppaṃ ajānantā attano atthāya <span class="bld">sādiyissanti</span> sampaṭicchissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ujjhānasaññino</span>ti pare heṭṭhato katvā olokanacittā, anujjhāyitabbaṭṭhānepi vā ujjhānasīlā. <span class="bld">Bālā</span>ti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇena samannāgatā, tato eva <span class="bld">sīlesu asamāhitā</span> catupārisuddhisīlesu na samāhitacittā. <span class="bld">Unnaḷā</span>ti, samussitatucchamānā. <span class="bld">Vicarissantī</span>ti mānaddhajaṃ ukkhipitvā vicarissanti. <span class="bld">Kalahābhiratā magā</span>ti sārambhabahulatāya karaṇuttariyapasutā kalahe eva abhiratā magasadisā migā viya attahitāpekkhā ghāsesanābhiratā dubbalavihesaparāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhatā</span>ti uddhaccena samannāgatā cittekaggatārahitā. <span class="bld">Nīlacīvarapārutā</span>ti akappiyarajanarattena nīlavaṇṇena cīvarena pārutā, tādisaṃ cīvaraṃ nivāsetvā ceva pārupitvā ca vicaraṇakā. <span class="bld">Kuhā</span>ti sāmantajappanādinā kuhanavatthunā kuhakā, asantaguṇasambhāvanicchāya kohaññaṃ katvā paresaṃ vimhāpayā. <span class="bld">Thaddhā</span>ti kodhena mānena ca thaddhamānasā kakkhaḷahadayā. <span class="bld">Lapā</span>ti lapanakā kuhanavuttikā, pasannamānasehi manussehi ‘‘kena, bhante, ayyassa attho’’ti paccayadāyakānaṃ vadāpanakā, payuttavācāvasena, nippesikatāvasena ca paccayatthaṃ lapakāti vā attho. <span class="bld">Siṅgī</span>ti ‘‘tattha katamaṃ siṅgaṃ? Yaṃ siṅgaṃ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṃ parikkhatatā pārikkhatiya’’nti (vibha. 852) evaṃ vuttehi siṅgasadisehi pākaṭakilesehi samannāgatā, siṅgāracaritāti attho. <span class="bld">‘‘Ariyā viyā’’</span>ti idaṃ ‘‘kuhā’’ti etasseva atthadassanaṃ. Kuhakānañhi ariyānamiva ṭhitabhāvaṃ dassento ariyā viya vicarantīti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Telasaṇṭhehī</span>ti <a name="V2.0310"></a> sitthakatelena vā udakatelena vā osaṇṭhitehi. <span class="bld">Capalā</span>ti kāyamaṇḍanaparikkhāramaṇḍanādinā cāpallena yuttā. <span class="bld">Añjanakkhikā</span>ti alaṅkārañjanena añjitanettā. <span class="bld">Rathiyāya gamissantī</span>ti bhikkhācariyāya kulūpasaṅkamanāpadesehi, mahāracchāya ito cito ca paribbhamissanti. <span class="bld">Dantavaṇṇikapārutā</span>ti dantavaṇṇarattena cīvarena pārutasarīrā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajeguccha</span>nti <a name="M2.0365"></a> ajigucchitabbaṃ. <span class="bld">Vimuttehī</span>ti ariyehi. <span class="bld">Suratta</span>nti kappiyarajanena suṭṭhu rattaṃ, arahantānaṃ buddhādīnaṃ ciṇṇatāya arahaddhajaṃ jigucchissanti kāsāvaṃ. Kasmā? <span class="bld">Odātesu samucchitā</span> gedhaṃ āpannā. Dantavaṇṇapārupanassa hi idaṃ <a name="P3.0087"></a> kāraṇavacanaṃ. Te hi setakaṃ sambhāventā ‘‘sabbena sabbaṃ setake gahite liṅgapariccāgo eva siyā’’ti dantavaṇṇaṃ pārupanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhakāmā</span>ti lābhagiddhā. Bhikkhācariyāsupi kosajjayogato <span class="bld">kusītā</span>. Samaṇadhammaṃ kātuṃ cittassa ussāhābhāvena <span class="bld">hīnavīriyā. Kicchantā</span>ti, kilamantā, vanapatthesu vasituṃ kicchantā kilantacittāti attho. <span class="bld">Gāmantesū</span>ti gāmantasenāsanesu gāmasamīpesu senāsanesu, gāmadvāresu vā senāsanesu. <span class="bld">Vasissare</span>ti vasissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te teva anusikkhantā</span>ti ye ye micchājīvappayogena laddhalābhā, te te eva puggale anusikkhantā bhamissanti. <span class="bld">Bhamissantī</span>ti sayampi te viya micchājīvena lābhaṃ uppādetuṃ rājakulādīni sevantā paribbhamissanti. <span class="bld">‘‘Bhajissantī’’</span>ti vā pāṭho, sevissantīti attho. <span class="bld">Asaṃyatā</span>ti sīlasaṃyamarahitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye ye alābhino lābha</span>nti ye ye bhikkhū micchājīvaparivajjanena appapuññatāya ca lābhassa paccayassa na lābhino, te <span class="bld">pujjā</span> pūjanīyā pāsaṃsā <span class="bld">tadā</span> anāgate kāle na bhavissanti. <span class="bld">Supesalepi te dhīre</span>ti dhitisampannatāya dhīre suṭṭhu pesalepi te bhikkhū na sevissanti, tadā anāgate te lābhino lābhakāmāva bhikkhūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Milakkhurajanaṃ ratta</span>nti kālakacchakarajanena rattaṃ. Samāsapadañhetaṃ, gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaniddeso. <span class="bld">Garahantā sakaṃ dhaja</span>nti attano dhajabhūtaṃ kāsāvaṃ jigucchantā. Sāsane pabbajitānañhi kāsāvo dhajo nāma. <span class="bld">Titthiyānaṃ dhajaṃ kecī</span>ti keci sakyaputtiyabhāvaṃ paṭijānantā eva titthiyānaṃ setavatthikānaṃ dhajabhūtaṃ avadātakaṃ setavatthaṃ dhāressanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Agāravo</span> <a name="V2.0311"></a> <span class="bld">ca kāsāve</span>ti arahaddhajabhūte kāsāve agāravo abahumānaṃ tadā anāgate tesaṃ bhavissati. <span class="bld">Paṭisaṅkhā ca kāsāve</span>ti ‘‘paṭisaṅkhā <a name="M2.0366"></a> yoniso cīvaraṃ paṭisevāmī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena paccavekkhaṇamattampi kāsāvaparibhoge na bhavissati.</p>
- <p class="bodytext">Kāsāvaṃ dhārentena kāsāvaṃ bahumānena ‘‘duccaritato oramitabba’’nti kāsāvassa garukātabbabhāve chaddantajātakamudāharanto <span class="bld">‘‘abhibhūtassa dukkhenā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sallaviddhassā</span>ti puthunā savisena sallena viddhassa, tato eva mahatā dukkhena abhibhūtassa. <span class="bld">Ruppato</span>ti sarīravikāraṃ āpajjato. <span class="bld">Mahāghorā</span>ti sarīrajīvitesu nirapekkhatāya bhimmā garutarā paṭisaṅkhā aññehi <span class="bld">acintiyā</span> cintāmattena pavattetuṃ asakkuṇeyyā chaddantamahānāgassa<span class="bld">āsi,</span> ahosi. Chaddantanāgarājakāle hi bodhisatto soṇuttarena nāma nesādena paṭicchannaṭṭhāne <a name="P3.0088"></a> ṭhatvā visapītena sallena viddho mahatā dukkhena abhibhūto taṃ gahetvā paridahitaṃ kāsāvaṃ disvā ‘‘ayaṃ ariyaddhajena paṭicchanno, na mayā hiṃsitabbo’’ti tattha mettacittameva paccupaṭṭhapetvā uparidhammaṃ desesi. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samappito puthusallena nāgo,</p>
- <p class="gatha2">Aduṭṭhacitto luddakamajjhabhāsi;</p>
- <p class="gatha3">Kimatthayaṃ kissa vā samma hetu,</p>
- <p class="gathalast">Mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogo’’tiādi. (jā. 1.16.124);</p>
- <p class="bodytext">Imamatthaṃ dassento thero <span class="bld">‘‘chaddanto hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">surattaṃ arahaddhaja</span>nti soṇuttarena paridahitakāsāvaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Abhaṇī</span>ti abhāsi. <span class="bld">Gāthā</span>ti gāthāyo. <span class="bld">Gajo</span>ti chaddanto nāgarājā. <span class="bld">Atthopasaṃhitā</span>ti atthasannissitā hitā, hitayuttāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Chaddantanāgarājena vuttagāthāsu <span class="bld">anikkasāvo</span>ti rāgādīhi kasāvehi kasāvo, <span class="bld">paridahissatī</span>ti nivāsanapārupanaattharaṇavasena paribhuñjissati. ‘‘Paridhassatī’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Apeto damasaccenā</span>ti indriyadamena ceva paramatthasaccapakkhikena vacīsaccena ca apeto, viyutto pariccattoti attho. <span class="bld">Na so</span>ti so evarūpo puggalo kāsāvaṃ paridahituṃ nārahati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vantakasāvassā</span>ti <a name="M2.0367"></a><a name="V2.0312"></a> catūhi maggehi vantakasāvo chaḍḍitakasāvo pahīnakasāvo assa bhaveyyāti attho. <span class="bld">Sīlesū</span>ti catupārisuddhisīlesu. <span class="bld">Susamāhito</span>ti suṭṭhu samāhito. <span class="bld">Upeto</span>ti indriyadamena ceva vuttappakārena saccena ca upagato samannāgato. <span class="bld">Sa ve</span>ti so evarūpo puggalo taṃ gandhakāsāvavatthaṃ ekantena arahatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipannasīlo</span>ti bhinnasīlo. <span class="bld">Dummedho</span>ti nippañño sīlavisodhanapaññāya virahito. <span class="bld">Pākaṭo</span>ti ‘‘dussīlo aya’’nti pākaṭo pakāso, vikkhittindriyatāya vā <span class="bld">pākaṭo</span> pākaṭindriyoti attho. <span class="bld">Kāmakāriyo</span>ti bhinnasaṃvaratāya yathicchitakārako, kāmassa vā mārassa yathākāmakaraṇīyo. <span class="bld">Vibbhantacitto</span>ti rūpādīsu visayesu vikkhittacitto. <span class="bld">Nissukko</span>ti asukko sukkadhammarahito hirottappavivajjito, kusaladhammasampādanaussukkarahito vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vītarāgo</span>ti vigatacchandarāgo. <span class="bld">Odātamanasaṅkappo</span>ti suvisuddhamanovitakko, anāvilasaṅkappo vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsāvaṃ kiṃ karissatī</span>ti yassa sīlaṃ natthi, tassa kāsāvaṃ kiṃ nāma payojanaṃ sādhessati, cittakatasadisaṃ tassa pabbajitaliṅganti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duṭṭhacittā</span>ti <a name="P3.0089"></a> rāgādidosehi dūsitacittā. <span class="bld">Anādarā</span>ti satthari dhamme aññamaññañca ādararahitā agāravā. <span class="bld">Tādīnaṃ mettacittāna</span>nti mettābhāvanāya sampayuttahadaye teneva arahattādhigamena iṭṭhādīsu tādibhāvappatte uḷāraguṇe. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Niggaṇhissantī</span>ti ‘‘sīlādisampanne disvā te sambhāventā vipannasīle amhe na bahuṃ maññissantī’’ti attani agāravabhayena yathā te ubbāḷhā pakkamissanti, tathā bādhissantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhāpentāpī</span>ti sikkhāpiyamānāpi. Kammatthe hi ayaṃ kattuniddeso. <span class="bld">Therehī</span>ti attano ācariyupajjhāyehi. <span class="bld">Cīvaradhāraṇa</span>nti idaṃ samaṇapaṭipattiyā nidassanamattaṃ, tasmā ‘‘evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādinā <a name="M2.0368"></a> (a. ni. 4.122) sikkhāpiyamānāpīti attho. <span class="bld">Na suṇissantī</span>ti ovādaṃ na gaṇhissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te tathā sikkhitā bālā</span>ti te andhabālā ācariyupajjhāyehi sikkhāpiyamānāpi anādaratāya <a name="V2.0313"></a> asikkhitāti. <span class="bld">Nādiyissantupajjhāye</span>ti upajjhāye ācariye ca ādaraṃ na karonti, tesaṃ anusāsaniyaṃ na tiṭṭhanti. Yathā kiṃ? <span class="bld">Khaḷuṅko viya sārathiṃ</span> yathā khaḷuṅko duṭṭhasso assadamakaṃ nādiyati na tassa upadese tiṭṭhati, evaṃ tepi upajjhāyācariye na bhāyanti na sārajjantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi vuttassevatthassa nigamanaṃ. Tattha <span class="bld">eva</span>nti vuttappakārena. <span class="bld">Anāgataddhāna</span>nti anāgatamaddhānaṃ, anāgate kāleti attho. Taṃyeva sarūpato dassento <span class="bld">‘‘patte kālamhi pacchime’’</span>ti āha. Tattha katamo pacchimakālo? ‘‘Tatiyasaṅgītito paṭṭhāya pacchimakālo’’ti keci, taṃ eke nānujānanti. Sāsanassa hi pañcayugāni vimuttiyugaṃ, samādhiyugaṃ, sīlayugaṃ, sutayugaṃ, dānayuganti. Tesu paṭhamaṃ vimuttiyugaṃ, tasmiṃ antarahite samādhiyugaṃ vattati, tasmimpi antarahite sīlayugaṃ vattati, tasmimpi antarahite sutayugaṃ vattateva. Aparisuddhasīlo hi ekadesena pariyattibāhusaccaṃ paggayha tiṭṭhati lābhādikāmatāya. Yadā pana mātikāpariyosānā pariyatti sabbaso antaradhāyati, tato paṭṭhāya liṅgamattameva avasissati, tadā yathā tathā dhanaṃ saṃharitvā dānamukhena vissajjenti, sā kira nesaṃ carimā sammāpaṭipatti. Tattha sutayugato paṭṭhāya pacchimakālo, ‘‘sīlayugato paṭṭhāyā’’ti apare.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero pacchime kāle uppajjanakaṃ mahābhayaṃ dassetvā puna tattha sannipatitabhikkhūnaṃ ovādaṃ dadanto <span class="bld">‘‘purā āgacchate’’</span>tiādinā tisso gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">purā āgacchate eta</span>nti etaṃ mayā tumhākaṃ vuttaṃ paṭipattiantarāyakaraṃ anāgataṃ mahābhayaṃ āgacchati purā, yāva āgamissati, tāvadevāti attho. <span class="bld">Subbacā</span>ti vacanakkhamā sovacassakārakehi dhammehi <a name="P3.0090"></a> samannāgatā, garūnaṃ anusāsaniyo padakkhiṇaggāhino hothāti attho. <span class="bld">Sakhilā</span>ti muduhadayā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mettacittā</span>ti <a name="M2.0369"></a> sabbasattesu hitūpasaṃhāralakkhaṇāya mettāya sampayuttacittā. <span class="bld">Kāruṇikā</span>ti karuṇāya niyuttā paresaṃ dukkhāpanayanākāravuttiyā karuṇāya samannāgatā. <span class="bld">Āraddhavīriyā</span>ti akusalānaṃ pahānāya kusalānaṃ upasampadāya paggahitavīriyā. <span class="bld">Pahitattā</span>ti nibbānaṃ paṭipesitacittā. <span class="bld">Nicca</span>nti sabbakālaṃ. <span class="bld">Daḷhaparakkamā</span>ti thiravīriyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāda</span>nti pamajjanaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ ananuṭṭhānaṃ, akusalesu ca dhammesu cittavossaggo. Vuttañhi –</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha <a name="V2.0314"></a> katamo pamādo? Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṃ, kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā’’tiādi (vibha. 930).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appamāda</span>nti appamajjanaṃ, so pamādassa paṭipakkhato veditabbo. Atthato hi appamādo nāma satiyā avippavāso, upaṭṭhitāya satiyā eva cetaṃ nāmaṃ. Ayañhettha attho – yasmā pamādamūlakā sabbe anatthā, appamādamūlakā ca sabbe atthā, tasmā pamādaṃ <span class="bld">bhayato</span> upaddavato disvā appamādañca <span class="bld">khemato</span> anupaddavato disvā appamādapaṭipattiyā sikhābhūtaṃ sīlādikkhandhattayasaṅgahaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ vasena <span class="bld">aṭṭhaṅgikaṃ</span> ariyamaggaṃ <span class="bld">bhāvetha, amataṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">phusantā</span> sacchikarontā attano santāne uppādetha, dassanamaggamatte aṭṭhatvā upari tiṇṇaṃ maggānaṃ uppādanavasena vaḍḍhetha, evaṃ vo appamādabhāvanā sikhāpattā bhavissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero sampattaparisaṃ ovadati. Imā eva cimassa therassa aññābyākaraṇagāthā ahesunti.</p>
- <p class="centered">Phussattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sāriputtattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathācārī</span> <a name="M2.0370"></a> <span class="bld">yathāsato</span>tiādikā āyasmato sāriputtattherassa gāthā. Tassa āyasmato mahāmoggallānattherassa ca vatthu evaṃ veditabbaṃ – atīte ito satasahassakappādhike asaṅkhyeyyamatthake āyasmā sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, nāmena <span class="bld">saradamāṇavo</span> nāma ahosi. Mahāmoggallāno gahapatimahāsālakule nibbatti, nāmena <span class="bld">sirivaḍḍhakuṭumbiko</span> nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷakasahāyā ahesuṃ. Tesu saradamāṇavo pitu accayena kulasantakaṃ <a name="P3.0091"></a> dhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘imesaṃ sattānaṃ maraṇaṃ nāma ekantikaṃ, tasmā mayā ekaṃ pabbajjaṃ upagantvā mokkhamaggo gavesitabbo’’ti sahāyaṃ upasaṅkamitvā, samma, ahaṃ pabbajitukāmo, kiṃ tvaṃ pabbajituṃ sakkhissasī’’ti vatvā tena ‘‘na sakkhissāmī’’ti vutte ‘‘hotu ahameva pabbajissāmī’’ti ratanakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā kapaṇaddhikādīnaṃ <a name="V2.0315"></a> mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa pabbajjaṃ anupabbajitā catusattatisahassamattā brāhmaṇaputtā ahesuṃ. So pañca abhiññāyo aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesampi jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Tepi sabbe pañcābhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbattesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko satte saṃsāramahoghato tāretvā ekadivasaṃ ‘‘saradatāpasassa ca antevāsikānañca saṅgahaṃ karissāmī’’ti eko adutiyo pattacīvaramādāya ākāsena gantvā ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti tāpasassa passantasseva ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso satthu sarīre mahāpurisalakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘sabbaññubuddhoyevāya’’nti niṭṭhaṃ gantvā paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Saradatāpaso satthu santike ekamantaṃ nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ samaye tassa antevāsikā catusattatisahassamattā jaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā āgatā satthāraṃ disvā <a name="M2.0371"></a> sañjātappasādā attano ācariyassa ca satthu ca nisinnākāraṃ oloketvā, ‘‘ācariya, mayaṃ pubbe ‘tumhehi mahantataro koci natthī’ti vicarāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ vadetha, tātā? Sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha? Sabbaññubuddhena maṃ tulyaṃ mā karitthā’’ti. Atha te tāpasā ācariyassa vacanaṃ sutvā ‘‘yāva mahā vatāyaṃ purisuttamo’’ti sabbeva pādesu nipatitvā satthāraṃ vandiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Atha te ācariyo āha – ‘‘tātā, satthu anucchaviko no deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācāravelāya idhāgato, handa mayaṃ deyyadhammaṃ yathābalaṃ dassāma. Tumhehi yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ ābhataṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā ca phalāphale paṭiggaṇhitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhojanakiccaṃ niṭṭhāpetvā satthari nisinne sabbe antevāsike pakkositvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi. Satthā <a name="P3.0092"></a> ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Te satthu cittaṃ ñatvā tāvadeva satasahassakhīṇāsavaparivārā aggasāvakā āgantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tato <a name="V2.0316"></a> saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, satthu bhikkhusaṅghassa ca pupphāsanena pūjā kātabbā, tasmā pupphāni āharathā’’ti. Te tāvadeva iddhiyā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhassa yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ, ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ, sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ paññāpesuṃ. Evaṃ tesaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ṭhito – ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ pupphāsanaṃ abhiruhathā’’ti āha. Nisīdi bhagavā pupphāsane. Satthari nisinne dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Satthā ‘‘tesaṃ mahapphalaṃ hotū’’ti nirodhaṃ samāpajji. Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi nirodhaṃ samāpajjiṃsu. Tāpaso <a name="M2.0372"></a> sattāhaṃ nirantaraṃ pupphacchattaṃ dhārento aṭṭhāsi. Itare pana vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Satthā sattāhassa accayena nirodhato vuṭṭhāya aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā tesaṃ pupphāsanānumodanaṃ akāsi. Tassa desanāvasāne satthā dutiyaṃ aggasāvakaṃ anomattheraṃ āmantesi – ‘‘tvampi imesaṃ dhammaṃ desehī’’ti. Sopi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Dvinnampi desanāya ekassapi dhammābhisamayo nāhosi. Atha satthā buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāvasāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ avasesā sabbepi catusattatisahassamattā jaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva antarahitatāpasavesā aṭṭhaparikkhāravaradharā saṭṭhivassikattherā viya ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saradatāpaso pana ‘‘aho vatāhampi ayaṃ nisabhatthero viya anāgate ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti satthu desanākāle uppannaparivitakkatāya aññavihito hutvā maggaphalāni paṭivijjhituṃ nāsakkhi. Atha tathāgataṃ vanditvā tathā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā – ‘‘ito tvaṃ kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamassa nāma sammāsambuddhassa aggasāvako sāriputto nāma bhavissasī’’ti byākaritvā dhammakathaṃ vatvā bhikkhusaṅghaparivuto ākāsaṃ pakkhandi.</p>
- <p class="bodytext">Saradatāpasopi <a name="P3.0093"></a> sahāyakassa sirivaḍḍhassa santikaṃ gantvā, samma, mayā anomadassissa <a name="V2.0317"></a> bhagavato pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamassa nāma sammāsambuddhassa aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvampi tassa dutiyasāvakaṭṭhānaṃ patthehīti.</p>
- <p class="bodytext">Sirivaḍḍho taṃ upadesaṃ sutvā attano nivesanadvāre aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhūnampi āsanāni paññāpetvā <a name="M2.0373"></a> mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā, saradatāpasena satthāraṃ nimantāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā, buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā, dutiyasāvakabhāvāya paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā vuttanayena byākaritvā bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi. Sirivaḍḍho haṭṭhapahaṭṭho yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā dutiyacittavāre kāmāvacaradevaloke nibbatti. Saradatāpaso cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti.</p>
- <p class="bodytext">Tato paṭṭhāya nesaṃ ubhinnampi antarākammaṃ na kathitaṃ. Amhākaṃ pana bhagavato uppattito puretarameva saradatāpaso rājagahassa avidūre upatissagāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggaliyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāni kira dvepi kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhapaṭibaddhasahāyakāneva. Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāramadaṃsu. Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo upaṭṭhāpesuṃ, nāmaggahaṇadivase rūpasāribrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā <span class="bld">upatisso</span>ti nāmaṃ akaṃsu. Itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā <span class="bld">kolito</span>ti nāmaṃ akaṃsu. Te ubhopi mahatā parivārena vaḍḍhantā vuddhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ te rājagahe giraggasamajjaṃ passantā mahājanaṃ sannipatitaṃ disvā ñāṇassa paripākagatattā yoniso ummujjantā ‘‘sabbepime oraṃ vassasatānaṃ maccumukhe patissantī’’ti saṃvegaṃ paṭilabhitvā ‘‘amhehi mokkhadhammo pariyesitabbo, tañca pariyesantehi ekaṃ pabbajjaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti nicchayaṃ katvā pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa paribbājakassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo lābhaggayasaggappatto ahosi<a name="P3.0094"></a>. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ pariggaṇhitvā tattha sāraṃ adisvā tato nikkhamitvā tattha tattha te te paṇḍitasammate samaṇabrāhmaṇe pañhaṃ pucchanti, te tehi <a name="M2.0374"></a> puṭṭhā neva <a name="V2.0318"></a> sampāyanti, aññadatthu teyeva tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ te mokkhaṃ pariyesantā katikaṃ akaṃsu – ‘‘amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena amhākaṃ satthari paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena uruvelakassapādike sahassajaṭile dametvā rājagahe viharante ekadivasaṃ upatisso paribbājako paribbājakārāmaṃ gacchanto āyasmantaṃ assajittheraṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘na mayā evarūpo ākappasampanno pabbajito diṭṭhapubbo, santadhammena nāma ettha bhavitabba’’nti sañjātappasādo pañhaṃ pucchituṃ āyasmantaṃ udikkhanto piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Theropi laddhapiṇḍapāto paribhuñjituṃ patirūpaṃ okāsaṃ gato. Paribbājako attano paribbājakapīṭhaṃ paññāpetvā adāsi. Bhattakiccapariyosāne cassa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ so ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero sammāsambuddhaṃ apadisi. Puna tena ‘‘kiṃvādī panāyasmato satthā’’ti puṭṭho ‘‘imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti attano navakabhāvaṃ pavedetvā saṅkhepavasena cassa sāsanadhammaṃ kathento ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286; peṭako. 9) gāthamāha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattiphale patiṭṭhāsi, itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsi. Gāthāpariyosāne pana sotāpanno hutvā upari visese appavattente ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha – ‘‘mā, bhante, upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva hotu, kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Bhante, tumhe purato gacchatha, ahaṃ mayhaṃ sahāyakassa katapaṭiññaṃ mocetvā taṃ gahetvā āgamissāmī’’ti pañcapatiṭṭhitena vanditvā <a name="M2.0375"></a> tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmaṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya, addhānena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti tenevassa visesādhigamaṃ sambhāvetvā amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āmāvuso, amataṃ adhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā <a name="P3.0095"></a> āha – ‘‘kahaṃ no satthā’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Tena hi, āvuso, āyāma, satthāraṃ passissāmā’’ti. Upatisso <a name="V2.0319"></a> sabbakālampi ācariyapūjakova, tasmā sañcayassa santikaṃ gantvā satthu guṇe pakāsetvā tampi satthu santikaṃ netukāmo ahosi. So lābhāsāpakato antevāsikabhāvaṃ anicchanto ‘‘na sakkomi cāṭi hutvā udakasiñcanaṃ hotu’’nti paṭikkhipi. Te anekehi kāraṇehi taṃ saññāpetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānehi aḍḍhateyyasatehi antevāsikehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu. Satthā te dūratova āgacchante disvā ‘‘etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati aggaṃ bhaddayuga’’nti vatvā tesaṃ parisāya cariyavasena dhammaṃ desetvā arahatte patiṭṭhāpetvā ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Yathā tesaṃ, evaṃ aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgatameva. Uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāti. Kasmā? Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya.</p>
- <p class="bodytext">Tesu āyasmā mahāmoggallāno pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāme samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā dhātukammaṭṭhānaṃ (a. ni. 7.61) suṇanto eva uparimaggattayaṃ adhigantvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Āyasmā sāriputto pabbajitadivasato aḍḍhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ rājagahe sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante (ma. ni. 2.201 ādayo) desiyamāne desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa <a name="M2.0376"></a> matthakaṃ pāpuṇi. Iti dvinnampi aggasāvakānaṃ satthu samīpe eva sāvakapāramīñāṇaṃ matthakaṃ pattaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.141-374) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbato;</p>
- <p class="gathalast">Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uttānakūlā nadikā, supatitthā manoramā;</p>
- <p class="gathalast">Susuddhapulinākiṇṇā, avidūre mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asakkharā apabbhārā, sādu appaṭigandhikā;</p>
- <p class="gathalast">Sandatī nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kumbhīlā makarā cettha, susumārā ca kacchapā;</p>
- <p class="gathalast">Caranti nadiyā tattha, sobhayantā mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā;</p>
- <p class="gathalast">Vaggaḷā papatāyantā, sobhayanti mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ubho kūlesu nadiyā, pupphino phalino dumā;</p>
- <p class="gathalast">Ubhato abhilambantā, sobhayanti mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ambā <a name="V2.0320"></a> sālā ca tilakā, pāṭalī sinduvārakā;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cammakā saḷalā nīpā, nāgapunnāgaketakā;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Atimuttā asokā ca, bhaginīmālā ca pupphitā;</p>
- <p class="gathalast">Aṅkolā bimbijālā ca, pupphitā mama assame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ketakā kandali ceva, godhukā tiṇasūlikā;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kaṇikārā kaṇṇikā ca, asanā ajjunā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uddālakā <a name="M2.0377"></a> ca kuṭajā, kadambā vakulā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āḷakā isimuggā ca, kadalimātuluṅgiyo;</p>
- <p class="gathalast">Gandhodakena saṃvaḍḍhā, phalāni dhārayanti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aññe pupphanti padumā, aññe jāyanti kesarī;</p>
- <p class="gathalast">Aññe opupphā padumā, pupphitā taḷāke tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gabbhaṃ gaṇhanti padumā, niddhāvanti muḷāliyo;</p>
- <p class="gathalast">Siṅghāṭipattamākiṇṇā, sobhanti taḷāke tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nayitā ambagandhī ca, uttalī bandhujīvakā;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhā sampavanti, pupphitā taḷāke tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā;</p>
- <p class="gathalast">Saṃgulā maggurā ceva, vasanti taḷāke tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kumbhīlā susumārā ca, tantigāhā ca rakkhasā;</p>
- <p class="gathalast">Oguhā ajagarā ca, vasanti taḷāke tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pārevatā ravihaṃsā, cakkavākā nadīcarā;</p>
- <p class="gathalast">Kokilā sukasāḷikā, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kukutthakā kuḷīrakā, vane pokkharasātakā;</p>
- <p class="gathalast">Dindibhā suvapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, kokilā tambacūḷakā;</p>
- <p class="gathalast">Pampakā jīvaṃjīvā ca, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kosikā <a name="V2.0321"></a> poṭṭhasīsā ca, kurarā senakā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Mahākāḷā ca sakuṇā, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pasadā ca varāhā ca, camarā gaṇḍakā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Rohiccā sukapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīhabyagghā ca dīpī ca, acchakokataracchakā;</p>
- <p class="gathalast">Tidhā pabhinnamātaṅgā, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kinnarā <a name="M2.0378"></a> vānarā ceva, athopi vanakammikā;</p>
- <p class="gathalast">Cetā ca luddakā ceva, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo;</p>
- <p class="gathalast">Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kosambā saḷalā nimbā, sāduphalasamāyutā;</p>
- <p class="gathalast">Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Harītakā āmalakā, ambajambuvibhītakā;</p>
- <p class="gathalast">Kolā bhallātakā billā, phalāni dhārayanti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āluvā ca kaḷambā ca, biḷālītakkaḷāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Jīvakā sutakā ceva, bahukā mama assame.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Assamassāvidūramhi, taḷākāsuṃ sunimmitā;</p>
- <p class="gathalast">Acchodakā sītajalā, supatitthā manoramā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuppalasañchannā, puṇḍarīkasamāyutā;</p>
- <p class="gathalast">Mandālakehi sañchannā, dibbagandhopavāyati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanne, pupphite phalite vane;</p>
- <p class="gathalast">Sukate assame ramme, viharāmi ahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīlavā vatasampanno, jhāyī jhānarato sadā;</p>
- <p class="gathalast">Pañcābhiññābalappatto, suruci nāma tāpaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catuvīsasahassāni, sissā mayhaṃ upaṭṭhahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe maṃ brāhmaṇā ete, jātimanto yasassino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe;</p>
- <p class="gathalast">Padakā veyyākaraṇā, sadhamme pāramiṃ gatā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uppātesu nimittesu, lakkhaṇesu ca kovidā;</p>
- <p class="gathalast">Pathabyā bhūmantalikkhe, mama sissā susikkhitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appicchā nipakā ete, appāhārā alolupā;</p>
- <p class="gathalast">Lābhālābhena santuṭṭhā, parivārenti maṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jhāyī <a name="M2.0379"></a><a name="V2.0322"></a> jhānaratā dhīrā, santacittā samāhitā;</p>
- <p class="gathalast">Ākiñcaññaṃ patthayantā, parivārenti maṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abhiññāpāramippattā, pettike gocare ratā;</p>
- <p class="gathalast">Antalikkhacarā dhīrā, parivārenti maṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṃvutā chasu dvāresu, anejā rakkhitindriyā;</p>
- <p class="gathalast">Asaṃsaṭṭhā ca te dhīrā, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pallaṅkena nisajjāya, ṭhānacaṅkamanena ca;</p>
- <p class="gathalast">Vītināmenti te rattiṃ, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rajjanīye na rajjanti, dussanīye na dussare;</p>
- <p class="gathalast">Mohanīye na muyhanti, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Iddhiṃ vīmaṃsamānā te, vattanti niccakālikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pathaviṃ te pakampenti, sārabbhena durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kīḷamānā ca te sissā, kīḷanti jhānakīḷitaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Jambuto phalamānenti, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aññe gacchanti goyānaṃ, aññe pubbavidehakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aññe ca uttarakuruṃ, esanāya durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Purato pesenti khāriṃ, pacchato ca vajanti te;</p>
- <p class="gathalast">Catuvīsasahassehi, chāditaṃ hoti ambaraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aggipākī anaggī ca, dantodukkhalikāpi ca;</p>
- <p class="gathalast">Asmena koṭṭitā keci, pavattaphalabhojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Udakorohaṇā keci, sāyaṃ pāto sucīratā;</p>
- <p class="gathalast">Toyābhisecanakarā, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Parūḷhakacchanakhalomā, paṅkadantā rajassirā;</p>
- <p class="gathalast">Gandhitā sīlagandhena, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pātova sannipatitvā, jaṭilā uggatāpanā;</p>
- <p class="gathalast">Lābhālābhaṃ pakittetvā, gacchanti ambare tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etesaṃ <a name="M2.0380"></a> pakkamantānaṃ, mahāsaddo pavattati;</p>
- <p class="gathalast">Ajinacammasaddena, muditā honti devatā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disodisaṃ pakkamanti, antalikkhacarā isī;</p>
- <p class="gathalast">Sake balenupatthaddhā, te gacchanti yadicchakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pathavīkampakā ete, sabbeva nabhacārino;</p>
- <p class="gathalast">Uggatejā duppasahā, sāgarova akhobhiyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ṭhānacaṅkamino <a name="V2.0323"></a> keci, keci nesajjikā isī;</p>
- <p class="gathalast">Pavattabhojanā keci, mama sissā durāsadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mettāvihārino ete, hitesī sabbapāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anattukkaṃsakā sabbe, na te vambhenti kassaci.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīharājāvasambhītā, gajarājāva thāmavā;</p>
- <p class="gathalast">Durāsadā byagghāriva, āgacchanti mamantike.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vijjādharā devatā ca, nāgagandhabbarakkhasā;</p>
- <p class="gathalast">Kumbhaṇḍā dānavā garuḷā, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Te jaṭākhāribharitā, ajinuttaravāsanā;</p>
- <p class="gathalast">Antalikkhacarā sabbe, upajīvanti taṃ saraṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sadānucchavikā ete, aññamaññaṃ sagāravā;</p>
- <p class="gathalast">Catubbīsasahassānaṃ, khipitasaddo na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāde pādaṃ nikkhipantā, appasaddā susaṃvutā;</p>
- <p class="gathalast">Upasaṅkamma sabbeva, sirasā vandare mamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tehi sissehi parivuto, santehi ca tapassibhi;</p>
- <p class="gathalast">Vasāmi assame tattha, jhāyī jhānarato ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Isīnaṃ sīlagandhena, pupphagandhena cūbhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Phalīnaṃ phalagandhena, gandhito hoti assamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rattindivaṃ na jānāmi, arati me na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Sake sisse ovadanto, bhiyyo hāsaṃ labhāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pupphānaṃ <a name="M2.0381"></a> pupphamānānaṃ, phalānañca vipaccataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhā pavāyanti, sobhayantā mamassamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samādhimhā vuṭṭhahitvā, atāpī nipako ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Khāribhāraṃ gahetvāna, vanaṃ ajjhogahiṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uppāte supine cāpi, lakkhaṇesu susikkhito;</p>
- <p class="gathalast">Pavattamānaṃ mantapadaṃ, dhārayāmi ahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Vivekakāmo sambuddho, himavantamupāgami.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ajjhogāhetvā himavantaṃ, aggo kāruṇiko muni;</p>
- <p class="gathalast">Pallaṅkaṃ ābhujitvāna, nisīdi purisuttamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tamaddasāhaṃ sambuddhaṃ, sappabhāsaṃ manoramaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Indīvaraṃva jalitaṃ, ādittaṃva hutāsanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jalantaṃ <a name="V2.0324"></a> dīparukkhaṃva, vijjutaṃ gagane yathā;</p>
- <p class="gathalast">Suphullaṃ sālarājaṃva, addasaṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ nāgo mahāvīro, dukkhassantakaro muni;</p>
- <p class="gathalast">Imaṃ dassanamāgamma, sabbadukkhā pamuccare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disvānāhaṃ devadevaṃ, lakkhaṇaṃ upadhārayiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Buddho nu kho na vā buddho, handa passāmi cakkhumaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassārāni cakkāni, dissanti caraṇuttame;</p>
- <p class="gathalast">Lakkhaṇānissa disvāna, niṭṭhaṃ gacche tathāgate.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sammajjaniṃ gahetvāna, sammajjitvānahaṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Atha pupphe samānetvā, buddhaseṭṭhaṃ apūjayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pūjayitvāna sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, namassiṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yena ñāṇena sambuddho, viharati anāsavo;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ ñāṇaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samuddharasimaṃ <a name="M2.0382"></a> lokaṃ, sayambhū amitodaya;</p>
- <p class="gathalast">Tava dassanamāgamma, kaṅkhāsotaṃ taranti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tuvaṃ satthā ca ketu ca, dhajo yūpo ca pāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parāyaṇo patiṭṭhā ca, dīpo ca dvipaduttamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakkā samudde udakaṃ, pametuṃ āḷhakena vā;</p>
- <p class="gathalast">Na tveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā pametave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dhāretuṃ pathaviṃ sakkā, ṭhapetvā tulamaṇḍale;</p>
- <p class="gathalast">Na tveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā dharetave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ākāso minituṃ sakkā, rajjuyā aṅgulena vā;</p>
- <p class="gathalast">Na tveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā pametave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahāsamudde udakaṃ, pathaviñcākhilañjahe;</p>
- <p class="gathalast">Buddhañāṇaṃ upādāya, upamāto na yujjare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sadevakassa lokassa, cittaṃ yesaṃ pavattati;</p>
- <p class="gathalast">Antojālīkatā ete, tava ñāṇamhi cakkhuma.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yena ñāṇena pattosi, kevalaṃ bodhimuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena ñāṇena sabbaññu, maddasī paratitthiye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Imā gāthā thavitvāna, suruci nāma tāpaso;</p>
- <p class="gathalast">Ajinaṃ pattharitvāna, pathaviyaṃ nisīdi so.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cullāsītisahassāni<a name="V2.0325"></a>, ajjhogāḷho mahaṇṇave;</p>
- <p class="gathalast">Accuggato tāvadeva, girirājā pavuccati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tāva accuggato neru, āyato vitthato ca so;</p>
- <p class="gathalast">Cuṇṇito aṇubhedena, koṭisatasahassaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lakkhe ṭhapiyamānamhi, parikkhayamagacchatha;</p>
- <p class="gathalast">Na tveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā pametave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sukhumacchikena jālena, udakaṃ yo parikkhipe;</p>
- <p class="gathalast">Ye keci udake pāṇā, antojālīkatā siyuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva <a name="M2.0383"></a> hi mahāvīra, ye keci puthutitthiyā;</p>
- <p class="gathalast">Diṭṭhigahanapakkhandā, parāmāsena mohitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tava suddhena ñāṇena, anāvaraṇadassinā;</p>
- <p class="gathalast">Antojālīkatā ete, ñāṇaṃ te nātivattare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhagavā tamhi samaye, anomadassī mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Vuṭṭhahitvā samādhimhā, disaṃ olokayī jino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassimunino, nisabho nāma sāvako;</p>
- <p class="gathalast">Parivuto satasahassehi, santacittehi tādibhi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khīṇāsavehi suddhehi, chaḷabhiññehi jhāyibhi;</p>
- <p class="gathalast">Cittamaññāya buddhassa, upesi lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Antalikkhe ṭhitā tattha, padakkhiṇamakaṃsu te;</p>
- <p class="gathalast">Namassantā pañjalikā, otaruṃ buddhasantike.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, sitaṃ pātukarī jino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Varuṇo nāmupaṭṭhāko, anomadassissa satthuno;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, apucchi lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ko nu kho bhagavā hetu, sitakammassa satthuno;</p>
- <p class="gathalast">Na hi buddhā ahetūhi, sitaṃ pātukaronti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhumajjhe nisīditvā, imaṃ gāthaṃ abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo maṃ pupphena pūjesi, ñāṇañcāpi anutthavi;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇotha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Buddhassa giramaññāya, sabbe devā samāgatā;</p>
- <p class="gathalast">Saddhammaṃ sotukāmā te, sambuddhamupasaṅkamuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dasasu <a name="V2.0326"></a> lokadhātūsu, devakāyā mahiddhikā;</p>
- <p class="gathalast">Saddhammaṃ sotukāmā te, sambuddhamupasaṅkamuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hatthī <a name="M2.0384"></a> assā rathā pattī, senā ca caturaṅginī;</p>
- <p class="gathalast">Parivāressantimaṃ niccaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, bheriyo samalaṅkatā;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhissantimaṃ niccaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Soḷasitthisahassāni, nāriyo samalaṅkatā;</p>
- <p class="gathalast">Vicittavatthābharaṇā, āmuttamaṇikuṇḍalā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aḷārapamhā hasulā, susaññā tanumajjhimā;</p>
- <p class="gathalast">Parivāressantimaṃ niccaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassāni, devaloke ramissati;</p>
- <p class="gathalast">Sahassakkhattuṃ cakkavattī, rājā raṭṭhe bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime bhavasampatte, manussattaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Brāhmaṇī sāriyā nāma, dhārayissati kucchinā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mātuyā nāmagottena, paññāyissatiyaṃ naro;</p>
- <p class="gathalast">Sāriputtoti nāmena, tikkhapañño bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asītikoṭī chaḍḍetvā, pabbajissatikiñcano;</p>
- <p class="gathalast">Gavesanto santipadaṃ, carissati mahiṃ imaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye ito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Sāriputtoti nāmena, hessati aggasāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ bhāgīrathī gaṅgā, himavantā pabhāvitā;</p>
- <p class="gathalast">Mahāsamuddamappeti, tappayantī mahodadhiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tathevāyaṃ sāriputto, sake tīsu visārado;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya pāramiṃ gantvā, tappayissati pāṇine.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Himavantamupādāya<a name="M2.0385"></a>, sāgarañca mahodadhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etthantare yaṃ pulinaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tampi sakkā asesena, saṅkhātuṃ gaṇanā yathā;</p>
- <p class="gathalast">Na tveva sāriputtassa, paññāyanto bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lakkhe <a name="V2.0327"></a> ṭhapiyamānamhi, khīye gaṅgāya vālukā;</p>
- <p class="gathalast">Na tveva sāriputtassa, paññāyanto bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahāsamudde ūmiyo, gaṇanāto asaṅkhiyā;</p>
- <p class="gathalast">Tatheva sāriputtassa, paññāyanto na hessati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ārādhayitvā sambuddhaṃ, gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya pāramiṃ gantvā, hessati aggasāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pavattitaṃ dhammacakkaṃ, sakyaputtena tādinā;</p>
- <p class="gathalast">Anuvattessati sammā, vassento dhammavuṭṭhiyo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbametaṃ abhiññāya, gotamo sakyapuṅgavo;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, aggaṭṭhāne ṭhapessati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aho me sukataṃ kammaṃ, anomadassissa satthuno;</p>
- <p class="gathalast">Yassāhaṃ kāraṃ katvāna, sabbattha pāramiṃ gato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye kataṃ kammaṃ, phalaṃ dasseti me idha;</p>
- <p class="gathalast">Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asaṅkhataṃ gavesanto, nibbānaṃ acalaṃ padaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vicinaṃ titthiye sabbe, esāhaṃ saṃsariṃ bhave.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi byādhito poso, pariyeseyya osadhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vicineyya vanaṃ sabbaṃ, byādhito parimuttiyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asaṅkhataṃ gavesanto, nibbānaṃ amataṃ padaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abbokiṇṇaṃ pañcasataṃ, pabbajiṃ isipabbajaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jaṭābhārena bharito, ajinuttaranivāsano;</p>
- <p class="gathalast">Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokaṃ agacchihaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Natthi <a name="M2.0386"></a> bāhirake suddhi, ṭhapetvā jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ye keci buddhimā sattā, sujjhanti jinasāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Attakāramayaṃ etaṃ, nayidaṃ itihītihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Asaṅkhataṃ gavesanto, kutitthe sañcariṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathā sāratthiko poso, kadaliṃ chetvāna phālaye;</p>
- <p class="gathalast">Na tattha sāraṃ vindeyya, sārena rittako hi so.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva titthiyā loke, nānādiṭṭhī bahujjanā.</p>
- <p class="gathalast">Asaṅkhatena rittāse, sārena kadalī yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime bhavasampatte, brahmabandhu ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mahābhogaṃ chaḍḍetvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ajjhāyako <a name="V2.0328"></a> mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;</p>
- <p class="gathalast">Brāhmaṇo sañcayo nāma, tassa mūle vasāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāvako te mahāvīra, assaji nāma brāhmaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Durāsado uggatejo, piṇḍāya caratī tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tamaddasāsiṃ sappaññaṃ, muniṃ mone samāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Santacittaṃ mahānāgaṃ, suphullaṃ padumaṃ yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disvā me cittamuppajji, sudantaṃ suddhamānasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Usabhaṃ pavaraṃ vīraṃ, arahāyaṃ bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāsādiko iriyati, abhirūpo susaṃvuto;</p>
- <p class="gathalast">Uttame damathe danto, amatadassī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃnūnāhaṃ uttamatthaṃ, puccheyyaṃ tuṭṭhamānasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me puṭṭho kathessati, paṭipucchāmahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Piṇḍapātaṃ carantassa, pacchato agamāsahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Okāsaṃ paṭimānento, pucchituṃ amataṃ padaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vīthintare anuppattaṃ, upagantvāna pucchahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃ gottosi tvaṃ vīra, kassa sissosi mārisa.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So <a name="M2.0387"></a> me puṭṭho viyākāsi, asambhītova kesarī;</p>
- <p class="gathalast">Buddho loke samuppanno, tassa sissomhi āvuso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kīdisaṃ te mahāvīra, anujāto mahāyaso;</p>
- <p class="gathalast">Buddhassa sāsanaṃ dhammaṃ, sādhu me kathayassu bho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So me puṭṭho kathī sabbaṃ, gambhīraṃ nipuṇaṃ padaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāsallassa hantāraṃ, sabbadukkhāpanūdanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṃ hetuṃ tathāgato āha;</p>
- <p class="gathalast">Tesañca yo nirodho, evaṃvādī mahāsamaṇo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sohaṃ vissajjite pañhe, paṭhamaṃ phalamajjhagaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Virajo vimalo āsiṃ, sutvāna jinasāsanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sutvāna munino vākyaṃ, passitvā dhammamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pariyogāḷhasaddhammo, imaṃ gāthamabhāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Eseva dhammo yadi tāvadeva, paccabyatha padamasokaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Adiṭṭhaṃ abbhatītaṃ, bahukehi kappanahutehi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yvāhaṃ dhammaṃ gavesanto, kutitthe sañcariṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, kālo me nappamajjituṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tositohaṃ <a name="V2.0329"></a> assajinā, patvāna acalaṃ padaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sahāyakaṃ gavesanto, assamaṃ agamāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dūratova mamaṃ disvā, sahāyo me susikkhito;</p>
- <p class="gathalast">Iriyāpathasampanno, idaṃ vacanamabravi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pasannamukhanettosi, munibhāvova dissati;</p>
- <p class="gathalast">Amatādhigato kacci, nibbānamaccutaṃ padaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Subhānurūpo āyāsi, āneñjakārito viya;</p>
- <p class="gathalast">Dantova dantadamatho, upasantosi brāhmaṇa.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Amataṃ mayādhigataṃ, sokasallāpanūdanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tvampi taṃ adhigacchesi, gacchāma buddhasantikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sādhūti <a name="M2.0388"></a> so paṭissutvā, sahāyo me susikkhito;</p>
- <p class="gathalast">Hatthena hatthaṃ gaṇhitvā, upagamma tavantikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ubhopi pabbajissāma, sakyaputta tavantike;</p>
- <p class="gathalast">Tava sāsanamāgamma, viharāma anāsavā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kolito iddhiyā seṭṭho, ahaṃ paññāya pārago;</p>
- <p class="gathalast">Ubhova ekato hutvā, sāsanaṃ sobhayāmase.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Apariyositasaṅkappo, kutitthe sañcariṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tava dassanamāgamma, saṅkappo pūrito mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pathaviyaṃ patiṭṭhāya, pupphanti samaye dumā;</p>
- <p class="gathalast">Dibbagandhā sampavanti, tosenti sabbapāṇinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tathevāhaṃ mahāvīra, sakyaputta mahāyasa;</p>
- <p class="gathalast">Sāsane te patiṭṭhāya, samayesāmi pupphituṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vimuttipupphaṃ esanto, bhavasaṃsāramocanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vimuttipupphalābhena, tosemi sabbapāṇinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāvatā buddhakhettamhi, ṭhapetvāna mahāmuniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya sadiso natthi, tava puttassa cakkhuma.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suvinītā ca te sissā, parisā casusikkhitā;</p>
- <p class="gathalast">Uttame damathe dantā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jhāyī jhānaratā dhīrā, santacittā samāhitā;</p>
- <p class="gathalast">Munī moneyyasampannā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appicchā nipakā dhīrā, appāhārā alolupā;</p>
- <p class="gathalast">Lābhālābhena santuṭṭhā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āraññikā <a name="V2.0330"></a> dhutaratā, jhāyino lūkhacīvarā;</p>
- <p class="gathalast">Vivekābhiratā dhīrā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭipannā phalaṭṭhā ca, sekhā phalasamaṅgino;</p>
- <p class="gathalast">Āsīsakā uttamatthaṃ, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sotāpannā <a name="M2.0389"></a> ca vimalā, sakadāgāmino ca ye;</p>
- <p class="gathalast">Anāgāmī ca arahā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satipaṭṭhānakusalā, bojjhaṅgabhāvanāratā;</p>
- <p class="gathalast">Sāvakā te bahū sabbe, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Iddhipādesu kusalā, samādhibhāvanāratā;</p>
- <p class="gathalast">Sammappadhānānuyuttā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tevijjā chaḷabhiññā ca, iddhiyā pāramiṃ gatā;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya pāramiṃ pattā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Edisā te mahāvīra, tava sissā susikkhitā;</p>
- <p class="gathalast">Durāsadā uggatejā, parivārenti taṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tehi sissehi parivuto, saññatehi tapassibhi;</p>
- <p class="gathalast">Migarājāvasambhīto, uḷurājāva sobhasi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pathaviyaṃ patiṭṭhāya, ruhanti dharaṇīruhā;</p>
- <p class="gathalast">Vepullataṃ pāpuṇanti, phalañca dassayanti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pathavīsadiso tvaṃsi, sakyaputta mahāyasa;</p>
- <p class="gathalast">Sāsane te patiṭṭhāya, labhanti amataṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sindhu sarassatī ceva, nandiyo candabhāgikā;</p>
- <p class="gathalast">Gaṅgā ca yamunā ceva, sarabhū ca atho mahī.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etāsaṃ sandamānānaṃ, sāgarova sampaṭicchati;</p>
- <p class="gathalast">Jahanti purimaṃ nāmaṃ, sāgaroteva ñāyati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tathevime catubbaṇṇā, pabbajitvā tavantike;</p>
- <p class="gathalast">Jahanti purimaṃ nāmaṃ, buddhaputtāti ñāyare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi cando vimalo, gacchaṃ ākāsadhātuyā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe tāragaṇe loke, ābhāya atirocati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva <a name="V2.0331"></a> tvaṃ mahāvīra, parivuto devamānuse;</p>
- <p class="gathalast">Ete sabbe atikkamma, jalasi sabbadā tuvaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gambhīre <a name="M2.0390"></a> uṭṭhitā ūmī, na velamativattare;</p>
- <p class="gathalast">Sabbā velaṃva phusanti, sañcuṇṇā vikiranti tā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva titthiyā loke, nānādiṭṭhī bahujjanā;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ vāditukāmā te, nātivattanti taṃ muniṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sace ca taṃ pāpuṇanti, paṭivādehi cakkhuma;</p>
- <p class="gathalast">Tavantikaṃ upagantvā, sañcuṇṇāva bhavanti te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi udake jātā, kumudā mandālakā bahū;</p>
- <p class="gathalast">Upalimpanti toyena, kaddamakalalena ca.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva bahukā sattā, loke jātā virūhare;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭitā rāgadosena, kaddame kumudaṃ yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi padumaṃ jalajaṃ, jalamajjhe virūhati;</p>
- <p class="gathalast">Na so limpati toyena, parisuddho hi kesarī.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva tvaṃ mahāvīra, loke jāto mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Nopalimpasi lokena, toyena padumaṃ yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi rammake māse, bahū pupphanti vārijā;</p>
- <p class="gathalast">Nātikkamanti taṃ māsaṃ, samayo pupphanāya so.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva tvaṃ mahāvīra, pupphito te vimuttiyā;</p>
- <p class="gathalast">Sāsanaṃ nātivattanti, padumaṃ vārijaṃ yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Supupphito sālarājā, dibbagandhaṃ pavāyati;</p>
- <p class="gathalast">Aññasālehi parivuto, sālarājāva sobhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇena pupphito;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghaparivuto, sālarājāva sobhasi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi selo himavā, osadho sabbapāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nāgānaṃ asurānañca, devatānañca ālayo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva tvaṃ mahāvīra, osadho viya pāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tevijjā chaḷabhiññā ca, iddhiyā pāramiṃ gatā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anusiṭṭhā <a name="M2.0391"></a> mahāvīra, tayā kāruṇikena te;</p>
- <p class="gathalast">Ramanti dhammaratiyā, vasanti tava sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Migarājā yathā sīho, abhinikkhamma āsayā;</p>
- <p class="gathalast">Catuddisānuviloketvā, tikkhattuṃ abhinādati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbe migā uttasanti, migarājassa gajjato;</p>
- <p class="gathalast">Tathā hi jātimā eso, pasū tāseti sabbadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gajjato te mahāvīra, vasudhā sampakampati;</p>
- <p class="gathalast">Bodhaneyyāvabujjhanti, tasanti mārakāyikā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasanti <a name="V2.0332"></a> titthiyā sabbe, nadato te mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Kākā senāva vibbhantā, migaraññā yathā migā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye keci gaṇino loke, satthāroti pavuccare;</p>
- <p class="gathalast">Paramparāgataṃ dhammaṃ, desenti parisāya te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na hevaṃ tvaṃ mahāvīra, dhammaṃ desesi pāṇinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaṃ saccāni bujjhitvā, kevalaṃ bodhipakkhiyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āsayānusayaṃ ñatvā; indriyānaṃ balābalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhabbābhabbe viditvāna, mahāmeghova gajjasi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cakkavāḷapariyantā, nisinnā parisā bhave;</p>
- <p class="gathalast">Nānādiṭṭhī vicinantaṃ, vimaticchedanāya taṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbesaṃ cittamaññāya, opammakusalo muni;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃ pañhaṃ kathentova, vimatiṃ chindasi pāṇinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upatissasadiseheva, vasudhā pūritā bhave;</p>
- <p class="gathalast">Sabbeva te pañjalikā, kittayuṃ lokanāyakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappaṃ vā te kittayantā, nānāvaṇṇehi kittayuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parimetuṃ na sakkeyyuṃ, appameyyo tathāgato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathā sakena thāmena, kittito hi mayā jino;</p>
- <p class="gathalast">Kappakoṭīpi kittentā, evameva pakittayuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sace <a name="M2.0392"></a> hi koci devo vā, manusso vā susikkhito;</p>
- <p class="gathalast">Pametuṃ parikappeyya, vighātaṃva labheyya so.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāsane te patiṭṭhāya, sakyaputta mahāyasa;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya pāramiṃ gantvā, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Titthiye sampamaddāmi, vattemi jinasāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhammasenāpati ajja, sakyaputtassa sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha;</p>
- <p class="gathalast">Sukhitto saravegova, kilese jhāpayī mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo koci manujo bhāraṃ, dhāreyya matthake sadā;</p>
- <p class="gathalast">Bhārena dukkhito assa, bhārehi bharito tathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ḍayhamāno tīhaggīhi, bhavesu saṃsariṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bharito bhavabhārena, giriṃ uccārito yathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Oropito ca me bhāro, bhavā ugghāṭitā mayā;</p>
- <p class="gathalast">Karaṇīyaṃ kataṃ sabbaṃ, sakyaputtassa sāsane.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāvatā <a name="V2.0333"></a> buddhakhettamhi, ṭhapetvā sakyapuṅgavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ahaṃ aggomhi paññāya, sadiso me na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samādhimhi sukusalo, iddhiyā pāramiṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Icchamāno cahaṃ ajja, sahassaṃ abhinimmine.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anupubbavihārassa, vasībhūto mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Kathesi sāsanaṃ mayhaṃ, nirodho sayanaṃ mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dibbacakkhu visuddhaṃ me, samādhikusalo ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sammappadhānānuyutto, bojjhaṅgabhāvanārato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāvakena hi pattabbaṃ, sabbameva kataṃ mayā;</p>
- <p class="gathalast">Lokanāthaṃ ṭhapetvāna, sadiso me na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samāpattīnaṃ kusalo, jhānavimokkhāna khippapaṭilābhī;</p>
- <p class="gathalast">Bojjhaṅgabhāvanārato, sāvakaguṇapāramigatosmi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāvakaguṇenapi <a name="M2.0393"></a> phussena, buddhiyā parisuttamabhāravā;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ saddhāsaṅgahitaṃ cittaṃ, sadā sabrahmacārīsu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uddhatavisova sappo, chinnavisāṇova usabho;</p>
- <p class="gathalast">Nikkhittamānadappova, upemi garugāravena gaṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadi rūpinī bhaveyya, paññā me vasumatīpi na sameyya;</p>
- <p class="gathalast">Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pavattitaṃ dhammacakkaṃ, sakyaputtena tādinā;</p>
- <p class="gathalast">Anuvattemahaṃ sammā, ñāṇathavanāyidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mā me kadāci pāpiccho, kusīto hīnavīriyo;</p>
- <p class="gathalast">Appassuto anācāro, sameto ahu katthaci.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bahussuto ca medhāvī, sīlesu susamāhito;</p>
- <p class="gathalast">Cetosamathānuyutto, api muddhani tiṭṭhatu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṃ vo vadāmi bhaddante, tāvantettha samāgatā;</p>
- <p class="gathalast">Appicchā hotha santuṭṭhā, jhāyī jhānaratā sadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yamahaṃ paṭhamaṃ disvā, virajo vimalo ahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me ācariyo dhīro, assaji nāma sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassāhaṃ vāhasā ajja, dhammasenāpatī ahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbattha pāramiṃ patvā, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo me ācariyo āsi, assaji nāma sāvako;</p>
- <p class="gathalast">Yassaṃ disāyaṃ vasati, ussīsamhi karomahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mama <a name="V2.0334"></a> kammaṃ saritvāna, gotamo sakyapuṅgavo;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, aggaṭṭhāne ṭhapesi maṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Aparabhāge pana satthā jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno attano sāvake tena tena guṇavisesena etadagge ṭhapento – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti <a name="M2.0394"></a> (a. ni. 1.188-189) theraṃ mahāpaññabhāvena etadagge ṭhapesi. So evaṃ sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ patvā dhammasenāpatiṭṭhāne patiṭṭhahitvā sattahitaṃ karonto ekadivasaṃ sabrahmacārīnaṃ <a name="P3.0096"></a> attano cariyavibhāvanamukhena aññaṃ byākaronto –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para981"></a><span class="paranum">981</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathācārī yathāsato satīmā, yatasaṅkappajjhāyi appamatto;</p>
- <p class="gathalast">Ajjhattarato samāhitatto, eko santusito tamāhu bhikkhuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para982"></a><span class="paranum">982</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Allaṃ sukkhaṃ vā bhuñjanto, na bāḷhaṃ suhito siyā;</p>
- <p class="gathalast">Ūnūdaro mitāhāro, sato bhikkhu paribbaje.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para983"></a><span class="paranum">983</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para984"></a><span class="paranum">984</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kappiyaṃ tañce chādeti, cīvaraṃ idamatthikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para985"></a><span class="paranum">985</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pallaṅkena nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para986"></a><span class="paranum">986</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;</p>
- <p class="gathalast">Ubhayantarena nāhosi, kena lokasmi kiṃ siyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para987"></a><span class="paranum">987</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mā me kadāci pāpiccho, kusīto hīnavīriyo;</p>
- <p class="gathalast">Appassuto anādaro, kena lokasmi kiṃ siyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para988"></a><span class="paranum">988</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto ca medhāvī, sīlesu susamāhito;</p>
- <p class="gathalast">Cetosamathamanuyutto, api muddhani tiṭṭhatu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para989"></a><span class="paranum">989</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo papañcamanuyutto, papañcābhirato mago;</p>
- <p class="gathalast">Virādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para990"></a><span class="paranum">990</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo <a name="M2.0395"></a><a name="V2.0335"></a> ca papañcaṃ hitvāna, nippapañcapathe rato;</p>
- <p class="gathalast">Ārādhayī so nibbānaṃ, yogakkhemaṃ anuttaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para991"></a><span class="paranum">991</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;</p>
- <p class="gathalast">Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para992"></a><span class="paranum">992</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;</p>
- <p class="gathalast">Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para993"></a><span class="paranum">993</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje;</p>
- <p class="gathalast">Tādisaṃ bhajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para994"></a><span class="paranum">994</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye;</p>
- <p class="gathalast">Satañhi so piyo hoti, asataṃ hoti appiyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para995"></a><span class="paranum">995</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aññassa <a name="P3.0097"></a> bhagavā buddho, dhammaṃ desesi cakkhumā;</p>
- <p class="gatha2">Dhamme desiyamānamhi, sotamādhesimatthiko;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ me amoghaṃ savanaṃ, vimuttomhi anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para996"></a><span class="paranum">996</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Neva pubbenivāsāya, napi dibbassa cakkhuno;</p>
- <p class="gatha2">Cetopariyāya iddhiyā, cutiyā upapattiyā;</p>
- <p class="gathalast">Sotadhātuvisuddhiyā, paṇidhī me na vijjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para997"></a><span class="paranum">997</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rukkhamūlaṃva nissāya, muṇḍo saṅghāṭipāruto;</p>
- <p class="gathalast">Paññāya uttamo thero, upatissova jhāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para998"></a><span class="paranum">998</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako;</p>
- <p class="gathalast">Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para999"></a><span class="paranum">999</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1000"></a><span class="paranum">1000</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino;</p>
- <p class="gathalast">Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1001"></a><span class="paranum">1001</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi <a name="M2.0396"></a> maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nikkhipissaṃ imaṃ kāyaṃ, sampajāno paṭissato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1002"></a><span class="paranum">1002</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1003"></a><span class="paranum">1003</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ubhayena <a name="V2.0336"></a> midaṃ maraṇameva, nāmaraṇaṃ pacchā vā pure vā;</p>
- <p class="gathalast">Paṭipajjatha mā vinassatha, khaṇo vo mā upaccagā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1004"></a><span class="paranum">1004</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ;</p>
- <p class="gatha2">Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā;</p>
- <p class="gatha2">Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1005"></a><span class="paranum">1005</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upasanto uparato, mantabhāṇī anuddhato;</p>
- <p class="gathalast">Dhunāti pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1006"></a><span class="paranum">1006</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upasanto uparato, mantabhāṇī anuddhato;</p>
- <p class="gathalast">Appāsi pāpake dhamme, dumapattaṃva māluto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1007"></a><span class="paranum">1007</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upasanto anāyāso, vippasanno anāvilo;</p>
- <p class="gathalast">Kalyāṇasīlo medhāvī, dukkhassantakaro siyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1008"></a><span class="paranum">1008</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na vissase ekatiyesu evaṃ, agārisu pabbajitesu cāpi;</p>
- <p class="gathalast">Sādhūpi hutvāna asādhu honti, asādhu hutvā puna sādhu honti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1009"></a><span class="paranum">1009</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmacchando <a name="P3.0098"></a> ca byāpādo, thinamiddhañca bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Uddhaccaṃ vicikicchā ca, pañcete cittakelisā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1010"></a><span class="paranum">1010</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sakkariyamānassa, asakkārena cūbhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samādhi na vikampati, appamādavihārino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1011"></a><span class="paranum">1011</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ jhāyinaṃ sātatikaṃ, sukhumadiṭṭhipassakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Upādānakkhayārāmaṃ, āhu sappuriso iti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1012"></a><span class="paranum">1012</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahāsamuddo <a name="M2.0397"></a> pathavī, pabbato anilopi ca;</p>
- <p class="gathalast">Upamāya na yujjanti, satthu varavimuttiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1013"></a><span class="paranum">1013</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cakkānuvattako thero, mahāñāṇī samāhito;</p>
- <p class="gathalast">Pathavāpaggisamāno, na rajjati na dussati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1014"></a><span class="paranum">1014</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paññāpāramitaṃ patto, mahābuddhi mahāmati;</p>
- <p class="gathalast">Ajaḷo jaḷasamāno, sadā carati nibbuto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā…pe… bhavanettisamūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1016"></a><span class="paranum">1016</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī;</p>
- <p class="gathalast">Handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi. Imā hi kāci gāthā therena bhāsitā, kāci theraṃ ārabbha bhagavatā bhāsitā, sabbā pacchā attano cariyapavedanavasena therena bhāsitattā therasseva gāthā ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0337"></a> <span class="bld">yathācārī</span>ti yathā kāyādīhi saṃyato, saṃvuto hutvā carati viharati, yathācaraṇasīloti vā yathācārī, sīlasampannoti attho. <span class="bld">Yathāsato</span>ti yathāsanto. Gāthāsukhatthañhi anunāsikalopaṃ katvā niddeso kato, santo viya, ariyehi nibbisesoti attho. <span class="bld">Satīmā</span>ti paramāya satiyā samannāgato. <span class="bld">Yatasaṅkappajjhāyī</span>ti sabbaso micchāsaṅkappaṃ pahāya nekkhammasaṅkappādivasena saṃyatasaṅkappo hutvā ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyanasīlo. <span class="bld">Appamatto</span>ti tasmiṃyeva yathācāribhāve yatasaṅkappo hutvā jhāyanena ca pamādarahito sabbattha suppatiṭṭhitasatisampajañño. <span class="bld">Ajjhattarato</span>ti gocarajjhatte kammaṭṭhānabhāvanāya abhirato. <span class="bld">Samāhitatto</span>ti tāya eva bhāvanāya ekaggacitto. <span class="bld">Eko</span>ti asahāyo gaṇasaṃsaggaṃ, kilesasaṃsaggañca pahāya kāyavivekaṃ, cittavivekañca paribrūhayanto. <span class="bld">Santusito</span>ti paccayasantosena ca bhāvanārāmasantosena ca sammadeva tusito tuṭṭho. Bhāvanāya hi uparūpari visesaṃ āvahantiyā uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjati, matthakaṃ pattāya pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Tamāhu</span> <a name="P3.0099"></a> <span class="bld">bhikkhu</span>nti taṃ evarūpaṃ puggalaṃ sikkhattayapāripūriyā bhayaṃ ikkhanatāya bhinnakilesatāya ca bhikkhūti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0398"></a> yathāvuttasantosadvaye paccayasantosaṃ tāva dassento <span class="bld">‘‘allaṃ sukkhaṃ vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">alla</span>nti sappiādiupasekena tintaṃ siniddhaṃ. <span class="bld">Sukkha</span>nti tadabhāvena lūkhaṃ. <span class="bld">Vā</span>-saddo aniyamattho, allaṃ vā sukkhaṃ vāti. <span class="bld">Bāḷha</span>nti ativiya. <span class="bld">Suhito</span>ti dhāto na siyāti attho. Kathaṃ pana siyāti āha <span class="bld">‘‘ūnūdaro mitāhāro’’</span>ti paṇītaṃ lūkhaṃ vāpi bhojanaṃ bhuñjanto bhikkhu yāvadatthaṃ abhuñjitvā ūnūdaro sallahukudaro, tato eva mitāhāro parimitabhojano aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āharanto tattha mattaññutāya paccavekkhaṇasatiyā ca <span class="bld">sato</span> hutvā <span class="bld">paribbaje</span> vihareyya.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pana ūnūdaro mitāhāro ca nāma hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cattāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">abhutvā</span>ti cattāro vā pañca vā <span class="bld">ālope</span> kabaḷe abhuñjitvā tattakassa āhārassa okāsaṃ ṭhapetvā pānīyaṃ piveyya. Ayañhi āhāre sallahukavutti. Nibbānañhi pesitacittassa bhikkhuno <span class="bld">phāsuvihārāya</span> jhānādīnaṃ adhigamayogyatāya sukhavihārāya <span class="bld">alaṃ</span> pariyattanti attho. Iminā kucchiparihāriyaṃ piṇḍapātaṃ vadanto piṇḍapāte itarītarasantosaṃ dasseti. ‘‘Bhutvānā’’ti vā pāṭho, so catupañcālopamattenāpi āhārena sarīraṃ yāpetuṃ samatthassa ativiya thirapakatikassa puggalassa vasena vutto siyā, uttaragāthāhipi saṃsandati eva appakasseva cīvarassa senāsanassa ca vakkhamānattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kappiya</span>nti <a name="V2.0338"></a> yaṃ kappiyakappiyānulomesu khomādīsu aññataranti attho. <span class="bld">Tañce chādetī</span>ti kappiyaṃ cīvaraṃ samānaṃ chādetabbaṃ ṭhānaṃ chādeti ce, satthārā anuññātajātiyaṃ santaṃ heṭṭhimantena anuññātapamāṇayuttaṃ ce hotīti attho. <span class="bld">Idamatthika</span>nti idaṃ payojanatthaṃ satthārā vuttapayojanatthaṃ yāvadeva sītādipaṭighātanatthañceva hirīkopīnapaṭicchādanatthañcāti attho. Etena kāyaparihāriyaṃ cīvaraṃ tattha itarītarasantosañca vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pallaṅkena nisinnassā</span>ti pallaṅkaṃ vuccati samantato ūrubaddhāsanaṃ, tena nisinnassa, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnassāti attho. <span class="bld">Jaṇṇuke</span> <a name="M2.0399"></a> <span class="bld">nābhivassatī</span>ti yassaṃ kuṭiyaṃ tathā nisinnassa deve vassante jaṇṇukadvayaṃ vassodakena na temiyati, ettakampi sabbapariyantasenāsanaṃ<a name="P3.0100"></a>, sakkā hi tattha nisīditvā atthakāmarūpena kulaputtena sadatthaṃ nipphādetuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero imāhi catūhi gāthāhi ye te bhikkhū mahicchā asantuṭṭhā, tesaṃ paramukkaṃsagataṃ sallekhaovādaṃ pakāsetvā idāni vedanāmukhena bhāvanārāmasantosaṃ dassento <span class="bld">‘‘yo sukha’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">sukha</span>nti sukhavedanaṃ. <span class="bld">Dukkhato</span>ti vipariṇāmadukkhato. <span class="bld">Addā</span>ti addasa, vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya yathābhūtaṃ yo apassīti attho. Sukhavedanā hi paribhogakāle assādiyamānāpi visamissaṃ viya bhojanaṃ vipariṇāmakāle dukkhāyeva hoti. Tenettha dukkhānupassanaṃ dasseti. <span class="bld">Dukkhamaddakkhi sallato</span>ti dukkhavedanaṃ yo sallanti passi. Dukkhavedanā hi yathā sallaṃ sarīraṃ anupavisantampi anupavisitvā ṭhitampi uddhariyamānampi pīḷanameva janeti, evaṃ uppajjamānāpi ṭhitippattāpi bhijjamānāpi vibādhatiyevāti. Etenettha dukkhānupassanaṃyeva ukkaṃsetvā vadati, tena ca ‘‘yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato vedanādvaye attattaniyagāhaṃ viniveṭheti. <span class="bld">Ubhayantarenā</span>ti ubhayesaṃ antare, sukhadukkhavedanānaṃ majjhabhūte adukkhamasukheti attho. <span class="bld">Nāhosī</span>ti yathābhūtāvabodhane attattaniyābhinivesanaṃ ahosi. <span class="bld">Kena lokasmi kiṃ siyā</span>ti evaṃ vedanāmukhena pañcapi upādānakkhandhe parijānitvā tappaṭibaddhaṃ sakalakilesajālaṃ samucchinditvā ṭhito kena nāma kilesena lokasmiṃ baddho, devatādīsu kiṃ vā āyati siyā, aññadatthu chinnabandhano apaññattikova siyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni micchāpaṭipanne puggale garahanto sammāpaṭipanne pasaṃsanto <span class="bld">‘‘mā me’’</span>tiādikā catasso gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">mā me kadāci pāpiccho</span>ti yo asantaguṇasambhāvanicchāya pāpiccho<a name="V2.0339"></a>, samaṇadhamme ussāhābhāvena <span class="bld">kusīto,</span> tatoyeva <span class="bld">hīnavīriyo,</span> saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttassa sutassa abhāvena <span class="bld">appassuto,</span> ovādānusāsanīsu ādarābhāvena <span class="bld">anādaro,</span> tādiso atihīnapuggalo mama <a name="M2.0400"></a> santike kadācipi mā hotu. Kasmā? <span class="bld">Kena lokasmi kiṃ siyā</span>ti lokasmiṃ sattanikāye tassa tādisassa puggalassa kena ovādena kiṃ bhavitabbaṃ, kena vā katena kiṃ siyā, niratthakamevāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussuto cā</span>ti yo puggalo sīlādipaṭisaṃyuttassa suttageyyādibhedassa bahuno sutassa sambhavena bahussuto, dhammojapaññāya pārihāriyapaññāya paṭivedhapaññāya ca vasena <span class="bld">medhāvī,</span> sīlesu ca suṭṭhu patiṭṭhitattā <span class="bld">susamāhito, cetosamathaṃ</span> lokiyalokuttarabhedaṃ cittasamādhānaṃ <a name="P3.0101"></a> <span class="bld">anuyutto,</span> tādiso puggalo mayhaṃ matthakepi tiṭṭhatu, pageva sahavāso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo papañcamanuyutto</span>ti yo pana puggalo kammārāmatādivasena rūpābhisaṅgādivasena ca pavattiyā papañcanaṭṭhena taṇhādibhedaṃ papañcaṃ anuyutto, tattha ca anādīnavadassanena abhirato magasadiso, so nibbānaṃ virādhayi, so nibbānā suvidūravidūre ṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo ca papañcaṃ hitvānā</span>ti yo pana puggalo taṇhāpapañcaṃ pahāya tadabhāvato nippapañcassa nibbānassa pathe adhigamupāye ariyamagge <span class="bld">rato</span> bhāvanābhisamaye abhirato, so nibbānaṃ <span class="bld">ārādhayi</span> sādhesi adhigacchīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ thero attano kaniṭṭhabhātikassa revatattherassa kaṇṭakanicitakhadirarukkhasañchanne nirudakakantāre vāsaṃ disvā taṃ pasaṃsanto <span class="bld">‘‘gāme vā’’</span>tiādikā dve gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">gāme vā</span>ti kiñcāpi arahanto gāmante kāyavivekaṃ na labhanti, cittavivekaṃ pana labhanteva. Tesañhi dibbapaṭibhāgānipi ārammaṇāni cittaṃ cāletuṃ na sakkonti, tasmā gāme vā hotu araññādīsu aññataraṃ vā, <span class="bld">yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka</span>nti so bhūmippadeso ramaṇīyo evāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Araññānī</span>ti supupphitatarusaṇḍamaṇḍitāni vimalasalilāsayasampannāni araññāni ramaṇīyānīti sambandho. <span class="bld">Yatthā</span>ti yesu araññesu vikasitesu viya ramamānesu kāmapakkhiko kāmagavesako <span class="bld">jano</span> na ramati. <span class="bld">Vītarāgā</span>ti vigatarāgā pana khīṇāsavā bhamaramadhukarā viya padumavanesu <a name="M2.0401"></a><a name="V2.0340"></a> tathārūpesu araññesu ramissantīti. <span class="bld">Na te kāmagavesino</span>ti yasmā te vītarāgā kāmagavesino na hontīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Puna thero rādhaṃ nāma duggatabrāhmaṇaṃ anukampāya pabbājetvā, upasampādetvā tameva pacchāsamaṇaṃ katvā vicaranto ekadivasaṃ tassa ca subbacabhāvena tussitvā ovādaṃ dento <span class="bld">‘‘nidhīnaṃvā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nidhīnaṃvā</span>ti tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. <span class="bld">Pavattāra</span>nti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi te sukhena jīvituṃ upāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhaṃ jīvāhī’’ti ācikkhitāraṃ viya. <span class="bld">Vajjadassina</span>nti dve vajjadassino – ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca, aññātaṃ ñāpetukāmo ñātaṃ assādento sīlādivuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokento ullumpanasabhāvasaṇṭhito <a name="P3.0102"></a> cāti, ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ nidhiṃ gaṇhāhī’’ti niggayhamānopi nidhidassane kopaṃ na karoti, pamuditova hoti, evaṃ evarūpesu puggalesu asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭhacitteneva bhavitabbaṃ, ‘‘bhante, punapi maṃ evarūpaṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva. <span class="bld">Niggayhavādi</span>nti yo vajjaṃ disvā ayaṃ me saddhivihāriko, antevāsiko, upakārakoti acintetvā vajjānurūpaṃ tajjento paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma sammāsambuddho viya. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi; pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi. Yo sāro so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). <span class="bld">Medhāvi</span>nti dhammojapaññāya samannāgataṃ. <span class="bld">Tādisa</span>nti evarūpaṃ paṇḍitaṃ. <span class="bld">Bhaje</span>ti payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyo hoti, na pāpiyo, vuḍḍhiyeva hoti, no parihānīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Athekadā assajipunabbasukehi kīṭāgirismiṃ āvāse dūsite satthārā āṇatto attano parisāya mahāmoggallānena ca saddhiṃ tattha gato dhammasenāpati assajipunabbasukesu ovādaṃ anādiyantesu imaṃ gāthamāha. Tattha <span class="bld">ovadeyyā</span>ti ovādaṃ anusiṭṭhiṃ dadeyya. <span class="bld">Anusāseyyā</span>ti tasseva pariyāyavacanaṃ. Atha vā uppanne vatthusmiṃ vadanto ovadati <a name="M2.0402"></a> nāma, anuppanne ‘‘ayasopi te siyā’’tiādiṃ anāgataṃ uddissa vadanto anusāsati nāma. Sammukhā vadanto vā ovadati nāma, parammukhā dūtaṃ, sāsanaṃ vā pesetvā vadanto anusāsati nāma. Sakiṃ vadanto vā ovadati nāma, punappunaṃ vadanto anusāsati nāma. <span class="bld">Asabbhā cā</span>ti akusalā dhammā ca nivāraye, kusale dhamme ca patiṭṭhāpeyyāti attho. <span class="bld">Satañhi so</span>ti evarūpo puggalo <a name="V2.0341"></a> sādhūnaṃ piyo hoti. Ye pana asantā asappurisā vitiṇṇaparalokā āmisacakkhukā jīvikatthāya pabbajitā, tesaṃ so ovādako anusāsako ‘‘na tvaṃ amhākaṃ upajjhāyo, na ācariyo, kasmā amhe vadasī’’ti evaṃ mukhasattīhi vijjhantānaṃ appiyo hotīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ ārabbha satthā dhammaṃ deseti, so eva upanissayasampanno’’ti bhikkhūsu kathāya samuṭṭhitāya ‘‘nayidameta’’nti dassento <span class="bld">‘‘aññassā’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">aññassā</span>ti attano bhāgineyyaṃ dīghanakhaparibbājakaṃ sandhāyāha. Tassa hi satthārā vedanāpariggahasutte (ma. ni. 2.205-206) desiyamāne ayaṃ mahāthero bhāvanāmagge adhigantvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ patto. <span class="bld">Sotamodhesimatthiko</span>ti satthāraṃ bījayamāno ṭhito atthiko hutvā sussūsanto sotaṃ odahiṃ. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="P3.0103"></a> <span class="bld">me amoghaṃ savana</span>nti taṃ tathā sutaṃ savanaṃ mayhaṃ amoghaṃ avañjhaṃ ahosi, aggasāvakena pattabbaṃ sampattīnaṃ avassayo ahosi. Tenāha <span class="bld">‘‘vimuttomhī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">neva pubbenivāsāyā</span>ti attano paresañca pubbenivāsajānanañāṇatthāya, paṇidhī me neva vijjatīti yojanā. Parikammakaraṇavasena tadatthaṃ cittapaṇidhānamattampi nevatthi neva ahosīti attho. <span class="bld">Cetopariyāyā</span>ti cetopariyañāṇassa. <span class="bld">Iddhiyā</span>ti iddhividhañāṇassa. <span class="bld">Cutiyā upapattiyā</span>ti, sattānaṃ cutiyā upapattiyā ca jānanañāṇāya cutūpapātañāṇatthāya. <span class="bld">Sotadhātuvisuddhiyā</span>ti dibbasotañāṇassa. <span class="bld">Paṇidhī me na vijjatī</span>ti imesaṃ abhiññāvisesānaṃ atthāya parikammavasena cittassa paṇidhi cittābhinīhāro me natthi nāhosīti attho. Sabbaññuguṇā viya hi buddhānaṃ aggamaggādhigameneva sāvakānaṃ <a name="M2.0403"></a> sabbe sāvakaguṇā hatthagatā honti, na tesaṃ adhigamāya visuṃ parikammakaraṇakiccaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhamūla</span>ntiādikā tisso gāthā kapotakandarāyaṃ viharantassa yakkhena pahatakāle samāpattibalena attano nibbikāratādīpanavasena vuttā. Tattha <span class="bld">muṇḍo</span>ti na voropitakeso. <span class="bld">Saṅghāṭipāruto</span>ti saṅghāṭiṃ pārupitvā nisinno. ‘‘Saṅghāṭiyā supāruto’’ti ca paṭhanti. <span class="bld">Paññāya uttamo thero</span>ti thero hutvā paññāya uttamo, sāvakesu paññāya seṭṭhoti attho. <span class="bld">Jhāyatī</span>ti ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyati, bahulaṃ samāpattivihārena viharatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upeto hoti tāvade</span>ti yadā yakkhena sīse pahato, tāvadeva <span class="bld">avitakkaṃ</span> catutthajjhānikaphalasamāpattiṃ <a name="V2.0342"></a> samāpanno ariyena tuṇhībhāvena upeto samannāgato ahosi. Atītatthe hi hotīti idaṃ vattamānavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbatova na vedhatī</span>ti mohakkhayā bhinnasabbakileso <span class="bld">bhikkhu</span>. So selamayapabbato viya <span class="bld">acalo</span> suppatiṭṭhito iṭṭhādinā kenaci na vedhati, sabbattha nibbikāro hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ therassa asatiyā nivāsanakaṇṇe olambante aññataro sāmaṇero, ‘‘bhante, parimaṇḍalaṃ nivāsetabba’’nti āha. Taṃ sutvā ‘‘bhaddaṃ tayā suṭṭhu vutta’’nti sirasā viya sampaṭicchanto tāvadeva thokaṃ apakkamitvā parimaṇḍalaṃ nivāsetvā ‘‘mādisānaṃ ayampi dosoyevā’’ti dassento <span class="bld">‘‘anaṅgaṇassā’’</span>ti gāthamāha.</p>
- <p class="bodytext">Puna maraṇe jīvite ca attano samacittataṃ dassento <span class="bld">‘‘nābhinandāmī’’</span>tiādinā dve gāthā vatvā paresaṃ dhammaṃ kathento <span class="bld">‘‘ubhayena mida’’</span>ntiādinā gāthādvayamāha. Tattha <span class="bld">ubhayenā</span>ti ubhayesu, ubhosu kālesūti attho. <span class="bld">Mida</span>nti <a name="P3.0104"></a> ma-kāro padasandhikaro. Idaṃ maraṇameva, maraṇaṃ attheva nāma, amaraṇaṃ nāma natthi. Kesu ubhosu kālesūti āha <a name="M2.0404"></a> <span class="bld">‘‘pacchā vā pure vā’’</span>ti majjhimavayassa <span class="bld">pacchā vā</span> jarājiṇṇakāle <span class="bld">pure vā</span> daharakāle <span class="bld">maraṇameva</span> maraṇaṃ ekantikameva. Tasmā <span class="bld">paṭipajjatha</span> sammā paṭipattiṃ pūretha vippaṭipajjitvā <span class="bld">mā vinassatha</span> apāyesu mahādukkhaṃ mānubhavatha. <span class="bld">Khaṇo vo mā upaccagā</span>ti aṭṭhahi akkhaṇehi vivajjito ayaṃ navamo khaṇo mā tumhe atikkamīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ disvā tassa guṇaṃ pakāsento <span class="bld">‘‘upasanto’’</span>tiādinā tisso gāthā abhāsi. Tattha anuddesikavasena <span class="bld">‘‘dhunātī’’</span>ti vuttamevatthaṃ puna therasannissitaṃ katvā vadanto <span class="bld">‘‘appāsī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">appāsī</span>ti adhunā pahāsīti attho. <span class="bld">Anāyāso</span>ti aparissamo, kilesadukkharahitoti attho. <span class="bld">Vippasanno anāvilo</span>ti vippasanno asaddhiyādīnaṃ abhāvena suṭṭhu pasannacitto anāvilasaṅkappatāya anāvilo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na vissase</span>ti gāthā devadattaṃ saddahitvā tassa diṭṭhiṃ rocetvā ṭhite vajjiputtake ārabbha vuttā. Tattha <span class="bld">na vissase</span>ti vissaṭṭho na bhaveyya, na saddaheyyāti attho. <span class="bld">Ekatiyesū</span>ti ekaccesu anavaṭṭhitasabhāvesu puthujjanesu. <span class="bld">Eva</span>nti yathā tumhe ‘‘devadatto sammā paṭipanno’’ti vissāsaṃ āpajjittha, evaṃ. <span class="bld">Agārisū</span>ti gahaṭṭhesu. <span class="bld">Sādhūpi hutvānā</span>ti yasmā puthujjanabhāvo nāma <a name="V2.0343"></a> assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya thusarāsimhi nikhātakhāṇukaṃ viya ca anavaṭṭhito, tasmā ekacce ādito sādhū hutvā ṭhitāpi pacchā asādhū honti. Yathā devadatto pubbe sīlasampanno abhiññāsamāpattilābhī hutvā lābhasakkārapakato idāni parihīnaviseso chinnapakkhakāko viya āpāyiko jāto. Tasmā tādiso diṭṭhamattena ‘‘sādhū’’ti na vissāsitabbo. Ekacce pana kalyāṇamittasaṃsaggābhāvena ādito asādhū hutvāpi pacchā kalyāṇasaṃsaggena sādhū hontiyeva, tasmā devadattasadise sādhupatirūpe ‘‘sādhū’’ti na vissāseyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yesaṃ kāmacchandādayo cittupakkilesā avigatā, te asādhū. Yesaṃ te vigatā, te sādhūti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāmacchando’’</span>ti gāthaṃ vatvā asādhāraṇato ukkaṃsagataṃ sādhulakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassa sakkariyamānassā’’</span>tiādinā gāthādvayaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Asādhāraṇato <a name="M2.0405"></a> pana ukkaṃsagataṃ taṃ dassetuṃ satthāraṃ attānañca udāharanto <span class="bld">‘‘mahāsamuddo’’</span>tiādikā gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">mahāsamuddo</span>ti <a name="P3.0105"></a> ayaṃ mahāsamuddo, mahāpathavī <span class="bld">selo</span> pabbato, puratthimādibhedato anilo ca attano acetanābhāvena iṭṭhāniṭṭhaṃ sahanti, na paṭisaṅkhānabalena, satthā pana yassā arahattuppattiyā vasena uttame tādibhāve ṭhito iṭṭhādīsu sabbattha samo nibbikāro, tassā <span class="bld">satthu varavimuttiyā</span> aggaphalavimuttiyā te mahāsamuddādayo <span class="bld">upamāya</span> upamābhāvena <span class="bld">na yujjanti</span> kalabhāgampi na upentīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkānuvattako</span>ti satthārā vattitassa dhammacakkassa anuvattako. <span class="bld">Thero</span>ti asekkhehi sīlakkhandhādīhi samannāgamena thero. <span class="bld">Mahāñāṇī</span>ti mahāpañño. <span class="bld">Samāhito</span>ti upacārappanāsamādhinā anuttarasamādhinā ca samāhito. <span class="bld">Paṭhavāpaggisamāno</span>ti iṭṭhādiārammaṇasannipāte nibbikāratāya pathaviyā āpena agginā ca sadisavuttiko. Tenāha <span class="bld">‘‘na rajjati na dussatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāpāramitaṃ patto</span>ti sāvakañāṇassa pāramiṃ pārakoṭiṃ patto. <span class="bld">Mahābuddhī</span>ti mahāputhuhāsajavanatikkhanibbedhikabhāvappattāya mahatiyā buddhiyā paññāya samannāgato. <span class="bld">Mahāmatī</span>ti dhammanvayaveditasaṅkhātāya mahatiyā nayaggāhamatiyā samannāgato. Ye hi te catubbidhā, soḷasavidhā, catucattālīsavidhā, tesattatividhā ca paññappabhedā. Tesaṃ sabbaso anavasesānaṃ <a name="V2.0344"></a> adhigatattā mahāpaññatā divisesayogato ca ayaṃ mahāthero sātisayaṃ ‘‘mahābuddhī’’ti vattabbataṃ arahati. Yathāha bhagavā –</p>
- <p class="indent">‘‘Paṇḍito, bhikkhave, sāriputto; mahāpañño, bhikkhave, sāriputto; puthupañño, bhikkhave, sāriputto; hāsapañño, bhikkhave, sāriputto; javanapañño, bhikkhave, sāriputto; tikkhapañño, bhikkhave, sāriputto; nibbedhikapañño, bhikkhave, sāriputto’’tiādi (ma. ni. 3.93).</p>
- <p class="bodytext">Tatthāyaṃ paṇḍitabhāvādīnaṃ vibhāgavibhāvanā. Dhātukusalatā, āyatanakusalatā, paṭiccasamuppādakusalatā, ṭhānāṭṭhānakusalatāti <a name="M2.0406"></a> imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito. Mahāpaññatādīnaṃ vibhāgadassane ayaṃ pāḷi –</p>
- <p class="indent">‘‘Katamā mahāpaññā? Mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante dhamme pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantā niruttiyo pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante paññākkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante vimuttikkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantā vihārasamāpattiyo pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ariyasaccāni pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante satipaṭṭhāne pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante sammappadhāne pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante iddhipāde pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni indriyāni pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni balāni pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante bojjhaṅge pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante ariyamagge pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni sāmaññaphalāni pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantā abhiññāyo pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Katamā puthupaññā? Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā<a name="P3.0106"></a>, puthunānādhātūsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāāyatanesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāpaṭiccasamuppādesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāsuññatamanupalabbhesu <a name="V2.0345"></a> ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāatthesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānādhammesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāniruttīsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāpaṭibhānesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāsīlakkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāsamādhikkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāpaññākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāvimuttikkhandhesu ñāṇaṃ <a name="M2.0407"></a> pavattatīti puthupaññā, puthunānāvimuttiñāṇadassanakkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāṭhānāṭṭhānesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāvihārasamāpattīsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāariyasaccesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāsatipaṭṭhānesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāsammappadhānesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāiddhipādesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāindriyesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānābalesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānābojjhaṅgesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāariyamaggesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāsāmaññaphalesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthunānāabhiññāsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā, puthujjanasādhāraṇe dhamme atikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlāni paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo indriyasaṃvaraṃ paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo bhojane mattaññutaṃ paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo jāgariyānuyogaṃ paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo sīlakkhandhaṃ…pe… samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti…pe… paṭivijjhatīti. Vihārasamāpattiyo paripūretīti, ariyasaccāni paṭivijjhatīti, satipaṭṭhāne bhāvetīti, sammappadhāne bhāvetīti, iddhipāde bhāvetīti, indriyāni bhāvetīti, balāni bhāvetīti, bojjhaṅge bhāvetīti, ariyamaggaṃ bhāvetīti…pe… sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā, hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā; hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Katamā <a name="M2.0408"></a> javanapaññā? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā, dukkhato khippaṃ javatīti javanapaññā, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā; yā kāci vedanā…pe… <a name="V2.0346"></a> yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā, dukkhato khippaṃ javatīti javanapaññā, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā, dukkhato khippaṃ javatīti javanapaññā, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā…pe… vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā, uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti <a name="P3.0107"></a> anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā; uppannaṃ byāpādavitakkaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā; uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ nādhivāseti…pe… uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti <a name="M2.0409"></a> byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā; uppannaṃ rāgaṃ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā; uppannaṃ dosaṃ…pe… uppannaṃ mohaṃ… uppannaṃ kodhaṃ… uppannaṃ upanāhaṃ… makkhaṃ… paḷāsaṃ… issaṃ… macchariyaṃ… māyaṃ… sāṭheyyaṃ… thambhaṃ… sārambhaṃ… mānaṃ… atimānaṃ… madaṃ… pamādaṃ… sabbe kilese… sabbe duccarite… sabbe abhisaṅkhāre…pe… sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati <a name="V2.0347"></a> vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ca ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.</p>
- <p class="indent">‘‘Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā; anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ kodhaṃ…pe… upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā’’ti (paṭi. ma. 3.6-7).</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ yathāvuttavibhāgāya mahatiyā paññāya samannāgatattā ‘‘mahābuddhī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apica anupadadhammavipassanāvasenāpi imassa therassa mahāpaññatā veditabbā. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Sāriputto, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ anupadadhammavipassanaṃ vipassati. Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāya hoti.</p>
- <p class="indent">‘‘Idha, bhikkhave, sāriputto vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ye ca paṭhame jhāne dhammā vitakko ca…pe… cittekaggatā ca phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ chando <a name="M2.0410"></a> adhimokkho vīriyaṃ sati upekkhā manasikāro, tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti, tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti ‘evaṃ kira me dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.</p>
- <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… <a name="V2.0348"></a> tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ākāsānañcāyatanaṃ… viññāṇañcāyatanaṃ… ākiñcaññāyatanaṃ… sabbaso <a name="P3.0108"></a> ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati, so tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā, te dhamme samanupassati ‘‘evaṃ kira me dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati. So ‘atthi uttari nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā atthitvevassa hoti.</p>
- <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sāriputto sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. So tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahati, so tāya samāpattiyā sato vuṭṭhahitvā ye dhammā atītā niruddhā vipariṇatā, te dhamme samanupassati ‘evaṃ kira me dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’ti. So tesu dhammesu anupāyo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharati, so ‘natthi uttari <a name="M2.0411"></a> nissaraṇa’nti pajānāti. Tabbahulīkārā natthitvevassa hoti.</p>
- <p class="indent">‘‘Yaṃ kho taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya ‘vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā’ti. Sāriputtamevetaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (ma. ni. 3.93-97).</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ mahāputhuhāsajavanatikkhanibbedhikabhāvappattāya mahatiyā buddhiyā samannāgatattā thero mahābuddhīti attho. Dhammanvayaveditā panassa sampasādanīyasuttena (dī. ni. 3.141 ādayo) dīpetabbā. Tattha hi sabbaññutaññāṇasadiso therassa nayaggāho vutto. <span class="bld">Ajaḷo jaḷasamāno</span>ti sāvakesu paññāya ukkaṃsagatattā sabbathāpi ajaḷo samāno paramappicchatāya attānaṃ ajānantaṃ viya katvā, dassanena jaḷasadiso mandasarikkho kilesapariḷāhābhāvena <span class="bld">nibbuto</span> sītibhūto <span class="bld">sadā carati</span> niccaṃ viharatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariciṇṇo</span>ti <a name="V2.0349"></a> gāthā therena attano katakiccataṃ pakāsentena bhāsitā, sāpi vuttatthāyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampādethappamādenā</span>ti ayaṃ pana attano parinibbānakāle sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena bhāsitā. Sāpi vuttatthāyevāti.</p>
- <p class="centered">Sāriputtattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Ānandattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pisuṇena</span> <a name="P3.0109"></a> <span class="bld">ca kodhanenā</span>tiādikā āyasmato ānandattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare satthu vemātikabhātā hutvā nibbatti, <span class="bld">sumano</span>tissa nāmaṃ ahosi. Pitā panassa ānandarājā nāma. So attano puttassa sumanakumārassa vayappattassa haṃsavatito vīsayojanasate ṭhāne bhoganagaraṃ adāsi. So kadāci kadāci āgantvā attānañca <a name="M2.0412"></a> pitarañca passati. Tadā rājā satthārañca satasahassaparimāṇaṃ bhikkhusaṅghañca sayameva sakkaccaṃ upaṭṭhahi, aññesaṃ upaṭṭhātuṃ na deti.</p>
- <p class="bodytext">Tena samayena paccanto kupito ahosi. Kumāro tassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasameti. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso puttaṃ pakkosāpetvā ‘‘varaṃ te, tāta dammi, varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. Kumāro ‘‘satthāraṃ bhikkhusaṅghañca temāsaṃ upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ icchāmī’’ti āha. ‘‘Etaṃ na sakkā, aññaṃ vadehī’’ti. ‘‘Deva, khattiyānaṃ dvekathā nāma natthi, etadeva me dehi, na mayhaṃ aññena attho’’ti. ‘‘Sace satthā anujānāti, dinnamevā’’ti. So ‘‘satthu cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena bhagavā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgato, dassetha me bhagavanta’’nti āha. Bhikkhū ‘‘sumano nāma thero satthu upaṭṭhāko, tassa santikaṃ gacchāhī’’ti āhaṃsu. So therassa santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘satthāraṃ, bhante, me dassethā’’ti āha. Atha thero tassa passantasseva <a name="V2.0350"></a> pathaviyaṃ nimujjitvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, rājaputto tumhākaṃ dassanāya āgato’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhikkhu, bahi āsanaṃ paññāpehī’’ti. Thero punapi tassa passantasseva buddhāsanaṃ gahetvā antogandhakuṭiyaṃ nimujjitvā bahipariveṇe pātubhavitvā gandhakuṭipariveṇe āsanaṃ paññāpesi. Kumāro taṃ disvā ‘‘mahanto vatāyaṃ bhikkhū’’ti cittaṃ uppādesi.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamitvā paññattāsane nisīdi. Rājaputto satthāraṃ vanditvā, paṭisanthāraṃ katvā, ayaṃ, bhante, thero tumhākaṃ sāsane vallabho maññeti. ‘‘Āma kumāra, vallabho’’ti? ‘‘Kiṃ katvā, bhante, esa vallabho hotī’’ti?‘‘Dānādīni puññāni katvā’’ti. ‘‘Bhagavā<a name="P3.0110"></a>, ahampi ayaṃ thero viya anāgate buddhasāsane vallabho hotukāmo’’ti satthāhaṃ khandhāvārabhattaṃ nāma datvāpi sattame divase, bhante, mayā pitu santikā temāsaṃ tumhākaṃ paṭijagganavaro laddho, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā, ‘‘atthi nu kho tattha gatena attho’’ti oloketvā ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘suññāgāre kho, kumāra, tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ <a name="M2.0413"></a> bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitu santikaṃ gantvā ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā, nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ karonto vīsayojanasataṃ addhānaṃ gato. Gantvā ca attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanassa nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kāretvā pākāraparikkhepaṃ dvārakoṭṭhakañca niṭṭhāpetvā pitu santikaṃ pesesi ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Rājā bhagavantaṃ bhojetvā ‘‘bhagavā sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī’’ti āha. Bhagavā satasahassabhikkhuparivuto yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgacchatī’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā gandhamālādīhi pūjayamāno satasahassena kīte sobhane nāma uyyāne satasahassena kāritaṃ vihāraṃ pavesetvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Taṃ <a name="V2.0351"></a> niyyādesi. So vassūpanāyikadivase mahādānaṃ pavattetvā ‘‘imināva nīhārena dānaṃ dadeyyāthā’’ti puttadāre amacce ca kiccakaraṇīyesu ca niyojetvā sayaṃ sumanattherassa vasanaṭṭhānasamīpeyeva vasanto temāsaṃ satthāraṃ upaṭṭhahanto upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase satthu bhikkhusatasahassassa ca pādamūle ticīvarāni ṭhapetvā vanditvā, ‘‘bhante, yadetaṃ mayā sattāhaṃ khandhāvāradānato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, na taṃ saggasampattiādīnaṃ atthāya, atha kho ahaṃ ayaṃ sumanatthero viya anāgate ekassa buddhassa upaṭṭhāko bhaveyya’’nti <a name="P3.0111"></a> paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyataṃ disvā byākaritvā pakkāmi.</p>
- <p class="bodytext">Sopi <a name="M2.0414"></a> tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ puññāni katvā tato parampi tattha tattha bhave uḷārāni puññakammāni upacinitvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle piṇḍāya carato ekassa therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarasāṭakaṃ datvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭha paccekabuddhe disvā te bhojetvā attano maṅgaluyyāne aṭṭha paṇṇasālāyo kāretvā tesaṃ nisīdanatthāya aṭṭha sabbaratanamayapīṭhe ceva maṇiādhārake ca paṭiyādetvā dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.</p>
- <p class="bodytext">Kappasatasahassaṃ pana tattha tattha bhave puññāni karontova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe nibbatti. Tassa sabbe ñātake ānandite karonto jātoti <span class="bld">ānando</span>tveva nāmaṃ ahosi. So anukkamena vayappatto katābhinikkhamane sammāsambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke paṭhamaṃ kapilavatthuṃ gantvā tato nikkhante bhagavati tassa parivāratthaṃ pabbajituṃ nikkhantehi bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena bhagavato paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhaupaṭṭhākā ahesuṃ. Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicari, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, te yebhuyyena satthu cittaṃ nārādhayiṃsu. Athekadivasaṃ bhagavā gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane bhikkhusaṅghaparivuto nisinno bhikkhū āmantesi – ‘‘ahaṃ, bhikkhave, idānimhi mahallako, ekacce bhikkhū ‘iminā maggena gacchāmā’ti vutte aññena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ <a name="V2.0352"></a> bhūmiyaṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ bhikkhuṃ jānāthā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāya bhagavantaṃ vanditvā – ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā paṭikkhipi. Etenupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā sabbe mahāsāvakā – ‘‘ahaṃ upaṭṭhahissāmi, ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti uṭṭhahiṃsu ṭhapetvā āyasmantaṃ ānandaṃ, tepi bhagavā paṭikkhipi<a name="M2.0415"></a>. So pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘āvuso, tvampi satthu upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti. Yācitvā laddhaṭṭhānaṃ nāma kīdisaṃ hoti, sace <a name="P3.0112"></a> ruccati, satthā sayameva vakkhatīti. Atha bhagavā ‘‘na, bhikkhave, ānando aññehi ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū ‘‘uṭṭhehi, āvuso ānanda, satthāraṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Thero uṭṭhahitvā ‘‘sace me, bhante, bhagavā attanā laddhaṃ paṇītacīvaraṃ na dassati, paṇītapiṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. ‘‘Ettake guṇe labhato satthu upaṭṭhāne ko bhāro’’ti upavādamocanatthaṃ ime <span class="bld">cattāro paṭikkhepā</span> ca – ‘‘sace, bhante, bhagavā mayā gahitanimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ desantarato āgatāgate tāvadeva dassetuṃ lacchāmi; yadā me kaṅkhā uppajjati, tāvadeva bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ lacchāmi, sace bhagavā parammukhā desitaṃ dhammaṃ puna mayhaṃ kathessati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti ‘‘ettakampi satthu santike anuggahaṃ na labhatī’’ti upavādamocanatthañceva dhammabhaṇḍāgārikabhāvapāramīpūraṇatthañca imā <span class="bld">catasso āyācanā</span> cāti aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi. So upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya dasabalaṃ duvidhena udakena, tividhena dantakaṭṭhena, hatthapādaparikammena piṭṭhiparikammena, gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti divasabhāgaṃ santikāvacaro hutvā, rattibhāge mahantaṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati, satthari pakkosante paṭivacanadānāya thinamiddhavinodanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ satthā jetavane ariyagaṇamajjhe nisinno anekapariyāyena pasaṃsitvā ‘‘bahussutānaṃ satimantānaṃ gatimantānaṃ dhitimantānaṃ upaṭṭhākānañca bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Evaṃ satthārā pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato satthu dhammakosārakkho <a name="M2.0416"></a> ayaṃ mahāthero sekhova samāno satthari parinibbute heṭṭhā vuttanayena bhikkhūhi samuttejito <a name="V2.0353"></a> devatāya ca saṃvejito ‘‘sveyeva ca dāni dhammasaṅgīti kātabbā, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāyaṃ sekho sakaraṇīyo hutvā asekhehi therehi saddhiṃ dhammaṃ saṅgāyituṃ sannipātaṃ gantu’’nti sañjātussāho vipassanaṃ paṭṭhapetvā bahudevarattiṃ vipassanāya kammaṃ karonto caṅkame vīriyasamataṃ alabhitvā vihāraṃ pavisitvā sayane nisīditvā sayitukāmo kāyaṃ <a name="P3.0113"></a> āvaṭṭesi. Appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ pādā ca bhūmito muttamattā, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.644-663) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ārāmadvārā nikkhamma, padumuttaro mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Vassento amataṃ vuṭṭhiṃ, nibbāpesi mahājanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassaṃ te dhīrā, chaḷabhiññā mahiddhikā;</p>
- <p class="gathalast">Parivārenti sambuddhaṃ, chāyāva anapāyinī.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Hatthikkhandhagato āsiṃ, setacchattaṃ varuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sucārurūpaṃ disvāna, vitti me udapajjatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Oruyha hatthikhandhamhā, upagacchiṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ratanāmayachattaṃ me, buddhaseṭṭhassa dhārayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mama saṅkappamaññāya, padumuttaro mahāisi;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ kathaṃ ṭhapayitvāna, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo so chattamadhāresi, soṇṇālaṅkārabhūsitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tamahaṃ kittayissāmi, suṇotha mama bhāsato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ito gantvā ayaṃ poso, tusitaṃ āvasissati;</p>
- <p class="gathalast">Anubhossati sampattiṃ, accharāhi purakkhato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Catutiṃsatikkhattuñca, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Balādhipo aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Padesarajjaṃ vipulaṃ, mahiyā kārayissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kappasatasahassamhi<a name="M2.0417"></a>, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakyānaṃ kulaketussa, ñātibandhu bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Ānando nāma nāmena, upaṭṭhāko mahesino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ātāpī <a name="V2.0354"></a> nipako cāpi, bāhusaccesu kovido;</p>
- <p class="gathalast">Nivātavutti atthaddho, sabbapāṭhī bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padhānapahitatto so, upasanto nirūpadhi;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Santi āraññakā nāgā, kuñjarā saṭṭhihāyanā;</p>
- <p class="gathalast">Tidhāpabhinnā mātaṅgā, īsādantā urūḷhavā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anekasatasahassā, paṇḍitāpi mahiddhikā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe te buddhanāgassa, na hontupaṇidhimhi te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ādiyā me namassāmi, majjhime atha pacchime;</p>
- <p class="gathalast">Pasannacitto sumano, buddhaseṭṭhaṃ upaṭṭhahiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ātāpī nipako cāpi, sampajāno paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Sotāpattiphalaṃ patto, sekhabhūmīsu kovido.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamabhinīhariṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tāhaṃ bhūmimanuppatto, ṭhitā saddhammamācalā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Svāgataṃ vata me āsi…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Chaḷabhiñño pana hutvā saṅgītimaṇḍapaṃ pavisitvā dhammaṃ saṅgāyanto tattha tattha bhikkhūnaṃ ovādadānavasena attano paṭipattidīpanādivasena ca bhāsitagāthā ekajjhaṃ katvā anukkameva khuddakanikāyasaṅgāyanakāle theragāthāsu saṅgītiṃ āropento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1017"></a><span class="paranum">1017</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pisuṇena ca kodhanena ca, maccharinā ca vibhūtanandinā;</p>
- <p class="gathalast">Sakhitaṃ na kareyya paṇḍito, pāpo kāpurisena saṅgamo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1018"></a><span class="paranum">1018</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saddhena <a name="M2.0418"></a> ca pesalena ca, paññavatā bahussutena ca;</p>
- <p class="gathalast">Sakhitaṃ kareyya paṇḍito, bhaddo sappurisena saṅgamo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1019"></a><span class="paranum">1019</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1020"></a><span class="paranum">1020</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhitacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1022"></a><span class="paranum">1022</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhapadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1023"></a><span class="paranum">1023</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Añjanīva <a name="V2.0355"></a> navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
- <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kandante migabandhake.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
- <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1024"></a><span class="paranum">1024</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto <a name="P3.0114"></a> cittakathī, buddhassa paricārako;</p>
- <p class="gathalast">Pannabhāro visaññutto, seyyaṃ kappeti gotamo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1025"></a><span class="paranum">1025</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Khīṇāsavo visaññutto, saṅgātīto sunibbuto;</p>
- <p class="gathalast">Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jātimaraṇapāragū.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1026"></a><span class="paranum">1026</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā, buddhassādiccabandhuno;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānagamane magge, soyaṃ tiṭṭhati gotamo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1027"></a><span class="paranum">1027</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;</p>
- <p class="gathalast">Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1028"></a><span class="paranum">1028</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Appassutāyaṃ <a name="M2.0419"></a> puriso, balibaddova jīrati;</p>
- <p class="gathalast">Maṃsāni tassa vaḍḍhanti, paññā tassa na vaḍḍhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1029"></a><span class="paranum">1029</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto appassutaṃ, yo sutenātimaññati;</p>
- <p class="gathalast">Andho padīpadhārova, tatheva paṭibhāti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1030"></a><span class="paranum">1030</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussutaṃ upāseyya, sutañca na vināsaye;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ mūlaṃ brahmacariyassa, tasmā dhammadharo siyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1031"></a><span class="paranum">1031</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pubbāparaññū atthaññū, niruttipadakovido;</p>
- <p class="gathalast">Suggahītañca gaṇhāti, atthañcopaparikkhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1032"></a><span class="paranum">1032</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Khantyā chandikato hoti, ussahitvā tuleti taṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samaye so padahati, ajjhattaṃ susamāhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1033"></a><span class="paranum">1033</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaviññāṇamākaṅkhaṃ, taṃ bhajetha tathāvidhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1034"></a><span class="paranum">1034</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Cakkhu sabbassa lokassa, pūjanīyo bahussuto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1035"></a><span class="paranum">1035</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammārāmo dhammarato, dhammaṃ anuvicintayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ anussaraṃ bhikkhu, saddhammā na parihāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1036"></a><span class="paranum">1036</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāyamaccheragaruno<a name="V2.0356"></a>, hiyyamāne anuṭṭhahe;</p>
- <p class="gathalast">Sarīrasukhagiddhassa, kuto samaṇaphāsutā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1037"></a><span class="paranum">1037</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na pakkhanti disā sabbā, dhammā na paṭibhanti maṃ;</p>
- <p class="gathalast">Gate kalyāṇamittamhi, andhakāraṃva khāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1038"></a><span class="paranum">1038</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abbhatītasahāyassa, atītagatasatthuno;</p>
- <p class="gathalast">Natthi etādisaṃ mittaṃ, yathā kāyagatā sati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1039"></a><span class="paranum">1039</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye purāṇā atītā te, navehi na sameti me;</p>
- <p class="gathalast">Svajja ekova jhāyāmi, vassupetova pakkhimā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1040"></a><span class="paranum">1040</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dassanāya <a name="M2.0420"></a> abhikkante, nānāverajjake bahū;</p>
- <p class="gathalast">Mā vārayittha sotāro, passantu samayo mamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1041"></a><span class="paranum">1041</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dassanāya abhikkante, nānāverajjake puthu;</p>
- <p class="gathalast">Karoti satthā okāsaṃ, na nivāreti cakkhumā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1042"></a><span class="paranum">1042</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇṇavīsati vassāni, sekhabhūtassa me sato;</p>
- <p class="gathalast">Na kāmasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1043"></a><span class="paranum">1043</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇṇavīsati vassāni, sekhabhūtassa me sato;</p>
- <p class="gathalast">Na dosasaññā uppajji, passa dhammasudhammataṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1044"></a><span class="paranum">1044</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇṇavīsati <a name="P3.0115"></a> vassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mettena kāyakammena, chāyāva anapāyinī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1045"></a><span class="paranum">1045</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇṇavīsati vassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mettena vacīkammena, chāyāva anapāyinī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1046"></a><span class="paranum">1046</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṇṇavīsati vassāni, bhagavantaṃ upaṭṭhahiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mettena manokammena, chāyāva anapāyinī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1047"></a><span class="paranum">1047</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddhassa caṅkamantassa, piṭṭhito anucaṅkamiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhamme desiyamānamhi, ñāṇaṃ me udapajjatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1048"></a><span class="paranum">1048</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ sakaraṇīyomhi, sekho appattamānaso;</p>
- <p class="gathalast">Satthu ca parinibbānaṃ, yo amhaṃ anukampako.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1049"></a><span class="paranum">1049</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbakāravarūpete, sambuddhe parinibbute.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1050"></a><span class="paranum">1050</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto dhammadharo, kosārakkho mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Cakkhu sabbassa lokassa, ānando parinibbuto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1051"></a><span class="paranum">1051</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahussuto <a name="V2.0357"></a> dhammadharo, kosārakkho mahesino;</p>
- <p class="gathalast">Cakkhu sabbassa lokassa, andhakāre tamonudo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1052"></a><span class="paranum">1052</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Gatimanto <a name="M2.0421"></a> satimanto, dhitimanto ca yo isi;</p>
- <p class="gathalast">Saddhammadhārako thero, ānando ratanākaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1053"></a><span class="paranum">1053</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pisuṇena cā</span>ti ādito dve gāthā chabbaggiye bhikkhū devadattapakkhiyehi bhikkhūhi saddhiṃ saṃsaggaṃ karonte disvā tesaṃ ovādadānavasena vuttā. Tattha <span class="bld">pisuṇenā</span>ti pisuṇāya vācāya. Tāya hi yutto puggalo ‘‘pisuṇo’’ti vutto yathā nīlaguṇayutto paṭo nīloti. <span class="bld">Kodhanenā</span>ti kujjhanasīlena. Attasampattinigūhaṇalakkhaṇassa maccherassa sambhavato <span class="bld">maccharinā. Vibhūtanandinā</span>ti sattānaṃ vibhūtaṃ vibhavanaṃ vināsaṃ icchantena, vibhūtaṃ vā visuṃ bhāvo bhedo, taṃ nandanena, sabbametaṃ devadattapakkhiyeva sandhāya vuttaṃ. Te hi pañcavatthudīpanāya bahū jane sammāpaṭipanne bhindantā satthari bahiddhatāya thaddhamacchariyādimacchariyapakatā mahājanassa mahato anatthāya paṭipajjiṃsu. <span class="bld">Sakhita</span>nti sahāyabhāvaṃ saṃsaggaṃ na kareyya, kiṃkāraṇā? <span class="bld">Pāpo</span> <a name="P3.0116"></a> <span class="bld">kāpurisena saṅgamo</span> kāpurisena pāpapuggalena samāgamo nihīno lāmako. Ye hissa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti. Tesaṃ ducintitādibhedaṃ bālalakkhaṇameva āvahati, pageva vacanakarassa. Tenāha bhagavā – ‘‘yāni kānici, bhikkhave, bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato’’tiādi (a. ni. 3.1).</p>
- <p class="bodytext">Yena pana saṃsaggo kātabbo, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saddhena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">saddhenā</span>ti kammakammaphalasaddhāya ceva, ratanattayasaddhāya ca samannāgatena. <span class="bld">Pesalenā</span>ti piyasīlena sīlasampannena. <span class="bld">Paññavatā</span>ti udayatthagāminiyā nibbedhikāya paññāya vasena paññāsampannena. <span class="bld">Bahussutenā</span>ti pariyattipaṭivedhabāhusaccānaṃ pāripūriyā bahussutena. <span class="bld">Bhaddo</span>ti tena tādisena sādhunā saṅgamo bhaddo sundaro kalyāṇo diṭṭhadhammikādibhedaṃ atthaṃ āvahatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Passa cittakata</span>ntiādikā satta gāthā attano rūpasampattiṃ disvā kāmasaññaṃ uppādentiyā uttarāya nāma upāsikāya kāyavicchandajananatthaṃ bhāsitā<a name="M2.0422"></a>. ‘‘Ambapāliṃ gaṇikaṃ disvā vikkhittacittānaṃ ovādadānattha’’ntipi vadanti. Tā heṭṭhā vuttatthā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussuto</span> <a name="V2.0358"></a> <span class="bld">cittakathī</span>tiādikā dve gāthā therena arahattaṃ patvā udānavasena bhāsitā. Tattha <span class="bld">paricārako</span>ti upaṭṭhāko. <span class="bld">Seyyaṃ kappetī</span>ti arahattappattisamanantaraṃ sayitattā vuttaṃ. Thero hi bahudeva rattiṃ caṅkamena vītināmetvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetuṃ ovarakaṃ pavisitvā sayituṃ mañcake nisinno pādā ca bhūmito muttā, appattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etthantare arahattaṃ patvā sayi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khīṇāsavo</span>ti parikkhīṇacaturāsavo, tato eva catūhipi yogehi <span class="bld">visaṃyutto,</span> rāgasaṅgādīnaṃ atikkantattā <span class="bld">saṅgātīto,</span> sabbaso kilesapariḷāhassa vūpasantattā <span class="bld">sunibbuto</span> sītibhūtoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā</span>ti theraṃ uddissa khīṇāsavamahābrahmunā bhāsitā gāthā. Upaṭṭhitāya hi dhammasaṅgītiyā theraṃ uddissa yehi bhikkhūhi ‘‘eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyatī’’ti vuttaṃ. Atha thero adhigate arahatte sattapaṇṇiguhādvāraṃ saṅghassa sāmaggīdānatthaṃ āgato, tassa khīṇāsavabhāvappakāsanena suddhāvāsamahābrahmā. Te bhikkhū lajjāpento <span class="bld">‘‘yasmiṃ patiṭṭhitā dhammā’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – <span class="bld">buddhassa</span> bhagavato <span class="bld">dhammā</span> teneva adhigatā paveditā ca paṭivedhapariyattidhammā. <span class="bld">Yasmiṃ</span> purisavisese patiṭṭhitā, soyaṃ gottato <span class="bld">gotamo</span> dhammabhaṇḍāgāriko <a name="P3.0117"></a> saupādisesanibbānassa adhigatattā idāni anupādisesanibbānagamane magge patiṭṭhahi, tassa ekaṃsabhāgīti.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ gopakamoggallāno nāma brāhmaṇo theraṃ pucchi – ‘‘tvaṃ bahussutoti buddhassa sāsane pākaṭo, kittakā dhammā te satthārā bhāsitā, tayā dhāritā’’ti? Tassa thero paṭivacanaṃ dento <span class="bld">‘‘dvāsītī’’</span>ti gāthamāha. Tattha dvāsīti sahassānīti yojanā, <span class="bld">buddhato gaṇhi</span>nti sammāsambuddhato uggaṇhiṃ dvisahassādhikāni asītidhammakkhandhasahassāni satthu santikā adhigaṇhinti attho. <span class="bld">Dve sahassāni bhikkhuto</span>ti dve dhammakkhandhasahassāni bhikkhuto gaṇhiṃ, dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā adhigacchiṃ. <span class="bld">Caturāsītisahassānī</span>ti tadubhayaṃ samodhānetvā <a name="M2.0423"></a> catusahassādhikāni asītisahassāni. <span class="bld">Ye me dhammā pavattino</span>ti ye yathāvuttaparimāṇā dhammakkhandhā mayhaṃ paguṇā vācuggatā jivhagge parivattantīti.</p>
- <p class="bodytext">Athekadā thero sāsane pabbajitvā vipassanādhurepi ganthadhurepi ananuyuttaṃ ekaṃ puggalaṃ disvā bāhusaccābhāve ādīnavaṃ pakāsento <span class="bld">‘‘appassutāya’’</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">appassutāya</span>nti <a name="V2.0359"></a> ekassa dvinnaṃ vā paṇṇāsānaṃ, atha vā pana vaggānaṃ antamaso ekassa dvinnaṃ vā suttantānampi uggahitānaṃ abhāvena appassuto ayaṃ, kammaṭṭhānaṃ pana uggahetvā anuyuñjanto bahussutova. <span class="bld">Balibaddova jīratī</span>ti yathā balibaddo jīramāno vaḍḍhamāno neva mātu na pitu, na sesañātakānaṃ atthāya vaḍḍhati, atha kho niratthakameva jīrati; evamevaṃ ayampi na upajjhāyavattaṃ karoti, na ācariyavattaṃ, na āgantukavattādīni, na bhāvanaṃ anuyuñjati, niratthakameva jīrati. <span class="bld">Maṃsāni tassa vaḍḍhantī</span>ti yathā balibaddassa ‘‘kasanabhāravahanādīsu asamattho eso’’ti araññe vissaṭṭhassa yathā tathā vicarantassa khādantassa pivantassa maṃsāni tassa vaḍḍhanti; evamevaṃ imassāpi upajjhāyādīhi vissaṭṭhassa saṅghaṃ nissāya cattāro paccaye labhitvā uddhaṃvirecanādīni katvā kāyaṃ posentassa maṃsāni vaḍḍhanti thūlasarīro hutvā vicarati. <span class="bld">Paññā</span>ti lokiyalokuttarā panassa paññā ekaṅgulimattāpi na vaḍḍhati, araññe gacchalatādīni viya assa chadvārāni nissāya taṇhā ceva navavidhamāno ca vaḍḍhatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussuto</span>ti gāthā attano bāhusaccaṃ nissāya aññaṃ atimaññantaṃ ekaṃ bhikkhuṃ uddissa vuttā. Tattha <span class="bld">sutenā</span>ti sutahetu attano bāhusaccanimittaṃ. <span class="bld">Atimaññatī</span>ti atikkamitvā maññati attānaṃ ukkaṃsento paraṃ paribhavati. <span class="bld">Tathevā</span>ti yathā andho andhakāre telapajjotaṃ dhārento ālokadānena paresaṃyeva atthāvaho<a name="P3.0118"></a>, na attano, tatheva pariyattibāhusaccena sutavā puggalo sutena anupapanno attano atthaṃ aparipūrento andho ñāṇālokadānena paresaṃyeva atthāvaho, na attano, dīpadhāro andho viya mayhaṃ upaṭṭhātīti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni bāhusacce ānisaṃsaṃ dassento <span class="bld">‘‘bahussuta’’</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">upāseyyā</span>ti payirupāseyya. <span class="bld">Sutañca na vināsaye</span>ti bahussutaṃ payirupāsitvā <a name="M2.0424"></a> laddhaṃ sutañca na vināseyya, na susseyya dhāraṇaparicayaparipucchāmanasikārehi vaḍḍheyya. <span class="bld">Taṃ mūlaṃ brahmacariyassā</span>ti yasmā bahussutaṃ payirupāsitvā laddhaṃ taṃ sutaṃ pariyattibāhusaccaṃ maggabrahmacariyassa mūlaṃ padhānakāraṇaṃ. <span class="bld">Tasmā dhammadharo siyā</span> vimuttāyatanasīse ṭhatvā yathāsutassa dhammassa dhāraṇe paṭhamaṃ pariyattidhammadharo bhaveyya.</p>
- <p class="bodytext">Idāni pariyattibāhusaccena sādhetabbamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pubbāparaññū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha pubbañca aparañca jānātīti <span class="bld">pubbāparaññū</span>. Ekissā hi gāthāya pubbabhāge apaññāyamānepi pubbabhāge vā paññāyamāne aparabhāge apaññāyamānepi ‘‘imassa aparabhāgassa iminā pubbabhāgena<a name="V2.0360"></a>, imassa vā pubbabhāgassa iminā aparabhāgena bhavitabba’’nti jānanto pubbāparaññū nāma. Attatthādibhedaṃ tassa tassa bhāsitassa atthaṃ jānātīti <span class="bld">atthaññū. Niruttipadakovido</span>ti niruttiyaṃ sesapadesupi cāti catūsupi paṭisambhidāsu cheko. <span class="bld">Suggahītañca gaṇhātī</span>ti teneva kovidabhāvena atthato byañjanato ca dhammaṃ sugahitameva katvā gaṇhāti. <span class="bld">Atthañcopaparikkhatī</span>ti yathāsutassa yathāpariyattassa dhammassa atthaṃ upaparikkhati ‘‘iti sīlaṃ, iti samādhi, iti paññā, ime rūpārūpadhammā’’ti manasā anupekkhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khantyā chandikato hotī</span>ti tesu manasā anupekkhitesu dhammesu diṭṭhinijjhānakkhantiyā nijjhānaṃ khamāpetvā rūpapariggahādimukhena vipassanābhinivese chandikato chandajāto hoti. Tathābhūto ca vipassanāya kammaṃ karonto <span class="bld">ussahitvā tuleti</span> taṃtaṃpaccayanāmarūpadassanavasena ussāhaṃ katvā tato paraṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā tuleti ‘‘anicca’’ntipi, ‘‘dukkha’’ntipi, ‘‘anattā’’tipi taṃ nāmarūpaṃ tīreti vipassati. <span class="bld">Samaye so padahati, ajjhattaṃ susamāhito</span>ti so evaṃ passanto paggahetabbādisamaye cittassa paggaṇhanādinā padahati, padahanto ca ajjhattaṃ gocarajjhatte vipassanāsamādhinā maggasamādhinā ca suṭṭhu samāhito bhaveyya, asamādhānahetubhūte kilese pajaheyya. Svāyaṃ guṇo sabbopi yasmā bahussutaṃ dhammadharaṃ sappaññaṃ buddhasāvakaṃ payirupāsantassa hoti, tasmā asaṅkhataṃ dhammaṃ ārabbha dukkhādīsu pariññādivisiṭṭhakiccatāya dhammaviññāṇasaṅkhātaṃ dhammañāṇaṃ ākaṅkhanto tathāvidhaṃ <a name="M2.0425"></a> vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ bhajetha, seveyya payirupāseyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P3.0119"></a> bahupakāratāya tassa pūjanīyakaṃ dassento <span class="bld">‘‘bahussuto’’</span>ti gāthamāha. Tassattho – suttageyyādi bahu sutaṃ etassāti <span class="bld">bahussuto</span>. Tameva desanādhammaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya avinassantaṃ dhāretīti <span class="bld">dhammadharo</span>. Tato eva mahesino bhagavato dhammakosaṃ dhammaratanaṃ ārakkhatīti <span class="bld">kosārakkho</span>. Yasmā sadevakassa lokassa samadassanena cakkhubhūto, tasmā <span class="bld">cakkhu sabbassa lokassa pūjanīyo</span> mānanīyoti, bahussutabhāvena bahujanassa pūjanīyabhāvadassanatthaṃ nigamanavasena punapi <span class="bld">‘‘bahussuto’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evarūpaṃ kalyāṇamittaṃ labhitvāpi kārakasseva aparihāni, na akārakassāti dassento <span class="bld">‘‘dhammārāmo’’</span>ti gāthamāha. Tattha nivāsanaṭṭhena samathavipassanādhammo ārāmo, tasmiṃ eva dhamme rato abhiratoti <span class="bld">dhammarato,</span> tasseva dhammassa punappunaṃ vicintanena <span class="bld">dhammaṃ anuvicintayaṃ</span> dhammaṃ āvajjento manasi karotīti attho. <span class="bld">Anussara</span>nti tameva dhammaṃ anussaranto. <span class="bld">Saddhammā</span>ti evarūpo <a name="V2.0361"></a> bhikkhu sattatiṃsapabhedā bodhipakkhiyadhammā navavidhalokuttaradhammā ca na parihāyati, na kadāci tassa tato parihāni hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ kāye avītarāgaṃ kusītaṃ hīnavīriyaṃ kosallāyā ti nāmaṃ bhikkhuṃ saṃvejento <span class="bld">‘‘kāyamaccheragaruno’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">kāyamaccheragaruno</span>ti ‘‘kāyadaḷhībahulassa kāye mamattassa ācariyupajjhāyānampi kāyena kattabbaṃ kiñci akatvā vicarantassa. <span class="bld">Hiyyamāne</span>ti attano kāye jīvite ca khaṇe khaṇe parihiyyamāne. <span class="bld">Anuṭṭhahe</span>ti sīlādīnaṃ paripūraṇavasena uṭṭhānavīriyaṃ na kareyya. <span class="bld">Sarīrasukhagiddhassā</span>ti attano sarīrassa sukhāpaneneva gedhaṃ āpannassa. <span class="bld">Kuto samaṇaphāsutā</span>ti evarūpassa puggalassa sāmaññavasena kuto sukhavihāro, phāsuvihāro na tassa vijjatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na pakkhantī</span>tiādikā āyasmato sāriputtassa dhammasenāpatino parinibbutabhāvaṃ sutvā therena bhāsitā. Tattha <span class="bld">na pakkhanti disā sabbā</span>ti puratthimādibhedā <a name="M2.0426"></a> sabbā disā na pakkhayanti, disāmūḷhoti attho. <span class="bld">Dhammā na paṭibhanti ma</span>nti pubbe suṭṭhu paguṇāpi pariyattidhammā idāni sakkaccaṃ samannāhariyamānāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti. <span class="bld">Gate kalyāṇamittamhī</span>ti sadevakassa lokassa kalyāṇamittabhūte dhammasenāpatimhi anupādisesanibbānaṃ gate. <span class="bld">Andhakāraṃva khāyatī</span>ti sabbopāyaṃ loko andhakāro viya upaṭṭhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhatītasahāyassā</span>ti <a name="P3.0120"></a> apagatasahāyassa, kalyāṇamittarahitassāti attho. <span class="bld">Atītagatasatthuno</span>ti āyasmato atīto hutvā nibbānagatasatthukassa, satthari parinibbuteti attho. <span class="bld">Yathā kāyagatā satī</span>ti kāyagatāsatibhāvanā takkarassa yathā ekantahitāvahā, evaṃ etādisaṃ anāthassa puggalassa ekantahitāvahaṃ aññaṃ mittaṃ nāma natthi, sanāthassa aññāpi bhāvanā hitāvahā evāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purāṇā</span>ti porāṇā, sāriputtādike kalyāṇamitte sandhāya vadati. <span class="bld">Navehī</span>ti navakehi. <span class="bld">Na sameti me</span>ti mayhaṃ cittaṃ na samāgacchati, na te mama cittaṃ ārādhentīti attho. <span class="bld">Svajja ekova jhāyāmī</span>ti sohaṃ ajja vuḍḍhatarehi virahito ekova hutvā jhāyāmi jhānapasuto homi. <span class="bld">Vassupeto</span>ti vassakāle kulāvakaṃ upeto pakkhī viya. ‘‘Vāsupeto’’tipi pāḷi, vāsaṃ upagatoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanāya</span> <a name="V2.0362"></a> <span class="bld">abhikkante</span>ti gāthā satthārā bhāsitā. Tassattho – mama dassanāya abhikkante nānāvidhavidesapavāsikabahujane, ānanda, mama upasaṅkamanaṃ mā vāresi. Kasmā? Te sotāro dhammassa, mamaṃ passantu, ayameva dassanāya samayoti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ sutvā thero <span class="bld">‘‘dassanāya abhikkante</span>’’ti aparaṃ gāthamāha. Imāya hi gāthāya sambandhatthaṃ purimagāthā idha nikkhittā. Teneva sacāhaṃ desantarato āgatāgate tāvadeva dassetuṃ lacchāmīti etassa padassa atthasiddhiṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇavīsati vassānī</span>ti pañca gāthā attano aggupaṭṭhākabhāvaṃ dīpetuṃ vuttā. Āraddhakammaṭṭhānabhāvena hi satthu upaṭṭhānapasutabhāvena ca therassa <a name="M2.0427"></a> maggena asamucchinnāpi kāmasaññādayo na uppajjiṃsu, kāyavacīmanokammāni ca sabbakālaṃ satthari mettāpubbaṅgamāni mettānuparivattāni ahesuṃ. Tattha <span class="bld">paṇṇavīsati vassānī</span>ti pañcavīsati saṃvaccharāni. <span class="bld">Sekhabhūtassa me sato</span>ti sekhabhūmiyaṃ sotāpattiphale ṭhitassa me sato. <span class="bld">Kāmasaññā</span>ti kāmasahagatā saññā na uppajji, ettha ca kāmasaññādianuppattivacanena attano āsayasuddhiṃ dasseti, <span class="bld">‘‘mettena kāyakammenā’’</span>tiādinā payogasuddhiṃ. Tattha gandhakuṭiyaṃ paribhaṇḍakaraṇādinā satthu vattapaṭivattakaraṇena ca mettaṃ kāyakammaṃ veditabbaṃ, dhammadesanākālārocanādinā mettaṃ vacīkammaṃ, rahogatassa satthāraṃ uddissa hitūpasaṃhāramanasikārena mettaṃ manokammaṃ. <span class="bld">Ñāṇaṃ me udapajjathā</span>ti attano sekkhabhūmipattimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahaṃ sakaraṇīyomhī</span>ti satthu parinibbāne upaṭṭhite maṇḍalamāḷaṃ pavisitvā kapisīsaṃ ālambitvā sokābhibhūtena vuttagāthā<a name="P3.0121"></a>. Tattha <span class="bld">sakaraṇīyomhī</span>ti dukkhaparijānanādinā karaṇīyena sakaraṇīyo amhi. <span class="bld">Appattamānaso</span>ti anadhigatārahatto. <span class="bld">Satthu ca parinibbāna</span>nti mayhaṃ satthu parinibbānañca upaṭṭhitaṃ. <span class="bld">Yo amhaṃ anukampako</span>ti yo satthā mayhaṃ anuggāhako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadāsi yaṃ bhiṃsanaka</span>nti gāthā satthu parinibbānakāle pathavīkampanadevadundubhiphalanādike disvā sañjātasaṃvegena vuttagāthā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussuto</span>tiādikā tisso gāthā theraṃ pasaṃsantehi saṅgītikārehi ṭhapitā. Tattha <span class="bld">gatimanto</span>ti asadisāya ñāṇagatiyā samannāgato. <span class="bld">Satimanto</span>ti paramena satinepakkena samannāgato. <span class="bld">Dhitimanto</span>ti asādhāraṇāya byañjanatthāvadhāraṇasamatthāya dhitisampattiyā samannāgato. Ayañhi thero ekapadeyeva <a name="V2.0363"></a> ṭhatvā saṭṭhipadasahassāni satthārā kathitaniyāmeneva gaṇhāti, gahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya sabbakālaṃ na vinassati, aviparītabyañjanāvadhāraṇasamatthāya satipubbaṅgamāya paññāya, atthāvadhāraṇasamatthāya paññāpubbaṅgamāya satiyā ca samannāgato. Tenāha bhagavā – ‘‘etadaggaṃ<a name="M2.0428"></a>, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutāna’’ntiādi (a. ni. 1.219). Tathā cāha dhammasenāpati – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo’’tiādi (a. ni. 5.169). <span class="bld">Ratanākaro</span>ti saddhammaratanassa ākarabhūto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariciṇṇo</span>ti gāthā parinibbānakāle therena bhāsitā, sā vuttatthā eva.</p>
- <p class="centered">Ānandattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tiṃsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">18. Cattālīsanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Mahākassapattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Cattālīsanipāte <a name="M2.0429"></a><a name="V2.0364"></a> <span class="bld">na gaṇena purakkhato</span>tiādikā āyasmato mahākassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vedeho nāma asītikoṭivibhavo kuṭumbiko ahosi. So buddhamāmako, dhammamāmako, saṅghamāmako upāsako hutvā viharanto ekasmiṃ uposathadivase pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiñca khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ, yadidaṃ nisabho’’ti etadagge ṭhapesi. Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti nimantesi. ‘‘Mahā kho, upāsaka<a name="P3.0122"></a>, bhikkhusaṅgho’’ti. ‘‘Kittako, bhante’’ti? ‘‘Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassa’’nti. ‘‘Bhante, ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti. Satthā adhivāsesi. Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāguādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu santike nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji. Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti āha. Thero pattaṃ adāsi. ‘‘Bhante, idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinno’’ti. ‘‘Na vaṭṭissati, upāsakā’’ti. So therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā adāsi. Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha – ‘‘mahānisabhatthero, bhante, ‘satthāpi gehe nisinno’ti vuttepi pavisituṃ na icchi, atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atirekaguṇo’’ti. Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ <a name="M2.0430"></a><a name="V2.0365"></a> nāma natthi, tasmā satthā evamāha – ‘‘upāsaka, mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so pana bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati, mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so araññasmiṃyeva vasati, mayaṃ channe vasāma, so abbhokāseyeva vasatī’’ti bhagavā ‘‘ayañca ayañcetassa guṇo’’ti mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya tassa guṇaṃ kathesi.</p>
- <p class="bodytext">Upāsako pakatiyāpi jalamānapadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī’’ti. So punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divase mahādānaṃ datvā sattame divase buddhappamukhassa mahābhikkhusaṅghassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, satta divase dānaṃ dentassa mettaṃ kāyakammaṃ, mettaṃ vacīkammaṃ, mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa adhikāro hotū’’ti. Satthā ‘‘mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho, no’’ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha – ‘‘manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati<a name="P3.0123"></a>, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī’’ti byākāsi. Taṃ sutvā upāsako ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ dānaṃ datvā, sīlaṃ samādāya rakkhitvā, nānappakāraṃ kalyāṇakammaṃ katvā, kālaṃ katvā, sagge nibbatti.</p>
- <p class="bodytext">Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavute kappe vipassisammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇabrāhmaṇakule nibbatti. Tasmiñca kāle vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathesi, mahantaṃ kolāhalaṃ hoti. Sakalajambudīpe devatā ‘‘satthā dhammaṃ kathessatī’’ti ārocesuṃ. Brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi<a name="M2.0431"></a>. Tassa ca nivāsanasāṭako ekoyeva hoti, tathā brāhmaṇiyā. Pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva. So sakalanagare ‘‘ekasāṭakabrāhmaṇo’’ti paññāyi. So brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe acchati, brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, kiṃ rattiṃ dhammaṃ suṇissasi, divā’’ti? ‘‘Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ <a name="V2.0366"></a> sotuṃ na sakkoma, divā sossāmā’’ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi. Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya, sineruṃ manthaṃ katvā sāgaraṃ nimmathento viya, dhammakathaṃ kathesi. Brāhmaṇassa parisapariyante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘dasabalassa dassāmī’’ti cintesi. Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji. So ‘‘brāhmaṇiyā mayhañca ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi, apārupitvā ca nāma bahi vicarituṃ na sakkā’’ti sabbathāpi adātukāmo ahosi, athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji. Tatheva cintetvā tatheva adātukāmo ahosi. Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji. Tadā so ‘‘yaṃ vā hotu taṃ vā pacchāpi jānissāmī’’ti vatthaṃ saṅgharitvā <a name="P3.0124"></a> satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘jitaṃ me, jitaṃ me’’ti tayo vāre nadi.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiñca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti<a name="M2.0432"></a>. So purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, etaṃ puccha kiṃ vadasī’’ti. So tena gantvā pucchito ‘‘avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti, na taṃ acchariyaṃ. Ahaṃ pana pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me macchariyaṃ jita’’nti āha. So puriso āgantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā āha – ‘‘amhe, bhaṇe, dasabalassa anurūpaṃ na jānimha, brāhmaṇo jānī’’ti vatthayugaṃ pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ tuṇhīnisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi. Satthu guṇe paṭicca uppannena pana mayhaṃ ko attho’’ti tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi. Rājāpi ‘‘kiṃ brāhmaṇena kata’’nti pucchitvā ‘‘tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinna’’nti sutvā aññānipi dve vatthayugāni pesesi, so tānipi adāsi. Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsavatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo ‘‘idaṃ vaḍḍhetvā vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī’’ti <a name="V2.0367"></a> attano atthāya ekaṃ, brāhmaṇiyā ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsayugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya ca so satthu vissāsiko jāto.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanakaṃ attanā pārutarattakambalaṃ datvā āha – ‘‘ito paṭṭhāya imaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti. So ‘‘kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā’’ti cintetvā antogandhakuṭiyaṃ tathāgatassa mañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi. Athekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi. Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambale paṭihaññanti, kambalo ativiya virocati. Rājā ullokento sañjānitvā āha – ‘‘amhākaṃ, bhante, esa kambalo, amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno’’ti. ‘‘Tumhehi, mahārāja, brāhmaṇo pūjito, brāhmaṇena mayaṃ pūjitā’’ti. Rājā ‘‘brāhmaṇo yuttaṃ aññāsi, na maya’’nti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi ‘‘aṭṭhaṭṭhakaṃ nāla catusaṭṭhi hotī’’ti <a name="P3.0125"></a> catusaṭṭhi <a name="M2.0433"></a> salākabhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti.</p>
- <p class="bodytext">Puna tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto. So vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati. Tasmiñca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho. So disvā ‘‘kasmā, bhante, saṅgharitvā ṭhapethā’’ti āha. ‘‘Anuvāto nappahotī’’ti. ‘‘Iminā, bhante, karothā’’ti uttarasāṭakaṃ datvā ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi.</p>
- <p class="bodytext">Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi. Athassa bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya ‘‘evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā gehaṅgaṇe ṭhitā sutvā ‘‘imāya dinnabhattaṃ mā esa bhuñjatū’’ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā ‘‘bāle, tvaṃ maṃ tāva akkosa vā pahara vā, evarūpassa pana dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yutta’’nti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji. Sā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena<a name="V2.0368"></a>. Ubbaṭṭetvā paṇītabhattassa catumadhurassa ca pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi.</p>
- <p class="bodytext">Tepi jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato cavitvā upāsako kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti, itarāpi tādisasseva seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti. Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe aniṭṭhavipākassa pāpakammassa ānubhāvena <a name="M2.0434"></a> patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ. Seṭṭhikumāro ‘‘kassāyaṃ gandho’’ti pucchitvā, ‘‘seṭṭhikaññāyā’’ti sutvā, ‘‘nīharatha, nīharathā’’ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi. Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā.</p>
- <p class="bodytext">Tena ca samayena kassapadasabalo parinibbāyi. Tassa ghanakoṭṭimāhi satasahassagghanikāhi <a name="P3.0126"></a> rattasuvaṇṇiṭṭhakāhi yojanubbedhaṃ cetiyaṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ cetiye karīyamāne sā seṭṭhidhītā cintesi – ‘‘ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattitā, kiṃ me jīvitenā’’ti attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthinnaṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakāpanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti, seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha – ‘‘imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā’’ti. ‘‘Amma, bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehī’’ti. Sā āruyha telena haritālamanosilāpiṇḍaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho’’ti patthanaṃ katvā cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha – ‘‘tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā’’ti? ‘‘Kulagehe sāmī’’ti. ‘‘Ānetha naṃ, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti. Te gantvā taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘kiṃ, tātā, āgatatthā’’ti tāya puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tātā, mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ me natthī’’ti<a name="V2.0369"></a>. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissatīti. Te ānayiṃsu. Tassā saha gharapavesanena sakalagehaṃ candanagandho ceva nīluppalagandho ca vāyi. Seṭṭhiputto taṃ pucchi – ‘‘paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni pana te sarīrato candanagandho, mukhato <a name="M2.0435"></a> uppalagandho vāyati. Kiṃ eta’’nti? Sā ādito paṭṭhāya attanā katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto ‘‘niyyānikaṃ vata buddhasāsana’’nti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti.</p>
- <p class="bodytext">So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti, seṭṭhikaññāpi devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti. Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ. So mātaraṃ āha – ‘‘sāṭakaṃ me, amma, dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti<a name="P3.0127"></a>. Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. ‘‘Amma, thūlaṃ ida’’nti āha. Sā aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, yādise gehe mayaṃ jātā, natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puñña’’nti. ‘‘Tena hi labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Putta, ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmī’’ti. So mātaraṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmi, ammā’’ti. ‘‘Gaccha, tātā’’ti. Evaṃ kirassā cittaṃ ahosi – ‘‘kahaṃ gamissati? Idha vā ettha vā gehe nisīdissatī’’ti. So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji. So ca bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti.</p>
- <p class="bodytext">Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu – ‘‘rañño ekā dhītāva atthi, putto natthi, arājakaṃ rajjaṃ nassati, ko rājā hotī’’ti? ‘‘Tvaṃ hohi, tvaṃ hohī’’ti āhaṃsu. Purohito āha – ‘‘bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati, phussarathaṃ vissajjemā’’ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi. ‘‘Paricayena uyyānābhimukho gacchati, nivattemā’’ti keci āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayitthā’’ti āha. Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi, purohito <a name="M2.0436"></a> pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento, ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu esa rajjaṃ kāretuṃ <a name="V2.0370"></a> yutto’’ti vatvā ‘‘punapi tūriyāni paggaṇhatha, punapi paggaṇhathā’’ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi.</p>
- <p class="bodytext">Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā, ‘‘kena kammena āgatatthā’’ti āha. ‘‘Deva, tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātī’’ti. ‘‘Rājā kaha’’nti? ‘‘Devattaṃ gato, sāmī’’ti. ‘‘Kati divasā atikkantā’’ti? ‘‘Ajja sattamo divaso’’ti. ‘‘Putto vā dhītā vā natthī’’ti? ‘‘Dhītā atthi deva, putto natthī’’ti. ‘‘Karissāmi rajja’’nti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ kāretvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā, uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu. Athassa katābhisekassa satasahassagghanakaṃ vatthaṃ upahariṃsu. So ‘‘kimidaṃ, tātā’’ti āha. ‘‘Nivāsanavatthaṃ devā’’ti. ‘‘Nanu, tātā, thūla’’nti? ‘‘Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi, <a name="P3.0128"></a> devā’’ti. ‘‘Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Na maññe puññavā tumhākaṃ rājā, suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāma vattha’’nti. Suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu. So uṭṭhāya hatthe dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthena udakaṃ ādāya puratthimadisāyaṃ abbhukkiri. Tāvadeva ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇāyaṃ pacchimāyaṃ uttarāyanti evaṃ catūsu disāsu abbhukkiri. Sabbadisāsu aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ carāpethā’’ti vatvā chattaṃ ussāpetvā alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño mahāsampattiṃ disvā, ‘‘aho tapassī’’ti kāruññākāraṃ dasseti. ‘‘Kimidaṃ, devī’’ti ca puṭṭhā ‘‘atimahatī te, deva, sampatti. Atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha, idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā’’ti āha. ‘‘Kassa dassāma, sīlavanto natthī’’ti? ‘‘Asuñño, deva, jambudīpo arahantehi, tumhe dānameva sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī’’ti āha. Rājā punadivase <a name="M2.0437"></a> pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā ‘‘sace etissaṃ disāyaṃ arahanto atthi, sveva āgantvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ, taṃ sakkāraṃ kapaṇayācakānaṃ adaṃsu. Punadivase dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi, punadivase pacchimadvāre. Uttaradvāre sajjitadivase pana deviyā tatheva nimantentiyā himavante vasantānaṃ padumavatiyā <a name="V2.0371"></a> puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi, ‘‘mārisā, nandarājā, tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā’’ti. Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā, ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā disvā gantvā ‘‘pañcasatā, deva, paccekabuddhā āgatā’’ti rañjo ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā gantvā, vanditvā, pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā, tatra nesaṃ dānaṃ datvā, bhattakiccāvasāne rājā <a name="P3.0129"></a> saṅghattherassa, devī, saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā ‘‘ayyā paccayehi na kilamissanti, mayaṃ puññena na hāyissāma. Amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā’’ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañcapaṇṇasālāsatāni pañcacaṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsanaṭṭhānāni sampādetvā tattha vasāpesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito. So ‘‘ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī’’ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Etenupāyena sesāpīti sabbeva parinibbutā. Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritūpalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā, dhūpaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokayantī nisinnā āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, jānāhi, kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsuka’’nti? So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā ‘‘kālo, bhante’’ti <a name="M2.0438"></a> āha. ‘‘Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati? So niddāyati maññe’’ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasitvā pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā, dutiyassa santikaṃ agamāsi. Evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato. ‘‘Kahaṃ, tāta, paccekabuddhā’’ti puṭṭho ‘‘parinibbutā, devī’’ti āha. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ kāretvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi.</p>
- <p class="bodytext">Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi – ‘‘kiṃ, bhadde, paccekabuddhesu nappamajji, nirogā ayyā’’ti? ‘‘Parinibbutā devā’’ti. Rājā cinteti ‘‘evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkho’’ti. So nagaraṃ agantvā, uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā, tassa rajjaṃ niyyātetvā, sayaṃ samaṇapabbajjaṃ <a name="V2.0372"></a> pabbaji. Devīpi ‘‘imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti tattheva uyyāne pabbajitvā dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi. Satthari tattha paṭivasante <a name="P3.0130"></a> ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto. Ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā. Tesaṃ anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime, bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā ‘‘tāta, tvaṃ vayappatto, kulavaṃso nāma patiṭṭhapetabbo’’ti ativiya nippīḷayiṃsu. Māṇavo āha ‘‘mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha. Ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ accayena nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu. Sopi tatheva paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya nirantaraṃ kathetiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Māṇavo <a name="M2.0439"></a> ‘‘mama mātaraṃ saññāpessāmī’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha ‘‘amma, evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasissāmi alabhanto na vasissāmī’’ti. Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro, puññaṃ karonto na ekakova akāsi, addhā etena sahakatapuññā suvaṇṇarūpapaṭibhāgāva bhavissatī’’ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā ‘‘gacchatha, tātā, yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samāne kule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, imameva suvaṇṇarūpakaṃ paṇṇākāraṃ katvā ethā’’ti uyyojesi.</p>
- <p class="bodytext">Te ‘‘amhākaṃ nāma etaṃ kamma’’nti nikkhamitvā ‘‘kattha gamissāmā’’ti cintetvā ‘‘maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamante nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā, alaṅkaritvā, sirigabbhe nisīdāpetvā sayaṃ nhāyituṃ udakatitthaṃ gatā tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ disvā ‘‘kissāyaṃ avinītā idhāgantvā ṭhitā’’ti piṭṭhipasse paharitvā ‘‘suvaṇṇarūpaka’’nti ñatvā <a name="V2.0373"></a> ‘‘ayyadhītā me’’ti saññaṃ uppādesiṃ, ‘‘ayaṃ pana me ayyadhītāya nivāsanapaṭiggāhikāyāpi asadisā’’ti āha. Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘evarūpā te sāmidhītā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ esā, imāya suvaṇṇapaṭimāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyadhītā abhirūpatarā, dvādasahatthe gabbhe <a name="P3.0131"></a> nisinnāya padīpakiccaṃ natthi, sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatī’’ti. ‘‘Tena hi āgacchā’’ti taṃ khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathe āropetvā kosiyagottassa brāhmaṇassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharato’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā āgatā’’ti? ‘‘Iminā nāma kāraṇenā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, tātā, samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo, dassāmi dārika’’nti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu ‘‘laddhā dārikā<a name="M2.0440"></a>, kattabbaṃ karothā’’ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu ‘‘laddhā kira dārikā’’ti. Māṇavo ‘‘ahaṃ ‘na labhissantī’ti cintesiṃ, ime ‘laddhā’ti vadanti, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesessāmī’’ti rahogato paṇṇaṃ likhi ‘‘bhaddā, attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārinī ahosī’’ti. Bhaddāpi ‘‘asukassa kira maṃ dātukāmo’’ti sutvā ‘‘paṇṇaṃ pesessāmī’’ti rahogatā paṇṇaṃ likhi ‘‘ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī ahosī’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? ‘‘Pippalimāṇavena bhaddāya pahita’’nti. ‘‘Idaṃ kassā’’ti? ‘‘Bhaddāya pippalimāṇavassa pahita’’nti ca vutte te dvepi vācetvā ‘‘passatha dārakānaṃ kamma’’nti phāletvā araññe chaḍḍetvā aññaṃ taṃsamānaṃ paṇṇaṃ likhitvā ito etto ca pesesuṃ. Iti kumārassa kumārikāya ca sadisaṃ paṇṇaṃ lokassādarahitamevāti anicchamānānaṃyeva dvinnaṃ samāgamo ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ divasaṃyeva pippalimāṇavo ekaṃ pupphadāmaṃ ganthāpesi bhaddāpi. Tāni sayanamajjhe ṭhapesuṃ bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘sayanaṃ āruhissāmā’’ti māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ āruhi. Bhaddā vāmapassena abhiruhitvā āha – ‘‘yassa passe pupphāni milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na alliyitabba’’nti. Te pana aññamaññaṃ sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti, divā pana hasitamattampi nāhosi. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu. Mahatī māṇavassa sampatti – ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā <a name="V2.0374"></a> chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇaṃ eva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ <a name="P3.0132"></a> vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhimahātaḷākāni, kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurapamāṇā cuddasa gāmā, cuddasa hatthānīkāni, cuddasa assānīkāni, cuddasa rathānīkāni.</p>
- <p class="bodytext">So ekadivasaṃ alaṅkataassaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe <a name="M2.0441"></a> gaṇḍuppādādipāṇake uddharitvā khādante disvā, ‘‘tātā, ime kiṃ khādantī’’ti pucchi. ‘‘Gaṇḍuppāde, ayyā’’ti. ‘‘Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayyā’’ti. So cintesi – ‘‘sace etehi kataṃ pāpaṃ mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ, kiṃ dvādasayojano kammanto, kiṃ yantabaddhāni taḷākāni, kiṃ cuddasa gāmā, sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe antaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā, ‘‘ammā, kiṃ ime khādantī’’ti pucchi. ‘‘Pāṇake ayye’’ti. ‘‘Akusalaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayye’’ti. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā. Ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Māṇavo āgantvā, nhatvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi. Athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu. Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha – ‘‘bhadde, imaṃ gharaṃ āgacchantī tvaṃ kittakaṃ dhanaṃ āharasī’’ti? ‘‘Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni, ayyā’’ti. ‘‘Taṃ sabbaṃ, yā ca imasmiṃ ghare sattaasītikoṭiyo yantabaddhasaṭṭhitaḷākādibhedā ca sampatti atthi, taṃ sabbañca tuyhaṃyeva niyyādemī’’ti. ‘‘Tumhe pana kahaṃ gacchatha, ayyā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ayya, ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā. Ahampi pabbajissāmī’’ti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Te antarāpaṇato kasāyarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese oropetvā ‘‘ye loke arahanto, te uddissa amhākaṃ pabbajjā’’ti pabbajitvā, thavikāsu patte pakkhipitvā aṃse <a name="P3.0133"></a> laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe dāsesu vā kammakaresu vā na koci sañjāni.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M2.0442"></a><a name="V2.0375"></a> ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rodantā pādesu nipatitvā ‘‘kiṃ, amhe, anāthe karotha ayyā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mayaṃ, ‘bhaṇe, ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavā’ti pabbajimhā. Sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti. Tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā’’ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi – ‘‘ayaṃ, bhaddā kāpilānī, sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ime pabbajitāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ karontī’ti, koci pāpena manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya, imaṃ pahāya mayhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādesi. So purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā, vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘bhadde, tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā ‘ime pabbajitāpi vinā bhavituṃ na sakkontī’ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya. Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha, ahamekena gamissāmī’’ti. ‘‘Āma, ayya, pabbajitānaṃ mātugāmo palibodho, ‘pabbajitvāpi vinā na bhavantī’ti amhākaṃ dosaṃ dassessanti, tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha, vinā bhavissāmā’’ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha ‘‘satasahassakappaparimāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī’’ti vatvā ‘‘tumhe dakkhiṇajātikā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati, mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī’’ti vanditvā maggaṃ paṭipannā. Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ahaṃ cakkavāḷasinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya viravamānā kampi, ākāse asanisaddo viya pavatti, cakkavāḷasinerupabbato unnadi.</p>
- <p class="bodytext">Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā ‘‘kissa nu kho pathavī kampatī’’ti āvajjento ‘‘pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ <a name="P3.0134"></a> sampattiṃ pahāya pabbajitā. Tesaṃ <a name="M2.0443"></a> viyogaṭṭhāne ubhinnaṃ guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto. Mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva pattacīvaramādāya asītimahātheresu kañcipi anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nālandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisīdanto <a name="V2.0376"></a> pana aññatarapaṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthaghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇacchattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vippharantiyo vidhāvantiyo candasahassasūriyasahassauggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaṃ ekobhāsaṃ akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā samujjalatārāgaṇena viya gaganaṃ, supupphitakamalakuvalayena viya salilaṃ, vanantaṃ virocittha. Nigrodharukkhassa nāma khandho seto hoti, pattāni nīlāni, pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodho suvaṇṇavaṇṇova ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Mahākassapatthero ‘‘ayaṃ amhākaṃ satthā bhavissati, imaṃ ahaṃ uddissa pabbajito’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatoṇatova gantvā tīsu ṭhānesu vanditvā ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me, bhante, bhagavā sāvakohamasmī’’ti (saṃ. ni. 2.154) āha. Atha naṃ bhagavā āha ‘‘kassapa, sace tvaṃ imaṃ nipaccakāraṃ mahāpathaviyā kareyyāsi, sāpi dhāretuṃ na sakkuṇeyya. Tathāgatassa evaṃ guṇamahantataṃ jānatā tayā kato nipaccakāro mayhaṃ, lomampi cāletuṃ na sakkoti. Nisīda, kassapa, dāyajjaṃ te dassāmī’’ti. Athassa bhagavā tīhi ovādehi upasampadamadāsi. Datvā bahuputtakanigrodhamūlato nikkhamitvā theraṃ pacchāsamaṇaṃ katvā maggaṃ paṭipajji. Satthu sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittaṃ, mahākassapassa sarīraṃ sattamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ, so kañcanamahānāvāya pacchābaddho viya satthu padānupadikaṃ anugacchi. Satthā thokaṃ maggaṃ gantvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisajjākāraṃ dassesi. Thero ‘‘nisīditukāmo satthā’’ti ñatvā attano pārupitapaṭapilotikasaṅghāṭiṃ catugguṇaṃ katvā paññapesi.</p>
- <p class="bodytext">Satthā <a name="M2.0444"></a> tattha nisīditvā hatthena cīvaraṃ parimajjanto ‘‘mudukā kho tyāyaṃ, kassapa, paṭapilotikasaṅghāṭī’’ti (saṃ. ni. 2.154) āha. Thero ‘‘satthā mama saṅghāṭiyā mudubhāvaṃ katheti, pārupitukāmo bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘pārupatu, bhante, bhagavā saṅghāṭi’’nti āha. ‘‘Tvaṃ <a name="P3.0135"></a> kiṃ pārupissasi, kassapā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ nivāsanaṃ labhanto pārupissāmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, kassapa, imaṃ paribhogajiṇṇaṃ paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sakkhissasi? Mayā hi imassa paṃsukūlassa gahitadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi, imaṃ buddhānaṃ paribhogajiṇṇacīvaraṃ nāma na sakkā parittaguṇena dhāretuṃ, paṭibalenevidaṃ paṭipattipūraṇasamatthena jātipaṃsukūlikena dhāretuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā therena saddhiṃ cīvaraṃ parivattesi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0377"></a> pana cīvaraparivattanaṃ katvā therassa pārutacīvaraṃ bhagavā pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye acetanāpi ayaṃ mahāpathavī ‘‘dukkaraṃ, bhante, akattha, attanā pārutacīvaraṃ sāvakassa dinnapubbo nāma natthi, ahaṃ tumhākaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya udakapariyantaṃ katvā kampi. Theropi ‘‘laddhaṃ dāni mayā buddhānaṃ paribhogacīvaraṃ, kiṃ me idāni uttari kattabbaṃ atthī’’ti unnatiṃ akatvā buddhānaṃ santikeyeva terasa dhutaguṇe samādāya sattadivasamattaṃ puthujjano ahosi, aṭṭhame divase saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.398-420) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttarassa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Nibbute lokanāthamhi, pūjaṃ kubbanti satthuno.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Udaggacittā janatā, āmoditapamoditā;</p>
- <p class="gathalast">Tesu saṃvegajātesu, pīti se udapajjatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ñātimitte samānetvā, idaṃ vacanamabraviṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parinibbuto mahāvīro, handa pūjaṃ karomase.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sādhūti te paṭissutvā, bhiyyo hāsaṃ janiṃsu me;</p>
- <p class="gathalast">Buddhasmiṃ lokanāthamhi, kāhāma puññasañcayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Agghiyaṃ sukataṃ katvā, satahatthasamuggataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Diyaḍḍhahatthapatthaṭaṃ, vimānaṃ nabhamuggataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Katvāna <a name="M2.0445"></a> hammiyaṃ tattha, tālapantīhi cittitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, cetiyaṃ pūjayuttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aggikkhandhova jalito, kiṃsuko iva phullito;</p>
- <p class="gathalast">Indalaṭṭhīva ākāse, obhāseti catuddisā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, katvāna kusalaṃ bahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pubbakammaṃ saritvāna, tidasaṃ upapajjahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ, dibbayānamadhiṭṭhito;</p>
- <p class="gathalast">Ubbiddhaṃ bhavanaṃ mayhaṃ, sattabhūmaṃ samuggataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kūṭāgārasahassāni, sabbasoṇṇamayā ahuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jalanti sakatejena, disā sabbā pabhāsayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Santi aññepi niyyūhā, lohitaṅgamayā tadā;</p>
- <p class="gathalast">Tepi jotanti ābhāya, samantā caturo disā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Puññakammābhinibbattā, kūṭāgārā sunimmitā;</p>
- <p class="gathalast">Maṇimayāpi jotanti, disā dasa samantato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tesaṃ <a name="V2.0378"></a> ujjotamānānaṃ, obhāso vipulo ahu;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe deve abhibhomi, puññakammassidaṃ phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṭṭhikappasahassamhi, ubbiddho nāma khattiyo;</p>
- <p class="gathalast">Cāturanto vijitāvī, pathaviṃ āvasiṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tatheva bhaddake kappe, tiṃsakkhattuṃ ahosahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sakakammābhiraddhomhi, cakkavattī mahabbalo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattaratanasampanno, catudīpamhi issaro;</p>
- <p class="gathalast">Tatthāpi bhavanaṃ mayhaṃ, indalaṭṭhīva uggataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āyāmato catubbīsaṃ, vitthārena ca dvādasa;</p>
- <p class="gathalast">Rammaṇaṃ nāma nagaraṃ, daḷhapākāratoraṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āyāmato pañcasataṃ, vitthārena tadaḍḍhakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ākiṇṇaṃ janakāyehi, tidasānaṃ puraṃ viya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathā <a name="M2.0446"></a> sūcighare sūcī, pakkhittā paṇṇavīsati;</p>
- <p class="gathalast">Aññamaññaṃ paghaṭṭenti, ākiṇṇaṃ hoti laṅkataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evampi nagaraṃ mayhaṃ, hatthissarathasaṃkulaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Manussehi sadākiṇṇaṃ, rammaṇaṃ nagaruttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tattha bhutvā pivitvā ca, puna devattanaṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Bhave pacchimake mayhaṃ, ahosi kulasampadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Brahmaññakulasambhūto, mahāratanasañcayo;</p>
- <p class="gathalast">Asītikoṭiyo hitvā, hiraññassāpi pabbajiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ satthā ‘‘kassapo, bhikkhave, candūpamo kulāni upasaṅkamati apakasseva kāyaṃ, apakassa cittaṃ, niccanavako kulesu appagabbho’’ti evamādinā (saṃ. ni. 2.146) pasaṃsitvā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.188, 191) dhutaṅgadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So vivekābhiratikittanamukhena bhikkhūnaṃ ovādaṃ dento attano paṭipattiṃ pakāsento –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1054"></a><span class="paranum">1054</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na gaṇena purakkhato care, vimano hoti samādhi dullabho;</p>
- <p class="gathalast">Nānājanasaṅgaho dukho, iti disvāna gaṇaṃ na rocaye.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1055"></a><span class="paranum">1055</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V2.0379"></a> kulāni upabbaje muni, vimano hoti samādhi dullabho;</p>
- <p class="gathalast">So ussukko rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1056"></a><span class="paranum">1056</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paṅkoti <a name="P3.0136"></a> hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu;</p>
- <p class="gathalast">Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1057"></a><span class="paranum">1057</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Senāsanamhā <a name="M2.0447"></a> oruyha, nagaraṃ piṇḍāya pāvisiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhuñjantaṃ purisaṃ kuṭṭhiṃ, sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhahiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1058"></a><span class="paranum">1058</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So me pakkena hatthena, ālopaṃ upanāmayi;</p>
- <p class="gathalast">Ālopaṃ pakkhipantassa, aṅguli cettha chijjatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1059"></a><span class="paranum">1059</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kuṭṭamūlañca nissāya, ālopaṃ taṃ abhuñjisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhuñjamāne vā bhutte vā, jegucchaṃ me na vijjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1060"></a><span class="paranum">1060</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uttiṭṭhapiṇḍo āhāro, pūtimuttañca osadhaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Senāsanaṃ rukkhamūlaṃ, paṃsukūlañca cīvaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yassete abhisambhutvā, sa ve cātuddiso naro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1061"></a><span class="paranum">1061</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yattha eke vihaññanti, āruhantā siluccayaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Tattha buddhassa dāyādo, sampajāno paṭissato;</p>
- <p class="gathalast">Iddhibalenupatthaddho, kassapo abhirūhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1062"></a><span class="paranum">1062</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;</p>
- <p class="gathalast">Jhāyati anupādāno, pahīnabhayabheravo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1063"></a><span class="paranum">1063</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;</p>
- <p class="gathalast">Jhāyati anupādāno, ḍayhamānesu nibbuto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1064"></a><span class="paranum">1064</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Piṇḍapātapaṭikkanto, selamāruyha kassapo;</p>
- <p class="gathalast">Jhāyati anupādāno, katakicco anāsavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1065"></a><span class="paranum">1065</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Karerimālāvitatā, bhūmibhāgā manoramā;</p>
- <p class="gathalast">Kuñjarābhirudā rammā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1066"></a><span class="paranum">1066</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nīlabbhavaṇṇā rucirā, vārisītā sucindharā;</p>
- <p class="gathalast">Indagopakasañchannā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1067"></a><span class="paranum">1067</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nīlabbhakūṭasadisā, kūṭāgāravarūpamā;</p>
- <p class="gathalast">Vāraṇābhirudā rammā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1068"></a><span class="paranum">1068</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abhivuṭṭhā rammatalā, nagā isibhi sevitā;</p>
- <p class="gathalast">Abbhunnaditā sikhīhi, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1069"></a><span class="paranum">1069</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alaṃ <a name="M2.0448"></a><a name="V2.0380"></a> jhāyitukāmassa, pahitattassa me sato;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ me atthakāmassa, pahitattassa bhikkhuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1070"></a><span class="paranum">1070</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alaṃ me phāsukāmassa, pahitattassa bhikkhuno;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ me yogakāmassa, pahitattassa tādino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1071"></a><span class="paranum">1071</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Umāpupphena samānā, gaganāvabbhachāditā;</p>
- <p class="gathalast">Nānādijagaṇākiṇṇā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1072"></a><span class="paranum">1072</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anākiṇṇā <a name="P3.0137"></a> gahaṭṭhehi, migasaṅghanisevitā;</p>
- <p class="gathalast">Nānādijagaṇākiṇṇā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1073"></a><span class="paranum">1073</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Acchodikā puthusilā, gonaṅgulamigāyutā;</p>
- <p class="gathalast">Ambusevālasañchannā, te selā ramayanti maṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1074"></a><span class="paranum">1074</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na pañcaṅgikena tūriyena, rati me hoti tādisī;</p>
- <p class="gathalast">Yathā ekaggacittassa, sammā dhammaṃ vipassato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1075"></a><span class="paranum">1075</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kammaṃ bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya janaṃ na uyyame;</p>
- <p class="gathalast">Ussukko so rasānugiddho, atthaṃ riñcati yo sukhāvaho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1076"></a><span class="paranum">1076</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kammaṃ bahukaṃ na kāraye, parivajjeyya anattaneyyametaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kicchati kāyo kilamati, dukkhito so samathaṃ na vindati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1077"></a><span class="paranum">1077</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Oṭṭhappahatamattena, attānampi na passati;</p>
- <p class="gathalast">Patthaddhagīvo carati, ahaṃ seyyoti maññati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1078"></a><span class="paranum">1078</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aseyyo seyyasamānaṃ, bālo maññati attānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na taṃ viññū pasaṃsanti, patthaddhamānasaṃ naraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1079"></a><span class="paranum">1079</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ca seyyohamasmīti, nāhaṃ seyyoti vā pana;</p>
- <p class="gathalast">Hīno taṃsadiso vāti, vidhāsu na vikampati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1080"></a><span class="paranum">1080</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paññavantaṃ <a name="M2.0449"></a> tathā tādiṃ, sīlesu susamāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Cetosamathamanuyuttaṃ, tañce viññū pasaṃsare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1081"></a><span class="paranum">1081</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati;</p>
- <p class="gathalast">Ārakā hoti saddhammā, nabhato puthavī yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1082"></a><span class="paranum">1082</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yesañca hiri ottappaṃ, sadā sammā upaṭṭhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Virūḷhabrahmacariyā te, tesaṃ khīṇā punabbhavā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1083"></a><span class="paranum">1083</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uddhato capalo bhikkhu, paṃsukūlena pāruto;</p>
- <p class="gathalast">Kapīva sīhacammena, na so tenupasobhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1084"></a><span class="paranum">1084</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Anuddhato <a name="V2.0381"></a> acapalo, nipako saṃvutindriyo;</p>
- <p class="gathalast">Sobhati paṃsukūlena, sīhova girigabbhare.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1085"></a><span class="paranum">1085</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ete sambahulā devā, iddhimanto yasassino;</p>
- <p class="gathalast">Dasadevasahassāni, sabbe te brahmakāyikā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1086"></a><span class="paranum">1086</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhammasenāpatiṃ vīraṃ, mahājhāyiṃ samāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāriputtaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1087"></a><span class="paranum">1087</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Namo <a name="P3.0138"></a> te purisājañña, namo te purisuttama;</p>
- <p class="gathalast">Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1088"></a><span class="paranum">1088</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Accheraṃ vata buddhānaṃ, gambhīro gocaro sako;</p>
- <p class="gathalast">Ye mayaṃ nābhijānāma, vālavedhisamāgatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1089"></a><span class="paranum">1089</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ tathā devakāyehi, pūjitaṃ pūjanārahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāriputtaṃ tadā disvā, kappinassa sitaṃ ahu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1090"></a><span class="paranum">1090</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yāvatā buddhakhettamhi, ṭhapayitvā mahāmuniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhutaguṇe visiṭṭhohaṃ, sadiso me na vijjati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1091"></a><span class="paranum">1091</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, natthi dāni punabbhavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1092"></a><span class="paranum">1092</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M2.0450"></a> cīvare na sayane, bhojane nupalimpati;</p>
- <p class="gatha2">Gotamo anappameyyo, mūḷālapupphaṃ vimalaṃva;</p>
- <p class="gathalast">Ambunā nekkhammaninno, tibhavābhinissaṭo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1093"></a><span class="paranum">1093</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satipaṭṭhānagīvo so, saddhāhattho mahāmuni;</p>
- <p class="gathalast">Paññāsīso mahāñāṇī, sadā carati nibbuto’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā abhāsi. Tattha ādito tisso gāthā gaṇesu kulesu ca saṃsaṭṭhe bhikkhū disvā tesaṃ ovādadānavasena vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na gaṇena purakkhato care</span>ti bhikkhugaṇehi purakkhato parivārito hutvā na careyya na vihareyya. Kasmā? <span class="bld">Vimano hoti samādhi dullabho</span> gaṇaṃ pariharantassa dukkhuppattiyā byākulamanatāya, uddesena ovādena anusāsaniyā anuggahaṃ karonto yathānusiṭṭhaṃ appaṭipattiyā ca vimano vikāribhūtacitto hoti, tato saṃsaggena ekaggataṃ alabhantassa samādhi dullabho hoti. Tathārūpassa hi upacārasamādhimattampi na ijjhati, pageva itaro. <span class="bld">Nānājanasaṅgaho</span>ti nānajjhāsayassa nānārucikassa janassa peyyakhajjādinā saṅgaho. <span class="bld">Dukho</span>ti kiccho <a name="V2.0382"></a> kasiro. <span class="bld">Iti disvānā</span>ti evaṃ gaṇasaṅgahe bahuvidhaṃ ādīnavaṃ disvā ñāṇacakkhunā oloketvā. <span class="bld">Gaṇaṃ</span> gaṇavāsaṃ <span class="bld">na rocaye</span> na roceyya na iccheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na kulāni upabbaje munī</span>ti imasmiṃ sāsane pabbajito khattiyādikulūpako hutvā na upagaccheyya. Kiṃkāraṇā? <span class="bld">Vimano hoti samādhi dullabho. So ussukko</span> kulūpasaṅkamane ussukkaṃ āpanno kulesu laddhabbesu madhurādirasesu <span class="bld">anugiddho</span> gedhaṃ āpanno tattha uppannesu kiccakaraṇīyesu attanāva yogaṃ āpajjanto. <span class="bld">Atthaṃ riñcati yo sukhāvaho</span>ti yo attano maggaphalanibbānasukhāvaho taṃ sīlavisuddhiādisaṅkhātaṃ atthaṃ riñcati jahati, nānuyuñjatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyagāthā <a name="P3.0139"></a> heṭṭhā vuttā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanamhā oruyhā</span>tiādikā catasso gāthā paccayesu attano santosadassanamukhena ‘‘bhikkhunā nāma evaṃ paṭipajjitabba’’nti bhikkhūnaṃ ovādadānavasena vuttā. Tattha <span class="bld">senāsanamhā oruyhā</span>ti pabbatasenāsanattā <a name="M2.0451"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhahi</span>nti taṃ kuṭṭhipurisaṃ uḷārasampattiṃ pāpetukāmatāya bhikkhāya atthiko hutvā paṇītabhikkhadāyakaṃ kulaṃ mahicchapuggalo viya ādarena upagantvā aṭṭhāsiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkenā</span>ti aṭṭhigatakuṭṭharogatāya upakkena kuthitena. <span class="bld">Aṅguli cettha chijjathā</span>ti ettha patte tassa aṅguli chijjitvā āhārena saddhiṃ patatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭṭamūlaṃ nissāyā</span>ti tassa purisassa pasādajananatthaṃ tādise gharabhittisamīpe nisīditvā ālopaṃ taṃ <span class="bld">abhuñjisaṃ</span> paribhuñjiṃ. Ayaṃ pana therassa paṭipatti sikkhāpade apaññatteti daṭṭhabbaṃ. Paṭikkūle ca appaṭikkūle iva appaṭikkūlasaññitāya ariyiddhiyā ukkaṃsagatattā therassa taṃ ajjhoharantassa jigucchā na uppajji, puthujjanassa pana tādisaṃ bhuñjantassa antāni nikkhameyyuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhuñjamāne vā bhutte vā, jegucchaṃ me na vijjatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uttiṭṭhapiṇḍo</span>ti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre ṭhatvā gahetabbapiṇḍo, jaṅghabalaṃ nissāya anugharaṃ gantvā laddhabbamissakabhikkhāti attho. <span class="bld">Pūtimutta</span>nti gomuttaparibhāvitaharīṭakādi ca. <span class="bld">Yassete abhisambhutvā</span>ti, yo bhikkhu ete uttiṭṭhapiṇḍādayo cattāro paccaye antimantena abhiramitvā <a name="V2.0383"></a> paribhuñjati. <span class="bld">Sa ve cātuddiso naro</span>ti so puggalo ekaṃsena cātuddiso puratthimādicatudisāyogyo, katthaci appaṭigho yāya kāyaci disāya viharituṃ sakkotīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Atha thero attano mahallakakāle manussehi ‘‘kathaṃ, bhante, tumhe evarūpāya jarāya vattamānāya dine dine pabbataṃ abhiruhathā’’ti vutte <span class="bld">‘‘yattha eke’’</span>tiādikā catasso gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">yatthā</span>ti yasmiṃ pacchimavaye. <span class="bld">Eke</span>ti ekacce. <span class="bld">Vihaññantī</span>ti sarīrakilamathena cittena vighātaṃ āpajjanti. <span class="bld">Siluccaya</span>nti pabbataṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ jarājiṇṇakālepi. <span class="bld">Sampajāno paṭissato</span>ti iminā cittakhedābhāvaṃ dasseti, <span class="bld">iddhibalenupatthaddho</span>ti iminā sarīrakhedābhāvaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhayahetūnaṃ kilesānaṃ samucchinnattā <span class="bld">pahīnabhayabheravo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ḍayhamānesū</span>ti rāgaggiādīhi ekādasahi aggīhi sattesu ḍayhamānesu. Saṃkilesapariḷāhābhāvena <span class="bld">nibbuto</span> sītibhūto.</p>
- <p class="bodytext">Puna <a name="M2.0452"></a><a name="P3.0140"></a> manussehi ‘‘kiṃ, bhante, jiṇṇakālepi araññapabbateyeva viharatha, nanu ime veḷuvanādayo vihārā manoramā’’ti vutte araññapabbatā eva mayhaṃ manoramāti dassento <span class="bld">‘‘karerimālāvitatā’’</span>tiādikā dvādasa gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">karerimālāvitatā</span>ti varuṇarukkhapantīhi samāgatā. ‘‘Kālavaṇṇapupphehi otthaṭā’’tipi vadanti. <span class="bld">Kuñjarābhirudā</span>ti paṭighosādiguṇībhūtehi hatthīnaṃ gocaresīnaṃ gajjitehi abhitthanitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhivuṭṭhā</span>ti mahāmeghena abhippavuṭṭhā. <span class="bld">Rammatalā</span>ti teneva rajojallapaṇṇeyyādīnaṃ apagamena ramaṇīyatalā. <span class="bld">Nagā</span>ti desantaraṃ agamanato ‘‘nagā’’ti selamayatāya ‘‘selā’’ti ca laddhanāmā pabbatā. <span class="bld">Abbhunnaditā sikhīhī</span>ti madhurassarena unnaditā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ala</span>nti yuttaṃ samatthaṃ vā. <span class="bld">Jhāyitukāmassa atthakāmassā</span>tiādīsupi iminā nayena yojetabbaṃ. <span class="bld">Bhikkhuno</span>ti bhinnakilesabhikkhuno, meti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Umāpupphena</span> <a name="V2.0384"></a> <span class="bld">samānā</span>ti mecakanibhatāya umākusumasadisā. <span class="bld">Gaganāvabbha chāditā</span>ti tato eva saradassa gaganaabbhā viya kāḷameghasañchāditā, nīlavaṇṇāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anākiṇṇā</span>ti asaṃkiṇṇā asambādhā. <span class="bld">Pañcaṅgikenā</span>ti ātatādīhi pañcahi aṅgehi yuttena tūriyena parivāriyamānassa tādisīpi na hoti, yathā yādisī ekaggacittassa samāhitacittassa sammadeva rūpārūpadhammaṃ aniccādivasena vipassantassa rati hoti. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374)</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṃ bahuka</span>ntiādinā dve gāthā kammārāmānaṃ paccayagiddhānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena vuttā. Tattha <span class="bld">kammaṃ bahukaṃ na kāraye</span>ti kammārāmo hutvā bahuṃ nāma kammaṃ na kāraye na adhiṭṭhahe, khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ pana satthārā anuññātameva. <span class="bld">Parivajjeyya jana</span>nti akalyāṇamittabhūtaṃ janaṃ vajjeyya. <span class="bld">Na uyyame</span>ti paccayuppādanagaṇabandhādivasena vāyāmaṃ na kareyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anattaneyyameta</span>nti <a name="M2.0453"></a> etaṃ navakammādhiṭṭhānādikaṃ attano atthāvahaṃ na hotīti attho. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘kicchati kāyo kilamatī’’</span>ti. Navakammādipasutassa hi tahaṃ tahaṃ vicarato kāyasukhādialābhena kicchappatto hoti <span class="bld">kilamati</span> khedaṃ āpajjati, tena <a name="P3.0141"></a> ca kāyakilamathena <span class="bld">dukkhito</span>. Vatthuvisadaattaneyyakiriyādīnaṃ abhāvena <span class="bld">so</span> puggalo <span class="bld">samathaṃ na vindati</span> cittasamādhānaṃ na labhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oṭṭhappahatamattenā</span>tiādinā dve gāthā sutaparamassa paṇḍitamānino garahavasena, tato parā dve paṇḍitassa pasaṃsāvasena vuttā. Tattha <span class="bld">oṭṭhappahatamattenā</span>ti sajjhāyasīsena oṭṭhaparivattanamattena, buddhavacanaṃ sajjhāyakaraṇamattenāti attho. <span class="bld">Attānampi na passatī</span>ti anatthaññutāya attano paccakkhabhūtampi atthaṃ na jānāti, yāthāvato attano pamāṇaṃ na paricchindatīti attho. <span class="bld">Patthaddhagīvo caratī</span>ti ‘‘ahaṃ bahussuto, satimā, paññavā, na mayā sadiso añño atthī’’ti mānatthaddho hutvā garuṭṭhāniyānampi apacitiṃ adassento ayosalākaṃ <a name="V2.0385"></a> gilitvā ṭhito viya thaddhagīvo carati. <span class="bld">Ahaṃ seyyoti maññatī</span>ti ahameva seyyo uttamoti maññati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aseyyo seyyasamānaṃ, bālo maññati attāna</span>nti ayaṃ aseyyo hīno samāno aññena seyyena uttamena samānaṃ sadisaṃ katvā attānaṃ bālo mandabuddhi bālabhāveneva maññatīti. <span class="bld">Na taṃ viññū pasaṃsantī</span>ti taṃ tādisaṃ bālaṃ paggahitacittatāya patthaddhamānasaṃ thambhitattaṃ naraṃ viññū paṇḍitā na pasaṃsanti, aññadatthu garahantiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyohamasmī</span>ti yo pana paṇḍito puggalo ‘‘seyyohamasmī’’ti vā hīnasadisamānavasena ‘‘nāhaṃ seyyo’’ti vā kañcipi mānaṃ ajappento <span class="bld">vidhāsu</span> navasu mānakoṭṭhāsesu kassacipi vasena na vikampati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññavanta</span>nti aggaphalapaññāvasena paññavantaṃ iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā <span class="bld">tādiṃ,</span> asekkhaphalasīlesu suṭṭhu patiṭṭhitattā <span class="bld">sīlesu susamāhitaṃ,</span> arahattaphalasamāpattisamāpajjanena <span class="bld">cetosamathamanuyutta</span>nti tādisaṃ sabbaso <a name="M2.0454"></a> pahīnamānaṃ khīṇāsavaṃ <span class="bld">viññū</span> buddhādayo paṇḍitā <span class="bld">pasaṃsare</span> vaṇṇenti thomentīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Puna aññataraṃ dubbacaṃ bhikkhuṃ disvā dovacassatāya ādīnavaṃ, sovacassatāya ānisaṃsañca pakāsento <span class="bld">‘‘yassa sabrahmacārīsū’’</span>tiādikā dve gāthā abhāsi. Tā vuttatthā eva.</p>
- <p class="bodytext">Puna uddhataṃ unnaḷaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā uddhatādibhāve dosaṃ, anuddhatādibhāve ca guṇaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘uddhato capalo bhikkhū’’</span>tiādikā dve gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">kapīva sīhacammenā</span>ti sīhacammena pāruto makkaṭo viya. <span class="bld">So</span> uddhatādidosasaṃyutto bhikkhu <a name="P3.0142"></a> tena paṃsukūlena ariyaddhajena <span class="bld">na upasobhati</span> ariyaguṇānaṃ abhāvato.</p>
- <p class="gathalast">Yo pana upasobhati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anuddhato’’</span>tiādi vuttaṃ;</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ete sambahulā</span>tiādikā pañca gāthā āyasmantaṃ sāriputtaṃ namassante brahmakāyike deve disvā āyasmato kappinassa sitapātukammanimittaṃ vuttā. Tattha <span class="bld">ete</span>ti tesaṃ paccakkhatāya vuttaṃ<a name="V2.0386"></a>. <span class="bld">Sambahulā</span>ti bahubhāvato, taṃ pana bahubhāvaṃ <span class="bld">‘‘dasadevasahassānī’’</span>ti paricchinditvā āha. <span class="bld">Devā</span>ti upapattidevā. Taṃ tesaṃ devabhāvaṃ aññehi visesetvā dassento <span class="bld">‘‘sabbe te brahmakāyikā’’</span>ti āha. Yasmā te attano upapattiddhiyā mahatiyā deviddhiyā samannāgatā parivārasampannā ca, tasmā āha <span class="bld">‘‘iddhimanto yasassino’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ko nu senāpati bhoto’’ti pucchāya vissajjanavasena ‘‘mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ anuttaraṃ sāriputto anuvattetī’’ti (ma. ni. 2.399) vadantena bhagavatā āyasmato sāriputtattherassa dhammasenāpatibhāvo anuññātoti āha – <span class="bld">‘‘dhammasenāpatiṃ vīraṃ mahājhāyiṃ samāhitaṃ sāriputta’’</span>nti. Tattha <span class="bld">vīra</span>nti kilesamārādīnaṃ nimmathanena vīriyavantaṃ mahāvikkantaṃ. <span class="bld">Mahājhāyi</span>nti dibbavihārādīnaṃ ukkaṃsagamanena mahantaṃ jhāyiṃ. Tato eva sabbaso vikkhepaviddhaṃsanavasena <span class="bld">samāhitaṃ. Namassantā</span>ti sirasi añjaliṃ paggayha namassamānā tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yampi</span> <a name="M2.0455"></a> <span class="bld">nissāyā</span>ti yaṃ nu kho ārammaṇaṃ nissāya ārabbha jhāyatīti nābhijānāmāti puthujjanabhāvena brahmāno evaṃ āhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Accheraṃ vatā</span>ti acchariyaṃ vata. <span class="bld">Buddhāna</span>nti catusaccabuddhānaṃ. <span class="bld">Gambhīro gocaro sako</span>ti paramagambhīro atiduddaso duranubodho puthujjanehi asādhāraṇo avisayo. Idāni tassa gambhīrabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye maya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vālavedhisamāgatā</span>ti ye mayaṃ vālavedhidhanuggahasadisā atisukhumampi visayaṃ paṭivijjhituṃ samatthā āgatā upaparikkhantā nābhijānāma, gambhīro vata buddhānaṃ visayoti attho. <span class="bld">Taṃ tathā devakāyehī</span>ti taṃ tathārūpaṃ sāriputtaṃ sadevakassa lokassa pūjanārahaṃ tehi brahmakāyikehi tadā tathā pūjitaṃ disvā āyasmato mahākappinassa sitaṃ ahosi. Imesaṃ lokasammatānaṃ brahmūnampi avisayo, yattha sāvakānaṃ visayoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatā buddhakhettamhī</span>ti gāthā therena attānaṃ ārabbha sīhanādaṃ nadantena bhāsitā. Tattha <span class="bld">buddhakhettamhī</span>ti āṇākhettaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Ṭhapayitvā mahāmuni</span>nti sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā<a name="P3.0143"></a>. Buddhā hi bhagavanto dhutaguṇehipi sabbasattehi paramukkaṃsagatā eva, kevalaṃ pana mahākaruṇāsañcoditamānasā sattānaṃ tādisaṃ mahantaṃ upakāraṃ oloketvā gāmantasenāsanavāsādiṃ anuvattantīti taṃ taṃ dhutadhammavirodhī hoti. <span class="bld">Dhutaguṇe</span>ti kilesānaṃ dhutena guṇena <a name="V2.0387"></a> āraññakādibhāvena apekkhitaguṇe. Karaṇatthe vā etaṃ bhummavacanaṃ. Sadiso me na vijjati, kuto pana uttarīti adhippāyo. Tathā hesa thero tattha aggaṭṭhāne ṭhapito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na cīvare</span>ti gāthāya ‘‘ṭhapayitvā mahāmuni’’nti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti, cīvarādīsu taṇhāya anupalepo dhutaṅgaphalaṃ. Tattha na cīvare sampatte taṇhālepenāti yojanā. <span class="bld">Sayane</span>ti senāsane. <span class="bld">Gotamo</span>ti bhagavantaṃ gottena kitteti. <span class="bld">Anappameyyo</span>ti pamāṇakarakilesābhāvato aparimāṇaguṇatāya ca anappameyyo. <span class="bld">Muḷālapupphaṃ vimalaṃva ambunā</span>ti yathā nimmalaṃ virajaṃ naḷinaṃ udakena na limpati, evaṃ <a name="M2.0456"></a> gotamo bhagavā taṇhālepādinā na limpatīti attho. <span class="bld">Nekkhammaninno</span> abhinikkhammaninno tato eva <span class="bld">tibhavābhinissaṭo</span> bhavattayato vinissaṭo visaṃyutto.</p>
- <p class="bodytext">Yesaṃ satipaṭṭhānagīvādīnaṃ bhāvanāpāripūriyā yattha katthaci anupalitto nekkhammaninnova ahosi, te aṅgabhūte dassento <span class="bld">‘‘satipaṭṭhānagīvo’’</span>ti osānagāthamāha. Tattha guṇarāsito uttamaṅgabhūtāya paññāya adhiṭṭhānabhāvato satipaṭṭhānaṃ gīvā etassāti satipaṭṭhānagīvo, anavajjadhammānaṃ ādāne saddhā hattho etassāti <span class="bld">saddhāhattho</span>. Guṇasarīrassa uttamaṅgabhāvato paññā sīsaṃ etassāti <span class="bld">paññāsīso</span>. Mahāsamudāgamanatāya mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahantaṃ sabbaññutasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ etassa atthīti <span class="bld">mahāñāṇī. Sadā</span> sabbakālaṃ <span class="bld">nibbuto</span> sītibhūto carati. ‘‘Susamāhito…pe… nāgo’’ti (a. ni. 6.43) suttapadañcettha nidassetabbaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Mahākassapattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cattālīsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">19. Paññāsanipāto</p>
- <p class="subhead">1. Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Paññāsanipāte <a name="M2.0457"></a><a name="V2.0388"></a> <span class="bld">kadā nuha</span>ntiādikā āyasmato tālapuṭattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarasmiṃ naṭakule nibbattitvā viññutaṃ patto <a name="P3.0144"></a> kulānurūpesu naccaṭṭhānesu nipphattiṃ gantvā sakalajambudīpe pākaṭo naṭagāmaṇi ahosi. So pañcasatamātugāmaparivāro mahatā naṭavibhavena gāmanigamarājadhānīsu samajjaṃ dassetvā, mahantaṃ pūjāsakkāraṃ labhitvā, vicaranto rājagahaṃ āgantvā, nagaravāsīnaṃ samajjaṃ dassetvā, laddhasammānasakkāro ñāṇassa paripākaṃ gatattā satthu santikaṃ gantvā, vanditvā ekamantaṃ nisinno bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutametaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ naṭānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti, idha bhagavā kimāhā’’ti. Atha naṃ bhagavā tikkhattuṃ paṭikkhipi ‘‘mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Catutthavāraṃ puṭṭho āha – ‘‘gāmaṇi, ime sattā pakatiyāpi rāgabandhanabaddhā dosabandhanabaddhā mohabandhanabaddhā tesaṃ bhiyyopi rajanīye dosanīye mohanīye dhamme upasaṃharanto pamādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā niraye upapajjati. Sace panassa evaṃdiṭṭhi hoti ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’’ti sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhissa ca dvinnaṃ gatīnaṃ aññatarā gati icchitabbā, nirayassa vā tiracchānayoniyā vāti. Taṃ sutvā tālapuṭo gāmaṇi parodi. Nanu gāmaṇi pageva mayā paṭikkhitto ‘‘mā maṃ etaṃ pucchī’’ti (saṃ. ni. 4.354)? ‘‘Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā naṭānaṃ abhisamparāyaṃ evamāhā’’ti. Api cāhaṃ, bhante, pubbakehi ācariyapācariyehi naṭehi vañcito ‘‘naṭo mahājanassa naṭasamajjaṃ dassetvā sugatiṃ upapajjatī’’ti. So satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampanno vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva <a name="M2.0458"></a> arahattaṃ <a name="V2.0389"></a> pāpuṇi, adhigatārahatto pana arahattappattito pubbe yenākārena attano cittaṃ niggaṇhanavasena yonisomanasikāro udapādi, taṃ anekadhā vibhajitvā dassetuṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1094"></a><span class="paranum">1094</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nuhaṃ pabbatakandarāsu, ekākiyo addutiyo vihassaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aniccato sabbabhavaṃ vipassaṃ, taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1095"></a><span class="paranum">1095</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā <a name="P3.0145"></a> nuhaṃ bhinnapaṭandharo muni, kāsāvavattho amamo nirāso;</p>
- <p class="gathalast">Rāgañca dosañca tatheva mohaṃ, hantvā sukhī pavanagato vihassaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1096"></a><span class="paranum">1096</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā aniccaṃ vadharoganīḷaṃ, kāyaṃ imaṃ maccujarāyupaddutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vipassamāno vītabhayo vihassaṃ, eko vane taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1097"></a><span class="paranum">1097</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nuhaṃ bhayajananiṃ dukhāvahaṃ, taṇhālataṃ bahuvidhānuvattaniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paññāmayaṃ tikhiṇamasiṃ gahetvā, chetvā vase tampi kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1098"></a><span class="paranum">1098</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nu paññāmayamuggatejaṃ, satthaṃ isīnaṃ sahasādiyitvā;</p>
- <p class="gathalast">Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissaṃ, sīhāsane taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1099"></a><span class="paranum">1099</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nuhaṃ sabbhi samāgamesu, diṭṭho bhave dhammagarūhi tādibhi;</p>
- <p class="gathalast">Yāthāvadassīhi jitindriyehi, padhāniyo taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1100"></a><span class="paranum">1100</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā <a name="M2.0459"></a> nu maṃ tandi khudā pipāsā, vātātapā kīṭasarīsapā vā;</p>
- <p class="gathalast">Na bādhayissanti na taṃ giribbaje, atthatthiyaṃ taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1101"></a><span class="paranum">1101</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nu kho yaṃ viditaṃ mahesinā, cattāri saccāni sududdasāni;</p>
- <p class="gathalast">Samāhitatto satimā agacchaṃ, paññāya taṃ taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1102"></a><span class="paranum">1102</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nu rūpe amite ca sadde, gandhe rase phusitabbe ca dhamme;</p>
- <p class="gathalast">Ādittatohaṃ samathehi yutto, paññāya dacchaṃ tadidaṃ kadā me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1103"></a><span class="paranum">1103</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nuhaṃ dubbacanena vutto, tato nimittaṃ vimano na hessaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atho pasatthopi tato nimittaṃ, tuṭṭho na hessaṃ tadidaṃ kadā me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1104"></a><span class="paranum">1104</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā <a name="P3.0146"></a> nu kaṭṭhe ca tiṇe latā ca, khandhe imehaṃ amite ca dhamme;</p>
- <p class="gathalast">Ajjhattikāneva ca bāhirāni ca, samaṃ tuleyyaṃ tadidaṃ kadā me.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1105"></a><span class="paranum">1105</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nu maṃ pāvusakālamegho, navena toyena sacīvaraṃ vane;</p>
- <p class="gathalast">Isippayātamhi pathe vajantaṃ, ovassate taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1106"></a><span class="paranum">1106</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā mayūrassa sikhaṇḍino vane, dijassa sutvā girigabbhare rutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paccuṭṭhahitvā amatassa pattiyā, saṃcintaye taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1107"></a><span class="paranum">1107</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā <a name="M2.0460"></a><a name="V2.0390"></a> nu gaṅgaṃ yamunaṃ sarassatiṃ, pātālakhittaṃ vaḷavāmukhañca;</p>
- <p class="gathalast">Asajjamāno patareyyamiddhiyā, vibhiṃsanaṃ taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1108"></a><span class="paranum">1108</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā nu nāgova asaṅgacārī, padālaye kāmaguṇesu chandaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbajjayaṃ sabbasubhaṃ nimittaṃ, jhāne yuto taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1109"></a><span class="paranum">1109</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kadā iṇaṭṭova daliddako nidhiṃ, ārādhayitvā dhanikehi pīḷito;</p>
- <p class="gathalast">Tuṭṭho bhavissaṃ adhigamma sāsanaṃ, mahesino taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1110"></a><span class="paranum">1110</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahūni vassāni tayāmhi yācito, agāravāsena alaṃ nu te idaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ dāni maṃ pabbajitaṃ samānaṃ, kiṃkāraṇā citta tuvaṃ na yuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1111"></a><span class="paranum">1111</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nanu ahaṃ citta tayāmhi yācito, giribbaje citrachadā vihaṅgamā;</p>
- <p class="gathalast">Mahindaghosatthanitābhigajjino, te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1112"></a><span class="paranum">1112</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kulamhi mitte ca piye ca ñātake, khiḍḍāratiṃ kāmaguṇañca loke;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ pahāya imamajjhupāgato, athopi tvaṃ citta na mayha tussasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1113"></a><span class="paranum">1113</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mameva <a name="P3.0147"></a> etaṃ na hi tvaṃ paresaṃ, sannāhakāle paridevitena kiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamāno, abhinikkhamiṃ amatapadaṃ jigīsaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1114"></a><span class="paranum">1114</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suyuttavādī <a name="M2.0461"></a> dvipadānamuttamo, mahābhisakko naradammasārathi;</p>
- <p class="gathalast">Cittaṃ calaṃ makkaṭasannibhaṃ iti, avītarāgena sudunnivārayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1115"></a><span class="paranum">1115</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, aviddasū yattha sitā puthujjanā;</p>
- <p class="gathalast">Te dukkhamicchanti punabbhavesino, cittena nītā niraye nirākatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1116"></a><span class="paranum">1116</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mayūrakoñcābhirutamhi kānane, dīpīhi byagghehi purakkhato vasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kāye apekkhaṃ jaha mā virādhaya, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1117"></a><span class="paranum">1117</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāvehi jhānāni ca indriyāni ca, balāni bojjhaṅgasamādhibhāvanā;</p>
- <p class="gathalast">Tisso ca vijjā phusa buddhasāsane, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1118"></a><span class="paranum">1118</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bhāvehi maggaṃ amatassa pattiyā, niyyānikaṃ sabbadukhakkhayogadhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhaṅgikaṃ sabbakilesasodhanaṃ, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1119"></a><span class="paranum">1119</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhanti khandhe paṭipassa yoniso, yato ca dukkhaṃ samudeti taṃ jaha;</p>
- <p class="gathalast">Idheva dukkhassa karohi antaṃ, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1120"></a><span class="paranum">1120</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aniccaṃ dukkhanti vipassa yoniso, suññaṃ anattāti aghaṃ vadhanti ca;</p>
- <p class="gathalast">Manovicāre uparundha cetaso, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1121"></a><span class="paranum">1121</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Muṇḍo <a name="M2.0462"></a> virūpo abhisāpamāgato, kapālahatthova kulesu bhikkhasu;</p>
- <p class="gathalast">Yuñjassu satthuvacane mahesino, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1122"></a><span class="paranum">1122</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Susaṃvutatto <a name="V2.0391"></a><a name="P3.0148"></a> visikhantare caraṃ, kulesu kāmesu asaṅgamānaso;</p>
- <p class="gathalast">Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyā, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1123"></a><span class="paranum">1123</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraññiko hohi ca piṇḍapātiko, sosāniko hohi ca paṃsukūliko;</p>
- <p class="gathalast">Nesajjiko hohi sadā dhute rato, itissu maṃ citta pure niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1124"></a><span class="paranum">1124</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ropetva rukkhāni yathā phalesī, mūle taruṃ chettu tameva icchasi;</p>
- <p class="gathalast">Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosi, yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1125"></a><span class="paranum">1125</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Arūpa dūraṅgama ekacāri, na te karissaṃ vacanaṃ idānihaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā, nibbānamevābhimano carissaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1126"></a><span class="paranum">1126</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāhaṃ alakkhyā ahirikkatāya vā,</p>
- <p class="gatha2">Na cittahetū na ca dūrakantanā;</p>
- <p class="gatha3">Ājīvahetū ca ahaṃ na nikkhamiṃ,</p>
- <p class="gathalast">Kato ca te citta paṭissavo mayā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1127"></a><span class="paranum">1127</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Appicchatā sappurisehi vaṇṇitā, makkhappahānaṃ vūpasamo dukhassa;</p>
- <p class="gathalast">Itissu maṃ citta tadā niyuñjasi, idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1128"></a><span class="paranum">1128</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṇhā <a name="M2.0463"></a> avijjā ca piyāpiyañca, subhāni rūpāni sukhā ca vedanā;</p>
- <p class="gathalast">Manāpiyā kāmaguṇā ca vantā, vante ahaṃ āvamituṃ na ussahe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1129"></a><span class="paranum">1129</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbattha te citta vaco kataṃ mayā, bahūsu jātīsu namesi kopito;</p>
- <p class="gathalast">Ajjhattasambhavo kataññutāya te, dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1130"></a><span class="paranum">1130</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tvaññeva no citta karosi brāhmaṇo, tvaṃ khattiyo rājadasī karosi;</p>
- <p class="gathalast">Vessā ca suddā ca bhavāma ekadā, devattanaṃ vāpi taveva vāhasā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1131"></a><span class="paranum">1131</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taveva <a name="P3.0149"></a> hetū asurā bhavāmase, tvaṃmūlakaṃ nerayikā bhavāmase;</p>
- <p class="gathalast">Atho tiracchānagatāpi ekadā, petattanaṃ vāpi taveva vāhasā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1132"></a><span class="paranum">1132</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nanu dubbhissasi maṃ punappunaṃ, muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ummattakeneva mayā palobhasi, kiñcāpi te citta virādhitaṃ mayā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1133"></a><span class="paranum">1133</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ pure cittamacāri cārikaṃ, yenicchakaṃ yatthakāmaṃ yathāsukhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tadajjahaṃ niggahessāmi yoniso, hatthippabhinnaṃ viya aṅgusaggaho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1134"></a><span class="paranum">1134</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahi, aniccato addhuvato asārato;</p>
- <p class="gathalast">Pakkhanda maṃ citta jinassa sāsane, tārehi oghā mahatā suduttarā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1135"></a><span class="paranum">1135</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M2.0464"></a> te idaṃ citta yathā purāṇakaṃ, nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattituṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mahesino pabbajitomhi sāsane, na mādisā honti vināsadhārino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1136"></a><span class="paranum">1136</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nagā <a name="V2.0392"></a> samuddā saritā vasundharā, disā catasso vidisā adho divā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe aniccā tibhavā upaddutā, kuhiṃ gato citta sukhaṃ ramissasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1137"></a><span class="paranum">1137</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhitipparaṃ kiṃ mama citta kāhisi, na te alaṃ citta vasānuvattako;</p>
- <p class="gathalast">Na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe, dhiratthu pūraṃ navasotasandaniṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1138"></a><span class="paranum">1138</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Varāhaeṇeyyavigāḷhasevite, pabbhārakuṭṭe pakateva sundare;</p>
- <p class="gathalast">Navambunā pāvusasittakānane, tahiṃ guhāgehagato ramissasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1139"></a><span class="paranum">1139</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sunīlagīvā susikhā supekhunā, sucittapattacchadanā vihaṅgamā;</p>
- <p class="gathalast">Sumañjughosatthanitābhigajjino, te taṃ ramessanti vanamhi jhāyinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1140"></a><span class="paranum">1140</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vuṭṭhamhi <a name="P3.0150"></a> deve caturaṅgule tiṇe, saṃpupphite meghanibhamhi kānane;</p>
- <p class="gathalast">Nagantare viṭapisamo sayissaṃ, taṃ me mudū hehiti tūlasannibhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1141"></a><span class="paranum">1141</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tathā tu kassāmi yathāpi issaro, yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na tāhaṃ kassāmi yathā atandito, biḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1142"></a><span class="paranum">1142</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tathā <a name="M2.0465"></a> tu kassāmi yathāpi issaro, yaṃ labbhati tenapi hotu me alaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Viriyena taṃ mayha vasānayissaṃ, gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggaho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1143"></a><span class="paranum">1143</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tayā sudantena avaṭṭhitena hi, hayena yoggācariyova ujjunā;</p>
- <p class="gathalast">Pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ sivaṃ, cittānurakkhīhi sadā nisevitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1144"></a><span class="paranum">1144</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ārammaṇe taṃ balasā nibandhisaṃ, nāgaṃva thambhamhi daḷhāya rajjuyā;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvitaṃ, anissitaṃ sabbabhavesu hehisi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1145"></a><span class="paranum">1145</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paññāya chetvā vipathānusārinaṃ, yogena niggayha pathe nivesiya;</p>
- <p class="gathalast">Disvā samudayaṃ vibhavañca sambhavaṃ, dāyādako hehisi aggavādino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1146"></a><span class="paranum">1146</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Catubbipallāsavasaṃ adhiṭṭhitaṃ, gāmaṇḍalaṃva parinesi citta maṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nanu saṃyojanabandhanacchidaṃ, saṃsevase kāruṇikaṃ mahāmuniṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1147"></a><span class="paranum">1147</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Migo yathā seri sucittakānane, rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamāliniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anākule tattha nage ramissaṃ, asaṃsayaṃ citta parā bhavissasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1148"></a><span class="paranum">1148</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye tuyha chandena vasena vattino,</p>
- <p class="gatha2">Narā ca nārī ca anubhonti yaṃ sukhaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Aviddasū māravasānuvattino,</p>
- <p class="gathalast">Bhavābhinandī tava citta sāvakā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0466"></a> <span class="bld">kadā nuha</span>nti kadā nu ahaṃ. <span class="bld">Pabbatakandarāsū</span>ti pabbatesu ca kandaresu ca, pabbatassa <a name="V2.0393"></a> vā kandarāsu. <span class="bld">Ekākiyo</span>ti <a name="P3.0151"></a> ekako. <span class="bld">Addutiyo</span>ti nittaṇho. Taṇhā hi purisassa dutiyā nāma. <span class="bld">Vihassa</span>nti viharissāmi. <span class="bld">Aniccato sabbabhavaṃ vipassa</span>nti kāmabhavādibhedaṃ sabbampi bhavaṃ ‘‘hutvā abhāvaṭṭhena anicca’’nti vipassanto kadā nu viharissanti yojanā. Nidassanamattañcetaṃ, ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti vacanato (saṃ. ni. 3.15) itarampi lakkhaṇadvayaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Taṃ me idaṃ taṃ nu kadā bhavissatī</span>ti taṃ idaṃ me parivitakkitaṃ kadā nu bhavissati, kadā nu kho matthakaṃ pāpuṇissatīti attho. <span class="bld">Taṃ nū</span>ti cettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – kadā nu kho ahaṃ mahāgajo viya saṅkhalikabandhanaṃ, gihibandhanaṃ chinditvā pabbajitvā kāyavivekaṃ paribrūhayanto ekākī pabbatakandarāsu adutiyo sabbattha nirapekkho sabbasaṅkhāragataṃ aniccādito vipassanto viharissāmīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhinnapaṭandharo</span>ti bhinnavatthadharo, gāthāsukhatthaṃ nakārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Satthakacchinnaagghaphassavaṇṇabhinnaṃ paṭacīvaraṃ dhārentoti attho. <span class="bld">Munī</span>ti pabbajito. <span class="bld">Amamo</span>ti kule vā gaṇe vā mamattābhāvena amamo. Katthacipi ārammaṇe āsīsanāya abhāvena <span class="bld">nirāso. Hantvā sukhī pavanagato vihassa</span>nti rāgādike kilese ariyamaggena samucchinditvā maggasukhena phalasukhena sukhī mahāvanagato kadā nu kho ahaṃ viharissāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vadharoganīḷa</span>nti maraṇassa ca rogassa ca kulāvakabhūtaṃ. <span class="bld">Kāyaṃ ima</span>nti imaṃ khandhapañcakasaṅkhātaṃ kāyaṃ. Khandhapañcakopi hi ‘‘avijjāgatassa, bhikkhave, purisapuggalassa taṇhānugatassa ayameva kāyo bahiddhā nāmarūpa’’ntiādīsu kāyo vuccati. <span class="bld">Maccujarāyupadduta</span>nti maraṇena ceva jarāya ca pīḷitaṃ, vipassamāno ahaṃ bhayahetupahānena <span class="bld">vītabhayo,</span> taṃ nu kadā bhavissatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhayajanani</span>nti pañcavīsatiyā mahābhayānaṃ uppādakāraṇabhūtaṃ kāyikassa ca cetasikassa ca sakalassapi vaṭṭadukkhassa āvahanato <span class="bld">dukhāvahaṃ. Taṇhālataṃ bahuvidhānuvattani</span>nti bahuvidhañca ārammaṇaṃ bhavameva vā anuvattati <a name="M2.0467"></a> santanotīti bahuvidhānuvattaniṃ, taṇhāsaṅkhātalataṃ. <span class="bld">Paññāmaya</span>nti maggapaññāmayaṃ sunisitaṃ asikhaggaṃ vīriyapaggahitena saddhāhatthena gahetvā samucchinditvā ‘‘kadā nuhaṃ vase’’ti yaṃ parivitakkitaṃ, tampi kadā bhavissatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uggateja</span>nti samathavipassanāvasena nisitatāya tikkhatejaṃ. <span class="bld">Satthaṃ isīna</span>nti buddhapaccekabuddhaariyasāvakaisīnaṃ <a name="V2.0394"></a> satthabhūtaṃ<a name="P3.0152"></a>. <span class="bld">Māraṃ sasenaṃ sahasā bhañjissa</span>nti kilesasenāya sasenaṃ abhisaṅkhārādimāraṃ sahasā sīghameva bhañjissāmi. <span class="bld">Sīhāsane</span>ti thirāsane, aparājitapallaṅketi attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbhi samāgamesu diṭṭho bhave</span>ti dhammagāravayuttatāya <span class="bld">dhammagarūhi</span> tādilakkhaṇappattiyā <span class="bld">tādīhi</span> aviparītadassitāya <span class="bld">yāthāvadassīhi</span> ariyamaggeneva pāpajitindriyatāya <span class="bld">jitindriyehi</span> buddhādīhi sādhūhi samāgamesu ‘‘kadā nu ahaṃ padhāniyoti diṭṭho bhaveyya’’nti yaṃ me parivitakkitaṃ, taṃ nu kadā bhavissatīti yojanā. Iminā nayena sabbattha padayojanā veditabbā, padatthamattameva vaṇṇayissāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tandī</span>ti ālasiyaṃ. <span class="bld">Khudā</span>ti jighacchā. <span class="bld">Kīṭasarīsapā</span>ti kīṭañceva sarīsapā ca. <span class="bld">Na bādhayissantī</span>ti maṃ na byādhayissanti sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ jhānehi paṭibāhitattāti adhippāyo. <span class="bld">Giribbaje</span>ti pabbatakandarāya. <span class="bld">Atthatthiya</span>nti sadatthasaṅkhātena atthena atthikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ viditaṃ mahesinā</span>ti yaṃ catusaccaṃ mahesinā sammāsambuddhena sayambhūñāṇena ñātaṃ paṭividdhaṃ, tāni cattāri saccāni anupacitakusalasambhārehi suṭṭhu duddasāni maggasamādhinā <span class="bld">samāhitatto,</span> sammāsatiyā <span class="bld">satimā,</span> ariyamaggapaññāya ahaṃ <span class="bld">agacchaṃ</span> paṭivijjhissaṃ adhigamissanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpe</span>ti cakkhuviññeyyarūpe. <span class="bld">Amite</span>ti ñāṇena amite, aparicchinne apariññāteti attho. <span class="bld">Phusitabbe</span>ti, phoṭṭhabbe. <span class="bld">Dhamme</span>ti manoviññeyyadhamme. <span class="bld">Amite</span>ti vā aparimāṇe nīlādivasena anekabhedabhinne rūpe bherisaddādivasena, mūlarasādivasena, kakkhaḷamudutādivasena, sukhadukkhādivasena ca, anekabhedasaddādike cāti attho. <span class="bld">Ādittato</span>ti ekādasahi aggīhi ādittabhāvato. <span class="bld">Samathehi yutto</span>ti jhānavipassanāmaggasamādhīhi <a name="M2.0468"></a> samannāgato. <span class="bld">Paññāya daccha</span>nti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya dakkhissaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dubbacanena vutto</span>ti duruttavacanena ghaṭṭito. <span class="bld">Tato nimitta</span>nti pharusavācāhetu. <span class="bld">Vimano na hessa</span>nti domanassito na bhaveyyaṃ. <span class="bld">Atho</span>ti atha. <span class="bld">Pasattho</span>ti kenaci pasaṃsito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭṭhe</span>ti dārukkhandhe. <span class="bld">Tiṇe</span>ti tiṇānaṃ khandhe. <span class="bld">Ime</span>ti ime mama santatipariyāpanne pañca khandhe<a name="V2.0395"></a>. <span class="bld">Amite ca dhamme</span>ti tato aññena indriyakkhandhena amite rūpadhamme. Tenāha – ‘‘ajjhattikāneva ca bāhirāni cā’’ti. <span class="bld">Samaṃ tuleyya</span>nti aniccādivasena ceva asārādiupamāvasena ca sabbaṃ samameva katvā tīreyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Isippayātamhi</span> <a name="P3.0153"></a> <span class="bld">pathe vajanta</span>nti buddhādīhi mahesīhi sammadeva payāte samathavipassanāmagge vajantaṃ paṭipajjantaṃ. Pāvusasamaye kālamegho <span class="bld">navena toyena</span> vassodakena sacīvaraṃ pavane kadā nu ovassati, temetīti attano abbhokāsikabhāvaparivitakkitaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mayūrassa sikhaṇḍino vane dijassā</span>ti mātukucchito aṇḍakosato cāti dvikkhattuṃ jāyanavasena dijassa, sikhāsambhavena sikhaṇḍino ca mayūrassa vane kadā pana girigabbhare <span class="bld">rutaṃ</span> kekāravaṃ sutvā velaṃ sallakkhitvā sayanato vuṭṭhahitvā <span class="bld">amatassa pattiyā</span> nibbānādhigamāya. <span class="bld">Saṃcintaye</span>ti vuccamāne bhave aniccādito manasi kareyyaṃ vipasseyyanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṅgaṃ yamunaṃ sarassati</span>nti etā mahānadiyo asajjamāno bhāvanāmayāya <span class="bld">iddhiyā</span> kadā nu patareyyanti yojanā. <span class="bld">Pātālakhittaṃ baḷavāmukhañcā</span>ti pātāya alaṃ pariyattanti pātālaṃ, tadeva khittaṃ, pathaviyā saṇṭhahanakāle tathā ṭhitanti pātālakhittaṃ. Yojanasatikādibhedāni samuddassa antopathaviyā tīraṭṭhānāni, yesu kānici nāgādīnaṃ vasanaṭṭhānāni honti, kānici suññāniyeva hutvā tiṭṭhanti. Baḷavāmukhanti mahāsamudde mahantaṃ āvaṭṭamukhaṃ. Mahānirayadvārassa hi vivaṭakāle mahāaggikkhandho tato nikkhanto tadabhimukhaṃ anekayojanasatāyāmavitthāraṃ heṭṭhā samuddapadesaṃ ḍahati, tasmiṃ daḍḍhe upari udakaṃ āvaṭṭākārena <a name="M2.0469"></a> paribbhamantaṃ mahatā saddena heṭṭhā nipatati. Tattha baḷavāmukhasamaññā, iti tañca pātālakhittaṃ baḷavāmukhañca <span class="bld">vibhiṃsanaṃ</span> bhayānakaṃ asajjamāno iddhiyā kadā nu patareyyanti yaṃ parivitakkitaṃ, taṃ kadā nu bhavissati, bhāvanāmayaṃ iddhiṃ nibbattetvā kadā nu evaṃ iddhiṃ vaḷañjissāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgova asaṅgacārī padālaye</span>ti yathā mattavāraṇo daḷhathambhaṃ bhinditvā ayasaṅkhalikaṃ viddhaṃsetvā asaṅgacārī vanaṃ pavisitvā eko adutiyo hutvā attano rucivasena carati, evamahaṃ kadā nu sabbasubhaṃ nimittaṃ <span class="bld">nibbajjayaṃ</span> niravasesato vajjayanto kāmacchandavaso ahutvā jhāne <span class="bld">yuto</span> payutto kāmaguṇesu chandaṃ sammadeva padāleyyaṃ chindeyyaṃ pajaheyyanti yaṃ parivitakkitaṃ, taṃ nu kadā bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iṇaṭṭova</span> <a name="V2.0396"></a> <span class="bld">daliddako nidhiṃ ārādhayitvā</span>ti yathā koci daliddo jīvikapakato iṇaṃ gahetvā taṃ sodhetuṃ asakkonto iṇaṭṭo iṇena aṭṭito dhanikehi pīḷito nidhiṃ ārādhayitvā adhigantvā iṇañca sodhetvā sukhena ca jīvanto tuṭṭho bhaveyya, evaṃ ahampi kadā nu iṇasadisaṃ kāmacchandaṃ pahāya <span class="bld">mahesino</span> ariyadhanasampuṇṇatāya maṇikanakādiratanasampuṇṇanidhisadisaṃ <a name="P3.0154"></a> buddhassa <span class="bld">sāsanaṃ</span> adhigantvā tuṭṭho bhaveyyanti yaṃ parivitakkitaṃ, taṃ kadā nu bhavissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pabbajjato pubbe nekkhammavitakkavasena pavattaṃ attano vitakkapavattiṃ dassetvā idāni pabbajitvā yehākārehi attānaṃ ovaditvā adhigacchi, te dassento <span class="bld">‘‘bahūni vassānī’’</span>tiādikā gāthā abhāsi. Tattha <span class="bld">bahūni vassāni tayāmhi yācito, agāravāsena alaṃ nu te ida</span>nti anekasaṃvaccharāni vividhadukkhānubandhena agāramajjhe vāsena alaṃ pariyattameva teti, ambho citta, idaṃ tayā anekāni saṃvaccharāni ahaṃ amhi nanu yācito. <span class="bld">Taṃ dāni maṃ pabbajitaṃ samāna</span>nti taṃ maṃ tayā tathā ussāhanena pabbajitaṃ samānaṃ kena kāraṇena citta tuvaṃ na yuñjasi, samathavipassanaṃ chaḍḍetvā nihīne ālasiye niyojesīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanu</span> <a name="M2.0470"></a> ahaṃ, citta, tayāmhi yācitoti, ambho citta, ahaṃ tayā nanu yācito amhi āyācito maññe. Yadi yācito, kasmā idāni tadanurūpaṃ na paṭipajjasīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Giribbaje’’</span>tiādinā yācitākāraṃ dasseti. <span class="bld">Citrachadā vihaṅgamā</span> vicitrapekhuṇapakkhino, mayūrāti attho. <span class="bld">Mahindaghosatthanitābhigajjino</span>ti jalaghosatthanitena hetunā suṭṭhu gajjanasīlā. <span class="bld">Te taṃ ramessanti vanamhi jhāyina</span>nti te mayūrā taṃ vane jhānapasutaṃ ramessantīti nanu tayā yācitoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kulamhī</span>ti kulaparivaṭṭe. <span class="bld">Imamajjhupāgato</span>ti imaṃ araññaṭṭhānaṃ pabbajjaṃ vā ajjhupāgato. <span class="bld">Athopi tvaṃ, citta, na mayha tussasī</span>ti tvaṃ anuvattitvā ṭhitampi maṃ nārādhessasīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mameva etaṃ na hi tvaṃ paresa</span>nti etaṃ, citta, mameva tasmā tvaṃ paresaṃ na hosi. Tvaṃ pana aññesaṃ viya katvā <span class="bld">sannāhakāle</span> kilesamāre yujjhituṃ bhāvanāsannāhakāle nati vatvā paridevitena <span class="bld">kiṃ</span> payojanaṃ, idāni taṃ aññathā vattituṃ na dassāmīti adhippāyo. <span class="bld">Sabbaṃ idaṃ calamiti pekkhamāno</span>ti yasmā ‘‘idaṃ cittaṃ aññañca sabbaṃ tebhūmakasaṅkhāraṃ calaṃ anavaṭṭhita’’nti paññācakkhunā <a name="V2.0397"></a> olokento gehato kāmehi ca abhinikkhamiṃ <span class="bld">amatapadaṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">jigīsaṃ</span> pariyesanto, tasmā, citta, ananuvattanto nibbānaṃ pariyesanameva karomīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Avītarāgena sudunnivārayaṃ cittaṃ calaṃ <span class="bld">makkaṭasannibhaṃ</span> vanamakkaṭasadisaṃ iti <span class="bld">suyuttavādī</span> subhāsitavādī dvipadānamuttamo mahābhisakko naradammasārathīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aviddasū yattha sitā puthujjanā</span>ti yattha yesu vatthukāmesu kilesakāmesu ca sitā paṭibaddhā te andhaputhujjanā tena <a name="P3.0155"></a> kāmarāgena punabbhavesino ekanteneva dukkhamicchanti. Icchantā ca <span class="bld">cittena nītā niraye nirākatā</span>ti cittavasikā nirayasaṃvattanikaṃ kammaṃ karontā hitasukhato nirākatā hutvā attano citteneva niraye nītā na aññathāti cittasseva niggahetabbataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Punapi <a name="M2.0471"></a> cittaṃyeva niggahetuṃ mantento <span class="bld">‘‘mayūrakoñcābhirutamhī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mayūrakoñcābhirutamhī</span>ti sikhīhi sārasehi ca abhikūjite. <span class="bld">Dīpīhi byagghehi purakkhato vasa</span>nti mettāvihāritāya evarūpehi tiracchānagatehi purakkhato parivārito hutvā vane vasanto, etena suññabhāvaparibrūhanamāha. <span class="bld">Kāye apekkhaṃ jahā</span>ti sabbaso kāye nirapekkho jaha, etena pahitattataṃ vadati. <span class="bld">Mā virādhayā</span>ti imaṃ sudullabhaṃ navamaṃ khaṇaṃ mā virādhehi. <span class="bld">Itissu maṃ, citta, pure niyuñjasī</span>ti evañhi tvaṃ, citta, maṃ pabbajjato pubbe sammāpaṭipattiyaṃ uyyojesīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvehī</span>ti uppādehi vaḍḍhehi ca. <span class="bld">Jhānānī</span>ti paṭhamādīni cattāri jhānāni. <span class="bld">Indriyānī</span>ti saddhādīni pañcindriyāni. <span class="bld">Balānī</span>ti tāniyeva pañca balāni. <span class="bld">Bojjhaṅgasamādhibhāvanā</span>ti satta bojjhaṅge catasso samādhibhāvanā ca. <span class="bld">Tisso ca vijjā</span>ti pubbenivāsañāṇādikā tisso vijjā ca. <span class="bld">Phusa</span> pāpuṇāhi <span class="bld">buddhasāsane</span> sammāsambuddhaovāde ṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niyyānika</span>nti vaṭṭadukkhato niyhānavahaṃ. <span class="bld">Sabbadukkhakkhayogadha</span>nti amatogadhaṃ nibbānapatiṭṭhaṃ nibbānārammaṇaṃ. <span class="bld">Sabbakilesasodhana</span>nti anavasesakilesamalavisodhanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhe</span>ti upādānakkhandhe. <span class="bld">Paṭipassa yoniso</span>ti rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhatoti <a name="V2.0398"></a> evamādīhi vividhehi pakārehi vipassanāñāṇena sammā upāyena nayena passa. <span class="bld">Taṃ jahā</span>ti taṃ dukkhassa samudayaṃ taṇhaṃ pajaha, samucchinda. <span class="bld">Idhevā</span>ti imasmiṃyeva attabhāve.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anicca</span>ntiādi antavantato aniccantikato tāvakālikato niccapaṭikkhepato ca aniccanti vā passa. <span class="bld">Dukkha</span>nti te udayabbayapaṭipīḷanato sappaṭibhayato dukkhamato sukhapaṭikkhepato dukkhanti vā passa. <span class="bld">Suñña</span>nti avasavattanato asāmikato asārato attapaṭikkhepato ca suññaṃ, tato eva <span class="bld">anattā</span>ti. Vigarahitabbato avaḍḍhiābādhanato ca <span class="bld">agha</span>nti ca <span class="bld">vadha</span>nti ca vipassa yonisoti yojanā. <span class="bld">Manovicāre</span> <a name="M2.0472"></a> <span class="bld">uparundha cetaso</span>ti manovicārasaññino gehasitasomanassupavicārādike aṭṭhārasa cetaso uparundha vārehi nirodhehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muṇḍo</span>ti muṇḍabhāvaṃ upagato, ohāritakesamassuko. <span class="bld">Virūpo</span>ti tena muṇḍabhāvena parūḷhalomatāya chinnabhinnakāsāya vatthatāya virūpo <a name="P3.0156"></a> vevaṇṇiyaṃ upagato. <span class="bld">Abhisāpamāgato</span>ti ‘‘piṇḍolo vicarati pattapāṇī’’ti ariyehi kātabbaṃ abhisāpaṃ upagato. Vuttañhetaṃ – ‘‘abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’ti (saṃ. ni. 3.80). Tenāha <span class="bld">‘‘kapālahatthova kulesu bhikkhasū’’</span>ti. <span class="bld">Yuñjassu satthuvacane</span>ti sammāsambuddhassa ovāde yogaṃ karohi anuyuñjassu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Susaṃvutatto</span>ti suṭṭhu kāyavācācittehi sammadeva saṃvuto. <span class="bld">Visikhantare cara</span>nti bhikkhācariyāya icchāvisesesu caranto. <span class="bld">Cando yathā dosinapuṇṇamāsiyā</span>ti vigatadosāya puṇṇamāya kulesu niccanavasāya pāsādikatāya candimā viya carāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadā dhute rato</span>ti sabbakālañca dhutaguṇe abhirato. <span class="bld">Tathūpamaṃ cittamidaṃ karosī</span>ti yathā koci puriso phalāni icchanto phalarukkhe ropetvā tato aladdhaphalova te mūlato chindituṃ icchati, citta, tvaṃ tathūpamaṃ tappaṭibhāgaṃ idaṃ karosi. <span class="bld">Yaṃ maṃ aniccamhi cale niyuñjasī</span>ti yaṃ maṃ pabbajjāya niyojetvā pabbajitvā addhāgataṃ pabbajjāphalaṃ aniccamhi cale saṃsāramukhe niyuñjasi niyojanavasena pavattesi.</p>
- <p class="bodytext">Rūpābhāvato <span class="bld">arūpā</span>. Cittassa hi tādisaṃ saṇṭhānaṃ nīlādivaṇṇabhedo vā natthi, tasmā vuttaṃ arūpāti. Dūraṭṭhānappavattiyā <span class="bld">dūraṅgama</span>. Yadipi cittassa makkaṭasuttamattampi puratthimādidisābhāgena <a name="V2.0399"></a> gamanaṃ nāma natthi, dūre santaṃ pana ārammaṇaṃ sampaṭicchatīti dūraṅgama. Ekoyeva hutvā caraṇavasena pavattanato <span class="bld">ekacāri,</span> antamaso dve tīṇipi cittāni ekato uppajjituṃ samatthāni nāma natthi, ekameva pana cittaṃ ekasmiṃ santāne uppajjati. Tasmiṃ niruddhe aparampi ekameva uppajjati, tasmā ekacāri. <span class="bld">Na te karissaṃ vacanaṃ idāniha</span>nti yadipi pubbe tava vase anuvattiṃ, idāni pana satthu ovādaṃ laddhakālato <a name="M2.0473"></a> paṭṭhāya cittavasiko na bhavissāmi. Kasmāti ce? <span class="bld">Dukkhā hi kāmā kaṭukā mahabbhayā</span> kāmā nāmete atītepi dukkhā, āyatimpi kaṭukaphalā, attānuvādādibhedena mahatā bhayena anubandhantā mahabbhayā. <span class="bld">Nibbānamevābhimano carissaṃ</span> tasmā nibbānameva uddissa abhimukhacitto viharissaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tameva nibbānābhimukhabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘nāhaṃ alakkhyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nāhaṃ alakkhyā</span>ti alakkhikatāya nissirīkatāya nāhaṃ gehato nikkhaminti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahirikkatāyā</span>ti yathāvajjaṃ keḷiṃ karonto viya nillajjatāya. <span class="bld">Cittahetū</span>ti ekadā <a name="P3.0157"></a> nigaṇṭho, ekadā paribbājakādiko honto anavaṭṭhitacitto puriso viya cittavasiko hutvā. <span class="bld">Dūrakantanā</span>ti rājādīhi mettaṃ katvā tesu dubbhitvā dubbhibhāvena. <span class="bld">Ājīvahetū</span>ti ājīvakāraṇā jīvikāpakato hutvā ājīvikābhayena ahaṃ <span class="bld">na nikkhamiṃ</span> na pabbajiṃ. <span class="bld">Kato ca te, citta, paṭissavo mayā</span>ti, ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāya na tava vase vattāmi, mameva pana vase vattāmī’’ti, citta, mayā nanu paṭiññā katāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appicchatā sappurisehi vaṇṇitā</span>ti ‘‘paccayesu sabbaso appicchā nāma sādhū’’ti buddhādīhi pasaṭṭhā, tathā <span class="bld">makkhappahānaṃ</span> paresaṃ guṇe makkhanassa pahānaṃ vūpasamo sabbassa dukkhassa <span class="bld">vūpasamo</span> nibbāpanaṃ sappurisehi vaṇṇitaṃ. <span class="bld">Itissu maṃ, citta, tadā niyuñjasi,</span> ‘‘samma, tayā tesu guṇesu patiṭṭhātabba’’nti, citta, tvaṃ evaṃ tadā niyuñjasi. <span class="bld">Idāni tvaṃ gacchasi pubbaciṇṇaṃ</span> idāni maṃ tvaṃ pahāya attano purimāciṇṇaṃ mahicchatādiṃ paṭipajjasi, kiṃ nāmetanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Yamatthaṃ sandhāya ‘‘gacchasi pubbaciṇṇa’’nti vuttaṃ. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṇhā avijjā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">taṇhā</span>ti paccayesu taṇhā, <span class="bld">avijjā</span>ti tattheva ādīnavapaṭicchādikā avijjā. <span class="bld">Piyāpiya</span>nti puttadārādīsu pemasaṅkhāto piyabhāvo ceva pantasenāsanesu adhikusaladhammesu <a name="V2.0400"></a> anabhiratisaṅkhāto appiyabhāvo ca ubhayattha anurodhapaṭivirodho. <span class="bld">Subhāni rūpānī</span>ti ajjhattaṃ bahiddhā ca subharūpāni. <span class="bld">Sukhā vedanā</span>ti iṭṭhārammaṇe paṭicca uppajjanasukhavedanā. <span class="bld">Manāpiyā kāmaguṇā</span>ti vuttāvasesā manoramā <a name="M2.0474"></a> kāmakoṭṭhāsā. <span class="bld">Vantā</span>ti nirūpato taṃnissitassa chandarāgassa vikkhambhanapahānena chaḍḍitatāya pariccattatāya ca vantā. <span class="bld">Vante ahaṃ āvamituṃ na ussahe</span>ti evaṃ te chaḍḍite puna paccāvamituṃ ahaṃ na sakkomi, pariccattā eva hontīti vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu bhavesu sabbāsu yonīsu sabbāsu gatīsu viññāṇaṭṭhitīsu ca. <span class="bld">Vaco kataṃ mayā</span>ti, ambho citta, tava vacanaṃ mayā kataṃ. Karonto ca <span class="bld">bahūsu jātīsu na mesi kopito</span>ti anekāsu jātīsu pana mayā na kopito asi. Mayā neva paribhavito. Tathāpi <span class="bld">ajjhattasambhavo</span> attani sambhūto hutvāpi tava akataññutāya <span class="bld">dukkhe cīraṃ saṃsaritaṃ tayā kate</span>ti tayā nibbattite anādimati saṃsāradukkhe sucirakālaṃ mayā saṃsaritaṃ paribbhamitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni ‘‘dukkhe ciraṃ saṃsaritaṃ tayā kate’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ uppattibhedena gatibhedena ca vitthārato dassento <span class="bld">‘‘tvaññevā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">rājadasī</span>ti rājā asi, dakāro padasandhikaro, vessā ca suddā ca bhavāma ekadā taveva vāhasāti yojanā<a name="P3.0158"></a>. <span class="bld">Devattanaṃ vāpī</span>ti devabhāvaṃ vāpi tvaṃyeva <span class="bld">no</span> amhākaṃ, citta, karosīti yojanā. <span class="bld">Vāhasā</span>ti kāraṇabhāvena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taveva hetū</span>ti taveva hetubhāvena. <span class="bld">Tvaṃmūlaka</span>nti tvaṃnimittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanu dubbhissasi maṃ punappuna</span>nti punappunaṃ dubbhissasi nuna, yathā pubbe tvaṃ anantāsu jātīsu, citta, mittapaṭirūpako sapatto hutvā mayhaṃ punappunaṃ dubbhi, idāni tathā dubbhissasi maññe, pubbe viya cāretuṃ na dassāmīti adhippāyo. <span class="bld">Muhuṃ muhuṃ cāraṇikaṃva dassaya</span>nti abhiṇhato caraṇārahaṃ viya mano dassento caraṇārahaṃ purisaṃ vañcetvā caragopakaṃ nipphādento viya punappunaṃ taṃ taṃ bhavaṃ dassento. <span class="bld">Ummattakeneva mayā palobhasī</span>ti ummattakapurisena viya mayā saddhiṃ kīḷanto taṃ taṃ palobhanīyaṃ dassetvā palobhasi. <span class="bld">Kiñcāpi te, citta, virādhitaṃ mayā</span>ti, ambho citta, kiṃ nāma te mayā viraddhaṃ, taṃ kathehīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ pure citta</span>nti idaṃ cittaṃ nāma ito pubbe rūpādīsu ārammaṇesu rajjanādinā, yena ākārena icchati, yattheva cassa kāmo uppajjati, tassa <a name="M2.0475"></a> vasena yatthakāmaṃ yathā vicarantassa sukhaṃ <a name="V2.0401"></a> hoti, tatheva ca caranto yathāsukhaṃ dīgharattaṃ cārikaṃ acari. Ajjāhaṃ pabhinnamadaṃ mattahatthiṃ hatthācariyasaṅkhāto cheko aṅkusaggaho aṅkusena viya yonisomanasikārena naṃ niggahessāmi, nassa vītikkamituṃ dassāmīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthā ca me lokamimaṃ adhiṭṭhahī</span>ti mama satthā sammāsambuddho imaṃ anavasesakhandhalokaṃ ñāṇena adhiṭṭhahi. Kinti? Hutvā abhāvaṭṭhena <span class="bld">aniccato,</span> kassacipi dhuvassa thāvarassa abhāvato <span class="bld">addhuvato</span> sukhasārādīnaṃ abhāvato <span class="bld">asārato</span>. <span class="bld">Pakkhanda maṃ, citta, jinassa sāsane</span>ti tasmā yāthāvato paṭipajjituṃ, citta, maṃ jinassa bhagavato sāsane pakkhandehi anuppavesehi. ‘‘Pakkhandima’’ntipi pāḷi, jinassa sāsane imaṃ lokaṃ ñāṇena pakkhanda, yāthāvato tārehi, pakkhandanto ca vipassanāñāṇamaggena yāpento suduttarato mahantato saṃsāramahoghato maṃ tārehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na te idaṃ, citta, yathā purāṇaka</span>nti, ambho citta, idaṃ attabhāvagehaṃ porāṇakaṃ viya tava na hotīti attho. Kasmā? <span class="bld">Nāhaṃ alaṃ tuyha vase nivattitu</span>nti idānāhaṃ tava vase nivattituṃ na yutto. Yasmā <span class="bld">mahesino</span> bhagavato <span class="bld">pabbajitomhi</span> sāsane. Pabbajitakālato ca paṭṭhāya <a name="P3.0159"></a> samaṇā nāma mādisāva na honti vināsadhārino, ekaṃsato samaṇāyeva hontīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nagā</span>ti sineruhimavantādayo sabbe pabbatā. <span class="bld">Samuddā</span>ti puratthimasamuddādayo sītasamuddādayo, na sabbe samuddā. <span class="bld">Saritā</span>ti gaṅgādayo sabbā nadiyo ca. <span class="bld">Vasundharā</span>ti pathavī. <span class="bld">Disā catasso</span>ti puratthimādibhedā catasso disā. <span class="bld">Vidisā</span>ti puratthimadakkhiṇādayo catasso anudisā. <span class="bld">Adho</span>ti heṭṭhā yāva udakasandhārakavāyukhandhā. <span class="bld">Divā</span>ti devalokā. Divāggahaṇena cettha tattha gate sattasaṅkhāre vadati. <span class="bld">Sabbe aniccā tibhavā upaddutā</span>ti sabbe kāmabhavādayo tayo bhavā aniccā ceva jātiādīhi rāgādīhi kilesehi upaddutā pīḷitā ca, na ettha kiñci khemaṭṭhānaṃ nāma atthi, tadabhāvato kuhiṃ gato, citta, sukhaṃ ramissasi, tasmā tato nissaraṇañcettha pariyesāhīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhitippara</span>nti <a name="M2.0476"></a> dhitiparāyaṇaṃ paramaṃ thirabhāve ṭhitaṃ mamaṃ, citta, kiṃ kāhisi, tato īsakampi maṃ cāletuṃ nāsakkhissasīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na te alaṃ, citta, vasānuvattako’’</span>ti. Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘na jātu bhastaṃ ubhatomukhaṃ chupe<a name="V2.0402"></a>, dhiratthu pūraṃ navasotasandani’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">bhasta</span>nti ruttiṃ. <span class="bld">Ubhatomukha</span>nti putoḷiyā ubhatomukhaṃ. <span class="bld">Na jātu chupe</span>ti ekaṃseneva pādenāpi na chupeyya, tathā <span class="bld">dhiratthu pūraṃ navasotasandani</span>nti nānappakārassa asucino pūraṃ navahi sotehi vaṇamukhehi asucisandaniṃ savatiṃ. Tāya vaccakuṭiyā dhī atthu, tassā garahā hotu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ aṭṭhavīsatiyā gāthāhi niggaṇhanavasena cittaṃ ovaditvā idāni vivekaṭṭhānācikkhaṇādinā sampahaṃsento <span class="bld">‘‘varāhaeṇeyyavigāḷhasevite’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">varāhaeṇeyyavigāḷhasevite</span>ti varāhehi ceva eṇeyyehi ca ogāhetvā sevite. <span class="bld">Pabbhārakuṭṭe</span>ti pabbhāraṭṭhāne ceva pabbatasikhare ca. <span class="bld">Pakateva sundare</span>ti pakatiyā eva sundare atittimanohare. ‘‘Pakativasundhare’’ti vā pāṭho, pākatike bhūmipadeseti attho. <span class="bld">Navambunā pāvusasittakānane</span>ti pāvusavasena vuṭṭhena meghodakena upasittavasse sutheve vane. <span class="bld">Tahiṃ guhāgehagato ramissasī</span>ti tasmiṃ pabbatakānane guhāsaṅkhātaṃ gehaṃ upagato bhāvanāratiyā abhiramissasi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te taṃ ramessantī</span>ti te mayūrādayo vanasaññaṃ uppādentā taṃ ramessantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuṭṭhamhi deve</span>ti meghe adhippavuṭṭhe. <span class="bld">Caturaṅgule tiṇe</span>ti teneva gassodakapātena tattha tattha tiṇe surattavaṇṇakambalasadise caturaṅgule <a name="P3.0160"></a> jāte. <span class="bld">Saṃpupphite meghanibhamhi kānane</span>ti pāvusameghasaṅkāse kānane sammadeva pupphite. <span class="bld">Nagantare</span>ti pabbatantare. <span class="bld">Viṭapisamo sayissa</span>nti tarusadiso apariggaho hutvā nipajjissaṃ. <span class="bld">Taṃ me mudū hehiti tūlasannibha</span>nti taṃ tiṇapaccattharaṇaṃ mudu sukhasamphassaṃ tūlasannibhaṃ tūlikasadisaṃ sayanaṃ me bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā</span> <a name="M2.0477"></a> <span class="bld">tu kassāmi yathāpi issaro</span>ti yathā koci issarapuriso attano vacanakaradāsādiṃ vase vatteti, ahampi, citta, taṃ tathā karissāmi, mayhaṃ vase vattemiyeva. Kathaṃ? <span class="bld">Yaṃ labbhati tenapi hotu me ala</span>nti catūsu paccayesu yaṃ yādisaṃ vā tādisaṃ vā labbhati, tena ca mayhaṃ alaṃ pariyattaṃ hotu. Etena idaṃ dasseti – yasmā idhekacce sattā taṇhuppādahetu cittassa vase anuvattanti, ahaṃ pana taṇhuppādaṃ dūrato vajjento cittaṃ dāsaṃ viya karonto attano vase vattemīti. <span class="bld">Na tāhaṃ kassāmi yathā atandito, biḷārabhastaṃva yathā sumaddita</span>nti citta taṇhuppādaparivajjanahetu, puna tanti cittaṃ āmasati, yathā aññopi koci sammappadhānayogena bhāvanāya atandito attano cittaṃ kammakkhamaṃ, kammayoggaṃ karoti, tathā ahampi, citta, taṃ kammakkhamaṃ, kammayoggaṃ mayhaṃ vase vattaṃ karissāmi<a name="V2.0403"></a>. Yathā kiṃ? <span class="bld">Biḷārabhastaṃva yathā sumadditaṃ, na</span>iti nipātamattaṃ. Yathā suṭṭhu madditaṃ biḷārabhastaṃ kammakkhamaṃ, kammayoggaṃ sukhena pariharaṇīyañca hoti, tathāhaṃ taṃ karissāmi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vīriyena taṃ mayha vasānayissa</span>nti, ambho citta, taṃ attano vīriyena bhāvanābalaṃ uppādetvā tena mayhaṃ vasaṃ ānayissaṃ. <span class="bld">Gajaṃva mattaṃ kusalaṅkusaggaho</span>ti yathā kusalo cheko aṅkusaggaho hatthācariyo attano sikkhābalena mattahatthiṃ attano vasaṃ āneti, tathevāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tayā sudantena avaṭṭhitena hī</span>ti <span class="bld">hī</span>ti nipātamattaṃ, citta, samathavipassanābhāvanāhi suṭṭhu dantena tato eva sammadeva vipassanāvīthiṃ paṭipannattā avaṭṭhitena tayā. <span class="bld">Hayena yoggācariyova ujjunā</span>ti yathā sudantena sudantattā eva ujunā avaṅkagatinā assājānīyena yoggācariyo assadammasārathi akhemaṭṭhānato khemantabhūmiṃ paṭipajjituṃ sakkoti, evaṃ <span class="bld">pahomi maggaṃ paṭipajjituṃ siva</span>nti asivabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena sivaṃ. <span class="bld">Cittānurakkhīhī</span>ti attano cittaṃ anurakkhaṇasīlehi buddhādīhi sabbakālaṃ sevitaṃ ariyamaggaṃ ahaṃ paṭipajjituṃ adhigantuṃ pahomi sakkomīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇe</span> <a name="M2.0478"></a> <span class="bld">taṃ balasā nibandhisaṃ, nāgaṃva thambhamhi daḷhāya</span> <a name="P3.0161"></a> <span class="bld">rajjuyā</span>ti yathā hatthācariyo mahāhatthiṃ āḷānathambhe daḷhāya thirāya rajjuyā nibandhati, evamahaṃ, citta, kammaṭṭhānārammaṇe bhāvanābalena nibandhissaṃ. <span class="bld">Taṃ me suguttaṃ satiyā subhāvita</span>nti taṃ tvaṃ, citta, mama satiyā suguttaṃ subhāvitañca hutvā. <span class="bld">Anissitaṃ sabbabhavesu hehisī</span>ti ariyamaggabhāvanādibalena kāmabhavādīsu sabbesupi bhavesu taṇhādinissayehi anissitaṃ bhavissasi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāya chetvā vipathānusārina</span>nti uppathagāminaṃ āyatanasamudayaṃ yāthāvato disvā yena samudayena uppathagāmī, tassa kilesavissandanaṃ kilesavipphanditaṃ indriyasaṃvarūpanissayāya paṭisaṅkhānapaññāya chinditvā sotavicchedanavasena āvaraṇaṃ katvā. <span class="bld">Yogena niggayhā</span>ti vipassanābhāvanāsaṅkhātena yogena sāmatthiyavidhamanena niggahetvā. <span class="bld">Pathe nivesiyā</span>ti vipassanāvīthiyaṃ nivesetvā, patiṭṭhapetvā. Yadā pana vipassanā ussukkāpitā maggena ghaṭṭeti, tadā maggapaññāya ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (mahāva. 16; saṃ. ni. 5.1081) nidassanena sabbaso āyatanasamudayassa vibhavaṃ sambhavañca asammohato disvā sadevake loke <span class="bld">aggavādino</span> sammāsambuddhassa <span class="bld">dāyādo</span> orasaputto <span class="bld">hehisi</span> bhavissasīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catubbipallāsavasaṃ</span> <a name="V2.0404"></a> <span class="bld">adhiṭṭhita</span>nti anicce niccanti, asubhe subhanti, dukkhe sukhanti, anattani attāti imesaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ vasaṃ adhiṭṭhitaṃ anuvattantaṃ. <span class="bld">Gāmaṇḍalaṃva parinesi, citta, ma</span>nti, ambho citta, maṃ gāmadārakaṃ viya parikaḍḍhasi, ito cito parikaḍḍhasi. <span class="bld">Nanu saṃyojanabandhanacchida</span>nti saṃyojanasaṅkhātānaṃ dasannaṃ bandhanānaṃ chedakaṃ <span class="bld">kāruṇikaṃ mahāmuniṃ</span> sammāsambuddhaṃ saṃsevasi nanu, ‘‘tathārūpe mahānubhāve dūratova vajjesi, mādise pana tapassine yathāruci parinesī’’ti appasādalesena satthāraṃ pasaṃsati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Migo yathā</span>ti yathā migo rukkhagacchalatādīhi suṭṭhu cittavicitte anākule kānane <span class="bld">seri</span> sayaṃvasī ramati. <span class="bld">Rammaṃ giriṃ pāvusaabbhamālini</span>nti evaṃ pāvusakāle samantato sumālinīhi thalajajalajamālāhi samannāgatattā <a name="M2.0479"></a> abbhamāliniṃ janavivittatāya manoramatāya ca rammaṃ pabbataṃ labhitvā tattha nage ramissaṃ, <span class="bld">asaṃsayaṃ</span> ekaṃseneva tvaṃ, citta, parābhavissasi, saṃsārabyasanehi ṭhassasīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye tuyha chandena vasena vattino</span>ti sabbe puthujjane cittasāmaññena gahetvā vadati. Tassattho – <span class="bld">ye</span> naranāriyo, ambho <a name="P3.0162"></a> citta, tuyhaṃ <span class="bld">chandena vasena</span> ruciyā ṭhitā <span class="bld">yaṃ</span> gehanissitaṃ <span class="bld">sukhaṃ anubhonti</span> anubhavissanti, te <span class="bld">aviddasū</span> andhabālā, <span class="bld">māravasānuvattino</span> kilesamārādīnaṃ vase anuvattanasīlā, <span class="bld">bhavābhinandī</span> kāmādibhavameva abhinandanato, tava sāvakā anusiṭṭhikarā. Mayaṃ pana sammāsambuddhassa sāvakā, na tuyhaṃ vase anuvattāmāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ thero pubbe attano uppannaṃ yonisomanasikāraṃ cittassa niggaṇhanavasena pavattaṃ nānappakārato vibhajitvā samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena dhammaṃ kathesi. Yaṃ panettha antarantarā atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Tālapuṭattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paññāsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">20. Saṭṭhinipāto</p>
- <p class="subhead">1. Mahāmoggallānattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Saṭṭhinipāte <a name="M2.0480"></a><a name="V2.0405"></a> <span class="bld">āraññikā</span>tiādikā āyasmato mahāmoggallānattherassa gāthā. Kā uppatti? Tassa vatthu dhammasenāpativatthumhi vuttameva. Thero hi pabbajitadivasato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāmakaṃ upanissāya samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkante satthārā – ‘‘moggallāna, moggallāna, mā, brāhmaṇa, ariyaṃ tuṇhībhāvaṃ pamādo’’tiādinā (saṃ. ni. 2.235) saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā bhagavatā vuccamānaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva vipassanaṃ vaḍḍhetvā paṭipāṭiyā uparimaggattayaṃ upagantvā aggaphalakkhaṇe sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.375-397) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Vihāsi himavantamhi, devasaṅghapurakkhato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Varuṇo nāma nāmena, nāgarājā ahaṃ tadā;</p>
- <p class="gathalast">Kāmarūpī vikubbāmi, mahodadhinivāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saṅgaṇiyaṃ gaṇaṃ hitvā, tūriyaṃ paṭṭhapesahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sambuddhaṃ parivāretvā, vādesuṃ accharā tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vajjamānesu tūresu, devā tūrāni vajjayuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ubhinnaṃ saddaṃ sutvāna, buddhopi sampabujjhatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nimantetvāna sambuddhaṃ, sakaṃ bhavanupāgamiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āsanaṃ paññapetvāna, kālamārocayiṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khīṇāsavasahassehi, parivuto lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Obhāsento disā sabbā, bhavanaṃ me upāgami.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upaviṭṭhaṃ mahāvīraṃ, devadevaṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabhikkhusaṅghaṃ tappesiṃ, annapānenahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anumodi <a name="M2.0481"></a> mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="V2.0406"></a> so saṅghaṃ apūjesi, buddhañca lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena cittappasādena, devalokaṃ gamissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattasattatikkhattuñca, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañcapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Bhogā asaṅkhiyā tassa, uppajjissanti tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye ito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nirayā so cavitvāna, manussattaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Kolito nāma nāmena, brahmabandhu bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So pacchā pabbajitvāna, kusalamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Gotamassa bhagavato, dutiyo hessati sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āraddhavīriyo pahitatto, iddhiyā pāramiṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāpamittopanissāya, kāmarāgavasaṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Mātaraṃ pitarañcāpi, ghātayiṃ duṭṭhamānaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, nirayaṃ atha mānusaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāpakammasamaṅgitā, bhinnasīso marāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idaṃ pacchimakaṃ mayhaṃ, carimo vattate bhavo;</p>
- <p class="gathalast">Idhāpi ediso mayhaṃ, maraṇakāle bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pavivekamanuyutto, samādhibhāvanārato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dharaṇimpi sugambhīraṃ, bahalaṃ duppadhaṃsiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vāmaṅguṭṭhena khobheyyaṃ, iddhiyā pāramiṃ gato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asmimānaṃ <a name="M2.0482"></a> na passāmi, māno mayhaṃ na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaṇere upādāya, garucittaṃ karomahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye ito kappe, yaṃ kammamabhinīhariṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tāhaṃ bhūmimanuppatto, pattomhi āsavakkhayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre ariyagaṇamajjhe nisinno tena tena guṇena attano sāvake etadagge ṭhapento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti (a. ni. 1.188, 190) iddhimantatāya etadagge ṭhapesi. Tena evaṃ satthārā etadagge ṭhapitena sāvakapāramiyā matthakaṃ pattena mahātherena taṃ taṃ nimittaṃ āgamma tattha tattha bhāsitā gāthā, tā saṅgītikāle dhammasaṅgāhakehi –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1149"></a><span class="paranum">1149</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraññikā <a name="V2.0407"></a> piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;</p>
- <p class="gathalast">Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1150"></a><span class="paranum">1150</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Āraññikā <a name="P3.0163"></a> piṇḍapātikā, uñchāpattāgate ratā;</p>
- <p class="gathalast">Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1151"></a><span class="paranum">1151</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;</p>
- <p class="gathalast">Dālemu maccuno senaṃ, ajjhattaṃ susamāhitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1152"></a><span class="paranum">1152</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Rukkhamūlikā sātatikā, uñchāpattāgate ratā;</p>
- <p class="gathalast">Dhunāma maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1153"></a><span class="paranum">1153</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭike, maṃsanhārupasibbite;</p>
- <p class="gathalast">Dhiratthu pure duggandhe, paragatte mamāyase.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1154"></a><span class="paranum">1154</span>..</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tava sarīraṃ navasotaṃ, duggandhakaraṃ paribandhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhu parivajjayate taṃ, mīḷhañca yathā sucikāmo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1156"></a><span class="paranum">1156</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evañce <a name="M2.0483"></a> taṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ārakā parivajjeyya, gūthaṭṭhānaṃva pāvuse.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1157"></a><span class="paranum">1157</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evametaṃ mahāvīra, yathā samaṇa bhāsasi;</p>
- <p class="gathalast">Ettha ceke visīdanti, paṅkamhiva jaraggavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1158"></a><span class="paranum">1158</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ākāsamhi haliddiyā, yo maññetha rajetave;</p>
- <p class="gathalast">Aññena vāpi raṅgena, vighātudayameva taṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1159"></a><span class="paranum">1159</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tadākāsasamaṃ cittaṃ, ajjhattaṃ susamāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mā pāpacitte āsādi, aggikhandhaṃva pakkhimā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1160"></a><span class="paranum">1160</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1161"></a><span class="paranum">1161</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1162"></a><span class="paranum">1162</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Alattakakatā <a name="V2.0408"></a> pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1163"></a><span class="paranum">1163</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1164"></a><span class="paranum">1164</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1165"></a><span class="paranum">1165</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
- <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, kaddante migabandhake.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1166"></a><span class="paranum">1166</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Chinno pāso migavassa, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
- <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāma, socante migaluddake.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1167"></a><span class="paranum">1167</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anekākārasampanne, sāriputtamhi nibbute.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1168"></a><span class="paranum">1168</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aniccā <a name="M2.0484"></a> vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;</p>
- <p class="gathalast">Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1169"></a><span class="paranum">1169</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sukhumaṃ te paṭivijjhanti, vālaggaṃ usunā yathā;</p>
- <p class="gathalast">Ye pañcakkhandhe passanti, parato no ca attato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1170"></a><span class="paranum">1170</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye ca passanti saṅkhāre, parato no ca attato;</p>
- <p class="gathalast">Paccabyādhiṃsu nipuṇaṃ, vālaggaṃ usunā yathā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1171"></a><span class="paranum">1171</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;</p>
- <p class="gathalast">Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1172"></a><span class="paranum">1172</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake;</p>
- <p class="gathalast">Bhavarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1173"></a><span class="paranum">1173</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Codito <a name="P3.0164"></a> bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;</p>
- <p class="gathalast">Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1174"></a><span class="paranum">1174</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nayidaṃ sithilamārabbha, nayidaṃ appena thāmasā;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānamadhigantabbaṃ, sabbaganthapamocanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1175"></a><span class="paranum">1175</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ayañca daharo bhikkhu, ayamuttamaporiso;</p>
- <p class="gathalast">Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1176"></a><span class="paranum">1176</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Vivaramanupabhanti vijjutā, vebhārassa ca paṇḍavassa ca;</p>
- <p class="gathalast">Nagavivaragato jhāyati, putto appaṭimassa tādino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1177"></a><span class="paranum">1177</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upasanto <a name="V2.0409"></a> uparato, pantasenāsano muni;</p>
- <p class="gathalast">Dāyādo buddhaseṭṭhassa, brahmunā abhivandito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1178"></a><span class="paranum">1178</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upasantaṃ uparataṃ, pantasenāsanaṃ muniṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dāyādaṃ buddhaseṭṭhassa, vanda brāhmaṇa kassapaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1179"></a><span class="paranum">1179</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ca jātisataṃ gacche, sabbā brāhmaṇajātiyo;</p>
- <p class="gathalast">Sottiyo vedasampanno, manussesu punappunaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1180"></a><span class="paranum">1180</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhāyakopi ce assa, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;</p>
- <p class="gathalast">Etassa vandanāyetaṃ, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1181"></a><span class="paranum">1181</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo <a name="M2.0485"></a> so aṭṭha vimokkhāni, purebhattaṃ aphassayi;</p>
- <p class="gathalast">Anulomaṃ paṭilomaṃ, tato piṇḍāya gacchati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1182"></a><span class="paranum">1182</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tādisaṃ bhikkhuṃ māsādi, māttānaṃ khaṇi brāhmaṇa;</p>
- <p class="gatha2">Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādine;</p>
- <p class="gathalast">Khippaṃ pañjaliko vanda, mā te vijaṭi matthakaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1183"></a><span class="paranum">1183</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Neso passati saddhammaṃ, saṃsārena purakkhato;</p>
- <p class="gathalast">Adhogamaṃ jimhapathaṃ, kummaggamanudhāvati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1184"></a><span class="paranum">1184</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kimīva mīḷhasallitto, saṅkhāre adhimucchito;</p>
- <p class="gathalast">Pagāḷho lābhasakkāre, tuccho gacchati poṭṭhilo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1185"></a><span class="paranum">1185</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Imañca passa āyantaṃ, sāriputtaṃ sudassanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vimuttaṃ ubhatobhāge, ajjhattaṃ susamāhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1186"></a><span class="paranum">1186</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Visallaṃ khīṇasaṃyogaṃ, tevijjaṃ maccuhāyinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dakkhiṇeyyaṃ manussānaṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1187"></a><span class="paranum">1187</span>. ‘‘Ete <a name="P3.0165"></a> sambahulā devā, iddhimanto yasassino.</p>
- <p class="gatha2">Dasa devasahassāni, sabbe brahmapurohitā;</p>
- <p class="gathalast">Moggallānaṃ namassantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1188"></a><span class="paranum">1188</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;</p>
- <p class="gathalast">Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1189"></a><span class="paranum">1189</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pūjito naradevena, uppanno maraṇābhibhū;</p>
- <p class="gathalast">Puṇḍarīkaṃva toyena, saṅkhārenupalimpati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1190"></a><span class="paranum">1190</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa muhuttena sahassadhā loko, saṃvidito sabrahmakappo vasi;</p>
- <p class="gathalast">Iddhiguṇe cutupapāte kāle, passati devatā sa bhikkhu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1191"></a><span class="paranum">1191</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sāriputtova <a name="M2.0486"></a><a name="V2.0410"></a> paññāya, sīlena upasamena ca;</p>
- <p class="gathalast">Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1192"></a><span class="paranum">1192</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Koṭisatasahassassa, attabhāvaṃ khaṇena nimmine;</p>
- <p class="gathalast">Ahaṃ vikubbanāsu kusalo, vasībhūtomhi iddhiyā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1193"></a><span class="paranum">1193</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Samādhivijjāvasipāramīgato, moggallānagotto asitassa sāsane;</p>
- <p class="gathalast">Dhīro samucchindi samāhitindriyo, nāgo yathā pūtilataṃva bandhanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1194"></a><span class="paranum">1194</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1195"></a><span class="paranum">1195</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1196"></a><span class="paranum">1196</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kīdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;</p>
- <p class="gathalast">Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1197"></a><span class="paranum">1197</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sataṃ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;</p>
- <p class="gatha2">Īdiso nirayo āsi, yattha dussī apaccatha;</p>
- <p class="gathalast">Vidhuraṃ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1198"></a><span class="paranum">1198</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;</p>
- <p class="gathalast">Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1199"></a><span class="paranum">1199</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Majjhesarasmiṃ tiṭṭhanti, vimānā kappaṭhāyino;</p>
- <p class="gatha2">Veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā;</p>
- <p class="gathalast">Accharā tattha naccanti, puthu nānattavaṇṇiyo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1200"></a><span class="paranum">1200</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1201"></a><span class="paranum">1201</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo ve buddhena codito, bhikkhusaṅghassa pekkhato;</p>
- <p class="gathalast">Migāramātupāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1202"></a><span class="paranum">1202</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo <a name="M2.0487"></a><a name="P3.0166"></a> etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1203"></a><span class="paranum">1203</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;</p>
- <p class="gathalast">Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1204"></a><span class="paranum">1204</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1205"></a><span class="paranum">1205</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo vejayantapāsāde, sakkaṃ so paripucchati;</p>
- <p class="gatha2">Api āvuso jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo;</p>
- <p class="gathalast">Tassa sakko viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1206"></a><span class="paranum">1206</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo <a name="V2.0411"></a> etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1207"></a><span class="paranum">1207</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo brahmānaṃ paripucchati, sudhammāyaṃ ṭhito sabhaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Ajjāpi tyāvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;</p>
- <p class="gathalast">Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1208"></a><span class="paranum">1208</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa brahmā viyākāsi, pañhaṃ puṭṭho yathātathaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1209"></a><span class="paranum">1209</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sohaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1210"></a><span class="paranum">1210</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo etamabhijānāti…pe… kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1211"></a><span class="paranum">1211</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo mahāneruno kūṭaṃ, vimokkhena aphassayi;</p>
- <p class="gathalast">Vanaṃ pubbavidehānaṃ, ye ca bhūmisayā narā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1212"></a><span class="paranum">1212</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;</p>
- <p class="gathalast">Tādisaṃ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṃ nigacchasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1213"></a><span class="paranum">1213</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na ve aggi cetayati, ahaṃ bālaṃ ḍahāmiti;</p>
- <p class="gathalast">Bālova jalitaṃ aggiṃ, āsajja naṃ paḍayhati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1214"></a><span class="paranum">1214</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evameva <a name="M2.0488"></a> tuvaṃ māra, āsajja naṃ tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sayaṃ ḍahissasi attānaṃ, bālo aggiṃva samphusaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1215"></a><span class="paranum">1215</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Apuññaṃ pasavī māro, āsajja naṃ tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kinnu maññasi pāpima, na me pāpaṃ vipaccati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1216"></a><span class="paranum">1216</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Karato te cīyate pāpaṃ, cirarattāya antaka;</p>
- <p class="gathalast">Māra nibbinda buddhamhā, āsaṃ mākāsi bhikkhusu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1217"></a><span class="paranum">1217</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Iti māraṃ atajjesi, bhikkhu bhesakaḷāvane;</p>
- <p class="gathalast">Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Itthaṃ sudaṃ āyasmā mahāmoggallāno thero gāthāyo abhāsitthāti.</p>
- <p class="bodytext">Iminā anukkamena ekaccaṃ saṅgahaṃ āropetvā ṭhapitā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">‘‘āraññikā’’</span>tiādikā catasso gāthā bhikkhūnaṃ ovādadānavasena bhāsitā. <span class="bld">Āraññikā</span>ti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā āraññakadhutaṅgasamādānena āraññikā. Saṅghabhattaṃ paṭikkhipitvā piṇḍapātikaṅgasamādānena <a name="P3.0167"></a> <span class="bld">piṇḍapātikā,</span> ghare ghare laddhapiṇḍapātena yāpanakā. <span class="bld">Uñchāpattāgate</span> <a name="V2.0412"></a> <span class="bld">ratā</span>ti uñchācariyāya patte āgate pattapariyāpanne ratā, teneva abhiratā santuṭṭhā. <span class="bld">Dālemu maccuno sena</span>nti attānaṃ anatthajanane sahāyabhāvūpagamanato maccurājassa senābhūtaṃ kilesavāhiniṃ samucchindema. <span class="bld">Ajjhattaṃ susamāhitā</span>ti gocarajjhattesu suṭṭhu samāhitā hutvā, etenassa padālanupāyamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhunāmā</span>ti niddhunāma viddhaṃsema.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sātatikā</span>ti sātaccakārino bhāvanāya satatapavattavīriyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Aṭṭhikaṅkalakuṭike’’</span>tiādikā catasso gāthā attānaṃ palobhetuṃ upagatāya gaṇikāya ovādavasena abhāsi. Tattha <span class="bld">aṭṭhikaṅkalakuṭike</span>ti aṭṭhisaṅkhalikāmayakuṭike. <span class="bld">Nhārupasibbite</span>ti navahi nhārusatehi samantato sibbite. Araññe kuṭiyo dārudaṇḍe ussāpetvā <a name="M2.0489"></a> valliādīhi bandhitvā kariyanti, tvaṃ pana paramajegucchena aṭṭhikaṅkalena paramajeguccheheva nhārūhi bandhitvā katā, ativiya jegucchā paṭikkūlā cāti dasseti. <span class="bld">Dhiratthu pūre duggandhe</span>ti kesalomādino nānappakārassa asucino pūre paripuṇṇe, tato eva duggandhe dhiratthu tava dhīkāro hotu. <span class="bld">Paragatte mamāyase</span>ti idañca te duggandhassa upari phoṭasamuṭṭhānaṃ parissayaṃ evaṃ asuciduggandhaṃ jegucchaṃ paṭikkūlasamādānaṃ tādise eva aññasmiṃ padese soṇasiṅgālakimikulādīnaṃ gattabhūte kaḷevare mamattaṃ karosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gūthabhaste</span>ti gūthabharitabhastasadise. <span class="bld">Taconaddhe</span>ti tacena onaddhe chavimattapaṭicchāditakibbise. <span class="bld">Uragaṇḍipisācinī</span>ti ure ṭhitagaṇḍadvayavatī bhayānakabhāvato anatthāvahato ca pisācasadisī. <span class="bld">Yāni sandanti sabbadā</span>ti yāni nava sotāni, nava vaṇamukhāni sabbadā rattindivaṃ sandanti, savanti, asuciṃ paggharanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paribandha</span>nti sammāpaṭipattiparibandhabhūtaṃ. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti saṃsāre bhayaṃ ikkhanto bhinnakileso vā dūrato <span class="bld">parivajjayate</span>ti mamattaṃ na karoti. <span class="bld">Mīḷhañca yathā sucikāmo</span>ti <span class="bld">ca</span>-iti nipātamattaṃ. Yathā sucijātiko sucimeva icchanto sasīsaṃ nhāto mīḷhaṃ disvā dūratova parivajjesi, evamevaṃ bhikkhūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañce taṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ aha</span>nti evaṃ sarīrasaññitaṃ asucipuñjaṃ yathā ahaṃ yathābhūtaṃ jānāmi, evameva mahājano jāneyya, taṃ ārakā dūratova parivajjeyya. <span class="bld">Gūthaṭṭhānaṃva</span> <a name="V2.0413"></a> <span class="bld">pāvuse</span>ti pāvusakāle kilinnāsuciṃ nirantaraṃ gūthaṭṭhānaṃ viya sucijātiko. Yasmā pana taṃ yathābhūtaṃ na jānāti, tasmā tattha nimuggo sīsaṃ na ukkhipatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="P3.0168"></a> therena sarīre dose vibhāvite sā gaṇikā lajjāvanatamukhā there gāravaṃ paccupaṭṭhapetvā <span class="bld">‘‘evametaṃ mahāvīrā’’</span>ti gāthaṃ vatvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tattha <span class="bld">ettha ceke</span>ti evaṃ pākaṭapaṭikkūlasabhāvepi etasmiṃ kāye ekacce sattā āsattibalavatāya <span class="bld">visīdanti</span> visādaṃ <a name="M2.0490"></a> āpajjanti. <span class="bld">Paṅkamhiva jaraggavo</span> mahākaddamakucchiyaṃ sampatitadubbalabalibaddo viya byasanameva pāpuṇantīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Puna taṃ thero mādise evarūpā paṭipatti niratthakā vighātāvahā evāti dassento <span class="bld">‘‘ākāsamhī’’</span>tiādinā gāthādvayamāha. Tassattho – yo puggalo haliddiyā aññena vā raṅgajātena ākāsaṃ rañjituṃ maññeyya, tassa taṃ kammaṃ <span class="bld">vighātudayaṃ</span> cittavighātāvahameva siyā, yathā taṃ avisaye yogo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadākāsasamaṃ citta</span>nti tayidaṃ mama cittaṃ ākāsasamaṃ katthaci alaggabhāvena ajjhattaṃ suṭṭhu samāhitaṃ, tasmā <span class="bld">mā pāpacitte āsādī</span>ti kāmesu nimuggatāya lāmakacitte nihīnacitte mādise mā āsādehi. <span class="bld">Aggikhandhaṃva pakkhimā</span>ti pakkhimā salabho aggikkhandhaṃ āsādento anatthameva pāpuṇāti, evaṃ sampadamidaṃ tuyhanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Passa cittakata</span>ntiādikā satta gāthā tameva gaṇikaṃ disvā vipallattacittānaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānavasena vuttā. Taṃ sutvā sā gaṇikā maṅkubhūtā āgatamaggeneva palātā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadāsī</span>tiādikā catasso gāthā āyasmato sāriputtattherassa parinibbānaṃ ārabbha vuttā. Tattha <span class="bld">anekākārasampanne</span>ti anekehi sīlasaṃvarādippakārehi paripuṇṇe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumaṃ te paṭivijjhantī</span>ti te yogino atisukhumaṃ paṭivijjhanti nāma. Yathā kiṃ? <span class="bld">Vālaggaṃ usunā yathā</span> yathā satadhābhinnassa vālassa ekaṃ aṃsu aggaṃ rattandhakāratimisāya vijjullatobhāsena vijjhantā viyāti attho. Ke pana teti āha <span class="bld">‘‘ye pañcakkhandhe passanti, parato no ca attato’’</span>ti. Tattha <span class="bld">parato</span>ti anattato. Tassa attaggāhapaṭikkhepadassanañhetaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘no ca attato’’</span>ti. Etena anattato abhivuṭṭhitassa ariyamaggassa vasena dukkhasacce <a name="V2.0414"></a> pariññābhisamayaṃ āha, tadavinābhāvato pana itaresampi abhisamayānaṃ suppaṭivijjhatā vuttā eva hotīti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘anatthakārakato pare nāma pañcupādānakkhandhāti ‘parato passantī’ti iminā visesato sabbopi sammadeva vutto’’ti vadanti. <span class="bld">Paccabyādhiṃsū</span>ti paṭivijjhiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattiyā</span> <a name="M2.0491"></a> <span class="bld">viya omaṭṭho</span>ti paṭhamagāthā tissattheraṃ ārabbha vuttā, dutiyā vaḍḍhamānattheraṃ. Tā heṭṭhā vuttatthāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Codito</span> <a name="P3.0169"></a> <span class="bld">bhāvitattenā</span>ti gāthā pāsādakampanasuttantaṃ ārabbha vuttā. Tattha <span class="bld">bhāvitattena sarīrantimadhārinā</span>ti bhagavantaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nayidaṃ sithilamārabbhā</span>tiādikā dve gāthā hīnavīriyaṃ <span class="bld">veda</span>nāmakaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha vuttā. Tattha <span class="bld">sithilamārabbhā</span>ti sithilaṃ katvā vīriyaṃ akatvā. <span class="bld">Appena thāmasā</span>ti appakena vīriyabalena nayidaṃ nibbānaṃ adhigantabbaṃ, mahanteneva pana catubbidhasammappadhānavīriyena pattabbanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivaramanupabhantī</span>tiādikā dve gāthā attano vivekabhāvaṃ ārabbha vuttā. Tattha <span class="bld">brahmunā abhivandito</span>ti mahābrahmunā sadevakena lokena ca abhimukhena hutvā thomito namassito ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasantaṃ uparata</span>ntiādikā pañca gāthā rājagahaṃ piṇḍāya pavisantaṃ mahākassapattheraṃ disvā ‘‘kāḷakaṇṇī mayā diṭṭhā’’ti oloketvā ṭhitaṃ sāriputtattherassa bhāgineyyaṃ micchādiṭṭhibrāhmaṇaṃ disvā tassa anukampāya ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mā nassī’’ti ariyūpavādapaṭighātatthaṃ ‘‘theraṃ vandāhī’’ti taṃ uyyojentena vuttā. Tattha <span class="bld">jātisataṃ gacche</span>ti jātīnaṃ sataṃ upagaccheyya. <span class="bld">Sottiyo</span>ti sottiyajātiko. <span class="bld">Vedasampanno</span>ti ñāṇasampanno. <span class="bld">Etassā</span>ti therassa. Ayañhettha saṅkhepattho – <span class="bld">yo</span> puggalo uditoditā asambhinnā satabrāhmaṇajātiyo anupaṭipāṭiyā uppajjanavasena upagaccheyya, tattha ca brāhmaṇānaṃ vijjāsu nipphattiṃ gato tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū siyā brāhmaṇavattañca pūrento, tassetaṃ vijjādianuṭṭhānaṃ etassa mahākassapattherassa vandanāya vandanāmayapuññassa soḷasiṃ kalaṃ nāgghati, vandanāmayapuññameva tato mahantataranti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha</span> <a name="V2.0415"></a> <span class="bld">vimokkhānī</span>ti rūpajjhānādike aṭṭha vimokkhe. Bhāvanāvasena hi laddhāni rūpajjhānāni paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttataṃ abhirativasena ārammaṇe nirāsaṅgañca pavattiṃ upādāya ‘‘vimokkhānī’’ti vuccanti. Nirodhasamāpatti pana paccanīkadhammehi vimuttattā eva. Idha pana jhānameva veditabbaṃ. <span class="bld">Anulomaṃ</span> <a name="M2.0492"></a> <span class="bld">paṭiloma</span>nti paṭhamajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā anulomaṃ, nevasaññānāsaññāyatanato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā paṭilomaṃ. <span class="bld">Purebhatta</span>nti bhattakiccato pureyeva. <span class="bld">Aphassayī</span>ti anekākāravokārā samāpattiyo samāpajji. <span class="bld">Tato piṇḍāya gacchatī</span>ti tato samāpattito vuṭṭhāya, tato vā samāpattisamāpajjitato pacchā idāni piṇḍāya gacchatīti tadahu pavattaṃ therassa paṭipattiṃ sandhāya vadati. Thero pana divase divase tatheva paṭipajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tādisaṃ</span> <a name="P3.0170"></a> <span class="bld">bhikkhuṃ māsādī</span>ti yādisassa guṇā ekadesena vuttā, tādisaṃ tathārūpaṃ buddhānubuddhaṃ mahākhīṇāsavaṃ bhikkhuṃ mā āsādehi. <span class="bld">Māttānaṃ khaṇi brāhmaṇā</span>ti āsādanena ca, brāhmaṇa, mā attānaṃ khaṇi, ariyūpavādena attano kusaladhammaṃ vā ummulehi. <span class="bld">Abhippasādehi mana</span>nti ‘‘sādhurūpo vata ayaṃ samaṇo’’ti attano cittaṃ pasādehi. <span class="bld">Mā te vijaṭi matthaka</span>nti tava matthakaṃ tasmiṃ katena aparādhena sattadhā mā phali. Tasmā tassa paṭikāratthaṃ khippameva pañjaliko vandāti. Brāhmaṇo taṃ sutvā bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto tāvadeva theraṃ khamāpesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Neso passatī</span>tiādikā dve gāthā poṭṭhilaṃ nāma bhikkhuṃ sammā apaṭipajjantaṃ micchājīvakataṃ disvā codanāvasena vuttā. Tattha <span class="bld">neso passati saddhamma</span>nti eso poṭṭhilo bhikkhu sataṃ buddhādīnaṃ dhammaṃ maggaphalanibbānaṃ na passati. Kasmā? <span class="bld">Saṃsārena purakkhato</span> saṃsārabandhanaavijjādinā purakkhato apāyesu nibbattanato <span class="bld">adhogamaṃ</span> heṭṭhāgāmiṃ māyāsāṭheyyānugatattā <span class="bld">jimhapathaṃ</span> micchāmaggabhāvato <span class="bld">kummagga</span>bhūtaṃ micchājīvaṃ <span class="bld">anudhāvati</span> anuparivattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kimīva mīḷhasallitto</span>ti gūthakimī viya mīḷhena samantato litto kilesāsucivimissite <span class="bld">saṅkhāre adhimucchito</span> ajjhāpanno. <span class="bld">Pagāḷho lābhasakkāre</span>ti lābhe ca sakkāre ca taṇhāvasena pakārato gāḷho ogāḷho. <span class="bld">Tuccho gacchati poṭṭhilo</span>ti adhisīlasikkhābhāvato tuccho asāro hutvā poṭṭhilo bhikkhu gacchati pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imañca</span> <a name="M2.0493"></a><a name="V2.0416"></a> <span class="bld">passā</span>tiādikā dve gāthā āyasmantaṃ sāriputtaṃ pasaṃsantena vuttā. Tattha <span class="bld">imañca passā</span>ti āyasmantaṃ sāriputtattheraṃ disvā pasannamānaso attano cittaṃ ālapati. <span class="bld">Sudassana</span>nti asekkhānaṃ sīlakkhandhānañceva pāripūriyā sāvakapāramīñāṇassa ca pāripūriyā sundaradassanaṃ. <span class="bld">Vimuttaṃ ubhatobhāge</span>ti ubhatobhāgato vimuttattā ubhatobhāgavimuttaṃ ubhatobhāgeti arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyato, yathārahaṃ tehiyeva vikkhambhanasamucchedabhāgehi vimuttanti attho. Sabbaso rāgasallādīnaṃ abhāvena <span class="bld">visallaṃ</span> kāmādiyogānaṃ sammadeva khīṇattā <span class="bld">khīṇasaṃyogaṃ</span> suparisuddhassa vijjāttayassa adhigatattā <span class="bld">tevijjaṃ</span> maccurājassa bhañjitattā <span class="bld">maccuhāyinaṃ</span> passāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ete sambahulā</span>tiādikā gāthā āyasmatā sāriputtattherena mahāmoggallānattheraṃ pasaṃsantena vuttā. Tattha <span class="bld">pūjito naradevenā</span>ti narehi ca devehi ca paramāya pūjāya <a name="P3.0171"></a> pūjito. <span class="bld">Uppanno maraṇābhibhū</span>ti loke uppanno hutvā maraṇaṃ abhibhavitvā ṭhito. Atha vā <span class="bld">pūjito naradevena</span> sammāsambuddhena kāraṇabhūtena ariyāya jātiyā uppanno. Sammāsambuddho hi paṭhamaṃ kammunā naro manusso hutvā pacchāpi ariyāya jātiyā uttamo devo devātidevo ahosi, tasmā ‘‘naradevo’’ti vuccati. Pūjito naradevena bhagavatā pasaṃsāvasena uppanno maraṇābhibhūte loke uppanno hutvā maraṇābhibhū maccuhāyī. <span class="bld">Puṇḍarīkaṃva toyena</span> udakena puṇḍarīkaṃ viya saṅkhāragate taṇhādiṭṭhilepena na upalimpati, katthacipi anissitoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassā</span>ti yena. <span class="bld">Muhutte</span>ti khaṇamatte kāle. <span class="bld">Sahassadhā</span>ti sahassapakāro. <span class="bld">Loko</span>ti okāsaloko. Ayañhettha attho – yena mahiddhikena āyasmatā mahāmoggallānena sahassilokadhātu khaṇeneva sammadeva vidito, paccakkhato ñāto <span class="bld">sabrahmakappo</span> mahābrahmasadiso āvajjanādivasībhāvappattiyā iddhisampadāya cutūpapāte ca vasī. <span class="bld">Kāle passatī</span>ti tadanurūpe kāle dibbena cakkhunā devatā passatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāriputtovā</span>tiādikā gāthā āyasmatā mahāmoggallānena attano guṇe pakāsentena vuttā. Tattha <span class="bld">sāriputtovā</span>ti gāthāya <a name="M2.0494"></a> ayaṃ saṅkhepattho – <span class="bld">paññāya</span> paññāsampadāya, <span class="bld">sīlena</span> sīlasampattiyā, <span class="bld">upasamena</span> kilesavūpasamena, yo bhikkhu <span class="bld">pāraṅgato</span> pāraṃ pariyantaṃ ukkaṃsaṃ gato so sāriputto sāvakehi paññādīhi guṇehi paramukkaṃsagato. Paññāya sīlena hi paramukkaṃsagato. <span class="bld">Etāvaparamo siyā</span> etaparamo eva, natthi tato uttarīti. Imaṃ pana thero yathā sāriputto paññāya uttamo, tathā ahaṃ samādhinā uttamoti dīpetuṃ avoca. Tenevāha <span class="bld">‘‘koṭisatasahassassā</span>’’tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0417"></a> <span class="bld">khaṇena nimmine</span>ti khaṇeneva koṭisatasahassaattabhāvaṃ nimmineyya nimmituṃ samattho. Tassa nimminane na mayhaṃ bhāro atthi. <span class="bld">Vikubbanāsu kusalo, vasībhūtomhi iddhiyā</span>ti na kevalaṃ manomayavikubbanāsu eva, sabbāyapi iddhiyā vasībhāvappatto amhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhivijjāvasipāramīgato</span>ti savitakkasavicārādisamādhīsu ceva pubbenivāsañāṇādivijjāsu ca vasībhāvena pāramiṃ koṭiṃ patto asi. Tassa taṇhānissayādirahitassa satthu sāsane yathāvuttehi guṇehi ukkaṃsagato. Dhitisampannatāya <span class="bld">dhīro, moggallānagotto</span> moggallāno, suṭṭhu ṭhapitaindriyatāya <span class="bld">samāhitindriyo,</span> yathā hatthināgo pūtilatābandhanaṃ sukheneva chindati, evaṃ sakalaṃ kilesabandhanaṃ samucchindi evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kīdiso</span> <a name="P3.0172"></a> <span class="bld">nirayo āsī</span>tiādayo gāthā koṭṭhaṃ anupavisitvā nikkhamitvā ṭhitamāraṃ tajjentena therena vuttā. Tattha <span class="bld">kīdiso</span>ti kiṃpakāro. <span class="bld">Yattha dussī</span>ti yasmiṃ niraye ‘‘dussī’’ti evaṃnāmo māro. <span class="bld">Apaccathā</span>ti nirayagginā apacci. <span class="bld">Vidhuraṃ sāvaka</span>nti vidhuraṃ nāma kakusandhassa bhagavato aggasāvakaṃ. <span class="bld">Āsajjā</span>ti ghaṭṭayitvā bādhitvā. <span class="bld">Kakusandhañca brāhmaṇa</span>nti kakusandhañca sammāsambuddhaṃ āsajjāti attho. Bhagavantaṃ uddissa kumāraṃ āvisitvā mārena khittā sakkharā therassa sīse pati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sataṃ āsi ayosaṅkū</span>ti tasmiṃ kira niraye upapannānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, dussīmārassāpi tādisova ahosi. Atha nirayapālā tālakkhandhappamāṇānaṃ ayosūlānaṃ ādittānaṃ sampajjalitānaṃ sajotibhūtānaṃ satameva gahetvā ‘‘imasmiṃva te ṭhāne ṭhitena <a name="M2.0495"></a> hadayena cintetvā pāpaṃ kata’’nti sudhādoṇiyaṃ sudhaṃ koṭṭentā viya hadayamajjhaṃ koṭṭetvā paṇṇāsa janā pādābhimukhā, paṇṇāsa janā sīsābhimukhā koṭṭentā gacchanti, evaṃ gacchantā ca pañcahi vassasatehi ubho ante patvā puna nivattamānā pañcahi vassasatehi hadayamajjhaṃ upagacchanti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sataṃ āsi ayosaṅkū’’ti. <span class="bld">Sabbe paccattavedanā</span>ti sayameva pāṭiyekkavedanājanakā. Sā kira vedanā mahānirayavedanāto dukkhatarā hoti, yathā hi sinehapānasattāhato parihārasattāhaṃ dukkhataraṃ, evaṃ mahānirayadukkhato ussade vuṭṭhānavedanā dukkhatarā. <span class="bld">Īdiso nirayo āsī</span>ti imasmiṃ ṭhāne devadūtasuttena (a. ni. 3.36; ma. ni. 3.261) nirayo dīpetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo etamabhijānātī</span>ti yo mahābhiñño etaṃ kammaphalañca hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhimukhaṃ <a name="V2.0418"></a> katvā paccakkhato jānāti. <span class="bld">Bhikkhu buddhassa sāvako</span>ti bhinnakileso bhikkhu sammāsambuddhassa sāvako. <span class="bld">Kaṇha, dukkhaṃ nigacchasī</span>ti ekantakāḷakehi pāpadhammehi samannāgatattā, kaṇha māra, dukkhaṃ vindissasi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhesarasmi</span>nti mahāsamuddassa majjhe kira udakaṃ vatthuṃ katvā nibbattavimānāni kappaṭṭhitikāni honti. Tenāha <span class="bld">‘‘vimānā kappaṭhāyino’’</span>ti. Tesaṃ veḷuriyassa viya vaṇṇo hoti, pabbatamatthake jalitanaḷaggikhandho viya ca etesaṃ acciyo jotanti, tena te ativiya pabhassarā pabhāsampannā honti. Tenāha <span class="bld">‘‘veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā’’</span>ti. <span class="bld">Puthu</span> <a name="P3.0173"></a> <span class="bld">nānattavaṇṇiyo</span>ti nīlādivasena nānattavaṇṇā bahū accharā <span class="bld">tattha</span> tesu vimānesu naccanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo etamabhijānātī</span>ti yo etaṃ vimānaṃ vatthuṃ paccakkhaṃ katvā jānāti. Ayañhi attho vimānapetavatthūhi dīpetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhena codito</span>ti sammāsambuddhena codito uyyojito. <span class="bld">Bhikkhusaṅghassa pekkhato</span>ti mahato bhikkhusaṅghassa passantassa. <span class="bld">Migāramātupāsādaṃ pādaṅguṭṭhena kampayī</span>ti (ma. ni. 1.513) pubbārāme visākhāya mahāupāsikāya kāritaṃ sahassagabbhapaṭimaṇḍitaṃ mahāpāsādaṃ attano pādaṅguṭṭhena kampesiṃ. Ekasmiñhi samaye pubbārāme yathāvuttapāsāde bhagavati <a name="M2.0496"></a> viharante sambahulā navakatarā bhikkhū uparipāsāde nisinnā satthārampi acintetvā tiracchānakathaṃ kathetumāraddhā, taṃ sutvā bhagavā te saṃvejetvā attano dhammadesanāya bhājanabhūte kātukāmo āyasmantaṃ mahāmoggallānattheraṃ āmantesi – ‘‘passasi tvaṃ, moggallāna, nave bhikkhū tiracchānakathamanuyutte’’ti. Taṃ sutvā thero satthu ajjhāsayaṃ ñatvā abhiññāpādakaṃ āpokasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘pāsādassa patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāya pāsādamatthake thūpikaṃ pādaṅguṭṭhena pahari, pāsādo onamitvā ekena passena aṭṭhāsi. Punapi pahari, aparena passena aṭṭhāsi. Te bhikkhū bhītā saṃviggā pāsādassa patanabhayena tato nikkhamitvā bhagavato samīpe aṭṭhaṃsu. Satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā dhammaṃ deseti. Taṃ sutvā tesu keci sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, keci sakadāgāmiphale, keci anāgāmiphale, keci arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Svāyamattho pāsādakampanasuttena dīpetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vejayantapāsāda</span>nti so vejayantapāsādo tāvatiṃsabhavane yojanasahassubbedho anekasahassaniyyūhakūṭāgārapaṭimaṇḍito devāsurasaṅgāme asure jinitvā sakke devānaminde nagaramajjhe <a name="V2.0419"></a> ṭhite uṭṭhito vijayantena nibbattattā ‘‘vejayanto’’ti laddhanāmo pāsādo, taṃ sandhāyāha ‘‘vejayantapāsāda’’nti. Tampi hi ayaṃ thero pādaṅguṭṭhena kampesi. Ekasmiñhi samaye bhagavantaṃ pubbārāme viharantaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ pucchi. Tassa bhagavā vissajjeti. So taṃ sutvā attamano pamudito abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā attano devalokameva gato. Athāyasmā mahāmoggallāno evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ sakko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evarūpaṃ gambhīraṃ nibbānapaṭisaṃyuttaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavatā ca pañho vissajjito, kinnu kho jānitvā gato, udāhu ajānitvā? Yaṃnūnāhaṃ <a name="P3.0174"></a> devalokaṃ gantvā tamatthaṃ jāneyya’’nti. So tāvadeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ tamatthaṃ pucchi. Sakko dibbasampattiyā pamatto hutvā vikkhepaṃ akāsi. Thero tassa saṃvegajananatthaṃ vejayantapāsādaṃ pādaṅguṭṭhena kampesi. Tena vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="M2.0497"></a> vejayantapāsādaṃ, pādaṅguṭṭhena kampayi;</p>
- <p class="gathalast">Iddhibalenupatthaddho, saṃvejesi ca devatā’’ti. (ma. ni. 1.513)</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ panattho cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena (ma. ni. 1.390 ādayo) dīpetabbo. Kampitākāro heṭṭhā vuttoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkaṃ so paripucchatī</span>ti yathāvuttameva therassa taṇhāsaṅkhayavimuttipucchaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘api, āvuso, jānāsi, taṇhakkhayavimuttiyo</span>’’ti. <span class="bld">Tassa sakko viyākāsī</span>ti idaṃ therena pāsādakampane kate saṃviggahadayena pamādaṃ pahāya yoniso manasi karitvā pañhassa byākatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Satthārā desitaniyāmeneva hi so tadā kathesi. Tenāha ‘‘pañhaṃ puṭṭho yathātatha’’nti. Tattha <span class="bld">sakkaṃ so paripucchatī</span>ti sakkaṃ devarājaṃ so moggallānatthero satthārā desitāya taṇhāsaṅkhayavimuttiyā sammadeva gahitabhāvaṃ pucchi. Atītatthe hi idaṃ vattamānavacanaṃ. <span class="bld">Api, āvuso, jānāsī</span>ti, āvuso, api jānāsi, kiṃ jānāsi? <span class="bld">Taṇhakkhayavimuttiyo</span>ti yathā taṇhāsaṅkhayavimuttiyo satthārā tuyhaṃ desitā, tathā kiṃ jānāsīti pucchi. <span class="bld">Taṇhakkhayavimuttiyo</span>ti vā taṇhāsaṅkhayavimuttisuttassa desanaṃ pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmāna</span>nti mahābrahmānaṃ. <span class="bld">Sudhammāyaṃ ṭhito sabha</span>nti sudhammāya sabhāya. Ayaṃ pana brahmaloke sudhammasabhāva, na tāvatiṃsabhavane, sudhammasabhāvirahito devaloko nāma natthi. <span class="bld">Ajjāpi tyāvuso, sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahū</span>ti imaṃ brahmalokaṃ upagantuṃ samattho natthi koci <a name="V2.0420"></a> samaṇo vā brāhmaṇo vā, satthu idhāgamanato pubbe yā tuyhaṃ diṭṭhi ahosi, kiṃ ajjāpi idānipi sā diṭṭhi na vigatāti? <span class="bld">Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassara</span>nti brahmaloke vītipatantaṃ mahākappinamahākassapādīhi sāvakehi parivāritassa tejodhātuṃ samāpajjitvā nisinnassa sasāvakassa bhagavato obhāsaṃ passasīti attho. Ekasmiñhi samaye bhagavā brahmaloke sudhammāya sabhāya sannipatitvā sannisinnassa – ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃmahiddhiko, yo idha āgantuṃ sakkuṇeyyā’’ti cintentassa brahmuno <a name="M2.0498"></a> cittamaññāya tattha gantvā brahmuno matthake ākāse nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā obhāsaṃ muñcanto mahāmoggallānādīnaṃ āgamanaṃ cintesi. Saha cintanena tepi tattha gantvā satthāraṃ vanditvā satthu ajjhāsayaṃ ñatvā tejodhātuṃ <a name="P3.0175"></a> samāpajjitvā paccekadisāsu nisīditvā obhāsaṃ vissajjitvā sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi. Satthā brahmuno kallacittataṃ ñatvā catusaccapakāsanaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṃsu, taṃ sandhāya codento <span class="bld">‘‘ajjāpi tyāvuso, sā diṭṭhī’’</span>ti gāthamāha. Ayaṃ panattho bakabrahmasuttena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ (saṃ. ni. 1.176) –</p>
- <p class="indent">‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo idha āgaccheyyā’ti. Atha kho bhagavā tassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho bhagavā tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā.</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno puratthimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno <a name="M2.0499"></a> uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.</p>
- <p class="indent">‘‘Atha <a name="V2.0421"></a> kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā mahākassapo bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākassapo dakkhiṇaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho āyasmato mahākappinassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā mahākappino bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākappino pacchimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno. Uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato.</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi – ‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’ti? Addasā kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi<a name="P3.0176"></a>. Atha kho āyasmā anuruddho uttaraṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno uparivehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato. Atha <a name="M2.0500"></a> kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ajjāpi te āvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;</p>
- <p class="gathalast">Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaranti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu;</p>
- <p class="gatha2">Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Svāhaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato’’ti.</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho bhagavā taṃ brahmānaṃ saṃvejetvā seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… <a name="V2.0422"></a> evameva tasmiṃ brahmaloke antarahito jetavane pāturahosi. Atha kho so brahmā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ āmantesi – ‘ehi tvaṃ, mārisa, yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ evaṃ vadehi ‘atthi nu kho mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno, kassapo, kappino, anuruddho’’’ti. ‘‘Evaṃ, mārisā’’ti kho so brahmapārisajjo tassa brahmuno paṭissutvā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā seyyathāpi bhavaṃ moggallāno, kassapo, kappino, anuruddho’’ti. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmapārisajjaṃ gāthāya ajjhabhāsi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;</p>
- <p class="gathalast">Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti.</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho so brahmapārisajjo āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā yena so brahmā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā taṃ brahmānaṃ etadavoca – āyasmā, mārisa mahāmoggallāno evamāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tevijjā <a name="M2.0501"></a> iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā;</p>
- <p class="gathalast">Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti.</p>
- <p class="indent">‘‘Idamavoca so brahmapārisajjo. Attamano ca so brahmā tassa brahmapārisajjassa bhāsitaṃ abhinandī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ayaṃ panattho bakabrahmasuttena dīpetabbo’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāneruno kūṭa</span>nti kūṭasīsena sakalameva sinerupabbatarājaṃ vadati. <span class="bld">Vimokkhena aphassayī</span>ti jhānavimokkhanissayena abhiññāṇena phassayīti adhippāyo. <span class="bld">Vana</span>nti jambudīpaṃ. So hi vanabahulatāya ‘‘vana’’nti vutto. Tenāha ‘‘jambusaṇḍassa issaro’’ti. <span class="bld">Pubbavidehāna</span>nti pubbavidehaṭṭhānaṃ, pubbavidehanti attho. <span class="bld">Ye ca bhūmisayā narā</span>ti bhūmisayā narā nāma <a name="P3.0177"></a> aparagoyānakā ca uttarakurukā ca manussā. Te hi gehābhāvato ‘‘bhūmisayā’’ti vuttā. Tepi sabbe aphassayīti sambandho. Ayaṃ panattho nandopanandadamanena (visuddhi. 2.396 nandopanandanāgadamanakathā) dīpetabbo –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekasmiṃ <a name="V2.0423"></a> kira samaye anāthapiṇḍiko gahapati bhagavato dhammadesanaṃ sutvā ‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’ti nimantetvā pakkāmi. Taṃdivasañca bhagavato paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ olokentassa <span class="bld">nandopanando</span> nāma nāgarājā ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchi. Bhagavā ‘ayaṃ nāgarājā mayhaṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchati, kiṃ nu kho bhavissatī’ti āvajjento saraṇagamanassa upanissayaṃ disvā ‘ayaṃ micchādiṭṭhiko tīsu ratanesu appasanno, ko nu kho imaṃ micchādiṭṭhito vimoceyyā’ti āvajjento mahāmoggallānattheraṃ addasa.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tato pabhātāya rattiyā sarīrapaṭijagganaṃ katvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘ānanda, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ārocehi tathāgato devacārikaṃ gacchatī’ti. Taṃdivasañca nandopanandassa āpānabhūmiṃ sajjayiṃsu. So dibbaratanapallaṅke dibbena setacchattena dhāriyamāno tividhanāṭakehi ceva nāgaparisāya ca parivuto dibbabhājanesu upaṭṭhāpitaṃ annapānavidhiṃ <a name="M2.0502"></a> olokayamāno nisinno hoti. Atha kho bhagavā yathā nāgarājā passati, tathā katvā tassa vimānamatthakeneva pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ tāvatiṃsadevalokābhimukho pāyāsi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tena kho pana samayena nandopanandassa nāgarājassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘ime hi nāma muṇḍakā samaṇakā amhākaṃ uparibhavanena devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhavanaṃ pavisantipi nikkhamantipi, na idāni ito paṭṭhāya imesaṃ amhākaṃ matthake pādapaṃsuṃ okirantānaṃ gantuṃ dassāmī’ti uṭṭhāya sinerupādaṃ gantvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ katvā tāvatiṃsabhavanaṃ avakujjena phaṇena paṭiggahetvā adassanaṃ gamesi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘pubbe, bhante, imasmiṃ padese ṭhito sineruṃ passāmi, sineruparibhaṇḍaṃ passāmi, tāvatiṃsaṃ passāmi, vejayantaṃ passāmi, vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmi. Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo, yaṃ etarahi neva sineruṃ passāmi…pe… na vejayantassa pāsādassa upari dhajaṃ passāmī’ti? Ayaṃ, raṭṭhapāla, nandopanando nāma nāgarājā tumhākaṃ kupito sineruṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇena paṭicchādetvā andhakāraṃ katvā ṭhitoti. ‘Damemi <a name="P3.0178"></a> naṃ, bhante’ti. Na bhagavā naṃ anujāni. Atha kho āyasmā bhaddiyo āyasmā rāhuloti anukkamena sabbepi bhikkhū uṭṭhahiṃsu. Na bhagavā anujāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Avasāne <a name="V2.0424"></a> mahāmoggallānatthero ‘ahaṃ, bhante, damemi na’nti āha. ‘Damehi, moggallānā’ti bhagavā anujāni. Thero attabhāvaṃ vijahitvā mahantaṃ nāgarājavaṇṇaṃ abhinimminitvā nandopanandaṃ cuddasakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā tassa phaṇassa matthake attano phaṇaṃ ṭhapetvā sinerunā saddhiṃ abhinippīḷesi. Nāgarājā dhūmāyi. Thero ‘na tuyhaṃyeva sarīre dhūmo atthi, mayhampi atthī’ti dhūmāyi. Nāgarājassa dhūmo theraṃ na bādhati. Therassa pana dhūmo nāgarājaṃ bādhati. Tato nāgarājā pajjali. Theropi ‘na tuyhaṃyeva sarīre aggi atthi, mayhampi atthī’ti pajjali. Nāgarājassa tejo theraṃ na bādhati, therassa pana tejo nāgarājaṃ bādhati. Nāgarājā ‘ayaṃ maṃ sinerunā abhinippīḷetvā dhūmāyati ceva <a name="M2.0503"></a> pajjalati cā’ti cintetvā, ‘bho, tuvaṃ kosī’ti paṭipucchi. Ahaṃ kho, nanda, moggallānoti. Bhante, attano bhikkhubhāvena tiṭṭhāhī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Thero taṃ attabhāvaṃ vijahitvā tassa dakkhiṇakaṇṇasotena pavisitvā vāmakaṇṇasotena nikkhami, vāmakaṇṇasotena pavisitvā dakkhiṇakaṇṇasotena nikkhami. Tathā dakkhiṇanāsasotena pavisitvā vāmanāsasotena nikkhami, vāmanāsasotena pavisitvā dakkhiṇanāsasotena nikkhami. Tato nāgarājā mukhaṃ vivari. Thero mukhena pavisitvā antokucchiyaṃ pācīnena ca pacchimena ca caṅkamati. Bhagavā ‘moggallāna, manasi karohi mahiddhiko nāgo’ti āha. Thero ‘mayhaṃ kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, tiṭṭhatu, bhante, nandopanando, ahaṃ nandopanandasadisānaṃ nāgarājānaṃ satampi sahassampi satasahassampi dameyya’nti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāgarājā cintesi – ‘pavisanto tāva me na diṭṭho, nikkhamanakāle dāni naṃ dāṭhāntare pakkhipitvā saṅkhādissāmī’ti cintetvā ‘nikkhamatha, bhante, mā maṃ antokucchiyaṃ aparāparaṃ caṅkamanto bādhayitthā’ti āha. Thero nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Nāgarājā ‘ayaṃ so’ti disvā nāsavātaṃ vissajji. Thero catutthajjhānaṃ samāpajji, lomakūpampissa vāto cāletuṃ nāsakkhi. ‘Avasesā bhikkhū kira ādito paṭṭhāya sabbapāṭihāriyāni kātuṃ sakkuṇeyyuṃ, imaṃ pana ṭhānaṃ patvā evaṃ khippanisantino hutvā samāpajjituṃ nāsakkhissantī’ti nesaṃ bhagavā nāgarājadamanaṃ nānujāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāgarājā <a name="P3.0179"></a> ‘ahaṃ imassa samaṇassa nāsavātena lomakūpampi cāletuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko so samaṇo’ti cintesi. Thero attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇarūpaṃ nimminitvā supaṇṇavātaṃ <a name="V2.0425"></a> dassento nāgarājānaṃ anubandhi, nāgarājā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇaṃ abhinimminitvā, ‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’ti vadanto therassa pāde vandi. Thero ‘satthā, nando āgato, ehi tvaṃ, gamissāmā’ti nāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ katvā, gahetvā bhagavato <a name="M2.0504"></a> santikaṃ agamāsi. Nāgarājā bhagavantaṃ vanditvā ‘bhante, tumhākaṃ saraṇaṃ gacchāmī’ti āha. Bhagavā ‘sukhī hohi, nāgarājā’ti vatvā bhikkhusaṅghaparivuto anāthapiṇḍikassa nivesanaṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anāthapiṇḍiko ‘kiṃ, bhante, atidivā āgatatthā’ti āha. Moggallānassa ca nandopanandassa ca saṅgāmo ahosīti. Kassa pana, bhante, jayo, kassa parājayoti? Moggallānassa jayo, nandassa parājayoti. Anāthapiṇḍiko ‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā sattāhaṃ ekapaṭipāṭiyā bhattaṃ, sattāhaṃ therassa sakkāraṃ karissāmī’ti vatvā sattāhaṃ buddhappamukhānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Tena vuttaṃ – ‘nandopanandadamanena dīpetabbo’’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo etamabhijānātī</span>ti etaṃ yathāvuttaṃ vimokkhaṃ phusanakaraṇavasena jānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ve aggi cetayati, ahaṃ bālaṃ ḍahāmī</span>ti evaṃ na aggi abhisaṃceteti, nāpi ḍahanāya payogaṃ parakkamaṃ karoti, bālo eva pana ‘‘ayaṃ mandāgatī’’ti anijalantaṃ viya jalitaṃ aggiṃ āsajja naṃ paḍayhati, evameva, māra, na mayaṃ ḍahitukāmā, bādhetukāmā, tvaññeva pana tathā āgamanādiatthena tathāgataṃ aggikhandhasadisaṃ ariyasāvakaṃ āsajja attānaṃ ḍahissasi, ḍahadukkhato na muñcissasi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apuññaṃ pasavī</span>ti apuññaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Na me pāpaṃ vipaccatī</span>ti mama pāpaṃ na vipaccati, kiṃ nu, māra, evaṃ maññasi nayidamatthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karoto te cīyate pāpa</span>nti ekaṃsena karontassa te pāpaṃ cirarattāya cirakālaṃ anatthāya dukkhāya upacīyati. <span class="bld">Māra, nibbinda buddhamhā</span>ti catusaccabuddhato buddhasāvakato nibbinda nibbijja parato kammaṃ. <span class="bld">Āsaṃ mākāsi bhikkhusū</span>ti ‘‘bhikkhū virodhemi vihesemī’’ti etaṃ āsaṃ mākāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itī</span>ti evaṃ. <span class="bld">Māraṃ atajjesī</span>ti, ‘‘māra, nibbinda…pe… bhikkhusū’’ti āyasmā mahāmoggallāno. <span class="bld">Bhesakaḷāvane</span>ti <a name="P3.0180"></a> evaṃnāmake araññe. <span class="bld">Tato</span>ti <a name="M2.0505"></a> tajjanahetu. <span class="bld">So dummano yakkho</span>ti <a name="V2.0426"></a> so māro domanassiko hutvā tattheva tasmiṃyeva ṭhāne antaradhāyi, adassanaṃ agamāsi. Ayañca gāthā dhammasaṅgāyanakāle ṭhapitā. Yaṃ panettha antarantarā atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.</p>
- <p class="bodytext">Evamayaṃ mahāthero māraṃ tajjetvā devacārikānarakacārikādivasena aññehi sāvakehi asādhāraṇaṃ sattūpakāraṃ katvā āyupariyosāne parinibbāyi. Parinibbāyanto ca anomadassissa bhagavato pādamūle paṇidhānaṃ katvā tato paṭṭhāya tattha tattha bhave uḷārāni puññāni katvā sāvakapāramiyā matthake ṭhitopi antarā katassa pāpakammassa vasena uṭṭhitāya kammapilotikāya titthiyehi uyyojitehi corehi bādhito anappakaṃ sarīrakhedaṃ katvā parinibbāyi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 1.1.375, 380-397) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho;</p>
- <p class="gathalast">Vihāsi himavantamhi, devasaṅghapurakkhato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhagavā tato otaritvā, vicari cārikaṃ jino;</p>
- <p class="gathalast">Sattakāyaṃ anuggaṇhanto, bārāṇasiṃ upāgami.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khīṇāsavasahassehi, parivuto lokanāyako;</p>
- <p class="gathalast">Obhāsento disā sabbā, virocittha mahāmuni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ gahapati hutvā, saradena mahiddhinā;</p>
- <p class="gathalast">Uyyojito sahāyena, satthāraṃ upasaṅkamiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upasaṅkamitvāna sambuddhaṃ, nimantetvā tathāgataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Attano bhavanaṃ nesi, mānayanto mahāmuniṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upaṭṭhitaṃ mahāvīraṃ, devadevaṃ narāsabhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabhikkhusaṅghaṃ tappemi, annapānenahaṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anumodi <a name="M2.0506"></a> mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ so saṅghamapūjesi, buddhañca lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena cittappasādena, devalokaṃ gamissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattasattatikkhattuñca, devarajjaṃ karissati;</p>
- <p class="gathalast">Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañcapaññāsakkhattuñca, cakkavattī bhavissati;</p>
- <p class="gathalast">Bhogā asaṅkhiyā tassa, uppajjissanti tāvade.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye <a name="V2.0427"></a> ito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nirayā so cavitvāna, manussattaṃ gamissati;</p>
- <p class="gathalast">Kolito nāma nāmena, brahmabandhu bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So pacchā pabbajitvāna, kusalamūlena codito;</p>
- <p class="gathalast">Gotamassa bhagavato, dutiyo hessati sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āraddhavīriyo pahitatto, iddhiyā pāramiṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāpamittopanissāya, kāmarāgavasaṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Mātaraṃ pitarañcāpi, ghātayiṃ duṭṭhamānaso.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, nirayaṃ atha mānusaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pāpakammasamaṅgitā, bhinnasīso marāmahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Idaṃ pacchimakaṃ mayhaṃ, carimo vattate bhavo;</p>
- <p class="gathalast">Idhāpi ediso mayhaṃ, maraṇakāle bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pavivekamanuyutto, samādhibhāvanārato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dharaṇimpi sugambhīraṃ, bahalaṃ duppadhaṃsiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vāmaṅguṭṭhena khobheyyaṃ, iddhiyā pāramiṃ gato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Asmimānaṃ <a name="M2.0507"></a> na passāmi, māno mayhaṃ na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaṇere upādāya, garucittaṃ karomahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aparimeyye ito kappe, yaṃ kammamabhinīhariṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tāhaṃ bhūmimanuppatto, pattomhi āsavakkhayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="centered">Mahāmoggallānattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saṭṭhinipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">21. Mahānipāto</p>
- <p class="subhead">1. Vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Sattatinipāte <a name="M2.0508"></a><a name="V2.0428"></a> <span class="bld">nikkhantaṃ vata maṃ santa</span>ntiādikā āyasmato vaṅgīsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto, purimanayeneva vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā – ‘‘ahampi anāgate paṭibhānavantānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā, satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā <span class="bld">vaṅgīso</span>ti laddhanāmo tayo bede uggaṇhanto ācariyaṃ ārādhetvā, chavasīsamantaṃ nāma sikkhitvā chavasīsaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti jānāti.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ jīvitamaggo’’ti ñatvā vaṅgīsaṃ gahetvā paṭicchannayāne nisīdāpetvā gāmanigamarājadhāniyo vicaranti. Vaṅgīsopi tivassamatthake matānampi sīsaṃ āharāpetvā nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ <a name="P3.0181"></a> satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti vatvā mahājanassa kaṅkhacchedanatthaṃ te te jane āvāhetvā attano attano gatiṃ kathāpeti. Tena tasmiṃ mahājano abhippasīdati. So taṃ nissāya mahājanassa hatthato satampi sahassampi labhatīti. Brāhmaṇā vaṅgīsamādāya yathāruciṃ vicaritvā puna sāvatthiṃ agamaṃsu. Vaṅgīso satthu guṇe sutvā satthāraṃ upasaṅkamitukāmo ahosi. Brāhmaṇā ‘‘samaṇo gotamo māyāya taṃ āvaṭṭessatī’’ti paṭikkhipiṃsu. Vaṅgīso tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā satthu santikaṃ gantvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ satthā pucchi – ‘‘vaṅgīsa, kiñci sippaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, bho gotama, chavasīsamantaṃ nāma jānāmi. Tena tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti. Satthā tassa ekaṃ niraye nibbattassa <a name="M2.0509"></a> sīsaṃ dassesi, ekaṃ manussesu<a name="V2.0429"></a>, ekaṃ devesu, ekaṃ parinibbutassa sīsaṃ dassesi. So paṭhamaṃ sīsaṃ ākoṭetvā, ‘‘bho gotama, ayaṃ satto niraye nibbatto’’ti āha. ‘‘Sādhu, vaṅgīsa, suṭṭhu tayā diṭṭhaṃ. Ayaṃ satto kuhiṃ nibbatto’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke’’ti. ‘‘Ayaṃ kuhi’’nti? ‘‘Devaloke’’ti tiṇṇannampi nibbattaṭṭhānaṃ kathesi. Parinibbutassa pana sīsaṃ nakhena ākoṭento neva antaṃ na koṭiṃ passi. Atha naṃ satthā ‘‘na sakkosi vaṅgīsā’’ti pucchi. ‘‘Upaparikkhāmi tāvā’’ti punappunaṃ parivattetvā ākoṭentopi bāhirakamantena khīṇāsavassa gatiṃ kathaṃ jānissati, athassa matthakato sedo mucci. So lajjitvā tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā – ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha. ‘‘Āma, bho gotama, imassa uppannaṭṭhānaṃ jānituṃ na sakkomi, sace tumhe jānātha, kathethā’’ti. ‘‘Vaṅgīsa, ahaṃ etampi jānāmi, ito uttaritarampi jānāmī’’ti vatvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso;</p>
- <p class="gathalast">Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā;</p>
- <p class="gathalast">Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 419-420; su. ni. 648-649) –</p>
- <p class="unindented">Imā dve gāthā abhāsi. Vaṅgīso ‘‘tena hi, bho gotama, taṃ vijjaṃ me dethā’’ti apacitiṃ dassetvā satthu santike nisīdi. Satthā ‘‘amhehi samānaliṅgassa demā’’ti āha. Vaṅgīso ‘‘yaṃkiñci katvā mayā imaṃ mantaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti brāhmaṇe āha – ‘‘tumhe mayi pabbajante mā cintayittha, ahaṃ mantaṃ uggaṇhitvā sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhākampi <a name="P3.0182"></a> tena bhaddakameva bhavissatī’’ti mantatthāya satthusantikaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Tadā ca thero nigrodhakappo bhagavato santike ṭhito hoti, taṃ bhagavā āṇāpesi – ‘‘nigrodhakappa, imaṃ pabbājehī’’ti. So satthu āṇāya taṃ pabbājesi. Athassa satthā ‘‘mantaparivāraṃ tāva uggaṇhāhī’’ti dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ vipassanākammaṭṭhānañca ācikkhi. So dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantova vipassanaṃ paṭṭhapesi. Brāhmaṇā vaṅgīsaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bho vaṅgīsa, samaṇasma gotamassa santike sippaṃ sikkhita’’nti <a name="M2.0510"></a> pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ sippasikkhanena, gacchatha tumhe, na mayhaṃ tumhehi kattabbakicca’’nti. Brāhmaṇā ‘‘tvampi dāni samaṇassa gotamassa vasaṃ āpanno, māyāya āvaṭṭito, kiṃ mayaṃ tava santike karissāmā’’ti āgatamaggeneva pakkamiṃsu. Vaṅgīsatthero vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.55.96-142) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Padumuttaro <a name="V2.0430"></a> nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;</p>
- <p class="gathalast">Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi sāgare ūmi, gagane viya tārakā;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ pāvacanaṃ tassa, arahantehi cittitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sadevāsuranāgehi, manujehi purakkhato;</p>
- <p class="gathalast">Samaṇabrāhmaṇākiṇṇe, janamajjhe jinuttamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabhāhi anurañjanto, loke lokantagū jino;</p>
- <p class="gathalast">Vacanena vibodhento, veneyyapadumāni so.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vesārajjehi sampanno, catūhi purisuttamo;</p>
- <p class="gathalast">Pahīnabhayasārajjo, khemappatto visārado.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āsabhaṃ pavaraṃ ṭhānaṃ, buddhabhūmiñca kevalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paṭijānāti lokaggo, natthi sañcodako kvaci.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sīhanādamasambhītaṃ, nadato tassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Devā naro vā brahmā vā, paṭivattā na vijjati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Desento pavaraṃ dhammaṃ, santārento sadevakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhammacakkaṃ pavatteti, parisāsu visārado.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭibhānavataṃ aggaṃ, sāvakaṃ sādhusammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Guṇaṃ bahuṃ pakittetvā, etadagge ṭhapesi taṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, brāhmaṇo sādhusammato;</p>
- <p class="gathalast">Sabbavedavidū jāto, vāgīso vādisūdano.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upecca taṃ mahāvīraṃ, sutvāhaṃ dhammadesanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pītivaraṃ paṭilabhiṃ, sāvakassa guṇe rato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nimantetvāva <a name="M2.0511"></a> sugataṃ, sasaṅghaṃ lokanandanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sattāhaṃ bhojayitvāhaṃ, dussehacchādayiṃ tadā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nipacca sirasā pāde, katokāso katañjalī;</p>
- <p class="gathalast">Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, santhaviṃ jinamuttamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Namo te vādimaddana, namo te isisattama;</p>
- <p class="gathalast">Namo te sabbalokagga, namo te abhayaṃ kara.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Namo te māramathana, namo te diṭṭhisūdana;</p>
- <p class="gathalast">Namo te santisukhada, namo te saraṇaṃ kara.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anāthānaṃ bhavaṃ nātho, bhītānaṃ abhayappado;</p>
- <p class="gathalast">Vissāmabhūmi santānaṃ, saraṇaṃ saraṇesinaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evamādīhi <a name="V2.0431"></a> sambuddhaṃ, santhavitvā mahāguṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Avocaṃ vādisūdassa, gatiṃ pappomi bhikkhuno.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā avoca bhagavā, anantapaṭibhānavā;</p>
- <p class="gathalast">Yo so buddhaṃ abhojesi, sattāhaṃ sahasāvakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Guṇañca me pakittesi, pasanno sehi pāṇibhi;</p>
- <p class="gathalast">Eso patthayate ṭhānaṃ, vādisūdassa bhikkhuno.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Devamānusasampattiṃ, anubhotvā anappakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;</p>
- <p class="gathalast">Vaṅgīso nāma nāmena, hessati satthu sāvako.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṃ sutvā mudito hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ;</p>
- <p class="bodytext">Paccayehi upaṭṭhāsiṃ, mettacitto tathāgataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tusitaṃ agamāsahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pacchime <a name="M2.0512"></a> ca bhave dāni, jāto vippakule ahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paccājāto yadā āsiṃ, jātiyā sattavassiko.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbavedavidū jāto, vādasatthavisārado;</p>
- <p class="gathalast">Vādissaro cittakathī, paravādappamaddano.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti vā;</p>
- <p class="gathalast">Vaṅgīso iti me nāmaṃ, abhavī lokasammataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadāhaṃ viññutaṃ patto, ṭhito paṭhamayobbane;</p>
- <p class="gathalast">Tadā rājagahe ramme, sāriputtamahaddasaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, pattapāṇiṃ susaṃvutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Alolakkhiṃ mitabhāṇiṃ, yugamattaṃ nidakkhitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Taṃ disvā vimhito hutvā, avocaṃ mamanucchavaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kaṇikāraṃva nicitaṃ, cittaṃ gāthāpadaṃ ahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ācikkhi so me satthāraṃ, sambuddhaṃ lokanāyakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tadā so paṇḍito vīro, uttariṃ samavoca me.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Virāgasaṃhitaṃ vākyaṃ, katvā duddasamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vicittapaṭibhānehi, tosito tena tādinā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nipacca <a name="V2.0432"></a> sirasā pāde, pabbājehīti maṃ bravi;</p>
- <p class="gathalast">Tato maṃ sa mahāpañño, buddhaseṭṭhamupānayi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nipacca sirasā pāde, nisīdiṃ satthu santike;</p>
- <p class="gathalast">Mamāha vadataṃ seṭṭho, kacci vaṅgīsa jānāsi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kiñci sippanti tassāhaṃ, jānāmīti ca abraviṃ;</p>
- <p class="gatha2">Matasīsaṃ vanacchuddhaṃ, api bārasavassikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tava vijjāvisesena, sace sakkosi vācaya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āmoti me paṭiññāte, tīṇi sīsāni dassayi;</p>
- <p class="gathalast">Nirayanaradevesu, upapanne avācayiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadā khīṇāsavasseva, sīsaṃ dassesi nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Tatohaṃ vihatārabbho, pabbajjaṃ samayācisaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pabbajitvāna <a name="M2.0513"></a> sugataṃ, santhavāmi tahiṃ tahiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tato maṃ kabbavittosi, ujjhāyantiha bhikkhavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tato vīmaṃsanatthaṃ me, āha buddho vināyako;</p>
- <p class="gathalast">Takkikā panimā gāthā, ṭhānaso paṭibhanti taṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na kabbavittohaṃ vīra, ṭhānaso paṭibhanti maṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena hi dāni vaṅgīsa, ṭhānaso santhavāhi maṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tadāhaṃ santhaviṃ vīraṃ, gāthāhi isisattamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhānaso me tadā tuṭṭho, jino agge ṭhapesi maṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭibhānena cittena, aññesamatimaññahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pesale tena saṃviggo, arahattamapāpuṇiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭibhānavataṃ aggo, añño koci na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Yathāyaṃ bhikkhu vaṅgīso, evaṃ dhāretha bhikkhavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha;</p>
- <p class="gathalast">Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;</p>
- <p class="gathalast">Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;</p>
- <p class="gathalast">Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Arahā <a name="V2.0433"></a> pana hutvā thero satthu santikaṃ gacchanto cakkhupathato paṭṭhāya candena, sūriyena, ākāsena, mahāsamuddena, sinerunā pabbatarājena, sīhena migaraññā, hatthināgenāti tena tena saddhiṃ upamento anekehi padasatehi satthāraṃ vaṇṇentova upagacchati. Tena taṃ satthā saṅghamajjhe nisinno paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Atha therena arahattappattito pubbe ca pacchā ca taṃ taṃ cittaṃ āgamma bhāsitā. Theraṃ uddissa ānandattherādīhi bhāsitā ca –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1218"></a><span class="paranum">1218</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nikkhantaṃ <a name="M2.0514"></a> vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1219"></a><span class="paranum">1219</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Uggaputtā mahissāsā, sikkhitā daḷhadhammino;</p>
- <p class="gathalast">Samantā parikireyyuṃ, sahassaṃ apalāyinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1220"></a><span class="paranum">1220</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sacepi ettakā bhiyyo, āgamissanti itthiyo;</p>
- <p class="gathalast">Neva maṃ byādhayissanti, dhamme samhi patiṭṭhito.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1221"></a><span class="paranum">1221</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sakkhī hi me sutaṃ etaṃ, buddhassādiccabandhuno;</p>
- <p class="gathalast">Nibbānagamanaṃ maggaṃ, tattha me nirato mano.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1222"></a><span class="paranum">1222</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evañce maṃ viharantaṃ, pāpima upagacchasi;</p>
- <p class="gathalast">Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1223"></a><span class="paranum">1223</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Aratiñca <a name="P3.0183"></a> ratiñca pahāya, sabbaso gehasitañca vitakkaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vanathaṃ na kareyya kuhiñci, nibbanatho avanatho sa bhikkhu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1224"></a><span class="paranum">1224</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñci;</p>
- <p class="gathalast">Parijīyati sabbamaniccaṃ, evaṃ samecca caranti mutattā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1225"></a><span class="paranum">1225</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Upadhīsu janā gadhitāse, diṭṭhasute paṭighe ca mute ca;</p>
- <p class="gathalast">Ettha vinodaya chandamanejo, yo hettha na limpati muni tamāhu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1226"></a><span class="paranum">1226</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Atha saṭṭhisitā savitakkā, puthujjanatāya adhammā niviṭṭhā;</p>
- <p class="gathalast">Na ca vaggagatassa kuhiñci, no pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhu.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1227"></a><span class="paranum">1227</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dabbo <a name="M2.0515"></a> cirarattasamāhito, akuhako nipako apihālu;</p>
- <p class="gathalast">Santaṃ padaṃ ajjhagamā muni, paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1228"></a><span class="paranum">1228</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mānaṃ pajahassu gotama, mānapathañca jahassu asesaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mānapathamhi sa mucchito, vippaṭisārīhuvā cirarattaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1229"></a><span class="paranum">1229</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Makkhena makkhitā pajā, mānahatā nirayaṃ papatanti;</p>
- <p class="gathalast">Socanti janā cirarattaṃ, mānahatā nirayaṃ upapannā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1230"></a><span class="paranum">1230</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="V2.0434"></a> hi socati bhikkhu kadāci, maggajino sammā paṭipanno;</p>
- <p class="gathalast">Kittiñca sukhañcānubhoti, dhammadasoti tamāhu tathattaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1231"></a><span class="paranum">1231</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tasmā <a name="P3.0184"></a> akhilo idha padhānavā, nīvaraṇāni pahāya visuddho;</p>
- <p class="gathalast">Mānañca pahāya asesaṃ, vijjāyantakaro samitāvī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1232"></a><span class="paranum">1232</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati;</p>
- <p class="gathalast">Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotama.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1233"></a><span class="paranum">1233</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saññāya vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati;</p>
- <p class="gathalast">Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1234"></a><span class="paranum">1234</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sati kāyagatā tyatthu, nibbidābahulo bhava.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1235"></a><span class="paranum">1235</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;</p>
- <p class="gathalast">Tato mānābhisamayā, upasanto carissasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1236"></a><span class="paranum">1236</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tameva <a name="M2.0516"></a> vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;</p>
- <p class="gathalast">Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1237"></a><span class="paranum">1237</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1238"></a><span class="paranum">1238</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;</p>
- <p class="gathalast">Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1239"></a><span class="paranum">1239</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1240"></a><span class="paranum">1240</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido;</p>
- <p class="gathalast">Sāriputto mahāpañño, dhammaṃ deseti bhikkhunaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1241"></a><span class="paranum">1241</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;</p>
- <p class="gathalast">Sālikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udiyyati.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1242"></a><span class="paranum">1242</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassa taṃ desayantassa, suṇanti madhuraṃ giraṃ;</p>
- <p class="gatha2">Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā;</p>
- <p class="gathalast">Udaggacittā muditā, sotaṃ odhenti bhikkhavo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1243"></a><span class="paranum">1243</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ajja pannarase visuddhiyā, bhikkhū pañcasatā samāgatā;</p>
- <p class="gathalast">Saṃyojanabandhanacchidā, anīghā khīṇapunabbhavā isī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1244"></a><span class="paranum">1244</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cakkavattī <a name="V2.0435"></a><a name="P3.0185"></a> yathā rājā, amaccaparivārito;</p>
- <p class="gathalast">Samantā anupariyeti, sāgarantaṃ mahiṃ imaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1245"></a><span class="paranum">1245</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1246"></a><span class="paranum">1246</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe bhagavato puttā, palāpettha na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāsallassa hantāraṃ, vande ādiccabandhunaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1247"></a><span class="paranum">1247</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Parosahassaṃ bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati;</p>
- <p class="gathalast">Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhayaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1248"></a><span class="paranum">1248</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Suṇanti <a name="M2.0517"></a> dhammaṃ vimalaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1249"></a><span class="paranum">1249</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nāganāmosi bhagavā, isīnaṃ isisattamo;</p>
- <p class="gathalast">Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassasi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1250"></a><span class="paranum">1250</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Divā vihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā;</p>
- <p class="gathalast">Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgiso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1251"></a><span class="paranum">1251</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ummaggapathaṃ mārassa, abhibhuyya carati pabhijja khīlāni;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ passatha bandhapamuñca karaṃ, asitaṃva bhāgaso pavibhajja.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1252"></a><span class="paranum">1252</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Oghassa hi nitaraṇatthaṃ, anekavihitaṃ maggaṃ akkhāsi;</p>
- <p class="gathalast">Tasmiñca amate akkhāte, dhammadasā ṭhitā asaṃhīrā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1253"></a><span class="paranum">1253</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pajjotakaro ativijjha, sabbaṭhitīnaṃ atikkamamaddasa;</p>
- <p class="gathalast">Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṃ so desayi dasaddhānaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1254"></a><span class="paranum">1254</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ sudesite dhamme, ko pamādo vijānataṃ dhammaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1255"></a><span class="paranum">1255</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo;</p>
- <p class="gathalast">Lābhī sukhavihārānaṃ, vivekānaṃ abhiṇhaso.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1256"></a><span class="paranum">1256</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃ sāvakena pattabbaṃ, satthu sāsanakārinā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbassa taṃ anuppattaṃ, appamattassa sikkhato.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1257"></a><span class="paranum">1257</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Mahānubhāvo <a name="P3.0186"></a> tevijjo, cetopariyakovido;</p>
- <p class="gathalast">Koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1258"></a><span class="paranum">1258</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nagassa <a name="M2.0518"></a> passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1259"></a><span class="paranum">1259</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cetasā <a name="V2.0436"></a> anupariyeti, moggallāno mahiddhiko;</p>
- <p class="gathalast">Cittaṃ nesaṃ samanvesaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1260"></a><span class="paranum">1260</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotamaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1261"></a><span class="paranum">1261</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, virocati vītamalova bhāṇumā;</p>
- <p class="gathalast">Evampi aṅgīrasa tvaṃ mahāmuni, atirocasi yasasā sabbalokaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1262"></a><span class="paranum">1262</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Kāveyyamattā vicarimha pubbe, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Athaddasāma sambuddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1263"></a><span class="paranum">1263</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘So me dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ sutvā pasīdimha, saddhā no udapajjatha.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1264"></a><span class="paranum">1264</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, khandhe āyatanāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Dhātuyo ca viditvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1265"></a><span class="paranum">1265</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;</p>
- <p class="gathalast">Itthīnaṃ purisānañca, ye te sāsanakārakā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1266"></a><span class="paranum">1266</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṃ kho vata atthāya, bodhimajjhagamā muni;</p>
- <p class="gathalast">Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, ye niyāmagataddasā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1267"></a><span class="paranum">1267</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sudesitā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā;</p>
- <p class="gathalast">Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1268"></a><span class="paranum">1268</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1269"></a><span class="paranum">1269</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Evamete <a name="M2.0519"></a> tathā vuttā, diṭṭhā me te yathā tathā;</p>
- <p class="gathalast">Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1270"></a><span class="paranum">1270</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike;</p>
- <p class="gathalast">Suvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamiṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1271"></a><span class="paranum">1271</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Abhiññāpāramippatto, sotadhātu visodhitā;</p>
- <p class="gathalast">Tevijjo iddhipattomhi, cetopariyakovido.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1272"></a><span class="paranum">1272</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pucchāmi <a name="P3.0187"></a> satthāramanomapaññaṃ, diṭṭheva dhamme yo vicikicchānaṃ chettā;</p>
- <p class="gathalast">Aggāḷave kālamakāsi bhikkhu, ñāto yasassī abhinibbutatto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1273"></a><span class="paranum">1273</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassa;</p>
- <p class="gathalast">So taṃ namassaṃ acari mutyapekho, āraddhavīriyo daḷhadhammadassī.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1274"></a><span class="paranum">1274</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ <a name="V2.0437"></a> sāvakaṃ sakka mayampi sabbe, aññātumicchāma samantacakkhu;</p>
- <p class="gathalast">Samavaṭṭhitā no savanāya sotā, tuvaṃ no satthā tvamanuttarosi.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1275"></a><span class="paranum">1275</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Chinda no vicikicchaṃ brūhi metaṃ, parinibbutaṃ vedaya bhūripañña;</p>
- <p class="gathalast">Majjheva no bhāsa samantacakkhu, sakkova devāna sahassanetto.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1276"></a><span class="paranum">1276</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ye keci ganthā idha mohamaggā, aññāṇapakkhā vicikicchaṭhānā;</p>
- <p class="gathalast">Tathāgataṃ patvā na te bhavanti, cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1277"></a><span class="paranum">1277</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘No <a name="M2.0520"></a> ce hi jātu puriso kilese, vāto yathā abbhaghanaṃ vihāne;</p>
- <p class="gathalast">Tamovassa nivuto sabbaloko, jotimantopi na pabhāseyyuṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1278"></a><span class="paranum">1278</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Dhīrā ca pajjotakarā bhavanti, taṃ taṃ ahaṃ vīra tatheva maññe;</p>
- <p class="gathalast">Vipassinaṃ jānamupāgamimha, parisāsu no āvikarohi kappaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1279"></a><span class="paranum">1279</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ, haṃsova paggayha saṇikaṃ nikūja;</p>
- <p class="gathalast">Bindussarena suvikappitena, sabbeva te ujjugatā suṇoma.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1280"></a><span class="paranum">1280</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Pahīnajātimaraṇaṃ asesaṃ, niggayha dhonaṃ vadessāmi dhammaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na kāmakāro hi puthujjanānaṃ, saṅkheyyakāro ca tathāgatānaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1281"></a><span class="paranum">1281</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Sampannaveyyākaraṇaṃ <a name="P3.0188"></a> tavedaṃ, samujjupaññassa samuggahītaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ayamañjali pacchimo suppaṇāmito, mā mohayī jānamanomapañña.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1282"></a><span class="paranum">1282</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Paroparaṃ ariyadhammaṃ viditvā, mā mohayī jānamanomavīriya;</p>
- <p class="gathalast">Vāriṃ yathā ghammani ghammatatto, vācābhikaṅkhāmi sutaṃ pavassa.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1283"></a><span class="paranum">1283</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī, kappāyano kaccissataṃ amoghaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nibbāyi so ādu saupādiseso, yathā vimutto ahu taṃ suṇoma.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1284"></a><span class="paranum">1284</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Acchecchi <a name="M2.0521"></a> taṇhaṃ idha nāmarūpe, (iti bhagavā,)</p>
- <p class="gatha2">Kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1285"></a><span class="paranum">1285</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattama;</p>
- <p class="gathalast">Amoghaṃ kira me puṭṭhaṃ, na maṃ vañcesi brāhmaṇo.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1286"></a><span class="paranum">1286</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako;</p>
- <p class="gathalast">Acchecchi maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1287"></a><span class="paranum">1287</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Addasa bhagavā ādiṃ, upādānassa kappiyo;</p>
- <p class="gathalast">Accagā vata kappāno, maccudheyyaṃ suduttaraṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1288"></a><span class="paranum">1288</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Taṃ <a name="V2.0438"></a> devadevaṃ vandāmi, puttaṃ te dvipaduttama;</p>
- <p class="gathalast">Anujātaṃ mahāvīraṃ, nāgaṃ nāgassa orasa’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Imā gāthā saṅgītikāle ekajjhaṃ katvā saṅgahaṃ āropitā. Tattha ‘‘nikkhantaṃ vata maṃ santa’’ntiādayo pañca gāthā āyasmā vaṅgīso navo acirapabbajito hutvā vihāraṃ upagatā alaṅkatapaṭiyattā sambahulā itthiyo disvā uppannarāgo taṃ vinodento abhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriya</span>nti agārato nikkhantaṃ anagāriyaṃ pabbajitaṃ maṃ samānaṃ. <span class="bld">Vitakkā</span>ti kāmavitakkādayo pāpavitakkā. <span class="bld">Upadhāvantī</span>ti mama cittaṃ upagacchanti. <span class="bld">Pagabbhā</span>ti pāgabbhiyayuttā vasino. ‘‘Ayaṃ gehato nikkhamitvā pabbajito, nayimaṃ anuddhaṃsituṃ yutta’’nti evaṃ aparihārato nillajjā. <span class="bld">Kaṇhato</span>ti <a name="P3.0189"></a> kāḷato, lāmakabhāvatoti attho. <span class="bld">Ime</span>ti tesaṃ attano paccakkhatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Asuddhajīvino parivārayuttā manussā uggakiccatāya ‘‘uggā’’ti vuccanti, tesaṃ puttā <span class="bld">uggaputtā. Mahissāsā</span>ti mahāissāsā. <span class="bld">Sikkhitā</span>ti dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippā. <span class="bld">Daḷhadhammino</span>ti, daḷhadhanuno<a name="M2.0522"></a>. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti, ca yassa āropitassa jiyāya bandho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍapamāṇā nabhaṃ ukkhittassa pathavito muccati. <span class="bld">Samantā parikireyyu</span>nti samantato kaṇḍe khipeyyuṃ. Kittakāti ce āha <span class="bld">‘‘sahassaṃ apalāyina’’</span>nti. Yuddhe aparaṃ mukhānaṃ sahassamattānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sikkhitā katahatthā uggā daḷhadhanuno mahissāsā uggaputtā sahassamattā kadācipi yuddhe parājayaṃ apattā appamattā samantato ṭhatvā thambhaṃ upanissāya sacepi vasseyyuṃ. Tādisehipi issāsasahassehi samantā sare parikirīyante susikkhito puriso daṇḍaṃ gahetvā sabbe sare attano sarīre apatamāne katvā pādamūle pāteyya. Tattha ekopi issāso dve sare ekato khipanto nāma natthi. Itthiyo pana rūpārammaṇādivasena pañca pañca sare ekato khipanti, evaṃ khipantiyo. <span class="bld">Ettakā bhiyyo</span>ti imāhi itthīhi bhiyyopi bahū itthiyo attano itthikuttahāsabhāvādito vidhaṃsenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkhī hi me sutaṃ eta</span>nti sammukhā mayā etaṃ sutaṃ. <span class="bld">Nibbānagamanaṃ magga</span>nti liṅgavipallāsena vuttaṃ, nibbānagāmimaggoti attho, vipassanaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tattha me nirato mano</span>ti tasmiṃ vipassanāmagge mayhaṃ cittaṃ nirataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañce</span> <a name="V2.0439"></a> <span class="bld">maṃ viharanta</span>nti evaṃ aniccaasubhajjhānabhāvanāya ca vipassanābhāvanāya ca viharantaṃ maṃ. <span class="bld">Pāpimā</span>ti kilesamāraṃ ālapati. <span class="bld">Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasī</span>ti mayā kataṃ maggampi yathā na passasi, tathā maccu antaṃ karissāmīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aratiñcā</span>tiādikā pañca gāthā attano santāne uppanne aratiādike vinodentena vuttā. Tattha <span class="bld">arati</span>nti adhikusalesu dhammesu pantasenāsanesu ca ukkaṇṭhanaṃ. <span class="bld">Rati</span>nti pañcakāmaguṇaratiṃ. <span class="bld">Pahāyā</span>ti pajahitvā. <span class="bld">Sabbaso gehasitañca vitakka</span>nti, gehanissitaṃ puttadārādipaṭisaṃyuttaṃ ñātivitakkādiñca micchāvitakkaṃ anavasesato pahāya. <span class="bld">Vanathaṃ na kareyya kuhiñcī</span>ti ajjhattikabāhirappabhede sabbasmiṃ vatthusmiṃ taṇhaṃ na kareyyaṃ. <span class="bld">Nibbanatho avanatho sa bhikkhū</span>ti yo hi sabbena sabbaṃ <a name="M2.0523"></a> nittaṇho<a name="P3.0190"></a>, tato eva katthacipi nandiyā abhāvato avanatho, so bhikkhu nāma saṃsāre bhayassa sammadeva ikkhaṇatāya bhinnakilesatāya cāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñcī</span>ti yaṃkiñci idha pathavīgataṃ bhūminissitaṃ vehāsaṃ vehāsaṭṭhaṃ devalokanissitaṃ rūpagataṃ rūpajātaṃ ruppanasabhāvaṃ jagatogadhaṃ lokikaṃ bhavattayapariyāpannaṃ saṅkhataṃ. <span class="bld">Parijīyati sabbamanicca</span>nti sabbaṃ taṃ jarābhibhūtaṃ, tato eva aniccaṃ tato eva dukkhaṃ anattāti evaṃ tilakkhaṇāropanaṃ āha. Ayaṃ therassa mahāvipassanāti vadanti. <span class="bld">Evaṃ samecca caranti mutattā</span>ti evaṃ samecca abhisamecca vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya paṭivijjhitvā mutattā pariññātattabhāvā paṇḍitā caranti viharanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhīsū</span>ti khandhūpadhiādīsu. <span class="bld">Janā</span>ti andhaputhujjanā. <span class="bld">Gadhitāse</span>ti paṭibaddhacittā. Ettha hi visesato kāmaguṇūpadhīsu chando apanetabboti dassento āha <span class="bld">diṭṭhasute paṭighe ca mute cā</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhasute</span>ti diṭṭhe ceva sute ca, rūpasaddesūti attho. <span class="bld">Paṭighe</span>ti ghaṭṭanīye phoṭṭhabbe. <span class="bld">Mute</span>ti vuttāvasese mute, gandharasesūti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sāratthapakāsaniyaṃ</span> (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.210) ‘‘paṭighapadena gandharasā gahitā, mutapadena phoṭṭhabbārammaṇa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ettha vinodaya chandamanejo</span>ti etasmiṃ diṭṭhādibhede pañcakāmaguṇe kāmacchandaṃ vinodehi, tathā sati sabbattha anejo avikappo bhavasi. <span class="bld">Yo hettha na limpati muni tamāhū</span>ti yo hi ettha kāmaguṇe taṇhālepena na limpati, taṃ moneyyadhammaṭṭhato ‘‘munī’’ti paṇḍitā vadanti. ‘‘Atha saṭṭhisitā’’ti pāḷīti adhippāyena keci ‘‘saṭṭhidhammārammaṇanissitā’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Aṭṭhasaṭṭhisitā <a name="V2.0440"></a> savitakkā’’ti pana pāḷi, appakañhi ūnaṃ adhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti. <span class="bld">Aṭṭhasaṭṭhisitā</span>ti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatasannissitā micchāvitakkāti atthoti keci vadanti. Diṭṭhigatikā ca sattāvāsābhāvaladdhiṃ ajjhūpagatāti adhiccasamuppannavādaṃ ṭhapetvā itaresaṃ vasena ‘‘atha saṭṭhisitā savitakkā’’ti vuttaṃ. Yathā hi taṇhālepābhāvena bhikkhūti vuccati, evaṃ diṭṭhilepābhāvenapīti dassetuṃ ‘‘atha saṭṭhisitā’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Puthujjanatāya adhammā</span> <a name="P3.0191"></a> <span class="bld">niviṭṭhā</span>ti <a name="M2.0524"></a> te pana micchāvitakkā niccādigāhavasena adhammā dhammato apetā puthujjanatāyaṃ andhabāle niviṭṭhā abhiniviṭṭhā. <span class="bld">Na ca vaggagatassa kuhiñcī</span>ti yattha katthaci vatthusmiṃ sassatavādādimicchādiṭṭhivaggagato, taṃladdhiko na ca assa bhaveyya. Aṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.210) pana ‘‘atha saṭṭhisitā savitakkā, puthū janatāya adhammā niviṭṭhā’’ti padaṃ uddharitvā atha cha ārammaṇanissitā puthū adhammavitakkā janatāya niviṭṭhāti vuttaṃ. Tathā na ca vaggagatassa kuhiñcīti tesaṃ vasena na katthaci kilesavaggagato bhaveyyāti ca vuttaṃ. <span class="bld">No pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhū</span>ti yo kilesehi dūsitattā ativiya duṭṭhullatā ca duṭṭhullānaṃ micchāvādānaṃ gaṇhanasīlo ca no assa no bhaveyya, so bhikkhu nāma hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dabbo</span>ti dabbajātiko paṇḍito. <span class="bld">Cirarattasamāhito</span>ti cirakālato paṭṭhāya samāhito. <span class="bld">Akuhako</span>ti kohaññarahito asaṭho amāyāvī. <span class="bld">Nipako</span>ti nipuṇo cheko. <span class="bld">Apihālū</span>ti nittaṇho. <span class="bld">Santaṃ padaṃ ajjhagamā</span>ti, nibbānaṃ adhigato. Moneyyadhammasamannāgatato <span class="bld">muni. Parinibbuto</span>ti ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ paṭicca saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. <span class="bld">Kaṅkhati kāla</span>nti idāni anupādisesanibbānatthāya kālaṃ āgameti. Na tassa kiñci karaṇīyaṃ atthi, yathā ediso bhavissati, tathā attānaṃ sampādetīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānaṃ pajahassū</span>tiādayo catasso gāthā paṭibhānasampattiṃ nissāya attano pavattamānaṃ mānaṃ vinodentena vuttā. Tattha <span class="bld">mānaṃ pajahassū</span>ti seyyamānādinavavidhaṃ mānaṃ pariccaja. <span class="bld">Gotamā</span>ti gotamagottassa bhagavato sāvakattā attānaṃ gotamagottaṃ katvā ālapati. <span class="bld">Mānapatha</span>nti mānassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ ayonisomanasikāraparikkhittaṃ jātiādiṃ tappaṭibaddhakilesappahānena <span class="bld">jahassu</span> pajaha. <span class="bld">Asesa</span>nti sabbameva. <span class="bld">Mānapathamhi sa mucchito</span>ti mānavatthunimittaṃ mucchaṃ āpanno. <span class="bld">Vippaṭisārīhuvā ciraratta</span>nti imasmiṃ mānapathānuyogakkhaṇe vītivatte pubbeva arahattaṃ pāpuṇissa, ‘‘naṭṭhohamasmī’’ti vippaṭisārī ahuvā ahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Makkhena</span> <a name="M2.0525"></a><a name="V2.0441"></a> <span class="bld">makkhitā pajā</span>ti sūrādinā attānaṃ ukkaṃsetvā pare vambhetvā paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena pisitattā makkhī. Puggalo hi yathā yathā paresaṃ guṇe makkheti, tathā tathā attano guṇe puñjati nirākaroti nāma. <span class="bld">Mānahatā</span>ti mānena hataguṇā. <span class="bld">Nirayaṃ papatantī</span>ti nirayaṃ upapajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggajino</span>ti maggena vijitakileso. <span class="bld">Kittiñca sukhañcā</span>ti viññūhi pasaṃsitañca kāyikacetasikasukhañca <span class="bld">anubhotī</span>ti paṭilabhati. <span class="bld">Dhammadasoti tamāhu tathatta</span>nti taṃ tathabhāvaṃ sammāpaṭipannaṃ yāthāvato dhammadassīti paṇḍitā āhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akhilo</span>ti pañcacetokhilarahito. <span class="bld">Padhānavā</span>ti sammappadhānavīriyasampanno. <span class="bld">Visuddho</span>ti nīvaraṇasaṅkhātavalāhakāpagamena visuddhamānaso<a name="P3.0192"></a>. <span class="bld">Asesa</span>nti navavidhampi mānaṃ aggamaggena pajahitvā. <span class="bld">Vijjāyantakaro samitāvī</span>ti sabbaso samitakileso tividhāya vijjāya pariyosānappatto hotīti attānaṃ ovadati.</p>
- <p class="bodytext">Athekadivasaṃ āyasmā ānando aññatarena rājamahāmattena nimantito pubbaṇhasamayaṃ tassa gehaṃ gantvā paññatte āsane nisīdi āyasmatā vaṅgīsena pacchāsamaṇena. Atha tasmiṃ gehe itthiyo sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā theraṃ upasaṅkamitvā, vanditvā pañhaṃ pucchanti, dhammaṃ suṇanti. Athāyasmato vaṅgīsassa navapabbajitassa ārammaṇaṃ pariggahetuṃ asakkontassa visabhāgārammaṇe rāgo uppajji. So saddho ujujātiko kulaputto ‘‘ayaṃ me rāgo vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikaṃ samparāyikampi atthaṃ nāseyyā’’ti cintetvā yathānisinnova therassa attano pavattiṃ āvikaronto <span class="bld">‘‘kāmarāgenā’’</span>ti gāthamāha. Tattha yadipi kilesarajjanapariḷāho kāyampi bādhati, cittaṃ pana bādhento cirataraṃ bādhetīti dassetuṃ ‘‘kāmarāgena ḍayhāmī’’ti vatvā ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Nibbāpana</span>nti rāganibbāpanakāraṇaṃ rāgapariḷāhassa nibbāpanasamatthaṃ ovādaṃ karohīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāya vipariyesā</span>tiādikā gāthā tena yācitena āyasmatā ānandena vuttā. <span class="bld">Vipariyesā</span>ti vipallāsena asubhe subhanti <a name="M2.0526"></a> pavattena viparītaggāhena. <span class="bld">Nimitta</span>nti kilesajanakanimittaṃ. <span class="bld">Parivajjehī</span>ti paribbaja. <span class="bld">Subhaṃ rāgūpasaṃhita</span>nti rāgavaḍḍhanārammaṇaṃ subhaṃ parivajjento asubhasaññāya parivajjeyya, sabbattha anabhiratisaññāya. Tasmā tadubhayampi dassento <span class="bld">‘‘asubhāyā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0442"></a> <span class="bld">asubhāyā</span>ti asubhānupassanāya. <span class="bld">Cittaṃ bhāvehi ekaggaṃ susamāhita</span>nti attano cittavikkhepābhāvena ekaggaṃ ārammaṇesu susamāhitaṃ appitaṃ katvā bhāvehi tava asubhānupassanaṃ sukaraṃ akkhāmīti. <span class="bld">Sati kāyagatā tyatthū</span>ti vuttakāyagatāsatibhāvanā tayā bhāvitā bahulīkatā hotūti attho. <span class="bld">Nibbidābahulo bhavā</span>ti attabhāve sabbasmiñca nibbedabahulo hohi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Animittañca bhāvehī</span>ti niccanimittādīnaṃ ugghāṭanena visesato aniccānupassanā animittā nāma, tato <span class="bld">mānānusayamujjahā</span>ti taṃ bhāvento maggapaṭipāṭiyā aggamaggādhigamena mānānusayaṃ samucchinda. <span class="bld">Mānābhisamayā</span>ti mānassa dassanābhisamayā ceva pahānābhisamayā ca. <span class="bld">Upasanto</span>ti sabbaso rāgādīnaṃ santatāya upasanto <span class="bld">carissasi</span> viharissasīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tameva vāca</span>ntiādikā catasso gāthā bhagavatā subhāsitasutte (saṃ. ni. 1.213) desite somanassajātena therena bhagavantaṃ sammukhā <a name="P3.0193"></a> abhitthavantena vuttā. <span class="bld">Yāyattānaṃ na tāpaye</span>ti yāya vācāya hetubhūtāya attānaṃ vippaṭisārena na tāpeyya na viheṭheyya. <span class="bld">Pare ca na vihiṃseyyā</span>ti pare ca parehi bhindanto na bādheyya. <span class="bld">Sā ve vācā subhāsitā</span>ti sā vācā ekaṃsena subhāsitā nāma, tasmā tameva vācaṃ bhāseyyāti yojanā. Imāya gāthāya apisuṇavācāvasena bhagavantaṃ thometi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭinanditā</span>ti paṭimukhabhāvena nanditā piyāyitā sampati āyatiñca suṇantehi sampaṭicchitā. <span class="bld">Yaṃ anādāyā</span>ti yaṃ vācaṃ bhāsanto pāpāni paresaṃ appiyāni aniṭṭhāni pharusavacanāni anādāya aggahetvā atthabyañjanamadhuraṃ piyameva dīpeti. <span class="bld">Tameva piyavācaṃ bhāseyyā</span>ti piyavācāvasena abhitthavi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Amatā</span>ti <a name="M2.0527"></a> sādhubhāvena amatasadisā. Vuttañhetaṃ – ‘‘saccaṃ have sādhutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.73). Nibbānāmatapaccayattā vā amatā. <span class="bld">Esa dhammo sanantano</span>ti yā ayaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇi. Idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ yaṃ te na alikaṃ bhāsiṃsu. Tenāha – <span class="bld">‘‘sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā’’</span>ti. Tattha sacce patiṭṭhitattā eva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā, atthe patiṭṭhitattā eva dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Saccavisesanameva vā etaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – sacce patiṭṭhitā. Kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhakaraṃ, dhammato anapetattā dhammaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti. Imāya gāthāya saccavācāvasena <a name="V2.0443"></a> abhitthavi. <span class="bld">Khema</span>nti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce? <span class="bld">Nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāya,</span> yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvaṭṭati, tasmā khemanti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānapattiyā vā dukkhassantakiriyāya vāti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ atthāya khemamaggappakāsanato <span class="bld">khemaṃ</span> vācaṃ bhāsati. <span class="bld">Sā ve vācānamuttamā</span>ti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo. Imāya gāthāya mantāvacanavasena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena thomanaṃ pariyosāpeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrapañño</span>ti tisso gāthā āyasmato sāriputtattherassa pasaṃsanavasena vuttā. Tattha <span class="bld">gambhīrapañño</span>ti gambhīresu khandhāyatanādīsu pavattāya nipuṇāya paññāya samannāgatattā gambhīrapañño. Medhāsaṅkhātāya dhammojapaññāya samannāgatattā <span class="bld">medhāvī</span>. ‘‘Ayaṃ duggatiyā maggo, ayaṃ sugatiyā maggo, ayaṃ nibbānassa <a name="P3.0194"></a> maggo’’ti evaṃ magge ca amagge ca kovidatāya <span class="bld">maggāmaggassa kovido</span>. Mahatiyā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pattāya paññāya vasena <span class="bld">mahāpañño</span>. <span class="bld">Dhammaṃ deseti bhikkhuna</span>nti sammadeva pavattiṃ nivattiṃ vibhāvento bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti. Tassā pana desanāya pavattiākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṃkhittenapī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṃkhittenapī</span>ti ‘‘cattārimāni, āvuso, ariyasaccāni. Katamāni cattāri? Dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… imāni kho, āvuso, cattāri ariyasaccāni, tasmā <a name="M2.0528"></a> tihāvuso, idaṃ dukkhanti yogo karaṇīyo’’ti evaṃ saṃkhittenapi deseti. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā’’tiādinā (ma. ni. 3.372-373) nayena tāneva vibhajanto vitthārenapi bhāsati. Khandhādidesanāsupi eseva nayo. <span class="bld">Sālikāyiva nigghoso</span>ti yathā madhuraṃ ambapakkaṃ sāyitvā pakkhehi vātaṃ datvā madhuraravaṃ nicchārentiyā sālikāya nigghoso, evaṃ therassa dhammaṃ kathentassa madhuro nigghoso hoti. Dhammasenāpatissa hi pittādīnaṃ vasena apalibuddhavacanaṃ hoti, ayadaṇḍena pahaṭakaṃsathālako viya saddo niccharati. <span class="bld">Paṭibhānaṃ udiyyatī</span>ti kathetukamyatāya sati samuddato vīciyo viya uparūpari anantaṃ paṭibhānaṃ uṭṭhahati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti dhammasenāpatissa. <span class="bld">Ta</span>nti dhammaṃ desentassa. <span class="bld">Suṇantī</span>ti yaṃ no thero katheti, taṃ no sossāmāti ādarajātā suṇanti. <span class="bld">Madhura</span>nti iṭṭhaṃ. <span class="bld">Rajanīyenā</span>ti kantena. <span class="bld">Savanīyenā</span>ti kaṇṇasukhena. <span class="bld">Vaggunā</span>ti maṭṭhena manoharena. <span class="bld">Udaggacittā</span>ti odagyapītiyā vasena udaggacittā alīnacittā. <span class="bld">Muditā</span>ti āmoditā pāmojjena samannāgatā. <span class="bld">Odhentī</span>ti avadahanti aññāya cittaṃ upaṭṭhapentā sotaṃ upanenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajja</span> <a name="V2.0444"></a> <span class="bld">pannarase</span>tiādikā catasso gāthā pavāraṇāsuttantadesanāya (saṃ. ni. 1.215) satthāraṃ mahābhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā thomentena vuttā. Tattha <span class="bld">pannarase</span>ti yasmiñhi samaye bhagavā pubbārāme nisīdanto sāyanhasamaye sampattaparisāya kālayuttaṃ samayayuttaṃ dhammaṃ desetvā, udakakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā, vatthanivasano ekaṃsaṃ sugatamahācīvaraṃ katvā, migāramātupāsāde majjhimathambhaṃ nissāya paññattavarabuddhāsane nisīditvā, samantato nisinnaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā tadahuposathe pavāraṇādivase nisinno hoti, imasmiṃ pannarasīuposatheti attho. <span class="bld">Visuddhiyā</span>ti visuddhatthāya visuddhipavāraṇāya. <span class="bld">Bhikkhū pañcasatā samāgatā</span>ti<a name="P3.0195"></a>, pañcasatamattā bhikkhū satthāraṃ parivāretvā nisajjavasena ceva ajjhāsayavasena ca samāgatā. Te ca <span class="bld">saṃyojanabandhanacchidā</span>ti saṃyojanasaṅkhāte santānassa bandhanabhūte kilese <a name="M2.0529"></a> chinditvā ṭhitā. Tato eva <span class="bld">anīghā khīṇapunabbhavā isī</span>ti kilesadukkhābhāvena nidukkhā khīṇapunabbhavā, asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitabhāvena isīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijitasaṅgāma</span>nti vijitakilesasaṅgāmattā vijitamārabalattā vijitasaṅgāmaṃ. <span class="bld">Satthavāha</span>nti aṭṭhaṅgike ariyamaggarathe āropetvā veneyyasatte vāheti saṃsārakantārato uttāretīti bhagavā satthavāho. Tenāha brahmā sahampati ‘‘uṭṭhehi, vīra, vijitasaṅgāma, satthavāhā’’ti (mahāva. 8; ma. ni. 1.282), taṃ satthavāhaṃ anuttaraṃ satthāraṃ sāvakā payirupāsanti. <span class="bld">Tevijjā maccuhāyino</span>ti evarūpehi sāvakehi parivārito cakkavatti viya rājā amaccaparivārito janapadacārikavasena samantā anupariyetīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Palāpo</span>ti tuccho antosārarahito, sīlarahitoti attho. <span class="bld">Vande ādiccabandhuna</span>nti ādiccabandhuṃ satthāraṃ dasabalaṃ vandāmīti vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parosahassa</span>ntiādikā catasso gāthā nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhūnaṃ dhammaṃ desentaṃ bhagavantaṃ thomentena vuttā. Tattha <span class="bld">parosahassa</span>nti atirekasahassaṃ, aḍḍhateḷasāni bhikkhusahassāni sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Akutobhaya</span>nti nibbāne kutocipi bhayaṃ natthi. Nibbānaṃ pattassa ca kutocipi bhayaṃ natthīti nibbānaṃ akutobhayaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āguṃ na karotī’’tiādinā (su. ni. 527) vuttakāraṇehi bhagavā nāgoti vuccatīti <span class="bld">nāganāmosi bhagavā</span>ti. <span class="bld">Isīnaṃ isisattamo</span>ti sāvakapaccekabuddhaisīnaṃ uttamo isi, vipassīsammāsambuddhato <a name="V2.0445"></a> paṭṭhāya isīnaṃ vā sattamako isi. <span class="bld">Mahāmeghovā</span>ti cātuddīpikamahāmegho viya hutvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Divā vihārā</span>ti paṭisallānaṭṭhānato. <span class="bld">Sāvako te, mahāvīra, pāde vandati vaṅgīso</span>ti idaṃ thero arahattaṃ patvā attano visesādhigamaṃ pakāsento vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ummaggapatha</span>ntiādikā <a name="M2.0530"></a> catasso gāthā bhagavatā ‘‘kiṃ nu te, vaṅgīsa, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, udāhu ṭhānaso cetā paṭibhantī’’ti pucchitena ṭhānaso paṭibhantīti dassentena vuttā. Kasmā panevaṃ taṃ bhagavā avoca? Saṅghamajjhe kira kathā udapādi – ‘‘vaṅgīsatthero vissaṭṭhagantho neva uddesena, na paripucchāya, na yonisomanasikārena kammaṃ karoti. Gāthaṃ <a name="P3.0196"></a> bandhanto vaṇṇapadāni karonto vicaratī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime bhikkhū vaṅgīsassa paṭibhānasampattiṃ na jānanti, ahamassa paṭibhānasampattiṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘kiṃ nu kho, vaṅgīsā’’tiādinā pucchati. <span class="bld">Ummaggapatha</span>nti anekāni kilesuppajjanapathāni. Vaṭṭappasutapathatāya hi pathanti vuttaṃ. <span class="bld">Pabhijja khīlānī</span>ti rāgādikhīlāni pañca bhinditvā carasi. <span class="bld">Taṃ passathā</span>ti evaṃ abhibhuyya ca chinditvā ca carantaṃ buddhaṃ passatha. <span class="bld">Bandhapamuñcakara</span>nti bandhanamocanakaraṃ. <span class="bld">Asita</span>nti anissitaṃ. <span class="bld">Bhāgaso paṭibhajjā</span>ti satipaṭṭhānādikoṭṭhāsato dhammaṃ paṭibhajjanīyaṃ katvā. <span class="bld">Pavibhajjā</span>tipi pāṭho. Uddesādikoṭṭhāsato pakārena vibhajitvā vibhajitvā dhammaṃ desetīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oghassā</span>ti kāmādicaturoghassa. <span class="bld">Anekavihita</span>nti satipaṭṭhānādivasena anekavidhaṃ aṭṭhatiṃsāya vā kammaṭṭhānānaṃ vasena anekappakāraṃ amatāvahaṃ maggaṃ <span class="bld">akkhāsi</span> abhāsi. <span class="bld">Tasmiñca amate akkhāte</span>ti tasmiṃ tena akkhāte amate amatāvahe. <span class="bld">Dhammadasā</span>ti dhammassa passitāro. <span class="bld">Ṭhitā asaṃhīrā</span>ti kenaci asaṃhāriyā hutvā patiṭṭhitā. <span class="bld">Ativijjhā</span>ti ativijjhitvā. <span class="bld">Sabbaṭṭhitīna</span>nti sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānānaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ vā. <span class="bld">Atikkamamaddasā</span>ti atikkamabhūtaṃ nibbānaṃ addasa. <span class="bld">Agga</span>nti uttamaṃ dhammaṃ. Aggeti vā pāṭho, paṭhamataranti attho. <span class="bld">Dasaddhāna</span>nti pañcavaggiyānaṃ <span class="bld">aggaṃ</span> dhammaṃ, <span class="bld">agge</span> vā ādito desayīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘esa dhammo sudesito’’ti jānantena pamādo na kātabbo, tasmā <span class="bld">anusikkhe</span>ti tisso sikkhā vipassanāpaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā ca sikkheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhānubuddho</span>tiādikā <a name="V2.0446"></a> tisso gāthā āyasmato aññātakoṇḍaññattherassa thomanavasena vuttā. Tattha <span class="bld">buddhānubuddho</span>ti buddhānaṃ anubuddho<a name="M2.0531"></a>. Buddhā hi paṭhamaṃ cattāri saccāni bujjhiṃsu, pacchā thero sabbapaṭhamaṃ, tasmā buddhānubuddhoti. Thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā <span class="bld">thero,</span> akuppadhammoti attho. <span class="bld">Tibbanikkamo</span>ti daḷhavīriyo. <span class="bld">Sukhavihārāna</span>nti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ. <span class="bld">Vivekāna</span>nti tiṇṇampi vivekānaṃ. <span class="bld">Sabbassa ta</span>nti yaṃ sabbasāvakena pattabbaṃ, assa anena taṃ anuppattaṃ. <span class="bld">Appamattassa sikkhato</span>ti appamattena hutvā sikkhantena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tevijjo</span> <a name="P3.0197"></a> <span class="bld">cetopariyakovido</span>ti chasu abhiññāsu catasso vadati, itarā dve yadipi na vuttā, thero pana chaḷabhiññova. Yasmā theraṃ himavante chaddantadahato āgantvā bhagavati paramanipaccakāraṃ dassetvā, vandantaṃ disvā pasannamānasena bhagavato sammukhā theraṃ abhitthavantena imā gāthā vuttā, tasmā ‘‘koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nagassa passe</span>tiādikā tisso gāthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sabbeheva arahantehi bhagavati kāḷasilāyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno tesaṃ bhikkhūnaṃ cittaṃ samanvesanto arahattaphalavimuttiṃ passittha. Taṃ disvā āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ there ca abhitthavanto abhāsi. Tattha <span class="bld">nagassa passe</span>ti isigilipabbatassa passe kāḷasilāyaṃ. <span class="bld">Āsīna</span>nti nisinnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cetasā</span>ti attano cetopariyañāṇena. <span class="bld">Cittaṃ nesaṃ samanvesa</span>nti tesaṃ khīṇāsavabhikkhūnaṃ cittaṃ samanvesanto. <span class="bld">Anupariyetī</span>ti anukkamena paricchindati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ</span> ‘‘muniṃ dukkhassa pāragu’’nti vuttāya satthusampattiyā ceva ‘‘tevijjā maccuhāyino’’ti vuttāya sāvakasampattiyā cāti sabbehi aṅgehi sampannaṃ samannāgataṃ. <span class="bld">Muni</span>nti hi iminā padena monasaṅkhātena ñāṇena satthu anavasesañeyyāvabodho vuttoti anāvaraṇañāṇena dasabalañāṇādīnaṃ saṅgaho kato hoti, tenassa ñāṇasampadaṃ dasseti. <span class="bld">Dukkhassa pāragu</span>nti iminā pahānasampadaṃ. Tadubhayena ca satthu ānubhāvasampadādayo dassitā honti. <span class="bld">Tevijjā maccuhāyino</span>ti iminā sāvakānaṃ ñāṇasampattidīpanena ca nibbānadhātuyā adhigamadīpanena ca padadvayena <a name="M2.0532"></a> satthusāvakasampatti dassitā hoti. Tathā hi yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘muniṃ dukkhassa pāraguṃ. Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotama’’</span>nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">anekākārasampanna</span>nti anekehi ākārehi sampannaṃ, anekākāraguṇasamannāgatanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cando</span> <a name="V2.0447"></a> <span class="bld">yathā</span>ti gāthā bhagavantaṃ campānagare gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena anekehi ca devanāgasahassehi parivutaṃ attano vaṇṇena ca yasasā ca virocamānaṃ disvā somanassajātena abhitthavantena vuttā. Tattha <span class="bld">cando yathā vigatavalāhake nabhe</span>ti yathā saradasamaye apagatavalāhake valāhakasadisena aññena ca mahikādinā upakkilesena vimutte ākāse puṇṇacando virocati, <span class="bld">vītamalova bhāṇumā</span>ti teneva valāhakādiupakkilesavigamena vigatamalo bhāṇumā sūriyo yathā virocati. <span class="bld">Evampi, aṅgīrasa, tva</span>nti evaṃ aṅgehi niccharaṇajutīhi jutimanta tvampi <span class="bld">mahāmuni</span> bhagavā, <span class="bld">atirocasi</span> attano yasasā sadevakaṃ lokaṃ atikkamitvā virocasīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāveyyamattā</span>tiādikā <a name="P3.0198"></a> dasa gāthā arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā satthu attano ca guṇe vibhāventena vuttā. Tattha <span class="bld">kāveyyamattā</span>ti kāveyyena kabbakaraṇena mattā mānitā sambhāvitā guṇodayaṃ āpannā. <span class="bld">Addasāmā</span>ti addasimhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhā no udapajjathā</span>ti ratanattayaṃ addhā amhākaṃ upakāratthāya uppajji.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vacana</span>nti saccapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ. <span class="bld">Khandhe āyatanāni ca dhātuyo cā</span>ti pañcakkhandhe dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo ca. Imasmiṃ ṭhāne khandhādikathā vattabbā. Sā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.421 ādayo) vitthāritā evāti tattha vuttanayeneva veditabbā. <span class="bld">Viditvānā</span>ti rūpādivibhāgādito aniccatādito ca pubbabhāgañāṇena jānitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye te sāsanakārakā</span>ti ye te sattā tathāgatānaṃ sāsanakārakā, tesaṃ bahūnaṃ atthāya vata uppajjanti tathāgatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span> <a name="M2.0533"></a> <span class="bld">niyāmagataddasā</span>ti niyāmo eva niyāmagataṃ, ye bhikkhū bhikkhuniyo ca sammattaniyāmaṃ addasaṃsu adhigacchiṃsu. Tesaṃ atthāya vata <span class="bld">bodhiṃ</span> sammāsambodhiṃ ajjhagamā, <span class="bld">muni</span> bhagavāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sudesitā</span>ti veneyyajjhāsayānurūpaṃ saṅkhepato vitthārato ca suṭṭhu desitā. <span class="bld">Cakkhumatā</span>ti pañcahi cakkhūhi cakkhumatā. Attahitakāmehi araṇīyāni karaṇīyāni ariyabhāvakarāni, ariyassa vā bhagavato saccānīti <span class="bld">ariyasaccāni. Dukkha</span>ntiādi tesaṃ ariyasaccānaṃ sarūpadassanaṃ<a name="V2.0448"></a>. Imasmiṃ ṭhāne ariyasaccakathā vattabbā, sā sabbākārato <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.529 ādayo) vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. <span class="bld">Evamete tathā</span>ti ete dukkhādayo ariyasaccadhammā evaṃ dukkhādippakārena tathā avitathā anaññathā. <span class="bld">Vuttā diṭṭhā me te yathā tathā</span>ti yathā satthārā vuttā, tathā mayā diṭṭhā, ariyamaggañāṇena paṭividdhattā evaṃ tesaṃ. <span class="bld">Sadattho me anuppatto</span> arahattaṃ mayā sacchikataṃ. Tato ca <span class="bld">kataṃ buddhassa</span> bhagavato <span class="bld">sāsanaṃ</span> ovādānusiṭṭhiyaṃ anupatiṭṭho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Svāgataṃ vata me āsī</span>ti suāgamanaṃ vata me ahosi. <span class="bld">Mama buddhassa santike</span>ti mama sambuddhassa bhagavato santike samīpe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññāpāramippatto</span>ti channampi abhiññānaṃ pāramiṃ, ukkaṃsaṃ adhigato. Iminā hi padena vuttamevatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘sotadhātu visodhitā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāmi satthāra</span>ntiādikā dvādasa gāthā attano upajjhāyassa parinibbutabhāvaṃ pucchantena vuttā. Āyasmato nigrodhakappattherassa hi <a name="P3.0199"></a> parinibbānakāle āyasmā vaṅgīso asammukhā ahosi. Diṭṭhapubbañca tena tassa hatthakukkuccādi, pubbavāsanāvasena hi tādisañca āyasmato pilindavacchassa vasalavādena samudācāro viya khīṇāsavānampi hotiyeva. Tena ‘‘parinibbuto nu kho me upajjhāyo, udāhu no’’ti uppannaparivitakko satthāraṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘upajjhāyassa parinibbutabhāvaṃ pucchantena vuttā’’ti. Tattha <span class="bld">satthāra</span>nti diṭṭhadhammikādīhi veneyyānaṃ <a name="M2.0534"></a> anusāsakaṃ. <span class="bld">Anomapañña</span>nti omaṃ vuccati parittaṃ lāmakaṃ. Na omapaññaṃ anomapaññaṃ, mahāpaññanti attho. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti paccakkhameva, imasmiṃyeva attabhāveti attho. <span class="bld">Vicikicchāna</span>nti saṃsayānaṃ evarūpānaṃ vā parivitakkānaṃ chettā. <span class="bld">Aggāḷave</span>ti aggāḷavacetiyasaṅkhāte vihāre. <span class="bld">Ñāto</span>ti pākaṭo. <span class="bld">Yasassī</span>ti lābhasakkārasampanno. <span class="bld">Abhinibbutatto</span>ti upasantasabhāvo apariḍayhamānacitto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tayā kata</span>nti tādise chāyāsampanne nigrodharukkhamūle nisinnattā ‘‘nigrodhakappo’’ti tayā kataṃ nāmaṃ. Iti so yathā attanā upalakkhitaṃ tathā vadati. Bhagavā pana na nisinnattā eva taṃ tathā ālapati, api ca kho tattha arahattaṃ pattattāpi. <span class="bld">Brāhmaṇassā</span>ti jātiṃ sandhāya vadati. So kira brāhmaṇamahāsālakulā pabbajito. <span class="bld">Namassaṃ acari</span>nti namassamāno vihāsiṃ. <span class="bld">Mutyapekho</span>ti nibbāne patiṭṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhadhammadassī</span>ti <a name="V2.0449"></a> bhagavantaṃ ālapati. Daḷhadhammañhi nibbānaṃ abhijjanaṭṭhena, tañca bhagavā passi dassesi ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkā</span>tipi bhagavantameva kulanāmena ālapati. <span class="bld">Mayampi sabbe</span>ti, niravasesaparisaṃ saṅgaṇhitvā attānaṃ dassento vadati. <span class="bld">Samantacakkhū</span>tipi bhagavantameva sabbaññutaññāṇena ālapati. <span class="bld">Samavaṭṭhitā</span>ti sammā avaṭṭhitā, ābhogaṃ katvā ṭhitā. <span class="bld">No</span>ti amhākaṃ. <span class="bld">Savanāyā</span>ti imassa pañhassa veyyākaraṇaṃ savanatthāya. <span class="bld">Sotā</span>ti sotadhātuyā. <span class="bld">Tuvaṃ no satthā tvamanuttarosī</span>ti thutivacanavasena vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chinda no vicikiccha</span>nti vicikicchāpaṭirūpakaṃ taṃ parivitakkaṃ sandhāyāha. Akusalavicikicchāya pana thero nibbicikicchova. <span class="bld">Brūhi meta</span>nti brūhi me etaṃ. Yaṃ mayā yācitosi ‘‘taṃ sāvakaṃ, sakka, mayampi sabbe aññātumicchāmā’’ti yācitova, taṃ brāhmaṇaṃ <span class="bld">parinibbutaṃ vedaya bhūripañña. Majjheva no bhāsā’’</span>ti parinibbutaṃ jānitvā mahāpañña bhagavā majjheva amhākaṃ sabbesaṃ bhāsa, yathā sabbe mayaṃ jāneyyāma. <span class="bld">Sakkova devāna sahassanetto</span>ti<a name="P3.0200"></a>, idaṃ pana thutivacanameva. Apicettha ayamadhippāyo – yathā sakko sahassanetto devānaṃ majjhe tehi sakkaccaṃ sampaṭicchitavacanaṃ <a name="M2.0535"></a> bhāsati, evaṃ amhākaṃ majjhe amhehi sampaṭicchitavacanaṃ bhāsāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kecī</span>ti imampi gāthaṃ bhagavantaṃ thunanto vattukāmataṃ janetuṃ bhaṇati. Tassattho – ye keci abhijjhādayo ganthā, tesaṃ appahāne sati mohavicikicchānaṃ pahānābhāvato <span class="bld">mohamaggā</span>ti ca, <span class="bld">aññāṇapakkhā</span>ti ca, <span class="bld">vicikicchaṭhānā</span>ti ca vuccanti. Sabbe te tathāgataṃ patvā tathāgatassa desanābalena viddhaṃsitā bhavanti, nassanti. Kiṃkāraṇanti? <span class="bld">Cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ,</span> yasmā tathāgato sabbaganthavidhamanena paññācakkhujananato narānaṃ paramaṃ cakkhunti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">No ce hi jātū</span>ti imampi gāthaṃ thunanto eva vattukāmataṃ janento bhaṇati. Tattha <span class="bld">jātū</span>ti ekaṃsavacanaṃ. <span class="bld">Puriso</span>ti bhagavantaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Jotimanto</span>ti paññājotisampannā sāriputtādayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi bhagavā puratthimādibhedo vāto viya abbhaghanaṃ desanāvegena kilese vihaneyya, tato yathā abbhaghananivuto loko tamova hoti ekandhakāro, evaṃ <a name="V2.0450"></a> sabbopi loko aññāṇanivuto tamova siyā. Ye cāpi ime idāni jotimanto khāyanti sāriputtādayo, tepi na bhāseyyuṃ, na dīpeyyunti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhīrā cā</span>ti imampi gāthaṃ purimanayenevāha. Tassattho – <span class="bld">dhīrā</span> ca paṇḍitapurisā, <span class="bld">pajjotakarā bhavanti</span> paññāpajjotaṃ uppādenti. <span class="bld">Taṃ</span> tasmā ahaṃ taṃ <span class="bld">vīra</span> padhānavīriyasamannāgata bhagavā, <span class="bld">tatheva maññe</span> dhīro pajjotakarotveva maññāmi. Mayampi <span class="bld">vipassinaṃ</span> sabbadhamme yathābhūtaṃ passantaṃ bhagavantaṃ jānantā eva upāgamimhā. Tasmā ‘‘parisāsu no <span class="bld">āvikarohi kappaṃ</span> parinibbutova yathā nigrodhakappaṃ āvikarohi pakāsehī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khippa</span>nti imampi gāthaṃ purimanayeneva āha. Tassattho – bhagavā <span class="bld">khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ</span> acirāyamāno vācaṃ bhāsa vaggu manoharaṃ. <span class="bld">Haṃsova</span> yathā suvaṇṇahaṃso gocaraṃ pariggaṇhanto jātassaravanasaṇḍaṃ disvā gīvaṃ <span class="bld">paggayha</span> pakkhe uddhunitvā haṭṭhatuṭṭho <span class="bld">saṇikaṃ</span> ataramāno vagguṃ nikūjati <a name="M2.0536"></a> giraṃ nicchāreti, evamevaṃ tvaṃ saṇikaṃ nikūja iminā mahāpurisalakkhaṇaññatarena bindussarena suṭṭhu <span class="bld">vikappitena</span> abhisaṅkhatena, ete mayaṃ sabbe <span class="bld">ujugatā</span> avikkhittamānasā hutvā tava nikūjaṃ suṇomāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pahīnajātimaraṇa</span>nti<a name="P3.0201"></a>, idampi purimanayeneva āha. Tattha na sissatīti aseso, taṃ <span class="bld">asesaṃ,</span> sotāpannādayo viya kiñci asesetvā pahīnajātimaraṇanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Niggayhā</span>ti nibandhitvā, <span class="bld">dhona</span>nti dhutasabbapāpaṃ. <span class="bld">Vadessāmī</span>ti kathāpessāmi dhammaṃ. <span class="bld">Na kāmakāro hohi puthujjanāna</span>nti puthujjanasekkhādīnaṃ tividhānaṃ janānaṃ kāmakāro natthi, te yaṃ icchanti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ na sakkonti. <span class="bld">Saṅkheyyakāro ca tathāgatāna</span>nti tathāgatānaṃ pana vīmaṃsakāro paññāpubbaṅgamakiriyā, te yaṃ icchanti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ sakkontiyevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni taṃ saṅkheyyakāraṃ pakāsento <span class="bld">‘‘sampannaveyyākaraṇa’’</span>nti gāthamāha. Tassattho – tathā hi tava bhagavā idaṃ <span class="bld">samujjupaññassa</span> sabbattha appaṭihatabhāvena ujugatapaññassa sammadeva vuttaṃ pavattitaṃ sampannaveyyākaraṇaṃ ‘‘santatimahāmatto sattatālamattaṃ abbhuggantvā parinibbāyissati, suppabuddho sakko sattame divase pathaviṃ pavisissatī’’ti evamādiṃ <span class="bld">samuggahitaṃ</span> sammadeva uggahitaṃ aviparītaṃ diṭṭhaṃ, puna suṭṭhutaraṃ añjaliṃ paṇāmetvā āha. <span class="bld">Ayamañjali pacchimo suppaṇāmito</span>ti ayaṃ aparopi añjali suṭṭhutaraṃ paṇāmito. <span class="bld">Mā mohayī jāna</span>nti mā no avacanena mohayi, jānanto tassa gatiṃ. <span class="bld">Anomapaññā</span>ti bhagavantaṃ ālapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paropara</span>nti <a name="V2.0451"></a> imaṃ pana gāthaṃ aparenapi pariyāyena amohanameva yācanto āha. Tattha <span class="bld">paropara</span>nti lokuttaralokiyavasena sundarāsundaraṃ dūre santike vā. <span class="bld">Ariyadhamma</span>nti catusaccadhammaṃ. <span class="bld">Viditvā</span>ti paṭivijjhitvā. <span class="bld">Jāna</span>nti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ jānanto. <span class="bld">Vācābhikaṅkhāmī</span>ti yathā <span class="bld">ghammani</span> ghammakāle uṇhābhitatto puriso kilanto tasito vāriṃ, evaṃ te vācaṃ abhikaṅkhāmi. <span class="bld">Sutaṃ pavassā</span>ti sutasaṅkhātaṃ saddāyatanaṃ pavassa pagghara muñca pavatta. ‘‘Sutassa vassā’’tipi pāḷi. Vuttapakārassa saddāyatanassa vuṭṭhiṃ vassāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0537"></a> yādisaṃ vācaṃ abhikaṅkhati, taṃ pakāsento <span class="bld">‘‘yadatthika’’</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">kappāyano</span>ti kappameva pūjāvasena vadati. <span class="bld">Yathā vimutto</span>ti ‘‘kiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā yathā asekkho, udāhu saupādisesāya yathā sekkho’’ti vā pucchati. Sesamettha pākaṭameva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ dvādasahi gāthāhi yācito bhagavā taṃ viyākaronto <span class="bld">‘‘acchecchī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe (iti bhagavā) kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayita</span>nti imasmiṃ <a name="P3.0202"></a> nāmarūpe kāmataṇhādibhedā taṇhā dīgharattaṃ appahīnaṭṭhena anusayitā kaṇhanāmakassa mārassa sotantipi vuccati. Taṃ kaṇhassa sotamutaṃ dīgharattānusayitaṃ idha nāmarūpe taṇhaṃ kappāyano chindi. <span class="bld">Iti bhagavā</span>ti idaṃ pana saṅgītikārānaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesa</span>nti so taṃ taṇhaṃ chetvā asesaṃ jātimaraṇaṃ atari anupādisesāya parinibbāyīti dasseti, <span class="bld">iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho</span>ti āyasmatā vaṅgīsena puṭṭho bhagavā evaṃ avoca pañcahi saddhādīhi indriyehi anaññasādhāraṇehi cakkhūhi vā seṭṭho. Atha vā <span class="bld">pañcaseṭṭho</span>ti pañcahi sīlādīhi dhammakkhandhehi, pañcahi vā hetusampadādīhi seṭṭho uttamo pavaroti saṅgītikārānamevidampi vacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vutte bhagavato bhāsitaṃ abhinandamānaso āyasmā vaṅgīso <span class="bld">‘‘esa sutvā’’</span>tiādikā gāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāyaṃ <span class="bld">na maṃ vañcesī</span>ti yasmā parinibbuto, tasmā tassa parinibbutabhāvaṃ icchantaṃ maṃ na vañcesi, na visaṃvādesīti attho. Sesaṃ pākaṭameva.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyagāthāyaṃ yasmā mutyapekho vihāsi, tasmā taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako’’</span>ti. <span class="bld">Maccuno jālaṃ tata’’</span>nti tebhūmakavaṭṭe vitthataṃ mārassa taṇhājālaṃ. <span class="bld">Māyāvino</span>ti <a name="V2.0452"></a> bahumāyassa. ‘‘Tathā māyāvino’’tipi keci paṭhanti, tesaṃ yo anekāhi māyāhi anekakkhattuṃ bhagavantaṃ upasaṅkami. Tassa tathā māyāvinoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyagāthāya <span class="bld">ādi</span>nti mūlakāraṇaṃ. <span class="bld">Upādānassā</span>ti vaṭṭassa. Vaṭṭaṃ daḷhehi kammakilesehi upādātabbaṭṭhena ‘‘upādāna’’nti vuttaṃ. Tassa upādānassa <a name="M2.0538"></a> ādiṃ avijjātaṇhādibhedaṃ kāraṇaṃ ñāṇacakkhunā addasa. <span class="bld">Kappo kappiyo</span>ti evaṃ vattuṃ vaṭṭati bhagavāti adhippāyena vadati. <span class="bld">Accagā vatā</span>ti atikkanto vata. <span class="bld">Maccudheyya</span>nti maccu ettha dhiyyatīti maccudheyyaṃ, tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ accagā vatāti vedajāto vadati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni satthari attano upajjhāye ca pasannamānaso pasannākāraṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘taṃ devadeva’’</span>nti osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">taṃ devadevaṃ vandāmī</span>ti sammutidevo, upapattidevo, visuddhidevoti tesaṃ sabbesampi devānaṃ uttamadevatāya devadevaṃ <span class="bld">dvipaduttama</span> bhagavā taṃ vandāmi. Na kevalaṃ taṃyeva, atha kho tava saccābhisambodhiyā anudhammajātattā <span class="bld">anujātaṃ,</span> māravijayena mahāvīriyatāya <span class="bld">mahāvīraṃ,</span> āguakaraṇādiatthena <span class="bld">nāgaṃ</span> tava <a name="P3.0203"></a> ure vāyāmajanitajātitāya <span class="bld">orasaṃ</span> puttaṃ nigrodhakappañca vandāmi.</p>
- <p class="bodytext">Evamete subhūtiādayo vaṅgīsapariyosānā dvisataṃ catusaṭṭhi ca mahātherā idha pāḷiyaṃ ārūḷhā, te sabbe yathā sammāsambuddhassa sāvakabhāvena ekavidhā. Tathā asekkhabhāvena, ukkhittapalighatāya saṃkiṇṇaparikkhatāya, abbuḷhesikatāya, niraggaḷatāya, pannaddhajatāya, pannabhāratāya, visaṃyuttatāya, dasasu ariyavāsesu vuṭṭhavāsatāya ca. Tathā hi te pañcaṅgavippahīnā, chaḷaṅgasamannāgatā, ekārakkhā, caturāpassenā, panuṇṇapaccekasaccā, samavayasaṭṭhesanā, anāvilasaṅkappā, passaddhakāyasaṅkhārā, suvimuttacittā, suvimuttapaññā ca (a. ni. 10.19). Iti evamādinā nayena ekavidhā.</p>
- <p class="bodytext">Ehibhikkhubhāvena upasampannā, na ehibhikkhubhāvena upasampannāti duvidhā. Tattha <span class="bld">aññāsi koṇḍañña</span>ppamukhā <span class="bld">pañcavaggiyattherā, yasatthero,</span> tassa sahāyabhūtā <span class="bld">vimalo subāhu puṇṇaji gavampatī</span>ti cattāro, aparepi tassa sahāyabhūtā pañcapaññāsa, tiṃsa <span class="bld">bhaddavaggiyā, uruvelakassapa</span>ppamukhā sahassapurāṇajaṭilā, dve <span class="bld">aggasāvakā,</span> tesaṃ parivārabhūtā aḍḍhaterasasatā <a name="M2.0539"></a> <span class="bld">paribbājakā,</span> coro <span class="bld">aṅgulimālatthero</span>ti sabbe sahassaṃ paññāsādhikāni tīṇi satāni ca honti. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satattayaṃ <a name="V2.0453"></a> sahassañca, paññāsañca punāpare;</p>
- <p class="gathalast">Ete therā mahāpaññā, sabbeva ehibhikkhukā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Na kevalañca ete eva, atha kho aññepi bahū santi. Seyyathidaṃ – <span class="bld">selo</span> brāhmaṇo, tassa antevāsikabhūtā tisatabrāhmaṇā, <span class="bld">mahākappino,</span> tassa parivārabhūtaṃ purisasahassaṃ, <span class="bld">suddhodana</span>mahārājena pesitā kapilavatthuvāsino dasasahassapurisā, mahābāvariyabrāhmaṇassa antevāsikabhūtā <span class="bld">ajitā</span>dayo soḷasa sahassaparimāṇāti. Evaṃ vuttato aññe na ehibhikkhubhāvena upasampadā, te pana saraṇagamanūpasampadā, ovādapaṭiggahaṇūpasampadā, pañhābyākaraṇūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti imehi catūhi ākārehi laddhūpasampadā. Ādito hi ehibhikkhubhāvūpagatā therā, tesaṃ bhagavā pabbajjaṃ viya tīhi saraṇagamaneheva upasampadampi anuññāsi, ayaṃ saraṇagamanūpasampadā. Yā pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbaṃ me hirottappaṃ, paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesū’ti, evaṃ hi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ <a name="P3.0204"></a> – ‘yaṃkiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘sātasahagatā ca me kāyagatā sati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154).</p>
- <p class="bodytext">Imassa ovādassa paṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā, ayaṃ ovādapaṭiggahaṇūpasampadā nāma. Yā pubbārāme caṅkamantena bhagavatā ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopāka ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’ntiādinā asubhanissitesu <a name="M2.0540"></a> pañhesu pucchitesu bhagavantaṃ upasaṅkamantena sattavassikena sopākasāmaṇerena ‘‘uddhumātakasaññāti vā bhagavā ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’ntiādinā vissajjitesu ‘‘iminā sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā ime pañhā byākatā’’ti āraddhacittena bhagavatā anuññātaupasampadā. Ayaṃ pañhābyākaraṇūpasampadā nāma. Ñatticatutthakammūpasampadā pākaṭāva.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ehibhikkhubhāvena upasampadā, na ehibhikkhubhāvena upasampadāti duvidhā, evaṃ sammukhāparammukhābhedatopi <a name="V2.0454"></a> duvidhā. Ye hi satthu dharamānakāle ariyāya jātiyā jātā, te aññāsikoṇḍaññādayo sammukhasāvakā nāma. Ye pana bhagavato parinibbānato pacchā adhigatavisesā, te satipi satthu dhammasarīrassa paccakkhabhāve satthu sarīrassa apaccakkhabhāvato parammukhasāvakā nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tathā ubhatobhāgavimuttapaññāvimuttatāvasena, idha pāḷiyaṃ āgatā pana ubhatobhāgavimuttā evāti veditabbā. Vuttañhetaṃ <span class="bld">apadāne</span> (apa. thera 2.55.142) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vimokkhāpi ca aṭṭhime, chaḷabhiññā sacchikatā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tathā sāpadānānapadānabhedato, yesañhi purimesu sammāsambuddhesu paccekabuddhabuddhasāvakesupi puññakiriyāvasena pavattitaṃ sāvakapāramitāsaṅkhātaṃ atthi apadānaṃ, te sāpadānā, seyyathāpi apadānapāḷiyaṃ āgatā therā. Yesaṃ pana taṃ natthi, te anapadānā.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ pana sabbena sabbaṃ pubbahetusampattiyā vinā saccābhisambodho sambhavatīti? Na sambhavati. Na hi upanissayasampattirahitassa ariyamaggādhigamo atthi, tassa sudukkaradurabhisambhavasabhāvato. Yathāha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’tiādi (saṃ. ni. 5.1115). Yadi evaṃ <a name="P3.0205"></a> kasmā vuttaṃ – ‘‘yesaṃ pana taṃ natthi, te anapadānā’’ti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ye sabbena sabbaṃ upanissayasampattirahitā, te anapadānā’’ti tādisānaṃ idha anadhippetattā. Yesaṃ pana atiukkaṃsagataṃ apadānaṃ natthi, te idha ‘‘anapadānā’’ti vuttā, na sabbena sabbaṃ upanissayarahitāyeva<a name="M2.0541"></a>. Tathā hi ime sattā buddhuppādesu acchariyācinteyyaguṇavibhūtivitthataṃ buddhānaṃ ānubhāvaṃ passantā catuppamāṇikassa lokassa sabbathāpi pasādāvahattā satthari saddhaṃ paṭilabhanti. Tathā saddhammassavanena, sāvakānaṃ sammāpaṭipattidassanena, kadāci mahābodhisattānaṃ sammāsambodhiyā cittābhinīhāradassanena, tesaṃ santike ovādānusāsanapaṭilābhena ca saddhamme saddhaṃ paṭilabhanti, te tattha paṭiladdhasaddhā yadipi saṃsāre nibbāne ca ādīnavānisaṃse passanti, mahārajakkhatāya pana yogakkhemaṃ anabhisambhunantā antarantarā vivaṭṭūpanissayaṃ kusalabījaṃ attano santāne ropentiyeva sappurisūpanissayassa bahūkārabhāvato. Tenāha (bu. vaṃ. 2.72-74) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadimassa <a name="V2.0455"></a> lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;</p>
- <p class="gathalast">Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vivaṭṭaṃ uddissa uppāditakusalacittaṃ satasahassādhikacatuasaṅkhyeyyakālantare vimokkhādhigamassa upanissayo na hotīti na sakkā vattuṃ. Pageva patthanāvasena adhikāraṃ katvā pavattitaṃ. Evaṃ duvidhāpete.</p>
- <p class="bodytext">Aggasāvakā, mahāsāvakā, pakatisāvakāti tividhā. Tesu āyasmā <span class="bld">aññāsikoṇḍañño, vappo, bhaddiyo, mahānāmo, assaji, nālako, yaso, vimalo, subāhu, puṇṇaji, gavampati, uruvelakassapo, nadīkassapo, gayākassapo, sāriputto, mahāmoggallāno, mahākassapo, mahākaccāyano, mahākoṭṭhiko, mahākappino, mahācundo, anuruddho, kaṅkhārevato, ānando, nandako, bhagu, nando, kimilo, bhaddiyo, rāhulo, sīvali, upāli<a name="M2.0542"></a>, dabbo, upaseno, khadiravaniyarevato, puṇṇo mantāṇiputto, puṇṇo sunāparantako, soṇo kuṭikaṇṇo, soṇo koḷivīso, rādho, subhūti, aṅgulimālo, vakkali, kāḷudāyī, mahāudāyī, pilindavaccho, sobhito, kumārakassapo, raṭṭhapālo</span> <a name="P3.0206"></a><span class="bld">, vaṅgīso, sabhiyo, selo, upavāno, meghiyo, sāgato, nāgito, lakuṇḍakabhaddiyo, piṇḍolabhāradvājo, mahāpanthako, cūḷapanthako, bākulo, kuṇḍadhāno, dārucīriyo, yasojo, ajito, tissametteyyo, puṇṇako, mettagū, dhotako, upasivo, nando, hemako, todeyyo, kappo, jatukaṇṇi, bhadrāvudho, udayo, posālo, mogharājā, piṅgiyoti ete asītimahāsāvakā nāma.</span></p>
- <p class="bodytext">Kasmā pana te eva therā ‘‘mahāsāvakā’’ti vuccantīti? Abhinīhārassa mahantabhāvato. Tathā hi dve aggasāvakāpi mahāsāvakesu antogadhā. Te hi sāvakapāramīñāṇassa matthakappattiyā sāvakesu aggadhammādhigamena aggaṭṭhāne ṭhitāpi abhinīhāramahantatāsāmaññena ‘‘mahāsāvakā’’tipi vuccanti. Itare pana pakatisāvakehi sātisayamahābhinīhārā. Tathā hi te padumuttarassa bhagavato kāle katapaṇidhānā. Tato eva sātisayaṃ abhiññāsamāpattīsu vasino pabhinnapaṭisambhidā ca. Kāmaṃ sabbepi arahanto sīlavisuddhiādike <a name="V2.0456"></a> sampādetvā catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggapaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti, tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāviseso addhā icchito viseso, evaṃ abhinīhāramahantatāpubbayogamahantatāhi attasantāne sātisayaguṇavisesassa nipphāditattā sīlādiguṇehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā. Tesuyeva pana ye bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisammāsamādhīnaṃ sātisayakiccantarabhāvanipphattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhārābhinihatāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālaṃ <a name="M2.0543"></a> samāhitāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhismiñca ukkaṃsapāramippattiyā savisesaṃ sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitā. Te sāriputtamoggallānā satipi mahāsāvakatte sāvakapāramiyā matthake sabbasāvakānaṃ aggabhāve ṭhitattā abhinīhāramahantabhāvato, pubbayogamahantabhāvato ca ‘‘aggasāvakā’’icceva vuccanti. Ye pana ariyasāvakā aggasāvakā viya ca mahāsāvakā viya ca na parimitāva, atha kho anekasatā anekasahassā, te pakatisāvakā. Idha pāḷiyaṃ ārūḷhā pana parimitāva gāthāvasena pariggahitattā. Tathāpi mahāsāvakesupi keci idha pāḷiyaṃ nārūḷhā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tividhāpi te animittavimokkhādibhedato tividhā, vimokkhasamadhigamavasenapi tividhā. Tayo hi ime vimokkhā suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkhoti. Te ca vimokkhā suññatādīhi aniccānupassanādīhi tīhi anupassanāhi adhigantabbā. Ādito <a name="P3.0207"></a> hi aniccādīsu yena kenaci ākārena vipassanābhiniveso hoti. Yadā pana vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya aniccākārato saṅkhāre sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā satipi rāganimittādīnaṃ samugghāṭane saṅkhāranimittaṃ pana sā na vissajjetīti nippariyāyena animittanāmaṃ alabhamānā attano maggassa animittanāmaṃ dātuṃ na sakkotīti. Kiñcāpi abhidhamme animittavimokkho na uddhaṭo, suttante pana rāgādinimittānaṃ samugghāṭena labbhatīti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;</p>
- <p class="gathalast">Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (saṃ. ni. 1.212) –</p>
- <p class="unindented">Ādinā hi vipassanāya animittavimokkhabhāvo anuttarassa animittavimokkhabhāvo ca vutto. Yadā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya dukkhato saṅkhāre sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā <a name="V2.0457"></a> vipassanā rāgapaṇidhiādīnaṃ samugghāṭanena appaṇihitanāmaṃ labhatīti appaṇihitavimokkhaṃ nāma hoti. Tadanantaro ca maggo appaṇihitavimokkho. Yadā pana vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya anattākārena sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā <a name="M2.0544"></a> vipassanā attadiṭṭhiyā samugghāṭanena suññatanāmaṃ labhatīti suññatavimokkhaṃ nāma hoti. Tadanantaro ca maggo suññatavimokkho nāma hoti. Imesu aggamaggabhūtesu tīsu vimokkhesu imesaṃ therānaṃ keci animittavimokkhena muttā, keci appaṇihitavimokkhena, keci suññatavimokkhena. Tena vuttaṃ – ‘‘animittavimokkhādibhedato tividhā, vimokkhasamadhigamenapi tividhā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭipadāvibhāgena catubbidhā. Catasso hi paṭipadā – dukkhapaṭipadā dandhābhiññā, dukkhapaṭipadā khippābhiññā, sukhapaṭipadā dandhābhiññā, sukhapaṭipadā khippābhiññāti. Tattha rūpamukhādīsu vipassanābhinivesesu yo rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti arūpaṃ pariggaṇhāti, rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhapaṭipadā nāma hoti, pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti. Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthapite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti, tassapi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā paccaye pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti. Paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto <a name="P3.0208"></a> cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo paccayepi pariggahetvā lakkhaṇāni paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannavipassanānikantiṃ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Yathāvuttāsuyeva paṭipadāsu maggapātubhāvassa khippatāya dukkhapaṭipadā khippābhiññā, tāsaṃ pana paṭipadānaṃ akicchasiddhiyaṃ maggapātubhāvassa dandhatāya khippatāya ca yathākkamaṃ sukhapaṭipadā dandhābhiññā, sukhapaṭipadā khippābhiññā ca veditabbā. Imāsaṃ catassannaṃ paṭipadānaṃ vasena aggamaggappattiyā therānaṃ catubbidhatā veditabbā. Na hi paṭipadāhi <a name="M2.0545"></a> vinā ariyamaggādhigamo atthi. Tathā hi abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ…pe… <a name="V2.0458"></a> dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiñña’’ntiādinā (dha. sa. 277) paṭipadāya saddhiṃyeva ariyamaggo vibhatto, tena vuttaṃ ‘‘paṭipadāvibhāgena catubbidhā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Indriyādhikavibhāgena pañcavidhā. Satipi nesaṃ saccābhisambodhasāmaññe ekacce therā saddhuttarā, seyyathāpi thero vakkali; ekacce vīriyuttarā, seyyathāpi thero mahāsoṇo, koḷivīso; ekacce satuttarā, seyyathāpi thero sobhito, ekacce samādhuttarā, seyyathāpi thero cūḷapanthako, ekacce paññuttarā, seyyathāpi thero ānando. Tathā hi so gatimantatāya atthakosallādivantatāya ca pasaṃsito, ayañca vibhāgo pubbabhāge labbhamānavisesavasena vutto. Aggamaggakkhaṇe pana sesānampi indriyānaṃ ekasabhāvā icchitāti.</p>
- <p class="bodytext">Tathā pāramippattā, paṭisambhidāppattā, chaḷabhiññā, tevijjā, sukkhavipassakāti pañcavidhā. Sāvakesu hi ekacce sāvakapāramiyā matthakappattā, yathā taṃ āyasmā sāriputto, āyasmā ca mahāmoggallāno; ekacce atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti imāsaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ vasena paṭisambhidāppattā; ekacce iddhividhañāṇādīnaṃ abhiññānaṃ vasena chaḷabhiññā; ekacce pubbenivāsañāṇādīnaṃ tissannaṃ vijjānaṃ vasena tevijjā. Ye pana khaṇikasamādhimatte ṭhatvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā adhigataaggamaggā, te <a name="P3.0209"></a> ādito antarantarā ca samādhijena jhānaṅgena vipassanābbhantaraṃ paṭisandhānānaṃ abhāvā sukkhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā nāma. Ayañca vibhāgo sāvakānaṃ sādhāraṇabhāvaṃ upaparikkhitvā vutto. Idha pāḷiyaṃ āgatā nattheva sukkhavipassakā. Tenevāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;</p>
- <p class="gathalast">Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’ntiādi. (apa. thera 1.1.374; 2.43.14);</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pāramippattādivasena pañcavidhā.</p>
- <p class="bodytext">Animittādivasena chabbidhā animittavimuttotiādayo.</p>
- <p class="bodytext">Saddhādhuro<a name="M2.0546"></a>, paññādhuroti duvidhā. Tathā appaṇihitavimutto paññāvimutto cāti. Evaṃ animittavimuttādivasena ca pariyāyavimuttabhedena sattavidhā. Catūsu hi arūpasamāpattīsu ekamekaṃ <a name="V2.0459"></a> pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pattā cattāro, nirodhato vuṭṭhāya arahattaṃ patto cāti pañca, ubhatobhāgavimuttā, saddhādhurapaññādhuravasena dve paññāvimuttāti evaṃ vimuttibhedena sattavidhā.</p>
- <p class="bodytext">Dhurapaṭipadāvibhāgena aṭṭhavidhā. Yo hi dukkhapaṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, so saddhādhurapaññādhuravasena duvidhā, tathā sesapaṭipadāsupīti evaṃ dhurapaṭipadāvibhāgena aṭṭhavidhā.</p>
- <p class="bodytext">Vimuttibhedena navavidhā. Pañca ubhatobhāgavimuttā, dve paññāvimuttā, paññāvimuttiyaṃ cetovimuttiyañca pāramippattā dve aggasāvakā cāti evaṃ navavidhā.</p>
- <p class="bodytext">Vimuttivaseneva dasavidhā. Catūsu arūpāvacarajjhānesu ca ekamekaṃ pādakaṃ katvā arahattaṃ pattā cattāro, sukkhavipassakoti pañca paññāvimuttā, yathāvuttā ca ubhatobhāgavimuttā cāti evaṃ vimuttibhedeneva dasavidhā. Te yathāvuttena dhurabhedena bhijjamānā vīsati honti. Paṭipadābhedena bhijjamānā cattālīsaṃ honti. Puna paṭipadābhedena dhurabhedena ca bhijjamānā asīti honti. Atha te suññatavimuttādivibhāgena bhijjamānā cattālīsādhikā dve satāni honti. Puna indriyādhikabhāvena bhijjamānā dvisatuttaraṃ sahassaṃ hontīti. Evaṃ attano guṇavasena anekabhedavibhattesu maggaṭṭhaphalaṭṭhesu ariyasāvakesu ye attano paṭipattipavattiādike ca vibhāventi. Ye ‘‘channā me kuṭikā’’tiādikā (theragā. 1) gāthā udānādivasena abhāsiṃsu. Te ca idha gāthāmukhena saṅgahaṃ ārūḷhā. Tenāha – ‘‘sīhānaṃva nadantānaṃ…pe… phusitvā accutaṃ pada’’nti (theragā. nidānagāthā). Evamettha pakiṇṇakakathā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Badaratitthamahāvihāravāsinā ācariyadhammapālattherena katā</p>
- <p class="centered">Theragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- </body>
|