e0804n.nrf.htm 729 KB

1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221222222232224222522262227222822292230223122322233223422352236223722382239224022412242224322442245224622472248224922502251225222532254225522562257225822592260226122622263226422652266226722682269227022712272227322742275227622772278227922802281228222832284228522862287228822892290229122922293229422952296229722982299230023012302230323042305230623072308230923102311231223132314231523162317231823192320232123222323232423252326232723282329233023312332233323342335233623372338233923402341234223432344234523462347234823492350235123522353235423552356235723582359236023612362236323642365236623672368236923702371237223732374237523762377237823792380238123822383238423852386238723882389239023912392239323942395239623972398239924002401240224032404240524062407240824092410241124122413241424152416241724182419242024212422242324242425242624272428242924302431243224332434243524362437243824392440244124422443244424452446244724482449245024512452245324542455245624572458245924602461246224632464246524662467246824692470247124722473247424752476247724782479248024812482248324842485248624872488248924902491249224932494249524962497249824992500250125022503250425052506250725082509251025112512251325142515251625172518251925202521252225232524252525262527252825292530253125322533253425352536253725382539254025412542254325442545254625472548254925502551255225532554255525562557255825592560256125622563256425652566256725682569257025712572257325742575257625772578257925802581258225832584258525862587258825892590259125922593259425952596259725982599260026012602260326042605260626072608260926102611261226132614261526162617261826192620262126222623262426252626262726282629263026312632263326342635263626372638263926402641264226432644264526462647264826492650265126522653265426552656265726582659266026612662266326642665266626672668266926702671267226732674267526762677267826792680268126822683268426852686268726882689269026912692269326942695269626972698269927002701270227032704270527062707270827092710271127122713271427152716271727182719272027212722272327242725272627272728272927302731273227332734273527362737273827392740274127422743274427452746274727482749275027512752275327542755275627572758275927602761276227632764276527662767276827692770277127722773277427752776277727782779278027812782278327842785278627872788278927902791279227932794279527962797279827992800280128022803280428052806280728082809281028112812281328142815281628172818281928202821282228232824282528262827282828292830283128322833283428352836283728382839284028412842284328442845284628472848284928502851285228532854285528562857285828592860286128622863286428652866286728682869287028712872287328742875287628772878287928802881288228832884288528862887288828892890289128922893289428952896289728982899290029012902290329042905290629072908290929102911291229132914291529162917291829192920292129222923292429252926292729282929293029312932293329342935293629372938293929402941294229432944294529462947294829492950295129522953295429552956295729582959296029612962296329642965296629672968296929702971297229732974297529762977297829792980298129822983298429852986298729882989299029912992299329942995299629972998299930003001300230033004300530063007300830093010301130123013301430153016301730183019302030213022302330243025302630273028302930303031303230333034303530363037303830393040304130423043304430453046304730483049305030513052305330543055305630573058305930603061306230633064306530663067306830693070307130723073307430753076307730783079308030813082308330843085308630873088308930903091309230933094309530963097309830993100310131023103310431053106310731083109311031113112311331143115311631173118311931203121312231233124312531263127312831293130313131323133313431353136313731383139314031413142314331443145314631473148314931503151315231533154315531563157315831593160316131623163316431653166316731683169317031713172317331743175317631773178317931803181318231833184318531863187318831893190319131923193319431953196319731983199320032013202320332043205320632073208320932103211321232133214321532163217321832193220322132223223322432253226322732283229323032313232323332343235323632373238323932403241324232433244324532463247324832493250325132523253325432553256325732583259326032613262326332643265326632673268326932703271327232733274327532763277327832793280328132823283328432853286328732883289329032913292329332943295329632973298329933003301330233033304330533063307330833093310331133123313331433153316331733183319332033213322332333243325332633273328332933303331333233333334333533363337333833393340334133423343334433453346334733483349335033513352335333543355335633573358335933603361336233633364336533663367336833693370337133723373337433753376337733783379338033813382338333843385338633873388338933903391339233933394339533963397339833993400340134023403
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="book">Saddanītippakaraṇaṃ</p>
  4. <p class="title">Dhātumālā</p>
  5. <p class="chapter">15. Saravaggapañcakantika suddhassaradhātu</p>
  6. <p class="gatha1">Ito <a name="M0.0001"></a> paraṃ tu sarato, kakārantādibhedato;</p>
  7. <p class="gathalast">Dhātuyo dhātunipphanna-rūpāni vividhāni ca.</p>
  8. <p class="gatha1">Sāṭṭhakathe piṭakamhi, jinapāṭhe yathābalaṃ;</p>
  9. <p class="gathalast">Nayaṃ upaparikkhitvā, samāsena kathessa’haṃ.</p>
  10. <p class="bodytext"><span class="bld">I gatiyaṃ</span>. Yesaṃ dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Pavattipāpuṇānipi. Tatra gamanaṃ duvidhaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca. Tesu <span class="bld">kāyagamanaṃ</span> nāma iriyāpathagamanaṃ, <span class="bld">ñāṇagamanaṃ</span> nāma ñāṇuppatti, tasmā payogānurūpena ‘‘gacchatī’’ti padassa ‘‘jānātī’’tipi attho bhavati, ‘‘pavattatī’’tipi attho bhavati, ‘‘pāpuṇātī’’tipi attho bhavati, iriyāpathagamanena gacchatītipi attho bhavati, ñāṇagamanena gacchatītipi attho bhavati. Tathā hi ‘‘sīghaṃ gacchatī’’tiādīsu iriyāpathagamanaṃ ‘‘gamana’’nti vuccati. Sundaraṃ nibbānaṃ gato. ‘‘Gatimā’’tiādīsu <a name="M0.0002"></a> pana ñāṇagamanaṃ. Evaṃ sabbesampi gatyatthānaṃ dhātūnaṃ yathāpayogaṃ attho gahetabbo.</p>
  11. <p class="bodytext">Tassimāni rūpāni bhavanti – iti, eti, udeti. Kārite ‘‘udāyatī’’ti rūpaṃ bhavati. Uṭṭhāpetīti hi attho, dukāro āgamo. Upeti, samupeti, veti, apeti, aveti, anveti, sameti, abhisameti, samayo, abhisamayo, īdi, udi, ekodi, paṇḍito, ito, udito, upeto, samupeto, anvito, apeto, sameto, etabbo, paccetabbo, paṭiyamāno, paṭicco, ento, adhippeto, adhippāyo, paccayo, aññānipi yojetabbāni. ‘‘Itā, ita’’ntiādinā yathārahaṃ itthinapuṃsakavasenapi. Paccetuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, anvetuṃ, sametuṃ, abhisametuṃ, icca, paṭicca, samecca, abhisamecca, apecca, upecca, paṭimukhaṃ itvā, itvāna, upetvā, upetvāna, upetuna, aññānipi buddhavacanānurūpato yojetabbāni.</p>
  12. <p class="gatha1"><span class="bld">Iti</span>iti kriyāsaddo, suttantesu na dissati;</p>
  13. <p class="gathalast">Idamettha na vattabbaṃ, dassanāyeva me ruto.</p>
  14. <p class="gatha1">‘‘Itāyaṃ kodharūpena’’, iti pāḷi hi dissati;</p>
  15. <p class="gathalast"><span class="bld">Aṅguttaranikāyamhi,</span> munināhacca bhāsitā;</p>
  16. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ bhagavatā <span class="bld">aṅguttaranikāye</span> kodhaṃ nindantena –</p>
  17. <p class="gatha1">‘‘Itāyaṃ kodharūpena, maccuveso guhāsayo;</p>
  18. <p class="gathalast">Taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti.</p>
  19. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">itāya</span>nti iti ayanti chedo. <span class="bld">Iti</span>iti ca gacchati pavattatīti attho. Ayaṃ panettha suttapadattho – yo <a name="M0.0003"></a> doso loke ‘‘kodho’’ti lokiyamahājanena vuccati, nāyaṃ atthato kodhoti vattabbo. Kinti pana vattabbo, eso hi sarīrasaṅkhātaguhāsayo maccurājā eva kodhavasena pamaddanto sattasantāne gacchatīti vattabbo. Taṃ evarūpaṃ ‘‘maccurājā’’ti vattabbaṃ bahuno janassa anatthakaraṃ kodhaṃ hitakāmo damena paññāya vīriyena diṭṭhiyā ca chindeyyāti.</p>
  20. <p class="bodytext"><span class="bld">Etī</span>ti imassa pana āgacchatīti attho. ‘‘Etī’’ti ettha hi <span class="bld">ā</span>upasaggo sandhikiccena paṭicchannattā na pākaṭo valāhakāvattharito puṇṇacando viya. Tathā hi ettha ā iti etīti sandhiviggaho bhavati, <span class="bld">ā</span>kārassa ca <span class="bld">i</span>kārena parena saddhiṃyeva <span class="bld">e</span>kārādeso. Tasmā ‘‘ayaṃ so sārathī eti. Etu vessantaro rājā’’tiādīsu ‘‘āgacchati, āgacchatū’’tiādinā attho kathetabbo. Byākaraṇasatthepi hi ā iti etīti sandhiviggaho dissati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atha vā <span class="bld">itī</span>ti rassavasena vuttaṃ padaṃ gamanaṃ bodheti, <span class="bld">etī</span>ti vuddhivasena vuttaṃ pana yathāpayogaṃ āgamanādīni. Mattāvasenapi hi padāni savisesatthāni bhavanti. Taṃ yathā? Sāsane pabbajito, raṭṭhā pabbājitoti. Saññogāsaññogavasenapi, taṃ yathā? Gāmā niggacchati. Yasaṃ poso nigacchati, tasmā ayampi nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Etthetaṃ vuccati –</p>
  21. <p class="gatha1"><span class="bld">I gatiya</span>nti kathitā, dhātu vuddhiṃ gatā yadā;</p>
  22. <p class="gathalast">Tadā āgamanatthassa, vācikā pāyato vasā.</p>
  23. <p class="gatha1">Iriyāpathatthato he-sā niccāgamavācikā;</p>
  24. <p class="gathalast">‘‘Ayaṃ so sārathī eti’’, iccādettha nidassanaṃ.</p>
  25. <p class="gatha1">Aniriyāpathatthena<a name="M0.0004"></a>, vattane gamanepi ca;</p>
  26. <p class="gathalast">Āgamane ca hotīti, dhīmā lakkheyya taṃ yathā.</p>
  27. <p class="gatha1">‘‘Paṭicca phalametī’’ti, evamādīsu vattane;</p>
  28. <p class="gathalast">Vuddhippattā ikāravhā, esā dhātu pavattati.</p>
  29. <p class="gatha1">‘‘Atthamentamhi sūriye, vāḷā’’ iccādīsu pana;</p>
  30. <p class="gathalast">Gate, ‘‘etīti itī’’ti-ādisvāgamane siyā.</p>
  31. <p class="bodytext">Tathā hi ītīti anatthāya eti āgacchatīti īti, upaddavo, iti āgamanattho gahetabbo. Āha ca <span class="bld">suttanipātaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘etīti īti, āgantukānaṃ akusalabhāgīnaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti.</p>
  32. <p class="bodytext">Idāni yathārahaṃ nipātākhyātanāmikapariyāpannānaṃ <span class="bld">itiito</span> saddānamatthuddhāro vuccate – tattha <span class="bld">iti</span>saddo hetuparisamāpanādipadattha vipariyāya pakārāvadhāraṇa nidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu hetuatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me bhikkhave dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu ādiattho. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo <a name="M0.0005"></a> paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu pakāro. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā ādanda atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho kaccāna ayameko anto, natthīti kho kaccāna ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu nidassane. Nipātavaseneva te payogā gahetabbā. ‘‘Itāyaṃ kodharūpenā’’ti ettha pana ākhyātavasena gamane <span class="bld">iti</span>saddo dissati. Ayamevattho idhādhippeto, nipātattho pana na icchitabbo, viññūnaṃ atthaggahaṇe kosallupādanatthaṃ kevalaṃ atthuddhāravasena āgatoti daṭṭhabbaṃ. Itaro pana –</p>
  33. <p class="gatha1">Gatyatthe cimasaddatthe, <span class="bld">ito</span>saddo pavattati;</p>
  34. <p class="gathalast">Anvito’’ti hi gatyatthe, paccattavacanaṃ bhave.</p>
  35. <p class="gatha1"><span class="bld">Ima</span>saddassa atthamhi, nissakkavacanaṃ bhave;</p>
  36. <p class="gathalast">‘‘Ito sā dakkhiṇā disā’’, itiādīsu pāḷisu.</p>
  37. <p class="gatha1">Gatyattho icchito ettha, itarattho na icchito;</p>
  38. <p class="gathalast">Atthuddhāravasā vutto, kosallatthāya viññunaṃ.</p>
  39. <p class="bodytext">Idha pana <span class="bld">samaya</span>saddassa atthuddhāraṃ sanibbacanaṃ vattabbampi avatvā upari <span class="bld">aya</span>dhātuvisayeyeva vakkhāma <span class="bld">i e aya</span>dhātuvasena tidhātumayattā <span class="bld">samaya</span>saddassa. Tatra <span class="bld">itī</span>ti <span class="bld">i</span>kārānantaratyantapadassa ca ‘‘eti, udetī’’tiādīnañca <span class="bld">e</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>ntapadānaṃ aññesañca evarūpānaṃ padamālā yathārahaṃ yebhuyyena attanopadāni vajjetvā yojetabbā. Īdisesu hi ṭhānesu dukkarā kriyāpadamālā. Yasmā pana imasmiṃ pakaraṇe sukarā ca dukkarā ca <span class="bld">tya</span>ntapadamālā jānitabbā<a name="M0.0006"></a>, tasmā <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇādīsu aṭṭhasu gaṇesu vihitehi channavutiyā vacanehi sabbasādhāraṇaṃ asabbasādhāraṇañca padamālānayaṃ brūma –</p>
  40. <p class="gatha1"><span class="bld">A</span>kārānantaratyanta-padānaṃ pantiyo budho;</p>
  41. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhavati rundhatā</span>dīnaṃ, yoje sabbattha sabbathā.</p>
  42. <p class="gatha1">Iti etī’’ti cetesaṃ, padānaṃ pana pantiyo;</p>
  43. <p class="gathalast">Suddhassarapubbakānaṃ, yoje viññū yathārahaṃ.</p>
  44. <p class="gatha1"><span class="bld">Ā</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>nta-padānañcāpi pantiyo;</p>
  45. <p class="gathalast">‘‘Yāti suṇāti asnā-ti’’ iccādīnaṃ yathārahaṃ.</p>
  46. <p class="gatha1"><span class="bld">I</span>vaṇṇānantaratyanta-padānamapi pāḷiyo;</p>
  47. <p class="gathalast">Yoje ‘‘rundhiti rundhīti’’-iccādīnaṃ yathārahaṃ.</p>
  48. <p class="gatha1"><span class="bld">U</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>nta-<span class="bld">suti</span>iti padassa ca;</p>
  49. <p class="gathalast">Peraṇatthe pavattassa, yoje mālaṃ yathārahaṃ.</p>
  50. <p class="gatha1"><span class="bld">E</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>nta-padānampi yathārahaṃ;</p>
  51. <p class="gathalast">‘‘Jeti rundheti kāreti, kārāpetī’’tiādīnaṃ.</p>
  52. <p class="gatha1"><span class="bld">O</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>nta-padānampi padakkame;</p>
  53. <p class="gathalast">‘‘Karoti bhoti hotī’’ti-ādīnaṃ yuttitovade;</p>
  54. <p class="gatha1">Iccevaṃ sattadhā vutto, padamālānayo mayā;</p>
  55. <p class="gathalast">Ito mutto nayo nāma, natthi koci kriyāpade.</p>
  56. <p class="gatha1">‘‘Ādatte kurute pete’’, iccādi nayadassanā;</p>
  57. <p class="gathalast">Yathārahaṃ yuttitoti, vacanaṃ ettha bhāsitaṃ.</p>
  58. <p class="bodytext">Idāni ikārānantaratyantapadassa kamo vuccate – iti, inti. Isi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo vattamānānayo. Itu, intu. Ihi, itha. Imi, ima. Aparipuṇṇo pañcamīnayo. Ettha ca imesaṃ dvinnaṃ sāsanānurūpabhāvassa imāni sādhakapadāni <a name="M0.0007"></a> ‘‘veti, apeti, anvetī’’ti. Tattha vi iti <span class="bld">veti</span>. Vigacchatīti attho, <span class="bld">iti</span>saddo hettha gamanaṃ bodheti. Tathā apa iti <span class="bld">apeti</span>. Apagacchatīti attho. Anu iti <span class="bld">anveti</span>. Anugacchatīti attho. Garū pana anu eti <span class="bld">anvetī</span>ti vadanti. Taṃ –</p>
  59. <p class="gatha1">‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;</p>
  60. <p class="gatha2">Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca;</p>
  61. <p class="gathalast">Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato’’ti.</p>
  62. <p class="unindented">Imāya pāḷiyā na sameti ‘‘jessantaṃ anvetī’’ti vacanato ‘‘anugacchāmī’’ti vacanato ca. Tathā hi <span class="bld">eti</span>saddo yattha ce iriyāpathavācako, tattha āgamanaṃyeva joteti, na gamanaṃ, tasmā āgamanatthassa ayuttito gamanatthassa ca yuttito vi itiādinā chedo ñeyyo. Etesañca <span class="bld">iti</span>saddavasena katachedānaṃ atthibhāvaṃ yuttibhāvañca ‘‘itāyaṃ kodharūpenā’’ti pāḷiyeva sādheti, tasmāyeva ‘‘anu iti, anu inti, anu isī’’tiādinā ‘‘anvetī’’tiādīnaṃ chede labbhamānanayena vuttappakāro vattamānāpañcamīnayo parassapadavasena dassito. Sattamīrūpādīni sabbathā appasiddhāni.</p>
  63. <p class="bodytext">Imāni pana bhavissantiyā rūpāni, sittā te lahumessati. Issati, issanti. Issasi, issatha. Issāmi, issāma. Issate, issante. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhe. Asabbadhātukattepi suddhassarattā dhātussa <span class="bld">i</span>kārāgamo na labbhati. Paripuṇṇo bhavissantīnayo.</p>
  64. <p class="bodytext">Atha kālātipattiyā rūpāni bhavanti, issā, issaṃsu. Isse, issatha. Issaṃ, issamhā. Issatha, issisu. Issase, issavhe. Issaṃ, issāmhase. Kālātipattibhāve <a name="M0.0008"></a> ca asabbadhātukatte ca santepi suddhassarattā dhātussa <span class="bld">a</span>kārikārāgamo na labbhati anekantikattā vā anupapannattā ca <span class="bld">a</span>kārāgamo na hoti. Dvinnañhettha suddhassarānaṃ anantarikānaṃ ekatosannipāto anupapatti. Paripuṇṇo kālātipattinayo.</p>
  65. <p class="bodytext">Imasmiṃ pana ṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane sotūnaṃ payogatthesu paramakosallajananatthaṃ ‘‘nanu te sutaṃ brāhmaṇa bhaññamāne, devā na issanti purisaparakkamassā’’ti pāḷito nayaṃ gahetvā vuttappakārehi bhavissantiyā rūpehi sabbaso samānāni asamānatthāni vattamānikarūpāni ca īsakaṃ aññamaññaṃ samānāni bhavissantīkālātipattīnaṃ rūpāni ca pakāsayissāma – vattamānāvasena tāva ‘‘issati, issanti. Issasi, issathā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karotī’’tiādinā vattabbo. Tasmiṃyeva atthe bhavissantīvasena ‘‘ississati, ississanti. Ississasi, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Attho pana ‘‘issaṃ karissatī’’tiādinā vattabbo. Kālātipattivasena pana ‘‘ississā, ississaṃsu. Ississe, ississathā’’ti paripuṇṇaṃ yojetabbaṃ, attho pana ‘‘issaṃ akarissā’’tiādinā vattabbo. Dhātvantaravasena saṃsandanānayoyaṃ.</p>
  66. <p class="bodytext">Idāni ekārānantaratyantapadassa kamo vuccate –</p>
  67. <p class="bodytext">Eti, enti. Esi, etha. Emi, ema.</p>
  68. <p class="bodytext">Etu, entu. Ehi, etha. Emi, ema.</p>
  69. <p class="gatha1">Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito;</p>
  70. <p class="gatha2">Nivesanāni māpetvā, vedehassa yasassino;</p>
  71. <p class="gathalast">Yadā te pahiṇissāmi, tadā eyyāsi khattiya.</p>
  72. <p class="bodytext">Eyya<a name="M0.0009"></a>, eyyuṃ. Eyyāsi, eyyātha. Eyyāmi, eyyāma. Etha, eraṃ. Etho, eyyāvho. Eyyaṃ, eyyāmhe.</p>
  73. <p class="bodytext">So puriso eyya, te eyyuṃ. Tvaṃ eyyāsi, tumhe eyyātha. Ahaṃ eyyāmi, mayaṃ eyyāma. So puriso etha, te eraṃ. Tvaṃ etho, tumhe eyyāvho. Ahaṃ eyyaṃ, mayaṃ eyyāmhe.</p>
  74. <p class="bodytext">Parokkhāhiyyattanajjatanīrūpāni sabbaso appasiddhāni.</p>
  75. <p class="bodytext">Essati, essanti. Essasi, essatha. Essāmi, essāma. Essate, essante. Essase, essavhe. Essaṃ, essāmhe.</p>
  76. <p class="gatha1">Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino;</p>
  77. <p class="gathalast">Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasaṃ.</p>
  78. <p class="bodytext">‘‘Abhidosagato idāni ehī’’ti vacanadassanato aparānipi bhavissantīrūpāni gahetabbāni.</p>
  79. <p class="bodytext">Ehiti, ehinti. Ehisi, ehitha. Ehimi, ehima. Ehite, ehinte. Ehise, ehivhe. Ehissaṃ, ehissāmhe.</p>
  80. <p class="bodytext">Essā, essaṃsu. Esse, essatha. Essaṃ essāmhā. Essatha, essisu. Essase, essavhe. Essiṃ, essāmhase.</p>
  81. <p class="gatha1">Athāparopi <span class="bld">e</span>kārānantaratyantapadakkamo bhavati;</p>
  82. <p class="gathalast">Udeti, udenti; Udesi, udetha; Udemi, udema.</p>
  83. <p class="bodytext">Udetu, udentu. Udehi, udetha. Udemi, udema, udāmase.</p>
  84. <p class="bodytext">Udeyya, udeyyuṃ. Sesaṃ neyyaṃ. Udissati, udissanti. Sesaṃ neyyaṃ. Udissā, udissaṃsu. Sesaṃ neyyaṃ.</p>
  85. <p class="centered">Imāni suddhassaradhāturūpāni.</p>
  86. <p class="subhead">Kakārantadhātu</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">Ku</span> <a name="M0.0010"></a> <span class="bld">sadde ke</span> ca. Koti, kavati, kāyati, evaṃ kattupadāni bhavanti. Kuyyati, kiyyati, evaṃ kammapadāni. Kānanaṃ, kabbaṃ, jātakaṃ, evaṃ nāmikapadāni. Kutvā, kutvāna, kavitvā, kavitvāna, kāvitvā, kāvitvāna, kāyituṃ, evaṃ abyayapadāni.</p>
  88. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">kānana</span>nti ṭhitamajjhanhikasamaye kavati saddaṃ karotīti kānanaṃ, vanaṃ. Tathā hi –</p>
  89. <p class="gatha1">‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu;</p>
  90. <p class="gathalast">Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti</p>
  91. <p class="bodytext">Vuttaṃ. Atha vā kokilamayūrādayo kavanti saddāyanti kūjanti etthāti kānanaṃ. Manoharatāya avassaṃ kuyyati paṇḍitehīti <span class="bld">kabbaṃ. Kāviyaṃ. Kāveyyaṃ</span>. Aññatra pana kavīnaṃ idanti <span class="bld">kabba</span>nti taddhitavasena attho gahetabbo. Keci tu <span class="bld">kābya</span>nti saddarūpaṃ icchanti, na taṃ pāvacane pamāṇaṃ sakkaṭabhāsābhāvato. Sakkaṭabhāsātopi hi ācariyā nayaṃ gaṇhanti. Jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ bhagavato cariyaṃ, taṃ kīyati kathīyati etenāti <span class="bld">jātakaṃ</span>. Jātakapāḷi hi idha ‘‘jātaka’’nti vuttā. Aññatra pana jātaṃ eva jātakanti gahetabbaṃ. Tathā hi <span class="bld">jātaka</span>saddo desanāyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu. Jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu.</p>
  92. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakka nīcagatiyaṃ. Nīcagamanaṃ</span> nāma hīnagamanaṃ hīnappavatti vā. <span class="bld">Nīca</span>saddo hi hīnavācako ‘‘nīce kule paccājāto’’ti ettha viya. Pakkati kriyāpadamettha dissati, na nāmikapadaṃ. Yattha yattha nāmikapadaṃ na dissati, tattha tattha nāmikapadaṃ upaparikkhitvā <a name="M0.0011"></a> gahetabbaṃ. Kriyāpadameva hi duddasaṃ, kriyāpade vijjamāne nāmikapadaṃ natthīti na vattabbaṃ, tasmā antamaso ‘‘pakkanaṃ, takanaṃ’’ iccevamādīni bhāvavācakāni nāmikapadāni sabbāsu dhātūsu yathārahaṃ labbhantīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  93. <p class="bodytext"><span class="bld">Taka hasane. Hasanaṃ</span> hāso. Takati.</p>
  94. <p class="bodytext"><span class="bld">Taki kicchajīvane. Kicchajīvanaṃ</span> kasirajīvanaṃ. Taṅkati. Ātaṅkati. Ātaṅko. <span class="bld">Ātaṅko</span>ti kicchajīvitakaro rogo, tathā hi aṭṭhakathācariyā ‘‘appābādhaṃ appātaṅka’’nti imasmiṃ pāḷippadese iti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ <span class="bld">‘‘ābādho</span>ti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā sakalasarīraṃ ayapaṭṭena bandhitvā viya gaṇhāti. <span class="bld">Ātaṅko</span>ti kicchajīvitakaro rogo. Atha vā yāpetabbarogo ātaṅko, itaro ābādho. Khuddako vā rogo ātaṅko, balavā ābādho. Keci pana ‘ajjhattasamuṭṭhāno ābādho, bahiddhāsamuṭṭhāno ātaṅko’ti vadantī’’ti.</p>
  95. <p class="gatha1">Ātaṅko āmayo rogo,</p>
  96. <p class="gatha2">Byādhā’bādho gado rujā;</p>
  97. <p class="gatha3">Akallañceva gelaññaṃ,</p>
  98. <p class="gathalast">Nāmaṃ rogābhidhānakaṃ.</p>
  99. <p class="bodytext"><span class="bld">Suka gatiyaṃ</span>. Sokati, suko, sukī. Tatra <span class="bld">suko</span>ti suvo. Sokati manāpena gamanena gacchatīti suko. Tassa bhariyā sukī.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Bukka bhassane</span>. Idha <span class="bld">bhassanaṃ</span> nāma sunakhabhassanaṃ adhippetaṃ ‘‘sunakho bhassitvā’’ti ettha viya, na ‘‘āvāso gocaraṃ <a name="M0.0012"></a> bhassa’’ntiādīsu viya. Vacanasaṅkhātaṃ bhassanaṃ, bukkati sā.</p>
  101. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhaka paṭighāte gatiyañca. Paṭighāto</span> paṭihananaṃ. Dhakati.</p>
  102. <p class="bodytext"><span class="bld">Caka tittipaṭighātesu. Titti</span> tappanaṃ, <span class="bld">paṭighātaṃ</span> paṭihananaṃva. Cakati.</p>
  103. <p class="bodytext"><span class="bld">Aka kuṭilagatiyaṃ</span>. Akati. Etā <span class="bld">ku</span>ādikā <span class="bld">aka</span>pariyantā dhātuyo parassa bhāsāti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘ti anti, tu antu’’ iccādīnaṃyeva visayo. Pāḷiyaṃ pana niyamo natthi, tasmā na taṃ idha pamāṇaṃ.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">I ajjhayane. Ajjhayanaṃ</span> uccāraṇaṃ sikkhanaṃ vā, ayati, adhīyati, ajjhayati, adhīte, ajjhenaṃ, ajjhāyako. Dibbaṃ adhīyase māyaṃ. Adhīyanti mahārāja, dibbamāyidha paṇḍitā. Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā. Tattha <span class="bld">ajjhāyako</span>ti ajjhayatīti ajjhāyako, mante parivattetīti attho.</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">U sadde</span>. Avati, avanti. Avasi. Ettha ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti pāḷi <span class="bld">pa</span>pubbassa <span class="bld">u</span>dhātussa payogoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Pa</span>pubbassa <span class="bld">vada</span>dhātussa <span class="bld">da</span>kāralopappayogotipi vattuṃ yujjati.</p>
  106. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṅka koṭille</span>. Vaṅkati. Vaṅkaṃ. <span class="bld">Vaṅka</span>saddo hi <span class="bld">vakka</span>saddena samānattho, <span class="bld">vakka</span>saddo ca <span class="bld">vaṅka</span>saddena. Tathā hi –</p>
  107. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ, svāyaṃ aggiṃ pamuñcati;</p>
  108. <p class="gathalast">Disā bhajatha vakkaṅgā, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.</p>
  109. <p class="unindented">Pāḷi <a name="M0.0013"></a> dissati. Ayaṃ pana <span class="bld">vakka</span>saddo sakkaṭabhāsaṃ patvā <span class="bld">ka</span>kāra<span class="bld">ra</span>kārasaññogakkhariko bhavati, dhātubhāvo panassa porāṇehi na vutto, tasmā kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ. Imassa pana <span class="bld">vaṅka</span>saddassa <span class="bld">‘‘vaṅka koṭille</span>’’ti dhātubhāvo vutto, ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadañca, pāḷiyaṃ tu ‘‘vaṅkatī’’ti kriyāpadaṃ na diṭṭhaṃ, tathā bhāvavācako <span class="bld">vaṅka</span>saddopi. Vāccaliṅgo pana anekesu ṭhānesu diṭṭho. Tatta <span class="bld">vaṅkatī</span>ti kriyāpadaṃ pāḷiyaṃ avijjamānampi gahetabbameva <span class="bld">nāthatī</span>ti kriyāpadamiva. Bhāvavācakassa pana <span class="bld">vaṅka</span>saddassa atthitā natthitā ca pāḷiādīsu punappunaṃ upaparikkhitabbā. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘yadi bhāvavācako <span class="bld">vaṅka</span>saddo natthi, kathaṃ ‘aṭṭhavaṅkaṃ maṇiratanaṃ uḷāra’nti ettha samāso’’ti. Ettha pana aṭṭhasu ṭhānesu vaṅkaṃ <span class="bld">aṭṭhavaṅkaṃ,</span> na aṭṭhavaṅkāni yassāti. Dabbavācako hi <span class="bld">vaṅka</span>saddo, na bhāvavācakoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  110. <p class="gatha1">Vaṅkaṃ vakkañca kuṭilaṃ, jimhañca rimhamanuju;</p>
  111. <p class="gathalast"><span class="bld">Vaṅka</span>saddādayo ete, vāccaliṅgā tiliṅgikā.</p>
  112. <p class="gatha1">Atha vā <span class="bld">vaṅka</span>saddoyaṃ, ‘‘vaṅkaghastā’’tiādisu;</p>
  113. <p class="gathalast">Baḷise giribhede ca, vattate sa pumā tadā.</p>
  114. <p class="bodytext">Ayañhi ‘‘te’me janā vaṅkaghastā sayanti. Yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chāditaṃ. Vaṅkaghastova ambujo’’tiādīsu baḷise vattati.</p>
  115. <p class="bodytext">Ettha siyā ‘‘nanu ca bho ‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’nti ettha <span class="bld">vaṅka</span>saddo guṇavācako visesanasado, yena baḷiso visesito, tena vaṅkaṃ kuṭilaṃ baḷisanti attho viññāyatī’’ti? Tanna, <span class="bld">vaṅka</span>sadde avuttepi baḷisasabhāvassa vaṅkattā kuṭilattho pākaṭoti natthi visesanasaddena <a name="M0.0014"></a> payojanaṃ. Idaṃ pana ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti vacanaṃ ‘‘hatthi nāgo. Saroruhaṃ padumaṃ. Hatthī ca kuñjaro nāgo’’tiādivacanamiva pariyāyavacanaṃ, tasmā ‘‘vaṅka’’nti padassa ‘‘kuṭila’’nti attho na gahetabbo. Atha vā yathā ‘‘yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī’’ti ettha <span class="bld">nāga</span>saddassa <span class="bld">dantī</span>saddassa ca aññamaññapariyā yavacanattepi <span class="bld">danti</span>nti manoramadantayuttanti attho saṃvaṇṇito, tathā ‘‘baḷisaṃ vaṅka’’nti imesampi aññamaññaṃ pariyāyavacanattepi <span class="bld">vaṅka</span>nti kuṭilanti attho vattabbo. Evañhi sati attho sālarājā viya suphullito hoti, desanā ca vilāsappattā, na pana ‘‘vaṅkaṃ baḷisa’’nti saddānaṃ guṇaguṇīvasena samānādhikaraṇabhāvo icchitabbo ‘‘buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādīsu ‘‘buddho bhagavā’’ti imesaṃ viya samānādhikaraṇabhāvassa anicchitabbattā. Na hi īdisesu ṭhānesu samānādhikaraṇabhāvo porāṇehi anumato.</p>
  116. <p class="gatha1">‘‘Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo;</p>
  117. <p class="gathalast">Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti,</p>
  118. <p class="bodytext">‘‘Buddhaṃ buddhaṃ nikhilavisayaṃ suddhiyā yāva suddhi’’nti ca ādīsu pana anumato. Ettha hi ‘‘etādiso’’ti ca ‘‘appaṭipuggalo’’ti ca ‘‘tathāgato’’ti ca ‘‘balappatto’’ti ca ‘‘sambuddho’’ti ca ‘‘parinibbuto’’ti ca imāni ‘‘satthā’’ti anena padena samānādhikaraṇāni. Tathā ‘‘buddhaṃ buddha’’nti dvinnaṃ padānaṃ pacchimaṃ purimena samānādhikaraṇaṃ bhavati.</p>
  119. <p class="bodytext">Iti ‘‘yathāpi maccho baḷisaṃ, vaṅkaṃ maṃsena chādita’’nti ettha <span class="bld">vaṅka</span>saddo baḷisassābhidhānantaraṃ, na guṇavācako. Evaṃ <span class="bld">vaṅka</span>saddo baḷise vattati. ‘‘Kaṅkaṃ gacchāma pabbataṃ. Dūre vaṅkatapabbato’’tiādīsu <a name="M0.0015"></a> pana girivisese vattati. Ettha ca ‘‘vaṅkapabbato’’ti vattabbe sukhuccāraṇatthaṃ niruttinayena majjhe animittaṃ <span class="bld">ta</span>kārāgamaṃ katvā ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ. Atha vā vaṅkoyeva vaṅkatā, yathā devo eva devatā. Yathā ca disā eva disatāti, evaṃ <span class="bld">tā</span>paccayavasena vaṅkatā ca sā pabbato cāti ‘‘vaṅkatapabbato’’ti vuttaṃ, majjhe rassavasena cetaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā vaṅkamassa saṇṭhānamatthīti vaṅkatoti <span class="bld">mantu</span>atthe <span class="bld">ta</span>paccayo, yathā pabbamassa atthīti pabbatoti. Evaṃ vaṅkato ca so pabbato cāti vaṅkatapabbato. ‘‘Vaṅkapabbato’’ icceva vā paṇṇatti, pādakkharapāripūriyā pana ‘‘dūre vaṅkatapabbato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  120. <p class="bodytext"><span class="bld">Loka dassane</span>. Lokati. Loko. Ālokoti aññānipi rūpāni gahetabbāni. <span class="bld">Curādi</span>gaṇaṃ pana patvā imissā ‘‘loketi, lokayati, oloketi, olokayatī’’tiādinā rūpāni bhavanti. <span class="bld">Loko</span>ti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko, sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgato saṅkhāro eva loko saṅkhāraloko. Sattā eva loko sattaloko. Cakkavāḷasaṅkhāto okāso eva loko okāsaloko, yo ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Tesu saṅkhāro lujjatīti lokoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘lujjati palujjatīti kho bhikkhu tasmā lokoti vuccatī’’ti. Lokiyati ettha puññapāpaṃ tabbipāko cāti satto loko. Lokiyati vicittākārato dissatīti cakkavāḷasaṅkhāto okāso loko. Yasmā pana <span class="bld">loka</span>saddo samūhepi dissati, tasmā lokiyati samudāyavasena <a name="M0.0016"></a> paññāpiyatīti loko, samūhoti ayampi attho gahetabbo. Atha vā <span class="bld">loko</span>ti tayo lokā kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tesaṃ sarūpaṃ <span class="bld">curādi</span>gaṇe kathessāma bahuvidhatañca. Bahiddhā pana kavīhi ‘‘loko tu bhuvane jane’’ti ettakameva vuttaṃ.</p>
  121. <p class="bodytext"><span class="bld">Siloka saṅghāte. Saṅghāto</span> piṇḍanaṃ. Silokati, siloko, silokamanukassāmi. Akkharapadaniyamito vacanasaṅghāto <span class="bld">siloko</span>. So pajjanti vuccati, tathā hi ‘‘siloko yasassi pajje’’ti kavayo vadanti.</p>
  122. <p class="bodytext"><span class="bld">Deka dheka saddussāhesu. Saddo</span> ravo, <span class="bld">ussāho</span> vāyāmo. Dekati. Dhekati.</p>
  123. <p class="bodytext"><span class="bld">Reka saki saṅkāyaṃ</span>. Rekati. Saṅkati, tasmiṃ me saṅkate mano. Saṅkā.</p>
  124. <p class="bodytext"><span class="bld">Aki lakkhaṇe</span>. Aṅkati, aṅko, sasaṅko.</p>
  125. <p class="bodytext"><span class="bld">Maki maṇḍane. Maṇḍanaṃ</span> bhūsanaṃ, maṅkati.</p>
  126. <p class="bodytext"><span class="bld">Kata loliye</span>. Lolabhāvo <span class="bld">loliyaṃ</span> yathā dakkhiyaṃ. Kakati, kāko, kākī. Ettha ‘‘kāko, dhaṅko, vāyaso, bali, bhoji, ariṭṭho’’ti imāni kākābhidhānāni.</p>
  127. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuka vaka ādāne</span>. Kukati, vakati, koko, vako. Ettha <span class="bld">koko</span>ti araññasunakho. <span class="bld">Vako</span>ti khuddakavanadīpiko, byagghotipi vadanti.</p>
  128. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaka dittiyaṃ paṭighāte ca. Ditti</span> sobhā, vakati.</p>
  129. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaki</span> <a name="M0.0017"></a> <span class="bld">vaki sakka tika ṭika seka</span> gatyatthā. Kaṅkati, vaṅkati, sakkati, nisakkati, parisakkati, osakkati, vadhāya parisakkanaṃ. Biḷāranisakkamattampi. Tekati, ṭekati, ṭīkā sekati. Ettha <span class="bld">ṭīkā</span>ti ṭikiyati jāniyati saṃvaṇṇanāya attho etāyāti ṭīkā. Etā <span class="bld">i</span>dhātuādikā <span class="bld">seka</span>pariyantā dhātuyo <span class="bld">‘‘attanobhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti. Tesaṃ mate etā ‘‘te ante, taṃ antaṃ’’iccādīnaṃyeva visayo, pāvacane pana niyamo natthi.</p>
  130. <p class="bodytext"><span class="bld">Hikka abyattasadde. Abyattasaddo</span> avibhāvitatthasaddo niratthakasaddo ca. Hikkati, hikkate. Imaṃ <span class="bld">‘‘ubhayatobhāsā’’</span>ti vadanti. Idaṃ tu pāvacanena saṃsandati. Parassattanobhāsānañhi dhātūnaṃ ‘‘bhavati, bhavate, bādhate, bādhatī’’tiādinā yebhuyyena dvidhā dvidhā rūpāni sāsane dissanti.</p>
  131. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ka</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  132. <p class="subhead">Khakārantadhātu</p>
  133. <p class="bodytext"><span class="bld">Khā pakathane khyā</span> ca. <span class="bld">Pakathanaṃ</span> ācikkhanaṃ desanaṃ vā. Khāti, saṅkhāti. <span class="bld">Ā</span>pubbatte visadisabhāvena <span class="bld">khā</span>tyakkharassa dvittaṃ, <span class="bld">ā</span>kārassa ca saññogapubbattā rassattaṃ, akkhāti. Akkhāsi purisuttamo. Akkheyyaṃ te ahaṃ ayye. Dhammo saṅkhāyati. Akkhāyati. Atra pana <span class="bld">ka</span>kāralopo. Svākhāto bhagavatā dhammo. Saṅkhāto. Akkhāto. Akkhātāro tathāgatā. Saṅkhātā sabbadhammānaṃ vidhuro. Saṅkhā, paṭisaṅkhā. Kriyaṃ ākyāti kathetīti ākhyātaṃ. Keci <a name="M0.0018"></a> pana ‘‘svākhāto’’ti ca ‘‘svākkhyāto’’ti ca ‘‘svākhyāto’’ti ca padamicchanti. Tattha pacchimāni sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttāni, itaraṃ yathāṭhitarūpanipphattivasena, ato yathādassitapadāniyeva pasatthatarāni. Tattha <span class="bld">saṅkhā</span>saddassa atthuddhāro nīyate – <span class="bld">saṅkhā</span>saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu gaṇanāyaṃ. Etthetaṃ vuccati –</p>
  134. <p class="gatha1">‘‘Ñāṇapaññattikoṭṭhāsa-gaṇanāsu padissati;</p>
  135. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅkhā</span>saddoti dīpeyya, dhammadīpassa sāsane’’ti.</p>
  136. <p class="bodytext"><span class="bld">Khi khaye</span>. Khiyanadhammaṃ khīyati. Sāsanānurūpena sare <span class="bld">i</span>kārassa <span class="bld">iyyā</span>deso, khiyyati. ‘‘Khayo, khaṃ’’ iccapi rūpāni ñeyyāni. Tattha <span class="bld">khayo</span>ti khiyanaṃ khayo. Atha vā khiyanti kilesā etthāti khayo, magganibbānāni. Khayasaṅkhātena maggena pāpuṇiyattā phalampi khayo. <span class="bld">Kha</span>nti tucchaṃ suññaṃ vivittaṃ rittaṃ, <span class="bld">kha</span>nti vā ākāso.</p>
  137. <p class="bodytext"><span class="bld">Khi nivāse</span>. Khīyati, khiyyati vā. Sāsanānurūpena <span class="bld">i</span>kārassa <span class="bld">īya iyyā</span>deso daṭṭhabbo. Ayaṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇepi pakkhipitabbo. Khaṃ khayaṃ. Abhiramaṇīyaṃ rājakkhayaṃ. Tattha <span class="bld">khīyatī</span>ti nivasati. <span class="bld">Kha</span>nti cakkhādiindriyaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhena. <span class="bld">Khaya</span>nti nivesanaṃ. <span class="bld">Rājakkhaya</span>nti rañño nivesanaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –</p>
  138. <p class="gatha1">‘‘Sace <a name="M0.0019"></a> ca ajja dhāresi, kumāraṃ cārudassanaṃ;</p>
  139. <p class="gatha2">Kusena jātakhattiyaṃ, savaṇṇamaṇimekhalaṃ;</p>
  140. <p class="gathalast">Pūjitā ñātisaṅghehi, na gacchasi yamakkhaya’’nti.</p>
  141. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yamakkhaya</span>nti yamanivesanaṃ.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">Khu sadde</span>. Khoti khavati.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Khe khādanasattāsu</span>. Khāyati. Undūrā khāyanti. Vikkhāyitakaṃ. Gokhāyitakaṃ. Assirī viya khāyati. Disāpi me na pakkhāyanti. Etthādimhi <span class="bld">kāyatī</span>ti khādati. Atha vā upaṭṭhāti paññāyati.</p>
  144. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukha dukkha takriyāyaṃ. Takriyā</span>ti sukhadukkhānaṃ vedanānaṃ kriyā, sukhanaṃ dukkhananti vuttaṃ hoti. Akammakā ime dhātavo. Sukhati, dukkhati. Sukhaṃ, dukkhaṃ. Sukhito, dukkhito. Sukhaṃ sātaṃ pīṇanaṃ, dukkhaṃ vighātaṃ aghaṃ kileso. Tattha <span class="bld">sukha</span>nti sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. <span class="bld">Dukkha</span>nti dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Imāni nibbacanāni kāritavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ sukhadukkha</span>saddatthaṃ vadantehi garūhi <span class="bld">sukhayati dukkhayati</span>saddānaṃ kammatthamādāya vivaraṇassa katattā. Tathā hi ‘‘sukheti sukhayati, sukhāpeti sukhāpayati, dukkheti dukkhayati, dukkhāpeti dukkhāpayatī’’ti imāni tesaṃ kāritapadarūpāni, attānaṃ sukheti pīṇetīti ca, sukhayati sukhaṃ, dukkhayatīti dukkhanti ca,</p>
  145. <p class="gatha1">‘‘Sace <a name="M0.0020"></a> ca kimhici kāle,</p>
  146. <p class="gatha2">Maraṇaṃ me pure siyā;</p>
  147. <p class="gatha3">Putte ca me paputte ca,</p>
  148. <p class="gathalast">Sukhāpeyya mahosadho’’ti ca</p>
  149. <p class="unindented">Pāḷiādidassanato. Saddasatthe pana dhātupāṭhasaṅkhepe ca ime dhātavo <span class="bld">curādi</span>gaṇeyeva vuttā. ‘‘Sukhayati dukkhayatī’’ti ca akāritāni suddhakattupadāni icchitāni. Mayaṃ tu tesaṃ tabbacanaṃ suddhakattari ca tāni padarūpāni na icchāma pāḷiādīhi viruddhattā, tasmāyeva te imasmiṃ <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe vuttā. Ayañhi suddhakattuvisaye asmākaṃ ruci ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti.</p>
  150. <p class="bodytext">Nanu ca bho ‘‘sukhati dukkhatī’’ti kriyāpadāni buddhavacane na dissantīti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathānayavasena gahetabbattā dissantiyeva nāma. Na hi sabbathā sabbesaṃ dhātūnaṃ rūpāni sāsane loke vā labbhanti, ekaccāni pana labbhanti, ekaccāni na labbhanti. Evaṃ santepi nayavasena labbhantiyeva. ‘‘Kappayavho patissatā’’ti hi diṭṭhe ‘‘caravho bhuñjavho’’tiādīnipi nayavasena diṭṭhāniyeva nāma.</p>
  151. <p class="bodytext">Tatra panāyaṃ nayo. <span class="bld">Visuddhimaggā</span>dīsu hi ‘‘ekadviyojanamattampi addhānaṃ gatassa vāyo kuppati, gattāni dukkhantī’’ti evaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikaṃ akammakaṃ suddhakattuvācakaṃ ‘‘dukkhantī’’ti kriyāpadaṃ dissati. Tasmiṃ diṭṭhiyeva ‘‘sukhati, sukhanti. Sukhasi, sukhatha. Sukhāmi, sukhāmā’’tiādīni ca ‘‘dukkhati, dukkhanti. Dukkhasi, dukkhathā’’tiādīnica diṭṭhāni nāma honti diṭṭhena adiṭṭhassa tādisassa anavajjassa nayassa gahetabbattā, tasmā ‘‘sukhatīti sukhito, dukkhatīti dukkhito’’ti <span class="bld">bhūvādi</span>nayo eva gahetabbo, na pana <span class="bld">curādi</span>nayo. Aparampettha nibbacanaṃ, sukhaṃ sañjātaṃ <a name="M0.0021"></a> etassāti <span class="bld">sukhito,</span> sañjātasukhoti attho. Esa nayo <span class="bld">dukkhito</span>ti etthāpi. Atha vā sukhena ito pavattoti sukhito. Esa nayo ‘‘dukkhito’’ti etthāpi. Dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.</p>
  152. <p class="bodytext"><span class="bld">Mokkha muccane</span>. Akammakoyaṃ dhātu. Mokkhati. Mokkho. Pātimokkho. Kārite ‘‘mokkheti, mokkhayati, mokkhāpeti, mokkhāpayatī’’ti rūpāni. Keci panimaṃ <span class="bld">‘‘mokkha mocane’’</span>ti paṭhitvā <span class="bld">curādi</span>gaṇe pakkhipanti. Tesaṃ mate ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakattupadāni bhavanti. Etāni pāḷiyā aṭṭhakathāya ca virujjhanti. Tathā hi ‘‘mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇe mokkhasi. Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti pāḷiyā virujjhanti. ‘‘Yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti <span class="bld">pātimokkho’’</span>ti aṭṭhakathāya ca virujjhanti, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘mokkhesi mokkhemā’’ti ca avatvā ‘‘mokkhasi, mokkhāmā’’ti suddhakattuvācakaṃ vuttaṃ, tañca kho apādānavisayaṃ katvā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘mokkheti, mocetī’’ti hetukattuvācakaṃ vuttaṃ, tampi apādānavisayaṃyeva katvā. Evaṃ imassa dhātuno suddhakattuvisaye akammakabhāvo vidito, hetukattuvisaye ekakammakabhāvo vidito <span class="bld">muca paca chidā</span>dayo viya. <span class="bld">Mokkha</span>dhātu dvigaṇikoti ce? Na, anekesu sāṭṭhakathesu pāḷippadesesu ‘‘mokkheti, mokkhayatī’’ti suddhakatturūpānaṃ adassanatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  153. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakkha hasane</span>. Kakkhati.</p>
  154. <p class="bodytext"><span class="bld">Okha rākha lākha dākha dhākha sosanālamatthesu</span>. Okhati. Rākhati. Lākhati. Dākhati. Dhākhati.</p>
  155. <p class="bodytext"><span class="bld">Sākha</span> <a name="M0.0022"></a> <span class="bld">byāpane</span>. Sākhati. Sākhā.</p>
  156. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukha nakha makha rakha lakha rakhi lakhi ikhi rikhi gatyatthā</span>. Ukhati. Nakhati. Makhati. Rakhati. Lakhati. Raṅkhati. Laṅkhati. Iṅkhati. Riṅkhati.</p>
  157. <p class="bodytext"><span class="bld">Rakkha pālane</span>. Rakkhati. Rakkhā, rakkhaṇaṃ, sīlaṃ rakkhito devadatto, sīlaṃ rakkhitaṃ devadattena, sīlaṃ rakkhako devadatto.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkha byattisaṅkhātesu</span>. Akkhati, akkhi, akkhaṃ.</p>
  159. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkha cumbane</span>. Nikkhati, nikkhaṃ.</p>
  160. <p class="bodytext"><span class="bld">Nakkha gatiyaṃ</span>. Nakkhati. Nakkhattaṃ. Ettha <span class="bld">nakkhatta</span>nti etto ito cāti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ. Porāṇā pana ‘‘nakkharanti na nassantīti <span class="bld">nakkhattānī’’</span>ti kathayiṃsu. ‘‘Nakkhattaṃ, joti, nirikkhaṃ, bhaṃ’’ iccete pariyāyā.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">Vekkha vekkhane</span>. Vekkhati.</p>
  162. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkha saṅkhate</span>. Makkhati.</p>
  163. <p class="bodytext"><span class="bld">Takkha tapane. Tapanaṃ</span> saṃvaraṇaṃ. Takkhati.</p>
  164. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkha anādare</span>. Sukkhati.</p>
  165. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakhi vakhi makhi kaṅkhāyaṃ</span>. Satthari kaṅkhati. Vaṅkhati, maṅkhati. ‘‘Kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho’’ iccete kaṅkhāpariyāyā. Etesu pana –</p>
  166. <p class="gatha1">Vattanti <a name="M0.0023"></a> lokavohāre, ‘‘kaṅkhā vimati saṃsayo;</p>
  167. <p class="gathalast">Vicikicchā’’ti etāni, nāmāniyeva pāyato.</p>
  168. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakhi iccāyaṃ</span>. Dhanaṃ kaṅkhati, abhikaṅkhati, nābhikaṅkhāmi maraṇaṃ. Abhikaṅkhitaṃ dhanaṃ.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakhi dhakhi ghoravāsite kaṅkhāyañca</span>. Daṅkhati. Dhaṅkhati.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkha secane</span>. Ukkhati.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakha hasane</span>. Kakhati.</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Jakkha bhakkhaṇe ca</span>. Hasanānukaḍḍhanatthaṃ <span class="bld">ca</span>kāro. Jakkhati.</p>
  173. <p class="bodytext"><span class="bld">Likha lekhane</span>. Likhati, sallekhati. Atisallekhatevāyaṃ samaṇo. Lekhā, lekhanaṃ, lekhako, likhitaṃ, sallekhapaṭipatti, etā <span class="bld">dakhi</span>ādikā <span class="bld">likha</span>pariyantā <span class="bld">‘‘parassabhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti.</p>
  174. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhukkha dhikkha sandīpanakilesanajīvanesu</span>. Dhukkhati. Dhikkhati. Saddasatthavidū pana ‘‘dhukkhate dhikkhate’’ti <span class="bld">attanobhāsaṃ</span> vadanti. Tathā ito parāni rūpānipi.</p>
  175. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkha vakkha varaṇe. Varaṇaṃ</span> saṃvaraṇaṃ. Rukkhati. Vakkhati. Rukkho, vakkho. Ettha ca <span class="bld">vakkho</span>ti rukkhoyeva. Tathā hi ‘‘sādūni ramaṇīyāni, santi vakkhā araññajā’’ti jātakapāṭho dissati. Imāni pana rukkhassa nāmāni –</p>
  176. <p class="gatha1">‘‘Rukkho mahīruho vakkho, pādapo jagatīruho;</p>
  177. <p class="gatha2">Ago nago kujo sākhī, sālo ca viṭapī taru;</p>
  178. <p class="gathalast">Dumo phalī tu phalavā, gaccho tu khuddapādapo’’ti.</p>
  179. <p class="bodytext">Kecettha vadeyyuṃ ‘‘nanu ca <span class="bld">sāla</span>saddena sālarukkhoyeva vutto, nāñño ‘sālā phandanamāluvā’ti payogadassanato, atha kimatthaṃ <span class="bld">sāla</span>saddena yo koci rukkho <a name="M0.0024"></a> vutto’’ti? Na sālarukkhoyeva <span class="bld">sāla</span>saddena vutto, atha kho sālarukkhepi vanappatijeṭṭharukkhepi yasmiṃ kasmiñci rukkhepi ‘‘sālo’’ti vohārassa dassanato aññepi rukkhā vuttā. Tathā hi sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati. Yathāha ‘‘seyyathāpi bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṃ sālavanaṃ, tañcassa elaṇḍehi sañchannaṃ. Antarena yamakasālāna’’nti. Vanappatijeṭṭharukkhopi. Yathāha –</p>
  180. <p class="gatha1">‘‘Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyā;</p>
  181. <p class="gathalast">Ujuvaṃsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā’’ti.</p>
  182. <p class="bodytext">Yo koci rukkhopi. Yathāha ‘‘atha kho taṃ bhikkhave māluvabījaṃ aññatarasmiṃ sālamūle nipateyyā’’ti. Atridaṃ vuccati –</p>
  183. <p class="gatha1">‘‘Sālarukkhe jeṭṭharukkhe,</p>
  184. <p class="gatha2">Yasmiṃ kasmiñci pādape;</p>
  185. <p class="gatha3">Sālo iti ravo sālā,</p>
  186. <p class="gathalast">Sandhāgāre thiyaṃ siyā’’ti.</p>
  187. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkha vijjopādāne</span>. Sikkhati. Sikkhā, sikkhanaṃ, sikkhitaṃ sippaṃ, sikkhako, sikkhito, sekkho, asekkho. <span class="bld">Ka</span>kāralope ‘‘sekho asekho’’ti rūpāni bhavanti. Tattha <span class="bld">sikkhito</span>ti sañjātasikkho, asikkhīti vā sikkhito, tathā hi kattuppayogo dissati ‘‘ahaṃ kho pana susikkhito anavayo sake ācariyake kumbhakārakamme’’ti.</p>
  188. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkha yācane</span>. Bhikkhati. Bhikkhu, bhikkhā, bhikkhanaṃ, bhikkhako, bhikkhitaṃ bhojanaṃ. Ettha pana ‘‘bhikkhu yati samaṇo muni pabbajito <a name="M0.0025"></a> anagāro tapassī tapodhano’’ iccetāni pariyāyavacanāni. Etesu sāsane ‘‘bhikkhū’’ti upasampanno vuccati. Kadāci pana ‘‘bhikkhusataṃ bhojesi, bhikkhusahassaṃ bhojesī’’tiādīsu sāmaṇerepiupādāya ‘‘bhikkhū’’ti vohāro pavattati, tāpasāpi ca <span class="bld">samaṇa</span>saddādīhi vuccanti, ‘‘ahū atītamaddhāne, samaṇo khantidīpano’’tiādi ettha nidassanaṃ.</p>
  189. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkha vuddhiyaṃ sīghatte ca</span>. Dakkhati, dakkhiṇā, dakkho. Dakkhanti vaddhanti sattā etāya yathādhippetāhi sampattīhi iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti <span class="bld">dakkhiṇā,</span> dātabbavatthu. Dakkhati kusalakamme aññasmiñca kiccākicce adandhatāya sīghaṃ gacchatīti <span class="bld">dakkho,</span> cheko, yo ‘‘kusalo’’tipi vuccati.</p>
  190. <p class="bodytext"><span class="bld">Dikkha muṇḍiopanayananiyamabbatādesesu. Dikkha</span>dhātu muṇḍiye, upanayane, niyame, vate, ādese ca pavattati. Dikkhati. Dikkhito muṇḍo. Ettha siyā – nanu ca bho <span class="bld">sarabhaṅgajātake</span> ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’ti etasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi <span class="bld">‘‘ciradikkhitāna</span>nti cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ. Na hi tattha ‘‘ciramuṇḍāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā idha <span class="bld">‘‘dikkha</span>dhātu muṇḍiye vuttā’’ti? Saccaṃ, tattha pana <span class="bld">dikkhita</span>saddassa pabbajite vattanato ‘‘cirapabbajitāna’’nti vuttaṃ, na dhātuatthassa vibhāvanatthaṃ. Ida pana dhātuatthavibhāvanatthaṃ muṇḍiye vuttā. Tāpasā hi muṇḍiyatthavācakena <span class="bld">dikkhita</span>saddena vattuṃ yuttā. Tathā hi aṭṭhakathācariyehi <span class="bld">cakkavattisuttatthavaṇṇanāyaṃ</span> ‘‘kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā’’ti imissā pāḷiyā atthavivaraṇe ‘‘tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti, tato paṭṭhāya parūḷhakese <a name="M0.0026"></a> bandhitvā vivaranti, tena vuttaṃ kesamassuṃ ohāretvā’’ti evaṃ attho saṃvaṇṇito.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Ikkha dassanaṅkesu</span>. Ikkhati, upekkhati, apekkhati. Upekkhā, apekkhā, paccavekkhaṇā. <span class="bld">Ka</span>kāralope ‘‘upekhā, apekhā, upasampadāpekho’’ti rūpāni bhavanti.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkha hiṃsāgatīsu</span>. Dakkhati. Dakkhako.</p>
  193. <p class="bodytext"><span class="bld">Cikkha cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Cikkhati, ācikkhati, abbhācikkhati. Ācikkhako. Cakkhati, cakkhu. Ettha <span class="bld">cakkhū</span>ti cakkhatīti cakkhu, samavisamaṃ abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Atha vā ‘‘sūpaṃ cakkhati, madhuṃ cakkhatī’’tiādīsu viya yasmā assādatthopi <span class="bld">cakkhu</span>saddo bhavati, tasmā ‘‘cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotī’’ti assādatthopi gahetabbo. ‘‘Cakkhuṃ kho māgaṇḍiyaṃ rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti hi vuttaṃ. Satipi sotādīnaṃ saddārāmatādibhāve nirūḷhattā nayane eva <span class="bld">cakkhu</span>saddo pavattati <span class="bld">paṅkajā</span>disaddā viya padumādīsu.</p>
  194. <p class="gatha1">Cakkha’kkhi nayanaṃ, locanaṃ diṭṭhi dassanaṃ;</p>
  195. <p class="gathalast">Pekkhanaṃ acchi pamhaṃ tu, ‘‘pakhuma’’nti pavuccati.</p>
  196. <p class="bodytext">Etā <span class="bld">rukkhā</span>dikā <span class="bld">cakkha</span>pariyantā <span class="bld">‘‘attanobhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti.</p>
  197. <p class="centered"><span class="bld">Kha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  198. <p class="subhead">Gakārantadhātu</p>
  199. <p class="bodytext"><span class="bld">Gu karīsussagge. Karīsussaggo</span> vaccakaraṇaṃ. Gavati. <span class="bld">Ge sadde</span>. Gāyati. Gītaṃ.</p>
  200. <p class="bodytext"><span class="bld">Vagga</span> <a name="M0.0027"></a> gatiyaṃ. Vaggati. Vaggo, vaggitaṃ. Ettha samudāyavasena vagganaṃ pavattanaṃ <span class="bld">vaggo. Vaggita</span>nti gamanaṃ. Tathā hi <span class="bld">nāgapetavatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yo so majjhe assatarīrathena catubbhi yuttena suvaggitena. Amhākaṃ putto ahu majjhimo so, amaccharī dānapatī virocatī’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ vadantehi <span class="bld">‘‘suvaggitenā</span>ti sundaragamanenā’’ti. Kiñci bhiyyo kriyāpadampi ca diṭṭhaṃ ‘‘dhunanti vagganti pavattanti cambare’’ti.</p>
  201. <p class="bodytext"><span class="bld">Ragi lagi agi vagi magi igi rigi ligi tagi sagi gamane ca. Ca</span>kāro gatipekkhako. Raṅgati. Raṅgo. Laṅgati. Laṅgo, laṅgī. Aṅgati, aṅgeti. Aṅgo, samaṅgī, samaṅgitā, aṅgaṃ, aṅgaṇaṃ. Vaṅgati. Vaṅgo. Maṅgati. Maṅgo, upaṅgo, maṅgalaṃ. Iṅgati. Iṅgitaṃ. Riṅgati. Riṅganaṃ. Liṅgati. Liṅganaṃ. Ulliṅgati, ulliṅganaṃ. Taṅgati. Taṅganaṃ. Saṅgati. Saṅganaṃ. Tattha <span class="bld">aṅga</span>nti yesaṃ kesañci vatthūnaṃ avayavo, sarīrampi kāraṇampi ca vuccati. <span class="bld">Aṅgaṇa</span>nti katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu. Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgipuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti <span class="bld">‘‘aṅgaṇānī’’</span>ti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu. Añjati makkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ, bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Iccevaṃ –</p>
  202. <p class="gatha1">Rāgādīsu kilesesu, paṅke kāyamalamhi ca;</p>
  203. <p class="gathalast">Vivaṭe bhūmibhāge ca, ‘‘aṅgaṇa’’nti ravo gato.</p>
  204. <p class="bodytext"><span class="bld">Yugi</span> <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">jugi vajjane</span>. Yuṅgati. Juṅgati.</p>
  205. <p class="bodytext"><span class="bld">Ragi saṅkāyaṃ</span>. Raṅgati.</p>
  206. <p class="bodytext"><span class="bld">Laga saṅgeca. Ca</span> kāro anantaravuttāpekkhako. Lagati. Ca jato na hoti laganaṃ. Baḷise laggo.</p>
  207. <p class="bodytext"><span class="bld">Thagaṃ saṃvaraṇe</span>. Thagati.</p>
  208. <p class="bodytext"><span class="bld">Agga kuṭilagatiyaṃ</span>. Aggatīti aggi, kuṭilaṃ gacchatīti attho.</p>
  209. <p class="gatha1">Aggi dhūmasikho joti, jātavedo sikhī gini;</p>
  210. <p class="gathalast">Aggini bhāṇumā tejo, pāvako tivako’nalo.</p>
  211. <p class="gatha1">Hutāsano dhūmaketu, vessānaro ca accimā;</p>
  212. <p class="gathalast">Ghatāsano vāyusakho, dahano kaṇhavattani.</p>
  213. <p class="bodytext">Etā <span class="bld">gu</span>ādikā <span class="bld">agga</span>pariyantā <span class="bld">‘‘parassabhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti.</p>
  214. <p class="bodytext"><span class="bld">Gā gatiyaṃ</span>. Gāti.</p>
  215. <p class="bodytext"><span class="bld">Gu sadde</span>. Gavati.</p>
  216. <p class="bodytext"><span class="bld">Gu uggame. Uggamo</span> uggamanaṃ pākaṭatā. Gavati. Saddasatthavidū panimāsaṃ ‘‘gāte gavate’’ti <span class="bld">attanobhāsattaṃ</span> vadanti.</p>
  217. <p class="centered"><span class="bld">Ga</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  218. <p class="subhead">Ghakārantadhātu</p>
  219. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghā gandhopādāne</span>. Ghāti. Ghānaṃ. Gandhaṃ ghatvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā’’ti. Etissā pana <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ pattāya ‘‘ghāyati ghāyitvā’’ti rūpāni bhavanti.</p>
  220. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghu</span> <a name="M0.0029"></a> <span class="bld">abhigamane. Abhigamanaṃ</span> adhigamanaṃ. Ghoti.</p>
  221. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaggha hasane</span>. Jagghati, sañjagghati. Sañjagghittho mayā saha. Jagghitumpi na sobhati. Jagghitvā.</p>
  222. <p class="bodytext"><span class="bld">Taggha pālane</span>. Tagghati.</p>
  223. <p class="bodytext"><span class="bld">Sighi āghāne. Āghānaṃ</span> ghānena gandhānubhavanaṃ. Siṅghati, upasiṅghati. Upasiṅghitvā. Ārā siṅghāmi vārijaṃ. Etā <span class="bld">‘‘parassabhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti.</p>
  224. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghu sadde</span>. Ghoti, ghavati.</p>
  225. <p class="bodytext"><span class="bld">Raghi laghi gatyakkhepe. Gatyakkhepo</span> gatiyā akkhepo. Raṅghati, laṅghati, ullaṅghati. Laṅghitā, ullaṅghikāpīti, laṅghitvā.</p>
  226. <p class="bodytext"><span class="bld">Maghi ketave ca. Ca</span>kāro pubbatthāpekkho. Maṅghati.</p>
  227. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgha lāgha sāmatthiye</span>. Rāghati. Lāghati.</p>
  228. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāgha āyāse ca. Āyāso</span> kilamanaṃ. <span class="bld">Ca</span>kāro sāmatthiyāpekkhako. Dāghati. Nidāgho.</p>
  229. <p class="bodytext"><span class="bld">Silāgha katthane. Katthanaṃ</span> pasaṃsanaṃ. Silāghati. Silāghā. Buddhassa silāghate. Silāghitvā. <span class="bld">‘‘Attanobhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti.</p>
  230. <p class="centered"><span class="bld">Gha</span> kārantadhāturūpāni.</p>
  231. <p class="centered">Iti <span class="bld">bhūvādā</span>gaṇe <span class="bld">ka</span>vaggantadhāturūpāni</p>
  232. <p class="bodytext">Samattāni.</p>
  233. <p class="subhead">Cakārantadhātu</p>
  234. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0030"></a> <span class="bld">ca</span>vaggantadhāturūpāni vuccante –</p>
  235. <p class="bodytext"><span class="bld">Suca soke</span>. Socati. Soko, socanā, socaṃ, socanto, socantī, socantaṃ kulaṃ, socitvā.</p>
  236. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuca sadde tāre. Tārasaddo</span> accuccasaddo. Kocati. Uccasaddaṃ karotīti attho.</p>
  237. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuñca koṭilla’ppībhāvesu</span>. Kuñcati. Kuñcikā, kuñcitakeso. Kuñcitvā.</p>
  238. <p class="bodytext"><span class="bld">Luñca apanayane</span>. Luñcati. Luñcako, luñcituṃ, luñcitvā.</p>
  239. <p class="bodytext"><span class="bld">Añcu gatipūjanāsu</span>. Maggaṃ añcati. Buddhaṃ añcati. Uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitoti tiracchāno. Kaṭukañcukatā.</p>
  240. <p class="bodytext"><span class="bld">Vañcu cañcu tañcu gatiyaṃ</span>. Vañcati. Cañcati. Tañcati. Mañcati. Santi pādā avañcanā. <span class="bld">Avañcanā</span>ti vañcituṃ gantuṃ asamatthā.</p>
  241. <p class="bodytext"><span class="bld">Gucu gaṇecu theyyakaraṇe</span>. Thenanaṃ theyyaṃ, corikā. Tassa kriyā <span class="bld">theyyakaraṇaṃ</span>. Gocati. Gaṇecati.</p>
  242. <p class="bodytext"><span class="bld">Acca pūjāyaṃ</span> accati. Brahmāsurasuraccito.</p>
  243. <p class="bodytext"><span class="bld">Tacca hiṃsāyaṃ</span>. Taccati.</p>
  244. <p class="bodytext"><span class="bld">Cacca jacca paribhāsanavajjanesu</span>. Caccati. Jaccati.</p>
  245. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuca saṃpaccanakoṭillapaṭikkamavilekhanesu</span>. Kucati, saṅkucati. Saṅkoco.</p>
  246. <p class="bodytext"><span class="bld">Taca saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ</span> rakkhaṇaṃ. Tacati. Taco.</p>
  247. <p class="bodytext"><span class="bld">Dica</span> <a name="M0.0031"></a> <span class="bld">thutiyaṃ</span>. Dicati.</p>
  248. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuca saṅkocane</span>. Kocati, saṅkocati. Saṅkoco.</p>
  249. <p class="bodytext"><span class="bld">Byāca byājikaraṇe. Byājikaraṇaṃ</span> byājikriyā. Byācati.</p>
  250. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Viyattassa esā viyatti, tissaṃ viyattiyaṃ vācāyaṃ, viyattāyaṃ vācāyanti adhippāyo. Viyattassa hi vadato puggalassa vasena vācā viyattā nāma vuccati. Yathā pana kucchisaddatiracchānagatādisaddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati, na evaṃ vacanasaṅkhāto saddo ‘‘abyattasaddo’’ti vuccati viññātatthattā. ‘‘Vatti, vacati, vacanti. Vacasi’’ iccādīni suddhakattupadāni. ‘‘Vāceti, vācenti’’ iccādīni hetukattupadāni. ‘‘Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccati. Vuccanti. Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ iccādīni kammapadāni. Garū pana <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">u</span>kārādesavasena <span class="bld">‘‘uttaṃ uccate uccante’’</span>tiādīni icchanti, tāni sāsane appasiddhāni, sakkaṭabhāsānulomāni. Sāsanasmiñhi <span class="bld">ra</span>kārāgamavisaye <span class="bld">ni</span>pubbasseva vacassa <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">u</span>kārādeso siddho <span class="bld">‘‘nirutti, niruttaṃ,</span> nerutta’’nti. Vacanaṃ, vācā, vaco, vacī, vuttaṃ, pavuttaṃ, vuccamānaṃ, adhivacanaṃ, vattabbaṃ, vacanīyaṃ, imāni nāmikapadāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vatvāna, imāni <span class="bld">tu</span>mantādīni <span class="bld">‘‘parassabhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti.</p>
  251. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vattī</span>ti vadati. Ākhyātapadañhetaṃ. Atthasaṃvaṇṇakehipi ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti nibbacanamudāhaṭaṃ. Saddasatthe ca tādisaṃ ākhyātapadaṃ diṭṭhaṃ. Ettha paneke vadanti ‘‘vacati, vacantītiādīni kriyāpadarūpāni buddhavacane aṭṭhakathāṭīkāsu satthesu ca anāgatattā chaḍḍetabbānī’’ti. Tanna, yasmā sāsane ‘‘avaca, avaciṃsū’’ti suddhakattupadāni ca ‘‘vāceti, vācentī’’tiādīni hetukattupadāni ca dissanti, tasmā <a name="M0.0032"></a> buddhavacanādīsu anāgatānipi ‘‘vacati, vacantī’’tiādīni rūpāni gahetabbāni. Vaceyya, vuccatu, vucceyya. Sesaṃ sabbaṃ sabbattha vitthārato gahetabbaṃ.</p>
  252. <p class="bodytext">Parokkhārūpāni vadāma – vaca, vacu. Vace, vacittha. Vacaṃ, vacimha. Vacittha, vacire. Vacittho, vacivho. Vaciṃ, vacimhe.</p>
  253. <p class="bodytext">Hiyyattanīrūpāni vadāma – avacā, avacū. Avaco, avacuttha. Avocaṃ, avacumha. Avacuttha, avacutthuṃ. Avacase, avacuvhaṃ. Avaciṃ, avacamhase.</p>
  254. <p class="bodytext">Ajjatanīrūpāni vadāma – avaci, avocuṃ, avaciṃsu. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha. Avocā, avocu. Avacase, avocivaṃ. Avocaṃ, avocimhe.</p>
  255. <p class="bodytext">Bhavissantīrūpāni vadāma – vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma. Vakkhate, vakkhante. Vakkhase, vakkhavhe. Vakkhassaṃ vakkhamhe.</p>
  256. <p class="bodytext">Imesaṃ pana padānaṃ ‘‘kathessati, kathessantī’’tiādinā attho vattabbo. <span class="bld">Vakkha rose</span>ti dhātussa ca ‘‘vakkhati, vakkhanti. Vakkhasī’’tiādīni vatvā avasāne uttamapurisekavacanaṭṭhāne ‘‘vakkhemī’’ti vattabbaṃ. Attho panimesaṃ ‘‘rosati, rosantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ <span class="bld">vacavakkha</span>dhātūnaṃ bhavissantīvattamānāvasena rūpasaṃsandanānayo. Aparānipi <span class="bld">vaca</span>dhātussa bhavissantī sahitāni rūpāni bhavanti – vakkhissati, vakkhissanti. Vakkhissasi, vakkhissatha. Vakkhissāmi, vakkhissāma. Vakkhissate, vakkhissante. Vakkhissase, vakkhissavhe. Vakkhissaṃ, vakkhissāmhe.</p>
  257. <p class="bodytext">Atrāyaṃ pāḷi –</p>
  258. <p class="gatha1">‘‘Abhītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave;</p>
  259. <p class="gathalast">Imamhi kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’ti.</p>
  260. <p class="bodytext">Gadratapañhepi <a name="M0.0033"></a> ‘‘rājā tumhehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā gahapati patirūpaṃ āsanaṃ ñatvā nisīdathāti vakkhissatī’’ti evamādiaṭṭhakathāpāṭho dissati, tasmāyeva edisī padamālā racitā. <span class="bld">Vakkha rose</span>ti dhātussapi bhavissantīsahitāni rūpāni ‘‘vakkhissati, vakkhissantī’’tiādīni bhavanti. Attho panimesaṃ ‘‘rosissati, rosissantī’’tiādinā vattabbo. Ayaṃ <span class="bld">vacavakkha</span>dhātūnaṃ bhavissantīvaseneva rūpasaṃsandanānayo.</p>
  261. <p class="bodytext">Avacissā, vacissā, avacissaṃsu, vacissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ. Idha pana <span class="bld">vutta</span>saddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upariyeva kathessāma ito ativiya vattabbaṭṭhānattā.</p>
  262. <p class="bodytext"><span class="bld">Cu cavane</span>. Cavati. Kārite ‘‘cāvetī’’ti rūpaṃ. Devakāyā cuto. Cutaṃ padumaṃ. Cavituṃ, cavitvā.</p>
  263. <p class="bodytext"><span class="bld">Loca dassane</span>. Locati. Locanaṃ.</p>
  264. <p class="bodytext"><span class="bld">Seca secane</span>. Secati.</p>
  265. <p class="bodytext"><span class="bld">Saca viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Sacati.</p>
  266. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaca bandhane</span>. Kacati.</p>
  267. <p class="bodytext"><span class="bld">Maca muci kakkane. Kakkanaṃ</span> sarīre ubbaṭṭanaṃ. Macati. Muñcati. <span class="bld">Maci dhāraṇucchāyapūjanesu</span>. Dhāraṇaṃ ucchāyo pūjananti tayo atthā. Tattha <span class="bld">ucchāyo</span> malaharaṇaṃ. Mañcati. Mañco, mañcanaṃ. Mañcati puggalaṃ dhāretīti mañco.</p>
  268. <p class="bodytext"><span class="bld">Paca byattikaraṇe</span>. Pacati. Pāko, paripāko, vipāko, pakkaṃ phalaṃ.</p>
  269. <p class="bodytext"><span class="bld">Thuca pasāde</span>. Thocati.</p>
  270. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca vaci dittiyaṃ</span>. Vacati. Vañcati.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruca</span> <a name="M0.0034"></a> <span class="bld">dittiyaṃ rocane ca. Ditti</span> sobhā. <span class="bld">Rocanaṃ</span> ruci. Rocati. Verocano. Samaṇassa rocate saccaṃ. Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocitaṃ. Ayañca <span class="bld">divādi</span>gaṇe ruciatthaṃ gahetvā ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ janeti. Tena ‘‘gamanaṃ mayha ruccatī’’ti pāḷi dissati. <span class="bld">Curādi</span>gaṇe pana ruciatthaṃ gahetvā ‘‘roceti rocayatī’’ti rūpāni janeti. Tena ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tegaṇikoyaṃ dhātu.</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">Paca saṃpāke</span>. Pacati, pacanti. Saddasatthavidū pana <span class="bld">‘‘attanobhāsā’’</span>ti vadanti.</p>
  273. <p class="bodytext"><span class="bld">Añca byayagatiyaṃ. Byayagati</span> vināsagati. Añcati.</p>
  274. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāca yācanāyaṃ</span>. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena. Te taṃ asse ayācisuṃ. So taṃ rathamayācatha. Devadattaṃ āyācati. Evaṃ suddhakattari rūpāni bhavanti. Brāhmaṇo brāhmaṇena nāgaṃ maṇiṃ yāceti, yācayati, yācāpeti, yācāpayati. Evaṃ hetukattari. Rājā brāhmaṇena dhanaṃ yāciyati, yācayiyati, yācāpiyati, yācāpayiyati. Evaṃ kammani. Yācaṃ, yācanto, yācantī, yācantaṃ kulaṃ. Yācamāno, yācamānā, yācamānaṃ kulaṃ. Yācako, yācanā, yācitabbaṃ, yācituṃ, yācitvāna, yācituna, yāciya, yāciyāna. Evaṃ nāmikapadāni <span class="bld">tu</span>mantādīni ca bhavanti.</p>
  275. <p class="bodytext"><span class="bld">Paca pāke</span>. Odanaṃ pacati. <span class="bld">‘‘Ubhayatobhāsā’’</span>ti saddasatthavidū vadanti. Yathā pana sāsane ‘‘paṇḍitoti pavuccatī’’ti <a name="M0.0035"></a> <span class="bld">vaca</span>dhātussa kammani rūpaṃ pasiddhaṃ, na tathā <span class="bld">paca</span>dhātussa. Evaṃ santepi garū ‘‘tayā paccate odano’’ti tassa kammani rūpaṃ vadanti. Sāsane pana avisesato ‘‘paccate’’ti vā ‘‘paccatī’’ti vā vuttassapi padassa akammakoyeva divādigaṇiko payogo icchitabbo ‘‘devadatto niraye paccati. Yāva pāpaṃ na paccatī’’tiādidassanato. Kecettha vadeyyuṃ ‘‘sayameva pīyate pānīyantiādi viya <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇapakkhiko kammakattuppayogo esa, tasmā ‘sayamevā’ti padaṃ ajjhāharitvā ‘sayameva devadatto paccatī’tiādinā attho vattabbo’’ti tanna, ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti ettha hi pānīyaṃ manussā pivanti, na pānīyaṃ pānīyaṃ pivati. Manusseheva taṃ pīyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa pānakriyaṃ paṭicca kammabhūtampi taṃ sukarapānakriyāvasena sukarattā attanāva sijjhantaṃ viya hotīti ‘‘sayameva pīyate pānīya’’nti rūḷhiyā payogo kato.</p>
  276. <p class="bodytext">‘‘Sayameva kaṭo kariyate’’ti etthāpi kaṭaṃ manussā karonti, na kaṭaṃ kaṭo karoti. Manusseheva kaṭo kariyate, na sayaṃ. Evaṃ parassa karaṇakriyaṃ paṭicca kammabhūtopi so sukaraṇa kriyāvasena sukarattā attanāva sijjhanto viya hotīti ‘‘sayameva kaṭo kariyate’’ti rūḷhiyā payogo kato.</p>
  277. <p class="bodytext">Ettha yathā <span class="bld">sayaṃ</span>saddo pānīyaṃ pānīyeneva pīyate, na amhehi. Kaṭo kaṭeneva kariyate, na amhehīti sakammakavisayattā payogānaṃ aññassa kriyāpaṭisedhanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ vadati, na tathā ‘‘devadatto niraye paccati, kammaṃ paccatī’’tiādīsu tumhehi ajjhāharito <span class="bld">sayaṃ</span>saddo atthavisesaṃ vadati akammakavisayattā etesaṃ payogānaṃ. Evaṃ <a name="M0.0036"></a> ‘‘devadatto’’tiādikassa paccattavacanassa akammakakattuvācakattā kammarahitasuddhakattuvācakattā ca ‘‘paccatī’’ti idaṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇikarūpanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paca</span>dhātu saddasatthe <span class="bld">divādi</span>gaṇa vutto natthīti ce? Natthi vā atthi vā, kimettha saddasatthaṃ karissati, pāḷi eva pamāṇaṃ, tasmā mayaṃ lokavohārakusalassa bhagavato pāḷinayaññeva gahetvā imaṃ <span class="bld">paca</span>dhātuṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇepi pakkhipissāma. Tathā hi <span class="bld">dhammapālācariya anuruddhācariyā</span>dīhi abhisaṅkhatā <span class="bld">divādi</span>gaṇikappayogā dissanti –-</p>
  278. <p class="gatha1">Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;</p>
  279. <p class="gathalast">Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duve.</p>
  280. <p class="bodytext">Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni ca paccati</p>
  281. <p class="unindented">Iccevamādayo. Ettha pana tesaṃ idameva pāḷiyā na sameti. Ye <span class="bld">curādi</span>gaṇamhi sakammakabhāvena <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe ca akammakabhāvena pavattassa <span class="bld">bhū</span>dhātusseva <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe pavattassa sakamakassapi sato <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ patvā akammakabhūtassa <span class="bld">paca</span>dhātussa sakammakattamicchanti. Etañhi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā, tasmā bhagavato pāvacane sotūnaṃ saṃsayasamugghāṭatthaṃ ettha imaṃ nītiṃ paṭṭhapema –</p>
  282. <p class="gatha1">Vināpi upasaggena, gaṇanānattayogato;</p>
  283. <p class="gathalast">Sakammākammakā honti, dhātū <span class="bld">pacabhidā</span>dayo.</p>
  284. <p class="bodytext">Puriso odanaṃ pacati. Sa bhūtapacaniṃ paci. Odano paccati. Kammaṃ paccati. Vīhisīsaṃ paccati. Rukkhaphalāni paccanti. Nāgo pākāraṃ bhindati. Taḷākapāḷi bhijjati. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Ettha ca <span class="bld">sayaṃ</span>saddaṃ ajjhāharitvā ‘‘sayameva odano paccatī’’tiādinā vuttepi ‘‘puriso sayameva pāṇaṃ hanati. Bhagavā sayameva <a name="M0.0037"></a> ñeyyadhammaṃ abujjhī’’ti payogesu parassa āṇattisambhūtahananakriyāpaṭisedhamiva paropadesasambhūtabujjhanakriyāpaṭisedhanamiva ca aññassa kriyāpaṭisedhanavasena vuttattā yo <span class="bld">sayaṃ</span>saddavasena kammakattubhāvaparikappo, taṃ na pamāṇaṃ. <span class="bld">Sayaṃ</span>saddo hi suddhakattuatthepi dissati, na kevalaṃ ‘‘sayameva pīyate pānīya’’ntiādīsu kammattheyeva, tasmā sāsanānurūpena attho gahetabbo nayaññūhi.</p>
  285. <p class="gatha1">Vināpi upasaggena, vināpi ca gaṇantaraṃ;</p>
  286. <p class="gathalast">Sakammākammakā honti, atthato <span class="bld">divu</span>ādayo.</p>
  287. <p class="bodytext">Kāmaguṇehi dibbati. Paccāmitte dibbati. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  288. <p class="gatha1">Gaṇantarañcopasaggaṃ, vināpi atthanānataṃ;</p>
  289. <p class="gathalast">Payogato sakammā ca, akammā ca <span class="bld">gamā</span>dayo.</p>
  290. <p class="bodytext">Puriso maggaṃ gacchati. Gambhīresupi atthesu ñāṇaṃ gacchati. Dhammaṃ carati. Tattha tattha carati.</p>
  291. <p class="gatha1">Gaṇantarañcopasaggaṃ, payogañcatthanānataṃ;</p>
  292. <p class="gathalast">Vināpi tividhā honti, <span class="bld">disā</span>dī rūpabhedato.</p>
  293. <p class="bodytext">Pāsādaṃ passati, pāsādaṃ dakkhati pāsādo dissati. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  294. <p class="gatha1">Sabhāvato sakammā tu, <span class="bld">ruda</span>dhātādayo matā;</p>
  295. <p class="gathalast">Sabhāvato akammā ca, <span class="bld">nanda</span>dhātādayo matā.</p>
  296. <p class="bodytext">Mataṃ vā amma rodanti, idha nandati pecca nandati.</p>
  297. <p class="gatha1">Upasaggavaseneke, sakammāpi akammakā;</p>
  298. <p class="gathalast">Sambhavanti tathekacce, akammāpi sakammakā.</p>
  299. <p class="gatha1">Ekacce <a name="M0.0038"></a> tupasaggehi, sakammā ca sakammakā;</p>
  300. <p class="gathalast">Akammakā akammā ca, esatthopettha dīpito;</p>
  301. <p class="bodytext">Puriso gāmā niggacchati, dhanaṃ adhigacchati, puriso pāṇaṃ abhibhavati, himavatā pabhavanti mahānadiyo. Aññānipi payogāni yojetabbāni.</p>
  302. <p class="bodytext">Tattha yadi sāsane <span class="bld">paca</span>dhātussa kammani rūpaṃ siyā, ‘‘purisena kammaṃ kariyatī’’ti payogo viya ‘‘purisena odano paciyatī’’ti payogo icchitabbo. Ye pana garū ‘‘tayā paccate odano’’tiādīni icchanti, te saddasatthanayaṃ nissāya vadanti maññe. Evaṃ santepi upaparikkhitvā yuttāni ce, gahetabbāni. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā odanaṃ pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Purisena puriso odanaṃ pāciyati, pācayiyati, pācāpiyati, pācāpayiyatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Yathā daṇḍena gopālo, gāvaṃ pāceti gocara’’ntiādīsu aññopi attho daṭṭhabbo.</p>
  303. <p class="bodytext">Pacaṃ, pacanto, pacantī, pacamāno, pacamānā. Pātabbaṃ, pacitaṃ, pacitabbaṃ, pacanīyaṃ, pacituṃ, pacitvā. Ettha ca ‘‘imassa maṃsañca pātabba’’nti payogo udāharaṇaṃ. ‘‘Pacati, pacanti. Pacasī’’tiādi padakkamo subodho.</p>
  304. <p class="bodytext"><span class="bld">Sica gharaṇe</span>. Secati, seko, <span class="bld">‘‘ubhatobhāsā’’</span>ti vadanti.</p>
  305. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ca</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  306. <p class="subhead">Chakārantadhātu</p>
  307. <p class="gatha1"><span class="bld">Parassabhāsā</span>dibhāvaṃ, sabbesaṃ dhātunaṃ ito;</p>
  308. <p class="gathalast">Paraṃ na byākarissaṃ so, sāsane īrito na hi.</p>
  309. <p class="bodytext"><span class="bld">Chu</span> <a name="M0.0039"></a> <span class="bld">chedane</span>. Choti. Chotvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ. Acchocchuṃvata bho rukkhaṃ.</p>
  310. <p class="bodytext"><span class="bld">Milecha aviyattāyaṃ vācāyaṃ</span>. Milecchati, milakkhu. Paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhūsu aviññātāresu.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">Vachi icchāyaṃ</span>. Vañchati. Vañchitaṃ dhanaṃ.</p>
  312. <p class="bodytext"><span class="bld">Achi āyāme</span>. Añcati. Dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti.</p>
  313. <p class="bodytext"><span class="bld">Huccha koṭille</span>. Hucchati.</p>
  314. <p class="bodytext"><span class="bld">Muccha mohamucchāsu</span>. Mucchati. Mucchito visavegena, visaññī samapajjatha. Mucchā, mucchitvā.</p>
  315. <p class="bodytext"><span class="bld">Phucha visaraṇe</span> phochati.</p>
  316. <p class="bodytext"><span class="bld">Yucha pamāde</span>. Yucchati.</p>
  317. <p class="bodytext"><span class="bld">Uchi uñche. Uñcho</span> pariyesanaṃ. Uñchati. Uñchācariyāya īhatha.</p>
  318. <p class="bodytext"><span class="bld">Ucha pipāsāyaṃ</span>. Uchati.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Puccha pañhe</span> pucchati. Pucchitā, pucchako, puṭṭho, pucchito, pucchā. Bhikkhu vinayadharaṃ pañhaṃ pucchati. Pucchi, pucchituṃ. Pucchitvā. Ettha ca pañcavidhā pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tāsaṃ nānattaṃ <span class="bld">aṭṭhasālini</span>yādito gahetabbaṃ.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Viccha gatiyaṃ</span>. Vicchati. Vicchikā.</p>
  321. <p class="bodytext"><span class="bld">Vacchu</span> <a name="M0.0040"></a> <span class="bld">chedane</span>. Vucchati. Vuttā, vuttavā, vuttasiro. <span class="bld">Va</span>kāragatassa <span class="bld">a</span>kārassa uttaṃ.</p>
  322. <p class="bodytext"><span class="bld">Vutta</span>saddo kesoharaṇepi dissati ‘‘kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu. Ettha ca <span class="bld">sira</span>saddena siroruhā vuttā yathā <span class="bld">mañca</span>saddena mañcaṭṭhā, <span class="bld">cakkhu</span>saddena ca cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ. Ropitepi ‘‘yathā sāradikaṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhatī’’tiādīsu. Kathitepi ‘‘vuttamidaṃ bhagavatā, vuttamarahatā’’tiādisu. Atridaṃ vuccati –</p>
  323. <p class="gatha1"><span class="bld">Vacchuvapavaca</span>vasā, <span class="bld">vutta</span>saddo pavattati;</p>
  324. <p class="gathalast">Kesohāre ropite ca, kathite ca yathākkamanti.</p>
  325. <p class="bodytext">Aparo nayo – <span class="bld">vutta</span>saddo ‘‘no ca kho paṭivutta’’ntiādīsu vāpasamīkaraṇe dissati. ‘‘Pannalomo paradattavutto’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Paṇḍupalāso bandhanā pavutto’’tiādīsu apagame. ‘‘Gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanavasena pavattite. Loke pana ‘‘vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene dissati, atridaṃ vuccati</p>
  326. <p class="gatha1">‘‘Vāpasamīkaraṇe ca, atho jīvitavuttiyaṃ;</p>
  327. <p class="gatha2">Apagame pāvacana-vasena ca pavattite;</p>
  328. <p class="gathalast">Ajjhene cevametesu, <span class="bld">vutta</span>saddo padissatī’’ti.</p>
  329. <p class="bodytext">Aparopi nayo – <span class="bld">vutta</span>saddo saupasaggoca anupasaggo ca vapane vāpasamīkaraṇe kesohāre jīvitavuttiyaṃ pamuttabhāve <a name="M0.0041"></a> pāvacanavasena pavattite ajjhene kathaneti evamādīsu dissati. Tathā hesa –</p>
  330. <p class="gatha1">‘‘Gāvo tassa pajāyanti, khette vuttaṃ virūhati;</p>
  331. <p class="gathalast">Vuttānaṃ phalamasnāti, yo mittānaṃ na dubbhatī’’ti</p>
  332. <p class="unindented">Ādīsu vapane āgato. ‘‘No ca kho paṭivutta’’ntiādīsu aṭṭhadantakādīhi vāpasamīkaraṇe. ‘‘Kāpaṭiko māṇavo daharo vuttasiro’’tiādīsu kesoharaṇe. ‘‘Pannalomo paradattavutto migabhūtena cetasā viharatī’’tiādīsu jīvitavuttiyaṃ. ‘‘Seyyathāpi nāma paṇḍupalāso bandhanā pavutto abhabbo haritatthāyā’’tiādīsu bandhanato pamuttabhāve. ‘‘Yesamidaṃ etarahi porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samīhita’’ntiādīsu pāvacanabhāvena pavattite. Loke pana ‘‘vutto gaṇo, vutto pārāyano’’tiādīsu ajjhene. ‘‘Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā, dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu kathane. Atridaṃ vuccati –</p>
  333. <p class="gatha1"><span class="bld">Vapa vatu vacchuvaca</span>-dhātūnaṃ vasato mato;</p>
  334. <p class="gathalast">Sopasaggo nopasaggo, <span class="bld">vutta</span>saddo yathārahaṃ.</p>
  335. <p class="gatha1">Vapane ca vāpasamī-karaṇe muṇḍatāya ca;</p>
  336. <p class="gatha2">Jīvavutyaṃ pamuttatthe, vasā pāvacanassa tu;</p>
  337. <p class="gathalast">Pavattite ca ajjhene, kathane cāti lakkhaye;</p>
  338. <p class="bodytext"><span class="bld">Taccha tanukaraṇe</span>. Tacchati. Tacchako dāruṃ.</p>
  339. <p class="centered"><span class="bld">Cha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  340. <p class="subhead">Jakārantadhātu</p>
  341. <p class="bodytext"><span class="bld">Jijaye</span>. Jeti. Jayati, parājayati. Dhammaṃ caranto sāmikaṃ parājeti. Dhammaṃ caranto parajjati. Rājānaṃ jayāpesuṃ. Jayāpetvā. Ettha <span class="bld">jayāpesu</span>nti ‘‘jayatu bhava’’nti āsīsavacanaṃ vadiṃsūti attho. Jayanaṃ, jitaṃ, jayo, vijitaṃ, jino, jetā, jeto, jito māro, māraṃ jito, jitavā, jitāvī, vijitāvī, māraji, lokaji, odhijino, anodhijino, jito. Vijito, jetuṃ, vijetuṃ, jitvā, vijitvā. Imassa pana dhātussa <span class="bld">kiyādi</span>gaṇaṃ pattassa ‘‘jināti jinitvā’’tyādīni rūpāni bhavanti.</p>
  342. <p class="bodytext"><span class="bld">Ji abhibhavane</span>. Jeti. Jino. Pubbe viya rūpāni. Ettha ca ‘‘tumhehi ānanda sappurisehi vijitaṃ, pacchimā janatāsālimaṃsodanaṃ atimaññissatī’’ti pāḷi abhibhavanatthasādhakā. Ettha hi <span class="bld">vijita</span>nti adhibhūtanti attho.</p>
  343. <p class="bodytext"><span class="bld">Ju gatiyaṃ</span>. Ettha sīghagati adhippetā. Javati. Javanaṃ, javo, javaṃ, javanto, javanacittaṃ, javanapañño, javanahaṃso. Manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ.</p>
  344. <p class="bodytext"><span class="bld">Jekhaye</span>. Jīyati. <span class="bld">E</span>kārassa <span class="bld">īyā</span>deso. Sāsanānurūpena ‘‘kiṃ maṃ dhanena jīyethā’’ti hi pāḷi dissati. Saddasatthavidū pana ‘‘jāyatī’’ti rūpaṃ vadanti.</p>
  345. <p class="bodytext"><span class="bld">Sajja gatiyaṃ</span>. Sajjati.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuju khuju theyyakaraṇe</span>. Kojati. Khojati.</p>
  347. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaja gatiyaṃ. Dhaja dhaji</span> ca. Vajati. Abbajati. Manussattañca abbaje. Vajo, vajanaṃ, pavajanaṃ, pabbajjā, pabbajito, pabbājito.</p>
  348. <p class="gatha1">Sakā raṭṭhā pabbājito, aññaṃ janapadaṃ gato;</p>
  349. <p class="gathalast">Mahantaṃ koṭṭhaṃ kayirātha, duruttānaṃ nidhetave.</p>
  350. <p class="bodytext">Dhajati. Dhajo. Dhañjati. Dhañjanaṃ. Ettha <span class="bld">dhajo</span>ti ketu. <span class="bld">Dhañjana</span>nti gamanaṃ.</p>
  351. <p class="bodytext"><span class="bld">Aja khepane ca</span>. Gatiapekkhakoyeva <span class="bld">ca</span>kāro. Ajati. Ajo. Ettha <span class="bld">ajo</span>ti eḷako. Imāni panassa pariyāyavacanāni ‘‘ajo eḷako urabbho avi meṇḍo’’ti. Tattha <span class="bld">urabbho</span>ti eḷako, yo ‘‘ajo’’tipi vuccati. <span class="bld">Avī</span>ti rattalomo eḷako. <span class="bld">Meṇḍo</span>ti kuṭilasiṅgo eḷako. Tathā hi <span class="bld">janakajātake</span> ajarathato meṇḍarathā visuṃ vuttā. Apica <span class="bld">ajeḷaka</span>nti ajato eḷakassa visuṃ vacanato <span class="bld">eḷaka</span>saddena meṇḍopi gahetabbo, <span class="bld">mahosadhajātakaṭṭhakathāya</span>ñhi meṇḍeḷakānaṃ nibbisesatā vuttāti.</p>
  352. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajja sajja ajjane. Ajjanaṃ</span> ajjanakriyā. Ajjati. Sajjati.</p>
  353. <p class="bodytext"><span class="bld">Kajja byathane. Byathanaṃ</span> hiṃsā. Kajjati.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Khajja majjane ca. Majjanaṃ</span> suddhi. Byathanāpekkho <span class="bld">ca</span>kāro. Khajjati. Khajjūro.</p>
  355. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaja manthe. Mantho</span> viloḷanaṃ. Khajati.</p>
  356. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaji gativekalle</span>. Kissa bhante ayyo khañjatīti. Ubho khañjā. Khañjanaṃ, khañjituṃ, khañjitvā.</p>
  357. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaja kampane</span>. Khajati. Ejā. Ettha ca <span class="bld">ejā</span>ti lābhādiṃ paṭicca ejati kampatīti ejā, balavataṇhāyetaṃ nāmaṃ.</p>
  358. <p class="bodytext"><span class="bld">Buja vajiranibbese</span>. Vajiranigghoseti keci vidū vadanti. Bojati.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Khija</span> <a name="M0.0044"></a> <span class="bld">kuji guji abyattasadde</span>. Khijati. Kuñjati. Guñjati.</p>
  360. <p class="bodytext"><span class="bld">Laja lāja tajja bhassane</span>. Lajati. Lājati. Tajjati.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Laji dittiyañca</span>. Bhassanāpekkho <span class="bld">ca</span>kāro. Lañjati. Tatiyo nayalañjako. Lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako.</p>
  362. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaja jaji yuddhe</span>. Yujjhanaṃ <span class="bld">yuddhaṃ</span>. Jajati. Jañjati.</p>
  363. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuja hiṃsāyaṃ</span>. Tojati.</p>
  364. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuji balane ca. Balanaṃ</span> balanakriyā. Hiṃsāpekkhako <span class="bld">ca</span>kāro. Tuñjati.</p>
  365. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaja kuji muji gajja</span> saddatthā. Gajati. Kuñjati. Muñjati. Gajo gajjati, megho gajjati. Yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gajjati. Maṇi gajjati. Ñāṇagajjanaṃ gajjati. Gajjituṃ samattho. Gajjitā. Gajjitvā. Tattha <span class="bld">gajo</span>ti hatthī. Hatthissa hi anekāni nāmāni –</p>
  366. <p class="gatha1">Hatthī nāgo gajo dantī, kuñjaro vāraṇo karī;</p>
  367. <p class="gathalast">Mātaṅgo dvirado saṭṭhi-hāyano’nekapo ibho.</p>
  368. <p class="gatha1">Thambho rammo dvipo ceva, hatthinī tu kareṇukā;</p>
  369. <p class="gathalast">Hatthipoto hatthicchāpo, bhiṅko ca kalabho bhave.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Caja cāge</span>. Cajati. Pariccajati. Cāgo. Pariccāgo. Cajanaṃ. Cajaṃ, cajanto. Cajamāno.</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Sanja saṅge. Saṅgo</span> laganaṃ. Sañcati. Satto. Sajanaṃ, satti. Āsatti. Sajituṃ. Sajitvā.</p>
  372. <p class="bodytext"><span class="bld">Īja gatiyaṃ</span>. Ījati.</p>
  373. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaji bhajjane. Bhajjanaṃ</span> tāpakaraṇaṃ. Tilāni bhajjati. Purisena bhajjamānāni tilāni.</p>
  374. <p class="bodytext"><span class="bld">Eja</span> <a name="M0.0045"></a> <span class="bld">bheja bhāja </span>dittiyaṃ. <span class="bld">Ditti</span> sobhā. Ejati. Bhejati. Bhājati.</p>
  375. <p class="bodytext"><span class="bld">Tija nisāne, khamāyañca. Nisānaṃ</span> tikkhatākaraṇaṃ. <span class="bld">Khamā</span> khanti. Tejati. Titikkhati. Tejano. Tejo. Tattha <span class="bld">tejano</span>ti kaṇḍo saro usu. <span class="bld">Tejo</span>ti sūriyo. Atha vā <span class="bld">tejo</span>ti tejanaṃ usmā uṇhattaṃ tāpo. <span class="bld">Tejo</span>ti vā ānubhāvo pabhāvo.</p>
  376. <p class="bodytext"><span class="bld">Sañja parissagge,</span> āliṅganaṃ <span class="bld">parissaggo</span>. Sañjati.</p>
  377. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaji dāne, gatiyañca</span>. Khañjati. Khañjanaṃ.</p>
  378. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāja dittiyaṃ bhāja</span> ca. Rājati. Bhājati. Rājā. Rājinī. Vanarāji. Rājitvā. Virājitvā. Atra viññūnamatthavivaraṇe kosallajananatthaṃ silokaṃ racayāma –</p>
  379. <p class="gatha1">Ma’hā’rāja mahārāja, mahārāja mameva’hi;</p>
  380. <p class="gathalast">Ne’tassa iti vatvāna, dve janā kalahaṃ karuṃ.</p>
  381. <p class="bodytext">Ettha ca paṭhamapādassa dutiyapade ‘‘me ahi <span class="bld">mahī’’</span>ti chedo ‘‘puttā me atthi puttā matthī’’ti viya. ‘‘Mahi arāja mahārājā’’ti ca chedo ‘‘yopi ayaṃ yopāya’’nti viya. Ettha <span class="bld">arāja</span>saddo ‘‘atikaramakarācariyā’’ti ettha <span class="bld">akarī</span>ti atthavācako <span class="bld">akara</span>saddo viya ākhyātaparokkhāvibhattiko daṭṭhabbo. <span class="bld">Arāja</span> virocīti attho. Ayaṃ pana gāthāya piṇḍattho <span class="bld">‘‘mahārāja</span> me ahi arāja, mama eva ahi arāja, na etassa iti vatvā <span class="bld">dve</span> ahituṇḍikajanā kalahaṃ kariṃsū’’ti.</p>
  382. <p class="bodytext"><span class="bld">Ranja rāge</span>. Bhikkhu cīvaraṃ rajati. Satto rūpādīsu rañjati. Rajanaṃ. Rajako. Rāgo. Virāgo. Haliddirāgo. Rājā. Rājinī. Imassa ca <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ pattassa ‘‘rajjati virajjatī’’ti rūpāni <a name="M0.0046"></a> bhavanti. Tattha <span class="bld">rajana</span>nti rajanavatthu. <span class="bld">Rajako</span>ti rajakāro vatthadhovanako. <span class="bld">Rāgo</span>ti rajjanti sattā tena, sayaṃ vā rañjati, rañjanamattameva vā etanti rāgo, taṇhā. Imāni pana tadabhidhānāni –</p>
  383. <p class="gatha1">Rāgo lobho tasiṇā ca, taṇhā ejā visattikā;</p>
  384. <p class="gathalast">Satti āsatti mucchā ca, lubbhitattañca lubbhanā.</p>
  385. <p class="gatha1">Kāmo nikāmanā icchā, nikanti ca niyanti ca;</p>
  386. <p class="gathalast">Vanañca vanatho ceva, apekkhā bhavanetti ca.</p>
  387. <p class="gatha1">Anurodho ca sārāgo, saṅgo paṅko ca sibbinī;</p>
  388. <p class="gatha2">Nandīrāgo anunayo, gedho sañjananī tathā;</p>
  389. <p class="gathalast">Janikā paṇidhi ceva, ajjhosānantinekadhā.</p>
  390. <p class="bodytext"><span class="bld">Virāgo</span>ti maggo nibbānañca. <span class="bld">Rājā</span>ti pathavissaro. Ettha dhātudvayavasena nibbacanāni niyyante. Nānāsampattīhi rājati dibbati virocatīti <span class="bld">rājā</span>. Dānañca piyavacanañca atthacariyā ca samānattatā cāti imehi catūhi saṅgahavatthūhi attani mahājanaṃ rañjetītipi <span class="bld">rājā. Rājinī</span>ti rājabhariyā. Tesaṃ abhidhānāni vuccante sahābhidhānantarehi –</p>
  391. <p class="gatha1">Rājā bhūpati devo ca, manujindo disampati;</p>
  392. <p class="gathalast">Patthivo jagatipālo, bhūbhujo pathavissaro.</p>
  393. <p class="gatha1">Raṭṭhādhipo bhūmipālo, manussindo janādhipo;</p>
  394. <p class="gathalast">Narindo khattiyo ceva, khettassāmi pabhāvako.</p>
  395. <p class="gatha1">Muddhābhisitto rājāti, kathito itaro pana;</p>
  396. <p class="gathalast">Rājañño khattiyo cāti, vutto khattiyajātiko.</p>
  397. <p class="gatha1">Muddhābhisitto anurājā, uparājāti bhāsito;</p>
  398. <p class="gathalast">Catuddīpī rājarājā, cakkavattīti bhāsito.</p>
  399. <p class="gatha1">Rājinī <a name="M0.0047"></a> uparī devī, mahesī bhūbhujaṅganā;</p>
  400. <p class="gatha2">Khattiyā rājapadumī, khattiyānī ca khattiyī;</p>
  401. <p class="gathalast">Itthāgārantu orodho, uparītipi vuccati.</p>
  402. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaja sevāyaṃ</span>. Bhajati. Bhajanā. Sambhajanā. Bhatti. Sambhatti. Bhattā.</p>
  403. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaja devapūjasaṅgatakaraṇadānadhammesu. Devapūja</span>ggahaṇena buddhādipūjā gahitā. <span class="bld">Saṅgatakaraṇaṃ</span> samodhānakaraṇaṃ. Tathā hi <span class="bld">adhimuttattheravatthumhi</span> ‘‘yadatthi saṅgataṃ kiñci, bhavo vā yattha labbhatī’’ti gāthāyaṃ <span class="bld">saṅgata</span>saddena samodhānaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dānaṃ</span> pariccāgo. <span class="bld">Dhammo</span> jhānasīlādi. Etesvatthesu <span class="bld">yaja</span>dhātu vattati. Pupphehi buddhaṃ yajati. Devataṃ yajati. Devamanussehi bhagavā yajiyati. Ijjati. Yiṭṭhaṃ. Yañño. Yāgo. Dhammayāgo. Yajamāno sake pure. Yiṭṭhuṃ, yajituṃ. Puthuyaññaṃ yajitvāna. Soḷasaparikkhāraṃ mahāyaññaṃ kattukāmo.</p>
  404. <p class="bodytext"><span class="bld">Majja saṃsuddhiyaṃ</span>. Majjati. Bāhiraṃ parimajjati. Bhūmiṃ sammajjati. Majjanaṃ. Sammajjanī.</p>
  405. <p class="bodytext"><span class="bld">Niñji suddhiyaṃ</span>. Niñjati. Paniñjati. Niñjituṃ. Paniñjituṃ. Niñjitvā. Paniñjitvā. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘tato tvaṃ moggallāna uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni paniñjitvā disā anulokeyyāsī’’ti.</p>
  406. <p class="bodytext"><span class="bld">Niji abyattasadde</span>. Niñjati.</p>
  407. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaja pāke</span>. Tilāni bhajjati. Bhajjamānā tilāni ca.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Uju ajjave. Ajjavaṃ</span> ujubhāvo. Ojati. Uju.</p>
  409. <p class="bodytext"><span class="bld">Saja</span> <a name="M0.0048"></a> <span class="bld">vissaggaparissajjanabbhukkiraṇesu</span>. Sajati. Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ.</p>
  410. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruja bhaṅge</span>. Rujati. Rujā. Rogo. Ettha <span class="bld">rujā</span>ti byādhi rujanaṭṭhena. <span class="bld">Rogo</span>ti rujati bhañjati aṅgapaccaṅgānīti rogo, byādhiyeva, yo ‘‘ātaṅko’’tipi ‘‘ābādho’’tipi vuccati.</p>
  411. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja koṭille. Āvi</span>pubbo aññatthesu ca. Urago bhujati. Ābhujati. Bhikkhu pallaṅkaṃ ābhujati, ūrubaddhāsanaṃ bandhatīti attho. Mahāsamuddo ābhujati, āvaṭṭatīti attho. Keci pana ‘‘osakkatī’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Vaṇṇadāna’’nti ābhujati, manasi karotīti attho. Mūlāni vibhujatīti <span class="bld">mūlavibhujo,</span> ratho. Ettha ca <span class="bld">vibhujatī</span>ti chindati. Bhogo. Bhogī. Ābhogo. Ābhujitvā. Ettha ca <span class="bld">bhogo</span>ti bhujayati kuṭilaṃ kariyatīti bhogo, ahisarīraṃ. <span class="bld">Bhogī</span>ti sappo.</p>
  412. <p class="bodytext"><span class="bld">Raji vijjhane</span>. Nāgo dantehi bhūmiṃ rañjati. Ārañjati. Ettha ca ‘‘tathāgatarañjitaṃ itipī’’ti nettipāḷi nidassanaṃ. Tassattho ‘‘idaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanabrahmacariyaṃ tathāgatagandhahatthino mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi rañjitaṃ ārañjitaṃ, tebhūmakadhammānaṃ ārañjanaṭṭhānantipi vuccatī’’ti. <span class="bld">Rañjita</span>nti hi rañjati vijjhati etthāti ruñjitaṃ, rañjanaṭṭhānaṃ. ‘‘Idaṃ nesaṃ padakkanta’’ntiādimhi viya etassa saddassa siddhi veditabbā adhikaraṇatthasambhavato.</p>
  413. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijī bhayacalanesu. Ī</span>kārantoyaṃ dhātu, tenassa saniggahītāgamāni rūpāni na santi. Vejati. Vego. Dhammasaṃvego. Saṃvigo vegena palāyi. Nadīvego. Ūmivego<a name="M0.0049"></a>, vātavego. Ettha <span class="bld">dhammasaṃvego</span>ti sahottappaṃ ñāṇaṃ. ‘‘Vego, javo, rayo’’ti ime ekatthā. <span class="bld">Divādi</span>gaṇaṃ pana pattassa ‘‘vijjati saṃvijjati ubbijjatī’’ti rūpāni bhavanti dvigaṇikattā.</p>
  414. <p class="bodytext"><span class="bld">Lajja lajjane</span>. Lajjati. Lajjā. <span class="bld">Lajjā</span>ti hirī. Yā ‘‘viriḷanā’’tipi vuccati.</p>
  415. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḷaji paribhoge</span>. Vaḷañjati.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Kujja adhomukhīkaraṇe</span>. Kujjati. Nikujjati. Ukkujjati. Paṭikujjati. Nikujjitaṃ vā ukkujjeyya. Aññissā pātiyā paṭikujjati. Avakujjo nipajjahaṃ. Tattha <span class="bld">kujjati nikujjatī</span>ti imāni ‘‘carati vicaratī’’ti padāni viya samānatthāni, adhomukhaṃ karotīti hi attho. <span class="bld">Ukkujjatī</span>ti uparimukhaṃ karoti. <span class="bld">Paṭikujjatī</span>ti mukhe mukhaṃ ṭhapeti.</p>
  417. <p class="bodytext"><span class="bld">Mujja osīdane</span>. Mujjati. Nimujjati. Nimuggo. Ummuggo.</p>
  418. <p class="bodytext"><span class="bld">Opuji vilimpane</span>. Gomayena pathaviṃ opuñjati.</p>
  419. <p class="centered"><span class="bld">Ja</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  420. <p class="subhead">Jhakārantadhātu</p>
  421. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhe cintāyaṃ</span>. Jhāyati, nijjhāyati, upanijjhāyati, ujjhāyati, sajjhāyati. Jhānaṃ, nijjhānaṃ, upanijjhānaṃ, ujjhāyanaṃ, sajjhāyanaṃ. Nijjhatti. Upajjhā, upajjhāyo. Jhāyī, ajjhāyako.</p>
  422. <p class="bodytext">Tattha jhāyananti duvidhaṃ jhāyanaṃ sobhanamasobhanañca. Tesu sobhanaṃ ‘‘jhāyī tapati brāhmaṇo. Jhāyāmi <a name="M0.0050"></a> akutobhayo’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. Asobhanaṃ pana ‘‘tattha tattha jhāyanto nisīdi. Adhomukho pajjhāyanto nisīdī’’tiādīsu daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Jhāyī</span>ti ārammaṇūpanijjhānena vā lakkhaṇūpanijjhānena vā jhāyanasīlo cintanasīlo. Jhāyī jhānavāti attho. <span class="bld">Ajjhāyako</span>ti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakātveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ, idāni pana taṃ ajjhāyatīti <span class="bld">ajjhāyako,</span> mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharantīti. Ayaṃ panattho <span class="bld">‘‘adhi</span>pubbassa i ajjhayane’’ti dhātussa vasena gahetabbo. Evaṃ <span class="bld">adhi</span>pubbassa <span class="bld">i</span>dhātussa vasena imassa dhātussa atthaparivattanaṃ bhavati. Yaṃ sandhāya ‘‘ajjhāyako mantadharo’’ti vuttaṃ.</p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhe dittiyaṃ</span>. Dīpo jhāyati, dārūni jhāyanti. Ettha <span class="bld">jhāyatī</span>ti jalati. <span class="bld">Jhāyanajalana</span>saddā hi ekatthā.</p>
  424. <p class="bodytext"><span class="bld">Jajjha paribhāsanatajjanesu</span>. Jajjhati.</p>
  425. <p class="bodytext"><span class="bld">Ujjha ussagge. Ussaggo</span> chaḍḍanaṃ. Ujjhati. Ujjhitaṃ.</p>
  426. <p class="centered">Jhakārantadhāturūpāni.</p>
  427. <p class="subhead">Ñakārantadhātu</p>
  428. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā avabodhane</span>. ‘‘Ñāti, ñanti, ñāsi. Ñātu, ñantu. Ñeyya, ñeyyu’’ntiādīni yathāpāvacanaṃ gahetabbāni. Ñāti, ñātako, añño, ñattaṃ, ñatti, paññatti, viññatti, saññatti, saññā, saññāṇaṃ, paññā, paññāṇaṃ, ñāṇaṃ, viññāṇaṃ.</p>
  429. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0051"></a> <span class="bld">ñātī</span>ti jānāti. Puna <span class="bld">ñātī</span>ti bandhu. So hi ‘‘ayaṃ amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñātīti. Evaṃ ñātako. <span class="bld">Añño</span>ti diṭṭhadhammikādayo atthe na ñāti na jānātīti añño, avidvā bāloti attho. <span class="bld">Ñatta</span>nti jānanabhāvo. ‘‘Yāvadeva anatthāya, ñattaṃ bālassa jāyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. <span class="bld">Saññāṇa</span>nti cihanaṃ. Kārite ‘‘ñāpeti saññāpeti viññāpayatī’’tiādīni bhavanti. Yasmā pana ‘‘aññāti paṭivijjhati. Attatthaṃ vā paratthaṃ vā ñassati. Anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ekacce nabbhaññaṃsu, ekacce abbhaññaṃsū’’ti pāḷiyo dissanti, tasmā <span class="bld">ñātī</span>tiādīni ākhyātikapadāni diṭṭhāniyeva honti nayavasena. Tathā hi <span class="bld">aññātī</span>ti ettha <span class="bld">ā</span>iti upasaggo, so parassakkharassa saññoguccāraṇicchāya rassaṃ katvā niddiṭṭho. <span class="bld">Ñātī</span>ti sāsane ākhyātikapadaṃ diṭṭhaṃ, tasmāyeva ‘‘ñāti, ñanti. Ñāsī’’tiādinā padamālākaraṇe nattheva doso.</p>
  430. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā māraṇatosananisānesu. Māraṇaṃ</span> jīvitindriyupacchedakaraṇaṃ. <span class="bld">Tosanaṃ</span> tuṭṭhi. <span class="bld">Nisānaṃ</span> tikkhatā. Ñatti. Manuññaṃ. Paññatti.</p>
  431. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">ñattī</span>ti māretīti vā tosetīti vā nisetīti vā attho. Ayañca <span class="bld">ñatti</span>saddo ‘‘vatti etāyāti vācā’’ti ettha <span class="bld">vatti</span>saddo viya ākhyātikapadanti daṭṭhabbo. Tathā <span class="bld">ādatte</span>ti ettha vibhattibhūtassa <span class="bld">te</span>saddassa viya vibhattibhūtassa <span class="bld">ti</span>saddassa saññogabhāvo ca dhātuantassarassa rassattañca. <span class="bld">Manuñña</span>nti manaṃ ābhuso ñeti tosetīti manuññaṃ. Ayamattho <span class="bld">mana</span>saddūpapadassa <span class="bld">ā</span>pubbassimassa <span class="bld">ñā</span>dhātussa vasena daṭṭhabbo. <span class="bld">Paññattī</span>ti nānappakārato pavattinivāraṇena akusalānaṃ dhammānaṃ ñatti <a name="M0.0052"></a> māraṇaṃ paññatti. Atha vā dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanāya citte anekavidhena somanassuppādanaṃ. Atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma, tathā sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  432. <p class="centered">Iti <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">ca</span>vaggantadhāturūpāni</p>
  433. <p class="bodytext">Samattāni.</p>
  434. <p class="subhead">Ṭakārantadhātu</p>
  435. <p class="bodytext">Idāni ṭavaggantadhāturūpāni vuccante –</p>
  436. <p class="bodytext"><span class="bld">Soṭu gabbe. Gabbaṃ</span> dabbanaṃ. Soṭati.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Yoṭu sambandhe</span>. Yoṭati.</p>
  438. <p class="bodytext"><span class="bld">Meṭu mileṭu ummāde</span>. Meṭati. Mileṭati.</p>
  439. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭa vassāvaraṇesu</span>. Kaṭati.</p>
  440. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭa paribhāsane</span>. Saṭati.</p>
  441. <p class="bodytext"><span class="bld">Laṭa bālye ca</span>. Pubbāpekkhāya <span class="bld">ca</span>kāro. Laṭati. Lāṭo.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu. Rujā</span> pīḷā. <span class="bld">Visaraṇaṃ</span> vippharaṇaṃ. <span class="bld">Gatyāvasānaṃ</span> gatiyā avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti vuttaṃ hoti. Saṭati. Sāṭo vuccati sāṭako.</p>
  443. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭa vedhane</span>. Vaṭati. Vaṭo. Vāṭo.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Khiṭa uttāsane</span>. Kheṭati, ākheṭako, kheṭo, ukkheṭito, samukkheṭito.</p>
  445. <p class="bodytext"><span class="bld">Siṭa anādare</span>. Seṭati.</p>
  446. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaṭa</span> <a name="M0.0053"></a> <span class="bld">ghaṭa saṅghāte</span>. Jaṭati. Jaṭā, jaṭilo, jaṭī. Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā. Kārite ‘‘so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. Arahattamaggakkhaṇe vijaṭeti nāmā’’ti payogo.</p>
  447. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṭa bhattiyaṃ</span>. Bhaṭati. Bhaṭo. Vetanaṃ bhaṭako yathā.</p>
  448. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṭa ussaye. Ussayo</span> āroho ubbedho. Taṭati. Taṭo, giritaṭo, nadītaṭo, taṭī, taṭaṃ.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṭa kaṃse</span>. Khaṭati. Khaṭo.</p>
  450. <p class="bodytext"><span class="bld">Naṭa natiyaṃ</span>. Naṭati. Naṭo, nāṭakaṃ.</p>
  451. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṭa saddasaṅghāṭesu</span>. Peṭati. Peṭako, piṭakaṃ. <span class="bld">Piṭakasaddo</span> ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakaṃ ādāyā’’tiādīsu yasmiṃ kismiñci bhājane.</p>
  452. <p class="bodytext"><span class="bld">Haṭa dittiyaṃ</span>. Haṭati. Hāṭakaṃ, haṭakaṃ. Yaṃ jātarūpaṃ <span class="bld">haṭaka</span>nti vuccati.</p>
  453. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭa avayave</span>. Saṭati.</p>
  454. <p class="bodytext"><span class="bld">Luṭa viloṭhane</span>. Loṭati.</p>
  455. <p class="bodytext"><span class="bld">Ciṭa pesane</span>. Ceṭati. Ceṭako.</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Viṭa sadde</span>. Veṭati. Veṭako.</p>
  457. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭa paṭa iṭa kiṭa kaṭa gatiyaṃ</span>. Aṭati. Paṭati. Eṭati. Keṭati. Kaṭati. Paṭo icceva nāmikapadaṃ diṭṭhaṃ. Paṭati jiṇṇabhāvaṃ <a name="M0.0054"></a> gacchatīti paṭo. <span class="bld">Paṭo</span>ti vatthaṃ. Vatthassa hi anekāni nāmāni –</p>
  458. <p class="gatha1">Paṭo coḷo sāṭako ca, vāso vasanamaṃsukaṃ;</p>
  459. <p class="gathalast">Dussamacchādanaṃ vatthaṃ, celaṃ vasani ambaraṃ.</p>
  460. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṭa pamaddane</span>. Moṭati.</p>
  461. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṭa appībhāve</span>. Coṭati.</p>
  462. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭi vibhājane</span>. Vaṭati. Vaṇṭo.</p>
  463. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruṭi luṭi theyye</span>. Ruṇṭati. Luṇṭati. Ruṇṭako. Luṇṭako.</p>
  464. <p class="bodytext"><span class="bld">Phuṭa visaraṇe</span> phoṭati. Phoṭo.</p>
  465. <p class="bodytext"><span class="bld">Ceṭa ceṭāyaṃ</span>. Ceṭati. Ceṭako.</p>
  466. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghuṭa parivattane</span>. Ghoṭati.</p>
  467. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruṭa luṭa paṭighāte</span>. Roṭati. Loṭati.</p>
  468. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭa cetāyaṃ</span>. Ghaṭati. Ghaṭo. <span class="bld">Ghaṭo</span> vuccati kumbho. Imāni tadabhidhānāni –</p>
  469. <p class="gatha1">Ghaṭo kumbho ghaṭī kumbhī, tuṇḍikiro tu ukkhalī;</p>
  470. <p class="gathalast">Mahantabhājanaṃ cāṭi, atikhuddaṃ kuṭṭaṃ bhave;</p>
  471. <p class="bodytext"><span class="bld">Caṭa bhaṭa paribhāsane deṭa</span> ca. Caṭati. Bhaṭati. Deṭati.</p>
  472. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭa koṭille</span>. Kuṭati. Paṭikuṭati.</p>
  473. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṭa saṃkilesane</span>. Puṭati.</p>
  474. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṭa chuṭa kuṭa chedane</span>. Cuṭati. Chuṭati. Kuṭati.</p>
  475. <p class="bodytext"><span class="bld">Phuṭa vikasane</span>. Phuṭati.</p>
  476. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṭa aggisaddapakkhepamaddanesu</span>. Muṭati.</p>
  477. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṭa kalahakammani</span>. Tuṭati.</p>
  478. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghuṭa paṭighāte</span>. Ghuṭati. Ghoṭako.</p>
  479. <p class="centered">Ṭakārantadhāturūpāni.</p>
  480. <p class="subhead">Ṭhakārantadhātu</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhā</span> <a name="M0.0055"></a> <span class="bld">gatinivattiyaṃ. Gatinivatti</span> uppajjamānassa gamanassupacchedo. Ṭhāti, ṭhanti. Tiṭṭhati. Patiṭṭhāti. Adhiṭṭhāti. Adhiṭṭheti. Saṇṭhāti. Saṇṭhahati. Adhiṭṭhahati. Upaṭṭhahati. Ṭhātu. Tiṭṭhatu. Tiṭṭheyya. Aṭṭha, aṭṭhu. Aṭṭhā, aṭṭhū, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Yāvassa kāyo ṭhassati. Tiṭṭhissati. Upassuti tiṭṭhissatha. Aṭṭhissā, aṭṭhissaṃsu. Atiṭṭhissā, atiṭṭhissaṃsu. Ṭhātuṃ, upaṭṭhātuṃ. Upaṭṭhahituṃ. Adhiṭṭhātuṃ. Adhiṭṭhahituṃ. Ṭhatvā, adhiṭṭhitvā. Upaṭṭhahitvā, adhiṭṭhahitvā. Ṭhānaṃ, ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti. Saṇṭhānaṃ, paṭṭhānaṃ. Upaṭṭhāko, ṭhito. Pabbataṭṭho bhūmaṭṭho. Upaṭṭhahaṃ iccādīni.</p>
  482. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ṭhāna</span>saddo issariyaṭhitikhaṇakāraṇesu dissati. ‘‘Kiṃ panāyasmā devānamindo kammaṃ katvā imaṃ ṭhānaṃ patto’’tiādīsu hi issariye dissati. ‘‘Ṭhānakusalo hoti akkhaṇavedhī’’tiādīsu ṭhitiyaṃ. ‘‘Ṭhānasopetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī’’tiādīsu khaṇe. ‘‘Ṭhānañca ṭhānaso ñatvā aṭṭhānañca aṭṭhānaso’’tiādīsu kāraṇe. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttibhāvena, tasmā <span class="bld">ṭhāna</span>nti vuccati.</p>
  483. <p class="gatha1">Issariye ṭhitiyañca, khaṇasmimpi ca kāraṇe;</p>
  484. <p class="gathalast">Catūsvatthesu etesu, <span class="bld">ṭhāna</span>saddo pavattatīti.</p>
  485. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhe saddasaṅkātesu</span>. Ṭhīyati.</p>
  486. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhe veṭhane</span>. Ṭhāyati.</p>
  487. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭha</span> <a name="M0.0056"></a> <span class="bld">viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Dhammaṃ paṭhati. Pāṭho, nakkhattapāṭhako, so horapāṭhakaṃ pucchi. Sabbapāṭhī bhavissati. Paṭhituṃ, paṭhitave, paṭhitvā, paṭhitvāna, paṭhituna, paṭhiya, paṭhiyāna.</p>
  488. <p class="bodytext">Evaṃvidhaṃ <span class="bld">tuṃ</span>paccayantādivibhāgaṃ sabbattha yathārahaṃ vattukāmāpi gantha vitthārabhayena na vadāma. Avuttopi īdiso vibhāgo nayānusārena yathāsambhavaṃ sabbattha yojetabbo. Yattha pana pāḷinidassanādiviseso icchitabbo hoti, tatthevetaṃ dassessāma.</p>
  489. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭha thūliye</span>. Vaṭhati. Vaṭharo. <span class="bld">Vaṭharo</span>ti thūlaghanasarīrasmiṃ vattabbavacanaṃ. Tathā hi <span class="bld">vinayaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vaṭharo</span>ti thūlo, thūlo ca ghanasarīro cāyaṃ bhikkhūti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.</p>
  490. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṭha nivāse</span>. Maṭhati. Maṭho.</p>
  491. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭha kicchajīvane</span>. Kaṭhati. Kaṭho.</p>
  492. <p class="bodytext"><span class="bld">Raṭha paribhāsane</span>. Raṭhati.</p>
  493. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāṭha balakkāre. Balakkāro</span> nāma attano balena yathājjhāsayaṃ dabbalassa abhibhavanaṃ. Sāṭhati. Sāṭho.</p>
  494. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭha ruṭha luṭha upaghāte</span>. Oṭhati. Roṭhati. Loṭhati.</p>
  495. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṭha hiṃsāsaṃkilesesu</span>. Peṭhati. Piṭharo.</p>
  496. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭha ketave ca</span>. Pubbatthesu cakāro. Saṭhati. Saṭho <span class="bld">saṭho</span>ti kerāṭiko vuccati.</p>
  497. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭha gatipaṭighāte</span>. Gamanapaṭihananaṃ <span class="bld">gatipaṭighāto</span>. Soṭhati.</p>
  498. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭhi luṭhi ālassiye ca. Ca</span>kāro pubbatthe ca. Kuṇṭhati. Kuṇṭho. Luṇṭhati. Luṇṭho.</p>
  499. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭhi</span> <a name="M0.0057"></a> <span class="bld">sosane</span>. Suṇṭhati.</p>
  500. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruṭhi luṭhi aṭhi gatiyaṃ</span>. Ruṇṭhati. Luṇṭhati. Aṇṭhati.</p>
  501. <p class="bodytext"><span class="bld">Veṭha veṭhane</span>. Veṭhati, nibbeṭhati. Veṭhanaṃ, nibbeṭhanaṃ.</p>
  502. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭhi ekacariyāyaṃ</span>. Vaṇṭhati.</p>
  503. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṭha kuṭhi soke</span>. Maṭhati. Kuṇṭhati.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Eṭha heṭha vibādhāyaṃ</span>. Eṭhati. Heṭhati. Viheṭhati. Viheṭhanaṃ.</p>
  505. <p class="bodytext"><span class="bld">Luṭha paṭighāte</span>. Loṭhati.</p>
  506. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭha vikhyāne</span>. Paṭhati.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Luṭha saṃkilese</span>. Loṭhati.</p>
  508. <p class="centered"><span class="bld">Ṭha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  509. <p class="subhead">Ḍakārantadhātu</p>
  510. <p class="bodytext"><span class="bld">Ḍi vihāyasagatiyaṃ gamanamatte ca</span>. Ḍeti, ḍayati. Ḍemāno. Ucce sakuṇa ḍemāna. Ye maṃ pure paccuḍḍenti.</p>
  511. <p class="bodytext"><span class="bld">Ḍi khipanuḍḍanesu</span>. Ḍeti. Uḍḍeti.</p>
  512. <p class="gatha1">Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te;</p>
  513. <p class="gathalast">Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, na te dhammassa kovidā.</p>
  514. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">pāsaṇḍā</span>ti pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Atha vā taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti uḍḍentīti pāsaṇḍā.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Muḍi</span> <a name="M0.0058"></a> <span class="bld">kaṇḍane</span>. Muṇḍati. Kumāraṃ muṇḍiṃsu. Muṇḍo.</p>
  516. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuḍḍa hāvakaraṇe</span>. Cuḍḍati.</p>
  517. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍa abhiyoge</span>. Aḍḍati.</p>
  518. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaḍi vadanekadese</span>. Gaṇḍati. Gaṇḍo.</p>
  519. <p class="bodytext"><span class="bld">Huḍi piḍi saṅghāte</span>. Huṇḍati. Piṇḍati. Piṇḍo.</p>
  520. <p class="bodytext"><span class="bld">Hiḍi gatiyaṃ</span>. Hiṇḍati, āhiṇḍati.</p>
  521. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuḍi dāhe</span>. Kuṇḍati. Kuṇḍo.</p>
  522. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍi maḍi veṭhane</span>. Vaṇḍati. Maṇḍati. Maṇḍalaṃ.</p>
  523. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaḍi paribhāsane</span>. Bhaṇḍati. Bhaṇḍanaṃ. Bhaṇḍo.</p>
  524. <p class="bodytext"><span class="bld">Maḍi majjane</span>. Maṇḍati. Maṇḍanaṃ.</p>
  525. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuḍi toḷane</span>. Tuṇḍati. Tuṇḍo. Tuṇḍenādāya gaccheyya.</p>
  526. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuḍi bharaṇe</span>. Bhuṇḍati.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Caḍi kope</span>. Caṇḍati. Caṇḍo. Caṇḍālo, caṇḍikkaṃ.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Saḍi rujāyaṃ</span>. Saṇḍati. Saṇḍo.</p>
  529. <p class="bodytext"><span class="bld">Taḍi tāḷane</span>. Taṇḍati. Vitaṇḍā.</p>
  530. <p class="bodytext"><span class="bld">Paḍi gatiyaṃ</span>. Paṇḍati. Paṇḍā, paṇḍito. Ettha <span class="bld">paṇḍā</span>ti paññā. Sā hi sukhumesupi atthesu paṇḍati gacchati dukkhādīnaṃ pīḷanādikampi ākāraṃ jānātīti ‘‘paṇḍā’’ti vuccati. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti paṇḍāya ito gato pavattoti paṇḍito. Atha vā sañjātā paṇḍā etassāti <span class="bld">paṇḍito</span>. Paṇḍati ñāṇagatiyā gacchatītipi <span class="bld">paṇḍito</span>. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> <a name="M0.0059"></a> vuttaṃ ‘‘paṇḍantīti <span class="bld">paṇḍitā</span>. Sandiṭṭhikasamparāyikatthesu ñāṇagatiyā gacchantīti attho’’ti.</p>
  531. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaḍi made</span>. Gaṇḍati.</p>
  532. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaḍi manthe</span>. Khaṇḍati. Khaṇḍito, khaṇḍo.</p>
  533. <p class="bodytext"><span class="bld">Laḍi jivhāmathane</span>. Laṇḍati. Laṇḍo.</p>
  534. <p class="centered">Ḍakārantadhāturūpāni.</p>
  535. <p class="subhead">Ḍakārantadhātu</p>
  536. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍha vaḍḍhane</span>. Vaḍḍhati. Sirivaḍḍhako, dhanavaḍḍhako, vaḍḍhito, buḍḍho. Ettha ca <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">ba</span>kāro, <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">cu</span>kāro.</p>
  537. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaḍḍha ākaḍḍhane</span>. Kaḍḍhati, ākaḍḍhati, nikaḍḍhati. Akāmā parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā.</p>
  538. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ḍha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  539. <p class="subhead">Ṇakārantadhātu</p>
  540. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṇa raṇa vaṇa bhaṇa maṇa kaṇa sadde</span>. Aṇati. Aṇako brāhmaṇo. Raṇati. Raṇaṃ. Vaṇati. Vāṇako. Bhaṇati. Bhāṇako. Maṇati. Maṇiko. Kaṇati. Kāṇo. Tattha <span class="bld">brāhmaṇo</span>ti brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ <span class="bld">brāhmaṇo’’</span>ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā <span class="bld">brāhmaṇo</span>ti.</p>
  541. <p class="gatha1">Brāhmaṇo <a name="M0.0060"></a> sottiyo vippo, bhovādī brahmabandhu ca;</p>
  542. <p class="gathalast">Brahmasūnu dvijo brahmā, kamalāsanasūnu ca;</p>
  543. <p class="bodytext"><span class="bld">Raṇa</span>saddo ‘‘saraṇā dhammā araṇā dhammā’’tiādīsu kilesesu vattati. Kilesā hi raṇanti kandanti etehīti <span class="bld">raṇā</span>ti vuccanti.</p>
  544. <p class="gatha1">‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo;</p>
  545. <p class="gathalast">Sabbāmitte raṇaṃ katvā, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti</p>
  546. <p class="bodytext">Ettha yuddhe vattati. <span class="bld">Raṇaṃ katvā</span>ti hi yuddhaṃ katvāti attho. ‘‘Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā, dhāviṃsu te aṭṭhadisā samantato’’ti ettha cuṇṇavicuṇṇakaraṇe vattati. <span class="bld">Raṇaṃ karontā</span>ti hi cuṇṇavicuṇṇaṃ karontāti attho. Evaṃ atthavivaraṇampi saddasaṅkhātamatthaṃ antoyeva katvā adhippāyatthavasena kataṃ, na dhātunānatthavasenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnamatthātisayayogopi bhavati, tena evaṃ atthavivaraṇaṃ katantipi daṭṭhabbaṃ.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇa bhaṇane</span>. Parittaṃ bhaṇati, vacanaṃ bhaṇati. Dīghabhāṇako, piyabhāṇī, bhāṇavāro. Ettha bhāṇavāroti –</p>
  548. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhakkharā ekapadaṃ, ekā gāthā catuppadaṃ;</p>
  549. <p class="gathalast">Gāthā cekāmato gantho, gantho bāttiṃsatakkharo;</p>
  550. <p class="gatha1">Bāttiṃsakkharaganthānaṃ, paññāsaṃ dvisataṃ pana;</p>
  551. <p class="gathalast">Bhāṇavāro mato eko, svaṭṭhakkharasahassako’’ti.</p>
  552. <p class="unindented">Evaṃ aṭṭhakkharasahassaparimāṇo pāṭho vuccati.</p>
  553. <p class="bodytext"><span class="bld">Oṇaṃ apanayane</span>. Oṇati.</p>
  554. <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇa vaṇṇagatīsu</span>. Soṇati, soṇo.</p>
  555. <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇa</span> <a name="M0.0061"></a> <span class="bld">siloṇa saṅghāte</span>. Soṇati. Siloṇati.</p>
  556. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghiṇi ghuṇi ghaṇi gahaṇe</span>. Ghiṇṇati. Ghuṇṇati. Ghaṇṇati.</p>
  557. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghuṇa ghuṇṇa gamane</span>. Ghoṇati. Ghuṇṇati.</p>
  558. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇa byavahāre, thutiyañca</span>. Paṇati vāṇijo, vohāraṃ karoti iccattho. Saddho buddhaṃ paṇati, thomayati iccattho, āpaṇaṃ, sāpaṇo gāmo.</p>
  559. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇa raṇa gatiyaṃ</span>. Gaṇati. Raṇati.</p>
  560. <p class="bodytext"><span class="bld">Caṇa saṇa dāne</span>. Caṇati. Saṇati.</p>
  561. <p class="bodytext"><span class="bld">Phaṇa gatiyaṃ</span>. Phaṇati. Phaṇaṃ.</p>
  562. <p class="bodytext"><span class="bld">Veṇu ñāṇacintānisāmanesu</span>. Veṇati.</p>
  563. <p class="bodytext"><span class="bld">Pīṇa pīṇane. Pīṇanaṃ</span> paripuṇṇatā. Pīṇati. Pīṇo divā na bhuñjati, pīṇorakkhaṃsabāhu.</p>
  564. <p class="bodytext"><span class="bld">Miṇa hiṃsāyaṃ</span>. Miṇati.</p>
  565. <p class="bodytext"><span class="bld">Duṇa gatiyañca</span>. Hiṃsāpekkhako <span class="bld">ca</span>kāro. Duṇati.</p>
  566. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṇa abyattasadde</span>. Saṇati. Saṇateva brahmāraññaṃ. <span class="bld">Saṇatevā</span>ti nadati viya.</p>
  567. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṇa koṭille</span>. Toṇati.</p>
  568. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṇa nipuṇe</span>. Puṇati, nipuṇati. Nipuṇadhammo. Ettha ca <span class="bld">nipuṇasaṇhasukhumasaddā</span> vevacanasaddā <span class="bld">kusalachekadakkha</span>saddā viyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  569. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṇa paṭiññāṇe</span>. Muṇati.</p>
  570. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṇa saddopakaraṇe</span>. Koṇati.</p>
  571. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṇa</span> <a name="M0.0062"></a> <span class="bld">chedane</span>. Coṇati.</p>
  572. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṇa cāge</span>. Veraṃ maṇatīti <span class="bld">veramaṇi</span>.</p>
  573. <p class="bodytext"><span class="bld">Phuṇa vikiraṇe vidhunane ca</span>. Phuṇati. Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti.</p>
  574. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ṇa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  575. <p class="centered">Iti <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">ṭa</span>vaggantadhāturūpāni</p>
  576. <p class="bodytext">Samattāni.</p>
  577. <p class="subhead">Takārantadhātu</p>
  578. <p class="bodytext">Atha <span class="bld">ta</span>vaggantadhāturūpāni vuccante –</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Te pālane. Pālanaṃ</span> rakkhaṇaṃ. Tāyati. Tāṇaṃ, gottaṃ, nakkhattaṃ. Aghassa tātā. Kicchenādhigatā bhogā, te tāto vidhami dhamaṃ. Tattha <span class="bld">gotta</span>nti gaṃ tāyatīti gottaṃ. ‘‘Gotamo kassapo’’ti hi ādinā pavattamānaṃ gaṃ vacanaṃ buddhiñca tāyati ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, tathā abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Ko pana soti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasammuditaṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpaṃ.</p>
  580. <p class="bodytext"><span class="bld">Nakkhatta</span>nti visamagatiyā agantvā attano vīthiyāva gamanena nakkhanaṃ gamanaṃ tāyati rakkhatīti nakkhattaṃ, taṃ pana assayujādivasena sattavīsatividhaṃ hoti. Tathā hi assayujo <a name="M0.0063"></a> bharaṇī kattikā rohaṇī migasiro addā punabbasu phusso assaliso māgho pubbaphagguṇī uttaraphagguṇī hattho cittaṃ svāti visākhā anurādhā jeṭṭhā mūlaṃ pubbāsaḷhaṃ uttarāsaḷhaṃ sāvaṇaṃ dhanasiṭṭhā satabhisattaṃ pubbabhaddapadaṃ uttarabhaddapadaṃ revatī cāti <span class="bld">sattavīsati nakkhattāni</span>. Tāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ īsakampi na vijahanti kiñci sīghaṃ kiñci dandhaṃ, kadāci sīghaṃ, kadāci dandhaṃ, etto ito cāti evaṃ visamagatiyā agantvā yantacakke paṭipāṭiyā yojitāni viya samappamāṇagatiyā attano vīthiyāva gacchantāni maṇḍalākārena sineruṃ parivattanti. Evaṃ imāni nakkhanaṃ gamanaṃ tāyanti rakkhantīti nakkhattānīti vuccanti. Porāṇā pana <span class="bld">khara</span>dhātuvasena ‘‘nakkharanti na nassantīti <span class="bld">nakkhattānī’’</span>ti āvocuṃ, ‘‘nakkhattaṃ joti rikkhaṃ taṃ’’ iccetāni nakkhattatārakānaṃ nāmāni. ‘‘Uḷu tārā tārakā’’ti imāni pana sabbāsampi tārakānaṃ sādhāraṇanāmāni. <span class="bld">Osadhī</span>ti pana tārakāvisesassa nāmaṃ.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Citi saññāṇe</span>. Saññāṇaṃ cihanaṃ lakkhaṇakaraṇaṃ. Cetati. Cihanaṃ karotīti attho. Īkārantavasena vuttattā asmā dhātuto <span class="bld">saki saṅkāya</span>nti dhātuto viya niggahītāgamo na hoti. Esa nayo aññesupi īdisesu ṭhānesu.</p>
  582. <p class="bodytext"><span class="bld">Pata gatiyaṃ</span>. Patati. Papatati papātaṃ, papateyyahaṃ. Pāpattaṃ nirayaṃ bhusaṃ. <span class="bld">Ahaṃ</span>saddena yojetabbaṃ, pāpattaṃ papatitosmīti attho. Pāpattha nirayaṃ bhusaṃ, sokumāroti yojetabbaṃ, pāpattha papatitoti attho. Parokkhāpadañhietaṃ dvayaṃ. ‘‘Pāvadaṃ pāvadā’’tiādīsu viya upasaggapadassa dīghabhāvo, tato <span class="bld">aṃ</span>saddassa <span class="bld">ttaṃ</span>ādeso, <span class="bld">a</span>saddassa ca <span class="bld">tthā</span>deso bhavati. Acinteyyo hi pāḷinayo.</p>
  583. <p class="bodytext"><span class="bld">Ata</span> <a name="M0.0064"></a> <span class="bld">sātaccagamane. Sātaccagamanaṃ</span> nirantaragamanaṃ. Atati. Yasmā pana <span class="bld">ata</span>dhātu sātaccagamanatthavācikā, tasmā bhavābhavaṃ dhāvanto jātijarābyādhimaraṇādibhedaṃ anekavihitaṃ saṃsāradukkhaṃ atati satataṃ gacchati pāpuṇāti adhigacchatīti attātipi nibbacanamicchitabbaṃ. Atthantaravasena pana ‘‘āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo’’ti ca ‘‘sukhadukkhaṃ adati anubhavatīti attā’’ti ca ‘‘attamanoti pītisomanassena gahitamano’’ti ca attho daṭṭhabbo, yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā atthassa gahetabbatoti.</p>
  584. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuta āsecane kharaṇe ca</span>. Cotati.</p>
  585. <p class="bodytext"><span class="bld">Ati bandhane</span>. Antati. Antaṃ. Antiyatibandhiyati antaguṇenāti <span class="bld">antaṃ</span>. Idha <span class="bld">anta</span> saddassa atthuddhāro vuccate ‘‘antaṃ antaguṇaṃ udariya’’nti ettha dvattiṃsākārantogadhaṃ kuṇapantaṃ antaṃ nāma. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati. Haritantaṃ vā’’ti ettha antimamariyādanto anto nāma. ‘‘Antamidaṃ bhikkhave jīvikāna’’nti ettha lāmakanto. ‘‘Sakkāyo eko anto’’ti ettha koṭṭhāsanto. ‘‘Esevanto dukkhassa sappaccayasaṅkhayā’’ti ettha koṭanto. Iccevaṃ –</p>
  586. <p class="gatha1">Kuṇapantaṃ <a name="M0.0065"></a> antimañca, mariyādo ca lāmakaṃ;</p>
  587. <p class="gathalast">Koṭṭhāso koṭi’me attho, antasaddena bhāsitā.</p>
  588. <p class="bodytext"><span class="bld">Kita nivāse rogāpanayane ca</span>. Ketati. Sāketaṃ na garaṃ, niketo, niketaṃ pāvisi. Āmodamāno gacchati sanniketaṃ. Tikicchati, cikicchati, cikicchā, cikicchako. Tattha <span class="bld">sāketa</span>nti sāyaṃ gahitavasanaṭṭhānattā sāketaṃ, <span class="bld">yaṃ</span>saddalopo.</p>
  589. <p class="bodytext"><span class="bld">Yata patiyatane. Patiyatanaṃ</span> vāyāmakaraṇaṃ. Yatati. Yati, yatavā, payatanaṃ, āyatanaṃ, lokāyataṃ. Ettha <span class="bld">āyatana</span>nti āyatanato āyatanaṃ, cakkhurūpādīni. Etāni hi taṃdvārārammaṇacittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti etesūti ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Ettha pana <span class="bld">nītanu</span>dhātūnaṃ vasenapi āyatanasaddattho vattabbo siyā, so uttari āvibhavissati.</p>
  590. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyatana</span>saddo nivāsaṭṭhāne ākare samosaraṇaṭṭhāne sañjātidese kāraṇe ca. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhāne <span class="bld">āyatana</span>saddo vattati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākare. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhāne. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātidese. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇe vattatīti <a name="M0.0066"></a> veditabbo. So ca nānāpavattinimittavasena gahetabbo.</p>
  591. <p class="gatha1">Nivāse ākāre ceva, jātidese ca kāraṇe;</p>
  592. <p class="gathalast">Samosaraṇaṭṭhāne ca, <span class="bld">āyatana</span>ravo gato.</p>
  593. <p class="bodytext"><span class="bld">Lokāyataṃ</span> nāma ‘‘sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, sabbaṃ nucchiṭṭhaṃ. Seto kāko, kāḷo bako iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti evamādiniratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ titthiyasatthaṃ, yaṃ loke ‘‘vitaṇḍasattha’’nti vuccati, yañca sandhāya bodhisatto asamadhuro vidhurapaṇḍito ‘‘na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhana’’nti āha. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ, kintaṃ? Vitaṇḍasatthaṃ. Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti. Aññatthāpi hi evaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘lokāyatasippa</span>nti ‘kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā, lohitassa rattattā’ti evamādinayappavattaṃ paralokanibbānānaṃ paṭisedhakaṃ vitaṇḍasatthasippa’’nti.</p>
  594. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuta juta bhāsane. Bhāsanaṃ</span> udīraṇaṃ. Yotati. Jotati.</p>
  595. <p class="bodytext"><span class="bld">Jutadittiyaṃ</span>. Jotati, vijjotati. Juti, joti. Kārite ‘‘joteti, jotayitvāna saddhamma’’nti payogā. Ettha ca <span class="bld">jutī</span>ti āloko siri vā. <span class="bld">Jotī</span>ti patāpo. Atha vā <span class="bld">jotī</span>ti candādīni. Vuttampi ceta <span class="bld">sirimāvimāna vatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘jotīti candimasūriyanakkhattatārakānaṃ sādhāraṇanāma’’nti. Atha vā ‘‘joti jotiparāyaṇo’’ti vacanato yo koci jotati khattiyakulādīsu jātattā ca rūpasobhāyuttattā ca, so ‘‘jotī’’ti vuccati.</p>
  596. <p class="bodytext"><span class="bld">Sita</span> <a name="M0.0067"></a> <span class="bld">vaṇṇo. Sita</span>dhātu setavaṇṇe vattati. Kiñcāpettha vaṇṇasāmaññaṃ vuttaṃ, tathāpi idha nīlapītādīsu setavaṇṇoyeva gahetabbo payogadassanavasena. Setati. Setaṃ vatthaṃ. Vāccaliṅgattā pana <span class="bld">seta</span>saddo tiliṅgo gahetabbo.</p>
  597. <p class="gatha1"><span class="bld">Setaṃ sitaṃ suci sukkaṃ, paṇḍaraṃ dhavalampi ca;</span></p>
  598. <p class="gathalast"><span class="bld">Akaṇhaṃ goramodātaṃ, setanāmāni honti hi.</span></p>
  599. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatu vattane</span>. Vattati, pavattati, saṃvattati, anuvattati, parivattati. Pavattaṃ.</p>
  600. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilota addabhāve. Addabhāvo</span> tintabhāvo. Kilotati, pakilotati, temetīti attho. Kārite pakiloteti, pakilotayati. Uṇhodakasmiṃ pakilotayitvā, temetvāti attho.</p>
  601. <p class="bodytext"><span class="bld">Vata yācane</span>. Vatati.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Kita ñāṇe</span>. Ketati. Ketanaṃ, ketako, saṅketo.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Kati suttajanane</span>. Suttaṃ kantati.</p>
  604. <p class="bodytext"><span class="bld">Kati chedane</span>. Maṃsaṃ kantati, vikantati, ayokanto. Sallakanto mahāvīro. Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase.</p>
  605. <p class="bodytext"><span class="bld">Catī hiṃsāgandhesu</span>. Īkārantattā imasmā niggahītāgamo na hoti. Catati.</p>
  606. <p class="centered"><span class="bld">Ta</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  607. <p class="subhead">Thakārantadhātu</p>
  608. <p class="bodytext"><span class="bld">Thā</span> <a name="M0.0068"></a> <span class="bld">gatinivattiyaṃ</span>. Thāti. Avatthā, vavatthānaṃ, vavatthitaṃ, vanatho. ‘‘Chetvā vanaṃ vanathañcā’’ti ettha hi mahantā rukkhā vanaṃ nāma, khuddakā pana tasmiṃ vane ṭhitattā vanatho nāma vuccanti.</p>
  609. <p class="bodytext"><span class="bld">Thu thutiyaṃ</span>. Thavati, abhitthavati. Thavanā, abhitthavanā, thuti, abhitthuti.</p>
  610. <p class="gatha1">Yadi hi rūpinī siyā, paññā me vasumatī na sameyya;</p>
  611. <p class="gathalast">Anomadassissa bhagavato, phalametaṃ ñāṇathavanāya.</p>
  612. <p class="bodytext">Tehi thutippasattho so, yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito. Tatra <span class="bld">thavanā</span>ti pasaṃsanā. Pasaṃsāya hi anekāni nāmāni.</p>
  613. <p class="gatha1">Thavanā ca pasaṃsā ca, silāghā vaṇṇanā thuti;</p>
  614. <p class="gathalast">Panuti thomanā vaṇṇo, katthanā guṇakittanaṃ;</p>
  615. <p class="bodytext"><span class="bld">The saddasaṅghātesu</span>. Thīyati, patitthīyati. Thī. Atrimā pāḷiyo – abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti. Tatra ‘‘thīyati patitthīyatī’’timāni <span class="bld">e</span>kāra<span class="bld">ssīyā</span>desavasena sambhūtāni. Thīyati saṅghātaṃ gacchati gabbho etissāti <span class="bld">thī</span>. Ācariyā pana <span class="bld">itthī</span>saddasseva evaṃ nibbacanaṃ vadanti, na <span class="bld">thī</span>saddassa.</p>
  616. <p class="gatha1">Gabbho thīyati etissā, iti <span class="bld">thī</span> iti no ruci;</p>
  617. <p class="gathalast">Gabbho thīyati etissā, iti <span class="bld">itthī</span>ti ācariyā.</p>
  618. <p class="gatha1">Tesaṃ sudukkarovāde, ‘‘itthī’’ti padasambhavo;</p>
  619. <p class="gathalast">Ayaṃ vinicchayo patto, nicchayaṃ bho suṇātha me.</p>
  620. <p class="gatha1"><span class="bld">Thī</span>saddena <a name="M0.0069"></a> samānattho, <span class="bld">itthī</span>saddo yato tato;</p>
  621. <p class="gathalast"><span class="bld">Thī</span>sadde labbhamānatthaṃ, <span class="bld">itthī</span>saddamhi ropiya.</p>
  622. <p class="gatha1">Appānaṃ bahutā ñāye, gahite sati yujjati;</p>
  623. <p class="gathalast">Tathā hi ‘‘dve duve, taṇhā, tasiṇā’’ti nidassanaṃ.</p>
  624. <p class="gatha1">Atha vā pana ‘‘itthī’’ti-idaṃ vaṇṇāgamādito;</p>
  625. <p class="gathalast">Niruttilakkhaṇenāpi, sijjhatīti pakāsaye.</p>
  626. <p class="gatha1">Icchatīti nare itthī, icchāpetīti vā pana;</p>
  627. <p class="gathalast">Idaṃ nibbacanañcāpi ñeyyaṃ nibbacanatthinā.</p>
  628. <p class="bodytext">Atrimāni itthīnamabhidhānāni –</p>
  629. <p class="gatha1">Itthī thī vanitā nārī, abalā bhīru sundarī;</p>
  630. <p class="gathalast">Kantā sīmaninī mātu-gāmo piyā ca kāminī.</p>
  631. <p class="gatha1">Ramaṇī pamadā dayitā, lalanā mahilā’ṅganā;</p>
  632. <p class="gathalast">Tāsaṃyeva ca nāmāni, avatthāto imānipi.</p>
  633. <p class="gatha1">Gorī ca dārikā kaññā, kumārī ca kumārikā;</p>
  634. <p class="gathalast">Yuvatī taruṇī māṇa-vikā therī mahallikā.</p>
  635. <p class="bodytext">Tathā hi aṭṭhavassikā <span class="bld">gorī</span>tipi <span class="bld">dārikā</span>tipi vuccati. Dasavassikā <span class="bld">kaññā</span>ti vuccati. Anibbiddhā vā yobbanitthī kaññāti vuccati. Dvādasavassikā <span class="bld">kumārī</span>tipi vuccati <span class="bld">kumārikā</span>tipi. Atho jaraṃ appattā <span class="bld">yuvatī</span>tipi <span class="bld">taruṇī</span>tipi <span class="bld">māṇavikā</span>tipi vuccati. Jaraṃ pattā pana <span class="bld">therī</span>tipi <span class="bld">mahallikā</span>tipi vuccati. Purisesupi ayaṃ nayo yathārahaṃ veditabbo.</p>
  636. <p class="bodytext">Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi katthaci aniyamavasenapi vohāro pavattati. Tathā hi ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘acchā kaṇhājinaṃ kañña’’nti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ vasena yā itthī <span class="bld">dārikā</span>saddena vattabbā, sā <span class="bld">kaññā</span>saddenapi vattabbā jātā. Yāpi <a name="M0.0070"></a> ca <span class="bld">kaññā</span>saddena vattabbā, sāpi <span class="bld">dārikā</span>saddena vattabbā jātā. Tathā ‘‘rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārika’’nti ca ‘‘kumāriye upaseniye, niccaṃ nigaḷamaṇḍite’’ti ca imāsaṃ pana pāḷīnaṃ vasena yā itthī <span class="bld">dārikā</span>sadena vattabbā, sā <span class="bld">kumārikā</span>saddenapi vattabbā jātā. Yā ca pana <span class="bld">kumārī</span>saddena vattabbā, sāpi <span class="bld">dārikā</span>saddena vattabbā jātā. Apicettha ‘‘rājakaññā rucā nāmā’’ti ca ‘‘tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā’’ti ca imāsaṃ dvinnaṃ pāḷīnaṃ dassanato yā anibbiddhā vā hotu nibbiddhā vā, yāva jaraṃ na pāpuṇāti, tāva sā kaññāyeva nāmātipi veditabbaṃ.</p>
  637. <p class="bodytext">Kecettha vadeyyuṃ – yaṃ tumhehi ‘‘aṭṭhavassikā gorītipi dārikātipi vuccatī’’ti vuttaṃ, etasmiṃ pana vacane ‘‘yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko’’ti vacanato aṭṭhavasso dārako hotu, ‘‘tatthaddasakumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure’’ti pāḷiyaṃ pana puttadārehi saṃvaddho vessantaramahārājā kathaṃ ‘‘kumāro’’ti vattuṃ yujjissati dvādasavassātikkantattā? Yujjateva bhagavato icchāvasena. Bhagavā hi dhammissarattā vohārakusalatāya ca yaṃ yaṃ veneyyajanānurūpaṃ desanaṃ desetuṃ icchati, taṃ taṃ deseti eva, tasmā bhagavatā tassa mātāpitūnaṃ atthitaṃ sandhāya kumāraparihārena vaddhitattañca evaṃ desanā katā. Tathā hi āyasmā kumārakassapo kumāraparihārena vaddhitattā mahallakopi samāno kumārakassapotveva vohariyati. ‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha pana sirasmiṃ palitesu jātesupi āyasmantaṃ ānandaṃ āyasmā mahākassapo tasmiṃ there adhimattavissāso <a name="M0.0071"></a> hutvā komāravādena ovadanto <span class="bld">kumārako</span>ti avocāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Udānaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘sattā jātadivasato paṭṭhāya yāva pañcadasavassaṃ, tāva <span class="bld">kumārakā, bālā</span>ti ca vuccanti, tato paraṃ vīsativassāni <span class="bld">yuvāno’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  638. <p class="bodytext"><span class="bld">Mantha mattha viloḷane</span>. Manthati. Manthañca madhupiṇḍikañca ādāya. Abhimatthati dummedhaṃ vajiraṃvamhamayaṃ maṇiṃ. Sineruṃ matthaṃ katvā.</p>
  639. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuthi puthi luthi hiṃsāsaṃkilesesu</span>. Kunthati. Kuntho, kunthakipillikaṃ. Disvāna patitaṃ sāmaṃ, puttakaṃ paṃsukunthitaṃ. Punthati. Lunthati.</p>
  640. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātha yācanopatāpissariyāsīsāsu. Nātha</span>dhātu yācane upatāpe issariye āsīsane cāti catūsvatthesu vattati. Tenāhu porāṇā <span class="bld">‘‘nāthatī</span>ti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu bhikkhave bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’tiādinā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho, paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘nātho’ti vuccatīti nāthatīti nātho’’ti. Saddasatthavidū pana tesu catūsu atthesu <span class="bld">nātha nādha</span> iti dhātudvayaṃ paṭhanti. <span class="bld">Attanobhāsattā</span> pana tassa ‘‘nāthate nādhate’’ti rūpāni bhavanti.</p>
  641. <p class="bodytext">Ettha siyā ‘‘yadi yācanatthena nāthatīti nātho, evaṃ sante yo koci yācako daliddo, so eva nātho <a name="M0.0072"></a> siyā. Yo pana ayācako samiddho, so na nāthati na yācatīti anātho siyā’’ti? Na, <span class="bld">nātha</span>saddo hi yācanatthādīsu pavattamāno lokasaṅketavasena uttamapurisesu nirūḷho, bhagavā ca uttamesu sātisayaṃ uttamo, tena taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti <span class="bld">nātha</span>saddassattho vutto. <span class="bld">Anātha</span>saddo pana ittarajanesu nirūḷho, so ca kho ‘‘na nāthoti anātho. Natthi nātho etassāti vā anātho’’ti dabbapaṭisedhavasena, na pana ‘‘na nāthati na yācatīti anātho’’ti dhātuatthapaṭisedhavasena. Yo hi aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so nātho, yo ca aññassa saraṇaṃ gati patiṭṭhā na hoti, nāpi attano añño saraṇaṃ gati patiṭṭhā hoti, so anāthoti vuccati saṅketavasena. Tathā hi ‘‘saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇa’’nti vuttaṃ. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘lokanātho tuvaṃ eko, saraṇaṃ sabbapāṇina’’nti ca ‘‘anāthānaṃ bhavaṃ nātho’’ti ca –</p>
  642. <p class="gatha1">‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;</p>
  643. <p class="gathalast">Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgami’’nti ca</p>
  644. <p class="bodytext">Pāḷiyo nidassanāni bhavanti. Yasmā pana sāsane ca loke ca yācako ‘‘nātho’’ti na vuccati, ayācako ca ‘‘anātho’’ti. Lokassa pana saraṇaṃ ‘‘nātho’’ti vuccati. Yassa saraṇaṃ na vijjati, so ‘‘anātho’’ti vuccati, tathā samiddho ‘‘nātho’’ti vuccati, asamiddho ‘‘anātho’’ti. Tasmā paññavatā sabbesu ṭhānesu dhātuatthamattena lokasamaññaṃ anatidhāvitvā yathānurūpaṃ attho gahetabbo. Ayañca nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.</p>
  645. <p class="bodytext"><span class="bld">Vithu</span> <a name="M0.0073"></a> <span class="bld">yācane</span>. Vethati.</p>
  646. <p class="bodytext"><span class="bld">Satha seṭhille</span>. Sathati. Sathalo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. Siṭhilotipi pāḷi dissati. Tadā <span class="bld">ṭhi</span>kāro muddhajo gahetabbo.</p>
  647. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathi koṭille</span>. Kanthati.</p>
  648. <p class="bodytext"><span class="bld">Kattha silāghāyaṃ</span>. Katthati, vikatthati. Katthanā, vikatthanā. Tattha <span class="bld">katthatī</span>ti pasaṃsati. <span class="bld">Vikatthatī</span>ti virūpaṃ katthati abhūtavatthudīpanato. Ettha ca ‘‘bahumpi so vikattheyya, aññaṃ janapadaṃ gato’’ti ca ‘‘idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati ‘ahamasmi sīlasampannoti vā vattasampannoti vā vikatthatī’ti’’ ca ādayo payogā.</p>
  649. <p class="bodytext"><span class="bld">Byatha dukkhabhayacalanesu</span>. Byathati. Bhantā byathitamānasā. Tato kumārābyathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca.</p>
  650. <p class="bodytext"><span class="bld">Sutha kutha katha hiṃsāyaṃ</span>. Sothati. Kothati. Kathati.</p>
  651. <p class="bodytext"><span class="bld">Patha gatiyaṃ</span>. Pathati. Patho. <span class="bld">Patho</span>ti maggo. So duvidho mahājanena padasā paṭipajjitabbo pakatimaggo ca paṇḍitehinibbānatthikehi paṭipajjitabbo paṭipadāsaṅkhāto ariyamaggo cāti. Tattha pakatimaggo uppannakiccākiccehi janehi pathiyati gacchiyatīti patho, paṭipadā pana amatamahāpuraṃ gantukāmehi kulaputtehi saddhāpātheyyaṃ gahetvā pathiyati paṭipajjiyatīti patho. Atha vā pātheti kārakaṃ puggalaṃ gameti nibbānaṃ sampāpetīti vā patho<a name="M0.0074"></a>, paṭipadāyeva. Maggābhidhānaṃ <span class="bld">curādi</span>gaṇe <span class="bld">magga</span>dhātukathanaṭṭhāne kathessāma.</p>
  652. <p class="bodytext"><span class="bld">Katha nippāke</span>. Kathati.</p>
  653. <p class="bodytext"><span class="bld">Matha vilothane</span>. Mathati.</p>
  654. <p class="bodytext"><span class="bld">Potha pariyāyanabhāve.</span> Pothati. Pothako. Pothetīti ayaṃ <span class="bld">curādi</span>gaṇepi vattati. Tena ‘‘samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā’’ti payogo dissati.</p>
  655. <p class="bodytext"><span class="bld">Gottha vaṃse</span>. Gotthati. Gotthulo, gotthu.</p>
  656. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu vitthāre</span>. Pothati. Puthavī.</p>
  657. <p class="centered"><span class="bld">Tha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  658. <p class="subhead">Dakārantadhātu</p>
  659. <p class="bodytext"><span class="bld">Dā dāne. Ā</span>pubbo gahaṇe. Saddho dānaṃ dadāti deti, sīlaṃ ādadāti ādeti. Imāni suddhakattupadāni taddīpakattā. Saddho assaddhaṃ dānaṃ dāpeti, sīlaṃ ādapeti, samādapeti. Ye dhammamevādapayanti santo. Imāni kāritapadāni hetukattupadānīti ca vuccanti taddīpakattā. Saddhena dānaṃ dīyati, sīlaṃ ādīyati, samādīyati, imāni kammapadāni taddīpakattā. Ayañca <span class="bld">dā dāne</span>ti dhātu sāsanānurūpasutivasena <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ patvā <span class="bld">supana</span>kriyaṃ vadanto ‘‘dāyati niddāyati niddā’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. <span class="bld">Dānamavakhaṇḍanañca</span> vadanto ‘‘diyati dānaṃ dātta’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. <span class="bld">Suddhiṃ</span>vadanto ‘‘dāyati vedāyati vodāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati, imasmiṃ pana <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">dānaṃ</span> vadanto <span class="bld">ā</span>pubbavasena <span class="bld">gahaṇañca</span> <a name="M0.0075"></a> vadanto ‘‘dadāti deti ādadāti ādeti dānaṃ ādāna’’nti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayati. Tathā kucchitagamanaṃ vadanto ‘‘dāti suddāti suddo suddī’’ti sanāmapadāni suddhakattupadāni janayatīti ayaṃ viseso daṭṭhabbo. Yathā cettha, evamaññatrāpi yathāsambhavaṃ viseso upaparikkhitabbo nayaññūhi.</p>
  660. <p class="bodytext">Idānissa nāmapadāni <span class="bld">tu</span>mantādīni brūma. ‘‘Dānaṃ, deyyaṃ, dātabbaṃ, brahmadeyyaṃ, dinnaṃ, dāyako, dāyikā, dakkhiṇā’’ iccādīni, ‘‘dātuṃ, padātuṃ, dātave, padātave, datvā, datvāna, dadātuna, daditvā, daditvāna, dadiya, dajjā, dadiyāna, ādātuṃ, ādāya, ādiya’’ iccādīni ca yojetabbāni.</p>
  661. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dāna</span>nti dātabbaṃ, dadanti etenāti atthe na deyyadhammo dānacetanā ca vuccati. Kasmā pana tattha <span class="bld">dinna</span>saddoyeva kathiyati, na <span class="bld">datta</span>saddoti? Akathane kāraṇamatthi. ‘‘Dānaṃ dinna’’ntiādīsu hi <span class="bld">dinna</span>saddaṭṭhāne <span class="bld">datta</span>saddo na dissati, tasmā na kathiyati.</p>
  662. <p class="gatha1">Guṇabhūto <span class="bld">datta</span>saddo, na diṭṭho jinabhāsite;</p>
  663. <p class="gathalast">‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ’’, iti <span class="bld">dinna</span>padaṃ viya.</p>
  664. <p class="gatha1">‘‘Devadatto yaññadatto, datto’’ iti ca ādiko;</p>
  665. <p class="gathalast">Paṇṇattivacane diṭṭho, samāsabyāsato pana.</p>
  666. <p class="bodytext">Tasmā ‘‘devadatto’’tiādīsu ‘‘devena dinno’’ti samāsaṃ katvā paṇṇattivacanattā <span class="bld">dinna</span>saddassa <span class="bld">dattā</span>deso kātabbo sāsanānurūpena. Upari hi ‘‘dinnassa datto kvaci paṇṇattiya’’nti lakkhaṇaṃ passissatha. Ayameva hi sāsane nīti avilaṅghanīyā. Idaṃ panettha vavatthānaṃ –</p>
  667. <p class="gatha1">Sakkaṭe <span class="bld">datta</span>saddova, <span class="bld">dinna</span>saddo na dissati;</p>
  668. <p class="gathalast">Byāsamhi <span class="bld">dinna</span>saddova, <span class="bld">datta</span>saddo na pāḷiyaṃ.</p>
  669. <p class="gatha1">‘‘Manasā <a name="M0.0076"></a> dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;</p>
  670. <p class="gathalast">‘‘Dhammadinnā mahāmāyā’’, iccādīsu ca pāḷisu.</p>
  671. <p class="gatha1">Iti byāsasamāsānaṃ, vasā dvedhā pavattati;</p>
  672. <p class="gathalast"><span class="bld">Dinna</span>saddoti dīpeyya, na so sakkaṭabhāsite.</p>
  673. <p class="gatha1">Guṇabhūto <span class="bld">datta</span>saddo, asamāsamhi kevalo;</p>
  674. <p class="gathalast">Na dissati munimate, <span class="bld">dinna</span>saddova kevalo.</p>
  675. <p class="gatha1">Teneva <span class="bld">dinna</span>saddassa, <span class="bld">dattā</span>deso kato mayā;</p>
  676. <p class="gathalast">‘‘Dattaṃ sirappadāna’’nti, kavayo pana abravuṃ.</p>
  677. <p class="gatha1">Ediso pāḷiyaṃ natthi, nayo tasmā na so varo;</p>
  678. <p class="gathalast">‘‘Datto’’ti bhūridattassa, saññā paṇṇattiyaṃ gatā.</p>
  679. <p class="gatha1">‘‘Brahmadatto buddhadatto, datto’’ iti hi sāsane;</p>
  680. <p class="gathalast">Paṇṇattiyaṃ <span class="bld">datta</span>saddo, asamāsasamāsiko.</p>
  681. <p class="gatha1">‘‘Paradattabhojana’’nti, evamādīsu pāḷisu;</p>
  682. <p class="gathalast">Samāse guṇabhūtoyaṃ, <span class="bld">datta</span>saddo patiṭṭhito.</p>
  683. <p class="gatha1">‘‘Manasā dānaṃ mayā dinnaṃ, dānaṃ dinno’’tiādisu;</p>
  684. <p class="gathalast">Guṇabhūto <span class="bld">dinna</span>saddo, asamāsamhi dissati.</p>
  685. <p class="gatha1">‘‘Dinnādāyī dhammadinnā’’, iccevamādīsu pana;</p>
  686. <p class="gathalast">Samāse guṇapaṇṇatti-bhāvenesa padissati.</p>
  687. <p class="unindented">Koci <a name="M0.0077"></a> pana saddasatthavidū garu evaṃ saddaracanamakāsi –</p>
  688. <p class="gatha1">‘‘Yassaṅkurehi jimutambujaloditehi,</p>
  689. <p class="gathalast">Vāteritehi patitehi suṇehi tehi.</p>
  690. <p class="gatha1">Jenantacīvaramasobhatha brahmadattaṃ,</p>
  691. <p class="gathalast">Vandāmi taṃ caladalaṃ varabodhirukkha’’nti.</p>
  692. <p class="unindented">Ettha ca <span class="bld">brahmadatta</span>nti idaṃ sakkaṭabhāsāto nayaṃ gahetvā vuttaṃ, na pāḷito. Pāḷinayañhipatvā ‘‘brahmadattiya’’nti vā ‘‘brahmadinna’’nti vā ‘‘devadattiya’’nti vā ‘‘devadinna’’nti vā rūpena bhavitabbaṃ. Tathā hi ‘‘bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsū’’ti pāḷinayānurūpo aṭṭhakathāpāṭho dissati. Tasmā etthevaṃ vadāma –</p>
  693. <p class="gatha1"><span class="bld">‘‘Datta</span>saddassa ṭhānamhi, ‘‘dattiya’’nti ravo gato;</p>
  694. <p class="gathalast">Devadattiyapatto ca, assamo sakkadattiyo’’ti.</p>
  695. <p class="bodytext">Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Atra pana paripuṇṇāparipuṇṇavasena yathārahaṃ padakkamo bhavati.</p>
  696. <p class="bodytext">Dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadātu, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma, dadāmase. Dadeyya, dade, dajjā. Dajjā sappuriso dānaṃ. Dadeyyuṃ, dajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjuṃ. Dadeyyāsi, dajjāsi, dajjesi iccapi. Dajjāsi abhayaṃ mama. Mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Sīlavantesu dajjesi, dānaṃ maddi yathārahaṃ. Dadeyyātha, dajjātha. Dadeyyāmi, dajjāmi, dadeyyāma, dajjāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho, dajjāvho. Dadeyyaṃ, dajjaṃ. Neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Dadeyyāmhe, dajjāmhe. Ayamasmākaṃ khanti. Garūnaṃ pana khanti aññathā bhavati. Tathā hi –</p>
  697. <p class="gatha1">Garū ‘‘dajjati dajjanti’’, itiādinayena tu;</p>
  698. <p class="gathalast">Aṭṭhannampi vibhattīnaṃ, vasenāhu padakkamaṃ.</p>
  699. <p class="gatha1">Pāḷiṃ upaparikkhitvā, tañce yujjati gaṇhatha;</p>
  700. <p class="gathalast">Na hi sabbappakārena, pāḷiyo paṭibhanti no.</p>
  701. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0078"></a> asmākaṃ khantiyā ‘‘dajjā dajja’’ntiādīni <span class="bld">yya</span>kārasahiteyeva sattamiyā padarūpe sijjhanti. ‘‘Dajjā sappuriso dāna’’nti ettha hi ‘‘dajjā idaṃ ‘‘dadeyyā’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā <span class="bld">yya</span>kāre pare saralopaṃ katvā tato tiṇṇaṃ byañjanānaṃ saṃyogañca tīsusaññogabyañjanesu dvinnaṃ sarūpānamekassa lopañca dyakārasaññogassa ca <span class="bld">ja</span>kāradvayaṃ katvā tato dīghavasenuccāritabbattā animittaṃ dīghabhāvaṃ katvā nipphajjati. Evaṃ sāsanassānurūpo vaṇṇasandhi bhavati. Duvidho hi sandhi padasandhi vaṇṇasandhīti. Tesu yattha padacchedo labbhati, so padasandhi. Yathā? Tatrāyaṃ. Yattha pana na labbhati, so vaṇṇasandhi. Yathā? Atrajo. Yathā ca sugato, yathā ca paddhāni. Evaṃ duvidhesu sandhīsu ‘‘dajjā’’ti ayaṃ vaṇṇasandhi eva.</p>
  702. <p class="bodytext">Aparopi rūpanayo bhavati <span class="bld">tvā</span>paccayantavasena –</p>
  703. <p class="gatha1">‘‘Ayaṃ so indako yakkho, dajjā dānaṃ parittakaṃ;</p>
  704. <p class="gathalast">Atirocati amhehi, cando tāragaṇe yathā’’ti</p>
  705. <p class="unindented">Dassanato. Ettha hi <span class="bld">dajjā</span>ti datvāti attho. Idaṃ pana <span class="bld">datvā</span>saddena samānatthaṃ ‘‘dadiyya’’ iti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā <span class="bld">yya</span>kāre pare saralopaṃ katvā saññogesu sarūpalopañca tato dyakārasaññogassa <span class="bld">jja</span>kāradvayaṃ dīghattañca katvā nipphajjati.</p>
  706. <p class="bodytext">Athāparopi rūpanayo bhavati kammani <span class="bld">ya</span>paccayavasena. Tathā hi ‘‘petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā’’ti ca ‘‘dakkhiṇā dajjā’’ti ca dve pāṭhā dissanti. Tattha pacchimassa <span class="bld">dajjā</span>ti dātabbāti attho kammani <span class="bld">ya</span>paccayavasena. Idha pana <span class="bld">dā</span>dhātuto <span class="bld">ya</span>paccayaṃ katvā dhātussa dvittañca pubbassa rassattañca tato <span class="bld">ya</span>kāre pare <a name="M0.0079"></a> saralopaṃ saññogabhāvañca <span class="bld">jja</span>kāradvayañca itthiliṅgattā <span class="bld">ā</span>paccayādiñca katvā ‘‘dajjā’’ti nipphajjati. Evaṃ ‘‘dajjā dadeyyā’’ti ca ‘‘dajjā dadiyya datvā’’ti ca ‘‘dajjā dātabbā’’ti ca etāni paccekaṃ pariyāyavacanāni bhavanti. ‘‘Dajjuṃ. Dajjāsi, dajjātha. Dajjāmi, dajjāma. Dajjāvho, dajja’’nti etānipi ‘‘dadeyyuṃ dadeyyāsī’’tiādinā padarūpāni patiṭṭhapetvā <span class="bld">yya</span>kāre pare saralopaṃ saññogesu sarūpalopaṃ <span class="bld">dya</span>kārasamaññogassa <span class="bld">jja</span>kāradvayañca katvā nipphajjanti. Etesu <span class="bld">dajjāsī</span>ti yaṃ rūpaṃ tassāvayavassa <span class="bld">ā</span>kārassa <span class="bld">e</span>kāraṃ katvā aparampi ‘‘dajjesī’’ti rūpaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.</p>
  707. <p class="bodytext">Acinteyyānubhāvassa hi sammāsambuddhassa pāḷinayo acinteyyoyeva hoti, gambhīro dukkhogāḷho, na yena kenaci lakkhaṇena sādhetabbo, yathātanti viraciteheva lakkhaṇehi sādhetabbo. Tathā hi ‘‘khattiyā titthiyā cetiyānī’’tiādīsu <span class="bld">ya</span>kāre pare saralopo bhavati, tena ‘‘athetthekasataṃ khatyā. Evampi titthyā puthuso vadanti. Ārāmarukkhacetyānī’’ti payogā dissanti. Tathā ‘‘sākacchati taccha’’nti etthāpi ‘‘saha kathayatī’’tivā ‘‘saṃkathayatī’’ti vā ‘‘tathya’’nti ca padarūpaṃ patiṭṭhapetvā <span class="bld">saha</span>saddassa <span class="bld">ha</span>kāralopaṃ, <span class="bld">saṃ</span>sadde ca niggahītalopaṃ katvā <span class="bld">sa</span>kāragatassa sarassa dīghaṃ katvā <span class="bld">ya</span>kāre pare saralopaṃ katvā tato <span class="bld">thya</span>kārasaññogassa <span class="bld">ccha</span>yugaṃ katvā visabhāgasaññoge eko ekassa sabhāgattamāpajjati. Tena ‘‘sākacchati taccha’’nti rūpāni sijjhanti. Tathā hi ‘‘aññamaññaṃ sākacchiṃsu. Kālena dhammasākacchā. Bhūtaṃ tacchaṃ. Yathātathiyaṃ viditvāpi dhammaṃ, sammā so loke paribbajeyyā’’ti <a name="M0.0080"></a> savikapāni payogāni dissanti. ‘‘Najjā’’tiādīsupi ‘‘nadiyā’’tiādīni padarūpāni patiṭṭhapetvā vaṇṇasandhivasena <span class="bld">ya</span>kāre pare lopavidhi labbhatiyeva. Vividho hi sāsanānukūlo rūpanipphādanupāyo, upari ca etesaṃ sādhanatthaṃ ‘‘saralopo yamanarādīsū’’tiādīni lakkhaṇāni bhavissanti. Tattha –</p>
  708. <p class="gatha1">‘‘Dajjā dajju’’ntiādīni, sattamīnaṃ vasena me;</p>
  709. <p class="gathalast">Vuttāni yogirājassa, sāsanatthaṃ mahesino.</p>
  710. <p class="bodytext">Atridaṃ vattabbaṃ, kiñcāpi aṭṭhakathācariyehi ‘‘mātaraṃ tena dosena, dajjāhaṃ dakarakkhino’’ti ettha <span class="bld">dajja</span>nti padassa ‘‘dammī’’ti vattamānāvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva. Ācariyā hi ‘‘sattamīpayogo aya’’nti jānantāpi ‘‘kadāci aññe parikappatthampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkāya evaṃ vivaraṇamakaṃsu. Tathā kiñcāpi tehi ‘‘anāparādhakammantaṃ, na dajjaṃ dakarakkhino’’ti ettha <span class="bld">na dajja</span>nti padassa ‘‘nāhaṃ dakarakkhassa dassāmī’’ti bhavissantīvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tathāpi sattamīpayogoyeva, anāgataṃ pana paṭicca vattabbatthattā evaṃ vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Neva dajjaṃ mahosadha’’nti ettha pana ‘‘na tveva dadeyya’’nti sattamīpayogavaseneva vivaraṇaṃ katanti. Evaṃ dajjaṃpadassa vinicchayo veditabbo.</p>
  711. <p class="bodytext">Idāni parokkhādivasena padakkamo kathiyati. ‘‘Dada, dadū. Dadū’’ti ca idaṃ ‘‘nārado iti nāmena, kassapo iti maṃ vidū’’tiādīsu <span class="bld">vidū</span>saddena samaṃ. Dade, dadittha, dadaṃ, dadimha. Dadittha, dadire. Dadittho, dadivho.</p>
  712. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">dadittho</span>ti idaṃ ‘‘sañjagghittho mayā saha. Mā kisittho mayā vinā. Mā naṃ kalale akkamittho’’tiādīsu ‘‘sañjagghittho’’tiādīhi <a name="M0.0081"></a> samaṃ. Iminā nayena sabbattha labbhamānavasena sadisatā upaparikkhitabbā. Dadaṃ, dadimhe. Parokkhāsahibharūpāni.</p>
  713. <p class="bodytext">Adadā, adadū. Adade, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadatthuṃ. Adadase, adadavhaṃ. Adadiṃ adadamhase. Iti anakārapubbampi rūpaṃ gahetabbaṃ ‘‘yesaṃ no na dadamhase’’ti dassanato. Hiyyattanīsahitarūpāni.</p>
  714. <p class="bodytext">Adadi, adaduṃ, adadiṃsu. Adado, adadittha. Adadiṃ, adadimhā. Adadā, adadū. Adadase, adadivhaṃ. Adadaṃ, adadimhe. Ajjatanīsahitarūpāni.</p>
  715. <p class="bodytext">‘‘Dadissati, dadissanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Bhavissantīsahitarūpāni.</p>
  716. <p class="bodytext">‘‘Adadisā, dadissā, adadissaṃsu, dadissaṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ. Kālātipattisahitarūpāni.</p>
  717. <p class="bodytext">Aparānipi vattamānādisahitarūpāni bhavanti. Deti, denti. Desi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dammi, dema, damma. Attanopadāni appasiddhāni. Sattamīnayo ca parokkhānayo ca appasiddho. Hiyuttanīnayo pana ajjatanīnayo ca koci koci pasiddho pāḷiyaṃ āgatattā, sakkā ca ‘‘adā, adū, ado, ada’’ntiādinā yojetuṃ. Tathā hi nayo dissati. Adā dānaṃ purindado. Varañceme ado sakka. Brāhmaṇānaṃ adaṃ gajaṃ. Adāsime. Adaṃsu te mamokāsaṃ. Adāsiṃ brāhmaṇe tadāti. ‘‘Dassati, dassanti’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Adassā, dassā, adassaṃsu, dassaṃsu, dassiṃsu’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ.</p>
  718. <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0082"></a> ādadāti, ādadanti. Ādadāsi, ādadātha. Ādadāmi, ādadāma. <span class="bld">Kaccāyanamate</span> ‘‘ādatte’’ti attanopadaṃ vuttaṃ. Evaṃ ‘‘ādadātu, ādadeyya’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. Ādetu ādeyya iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Evameva ca ‘‘dāpeti, ādāpetī’’tiādīnipi yathārahaṃ yojetabbāni.</p>
  719. <p class="bodytext"><span class="bld">Dākucchite gamane</span>. Dāti. Suddāti. Suddo, suddī. Tattha <span class="bld">suddo</span>ti suddātīti suddo, parapothanādiluddācārakammunā dārukammādikhuddācārakammunā ca lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchatīti attho. Tathā hi <span class="bld">su</span> iti sīghatthe nipāto, <span class="bld">dā</span> iti garahattho dhātu kucchitagativācakattā. Suddassa bhariyā <span class="bld">suddī</span>.</p>
  720. <p class="bodytext"><span class="bld">Du gatiyaṃ</span>. Davati. Dumo. Ettha ca davati gacchati mūlakkhandhasākhāviṭapapattapallavapupphaphalehi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇātīti <span class="bld">dumo</span>.</p>
  721. <p class="bodytext"><span class="bld">Desodhane. Sodhanaṃ</span> pariyodāpanaṃ. Dāyati. Dāyanaṃ. Yathā gāyati, gāyanaṃ. Dāyituṃ, dāyitvā, dhātāvayava<span class="bld">sse</span>kārassa <span class="bld">āyā</span>deso. ‘‘Dātuṃ, datvā’’ iccapi rūpāni.</p>
  722. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">dātu</span>nti sodhetuṃ. <span class="bld">Datvā</span>ti sodhetvāti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘bālo abyatto nappaṭibalo anuyuñjiyamāno anuyogaṃ dātu’’nti ettha <span class="bld">dātu</span>nti padassa sodhetunti attho. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo parehi anuyuñjiyati, so anuyogaṃ deti nāmāti. Tasmā ‘‘ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchī’’tiādīsupi <span class="bld">anuyogaṃ datvā</span>ti anuyogaṃ sodhetvāti atthoyeva gahetabbo. Tathā <a name="M0.0083"></a> hi pubbācariyehi ‘‘anuyogadāpanattha’’nti etasmiṃ padese esoyevattho vibhāvito. Kathaṃ? <span class="bld">Anuyogadāpanattha</span>nti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ sodheti nāma, anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāmāti. Idampi ca tehi vuttaṃ. <span class="bld">Dātu</span>nti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhanādaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti. Samantapaṭṭhānamahāpakaraṇa saṃvaṇṇanāyampi pubbācariyehi <span class="bld">‘‘dānaṃ datvā</span>ti taṃ cetanaṃ pariyodāpetvā’’ti sodhanattho vutto. Dullabhā ayaṃ nīti sādhukaṃ citte ṭhapetabbā.</p>
  723. <p class="bodytext"><span class="bld">De pālane</span>. Dīyati. Dānaṃ, uddānaṃ dāyituṃ, dāyitvā. Tattha <span class="bld">dāna</span>nti duggatito dāyati rakkhatīti dānaṃ, dānacetanā. <span class="bld">Uddāna</span>nti vuttassa atthassa vakkhamānassa vā vippakiṇṇabhāvena nassituṃ adatvā uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Atha vā <span class="bld">uddāna</span>nti pacchuddānādikaṃ uddānaṃ.</p>
  724. <p class="bodytext"><span class="bld">Khāda bhakkhane</span>. Khādati. Khādikā, khādanaṃ, aññamaññakhādikā. Pubbaphalakhādikā, khajjaṃ, khādanīyaṃ, khandhā.</p>
  725. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khajja</span>nti pūvo. <span class="bld">Khādanīya</span>nti pūvaphalāphalādi. ‘‘Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti visuṃ bhojanīyassa vacanato khādanaṃ nāma khajjassa vā khādanīyassa vā bhakkhanaṃ. Apica hiṃsāpi ‘‘khādana’’nti vuccati. Jātijarābyādhidukkhādīhi khajjantīti <span class="bld">khandhā,</span> rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni. ‘‘Cīvarāni nassantipi ḍayhantipi undūrehipi khajjantī’’ti ettha viya <span class="bld">khajja</span>nti saddo kammattho.</p>
  726. <p class="bodytext"><span class="bld">Bada</span> <a name="M0.0084"></a> <span class="bld">theriye</span>. Thirabhāvo <span class="bld">theriyaṃ,</span> yathā dakkhiyaṃ. Badati. Badarī, badaraṃ. Atridaṃ vuccati –</p>
  727. <p class="gatha1">Kakkandhu badarī kolī, kolaṃ kulavamiccapi;</p>
  728. <p class="gathalast">Tenilaṃ badarañcāti, nāmaṃ rukkhassa koliyāti.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">Khada dhitihiṃsāsu ca</span>. Theriyāpekkhāya <span class="bld">ca</span>kāro. Khadati. Khadiro.</p>
  730. <p class="bodytext"><span class="bld">Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Gadati. Āgadanaṃ, tatho āgado etassāti tathāgato. Suṭṭhu gadatīti sugado.</p>
  731. <p class="bodytext"><span class="bld">Rada vilekhane</span>. Radati. Radano, rado, dāṭhārado. Atra <span class="bld">radano</span>ti danto.</p>
  732. <p class="bodytext"><span class="bld">Nada abyattasadde</span>. Sīho nadati, paṇadati. Nādo, nadī. Pabbatesu vanādīsu nadatīti <span class="bld">nadī. Nada i</span> iti dhātudvayavasena pana ‘‘nadantī gacchatīti <span class="bld">nadī’’</span>tipi nibbacanaṃ vadanti.</p>
  733. <p class="bodytext">Kecettha vadeyyuṃ yā panesā ‘‘nada abyattasadde’ti dhātu tumhehi vuttā, sā kiṃniccamabyattasaddeyeva vattati, udāhu katthaci viyattiyampi vācāyaṃ vattatī’’ti? Niccamabyattasaddeyeva vattatīti. Yajjevaṃ ‘‘sīho nadatī’’tiādīsu tiracchānagatādisaddabhāvena avibhāvitatthatāya <span class="bld">nada</span>saddo abyattasaddo hotu, ‘‘sīho viya ayaṃ puriso nadatī’’tiādīsu pana manussabhāsāpi abyattasaddo siyāti? Tanna viyattāpi samānā manussabhāsā sīho viyāti evaṃ samupekkhāvasena <span class="bld">sīha</span>padatthassāpekkhanato <span class="bld">nada</span>saddena niddisiyati<a name="M0.0085"></a>, na purisāpekkhanavasena. Yathā hi valāhakūpamāvasena kathitaṃ, ‘‘kathañca puggalo gajjitā ca vassitā ca hotī’’ti pāḷiyaṃ gajjanaṃ vassanañca puggale alabbhamānampi valāhakassa gajjanavassanasadisatāya bhāsanakaraṇakriyāyūpalabbhanato vattabbameva hoti, evameva nibbhayabhāvena sīhanādasadisiyā vācāya niccharaṇato sīho viya nadatīti avibhāvitatthavantena <span class="bld">nada</span>saddena manussabhāsāpi niddisitabbā hoti.</p>
  734. <p class="bodytext">Ettha ca ambaphalūpamādayopi āharitvā dassetabbā. Na hi pakkāmakatādīni puggalesu vijjanti, atha kho ambaphalādīsu eva vijjanti, evaṃ santepi bhagavatā aññenākārena sadisattaṃ vibhāvetuṃ ambaphalūpamādayo vuttā, evameva <span class="bld">nada</span>saddo abyattasaddabhāvena tiracchānagatasaddādīsu eva vattabbopi atthantaravibhāvanatthaṃ ‘‘sīho viya nadatī’’tiādīsu manussabhāsāyampi rūḷhiyā vutto, na sabhāvato. Tathā hi sabhāvato <span class="bld">nada</span>saddenapi <span class="bld">vassita</span>saddādīhipi manussabhāsā niddisitabbā na hotīti. Yadi evaṃ –</p>
  735. <p class="gatha1">‘‘Suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassitaṃ;</p>
  736. <p class="gathalast">Manussavassitaṃ rāja, dubbijānataraṃ tato’’ti</p>
  737. <p class="bodytext">Ettha kasmā <span class="bld">vassita</span>saddena manussabhāsā niddisiyatīti? Saccaṃ manussabhāsāpi <span class="bld">vassita</span>saddena niddiṭṭhā dissati, evaṃ santepi sā ‘‘suvijānaṃ siṅgālānaṃ, sakuṇānañca vassita’’nti <span class="bld">vassita</span>saddavasena payogassa vacanato tadanurūpaṃ niddisituṃ arahatīti mantvā <span class="bld">vassita</span>saddasadisī niddiṭṭhā. Na hi ‘‘manusso vassatī’’tiādinā visuṃ payogā dissanti, ‘‘sakuṇo vassati, kūjatī’’tiādinā pana payogā dissanti, tasmā ‘‘saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadi kuso’’tiādīsu viya yathārahaṃ <a name="M0.0086"></a> attho gahetabbo. Evaṃ <span class="bld">nada</span>dhātu sabhāvato abyattasaddeyeva hoti, na viyattiyaṃ vācāyanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  738. <p class="bodytext"><span class="bld">Adda gatiyaṃ yācane ca</span>. Addati.</p>
  739. <p class="bodytext"><span class="bld">Nadda gadda sadde</span>. Naddati. Gaddati.</p>
  740. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadda hiṃsāyaṃ</span>. Taddati.</p>
  741. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadda kucchite sadde</span>. Kaddati. Kaddamo.</p>
  742. <p class="bodytext"><span class="bld">Khadda daṃsane. Daṃsana</span>miha dantasukatakattikā kriyā abhidhīyate. Sabhāvattā dhātuyā sādhanappayogasamavāyī. Khaddati.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Adi bandhane</span>. Andati. Andu. <span class="bld">Andu</span>saddopanettha itthiliṅgo gahetabbo pāḷiyaṃ itthiliṅgappayogadassanato ‘‘seyyathāpi vāseṭṭha ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā, atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo, so orimatīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanabandho’’ti. Tatra <span class="bld">andū</span>ti yaṃ kiñci bandhanaṃ vā. ‘‘Yathā andughare puriso’’ti hi vuttaṃ. Bandhanaviseso vā, ‘‘andubandhanādīni chinditvā palāyiṃsū’’ti hi vuttaṃ. Apica andanaṭṭhena bandhanaṭṭhena andu viyātipi <span class="bld">andu,</span> pañca kāmaguṇā. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi bandhanantipi vuccantī’’ti. Niggahītāgamavasenāyaṃ dhātu vuttā. Katthaci pana vigataniggahītāgamopi hoti, taṃ yathā? ‘‘Avijjā bhikkhave pubbaṅgamā akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā anvadeva ahirika’’nti pāḷi. Ettha anuandati anubandhatīti anvadi. Anvadi eva <span class="bld">anvadevā</span>ti kitaviggaho sandhiviggaho ca <a name="M0.0087"></a> veditabbo. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘anvadevā</span>ti anubandhamānamevā’’ti vuttaṃ, taṃ avijjamahirikaṃ anubandhamānameva hotīti attho.</p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Idi paramissariye</span> indati. Indanaṃ, indo.</p>
  745. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">indo</span>ti adhipatibhūto yo koci. So hi indati paresu issariyaṃ pāpuṇātīti <span class="bld">indo</span>ti vuccati. Apica <span class="bld">indo</span>ti sakko. Sakkassa hi anekāni nāmāni –</p>
  746. <p class="gatha1">Sakko purindado indo, vatrabhū pākasāsano;</p>
  747. <p class="gathalast">Sahassanetto maghavā, devarājā sujampati.</p>
  748. <p class="gatha1">Sahassakkho dasasata-locano vajirāvudho;</p>
  749. <p class="gathalast">Hūtapati mahindo ca, kosiyo devakuñjaro.</p>
  750. <p class="gatha1">Surādhipo suranātho, vāsavo tidivādhibhū;</p>
  751. <p class="gatha2">Jambāri ceva vajira-hattho asurasāsano;</p>
  752. <p class="gathalast">Gandharājā devindo, surindo asurābhibhūti.</p>
  753. <p class="bodytext">Evaṃ anekāni nāmāni. Ekopi hi attho anekasaddappavattinimittatāya anekanāmo. Tenāha bhagavā –</p>
  754. <p class="indent">Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā ‘‘maghavā’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘purindado’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘‘sakko’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvāsaṃ adāsi, tasmā ‘‘vāsavo’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo sahassaṃ atthānaṃ muhuttena <a name="M0.0088"></a> cinteti, tasmā ‘‘sahassakkho’’ti vuccati. Sakkassa mahāli devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā ‘‘sujampatī’’ti vuccati. Sakko mahāli devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā ‘‘devānamindo’’ti vuccatīti.</p>
  755. <p class="bodytext">Evamekassāpi atthassa anekāni saddappavattinimittāni dissanti.</p>
  756. <p class="bodytext">Tathā hi yena pavattinimittena tāvatiṃsādhipatimhi <span class="bld">inda</span>saddo pavatto, na tena tattha <span class="bld">sakkādi</span>saddā pavattā, atha kho aññena. Tathā yena sammādiṭṭhiyaṃ <span class="bld">paññā</span>saddo pavatto, na tena tattha <span class="bld">vijjādi</span>saddā. Yena sampayuttadhammānaṃ pubbaṅgamabhāvena uppannadhammasmiṃ <span class="bld">citta</span>saddo pavatto, na tena tattha <span class="bld">viññāṇādi</span>saddā. Na hi vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti. Ekopi attho sammutyattho ca paramattho ca anekasaddappavttinimittatāya anekanāmoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  757. <p class="bodytext">Ettha siyā ‘‘nāmānīti vadatha, kiṃ nāmaṃ nāmā’’ti. Vuccate – īdise ṭhāne atthesu saddappavattinimittaṃ ‘‘nāma’’nti gahitaṃ, yaṃ ‘‘liṅga’’ntipi vuccati. Tathā hi ‘‘nāma’’nti ca ‘‘liṅga’’nti ca saddopi vuccati, ‘‘aññaṃ sobhanaṃ nāmaṃ pariyesissāmi. Liṅgañca nippajjate’’tiādīsu viya. Asabhāvadhammabhūtaṃ nāmapaññattisaṅkhātaṃ atthesu saddappavattinimittampi vuccati ‘‘nāmagottaṃ na jīrati. Sataliṅgo’’tiādīsu viya. Iti <span class="bld">nāma</span>saddenapi <span class="bld">liṅga</span>saddenapi saddappavattinimittassa kathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saddappavattinimittañca nāma lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāravisesoti gahetabbaṃ. So evaṃbhūtoyeva sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā vadanti<a name="M0.0089"></a>. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti tassa tassa atthassa nāmasaññaṃ karotīti <span class="bld">nāmaṃ,</span> pakārehi ñāpanato <span class="bld">paññatti</span> ca. Saviññattivikārassa pana saddassa sammutiparamatthasaccānaṃ pakārehi ñāpanato paññattibhāve vattabbameva natthi. Saddasseva hi ekantena paññattibhāvo icchitabbo ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca ‘‘niruttipaṭisambhidā bahiddhārammaṇā’’ti ca pāḷidassanato. Idha pana saddappavattinimittādhikārattā nāmavasena attho pakāsito. Evaṃ anekavidhassa sāmaññākāravisesoti pubbācariyehi gahitassa nāmapaññattisaṅkhātassa saddappavattinimittassa vasena ekopi ñeyyattho anekaliṅgoti gahetabbo. Tenāha āyasmā suhemanto pabhinnapaṭisambhido –</p>
  758. <p class="gatha1">‘‘Sataliṅgassa atthassa, satalakkhaṇadhārino;</p>
  759. <p class="gathalast">Ekaṅgadassī dummedho, satadassīva paṇḍito’’ti.</p>
  760. <p class="bodytext">Evaṃ sabbābhidhānesupi iminā nayena yathārahaṃ attho vibhāvetabbo nayaññūhi.</p>
  761. <p class="bodytext"><span class="bld">Vidi avayave</span>. Vindati. Yadi abhidhānamatthi, ‘‘vindo’’ti dissati. Yathā kaṇḍati. Kaṇḍo.</p>
  762. <p class="bodytext"><span class="bld">Khidi avayave</span>ti candaviduno vadanti. Tesaṃ mate ‘‘khindatī’’ti rūpaṃ.</p>
  763. <p class="bodytext"><span class="bld">Nidi kucchāyaṃ. Kucchā</span>saddo garahattho. Nindati. Nindā.</p>
  764. <p class="gatha1">Porāṇametaṃ atula, netaṃ ajjatanāmiva;</p>
  765. <p class="gatha2">Nindanti tuṇhimāsīnaṃ, nindanti bahubhāṇinaṃ;</p>
  766. <p class="gathalast">Mitabhāṇimpi nindanti, natthi loke anindito.</p>
  767. <p class="gatha1">Avaṇṇo <a name="M0.0090"></a> aguṇo nindā, garahā ayasopi ca;</p>
  768. <p class="gathalast">Asiloko akitti ca, asilāghā ca atthuti.</p>
  769. <p class="bodytext"><span class="bld">Nanda samiddhiyaṃ</span>. Akammikā dhātu. Nandati puttehi puttimā. Nandāya nuna maraṇena. Nandasi sirivāhana. Nandanaṃ vanaṃ. <span class="bld">Abhisaddayoge panāyaṃ sakammakopi. Abhinanda</span>nti āgataṃ nābhinandanti maraṇaṃ.</p>
  770. <p class="gatha1">Sirīva rūpiniṃ disvā, nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ;</p>
  771. <p class="gathalast">Tena nandāti me nāmaṃ, sundaraṃ pavaraṃ ahu.</p>
  772. <p class="gatha1">Rammaṃ veḷuvanaṃ yena, na diṭṭhaṃ sugatālayaṃ;</p>
  773. <p class="gathalast">Na tena nandanaṃ diṭṭhaṃ, iti maññe mahesayaṃ.</p>
  774. <p class="gatha1">Yena veḷuvanaṃ diṭṭhaṃ, naranandananandanaṃ;</p>
  775. <p class="gathalast">Sudiṭṭhaṃ nandanaṃ tena, amarindasunandanaṃ.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Cadi hilādane dittiyañca. Hilādanaṃ</span> sukhanaṃ. <span class="bld">Ditti</span> sobhā. Candati. Candano, cando.</p>
  777. <p class="bodytext">Ettha ca candanassapi anekāni nāmāni – candanaṃ, gandhasāro, malayajo, suvaṇṇacandanaṃ, haricandanaṃ, rattacandanaṃ, gosītacandanaṃ. Candayati hilādayati sītaguṇasamaṅgitāya sattānaṃ paliḷāhaṃ vūpasamentaṃ sukhaṃ uppādetīti <span class="bld">candanaṃ. Cando</span>ti somo, sopi candayati hilādayati sītaguṇasampattiyā attano pabhāya sattānaṃ pariḷāhaṃ vūpasamento sukhaṃ uppādetīti <span class="bld">cando</span>ti vuccati. Atha vā candati dibbati siriyā virocatīti <span class="bld">cando. Āgamaṭṭhakathāsu</span> pana ‘‘chandaṃ janetīti <span class="bld">cando</span>’’ti vuttaṃ. Tassāpi anekāni nāmāni –</p>
  778. <p class="gatha1">Cando <a name="M0.0091"></a> nakkhattarājā ca, indu somo nisākaro;</p>
  779. <p class="gathalast">Candimā mā nisānātho, osadhī so nisāpati.</p>
  780. <p class="gatha1">Uḷurājā sasaṅko ca, himaraṃsi sasīpi ca;</p>
  781. <p class="gathalast">Dvijarājā sasadharo, tārāpati himaṃsu ca.</p>
  782. <p class="gatha1">Kumudabandhavo ceva, migaṅko ca kalānidhi;</p>
  783. <p class="gatha2">Sudhaṃ sudhi dhūpi yūpa-rasmi ceva khamākaro;</p>
  784. <p class="gathalast">Nakkhatteso ca rajanī-karo subbhaṃsu eva ca.</p>
  785. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadi cetāyaṃ</span>. Tandati. Tandī.</p>
  786. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadi kaladi avhāne rodane ca</span>. Kandati, pakkandati. Pakkanduṃ, kandanto, kalandako.</p>
  787. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalidi paridevane</span>. Kalindati.</p>
  788. <p class="bodytext"><span class="bld">Khoda paṭighāte</span>. Khodati.</p>
  789. <p class="bodytext"><span class="bld">Khanda gatisosanesu</span>. Khandati. Khando. <span class="bld">Khando</span> nāma eko devo, yo ‘‘kumāro sattidharo’’ti ca vuccati.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Khudi āpavane</span>. Khundati.</p>
  791. <p class="bodytext"><span class="bld">Sidi sītiye. Sītiyaṃ</span> sītibhāvo. Sindati. Sosindo, sotatto.</p>
  792. <p class="bodytext"><span class="bld">Vanda abhivādanathutīsu</span>. Vandati, abhivandati. Abhivandanā, vandanaṃ, vandako.</p>
  793. <p class="bodytext">Ettha pana <span class="bld">vandatī</span>ti padassa namassati thometi vāti attho. Tathā hi <span class="bld">suttantaṭīkā</span>kāro <span class="bld">‘‘vande</span>ti vandāmi thomemi vā’’ti āha.</p>
  794. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhadi kallāṇe sokhiye ca. Kallāṇaṃ</span> kalyāṇaṃ, <span class="bld">sokhiyaṃ</span> sukhino bhāvo, sukhamiccevattho. Bhandati. Bhandako, bhaddo, bhadro.</p>
  795. <p class="bodytext"><span class="bld">Madi</span> <a name="M0.0092"></a> <span class="bld">thutimodamadasupanagatīsu</span>. Mandati. Mando.</p>
  796. <p class="bodytext">Ettha pana <span class="bld">mando</span>ti aññāṇīpi bāladārakopi vuccati. Tattha aññāṇī mandati aññāṇabhāvena appasaṃsitabbampi puggalaṃ thometīti <span class="bld">mando</span>. Mandati amoditabbaṭṭhānepi modatīti <span class="bld">mando</span>. Mandati dānasīlādipuññakriyāsu pamajjatīti <span class="bld">mando</span>. Mandati attano ca paresañca hitāhitaṃ acintento khādanīyabhojanīyādīhi attano kāyaṃ sañjātamedaṃ kurumāno supatīti <span class="bld">mando</span>. Mandati ayuttaṃ paresaṃ kriyaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena gacchati gaṇhātīti <span class="bld">mando</span>. Atha vā mandati punappunaṃ paṭisandhiggahaṇavasena gabbhaṃ gacchatīti <span class="bld">mando</span>. Vuttañhi bhagavatā ‘‘punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. Bāladārako pana mandati yuttāyuttamajānanto uttānaseyyaṃparivattanaseyyaṃ vā supatīti <span class="bld">mando</span>. Tathā hi –</p>
  797. <p class="gatha1">‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ;</p>
  798. <p class="gathalast">Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā.</p>
  799. <p class="gatha1">Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā;</p>
  800. <p class="gathalast">Idaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyakā’’ti</p>
  801. <p class="unindented">Vuttaṃ, iti uttānasayanato paṭṭhāya yāva mandadasakaṃ, tāva ‘‘mando’’ti ‘‘dārako’’ti daṭṭhabbo. Appatthavācakopi pana <span class="bld">manda</span>saddo hoti, so pāṭipadikattā idha nādhippeto, atha vā mandati appabhāvena gacchati pavattatīti nipphannapāṭipadikavasenapi gahetabbo.</p>
  802. <p class="bodytext"><span class="bld">Muda hāse</span>. Hasanaṃ <span class="bld">hāso</span> tuṭṭhi. Modati, pamodati. Sammodati. Sammodako. Sammodamānā gacchanti muditā. Mudā.</p>
  803. <p class="bodytext"><span class="bld">Hada</span> <a name="M0.0093"></a> <span class="bld">karīsossagge. Karīsossaggo</span> nāma karīsassa ossajjanaṃ vissajjanaṃ. Hadati. Uhadati. Hadano.</p>
  804. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipī’’ti ayaṃ pāḷi nidassanaṃ, tatra <span class="bld">uhadantipī</span>ti vaccampi karonti. <span class="bld">Ummihantipī</span>ti passāvampi karonti. Pacchimapadassattho <span class="bld">miha secane</span>ti dhātuvasena daṭṭhabbo. Ayaṃ pana <span class="bld">curādi</span>gaṇepi vattati dvigaṇikattā. Imasmiñhi ṭhāne ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti <span class="bld">cariyāpiṭakapāḷi</span>ppadeso nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">muttetī</span>ti passāvaṃ karoti. <span class="bld">Ohadetī</span>ti karīsaṃ vissajjeti.</p>
  805. <p class="bodytext"><span class="bld">Uda mode kīḷāyañca</span>. Udati. Udānaṃ. Udaggo.</p>
  806. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">udāna</span>nti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānanaṃ nāma? Pībhivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃgahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ hadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā vacīdvārena nikkhamanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. <span class="bld">Udaggo</span>ti sañjātasomanasso.</p>
  807. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuda khuda guda kīḷāyameva</span>. Kodati. Khodati. Godati.</p>
  808. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūda paggharaṇe</span>. Sūdati. Suttaṃ. Sūdo. Rañño sūdā mahānase.</p>
  809. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0094"></a> ca suttanti sūdati dhenu viya khīraṃ atthe paggharāpetīti <span class="bld">suttaṃ,</span> tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Sakammikadhātuttā pana ‘‘paggharāpetī’’ti kāritavasena attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘karotī’’ti padassa ‘‘nipphādetī’’ti attho kathetuṃ labbhati. <span class="bld">Sūdo</span>ti bhattakāro. Yo ‘‘āḷāriko, odaniko, sūpakāro, rasako’’ti ca vuccati. <span class="bld">Sūdati </span>‘‘evañcevañca kate khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sugandhaṃ manāpaṃ surasañca bhavissatī’’ti randhanakriyāya sukusalatāya rasaṃ paggharāpeti abhinibbattetīti <span class="bld">sūdo</span>.</p>
  810. <p class="bodytext"><span class="bld">Rahada abyattasadde</span>. Rahadati. Rahado.</p>
  811. <p class="bodytext"><span class="bld">Hilādi sukhe ca. Ca</span>kāro pubbatthāpekkhako. Hilādati. Hilādanaṃ, hilādo, mettāsahāyakatasattamahāhilādo.</p>
  812. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadda kucchite sadde</span>. Saddati.</p>
  813. <p class="bodytext"><span class="bld">Mida snehe. Sneho</span> nāma vasāsaṅkhāto sneho pītisnehoti duvidho. Idha pana vasāsaṅkhāto sneho adhippeto, medati medo.</p>
  814. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">medatī</span>ti medasahito bhavati ayaṃ purisoti attho. <span class="bld">Medo</span> nāma thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho, so vaṇṇena haliddivaṇṇo hoti. Kārite ‘‘medeti medayatī’’ti rūpāni. Tathā hi ‘‘te imaṃ kāyaṃ balaṃ gāhenti nāma brūhenti nāma medenti nāmā’’ti pāḷi dissati. Tattha <span class="bld">medentī</span>ti sañjātamedaṃ karontīti attho. Imissā pana dhātuyā <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ pattāya pītisinehatthe ‘‘mejjatī’’ti suddhakatturūpaṃ bhavati. <span class="bld">Curādi</span>gaṇaṃ pana <a name="M0.0095"></a> pattāya ‘‘medeti medayatī’’ti suddhakatturūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  815. <p class="bodytext"><span class="bld">Sida mocane</span>. Sidati. Sedo.</p>
  816. <p class="bodytext"><span class="bld">Sanda pasavane. Pasavanaṃ</span> sandanaṃ avicchedappavatti. Sandati udakaṃ. Mahanto puññābhisando.</p>
  817. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">puññābhisando</span>ti puññappavāho, puññanadītipi vattuṃ yujjati.</p>
  818. <p class="bodytext"><span class="bld">Madda maddane</span>. Maddabhi, pamaddati. Mārasenappamaddano. Kaṇṭakaṃ maddati.</p>
  819. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadi velambe</span>. Vilambabhāvo <span class="bld">velambo</span>. Kandati.</p>
  820. <p class="bodytext"><span class="bld">Kada avhāne rodane ca</span>. Kadati.</p>
  821. <p class="bodytext"><span class="bld">Khadi ujjhane</span>. Chandati.</p>
  822. <p class="bodytext"><span class="bld">Sada sādane</span>. Sadati. Assādo.</p>
  823. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīda visaraṇagatyāvasānesu. Visaraṇaṃ</span> vippharaṇaṃ. <span class="bld">Gatyāvasānaṃ</span> gamanassa avasānaṃ osānaṃ abhāvakaraṇaṃ, nisīdananti attho. Sīdati, lābūni sīdanti. Saṃsīdati, osīdati, pasīdati, vippasīdati. Pasādo. Pasanno. Vippasanno. Pasādako. Pasādito. Pāsādo. Osīdāpako. Kusīto. Āsīno. Nisinno. Nisinnako. Sannisīvesu pakkhisu. Nisīdanaṃ, nisinnaṃ. Nisajjā. Gonisādo, upanisā. Sīdeti. Sīdayati. Sīdāpeti. Sīdāpayati. Pasādeti. Nisīdituṃ. Nisīdāpetuṃ, nisādetuṃ, nisīdāpeti, nisīdāpetvā. Ucchaṅge maṃ nisādetvā, pitā atthānusāsati. Nisīditvātipi pāṭho. Nisīditvā. Nisīditvāna. Nisīdituna<a name="M0.0096"></a>. Nisīdiya. Nisīdiyāna. Saṃsīditvā. Avasīditvā. Osīditvā.</p>
  824. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kusīto</span>ti vīriyenādhigantabbassa atthassa alābhato kucchitenākārena sīdatīti kusīto. Atha vā sayampi kucchitenākārena sīdati aññepi sīdāpeti taṃ nissāya aññesaṃ sīdanassa sambhavatoti <span class="bld">kusīto</span>. Tathā hi vuttaṃ –</p>
  825. <p class="gatha1">‘‘Parittaṃ kaṭṭhamārūyha, yathā sīde mahaṇṇave;</p>
  826. <p class="gathalast">Evaṃ kusītamāgamma, sādhajīvīpi sīdatī’’ti;</p>
  827. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusīto</span>ti cettha <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ta</span>ttaṃ ‘‘sugato’’ti ettha viya ‘‘satasmīti hotī’’ti ettha viya ca. Tathā hi sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā ucchedadiṭṭhi vuttā. <span class="bld">Sata</span>iti cettha avibhattiko niddeso. <span class="bld">Sannisīvesū</span>ti parissamavinodanatthaṃ sabbaso nisīdantesu, vissamamānesūti attho, <span class="bld">da</span>kārassa <span class="bld">va</span>kāraṃ katvā niddeso. <span class="bld">Nisīdana</span>nti nisīdanakriyā. Mañcapīṭhādikaṃ vā āsanaṃ. Tañhi nisīdanti etthāti <span class="bld">nisīdana</span>nti vuccati. <span class="bld">Nisinna</span>nti nisīdanakriyā eva. Ettha pana ‘‘gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Mātugāmena saddhiṃ raho maññe tayā nisinnanti kukkuccaṃ upadahatītiādīsu cassa payogo veditabbo. Ettha hi gamanaṃ gabhaṃ, ṭhānaṃ ṭhitaṃ, nisīdanaṃ nisannaṃ, supanaṃ suttaṃ, jāgaraṇaṃ jāgaritaṃ, bhāsanaṃ bhāsitanti vuccati. <span class="bld">Nisajjā</span>ti nisīdanā. <span class="bld">Gonisādo</span>ti gonisajjanā. <span class="bld">Upanisā</span>ti upanisīdati phalaṃ etthāti upanisā, kāraṇaṃ. <span class="bld">Nisādetu</span>nti nisīdāpetuṃ. <span class="bld">Nisādetvā</span>ti nisīdāpetvā.</p>
  828. <p class="gatha1">Bhāve <a name="M0.0097"></a> napuṃsako ñeyyo, <span class="bld">nisinna</span>nti ravo pana;</p>
  829. <p class="gathalast">Vāccaliṅgo tiliṅgo so, gatādīsupyayaṃ nayo.</p>
  830. <p class="bodytext"><span class="bld">Cada yācane. Yācanaṃ</span> ajjhesanaṃ. Cadati.</p>
  831. <p class="bodytext"><span class="bld">Mida meda medhāhiṃsāsu</span>. Midati. Medati.</p>
  832. <p class="bodytext"><span class="bld">Nida neda kucchāsannikarisesu. Kucchā</span> garahā. <span class="bld">Sannikarisaṃ</span> vohāraviseso. Nidati. Nedati.</p>
  833. <p class="bodytext"><span class="bld">Bundi nisāne. Nisānaṃ</span> tejanaṃ tikkhatā. Bundati. Bondi.</p>
  834. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">bondī</span>ti sarīraṃ. Tañhi bundāni tikkhāni pisuṇapharusavācādīni vā paññāvīriyādīni vā ettha santīti <span class="bld">bondī</span>ti vuccati, saññogaparattepi <span class="bld">u</span>kāra<span class="bld">sso</span>kārādeso, pāpakalyāṇajanavasenesa attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Bondi</span>saddassa sarīravācakatā pana –</p>
  835. <p class="gatha1">‘‘Nāhaṃ puna na ca puna, na cāpi apunappunaṃ;</p>
  836. <p class="gathalast">Hatthibondiṃ pavekkhāmi, tathā hi bhayatajjito’’tiādīsu</p>
  837. <p class="bodytext">Daṭṭhabbā. Imānissa nāmāni –</p>
  838. <p class="gatha1">Kāyo dehaṃ sarīrañca, vapu bimbañca viggahaṃ;</p>
  839. <p class="gatha2">Bondi gattaṃ tanu ceva, attabhāvo tathūpadhi;</p>
  840. <p class="gathalast">Samussayoti cetāni, dehanāmāni honti hi.</p>
  841. <p class="bodytext"><span class="bld">Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Vadati, vajjati. Vadeti, ovadati, ovadeti, paṭivadati. Abhivadati, anuvadati, upavadati, apavadati. Nivadati. Aññānipi yojetabbāni. Tattha ‘‘vajjantu bhonto amma’’nti pāḷidassanato <span class="bld">vajjatī</span>ti padaṃ vuttaṃ. Keci pana garū ‘‘vajjetī’’ti rūpaṃ icchanti, taṃ upaparikkhitvā yuttañce gahetabbaṃ, ‘‘upāsako bhikkhuṃ vadeti. Tena yogena janakāyaṃ, ovadeti mahāmunī’’ti ca dassanato <span class="bld">vadeti ovadetī</span>ti ca vuttaṃ. Sabbānetāni suddhakattupadāni.</p>
  842. <p class="bodytext">Ovādeti<a name="M0.0098"></a>, vādayati, vādāpeti, vādāpayati. Vajjento, vajjayanto, imāni hetukattupadāni.</p>
  843. <p class="bodytext">Kamme ‘‘vadiyati, ovadiyati, vajjiyati. Vadiyamāno, vajjamāno, ovadiyamāno, ovajjamāno na karoti sāsanaṃ’’ iccādīni bhavanti. ‘‘Vādo, ovādo, paṭivādo, pavādo, abhivādanaṃ, anuvādo, upavādo, apavādo, vivādo, nivādanaṃ, vajjaṃ, vadanaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni yojetabbāni.</p>
  844. <p class="bodytext">‘‘Vadituṃ, vaditvā, vivaditvā’’ iccevamādīni ca <span class="bld">tu</span>mantādīni padāni.</p>
  845. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vādo</span>ti kathā. Vaditabbaṃ vattabbanti <span class="bld">vajjaṃ,</span> kiṃ taṃ? Vacanaṃ. Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homīti ettha hi vacanaṃ ‘‘vajja’’nti vuccati. Vadanti etenāti <span class="bld">vadanaṃ,</span> mukhaṃ. Mukhassa hi imāni nāmāni –</p>
  846. <p class="gatha1">Vadanaṃ lapanaṃ tuṇḍaṃ, mukha massañca ānanaṃ;</p>
  847. <p class="gathalast">Sūkarādimukhaṃ tuṇḍa-miti ñeyyaṃ visesato.</p>
  848. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">vadatī</span>ti pitā puttaṃ vadati. Apica <span class="bld">vadatī</span>ti bherī vadati, nādaṃ muñcatīti attho. Esa nayo <span class="bld">vajjatī</span>ti etthāpi.</p>
  849. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ padamālā, vadati, vadanti. Vadasi, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadate, vadante. Vadase, vadavhe. Vade, vadamhe.</p>
  850. <p class="bodytext">Vadatu, vadantu. Vadāhi, vada, vadatha. Vadāmi, vadāma. Vadataṃ, vadantaṃ. Vadassu, vadavho. Vade, vadāmase.</p>
  851. <p class="bodytext">Vajjati, vajjanti. Vajjasi, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjate, vajjante. Vajjase, vajjavhe. Vajje, vajjamhe.</p>
  852. <p class="bodytext">Vajjatu<a name="M0.0099"></a>, vajjantu. Vajjāhi, vajja, vajjatha. Vajjāmi, vajjāma. Vajjataṃ, vajjantaṃ. Vajjassu, vajjavho. Vajje, vajjāmhase. Imā dve padamālā <span class="bld">vada</span>dhātussa <span class="bld">vajjā</span>desavasena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atrāyaṃ sukhumatthavinicchayo, ‘‘mānussakā ca dibbā ca, tūriyā vajjanti tāvade’’ti pāḷi. Ettha <span class="bld">vajjantī</span>ti idaṃ suddhakattupadaṃ taddīpakattā. Kiṃ viya?</p>
  853. <p class="gatha1">‘‘Udīrayantu saṅkhapaṇavā, vadantu ekapokkharā;</p>
  854. <p class="gathalast">Nadantu bheī sannaddhā, vaggū vadantu dundubhī’’ti</p>
  855. <p class="unindented">Ettha ‘‘udīrayantu vadantu’’ādīni viya. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantī</span>ti vajjiṃsūti atītavacane vattamānavacanaṃ veditabba’’nti suddhakattuvasena vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā īdisesu ṭhānesu <span class="bld">vada</span>dhātussa <span class="bld">vajjā</span>deso daṭṭhabbo.</p>
  856. <p class="gatha1">‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū;</p>
  857. <p class="gathalast">Antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti</p>
  858. <p class="unindented">Ettha pana <span class="bld">vajjantī</span>ti hetukattupadaṃ taddīpakattā. Tañca kho vaṇṇasandhivisayattā <span class="bld">vādayantī</span>ti kāritapadarūpena siddhaṃ. Tathā hi ‘‘vādayantī’’ti padarūpaṃ patiṭṭhapetvā <span class="bld">ya</span>kāre pare saralopo kato, <span class="bld">dya</span>kārasaññogassa <span class="bld">jja</span>kāradvayaṃ pubbakkharassa rassattañca bhavati. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vajjantī</span>ti vādayantī’’ti hetukattuvasena vivaraṇaṃ. Tathā hi ‘‘devatā nabhe accherakaṃ bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā antalikkhe etāni saṅkhapaṇavādīni tūriyāni vādayantī’’ti hetukattuvasena attho gahetabbo bhavati, tasmā īdisesu ṭhānesu <span class="bld">vada</span>ssa <span class="bld">vajjā</span>deso na bhavati.</p>
  859. <p class="bodytext">Kecettha vadeyyuṃ ‘‘antalikkhamhi vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti etthāpi ‘‘vajjantī’’ti padaṃ suddhakattupadameva, na hetukattupadaṃ <a name="M0.0100"></a> <span class="bld">‘‘vajjantī</span>ti vādayantī’’ti vivaraṇe katepi, tathā hi ‘‘ye kecime diṭṭhiparibbasānā, ‘‘idameva sacca’nti vivādayantī’’ti ca ‘‘evampi viggayha vivādayantī’’ti ca evamādīsu <span class="bld">vadanti</span>padena samānatthaṃ ‘‘vādayantī’’ti padañca sāsane diṭṭha’’nti? Tanna, ‘‘disvā’’ti dassanakriyāvacanato. Na hi saṅkhapaṇavādīnaṃ pāṭihāriyādidassanaṃ upapajjati dassanacittassa abhāvatoti. Saccaṃ, tathāpi –</p>
  860. <p class="gatha1">‘‘Rādante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā;</p>
  861. <p class="gathalast">Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake’’ti</p>
  862. <p class="unindented">Ettha viya upacaritattā upapajjateva dassanavacanaṃ. Tasmā ‘‘vajjantīti vādayantī’’ti vivaraṇaṃ suddhakattuvasena katanti? Tanna, heṭṭhā –</p>
  863. <p class="gatha1">‘‘Saṅgītiyo ca vattanti, ambare anilañjase;</p>
  864. <p class="gathalast">Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe’’ti</p>
  865. <p class="unindented">Iminnā gāthāya <span class="bld">‘‘vādentī</span>ti vādayanti devatā’’ti sapāṭhasesassa atthavivaraṇassa hetukattuvasena katattā. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi diṇḍimā bahū’ti paccattavacanavasena vuttattā <span class="bld">vajjantī</span>ti padaṃ kammavācakapada’’nti ce? Tampi na, kammavasena vivaraṇassa akatattā, kattuvasena pana katattāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
  866. <p class="bodytext">Ayamettha vinicchayo veditabbo. Dvigaṇiko <span class="bld">vada</span>dhātu <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇiko ca <span class="bld">curādi</span>gaṇiko ca. So hi <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe vattanto ‘‘vadati vajjatī’’ti suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādeti, vādayati, vādāpeti, vādāpayatī’’ti cattāri hetukatturūpāni janeti, <span class="bld">curādi</span>gaṇe pana ‘‘vādeti, vādayatī’’ti <a name="M0.0101"></a> suddhakatturūpāni janetvā ‘‘vādāpeti, vādāpayatī’’ti ca dve hetukatturūpāni janeti, tasmā sāsane ‘‘vādenti vādayantī’’ti suddhakattupadāni dissanti. ‘‘Vadeyya, vadeyyuṃ’’ iccādi sabbaṃ neyyaṃ. ‘‘Vajjeyya, vajjeyyuṃ’’ iccādi ca sabbaṃ neyyaṃ <span class="bld">vajjā</span>desavasena.</p>
  867. <p class="bodytext">Atha vā vadeyya, vadeyyuṃ, vajjuṃ. Pitā mātā ca te dajjunti padamiva. Ettha ca ‘‘vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā’’ti pāḷi nidassanaṃ. Vadeyyuṃ vāna vadeyyuṃvāti attho. Vadeyyāsi, vajjāsi, vajjesi iccapi. Vutto vajjāsi vandanaṃ. Vajjesi kho tvaṃ vāmūraṃ. Vadeyyātha, vajjātha. Ammaṃ arogaṃ vajjātha. Vadeyyāmi, vajjāmi, vadeyyāma, vajjāma. Vadetha, vaderaṃ. Vadetho, vadeyyāvho, vajjāvho. Vadeyyaṃ, vajjaṃ, vadeyyāmhe, vajjāmhe. Pubbe viya idhāpi <span class="bld">ya</span>kāre pare saralopo daṭṭhabbo. Aññānipi upaparikkhitvā gahetabbāni.</p>
  868. <p class="bodytext">Idāni parokkhādirūpāni kathayāma. Vada, pāvada, yathā babhuva. <span class="bld">Da</span>kāralope ‘‘pāva’’ itipi rūpaṃ bhavati, ‘‘paṭipaṃ vadehi bhaddante’’ti ettha ‘‘paṭipa’’nti padaṃ viya. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāva’’ iti pāḷi dissati. Ettha pasaddo upasaggo dīghaṃ katvā vutto ‘‘pāvadati pāvacana’’ntiādīsu viya, <span class="bld">pāvā</span>ti ca idaṃ atītavacanaṃ, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pana atītavacanaṃ idanti jānantopi garu vattamānavacanavasena ‘‘pāvāti vadatī’’ti vivaraṇamakāsi īdisesu ṭhānesu kālavipallāsavasena atthassa vattabbattā.</p>
  869. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyasmāpi</span> ca <span class="bld">sāriputto niddese</span> ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti padaṃ nikkhipitvā <span class="bld">ātumā</span> vuccati attā, <span class="bld">sayameva pāvā</span>ti sayameva attānaṃ pāvadati, ‘‘ahamasmi <a name="M0.0102"></a> sīlasampanno’’ti vā ‘‘vatasampanno’’ti vāti vattamānavacanena atthaṃ niddisi. Atha vā <span class="bld">pāvā</span>ti idaṃ na kevalaṃ <span class="bld">vada</span>dhātuvaseneva nipphannaṃ, atha kho <span class="bld">u</span>dhātuvasenapi. Tathā hi idaṃ <span class="bld">pa</span>pubbassa <span class="bld">u</span>sadde iti dhātussa payoge <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">o</span>kārādesaṃ katvā tato parokkhābhūte <span class="bld">a</span>kāre pare <span class="bld">o</span>kārassa <span class="bld">āvā</span>desaṃ tato ca sandhikiccaṃ katvā sijjhati, tasmā <span class="bld">u</span>dhātussa <span class="bld">vada</span>dhātuyā samānatthattā tannipphannarūpassa ca <span class="bld">vada</span>dhātuyā nipphannarūpena samānarūpattā ‘‘sayameva attānaṃ pāvadatī’’ti <span class="bld">vada</span>dhātuvasena niddisīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  870. <p class="bodytext">Idāni vicchinnā padamālā ghaṭīyati. Vada, vaduṃ. Vade, vadittha, vadaṃ, vadimha. Vadittha, vadire. Vadittho, vadivho. Vadiṃ, vadimhe. Pāvada, pāva iccapi. Pāvadu. Pāvade, pāvadittha. Pāvadaṃ, pāvadimha. Pāvadittha, pāvadire. Pāvadittho, pāvadivho. Pāvadiṃ, pāvadimhe. Tathā ‘‘vajja, vajju’’ iccādīni parokkhārūpāni.</p>
  871. <p class="bodytext">‘‘Avadā, avadū. Avajjā, avajjū’’ iccādīni hiyyattanīrūpāni.</p>
  872. <p class="bodytext">‘‘Avadi, vadi, avaduṃ, vaduṃ, avadiṃsu, vadiṃsu. Avajji, vajji’’ iccādīni ajjatanīrūpāni.</p>
  873. <p class="bodytext">‘‘Vadissati, vadissanti. Vajjissati, vajjissanti’’ iccādīni bhavissantīrūpāni.</p>
  874. <p class="bodytext">‘‘Avadissā, vadissā, avajjissā, vajjissā’’ iccādīni kālātipattirūpāni. Sesāni sabbānipi yathāsambhavaṃ vitthāretabbāni. Yā panettha <span class="bld">vada</span>dhātu viyattiyaṃ vācāyaṃ vuttā, sā katthaci ‘‘vadantaṃ ekapokkharā. Bherivādako’’tiādīsu abyattasaddepi vattati upacaritavasenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  875. <p class="bodytext"><span class="bld">Vida</span> <a name="M0.0103"></a> <span class="bld">ñāṇe. Ñāṇaṃ</span> jānanaṃ. Vidati. Vedo. Vidū. Kārite ‘‘vedeti. Vedayati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. Vedayanti ca te tuṭṭhiṃ, devā mānusakā ubho’’ti payogā. Tattha <span class="bld">pavedetī</span>ti bodheti ñāpeti pakāseti. <span class="bld">Vedo</span>ti vidati sukhumampi kāraṇaṃ ājānātīti vedo, paññāyetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vedehamunī’’ti ettha hi ñāṇaṃ <span class="bld">vedo</span>ti vuccati. <span class="bld">Vedo</span>ti vā vedaganthassapi nāmaṃ vidanti jānanti etena uccāritamattena tadādhāraṃ puggalaṃ ‘‘brāhmaṇo aya’’nti, vidanti vā etena brāhmaṇā attanā kattabbakiccanti <span class="bld">vedo</span>. So pana iruvedayajuvedasāmavedavasena tividho. Āthabbaṇavedaṃ pana paṇītajjhāsayā na sikkhanti parūpaghātasahitattā. Tasmā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’ti vuttaṃ. Eteyeva ‘‘chando, manto, sutī’’ti ca vuccanti.</p>
  876. <p class="gatha1">Paññāyaṃ tuṭṭhiyaṃ vede, <span class="bld">veda</span>saddo pavattati;</p>
  877. <p class="gathalast">Pāvakepi ca so diṭṭho, jātasaddapurecaro;</p>
  878. <p class="gatha1">Pacchānuge <span class="bld">jāta</span>sadde, sati tuṭṭhajanepi ca;</p>
  879. <p class="gathalast">‘‘Vedagū sabbadhamme’’ti etthāpi viditesu ca.</p>
  880. <p class="bodytext"><span class="bld">Vidū</span>ti paṇḍitamanusso. So hi yathāsabhāvato kammañca phalañca kusalādibhede ca dhamme vidatīti ‘‘vidū’’ti vuccati.</p>
  881. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruda assuvimocane,</span> sakammikavasenimissā attho gahetabbo. Rodati, rudati iccapi. Ruṇṇaṃ. Ruditaṃ. Rodanaṃ. Rodanto. Rodamāno. Rodantī. Rodamānā. Rudamukhā. Rudaṃ. Rudanto.</p>
  882. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0104"></a> <span class="bld">rodatī</span>ti kiṃ rodati? Mataṃ puttaṃ vā bhātaraṃ vā rodati. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha’’. Ayaṃ panettha attho – ‘‘yaṃ maṃ bhante bhagavā evamāha, ahaṃ etaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na parodāmi na paridevāmi na anutthunāmī’ti evaṃ sakammikavasenattho veditabbo, na assumuñcanamattena.</p>
  883. <p class="gatha1">‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;</p>
  884. <p class="gathalast">Jīvantaṃ amma passanti, kasmā maṃ amma rodasī’ti</p>
  885. <p class="unindented">Ayañcettha payogo’’ti ida<span class="bld">maṭṭhakathā</span>vacanaṃ. Idaṃ pana <span class="bld">ṭīkā</span>vacanaṃ – ‘‘yathā sakammakā dhātusaddā atthavisesavasena akammakā honti ‘vibuddho puriso vibuddho kamalasaṇḍo’ti, evaṃ atthavisesavasena akammakāpi sakammakā hontīti dassetuṃ ‘na paridevāmi na anutthunāmī’ti āha. <span class="bld">Anutthuna</span>saddo sakammakavasena payujjati ‘purāṇāni anutthuna’ntiādīsu. <span class="bld">Ayañcettha payogo</span>ti iminā gāthāya anutthunanaṃ rudanaṃ adhippetanti dassetī’’ti.</p>
  886. <p class="bodytext"><span class="bld">Dalidda duggatiyaṃ</span>. Dukkhassa gati patiṭṭhāti <span class="bld">duggatī</span>ti ayaṃ attho ‘‘apāyaṃ duggatiṃvinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’tiādīsu yujjati, idha pana idaṃ atthaṃ aggahetvā añño attho gahetabbo. Kathaṃ <span class="bld">duggatī</span>ti? Dukkhena kicchena gati gamanaṃ annapānādilābho duggatīti. Daliddati. Daliddo, daliddī, dāliddiyaṃ. Tattha <span class="bld">daliddatī</span>ti sabbaṃ icchiticchitaṃ paraṃ yācitvā eva dukkhena adhigacchati, na ayācitvāti attho. <span class="bld">Duliddo</span>ti duggatamanusso. <span class="bld">Daliddī</span>ti duggatā nārī. Daliddassa bhāvo <span class="bld">dāliddiyaṃ</span>. Ettha ca sabbameva ‘‘daliddatī’’ti lokikappayogadassanato ‘‘daliddatī’’ti kriyāpadaṃ vibhāvitaṃ. Sāsane pana <a name="M0.0105"></a> taṃ kriyāpadaṃ na āgataṃ, ‘‘daliddo daliddī’’ti nāmapadāniyeva āgatāni. Anāgatampi taṃ ‘‘nāthatī’’ti padamiva sāsanānulomattā gahetabbameva. Garū pana kaccāyanamatavasena <span class="bld">dala duggatimhī</span>ti duggativācaka<span class="bld">dala</span>dhātuto <span class="bld">idda</span>paccayaṃ katvā ‘‘daliddo’’ti nāmapadaṃ dassesuṃ.</p>
  887. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuda byathane</span>. Tudati, vitudati. Kammani ‘‘tujjati, vitujjamāno, vedanābhibhunno’’ti rūpāni.</p>
  888. <p class="gatha1">Tudanti vācāhi janā asaññatā,</p>
  889. <p class="gatha2">Sarehi saṅgāmagataṃva kuñjaraṃ;</p>
  890. <p class="gatha3">Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ,</p>
  891. <p class="gathalast">Adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacitto;</p>
  892. <p class="bodytext"><span class="bld">Nuda peraṇe. Peraṇaṃ</span> cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ, nudati, panudati. Panudanaṃ.</p>
  893. <p class="bodytext"><span class="bld">Vidi lābhe</span>. Vindati. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Govindo.</p>
  894. <p class="bodytext"><span class="bld">Khadi parighāte. Parighātaṃ</span> samantato hananaṃ. Khandati.</p>
  895. <p class="centered"><span class="bld">Da</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  896. <p class="subhead">Dhakārantadhātu</p>
  897. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhā dhāraṇe</span>. Dadhāti, vidadhāti. Yaṃ paṇḍito nipuṇaṃ saṃvidheti. Nidhiṃ nidheti. Nidhi nāma nidhīyati. Tāva sunihito santo. Yato nidhiṃ parihari. Nidahati. Kuhiṃ deva nidahāmi. Paridahati. Yo vattaṃ paridahissati. Dhassati. Paridhassati. Bāloti paraṃ padahati. Sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ <a name="M0.0106"></a> ukkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Saddahati tathāgatassa bodhiṃ. Saddhā, saddahanā, saddhātabbaṃ, saddahitabbaṃ, saddhāyiko, paccayiko. Saddheyyavacasā upāsikā. Saddahituṃ, saddahitvā. Visesādhānaṃ. Sotāvadhānaṃ. Sotaṃ odahati. Ohitasoto. Sotaṃ odahitvā. Maccudheyyaṃ, māradheyyaṃ, nāmadheyyaṃ, dhātu, dhātā, vidhātā. Vidhi. Abhidhānaṃ, abhidheyyaṃ, nidhānavatī vācā, ādhānagāhī, sandhi. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  898. <p class="gatha1"><span class="bld">Vi</span>pubbo <span class="bld">dhā karotya</span>tthe, <span class="bld">abhi</span>pubbo tu <span class="bld">bhāsane</span>;</p>
  899. <p class="gathalast"><span class="bld">Nyāsaṃ</span>pubbo yathāyogaṃ, <span class="bld">nyāsāropanasandhisu</span>.</p>
  900. <p class="bodytext">Imasmā pana <span class="bld">dhā</span>dhātuto pubbassa <span class="bld">api</span> iccupasaggassa <span class="bld">a</span>kāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Atra lopo vuccate, dvāraṃ pidahati, dvāraṃ pidahanto, pidahituṃ, pidahitvā, evaṃ <span class="bld">a</span>kāralopo bhavati. Dvāraṃ apidahitvā, evaṃ <span class="bld">a</span>kāralopo na bhavati. Ettha hi <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">api</span>upasaggassa avayavo na hoti. Kinti ce? Paṭisedhatthavācako nipātoyeva, upasaggāvayavo pana adassanaṃ gato, ayaṃ niccālopo. Evaṃ <span class="bld">dhā</span>dhātuto pubbassa <span class="bld">api</span> iccupasaggassa <span class="bld">a</span>kāro kvaci niccaṃ lopaṃ pappoti, kvaci niccaṃ lopaṃ na pappoti. Idaṃ acchariyaṃ idaṃ abbhutaṃ. Yatra hi nāma bhagavato pāvacane evarūpapopi nayo sandissati viññūnaṃ hadayavimhāpanakaro, yo ekasmiṃyeva dhātumhi ekasmiṃyeva upasagge ekasmiṃyevatthe kvaci lopālopavasena vibhajituṃ labbhati. Idāni mayaṃ sotūnaṃ paramakosallajananatthaṃ tadubhayampi ākāraṃ ekajjhaṃ karontā tadākāravatiṃ jinavarapāḷiṃ ānayāma –</p>
  901. <p class="gatha1">‘‘Gaṅgaṃ <a name="M0.0107"></a> me pidahissanti, na taṃ sakkomi brāhmaṇa;</p>
  902. <p class="gatha2">Apidhetuṃ mahāsindhuṃ, taṃ kathaṃ so bhavissati;</p>
  903. <p class="gathalast">Na te sakkomi akkhātuṃ, atthaṃ dhammañca pucchito.</p>
  904. <p class="gatha1">Cittatthasādhaniṃ etaṃ, gāthaṃ <span class="bld">sambhavajātake</span>;</p>
  905. <p class="gathalast">Paññāsambhavamicchanto, kare citte sumedhaso’’ti.</p>
  906. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhu gatitheriyesu. Gati</span> gamanaṃ, <span class="bld">theriyaṃ</span> thirabhāvo. Dhavati. Dhuvaṃ.</p>
  907. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">dhuva</span>nti thiraṃ. ‘‘Nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’tiādīsu viya, tasmā <span class="bld">dhuva</span>nti thiraṃ kiñci dhammajātaṃ. Atha vā <span class="bld">dhuva</span>nti idaṃ gatitheriyatthavasena nibbānasseva adhivacanaṃ bhavitumarahati. Tañhi jātijarābyādhimaraṇasokādito muccitukāmehi dhavitabbaṃ gantabbanti <span class="bld">dhuvaṃ,</span> uppādavayābhāvena vā niccasabhāvattā dhavati thiraṃ sassataṃ bhavatīti <span class="bld">dhuvaṃ</span>. Yañhi sandhāya bhagavatā ‘‘dhuvañca vo bhikkhave desessāmi dhuvagāminiñca paṭipada’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhuva</span>saddo ‘‘vacanaṃ dhuvasassata’’nti ettha thire vattati. ‘‘Dhuvañca bhikkhave desessāmī’’ti ettha nibbāne. ‘‘Dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti ettha pana ekaṃse nipātapadabhāvena vattatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  908. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhū vidhūnane. Ū</span>kārassa <span class="bld">ū</span>vattaṃ. Dhūvati. Dhūvitā, dhūvitabbaṃ. Rassatte ‘‘dhuto, dhutavā’’ iccapi rūpāni bhavanti.</p>
  909. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhe pāne</span>. Dhayati, dhīyati. Dhena.</p>
  910. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">dhenū</span>ti dhayati pivati ito khīraṃ potakoti dhenu, ‘‘godhenu, assadhenu, migadhenū’’ti <span class="bld">dhenu</span>saddo sāmaññavasena sapotikāsu tiracchānagatitthīsu vattati, evaṃ santepi yebhuyyena gāviyaṃ vattati. Tathā hi ‘‘satta dhenusate datvā’’ti pāḷi dissati.</p>
  911. <p class="bodytext"><span class="bld">Sidhu</span> <a name="M0.0108"></a> <span class="bld">gatiyaṃ</span> sedhati, nisedhati, paṭisedhati. Siddho, pasiddho, nisiddho, paṭisiddho, paṭisedhito, paṭisedhako, paṭisedho, paṭisedhituṃ, paṭisedhitvā. Idha acinteyyabalattā upasaggānaṃ taṃyoge <span class="bld">sidhu</span>dhātussa nānappakārā atthā sambhavanti, aññesampi evameva.</p>
  912. <p class="bodytext"><span class="bld">Sidhu satthe maṅgalye ca. Satthaṃ</span> sāsanaṃ, <span class="bld">maṅgalyaṃ</span> pāpavināsanaṃ vuddhikāraṇaṃ vā. Sedhati. Siddho, pasiddho, pasiddhi.</p>
  913. <p class="bodytext"><span class="bld">Dadha dhāraṇe</span>. Janassa tuṭṭhiṃ dadhateti <span class="bld">dadhi</span>. Dhakārassa <span class="bld">ha</span>kāratte ‘‘dahatī’’ti rūpaṃ. Ayaṃ itthī imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati. Ime purisā imaṃ purisaṃ pitāmahaṃ dahanti. Cittaṃ samādahātabbaṃ. Samādahaṃ cittaṃ.</p>
  914. <p class="bodytext"><span class="bld">Edha vuddhiyaṃ lābhe ca</span>. Edhati. Edho, sukhedhito. Gambhīre gādhamedhati.</p>
  915. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">edho</span>ti edhati. Vaḍḍhati etena pāvakoti edho. Indanaṃ, upādānaṃ. <span class="bld">Sukhedhito</span>ti sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. <span class="bld">Gādhamedhatī</span>ti gādhaṃ patiṭṭhitaṃ edhati labhati.</p>
  916. <p class="bodytext"><span class="bld">Baddha saṃharise. Saṃhariso</span> vinibaddhakriyā. Baddhati, vinibaddhati. Vinibaddhā.</p>
  917. <p class="bodytext"><span class="bld">Gādha patiṭṭhānissayagandhesu</span>. Gādhati. Gādhaṃ kattā. Gambhīrato agādhaṃ.</p>
  918. <p class="bodytext"><span class="bld">Bādha viloḷane</span> bādhati, vibādhati. Ābādho. Ābādhati cittaṃ viloḷetīti <span class="bld">ābādho</span>.</p>
  919. <p class="bodytext"><span class="bld">Nādha</span> <a name="M0.0109"></a> <span class="bld">yācanādīsu</span>. Nādhati. Nādhanaṃ.</p>
  920. <p class="bodytext"><span class="bld">Bandha bandhane</span> bandhati. Bandhanako, bandho, bandhāpito, paṭibandho, bandhanaṃ, bandho, sambandhanaṃ, sambandho, pabandho, bandhu.</p>
  921. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bandhana</span>nti bandhanti satte etenāti bandhanaṃ, saṅkhalikādi. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ vaṃso’’ti sambandhitabbaṭṭhena <span class="bld">bandhu, theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ</span> pana ‘‘pemabandhanena bandhū’’ti vuttaṃ.</p>
  922. <p class="bodytext"><span class="bld">Dadhi asīghacāre. Asīghacāro</span> asīghappavatti. Dandhati. Dandho, dandhapañño. Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhati.</p>
  923. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaddha vaddhane</span>. Vaddhati. Vaddhi, vuddhi, vaddho, vuddho, jātivuddho, guṇavuddho, vayovuddho.</p>
  924. <p class="gatha1">Ye vuddhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā;</p>
  925. <p class="gathalast">Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatiṃ.</p>
  926. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadhu saddakucchiyaṃ</span>. Sadhati.</p>
  927. <p class="bodytext"><span class="bld">Piḷadhi alaṅkāre</span>. Piḷandhati. Piḷandhanaṃ.</p>
  928. <p class="gatha1">Piḷandhanamalaṅkāro, maṇḍanañca vibhūsanaṃ;</p>
  929. <p class="gathalast">Pasādhanañcābharaṇaṃ, pariyāyā ime matā.</p>
  930. <p class="bodytext"><span class="bld">Medha hiṃsāyaṃ saṅgame ca</span>. Medhati. Medhā, medhāvī. Atra <span class="bld">medhā</span>ti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā. Medhati vā siriyā sīlādīhi ca sappurisadhammehi saha gacchati na ekikā hutvā tiṭṭhatīti <span class="bld">medhā,</span> paññāyetaṃ nāmaṃ. Tathā hi –</p>
  931. <p class="gatha1">‘‘Paññā <a name="M0.0110"></a> hi seṭṭhā kusalā vadanti,</p>
  932. <p class="gatha2">Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;</p>
  933. <p class="gatha3">Sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo,</p>
  934. <p class="gathalast">Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti</p>
  935. <p class="unindented">Vuttaṃ. <span class="bld">Medhāvī</span>ti dhammojapaññāya ca samannāgato puggalo.</p>
  936. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadhu madhu unde</span>. Sadhati. Madhati. Madhu.</p>
  937. <p class="bodytext"><span class="bld">Budha bodhane</span>. Bodhati. Buddho. Abhisambuddhāno. Sambuddhaṃ. Asambuddhaṃ. Bodhi. <span class="bld">Divādi</span>gaṇepi ayaṃ dissati. Tatrahi ‘‘bujjhatī’’ti rūpaṃ, idha pana ‘‘bodhatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Yo nindaṃ apabodhatī’’ti pāḷi dissati. Kārite pana ‘‘bodheti’’ iccādīni.</p>
  938. <p class="bodytext"><span class="bld">Yudha sampahāre</span>. Yodhati. Yodho. Yodhetha māraṃ paññāvudhena. Yuddhaṃ. Caraṇāyudho, caraṇāvudho vā. Āvudhaṃ. <span class="bld">Divādi</span>gaṇikassa panassa ‘‘yujjhatī’’ti rūpaṃ.</p>
  939. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīdhi dittivedhanesu</span>. Dīdhati. Dīdhiti. Ettha ca <span class="bld">dīdhitī</span>ti rasmi. Anekāni hi rasmināmāni.</p>
  940. <p class="gatha1">Rasmi ābhā pabhā raṃsi, ditti bhā ruci dīdhiti;</p>
  941. <p class="gatha2">Marīci juti bhāṇva’su, mayūkho kiraṇo karo;</p>
  942. <p class="gathalast">Nāgadhāmo ca āloko, iccete rasmivācakā.</p>
  943. <p class="centered">Cakārantarūpāni.</p>
  944. <p class="subhead">Nakārantadhātu</p>
  945. <p class="bodytext"><span class="bld">Nī naye</span>. Neti, nayati, vineti. Vineyya hadaye daraṃ. Āneti. Ānayati. Netā. Vinetā. Nāyako. Neyyo<a name="M0.0111"></a>. Veneyyo. Venayiko. Vinīto puriso. Nīyamāne pisācena, kinnu tāta udikkhati. Nīyanto. Nettaṃ. Netti. Bhavanetti samūhatā. Nettiko. Udakañhi nayanti nettikā. Nettā. Nette ujuṃ gate sati. Nayo. Vinayo. Āyatanaṃ. Netuṃ. Vinetuṃ. Netvā. Vinetvā iccādīni.</p>
  946. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">netta</span>nti samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettaṃ, cakkhu. <span class="bld">Nettī</span>ti nenti etāya satteti netti, rajju. <span class="bld">Bhavanettī</span>ti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ niyyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. <span class="bld">Nettikā</span>ti kassakā. <span class="bld">Nettā</span>ti gavajeṭṭhako yūthapati. <span class="bld">Nayo</span>ti nayanaṃ gamanaṃ nayo, pāḷigati. Atha vā tattha tattha netabboti <span class="bld">nayo,</span> sadisabhāvena netabbākāro. Nīyatīti <span class="bld">nayo,</span> tathattanayādi. Nīyati etenāti <span class="bld">nayo,</span> antadvayavivajjananayādi.</p>
  947. <p class="bodytext">Tathā hi chabbidho nayo tathattanayo pattinayo desanānayo antadvayavivajjananayo acinteyyanayo adhippāyanayoti. Tesu <span class="bld">tathattanayo</span> antadvayavivajjananayena nīyati, <span class="bld">pattinayo</span> acinteyyanayena, <span class="bld">desanānayo</span> adhippāyanayena nīyati. Etthādimhi tividho nayo kammasādhanena nīyatīti ‘‘nayo’’ti vuccati, pacchimo pana tividho nayo karaṇasādhanena nīyati etena tathattādinayattayamiti ‘‘nayo’’ti vuccati. Imasmiṃ atthe papañciyamāne ganthavitthāro siyāti vitthāro na dassito.</p>
  948. <p class="bodytext">Aparopi <a name="M0.0112"></a> catubbidho nayo ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti.</p>
  949. <p class="bodytext">Vineti satte ettha, etenāti vā <span class="bld">vinayo</span>. Kāyavācānaṃ vinayanatopi vinayo. <span class="bld">Āyatana</span>nti anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayateva pavattatevāti āyatanaṃ.</p>
  950. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha atthuddhāro. ‘‘Āyatananti assānaṃ kambojo āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyaanaṃ nāma. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā.</p>
  951. <p class="bodytext">Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanānī’’ti ettha kāraṇaṃ. Aññepi pana payogā <span class="bld">yata patiyatane</span>ti ettha pakāsitā.</p>
  952. <p class="bodytext"><span class="bld">Nī pāpane</span>. Neti, nayati. Nayanaṃ.</p>
  953. <p class="bodytext"><span class="bld">Nu thutiyaṃ</span>. Noti, navati. Nuto.</p>
  954. <p class="bodytext"><span class="bld">Thana pana dhana sadde</span>. Thanati. Panati. Dhanati.</p>
  955. <p class="bodytext"><span class="bld">Kana dittikantīsu</span>. Kanati. Kaññā. Kanakaṃ.</p>
  956. <p class="bodytext">Ettha ca yobbanibhāve ṭhitattā rūpavilāsena kanati dippati virocatīti <span class="bld">kaññā</span>. Atha vā kaniyati kāmiyabhi abhipatthiyati purisehītipi <span class="bld">kaññā,</span> yobbanitthī. <span class="bld">Kanaka</span>nti kanati, kanīyatīti vā <span class="bld">kanakaṃ,</span> suvaṇṇaṃ. Suvaṇṇassa hi anekāni nāmāni.</p>
  957. <p class="gatha1">Suvaṇṇaṃ kanakaṃ hemaṃ, kañcanaṃ haṭakampi ca;</p>
  958. <p class="gatha2">Jātarūpaṃ tapanīyaṃ, vaṇṇaṃ tabbhedakā pana;</p>
  959. <p class="gathalast">Jambunadaṃ siṅgikañca, cāmikaranti bhāsitā.</p>
  960. <p class="bodytext"><span class="bld">Vana</span> <a name="M0.0113"></a> <span class="bld">sana sambhattiyaṃ</span>. Vanati. Vanaṃ. Sanati.</p>
  961. <p class="bodytext">Tattha vananti. Taṃ sambhajanti mayūrakokilādayo sattāti <span class="bld">vanaṃ,</span> araññaṃ. Vanati sambhajati saṃkilesapuggalanti <span class="bld">vanaṃ,</span> taṇhā.</p>
  962. <p class="bodytext"><span class="bld">Mana abbhāse</span>. Manati. Mano.</p>
  963. <p class="bodytext"><span class="bld">Māna vīmaṃsāyaṃ,</span> vīmaṃsati. Vīmaṃsā.</p>
  964. <p class="bodytext"><span class="bld">Jana suna sadde</span>. Janati. Sunati.</p>
  965. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">janatī</span>ti sunati saddaṃ karoti.</p>
  966. <p class="bodytext"><span class="bld">Khanu avadāraṇe</span> khanati. Sukhaṃ. Dukkhaṃ. Khato āvāṭo.</p>
  967. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sukha</span>nti suṭṭhu dukkhaṃ khanatīti sukhaṃ. Duṭṭhu khanati kāyikacetasikasukhanti <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Aññamaññapaṭipakkhā hi ete dhammā. Dvidhā cittaṃ khanatīti vā <span class="bld">dukkhaṃ. Curādi</span>gaṇavasena pana ‘‘sukhayatīti sukhaṃ, dukkhayatīti dukkha’’nti nibbacanāni gahetabbāni. Samāsapaavasena ‘‘sukaraṃ khamassāti <span class="bld">sukhaṃ,</span> dukkaraṃ khamassāti <span class="bld">dukkha’’</span>nti nibbacanānipi vividhā hi saddānaṃ byuppatti pavatti nimittañca.</p>
  968. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāna avakhaṇḍane</span>. Dānati. Apadānaṃ.</p>
  969. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāna tejane. Tejanaṃ</span> nisānaṃ. Sānati.</p>
  970. <p class="bodytext"><span class="bld">Hana hiṃsāgatīsu</span>. Ettha pana <span class="bld">hiṃsā</span>vacanena pharusāya vācāya pīḷanañca daṇḍādīhi paharaṇañca gahitaṃ, tasmā <span class="bld">hana hiṃsāpaharaṇagatīsū</span>ti attho gahetabbo. Tathā hi ‘‘rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā’’ti. Pāṭhassa atthaṃ saṃvaṇṇentehi <span class="bld">‘‘haneyyu</span>nti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti <a name="M0.0114"></a> vuttaṃ. Ettha ca chedanaṃ nāma hatthapādādichedanaṃ vā sīsacchedavasena māraṇaṃ vā. <span class="bld">Hana</span>ssa <span class="bld">vadhā</span>deso <span class="bld">ghātā</span>deso ca bhavati, hanti hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Sesaṃ sabbaṃ neyyaṃ.</p>
  971. <p class="bodytext"><span class="bld">Hiṃsā</span>dayo cattāro atthā labbhanti. ‘‘Hanti hatthehi pādehī’’ti ettha pana <span class="bld">hantī</span>ti paharatīti attho. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ vara’’nti. Ettha <span class="bld">hantī</span>ti mārentīti attho. ‘‘Vadhati, vadheti, ghāteti’’ iccapi rūpāni bhavanti. Tattha ‘‘vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu vadho paharaṇaṃ. Pāṇaṃ vadheti. Pāṇavadho. ‘‘Esa vadho khaṇḍahālassa. Satte ghātetī’’ti ca ādīsu vadho māraṇaṃ.</p>
  972. <p class="bodytext">‘‘Upāhanaṃ, vadhū’’ti ca ettha <span class="bld">hanavadha</span>saddatthogamanaṃ. ‘‘Purisaṃ hanati. Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanati’’ iccādīni kattupadāni. Devadatto yaññadattena haññati. Tato vātātape ghore, sañjāte paṭihaññati. Paccattavacanassekārattaṃ, yathā ‘‘vanappagumbe’’ti. Vihārenāti padaṃ sambandhitabbaṃ, iccādīni kammapadāni. Hantā. Hato. Vadhako. Vadhū. Āghāto. Upaghāto. Ghātako. Paṭigho. Saṅgho. Byaggho. Sakuṇagghi. Hantuṃ, hanituṃ, hantvā, hanitvā. Vajjhetvā, vadhitvā iccādīni sanāmikāni tumantādipadāni.</p>
  973. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">upāhana</span>nti taṃ taṃ ṭhānaṃ upahananti upagacchanti tato ca āhananti āgacchanti etenāti upāhanaṃ. <span class="bld">Vadhū</span>ti kilesavasena sunakhampi upagamanasīlāti vadhū, sabbāsaṃ itthīnaṃ <a name="M0.0115"></a> sādhāraṇametaṃ. Atha vā <span class="bld">vadhū</span>ti suṇisā. Tathā hi ‘‘tena hi vadhu yadā utunī ahosi, pupphaṃ te uppannaṃ, atha me āroceyyāsī’’ti ettha vadhūti suṇisā vuccati. Sā pana ‘‘ayaṃ no puttassa bhariyā’’ti sassusasurehi adhigantabbā jānitabbāti <span class="bld">vadhū</span>ti vuccati. Gatyatthānaṃ katthaci buddhiyatthakathanato ayamattho labbhateva. ‘‘Suṇhā, suṇisā, vadhū’’ iccete pariyāyā. <span class="bld">Saṅgho</span>ti bhikkhusamūho. Samaggaṃ kammaṃ samupagacchatīti saṅgho, suṭṭhu vā kilese hanti tena tena maggāsinā māretītipi saṅgho, puthujjanāriyavasena vuttānetāni. Vividhe satte āhanati bhuso ghātetīti <span class="bld">byaggho</span>. So eva ‘‘viyaggho, vaggho’’ti ca vuccati. Aparampi puṇḍarīkoti tassa nāmaṃ. Dubbale sakuṇe hantīti <span class="bld">sakuṇagghi,</span> seno, ayaṃ pana <span class="bld">hana</span>dhātu <span class="bld">divādi</span>gaṇe ‘‘paṭihaññatī’’ti akammakaṃ kattupadaṃ janeti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato vohāro lokiye sote paṭihaññatī’’tiādikā pāḷiyo dissanti.</p>
  974. <p class="bodytext"><span class="bld">Ana pāṇane. Pāṇanaṃ</span> sasanaṃ. Anati. Ānaṃ, pānaṃ. ‘‘Tattha <span class="bld">āna</span>nti assāso. <span class="bld">Pāna</span>nti passāso. Etesu <span class="bld">assāso</span>ti bahi nikkhamanavāto. <span class="bld">Passāso</span>ti anto pavisanavāto’’ti <span class="bld">vinayaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, <span class="bld">suttantaṭṭhakathāsu</span> pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha yasmā sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati, pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati, tasmā <span class="bld">vinayaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘assāsoti bahi nikkhamanavāto, passāsoti anto pavisanavāto’’ti vuttaṃ. Etesu <a name="M0.0116"></a> dvīsu nayesu vinayanayena anto uṭṭhitasasanaṃ <span class="bld">assāso,</span> bahi uṭṭhitasasanaṃ <span class="bld">passāso</span>. Suttantanayena pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato <span class="bld">assāso</span>. Anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato <span class="bld">passāso</span>. Ayameva ca nayo ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti, ‘‘passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti imāya <span class="bld">pāḷiyā</span> sametīti veditabbaṃ.</p>
  975. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhana dhaññe</span>. Dhananaṃ <span class="bld">dhaññaṃ,</span> siripuññapaññānaṃ sampadāti attho. Dhātuattho hi yebhuyyena bhāvavasena kathiyati ṭhapetvā <span class="bld">vakkarukkhatace</span>ti evamādippabhedaṃ. Yathā bhāvatthe vattamānena <span class="bld">ya</span>paccayena saddhiṃ <span class="bld">na</span>kārassa <span class="bld">yya</span>kāraṃ katvā thenanaṃ <span class="bld">theyya</span>nti vuccati, evamidha <span class="bld">ya</span>paccayena saddhiṃ <span class="bld">na</span>kārassa <span class="bld">ñña</span>kāraṃ katvā dhananaṃ <span class="bld">dhañña</span>nti vuccati. Dhanino vā bhāvo <span class="bld">dhaññaṃ,</span> tasmiṃ dhaññe. Dhanti, dhanati. Dhanitaṃ. Dhaññaṃ. Yasmā pana <span class="bld">dhañña</span>saddena siripuññapaññāsampadā gahitā, tasmā ‘‘dhaññapuññalakkhaṇasampannaṃ puttaṃ vijāyī’’tiādīsu <span class="bld">dhañña</span>saddena siripaññāva gahetabbā puññassa visuṃ vacanato.</p>
  976. <p class="gatha1">‘‘Nadato parisāyante, vāditabbapahārino;</p>
  977. <p class="gathalast">Ye te dakkhanti vadanaṃ, dhaññā te narapuṅgava.</p>
  978. <p class="gatha1">Dīghaṅgulī tambanakhe, subhe āyatapaṇhike;</p>
  979. <p class="gathalast">Ye pāde paṇamissanti, tepi dhaññā guṇandhara.</p>
  980. <p class="gatha1">Madhurāni pahaṭṭhāni, dosagghāni hitāni ca;</p>
  981. <p class="gathalast">Yetevākyāni sossanti, tepi dhaññānaruttamā’’ti</p>
  982. <p class="unindented">Evamādīsu <a name="M0.0117"></a> pana <span class="bld">dhañña</span>saddena puññasampadā gahetabbā, puññasampadāya vā saddhiṃ siripaññāsampadāpi gahetabbā. Idamettha nibbacanaṃ ‘‘dhaññaṃ siripuññapaññāsampadā etesaṃ atthīti <span class="bld">dhaññā’’</span>ti. ‘‘Dhaññaṃ maṅgalasammata’’nti ettha tu ‘‘uttamaratanaṃ ida’’nti dhanāyitabbaṃ saddhāyitabbanti <span class="bld">dhaññaṃ,</span> sirisampannaṃ puññasampannaṃ paññāsampannantipi attho yujjati. ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpa’’nti ca ādīsu ‘‘natthi dhaññasamaṃ dhana’’nti vacanato dhanāyitabbanti <span class="bld">dhaññaṃ,</span> kiṃ taṃ? Pubbaṇṇaṃ. Apica osadhivisesopi <span class="bld">dhañña</span>nti vuccati. <span class="bld">Dhana</span>saddassa ca pana samāsavasena ‘‘adhano, niddhano’’ti ca natthi dhanaṃ etassāti atthena daliddapuggalo vuccati. ‘‘Nidhanaṃ yātī’’tiettha tu kampanatthavācakassa <span class="bld">dhū</span>dhātussa vasena vināso <span class="bld">nidhana</span>nti vuccatīti.</p>
  983. <p class="bodytext"><span class="bld">Muna gatiyaṃ</span>. Munati.</p>
  984. <p class="bodytext"><span class="bld">Cine maññanāyaṃ</span>. Aluttantoyaṃ dhātu, yathā gile, yathā ca mile. Cināyati, ocināyati. ‘‘Sabbo taṃ jano ocināyatū’’ti idamettha pāḷi nidassanaṃ. <span class="bld">Ocināyata</span>ti avamaññatūti.</p>
  985. <p class="centered">Iti <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">ta</span>vaggantadhāturūpāni</p>
  986. <p class="bodytext">Samattāni.</p>
  987. <p class="subhead">Pakārantadhātu</p>
  988. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">pa</span>vaggantadhāturūpāni vuccante –</p>
  989. <p class="bodytext"><span class="bld">Pā pāne. Pānaṃ</span> pivanaṃ. ‘‘Pāti, pānti. Pātu, pāntu’’ iccādi yathārahaṃ yojetabbaṃ.</p>
  990. <p class="gatha1">Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ;</p>
  991. <p class="gathalast">Ayañhite mayā rūḷho, saro pāssati lohitanti.</p>
  992. <p class="bodytext">Atra <a name="M0.0118"></a> hi <span class="bld">pāssatī</span>ti pivissati. ‘‘Pāssati, pāssanti. Pāssasi, pāssatha. Pāssāmi, pāssāma’’ iccādinā, ‘‘apassā, apassaṃsu’’ iccādinā ca nayena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ nayaññūhi. Ko hi samattho sabbāni buddhavacanasāgare vicitrāni vippakiṇṇarūpantararatanāni uddharitvā dassetuṃ, tasmā sabbāsupi dhātūsu saṅkhepena gahaṇūpāyamattameva dassitaṃ. Pivati, pivanti. Pivaṃ, pivanto, pivamāno, pivaṃ bhāgirasodakaṃ. Kārite kumāraṃ khīraṃ pāyeti. Muhuttaṃ taṇhāsamanaṃ, khīraṃ tvaṃ pāyito mayā. Kamme pīyati, pītaṃ. <span class="bld">Tu</span>mādīsu ‘‘pātuṃ, pivituṃ, pitvā, pivitvā, pāyetvā’’ iccādīni yojetabbāni. Aññesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena saddarūpāni evameva yojetabbāni.</p>
  993. <p class="bodytext"><span class="bld">Pā rakkhaṇe</span>. Pāti. Nipāti. Pitā, gopo.</p>
  994. <p class="bodytext"><span class="bld">Pā pūraṇe</span>. Pāti, vippāti. Vippo.</p>
  995. <p class="bodytext"><span class="bld">Vippo</span>ti brāhmaṇo. So hi vippeti pūreti visiṭṭhena veduccāraṇādinā attano brāhmaṇakammena lokassa ajjhāsayaṃ attano ca hadaye vedānīti <span class="bld">vippo</span>ti vuccati. ‘‘Jāto vippakule aha’’nti ettha hi brāhmaṇo ‘‘vippo’’ti vuccati. Tassa kulaṃ <span class="bld">vippakula</span>nti.</p>
  996. <p class="bodytext"><span class="bld">Pū pavane</span>. Pavati. Putto, puññaṃ. Ettha <span class="bld">putto</span>ti attano kulaṃ pavati sodhetīti putto. <span class="bld">Kiyā</span>digaṇaṃ pana patvā ‘‘punātī’’ti vattabbaṃ.</p>
  997. <p class="gatha1">Putto’trajo suto sūnu,</p>
  998. <p class="gatha2">Tanujo tanayo’raso;</p>
  999. <p class="gatha3">Puttanattādayo cātha,</p>
  1000. <p class="gathalast">Apaccanti pavuccare.</p>
  1001. <p class="gatha1">Itthiliṅgamhi <a name="M0.0119"></a> vattabbe, puttīti atrajāti ca;</p>
  1002. <p class="gatha2">Vattabbaṃ sesaṭṭhānesu, yathārahamudīraye;</p>
  1003. <p class="gathalast">Pāḷiyañhi atrajāti, itthī puttī kathiyati;</p>
  1004. <p class="bodytext">Ettha pana –</p>
  1005. <p class="gatha1">‘‘Tato dve sattarattassa, vedehassatrajā piyā;</p>
  1006. <p class="gathalast">Rājakaññā rucā nāma, dhātimātaramabravī’’ti</p>
  1007. <p class="unindented">Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Puttī, dhītā, duhitā, attajā’’ti iccete pariyāyā. Evaṃ atrajāti itthivācakassa itthiliṅgassa dassanato <span class="bld">suta</span>saddādīsupi itthiliṅganayo labbhamānālabbhamānavasena upaparikkhitabbo. Tathā hi loke ‘‘vesso, suddo, naro, kiṃpuriso’’ iccādīnaṃ yugaḷabhāvena ‘‘vessī, suddī, nārī, kiṃpurisī’’tiādīni itthivācakāni liṅgāni dissanti. ‘‘Puriso pumā’’ iccādīnaṃ pana yugaḷabhāvena itthivācakāni itthiliṅgāni na dissanti. <span class="bld">Puñña</span>nti ettha pana attano kārakaṃ pavati sodhetīti puññaṃ. <span class="bld">Kiyādi</span>gaṇaṃ pana patvā punātīti <span class="bld">puñña</span>nti vattabbaṃ.</p>
  1008. <p class="gatha1">Añño atthopi vattabbo, niruttilakkhaṇassito;</p>
  1009. <p class="gathalast">Tasmā nibbacanaṃ ñeyyaṃ, janapūjādito idha.</p>
  1010. <p class="bodytext">Paraṃ pujjabhavaṃ janetīti <span class="bld">puññaṃ</span>. Sadā pūjitaṃ vā janetīti <span class="bld">puññaṃ</span>. Janaṃ attakāraṃ punātīti <span class="bld">puññaṃ</span>. Asesaṃ apuññaṃ punātīti <span class="bld">puññaṃ</span>.</p>
  1011. <p class="gatha1">Kalyāṇaṃ kusalaṃ puññaṃ, subhamicceva niddise;</p>
  1012. <p class="gathalast">Kammassa kusalassādhi-vacanaṃ vacane paṭu.</p>
  1013. <p class="bodytext"><span class="bld">Pe gatiyaṃ</span>. Peti, penti. Pesi, petha. Idha bhikkhave ekacco assakhaḷuṅko pehīti vutto viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭisakkati, piṭṭhito rathaṃ paṭivatteti. Ummaggaṃ gaṇhāti, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti.</p>
  1014. <p class="bodytext"><span class="bld">Pe</span> <a name="M0.0120"></a> <span class="bld">vuddhiyaṃ</span> payati. Pāyo, apāyo. Ettha <span class="bld">apāyo</span>ti natthi pāyo vuddhi etthāti apāyo. <span class="bld">Aya</span>dhātuvasenapi attho netabbo, ayato vuddhito, sukhato vā apetoti <span class="bld">apāyo,</span> nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā.</p>
  1015. <p class="bodytext"><span class="bld">Pe sosane</span>. Pāyati, payati vā. Nipako. Ettha <span class="bld">nipako</span> nipayati visoseti paṭipakkhaṃ, tato vā attānaṃ nipāti rakkhatīti nipako, sampajāno.</p>
  1016. <p class="bodytext"><span class="bld">Gupa rakkhaṇe</span>. Gopati. Gopako.</p>
  1017. <p class="bodytext">Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ sāntarabāhiraṃ.</p>
  1018. <p class="bodytext">Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.</p>
  1019. <p class="bodytext"><span class="bld">Gopethā</span>ti gopeyya rakkheyya.</p>
  1020. <p class="bodytext"><span class="bld">Vapa santāne</span>. Vapati.</p>
  1021. <p class="bodytext"><span class="bld">Sapa samavāye</span>. Sapati.</p>
  1022. <p class="bodytext"><span class="bld">Cupa mandagatiyaṃ</span>. Copati.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Tupa hiṃsāyaṃ</span>. Topati. Tuppati.</p>
  1024. <p class="bodytext"><span class="bld">Gupa gopanajigucchanesu</span>. Gopati, jigucchati. Jigucchaṃ, jigucchamāno. Jegucchī. Jigucchitvā iccādīni.</p>
  1025. <p class="bodytext"><span class="bld">Kapu hiṃsātakkalagandhesu</span>. Kappati. Kappūro.</p>
  1026. <p class="bodytext"><span class="bld">Kapu sāmatthiye</span>. Idaṃ amhākaṃ kappati. Netaṃ amhesu kappati.</p>
  1027. <p class="bodytext"><span class="bld">Kapa karuṇāyaṃ</span>. Kapati. Kapaṇo, kāpaññaṃ. Tattha <span class="bld">kapatī</span>ti karuṇāyati, <span class="bld">kāpañña</span>nti kapaṇabhāvo.</p>
  1028. <p class="bodytext"><span class="bld">Sapa</span> <a name="M0.0121"></a> <span class="bld">akkose</span>. Sapati. Sapatho, abhisapatho, abhisapito, sapanako.</p>
  1029. <p class="bodytext"><span class="bld">Vapa bījanikkhepe</span>. Bījaṃ vapati. Vāpako. Vāpitaṃ dhaññaṃ. Vuttaṃ bījaṃ purisena. Bījaṃ vappati. Vappamaṅgalaṃ.</p>
  1030. <p class="bodytext"><span class="bld">Supa sayane</span>. Supati. Sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhare. Sutto puriso, supanaṃ, suttaṃ.</p>
  1031. <p class="bodytext"><span class="bld">Khipa peraṇe. Peraṇaṃ</span> cuṇṇikaraṇaṃ pisanaṃ. Khepati. Khepako.</p>
  1032. <p class="bodytext"><span class="bld">Khipa abyattasadde</span>. Khipati. Khipitasaddo. Yadā ca dhammaṃ desento, khipi lokagganāyako.</p>
  1033. <p class="bodytext"><span class="bld">Khipa chaḍḍano</span>. Khipati, ukkhipati, vikkhipati, avakhipati, saṃkhipati. Khittaṃ, ukkhittaṃ, pakkhittaṃ, vikkhittaṃ iccādīni.</p>
  1034. <p class="bodytext"><span class="bld">Opa niṭṭhubhane. Niṭṭhubhanaṃ</span> kheḷapātanaṃ. Opati. Osadhaṃ saṅkharitvā mukhe kheḷaṃ opi.</p>
  1035. <p class="bodytext"><span class="bld">Lipi upalepe</span>. Lepati. Littaṃ paramena tejasā.</p>
  1036. <p class="bodytext"><span class="bld">Khipi gatiyaṃ</span>. Khimpati.</p>
  1037. <p class="bodytext"><span class="bld">Ḍipa khepe</span>. Ḍepati.</p>
  1038. <p class="bodytext"><span class="bld">Nidapi nidampane. Nidampanaṃ</span> nāma sassarukkhādīsu vīhisīsaṃ vā varakasīsaṃ vā acchinditvā khuddakasākhaṃ vā abhañjitvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva vā paṇṇamattasseva vā gahaṇaṃ. Puriso vīhisīsaṃ nidampati, rukkhapattaṃ nidampati. Nidampako, nidampitaṃ, nidampituṃ, nidampitvā.</p>
  1039. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa</span> <a name="M0.0122"></a> <span class="bld">dittiyaṃ. Ditti</span> virocanaṃ. Divā tapatiādicco.</p>
  1040. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa ubbege. Ubbego</span> utrāso bhīrutā. Tapati, uttapati. Ottappaṃ, ottappiyaṃ dhanaṃ.</p>
  1041. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa dhūpa santāpe</span>. Tapati. Tapodhanaṃ, ātāpo. Ātāpī. Ātapaṃ. Dhūpati, sandhūpano, kamme tāpiyati. Dhūpiyati. Bhāve tāpanaṃ, tāpo, paritāpo, santāpo. Dhūpanaṃ.</p>
  1042. <p class="centered"><span class="bld">Pa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1043. <p class="subhead">Phakārantadhātu</p>
  1044. <p class="bodytext"><span class="bld">Puppha vikasane</span>. Akammako cāyaṃ sakammako ca. Pupphati. Pupphaṃ, pupphanaṃ, pupphito, pupphituṃ, pupphitvā. Pupphanti pupphino dumā. Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade. Mañjūsako nāma rukkho yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati.</p>
  1045. <p class="bodytext"><span class="bld">Tupha hiṃsāyaṃ</span>. Tophati.</p>
  1046. <p class="bodytext"><span class="bld">Dapha daphi vappha gatiyaṃ</span>. Daphati. Damphati. Vapphati.</p>
  1047. <p class="bodytext"><span class="bld">Dipha kathanayuddhanindāhiṃsādānesu</span>. Dephati. Depho.</p>
  1048. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapha tittiyaṃ. Titti</span> tappanaṃ, taphati.</p>
  1049. <p class="bodytext"><span class="bld">Dupha upakkilese</span>. Upakkilissanaṃ <span class="bld">upakkileso</span>. Dophati.</p>
  1050. <p class="bodytext"><span class="bld">Gupha ganthe. Gantho</span> ganthikaraṇaṃ. Gophati.</p>
  1051. <p class="centered"><span class="bld">Pha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1052. <p class="subhead">Bakārantadhātu</p>
  1053. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhabba</span> <a name="M0.0123"></a> <span class="bld">hiṃsāyaṃ</span>. Bhabbati. Bhabbo.</p>
  1054. <p class="bodytext"><span class="bld">Pabba vabba mabba kabba khabba gabba sabba cabba gatiyaṃ</span>. Pabbati. Vabbati. Mabbati. Kabbati. Khabbati. Gabbati. Sabbati. Cabbati.</p>
  1055. <p class="bodytext"><span class="bld">Abba sabba hiṃsāyañca</span>. Gatyāpekkhāya <span class="bld">ca</span>kāro. Abbati. Sabbati.</p>
  1056. <p class="bodytext"><span class="bld">Kubi acchādane</span>. Kubbati.</p>
  1057. <p class="bodytext"><span class="bld">Lubi tubi addane</span>. Lumbati. Tumbati. Lumbinīvanaṃ. Udakatumbo. Athopi dve ca tumbāni.</p>
  1058. <p class="bodytext"><span class="bld">Cubi vadanasaṃyoge</span>. Puttaṃ muddhani cumbati. Mukhe cumbati. Ettha siyā ‘‘yadi vadanasaṃyoge <span class="bld">cubi</span>dhātu vattati, kathaṃ <span class="bld">ambudharabinducumbitakūṭo</span>ti ettha avadane aviññāṇake pabbatakūṭe ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vutta’’nti? Saccaṃ, taṃ pana cumbanākārasadisenākārena sambhavaṃ cetasi ṭhapetvā vuttaṃ, yathā adassanasambhavepi dassanasadisenākārena sambhūtattā ‘‘rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā’’ti acakkhukānampi rukkhānaṃ dassanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi cumbanākārasadisenākārena sambhūtattā avadanānampi ambudharabindūnaṃ cumbanaṃ vuttaṃ. Sabhāvato pana aviññāṇakānaṃ dassanacumbanādīni ca natthi, saviññāṇakānaṃyeva tāni hontīti. Ayaṃ nayo <span class="bld">kamu padavikkhepe</span>tiādīsupi netabbo.</p>
  1059. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbi tubbi thubbi dubbi dhubbi hiṃsatthā</span>. Ubbati. Tubbati. Thubbati. Dubbati. Dubbā. Dhubbati. Ettha <span class="bld">dubbā</span>ti dabbatiṇaṃ, yaṃ ‘‘tiriyā nāma tiṇajātī’’ti pāḷiyaṃ āgataṃ. Ettha ca <span class="bld">dubbā</span>ti itthiliṅgaṃ, <span class="bld">dabba</span>nti napuṃsakaliṅganti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1060. <p class="bodytext"><span class="bld">Mubbi</span> <a name="M0.0124"></a> <span class="bld">bandhane</span>. Mubbati.</p>
  1061. <p class="bodytext"><span class="bld">Kubbi uggame</span>. Kubbati.</p>
  1062. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubba pabba sabba pūraṇe</span>. Pubbati. Pabbati. Sabbati. Etta siyā ‘‘nanu bho <span class="bld">pubbasabba</span>saddā sabbanāmāni, kasmā panete dhātucintāyaṃ gahitā’’ti? Vuccate – sabbanāmesu ca <span class="bld">tu</span>mantādivirahitesu ca nipātesu upasaggesu ca dhātucintā nāma natthi, imāni pana sabbanāmāni na honti. Kevalaṃ sutisāmaññena sabbanāmāni viya upaṭṭhahanti, tena te tabbhāvamuttattā dhātucintāyaṃ pubbācariyehi gahitā ‘‘pubbati sabbatī’’ti payogadassanatoti. Yadi evaṃ kasmā buddhavacane etāni rūpāni na santīti? Anāgamanabhāvena na santi, na avijjamānabhāvena. Kiñcāpi buddhavacanesu etāni rūpāni na santi, tathāpi porāṇehi anumatā purāṇabhāsāti gahetabbāni, yathā ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha ‘‘nāthatī’’ti rūpaṃ buddhavacane avijjamānampi gahetabbaṃ hoti, evaṃ imānipi. Tasmā vohāresu viññūnaṃ kosallatthāya sāsane avijjamānāpi sāsanānurūpā lokikappayogā gahetabbāti ‘‘pubbati sabbatī’’ti rūpāni gahitāni. Esa nayo aññesupi ṭhānesu veditabbo.</p>
  1063. <p class="bodytext"><span class="bld">Camba adane</span>. Cambati.</p>
  1064. <p class="bodytext"><span class="bld">Kabba khabba gabba dabbe. Dabbo</span> ahaṅkāro. Kabbati. Khabbati. Gabbati.</p>
  1065. <p class="bodytext"><span class="bld">Abi dabi sadde</span>. Ambati. Ambā, ambu. Dambati.</p>
  1066. <p class="bodytext"><span class="bld">Labi avasaṃsane. Avasaṃsanaṃ</span> avalambanaṃ. Lambati, vilambati, byālambati. Nīce co’lambate sūriyo. Ālambati<a name="M0.0125"></a>. Ālambanaṃ, tadālambanaṃ, tadālambaṇaṃ, tadālambaṃ vā. Lābu. Alābu vā, <span class="bld">a</span>kāro hi tabbhāve.</p>
  1067. <p class="centered"><span class="bld">Ba</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1068. <p class="subhead">Bhakārantadhātu</p>
  1069. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhā dittiyaṃ</span>. Cando bhāti, pañhā maṃ paṭibhāti. Ratti vibhāti. Bhāṇu, paṭibhānaṃ. Vibhātā ratti.</p>
  1070. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhī bhaye</span>. Bhāyati. Bhayaṃ, bhayānako, bhīmo, bhīmaseno, bhīru, bhīruko, bhīrukajātiko. Kārite ‘‘bhāyeti, bhāyayati, bhāyāpeti, bhāyāpayatī’’ti rūpāni.</p>
  1071. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhu sambhu hiṃsāyaṃ</span>. Sabhati. Sambhati.</p>
  1072. <p class="bodytext"><span class="bld">Sumbha bhāsane ca. Ca</span>kāro hiṃsāpekkhako. Sumbhati. Sumbho. Kusumbho.</p>
  1073. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sumbho</span>ti āvāṭo. ‘‘Sumbhaṃ nikkhanāhī’’ti idamettha nidassanaṃ. <span class="bld">Kusumbho</span>ti khuddakaāvāṭo, ‘‘pabbatakandarapadarasākhāparipūrā kusumbhe paripūrentī’’ti idamettha nidassanaṃ.</p>
  1074. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbha vabbha mabbha gatiyaṃ</span>. Abbhati. Abbho. Vabbhati. Mabbhati.</p>
  1075. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">abbho</span>ti megho. So hi abbhati anekasatapaṭalo hutvā gacchatīti ‘‘abbho’’ti vuccati. ‘‘Vijjumālī satakkakū’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Satakkakū</span>ti ca anekasatapaṭalo. Ettha ca <span class="bld">abbha</span>saddo tiliṅgiko daṭṭhabbo. Tathā <a name="M0.0126"></a> hi ayaṃ ‘‘abbhuṭṭhitova sa yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti ettha pulliṅgo. ‘‘Abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhū’’ti ettha itthiliṅgo. ‘‘Abbhāni candamaṇḍalaṃ chādentī’’ti ettha napuṃsakaliṅgo.</p>
  1076. <p class="bodytext">Imāni pana meghassa nāmāni –</p>
  1077. <p class="gatha1">Megho valāhako laṅghi, jīmūto ambudo ghano;</p>
  1078. <p class="gathalast">Dhārādharo ambudharo, pajjunno himagabbhako.</p>
  1079. <p class="bodytext"><span class="bld">Yabha methune</span>. Mithunassa janadvayassa idaṃ kammaṃ <span class="bld">methūnaṃ,</span> tasmiṃ methune <span class="bld">yabha</span>dhātu vattati. Yabhati. Yābhassaṃ.</p>
  1080. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘methuna’’nti esā sabbhivācā, lajjāsampannehi puggalehi vattabbabhāsābhāvato. Tathā hi ‘‘methuno dhammo na paṭisevitabbo’’ti ca ‘‘na me rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno’’ti ca sobhane vācāvisaye ayaṃ bhāsā āgatā. ‘‘Yabhatī’’tiādikā pana bhāsā ‘‘sikharaṇī’’tiādikā bhāsā viya asambhivācā. Na hi hirottappasampanno lokiyajanopi īdisiṃ vācaṃ bhāsati. Evaṃ santepi adhimattukkaṃsagatahirottappopi bhagavā mahākaruṇāya sañcoditahadayo lokānukampāya parisamajjhe abhāsi. Aho tathāgatassa mahākaruṇāti.</p>
  1081. <p class="bodytext">Imāni pana methunadhammassa nāmāni –</p>
  1082. <p class="gatha1">Saṃvesanaṃ niddhuvanaṃ, methunaṃ sūrataṃ rataṃ;</p>
  1083. <p class="gathalast">Byathayo gāmadhammo ca, yābhassaṃ mohanaṃ rati.</p>
  1084. <p class="gatha1">Asaddhammo ca vasala-dhammo mīḷhasukhampi ca;</p>
  1085. <p class="gathalast">Dvayaṃdvayasamāpatti, dvando gammo’dakantiko.</p>
  1086. <p class="bodytext"><span class="bld">Sibha vibha katthane</span>. Sibhati. Vibhati.</p>
  1087. <p class="bodytext"><span class="bld">Debha</span> <a name="M0.0127"></a> <span class="bld">abhi dabhi sadde</span>. Debhati. Ambhati. Ambho. Dambhati.</p>
  1088. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">ambho</span> vuccati udakaṃ. Tañhi nijjīvampi samānaṃ oghakālādīsu vissandamānaṃ ambhati saddaṃ karotīti <span class="bld">ambho</span>ti vuccati.</p>
  1089. <p class="bodytext">Imānissa nāmāni –</p>
  1090. <p class="gatha1">Pānīyaṃ udakaṃ toyaṃ, jalaṃ pāto ca ambu ca;</p>
  1091. <p class="gathalast">Dakaṃ kaṃ salilaṃ vāri, āpo ambho papampi ca.</p>
  1092. <p class="gatha1">Nīrañca kepukaṃ pāni, amataṃ elameva ca,</p>
  1093. <p class="gathalast">Āponāmāni etāni, āgatāni tato tato.</p>
  1094. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘vālaggesu ca kepuke. Pivitañca tesaṃ bhusaṃ hoti pānī’’tiādayo payogā dassetabbā.</p>
  1095. <p class="bodytext"><span class="bld">Thabhi khabhi paṭibaddhe</span> thambhati, vitthambhati. Khambhati, vikkhambhati. Thambho. Thaddho, upatthambho. Upatthambhinī. Vikkhambho. Vikkhambhitakileso.</p>
  1096. <p class="bodytext"><span class="bld">Jabha jabhi gattavināme</span>. Jabhati. Jambhati, vijambhati. Vijambhanaṃ, vijambhitā. Vijambhanto, vijambhamāno, vijambhito.</p>
  1097. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbha kathane</span>. Sabbhati.</p>
  1098. <p class="bodytext"><span class="bld">Vabbha bhojane</span>. Vabbhati.</p>
  1099. <p class="bodytext"><span class="bld">Gabbha dhāraṇe</span>. Gabbhati. Gabbho.</p>
  1100. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">gabbho</span>ti mātukucchipi vuccati kucchigataputtopi. Tathā hi ‘‘yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo’’ti ettha mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuccati. ‘‘Gabbho me deva patiṭṭhito. Gabbho ca patito chamā’’ti ca ettha pana kucchigataputto. Apica <span class="bld">gabbho</span>ti āvāsaviseso. ‘‘Gabbhaṃ <a name="M0.0128"></a> paviṭṭho’’tiādīsu hi ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati.</p>
  1101. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabha rābhasse. Ā</span>pubbo <span class="bld">rabha hiṃsākaraṇavāyamanesu. Rābhassaṃ</span> rābhasabhāvo. Taṃsamaṅgino pana pāḷiyaṃ ‘‘caṇḍā ruddhā rabhasā’’ti evaṃ āgatā.</p>
  1102. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rabhasā</span>ti karaṇuttariyā. Rabhati, ārabhati, samārabhati, ārambhati. Rabhaso. Ārambho. Samārambho, ārabhanto. Samārabhanto. Āraddhaṃ me vīriyaṃ. Sārambhaṃ. Anārambhaṃ. Sārambho te na vijjati. Pakāraṇārambho. Vīriyārambho. Ārabhituṃ. Ārabhitvā. Ārabbha.</p>
  1103. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">vīriyārambho</span>ti vīriyasaṅkhāto ārambho. <span class="bld">Ārambha</span>saddo kamme āpattiyaṃ kriyāya vīriye hiṃsāya vikopaneti anekesu atthesu āgato.</p>
  1104. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhobhi, sabbaṃ ārambhapaccayā;</p>
  1105. <p class="gathalast">Ārambhānaṃ nirodhena, natthi dukkhassa sambhavo’’ti</p>
  1106. <p class="unindented">Ettha hi kammaṃ ārambhoti āgataṃ. ‘‘Ārambhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti ettha āpatti. ‘‘Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphallā’’ti ettha yūpussāpanādikriyā. ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti ettha vīriyaṃ. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārambhantī’’ti ettha hiṃsā. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti ettha chedanabhañjanādikaṃ vikopanaṃ. Iccevaṃ –</p>
  1107. <p class="gatha1">Kamme <a name="M0.0129"></a> āpattiyañceva, vīriye hiṃsākriyāsu ca;</p>
  1108. <p class="gathalast">Vikopane ca <span class="bld">ārambha</span>-saddo hotīti niddise;</p>
  1109. <p class="bodytext"><span class="bld">Labha lābhe</span>. Labhati, labbhati. Lābho, laddhaṃ, alattha, alatthuṃ.</p>
  1110. <p class="bodytext"><span class="bld">Subha dittiyaṃ</span>. Sobhati. Sobhā, sobhanaṃ, sobhito.</p>
  1111. <p class="bodytext"><span class="bld">Khubha sañcalane</span>. Khobhati, saṅkhobhati. Hatthināge padinnamhi, khubbhittha nagaraṃ tadā. Khobhā, saṅkhobho.</p>
  1112. <p class="bodytext"><span class="bld">Nabha tubha hiṃsāyaṃ</span>. Nabhati. Tubhati.</p>
  1113. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambha vissāse</span>. Sambhati. Sambhatti, sambhatto.</p>
  1114. <p class="bodytext"><span class="bld">Lubha vimohane</span>. Lobhati, palobhati. Thullakumārīpalobhanaṃ. Kārite pana ‘‘lobheti, palobheti, palobhetvā’’ti rūpāni bhavanti. <span class="bld">Divādi</span>gaṇaṃ pana patvā giddhiyatthe ‘‘lubbhatī’’ti rūpaṃ bhavati.</p>
  1115. <p class="bodytext"><span class="bld">Dabhi ganthane</span>. Dambhati. Dambhanaṃ.</p>
  1116. <p class="bodytext"><span class="bld">Rubhi nivāraṇe</span>. Rumbhati, sannirumbhati. Sannirumbho, sannirumbhitvā.</p>
  1117. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubha ubbha umbha pūraṇe</span>. Ubhati. Ubbhati. Umbhati. Ubhanā. Ubbhanā. Umbhanā. Obho. Keṭubhaṃ. Ubbhaṃ. Kumbho. Kumbhī. Kārite ‘‘obheti. Ubbheti. Umbhetī’’ti rūpāni bhavanti.</p>
  1118. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">keṭubha</span>nti kriyākappavikappo kavīnaṃ upakāriyasatthaṃ. Idaṃ panettha nibbacanaṃ kiṭeti gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato keṭento gamento obheti pūretīti keṭutaṃ <span class="bld">kiṭaubha</span>dhātuvasena. Ubbhati ubbheti <a name="M0.0130"></a> pūretīti <span class="bld">ubbhaṃ,</span> pūraṇanti attho. <span class="bld">Cariyāpiṭakepi</span> hi īdisī saddagati dissati, taṃ yathā? ‘‘Mahādānaṃ pavattesi, accubbhaṃ sāgarūpama’’nti. Tattha ca <span class="bld">accubbha</span>nti ativiya yācakānaṃ ajjhāsayaṃ pūraṇaṃ. <span class="bld">Akkhumbha</span>ntipi pāṭho. <span class="bld">Kumbho</span>ti kaṃ vuccati udakaṃ, tena ubbhetabboti kumbho, so eva itthiliṅgavasena kumbhī. Ettha ca ‘‘kumbhī dhovati onato’’ti payogo.</p>
  1119. <p class="gatha1"><span class="bld">Kumbha</span>saddo ghaṭe hatthi-siropiṇḍe dasambaṇe;</p>
  1120. <p class="gathalast">Pavattatīti viññeyyo, viññunā nayadassinā.</p>
  1121. <p class="centered"><span class="bld">Bha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1122. <p class="subhead">Makārantadhātu</p>
  1123. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā māne sadde ca</span>. Māti. Mātā. Ettha <span class="bld">mātā</span>ti janikā vā cūḷamātā vā mahāmātā vā.</p>
  1124. <p class="bodytext"><span class="bld">Mū bandhane</span>. Mavati. <span class="bld">Kiyādi</span>gaṇassa panassa ‘‘munātī’’ti rūpaṃ.</p>
  1125. <p class="bodytext"><span class="bld">Me paṭidānaādānesu</span>. Meti, mayati. Medhā.</p>
  1126. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">medhā</span>ti paññā. Sā hi sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti medhāti vuccati. Ettha pana <span class="bld">metī</span>ti gaṇhāti. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti. Saṅgamatthavācakassa pana <span class="bld">medha</span>dhātussa vasena medhati sīlasamādhiādīhi saddhammehi siriyā ca saṅgacchatīti <span class="bld">medhā</span>ti attho gahetabbo. Etthetaṃ vuccati –</p>
  1127. <p class="gatha1">‘‘Dvidhātuyekadhātuyā<a name="M0.0131"></a>, dviratthavatiyāpi ca;</p>
  1128. <p class="gathalast"><span class="bld">Medhā</span>saddassa nipphattiṃ, jaññā sugatasāsane’’ti.</p>
  1129. <p class="bodytext"><span class="bld">Omā sāmatthiye. Sāmatthiyaṃ</span> samatthabhāvo. Aluttantoyaṃ dhātu, omāti, omanti.</p>
  1130. <p class="bodytext">Atrāyaṃ pāḷi ‘‘omāti bhante bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamitu’’nti. Tattha <span class="bld">omātī</span>ti pahoti sakkoti.</p>
  1131. <p class="bodytext"><span class="bld">Timu addabhāve. Addabhāvo</span> tintabhāvo. Temati. Tinto, temiyo. Temitukāmā temiṃsu.</p>
  1132. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">temiyo</span>ti evaṃnāmako kāsirañño putto bodhisatto. So hi rañño ceva mahājanassa ca hadayaṃ temento addabhāvaṃ pāpento sītalabhāvaṃ janento jātoti ‘‘temiyo’’ti vuccati.</p>
  1133. <p class="bodytext"><span class="bld">Nitami kilamane</span>. Nitammati. Hadayaṃ dayhate nitammāmi.</p>
  1134. <p class="bodytext"><span class="bld">Camu chamu japu jhamu umu jimu adane</span>. Camati. Camū. <span class="bld">Camū</span>ti senā. Chamati. Jamati. Jhamati. Umati. Jemati.</p>
  1135. <p class="bodytext"><span class="bld">Kamu padavikkhepe. Padavikkhepo</span> padasā gamanaṃ. Idaṃ pana vohārasīsamattaṃ vacanaṃ, tasmā ‘‘nāssa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatī’’tiādīsu apadavikkhepatthopi gahetabbo. Kamati. Caṅkamati, atikkamati. Abhikkamati. Paṭikkamati. Pakkamati. Parakkamati. Vikkamati. Nikkamati. Saṅkamati. Saṅkamanaṃ. Saṅkanti. Kamanaṃ. Caṅkamanaṃ. Atikkamo. Abhikkamo. Paṭikkamo. Pakkamo. Vikkamo. Nikkamo. Atikkanto puriso. Abhikkantā ratti. Nikkhamati. Abhinikkhamati. Kārite <a name="M0.0132"></a> nikkhāmeti. Aññānipi yojetabbāni. Yasmā panāyaṃ dhātu <span class="bld">curādi</span>gaṇaṃ patvā icchākanti yatthesu vattati, tasmā tepi atthe upasaggavisesite katvā idha <span class="bld">abhikkanta</span>saddassa atthuddhāraṃ vattabbampi avatvā upari <span class="bld">curādi</span>gaṇeyeva kathessāma.</p>
  1136. <p class="bodytext"><span class="bld">Yamu uparame. Uparamo</span> viramanaṃ. Yamabhi. Yamo. ‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase’’ti idamettha nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">yamāmase</span>ti uparamāma, nassāma, marāmāti attho.</p>
  1137. <p class="bodytext"><span class="bld">Nama bahutte sadde. Bahutto saddo</span> nāma uggatasaddo. Namati.</p>
  1138. <p class="bodytext"><span class="bld">Ama dama hamma mima chama gatimhi</span>. Amati. Damati. Hammati. Mimati. Chamati. Chamā.</p>
  1139. <p class="bodytext"><span class="bld">Chamā</span>ti pathavī. <span class="bld">Chamā</span>saddo itthiliṅgo daṭṭhabbo, ‘‘na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā’’ti ca ‘‘chamāyaṃ parivattāmi vāricarova ghamme’’ti ca payogadassanato. So ca kho sattahi aṭṭhahi vā vibhattīhi dvīsu ca vacanesu yojetabbo. Chamanti gacchanti etthāti chamā.</p>
  1140. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhama saddaggisaṃ yogesu. Dhama</span>dhātu sadde ca mukhavātena saddhiṃ aggisaṃyoge ca vattati. Tattha paṭhamatthe ‘‘saṅkhaṃ dhamati. Saṅkhadhamako. Bheriṃ dhamati. Bheridhamako. Dhame dhame nātidhame’’ti payogo. Dutiyatthe ‘‘aggiṃ dhamati. Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti payogo.</p>
  1141. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāma kodhe</span>. Bhāmati.</p>
  1142. <p class="bodytext"><span class="bld">Namu</span> <a name="M0.0133"></a> <span class="bld">namane</span>. Namati. Namo. Nataṃ, namanaṃ. Nati. Namaṃ. Namamāno. Namanto. Namito. Nāmaṃ. Nāmitaṃ. Namituṃ. Natvā, natvāna. Namitvā, namitvāna, namituna. Kārite ‘‘nāmeti, nāmayati. Nāmetvā. Nāmayitvā’’ti rūpāni bhavanti. Tatra hi ‘‘namati namitvā’’ti evaṃpakārāni padāni namanatthe vandanāyañca daṭṭhabbāni, ‘‘namo natvā’’ti evaṃpakārāni pana vandanāyameva. Atrāyamupalakkhaṇamattā payogaracanā –</p>
  1143. <p class="gatha1">Rukkho phalī phalabhāragarutāya namitvāna bhijjati;</p>
  1144. <p class="gatha2">Vuddho jarājajjaratāya namati namitvā gacchati;</p>
  1145. <p class="gatha3">Saddho buddhaṃ namati namitvā gacchati;</p>
  1146. <p class="gathalast">Namo buddhassa satthāraṃ natvāna agamāsīti;</p>
  1147. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">namo</span>ti padaṃ nipātesupi labbhati. Tena hi paccattopayogavacanāni abhinnarūpāni dissanti ‘‘devarāja namo tyatthu. Namo katvā mahesino’’ti. Upasaggehipi ayaṃ yojetabbā ‘‘paṇamati, paṇāmo, uṇṇamati, uṇṇati’’ iccādinā.</p>
  1148. <p class="bodytext"><span class="bld">Khamu sahane</span>. Khamati. Khanti. Khamo, khamanaṃ, evaṃ bhāve. Kattari pana ‘‘khantā. Khamitā. Khamo hoti sītassapi uṇhassapī’’ti payogā.</p>
  1149. <p class="bodytext"><span class="bld">Sama adassane</span>. Samati, vūpasamati aggi.</p>
  1150. <p class="bodytext"><span class="bld">Yama parivesane</span>. Yamati. Yamo. Yamarājā.</p>
  1151. <p class="bodytext"><span class="bld">Sama sadde</span>. Samati.</p>
  1152. <p class="bodytext"><span class="bld">Sama thama velambe</span>. Samati. Thamati.</p>
  1153. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāyama īhāyaṃ</span>. Vāyamati. Vāyāmo.</p>
  1154. <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu</span> <a name="M0.0134"></a> <span class="bld">gatiyaṃ</span>. Gacchati. Gamako. Gato. Gati. Gamanaṃ. Kārite ‘‘gameti, gamayati, gacchāpetī’’tiādīni bhavanti.</p>
  1155. <p class="bodytext"><span class="bld">Ramu kīḷāyaṃ</span>. Ramati. Viramati. Paṭiviramati. Uparamati. Ārati. Virati. Paṭivirati. Uparati. Veramaṇi. Viramaṇaṃ. Rati. Ramaṇaṃ. Rato. Ārato virato paṭivirato. Uparato, uparamo. Ārāmo.</p>
  1156. <p class="bodytext"><span class="bld">Vamu uggiraṇe</span>. Vamati. Vamathu. Vammiko.</p>
  1157. <p class="gatha1">Dhīratthu taṃ visaṃ vantaṃ, yamahaṃ jīvitakāraṇā;</p>
  1158. <p class="gathalast">Vantaṃ paccāvamissāmi, mataṃ me jīvitā varaṃ.</p>
  1159. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vammiko</span>ti vamatīti, vantakoti, vantussayoti, vantasinehasambandhoti vammiko. So hi ahinakulaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakirayati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sinehova nikkhamati, evaṃ vantasinehasambandhoti vammiko.</p>
  1160. <p class="bodytext">Ettha pana ‘‘bhagavā, himavā’’tiādīni padāni na kevalaṃ <span class="bld">vantu</span>paccayavaseneva nipphādetabbāni, atha kho <span class="bld">vamu</span>dhātuvasenapi nipphādetabbāni, tenāha <span class="bld">visuddhimaggakārako</span> ‘‘yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanamanena vantaṃ, tasmā ‘‘bhavesu vantagamano’ti vattabbe <span class="bld">bhava</span>saddato <span class="bld">bha</span>kāraṃ, <span class="bld">gamana</span>saddato <span class="bld">ga</span>kāraṃ, <span class="bld">vanta</span>saddato <span class="bld">va</span>kārañca dīghaṃ katvā ādāya <span class="bld">bhagavā</span>ti vuccati, yathā loke ‘mehanassa <a name="M0.0135"></a> khassa mālā’ti vattabbe mekhalā’’ti vadatā niruttinayena saddasiddhi dassitā.</p>
  1161. <p class="bodytext">Ettha, siyā ‘‘visamamidaṃ nidassanaṃ, yena ‘mehanassa khassa mālā’ti ettha <span class="bld">me</span>kāra<span class="bld">kha</span>kāra<span class="bld">lā</span>kārānaṃ kamato gahaṇaṃ dissati, ‘‘bhavesu vantagamano’ti ettha pana <span class="bld">bha</span>kāra<span class="bld">va</span>kāra<span class="bld">ga</span>kārānaṃ kamato gahaṇaṃ na dissatī’’ti? Saccaṃ, idha pana ‘‘aggāhito, vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu viya guṇasaddassa paranipātavasena ‘‘bhavesu gamanavanto’’ti vattabbepi evamavatvā saddasatthe yebhuyyena guṇasaddānaṃ pubbanipātabhvassa icchitattā saddasatthavidūnaṃ kesañca viññūnaṃ manaṃ tosetuṃ ‘‘bhagavā’’ti pade akkharakkamaṃ anapekkhitvā atthamattanidassanavasena ‘‘āhitaggi, sampannavijjācaraṇo’’tiādīni viya pubbanipātavasena ‘‘bhavesu vantagamano’’ti vuttaṃ. Īdisasmiñhi ṭhāne ‘‘āhitaggī’’ti vā ‘‘aggāhito’’ti vā ‘‘chinnahattho’’ti vā ‘‘hatthacchinno’’ti vā padesu yathā tathā ṭhitesupi atthassa ayutti nāma natthi aññamaññaṃ samānatthattā tesaṃ saddānaṃ.</p>
  1162. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedajāto</span>tiādīsu pana ṭhānesu atthevāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ visuddhimagge ‘‘bhagavā’’ti padassa <span class="bld">vamu</span>dhātuvasenapi nipphatti dassitā, <span class="bld">taṭṭīkāyampi</span> ca dassitā ‘‘bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā’’ti. Nibbacanaṃ pana evaṃ veditabbaṃ – bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti <span class="bld">bhagavā</span>. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokā, visesasannissayasobhākappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti <span class="bld">bhagavā</span>.</p>
  1163. <p class="gatha1">Cakkavattisiriṃ <a name="M0.0136"></a> yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;</p>
  1164. <p class="gathalast">Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.</p>
  1165. <p class="bodytext">Tathā khandhāyatanadhātādibhede dhammakoṭṭhāse sabbaṃ papañca sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvamīti <span class="bld">bhagavā</span>. Atha vā sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnappaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahīti <span class="bld">bhagavā</span>.</p>
  1166. <p class="gatha1">Khandhāyatanadhātādī, dhammabhedā mahesinā;</p>
  1167. <p class="gathalast">Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bagavā mato.</p>
  1168. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātakaṭṭhakathāyaṃ</span> pana <span class="bld">himavā</span>ti padassa <span class="bld">vamu</span>dhātuvasenapi nipphatti dassitā. Tathā hi <span class="bld">sambhavajātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavā</span>ti himapātasamaye himayuttoti himavā. Gimhakāle himaṃ vamatīti himavā’’ti vuttaṃ. Evaṃ jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘himavā’’ti padassa <span class="bld">vamu</span>dhātuvasenapi nipphatti dassitā, ayaṃ nayo īdisesu ṭhānesupi netabbo. ‘‘Guṇavāgaṇavā’’tiādīsu pana na netabbo. Yadi nayeyya, ‘‘guṇavā gaṇavā’’ti padānaṃ ‘‘nigguṇo parihīnaguṇo’’ti evamādiattho bhaveyya, tasmā ayaṃ nayo sabbatthapi na netabbo. Ettha siyā ‘‘yadi ‘‘bhagavā’tiādipadānaṃ <span class="bld">vamu</span>dhātuvasena nipphatti hoti, kathaṃ ‘‘bhagavanto, bhagavanta’’ntiādīni sijjhantī’’ti? Yathā ‘‘bhagavā’’ti padaṃ niruttinayena sijjhati, tathā tānipi teneva sijjhanti. Acinteyyo hi niruttinayo kevalaṃ atthayuttipaṭibandhamattova, atthayuttiyaṃ sati nipphādetumasakkuṇeyyānipi rūpāni aneneva sijjhanti. Ettha ca <a name="M0.0137"></a> yaṃ niruttilakkhaṇaṃ āharitvā dassetabbaṃ siyā, taṃ upari rūpanipphādanādhikāre udāharaṇehi saddhiṃ pakāsessāma.</p>
  1169. <p class="gatha1">Idha sāramate munirājamate,</p>
  1170. <p class="gatha2">Paramaṃ paṭutaṃ sujano pihayaṃ;</p>
  1171. <p class="gatha3">Vipulatthadharaṃ dhaninītimimaṃ,</p>
  1172. <p class="gathalast">Satataṃ bhajataṃ matisuddhakaraṃ.</p>
  1173. <p class="centered">Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññunaṃ</p>
  1174. <p class="centered">Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe</p>
  1175. <p class="centered">Saravaggapañcakantiko nāma dhātuvibhāgo</p>
  1176. <p class="centered">Pannarasamo paricchedo.</p>
  1177. <p class="chapter">16. Bhūvādigaṇikapariccheda</p>
  1178. <p class="gatha1">Ito paraṃ <span class="bld">a</span>vaggantā, missakā ceva dhātuyo;</p>
  1179. <p class="gathalast">Vakkhāmi dhātubhedādi-kusalassa matānugā.</p>
  1180. <p class="subhead">Yakārantadhātu</p>
  1181. <p class="bodytext"><span class="bld">Yā gatipāpuṇesu</span>. Yāti, yanti. Yātu, yantu. Yeyya, yeyyuṃ, anupariyeyyuṃ. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Yanto puriso. Yantī itthī. Yantaṃ kulaṃ. Yānaṃ, upayānaṃ, uyyānaṃ iccādīni. <span class="bld">Divādi</span>gaṇikassa panassa ‘‘yāyati, yāyantī’’tiādīni rūpāni bhavanti.</p>
  1182. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">yāna</span>ntiādīsu yanti etenāti yānaṃ, rathasakaṭādi. Upayanti etena issarassa vā piyamanāpassa vā santikaṃ gacchantīti <span class="bld">upayānaṃ,</span> paṇṇākāraṃ. ‘‘Upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayi gate’’ti ettha hi paṇṇākārāni ‘‘upayānānī’’ti <a name="M0.0138"></a> vuccanti. Sampannadassanīyapupphaphalāditāya uddhaṃ olokentā yanti gacchanti etthāti <span class="bld">uyyānaṃ</span>.</p>
  1183. <p class="bodytext"><span class="bld">Byā ummīsane</span>. Byāti, byanti. Byāsi, byātha. Byāmi, byāma. Yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā. Tatra panāyaṃ pāḷi ‘‘yāva byāti nimmīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti. Tattha <span class="bld">yāva byātī</span>ti yāva ummīsati, purāṇabhāsā esā, ayañhi yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhiparibbājako ahosi, tasmiṃ kāle manussānaṃ vohāro.</p>
  1184. <p class="bodytext"><span class="bld">Yu missane gatiyañca</span>. Yoti, yavati. Āyu, yoni.</p>
  1185. <p class="bodytext">Tattha ‘‘āyū’’ti <span class="bld">ā</span>saddo upasaggo. Āyavanti missībhavanti sattā etenāti <span class="bld">āyu</span>. Atha vā āyavanti āgacchanti pavattanti tasmiṃ sati arūpadhammāti <span class="bld">āyu</span>. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘āyavanaṭṭhena āyu. Tasmiñhi sati arūpadhammā āyavanti āgacchanti pavattanti, tasmā <span class="bld">āyū</span>ti vuccatī’’ti. ‘‘Āyu, jīvitaṃ, pāṇo’’ iccete pariyāyā lokavohāravasena. Abhidhammavasena pana ‘‘ṭhiti yapanā yāpanā jīvitindriyaṃ’’ iccetepi teheva saddhiṃ pariyāyā. <span class="bld">Yonī</span>ti aṇḍajādīnaṃ aṇḍajādīhi saddhiṃ yāya missībhāvo hoti, sā yoni. Idaṃ panettha nibbacanaṃ ‘‘yavanti ettha sattā ekajātisamanvayena aññamaññaṃ missakā hontīti <span class="bld">yoni’’</span> iti. Ettha ca <span class="bld">yoni</span>saddassa atthuddhāro nīyate. <span class="bld">Yonī</span>ti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo. Catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni <a name="M0.0139"></a> hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti ettha passāvamaggo. Etthetaṃ vuccati –</p>
  1186. <p class="gatha1">Khandhānañcāpi koṭṭhāse, muttamagge ca kāraṇe;</p>
  1187. <p class="gathalast">Imesu tīsu atthesu, <span class="bld">yoni</span>saddo pavattati.</p>
  1188. <p class="bodytext"><span class="bld">Bye saṃvaraṇe</span>. Byāyati.</p>
  1189. <p class="bodytext"><span class="bld">Bye pavattiyaṃ</span>. Byeti sahabyo.</p>
  1190. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sahabyo</span>ti saha byeti saha pavattatīti sahabyo, sahāyo, ekabhavūpago vā. Tathā hi ‘‘tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapanno’’tiādīsu ekabhavūpago ‘‘sahabyo’’ti vuccati.</p>
  1191. <p class="bodytext"><span class="bld">Haya gatiyaṃ</span>. Hayati. Hayo. <span class="bld">Hayo</span>ti asso. So hi hayati sīghaṃ gacchatīti hayoti vuccati. Imāni panassa nāmāni –</p>
  1192. <p class="gatha1">Asso turaṅgo turago, vājī vāho hayopi ca;</p>
  1193. <p class="gathalast">Tabbhedā sindhavo ceva, gojo assataropi ca.</p>
  1194. <p class="gatha1">Kāraṇākāraṇaññū tu, ājānīyo hayuttamo;</p>
  1195. <p class="gatha2">Ghoṭako tu khaḷuṅkasso, vaḷavoti ca vuccati;</p>
  1196. <p class="gathalast">Assapoto kisoroti, khaḷuṅkotipi vuccati;</p>
  1197. <p class="bodytext"><span class="bld">Hariya gatigelaññesu</span>. Hariyati.</p>
  1198. <p class="bodytext"><span class="bld">Aya vaya paya maya taya caya raya gatiyaṃ</span>. Ayati. Vayati. Payati. Mayati. Tayati. Cayati. Rayati. Ayo, samayo, vayo, payo, rayo. <span class="bld">Mayatayacaya</span>dhātūnaṃ nāmikapadāni upaparikkhitabbāni.</p>
  1199. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0140"></a> <span class="bld">ayo</span>ti kāḷalohaṃ, ayati nānākammārakiccesu upayogaṃ gacchatīti ayo. <span class="bld">Vayo</span>ti paṭhamavayādiāyukoṭṭhāso, vayati parihāniṃ gacchatīti vayo. <span class="bld">Payo</span>ti khīrassapi udakassapi nāmaṃ, payati janena pātabbabhāvaṃ gacchatīti payo. <span class="bld">Rayo</span>ti vego, yo ‘‘javo’’tipi vuccati, tasmā rayanaṃ javanaṃ rayo. Ettha <span class="bld">samaya</span>saddassa atthuddhāro vuccate aha nibbacanena. <span class="bld">Samaya</span>saddo –</p>
  1200. <p class="gatha1">Samavāye khaṇe kāle, samaye hetudiṭṭhisu;</p>
  1201. <p class="gathalast">Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati.</p>
  1202. <p class="bodytext">Tathā hi ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu samūho. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosī’’tiādīsu hetu. ‘‘Tena samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu diṭṭhi.</p>
  1203. <p class="gatha1">‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;</p>
  1204. <p class="gathalast">Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti</p>
  1205. <p class="unindented">Ādīsu <a name="M0.0141"></a> paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu paṭivedho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako <span class="bld">samaya</span>saddo evāti <span class="bld">samaya</span>saddassa atthuddhārepi saupasaggo <span class="bld">abhisamaya</span>saddo vutto.</p>
  1206. <p class="bodytext">Tattha sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti <span class="bld">samayo,</span> samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggaloti <span class="bld">samayo,</span> khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṅgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti <span class="bld">samayo,</span> kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena vohariyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti <span class="bld">samayo,</span> samūho, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti <span class="bld">samayo,</span> hetu, yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandhā eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti <span class="bld">samayo,</span> diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānanti <span class="bld">samayo,</span> paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti <span class="bld">samayo,</span> pahānaṃ. Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti <span class="bld">samayo,</span> dhammānaṃ aviparīto sabhāvo, abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti <span class="bld">samayo</span>. Yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe <span class="bld">samaya</span>saddassa pavatti veditabbā.</p>
  1207. <p class="bodytext">Nanu <a name="M0.0142"></a> ca atthamattaṃ pati saddā abhinivisantīti na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite. Saddavisese hi apekkhamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati. Na hi yo kālattho <span class="bld">samaya</span>saddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ <span class="bld">samaya</span> saddavacanīyatā sāmaññamupādāya anekatthatā <span class="bld">samaya</span>saddassa vuttā. Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo.</p>
  1208. <p class="gatha1">Ito yāto ayato ca, nipphattiṃ samudīraye;</p>
  1209. <p class="gathalast">Viññū <span class="bld">samaya</span>saddassa, samavāyādivācino.</p>
  1210. <p class="gatha1">Ito yāto ayato ca, samānatthehi dhātuhi;</p>
  1211. <p class="gathalast">Evaṃ samānarūpāni, bhavantīti ca īraye.</p>
  1212. <p class="bodytext"><span class="bld">Naya rakkhaṇe ca. Ca</span>kāro gatipekkhako. Nayati. Nayo. <span class="bld">Nayo</span>ti nayanaṃ gamananti nayo, pāḷigati. Nayanti vā rakkhanti atthaṃ etenāti <span class="bld">nayo,</span> tathattanayādi.</p>
  1213. <p class="bodytext"><span class="bld">Daya dānagatihiṃsādānarakkhāsu</span>. Dayati. Dayā.</p>
  1214. <p class="bodytext"><span class="bld">Dayā</span>ti mettāpi vuccati karuṇāpi. ‘‘Dayāpanno’’ti ettha hi mettā ‘‘dayā’’ti, mettacittataṃ āpannoti hi attho. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana karuṇā ‘‘dayā’’ti vuccati. Nikkaruṇataṃ āpannoti hi attho. Evaṃ <span class="bld">dayā</span>saddassa mettākaruṇāsu pavatti veditabbā. Tathā hi <span class="bld">abhidhammaṭīkāyaṃ</span> vuttaṃ <span class="bld">‘‘dayā</span>saddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. <span class="bld">Dayā</span>saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatī’’ti.</p>
  1215. <p class="bodytext">Vacanattho panettha evaṃ veditabbo – dayati dadāti sattānaṃ abhayaṃ etāyāti <span class="bld">dayā</span>. Dayati gacchati vibhāgaṃ akatvā <a name="M0.0143"></a> pāpakalyāṇajanesu samaṃ vattati, sītena samaṃ pharantaṃ rajomalañca pavāhentaṃ udakamivātipi <span class="bld">dayā,</span> mettā. Dayati vā hiṃsati kāruṇikaṃ yāva yathādhippetaṃ parassa hitanipphattiṃ na pāpuṇāti, tāvāti <span class="bld">dayā</span>. Dayati anuggaṇhāti pāpajanampi sajjano etāyātipi <span class="bld">dayā</span>. Dayati attano sukhampi pahāya khedaṃ gaṇhāti sajjano etāyāti <span class="bld">dayā</span>. Dayanti gaṇhanti etāya mahābodhisattā buddhabhāvāya abhinīhārakaraṇakāle hatthagatampi arahattaphalaṃ chaḍḍetvā saṃsārasāgarato satte samuddharitukāmā anassāsakaraṃ atibhayānakaṃ mahantaṃ saṃsāradukkhaṃ, pacchimabhave ca saha amatadhātupaṭilābhena anekaguṇasamalaṅkataṃ sabbaññutaññāṇañcātipi <span class="bld">dayā,</span> karuṇā. Karuṇāmūlakā hi sabbe buddhaguṇā.</p>
  1216. <p class="bodytext">Aparo nayo – dayanti anurakkhanti satte etāya, sayaṃ vā anudayati, anudayamattameva vā etanti <span class="bld">dayā,</span> mettā ceva karuṇā ca. Kiñci payogamettha kathayāma ‘‘seyyathāpi gahapati gijjho vā kaṅko vā kulalo vā maṃsapesiṃ ādāya dayeyya. Puttesu maddī dayesi, sassuyā sasuramhi ca. Dayitabbo rathesabha’’. Tattha <span class="bld">dayeyyā</span>ti uppatitvā gaccheyya, gatyatthavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dayesī</span>ti mettacittaṃ kareyyāsi. <span class="bld">Dayitabbo</span>ti piyāyitabbo. Ubhayampetaṃ vivaraṇaṃ rakkhaṇatthaṃ antogadhaṃ katvā adhippāyatthavasena katanti veditabbaṃ.</p>
  1217. <p class="bodytext"><span class="bld">Ūyī tantasantāne</span>. Ūyati. Ūto, ūtavā.</p>
  1218. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūyī visaraṇe duggandhe ca</span>. Pūyati. Pūto, pūtavā. Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati.</p>
  1219. <p class="bodytext"><span class="bld">Kanuyī</span> <a name="M0.0144"></a> <span class="bld">sadde</span>. Kanuyati. Kanuto, kanutavā.</p>
  1220. <p class="bodytext"><span class="bld">Khamāya vidhūnane</span>. Khamāyati. Khamāto, khamātavā.</p>
  1221. <p class="bodytext"><span class="bld">Phāyi pāyi vuddhiyaṃ</span>. Phāyati. Phīto, phatavā.</p>
  1222. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatavantu</span>paccayā, <span class="bld">ya</span>kāralopo, dhātvantassa sarassa <span class="bld">i</span>kārādeso ca daṭṭhabbo. Esa nayo ‘‘pūto pūtavā’’tiādīsupi yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo. Pāyati. Pāyo. Apāyo. Ettha ca natthi pāyo vuddhi etthāti <span class="bld">apāyo</span>. Atha vā pana ayato sukhato apetoti <span class="bld">apāyo</span>tipi nibbacanīyaṃ. <span class="bld">Apāyo</span>ti ca nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyoti cattāro apāyā.</p>
  1223. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāyu santānapālanesu</span>. Tāyati. Tāyanaṃ. <span class="bld">Divādi</span>gaṇe pana <span class="bld">tā pālane</span>ti dhātuṃ passatha, tassa ‘‘tāyati tāṇa’’nti rūpāni. Ubhayesaṃ kriyāpadaṃ samaṃ. <span class="bld">A</span>kāra<span class="bld">ya</span>kārapaccayamatteneva nānattaṃ, nāmikapadāni pana visadisāni ‘‘tāyanaṃ, tāṇa’’nti.</p>
  1224. <p class="bodytext"><span class="bld">Cāyu pūjānisāmanesu. Pūjā</span> pūjanā. <span class="bld">Nisāmanaṃ</span> olokanaṃ savanañca vuccati. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi. Nisāmayatha sādhavo’’ti ca ādīsu hi olokanasavanāni <span class="bld">nisāmana</span>saddena vuttāni. Apica ñāṇena upaparikkhaṇampi nisāmanamevāti gahetabbaṃ. Cāyati, apacāyati. Anagāre pabbajite, apace brahmacāriye. Ye vuddhamapacāyanti. Apacitiṃ dasseti. Niccaṃ vuddhāpacāyino.</p>
  1225. <p class="centered"><span class="bld">Ya</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1226. <p class="subhead">Rakārantadhātu</p>
  1227. <p class="bodytext"><span class="bld">Rā</span> <a name="M0.0145"></a> <span class="bld">ādāne</span>. Rāti.</p>
  1228. <p class="bodytext"><span class="bld">Ri santāne</span>. Reti. Reṇu. <span class="bld">Re</span>ṇūti rajo.</p>
  1229. <p class="bodytext"><span class="bld">Ru gatiyaṃ rosane ca</span>. Ravati, viravati.</p>
  1230. <p class="bodytext"><span class="bld">Ru sadde</span>. Roti, ravati. Ravo, uparavo. Rutamanuññaṃ ruciyā ca piṭṭhi. <span class="bld">Ruta</span>nti ravanaṃ rutaṃ, saddo.</p>
  1231. <p class="bodytext"><span class="bld">Re sadde</span>. Rāyati. Rā. Ratti. Ettha ca <span class="bld">rā</span>ti saddo. <span class="bld">Rattī</span>ti nisāsaṅkhāto sattānaṃ saddassa vūpasamakālo. Rā tiyyati ucchijjati etthāti <span class="bld">ratti</span>.</p>
  1232. <p class="bodytext"><span class="bld">Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Api hantvā hato brūti.</p>
  1233. <p class="bodytext">Bravīti, brunti. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvhe. Bruve, brumhe.</p>
  1234. <p class="bodytext">Brūtu, bruvitu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ.</p>
  1235. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">ambaṭṭhasutte</span> ‘‘puna bhavaṃ gotamo bruvitū’’ti pāḷidassanato ‘‘bruvitū’’ti vuttaṃ. Evaṃ sabbatthāpi upaparikkhitvā nayo gahetabbo.</p>
  1236. <p class="bodytext">Bruveyya, bruve, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Bruvetho, bruveyyāvho. Bruveyyaṃ. Bruveyyāmhe.</p>
  1237. <p class="bodytext">Pabrūti. Anubrūti. Pabrūtu, anubrūtu. Pabruveyya, anubruveyya. Evaṃ sabbattha <span class="bld">paanu</span>upasaggehipi yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā.</p>
  1238. <p class="bodytext">Āha, āhu. Brave, bravittha, bravire. Bravittho, bravivho. Braviṃ, bravimhe. Parokkhāvasena vuttāni.</p>
  1239. <p class="bodytext">Abravā<a name="M0.0146"></a>, abravū. Abravo, abravattha. Abravaṃ, abravamhā. Abravattha, abravatthuṃ. Abravase, abravhaṃ. Abraviṃ, abravimhase. Hiyyattanīvasena vuttāni.</p>
  1240. <p class="bodytext">Abravi, abravuṃ. Abravo, abravittha. Abraviṃ, abravimhā. Abravā, abravū. Abravase, abravivhaṃ. Abravaṃ, abravimhe. Ajjatanīvasena vuttāni.</p>
  1241. <p class="bodytext">Bruvissati, bruvissanti. Abravissā, abravissaṃsu. Sesaṃ sabbaṃ netabbaṃ. Kammapadaṃ appasiddhaṃ. Sace pana siyā, ‘‘brūyatī’’ti siyā ‘‘luyati, lūyatī’’ti padāni viya.</p>
  1242. <p class="bodytext"><span class="bld">Jīra brūhane. Brūhanaṃ</span> vaḍḍhanaṃ. Jīrati. Jīraṃ. Jīramāno. Jīraṇaṃ. Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati.</p>
  1243. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūra pūraṇe</span>. Pūrati. Pūratova mahodadhi. Sabbe pūrentu saṅkappā. Pūrituṃ, pūritvā, pūraṃ, pūritaṃ. Puṇṇaṃ, paripuṇṇaṃ. Sampuṇṇaṃ, pūraṇaṃ. Pūraṇo kassapo. Kārite ‘‘pāramiyo pūreti, pūrayati, pūrāpeti, pūrāpayati. Pūretvā, pūrayitvā, pūrāpetvā, pūrāpayitvā, paripūretvā’’ iccādīni bhavanti.</p>
  1244. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghora gatipaṭighāte. Gatipaṭighātaṃ</span> gatipaṭihananaṃ. Ghorati.</p>
  1245. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhora gaticāturiye. Gaticāturiyaṃ</span> gatichekabhāvo. Dhoreti.</p>
  1246. <p class="bodytext"><span class="bld">Sara gatiyaṃ</span>. Sarati, visarati, ussarati. Ussāraṇā. Saro. Saṃsāro iccādīni. Tattha <span class="bld">saro</span>ti rahado. <span class="bld">Saṃsāro</span>ti vaṭṭaṃ, yo ‘‘bhavo’’tipi vuccati.</p>
  1247. <p class="bodytext"><span class="bld">Cara caraṇe</span>. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati.</p>
  1248. <p class="bodytext"><span class="bld">Cara</span> <a name="M0.0147"></a> <span class="bld">gatibhakkhanesu</span>. Carati, vicarati, anucarati, sañcarati, paṭicarati. Cariyā. Caritā. Cāro. Vicāro. Anuvicāro. Upavicāro. Caraṇaṃ. Cārako. Ocarako. Brahmacariyaṃ iccādīni.</p>
  1249. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">caratī</span>ti gacchati, bhakkhati vā. Tathā hi <span class="bld">cara</span>nti padassa gacchanto khādanto cāti atthaṃ vadanti garū. <span class="bld">Paṭicaratī</span>ti paṭicchādeti. <span class="bld">Cārako</span>ti taṃpavesitānaṃ sattānaṃ sukhaṃ carati bhakkhatīti cārako, rodho. <span class="bld">Ocarako</span>ti adhocārī. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti dānampi veyyāvaccampi sikkhāpadampi brahmavihāropi dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi sakalaṃ sāsanampi ajjhāsayopi vuccati.</p>
  1250. <p class="gatha1">Kinte vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,</p>
  1251. <p class="gatha2">Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  1252. <p class="gatha3">Iddhijutibalavīriyūpapatti,</p>
  1253. <p class="gathalast">Idañca te nāga mahāvimānaṃ.</p>
  1254. <p class="gatha1">Ahañca bhariyā ca manussaloke,</p>
  1255. <p class="gatha2">Saddhā ubho dānapatī ahumhā;</p>
  1256. <p class="gatha3">Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,</p>
  1257. <p class="gathalast">Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.</p>
  1258. <p class="gatha1">Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,</p>
  1259. <p class="gatha2">Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  1260. <p class="gatha3">Iddhijutibalavīriyūpapatti,</p>
  1261. <p class="gathalast">Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti</p>
  1262. <p class="bodytext">Imasmiñhi <span class="bld">puṇṇakajātake</span> dānaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.</p>
  1263. <p class="gatha1">‘‘Kena <a name="M0.0148"></a> pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;</p>
  1264. <p class="gathalast">Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.</p>
  1265. <p class="gatha1">Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;</p>
  1266. <p class="gathalast">Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti</p>
  1267. <p class="unindented">Imasmiṃ <span class="bld">aṅkurapetavatthumhi</span> veyyāvaccaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kho taṃ bhikkhave tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti imasmiṃ <span class="bld">tittirajātake</span> sikkhāpadaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ <span class="bld">mahāgovindasutte</span> brahmavihārā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyino’’ti ettha dhammadesanā ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti <span class="bld">sallekhasutte</span> methunavirati ‘‘brahmacariya’’nti vuttā.</p>
  1268. <p class="gatha1">Mayañca bhariyā nātikkamāma,</p>
  1269. <p class="gatha2">Amhe ca bhariyā nātikkamanti;</p>
  1270. <p class="gatha3">Aññatra tāha brahmacariyaṃ carāma;</p>
  1271. <p class="gathalast">Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti</p>
  1272. <p class="unindented"><span class="bld">Mahādhammapālajātake</span> sadārasantoso ‘‘brahmacariya’’nti vutto.</p>
  1273. <p class="gatha1">Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;</p>
  1274. <p class="gathalast">Majjhimena ca devesu, uttamena visujjhatī’’ti</p>
  1275. <p class="unindented">Evaṃ <span class="bld">nimijātake</span> avītikkamavasena kato uposatho ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti <a name="M0.0149"></a> <span class="bld">mahāgovindasuttasmi</span>ṃyeva ariyamaggo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi suppakāsita’’nti <span class="bld">pāsādikasutte</span> sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.</p>
  1276. <p class="gatha1">‘‘Api ataramānānaṃ, phalāsāva samijjhati;</p>
  1277. <p class="gathalast">Vipakkabrahmacariyosmi, evaṃ jānāhi gāmaṇī’’ti</p>
  1278. <p class="unindented">Ettha ajjhāsayo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. Iccevaṃ –</p>
  1279. <p class="gatha1">Dānaṃ veyyāvaṭiyañca, sikkhā brahmavihārakā;</p>
  1280. <p class="gathalast">Dhammakkhānaṃ methunatā-virati ca uposatho.</p>
  1281. <p class="gatha1">Sadāresu ca santoso, ariyamaggo ca sāsanaṃ;</p>
  1282. <p class="gathalast">Ajjhāsayo cime <span class="bld">brahma-cariya</span>saddena vuccare.</p>
  1283. <p class="bodytext"><span class="bld">Hura koṭille</span>. Hurati.</p>
  1284. <p class="bodytext"><span class="bld">Sara saddopatāpesu</span>. Sarati. Saro, saraṇaṃ.</p>
  1285. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">saro</span>ti saddopi vuccati usupi. <span class="bld">Saraṇa</span>nti sarati upatāpeti hiṃsati saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāpaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesañcāti saraṇaṃ, buddhādiratanattayaṃ. Atha vā saddhā pasannā manussā ‘‘amhākaṃ saraṇamida’’nti saranti cintenti, taṃ tattha ca vācaṃ niccharanti gacchanti cātipi <span class="bld">saraṇaṃ</span>.</p>
  1286. <p class="bodytext"><span class="bld">Sara cintāyaṃ</span>. Sarati, susarati iccapi payogo. Appakkharānañhi bahubhāvo aññathābhāvo ca hoti, yathā ‘‘dve, duve, taṇhā tasiṇā, pamhaṃ, pakhuma’’nti. Anussarati, paṭissarati. Saranti etāya sattā, sayaṃ vā sarati, saraṇamattameva vā etanti <span class="bld">sati</span>. Anussati, paṭissati. Saratīti sato. Punappunaṃ saratīti <span class="bld">paṭissato</span>.</p>
  1287. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvara</span> <a name="M0.0150"></a> <span class="bld">saṃvaraṇe. Saṃvaraṇaṃ</span> rakkhaṇā. Dvarati. Dvāraṃ. Dvisaddūpapadaaradhātuvasenapi idaṃ rūpaṃ sijjhati. Tatrimāni nibbacanāni – dvaranti saṃvaranti rakkhanti etenāti <span class="bld">dvāraṃ,</span> atha vā dve kavāṭā aranti gacchanti pavattanti etthātipi <span class="bld">dvāra</span>nti. Gehadvārampi kāyadvārādīnipi upāyopi dvāranti vuccati. Pāḷiyaṃ tu ‘‘dvāraṃ dvārā’’ti ca itthinapuṃsakavasena <span class="bld">dvāra</span>saddo vutto. Tathā hi ‘‘dvārampi surakkhitaṃ hotī’’ti ca ‘‘dvārāpesā’’ti ca tassa dviliṅgatā vuttā.</p>
  1288. <p class="bodytext"><span class="bld">Gara ghara secane</span>. Garati. Gharati. Gharaṃ.</p>
  1289. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhūra hucchane. Hucchana</span> koṭillaṃ. Dhūrati.</p>
  1290. <p class="bodytext"><span class="bld">Tara plavanasaraṇesu</span>. Tarati. Taraṇaṃ. Titthaṃ. Tiṇṇo. Uttiṇṇo. Otiṇṇo iccādīni. Tattha <span class="bld">taraṇaṃ</span> vuccati nāvā, tarati udakapiṭṭhe plavati, taranti uttaranti vā nadiṃ etenāti atthena.</p>
  1291. <p class="gatha1">Nāvā plavo taraṃ poto, taraṇaṃ uttaraṃ tathā;</p>
  1292. <p class="gathalast">Jalayānanti etāni, nāvānāmāni honti tu.</p>
  1293. <p class="bodytext"><span class="bld">Tara sambhame. Sambhamo</span> anavaṭṭhānaṃ. Tarati. Tarito. Turaṅgo.</p>
  1294. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘so māsakhettaṃ tarito avāsari’’nti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">tarito</span>ti turito sambhamanto. <span class="bld">Avāsari</span>nti upagacchiṃ upavisiṃ vā.</p>
  1295. <p class="bodytext"><span class="bld">Jara roge</span>. Ettha jararogoyeva <span class="bld">‘‘rogo’’</span>ti adhippeto payogavasena. <span class="bld">Jara</span>saddassa hi jararoge pavattaniyamanatthaṃ ‘‘roge’’ti vuttaṃ. Tena añño rogo idha <span class="bld">roga</span>saddena na vuccati. Jarati. Jaro. Sajjaro. Pajjararogo. Jarena pīḷitā manussā. Yattha tu ayaṃ vayohānivācako<a name="M0.0151"></a>, tattha payoge ‘‘jīrati, jarā’’ti cassa rūpāni bhavanti.</p>
  1296. <p class="bodytext"><span class="bld">Dara bhaye</span>. Darati. Darī. ‘‘Bīlāsayā darīsayā’’ti nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">darī</span>ti bhāyitabbaṭṭhena darī.</p>
  1297. <p class="bodytext"><span class="bld">Dara ādarānādaresu</span>. Darati, ādarati, anādarati. Ādaro, anādaro.</p>
  1298. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">daratī</span>ti daraṃ karotīti ca anādaraṃ karotīti ca attho. Yathā hi <span class="bld">ārakā</span>saddo dūrāsannavācako, tathāyampi <span class="bld">dara</span>dhātu ādarānādaravācako daṭṭhabbo. <span class="bld">Dara</span>saddo ca kāyadarathe cittadarathe kilesadarathe ca vattati. Ayañhi –</p>
  1299. <p class="gatha1">Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;</p>
  1300. <p class="gathalast">Vārinā viya osiñci, sabbaṃ nibbāpaye dara’’nti</p>
  1301. <p class="unindented">Ettha kāyadarathe cittadarathe ca vattati. ‘‘Vītaddaro vītasoko vītasallo, sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho’’ti ettha pana kilesadarathe vattati. <span class="bld">Vītaddaro</span>ti hi aggamaggena sabbakilesānaṃ samucchinnattā vigatakilesadarathoti attho.</p>
  1302. <p class="bodytext"><span class="bld">Nara nayane</span>. Narati. Naro, nārī.</p>
  1303. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">naro</span>ti puriso. So hi narati netīti naro. Yathā paṭhamapakatibhūto satto datarāya pakatiyā seṭṭhaṭṭhena puri uccāṭṭhāne seti pavattatīti purisoti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena naroti vuccati. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ netuṭṭhāne tiṭṭhati, pageva itaro itarāsaṃ. <span class="bld">Nārī</span>ti narena yogato, narassāyanti vā nārī. Aparampettha <span class="bld">nara</span>saddassa nibbacanaṃ, nariyati sakena <a name="M0.0152"></a> kammena niyyatīti <span class="bld">naro,</span> satto manusso vā. ‘‘Kammena niyyateo loko’’ti hi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nara</span>saddassa tāva purisavacane ‘‘narā ca atha nāriyo’’ti nidassanaṃ. Sattamanussavacane pana ‘‘buddho ayaṃ edisako naruttamo. Āmoditā naramarū’’ti ca nidassanaṃ, tasmā ‘‘naroti puriso, naroti satto, naroti manusso’’ti tattha tattha yathāsambhavaṃ attho saṃvaṇṇetabbo.</p>
  1304. <p class="bodytext"><span class="bld">Hara haraṇe. Haraṇaṃ</span> pavattanaṃ. Harati. Sāvatthiyaṃ viharati. Vihāsi. Vihaṃsu. Viharissati. Appamatto vihissati. Voharati. Saṃvoharati. sabbo harati vā. Rūpiyasaṃvohāro, rūpiyasabbohāro vā. Pāṭihāriyaṃ. Pītipāmojjahāro. Vihāro. Vohāro. Abhihāro. Cittaṃ abhinīharati. Sāsane viharaṃ, viharanto, viharamāno. Vihātabbaṃ, viharituṃ. Viharitvā. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  1305. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāṭihāriya</span>nti samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti pāṭihāriyaṃ. <span class="bld">Paṭī</span>ti hi ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu viya. <span class="bld">Vihāro</span>ti ṭhānanisajjādinā viharanti etthāti vihāro, bhikkhūnaṃ āvāso. Viharaṇaṃ vā vihāro, viharaṇakriyā. <span class="bld">Vohāro</span>ti byavahāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha</p>
  1306. <p class="gatha1">Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;</p>
  1307. <p class="gathalast">Evaṃ vāseṭṭha jānāti, vāṇijo so nabrāhmaṇo’’ti.</p>
  1308. <p class="unindented">Ayaṃ <a name="M0.0153"></a> <span class="bld">byavahāravohāro</span> nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti ayaṃ <span class="bld">paṇṇattivohāro</span> nāma. Tathā tathā voharanti parāmasantīti ayaṃ <span class="bld">vacanavohāro</span> nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā, aṭṭha anariyavohārā’’ti ayaṃ <span class="bld">cetanāvohāro</span> nāma. Iccevaṃ –</p>
  1309. <p class="gatha1">Byavahāre vacane ca, paṇṇatticetanāsu ca;</p>
  1310. <p class="gathalast"><span class="bld">Vohāra</span>saddo catūsu, imesvatthesu dissati.</p>
  1311. <p class="bodytext"><span class="bld">Hara apanayane. Apanayanaṃ</span> nīharaṇaṃ. Dosaṃ harati. Nīharati. Nīhāro, pariharati. Parihāro. Rajoharaṇaṃ. Sabbadosaharo dhammo. Bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhe titthiye haratīti <span class="bld">pāṭihāriyaṃ</span>. Mattāvaṇṇabhedenettha ‘‘pāṭiheraṃ pāṭihīraṃ pāṭihāriya’’nti tīṇi padarūpāni, bhavanti.</p>
  1312. <p class="bodytext"><span class="bld">Hara ādāne</span>. Adinnaṃ harati. Harissati. Hāhiti iccapa. ‘‘Kharājinaṃ para suñca, khārikājañca hāhitī’’ti idamettha nidassanaṃ. Āharati, avaharati, saṃharati, apaharati, upaharati, paharati, sampaharati, samāharati. Manoharo pāsādo. Parassaharaṇaṃ. Āhāro, avahāro, saṃhāro, upahāro, sampahāro, samāhāro. Hariyyati, āhariyyati. Āhariyyanti. Āhaṭaṃ, harituṃ, āharituṃ, āharitvā, āharitvāna. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  1313. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara dharaṇe. Dharaṇaṃ</span> vijjamānatā. Dharati. Dharate satthusāsanaṃ.</p>
  1314. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara aviddhaṃsane</span>. Nibbānaṃ niccaṃ dharati.</p>
  1315. <p class="bodytext"><span class="bld">Khara khaye</span>. Kharati. Kharaṇaṃ. Nakkharanti na khiyyantīti <span class="bld">akkharāni</span>. Nakkharanti na nassantīti <span class="bld">nakkhattānī</span>ti porāṇā.</p>
  1316. <p class="bodytext"><span class="bld">Jāgaraniddakkhaye</span> <a name="M0.0154"></a> jāgarati. Jāgaro, jāgaraṇaṃ, jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti. Jāgaramāno. Ayañca dhātu <span class="bld">tanādi</span>gaṇaṃ patvā ‘‘jāgaroti, paṭijāgarotī’’ti rūpāni janeti.</p>
  1317. <p class="bodytext"><span class="bld">Īra vacane gatikampanesu ca</span>. Īrati. Īritaṃ. Eritaṃ. Samīraṇo. Jinerito dhammo. Kuppanti vātassapi eritassa.</p>
  1318. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samīraṇo</span>ti vāto. So hi samīrati vāyati, samīreti ca rukkhasākhāpaṇṇādīni suṭṭhu kampetīti ‘‘samīraṇo’’ti vuccati.</p>
  1319. <p class="bodytext"><span class="bld">Hare lajjāyaṃ</span>. Aluttantoyamekāranto dhātu, <span class="bld">gile pītikkhaye</span>ti dhātu viya. Harāyati. Harāyanaṃ. Aṭṭīyāmi harāyāmi.</p>
  1320. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">harāyatī</span>ti lajjati, hiriṃ karotīti attho.</p>
  1321. <p class="bodytext"><span class="bld">Para pālanapūraṇesu</span>. ‘‘Parati, paramo’’timassa rūpāni, <span class="bld">nara nayane</span>ti dhātussa ‘‘narati naro’’ti rūpāni viya.</p>
  1322. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paratī</span>ti pāleti, pūrati vā. Suddhakattuvasenidaṃ padaṃ vuttaṃ. Hetukattuvasena hi ‘‘pāreti pārayatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. <span class="bld">Paramo</span>ti pālako pūrako vā. Ettha ca ‘‘pāramī’’ti padaṃ etassatthassa sādhakaṃ. Tathā hi <span class="bld">pāramī</span>ti parati, pāreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca mahābodhisatto. Paramassa idaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā pāramī, dānādikriyā. Garūhi pana ‘‘pūretīti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pūrako pālako cā’’ti vuttaṃ, taṃ vīmaṃsitabaṃ.</p>
  1323. <p class="bodytext"><span class="bld">Vara varaṇe</span>. Varati. Vāraṇo, varuṇo.</p>
  1324. <p class="bodytext"><span class="bld">Gira</span> <a name="M0.0155"></a> <span class="bld">niggiraṇo. Niggiraṇaṃ</span> paggharaṇaṃ. Girati, giri.</p>
  1325. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">girī</span>ti pabbatā, yo ‘selo’’tiādīhi anekehi nāmehi kathiyati. So hi sandhisaṅkhātehi pabbehi citattā pabbamassa atthīti pabbato. Himavamanādivasena jalassa sārabhūtānaṃ bhesajjādivatthūnañca giraṇato <span class="bld">girī</span>ti vuccati.</p>
  1326. <p class="bodytext">Imāni panassa nāmāni –</p>
  1327. <p class="gatha1">Pabbato acalo selo, nago giri mahīdharo;</p>
  1328. <p class="gathalast">Addi siluccayo cāti, giripaṇṇattiyo imā.</p>
  1329. <p class="bodytext"><span class="bld">Sura issariyadittīsu</span>. Surati. Suro, asuro.</p>
  1330. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">saro</span>ti surati īsati devissariyaṃ pāpuṇāti virocati cāti suro. Sundarā rā vācā assāti vā <span class="bld">suro,</span> devo. Devābhidhānāni <span class="bld">divādi</span>gaṇe pakāsessāma. <span class="bld">Asuro</span>ti devo viya na surati na īsati na virocati cāti asuro. Surānaṃ vā paṭipakkho mittapaṭipakkhā amittā viyāti <span class="bld">asuro,</span> dānavo, yo ‘‘pubbadevo’’tipi vuccati. Tathā hi <span class="bld">kumbhajātake</span> vuttaṃ –</p>
  1331. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,</p>
  1332. <p class="gatha2">Tidivā cutā sassatiyā samāyā;</p>
  1333. <p class="gatha3">Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,</p>
  1334. <p class="gathalast">Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti.</p>
  1335. <p class="bodytext"><span class="bld">Sagāthāvaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> pana ‘‘na suraṃ pivimha, na suraṃ pivimhā’ti āhaṃsu, tato paṭṭhāya asurā nāma jātā’’ti vuttaṃ.</p>
  1336. <p class="bodytext">Imāni <a name="M0.0156"></a> tadabhidhānāni –</p>
  1337. <p class="gatha1">Asuro pubbadevo ca, dānavo devatāri tu;</p>
  1338. <p class="gathalast">Nāmāni asurānanti, imāni niddise vidū.</p>
  1339. <p class="gatha1">Pāko iti tu yaṃ nāmaṃ, ekassa asurassa tu;</p>
  1340. <p class="gathalast">Paṇṇattītipi ekacce, garavo pana abravuṃ.</p>
  1341. <p class="bodytext"><span class="bld">Kura sadde akkose ca</span>. Kurati. Kuraro, kurarī. Kummo, kummī.</p>
  1342. <p class="bodytext"><span class="bld">Khura chedane vilekhane ca</span>. Khurati. Khuro.</p>
  1343. <p class="bodytext"><span class="bld">Mura saṃveṭhane</span>. Murati. Muro, moro.</p>
  1344. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghura abhimatta saddesu</span>. Ghurati. Ghoro.</p>
  1345. <p class="bodytext"><span class="bld">Pura aggagamane. Aggagamanaṃ</span> nāma padhānagamanaṃ, paṭhamameva gamanaṃ vā. Purati. Puraṃ, purī. Avāpurati. Avāpuretaṃ amatassa dvāraṃ. Avāpuraṇaṃ ādāya gacchati.</p>
  1346. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pura</span>nti rājadhānī. Tathā hi ‘‘nagaraṃ puraṃ purī rājadhānī’’ti ete pariyāyā. ‘‘Eso āḷāriko poso, kumārī puramantare’’tiādīsu pana gehaṃ ‘‘pura’’nti vuccati. Padhānatāya purato purato gamanena gantabbanti <span class="bld">puraṃ,</span> rājadhānī ceva gehañca. <span class="bld">Avāpuraṇa</span>nti avāpuranti vivaranti dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ, yaṃ ‘‘kuñcikā’’tipi ‘‘tāḷo’’tipi vuccati. <span class="bld">Avāpuratī</span>tiādīsu <span class="bld">ava ā</span>iccubho upasaggāti daṭṭhabbā.</p>
  1347. <p class="bodytext"><span class="bld">Phara pharaṇe. Pharaṇaṃ</span> nāma byāpanaṃ gamanaṃ vā. Samaṃ pharati sītena. Āhāratthaṃ pharati. Pharaṇaṃ.</p>
  1348. <p class="bodytext"><span class="bld">Gara uggame</span>. Garati. Garu.</p>
  1349. <p class="bodytext"><span class="bld">Garū</span>ti <a name="M0.0157"></a> mātāpitādayo gāravayuttapuggalā. Te hi garanti uggacchanti uggatā pākaṭā hontīti <span class="bld">garū</span>ti vuccanti. Apica pāsāṇacchattaṃ viya bhāriyaṭṭhena <span class="bld">garū</span>ti vuccanti. <span class="bld">Garu</span>saddo ‘‘idamāsanaṃ atra bhavaṃ nisīdatu, bhavañhi me aññataro garūna’’nti ettha mātāpitūsu dissati. ‘‘Sanarāmaralokagaru’’nti ettha sabbalokācariye sabbaññumhi. Apica <span class="bld">garu</span>saddo aññesvatthesupi dissati. Sabbametaṃ ekato katvā atridaṃ vuccati –</p>
  1350. <p class="gatha1">Mātāpitācariyesu, dujjare alahumhi ca;</p>
  1351. <p class="gatha2">Mahante cuggate ceva, nichekādikaresu ca;</p>
  1352. <p class="gathalast">Tathā vaṇṇavisesesu, <span class="bld">garu</span>saddo pavattati.</p>
  1353. <p class="bodytext">Keci panācariyā ‘‘garu garū’’ti ca dvidhā gahetvā bhāriyavācakatte <span class="bld">garu</span>saddo ṭhito. Ācariyavācakatte pana <span class="bld">guru</span>saddoti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Pāḷivisaye hi sabbesampi yathāvuttānaṃ atthānaṃ vācakatte <span class="bld">garu</span>saddoyeva icchitabbo, <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">ā</span>kārabhāve ‘‘gārava’’nti savuddhikassa taddhitantapadassa dassanato. Sakkaṭabhāsāvisaye pana <span class="bld">guru</span>saddoyeva icchitabbo, <span class="bld">u</span>kārassa vuddhibhāve aññathā taddhitantapadassa dassanato.</p>
  1354. <p class="bodytext"><span class="bld">Mara pāṇacāge</span>. Marati. Mattuṃ. Maritvā. Hetukattari ‘‘puriso purisaṃ māreti, mārayati. Puriso purisena purisaṃ mārāpeti, mārāpayati. Puriso purisaṃ māretuṃ māretvā’’ iccādīni rūpāni. Macco. Maru. Maraṇaṃ, maccu. Maṭṭu. Māro.</p>
  1355. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mattu</span>nti marituṃ. Tathā hi <span class="bld">alīnasattujātake</span> ‘‘yo mattumicche pituno pamokkhā’’ti pāḷi dissati. <span class="bld">Macco</span>ti maritabbasabhāvatāya ‘‘macco’’ti laddhanāmo satto<a name="M0.0158"></a>. <span class="bld">Marū</span>ti dīghāyukopi samāno maraṇasīloti maru, devo. <span class="bld">Maraṇa</span>nti cuti.</p>
  1356. <p class="gatha1">Maraṇaṃ antako maccu, hindaṃ kālo ca maṭṭu ca;</p>
  1357. <p class="gathalast">Nikkhepo cuti cetāni, nāmāni maraṇassa ve.</p>
  1358. <p class="bodytext"><span class="bld">Māro</span>ti sattānaṃ kusalaṃ māretīti māro, kāmadevo.</p>
  1359. <p class="bodytext">Imānissa nāmāni –</p>
  1360. <p class="gatha1">Māro namuci kaṇho ca, vasavatti pajāpati;</p>
  1361. <p class="gatha2">Pamattabandhu maddano, pāpimā dabbakopi ca;</p>
  1362. <p class="gathalast">Kandappo ca ratipati, kāmo ca kusumāyudho.</p>
  1363. <p class="bodytext">Aññe aññānipi nāmāni vadanti, tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu</span> pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattārova nāmāni āgatāni.</p>
  1364. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">māro</span>ti devaputtamārena saddhiṃ pañca mārā kilesamāro khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāroti.</p>
  1365. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara avatthāne</span>. Dharati.</p>
  1366. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhara posane</span>. Bharati. Bharito, bhattā.</p>
  1367. <p class="bodytext"><span class="bld">Thara santharaṇe</span>. Tharati, santharati. Santharaṇaṃ.</p>
  1368. <p class="bodytext"><span class="bld">Dara vidāraṇe</span>. Bhūmiṃ darati. Kudālo.</p>
  1369. <p class="bodytext"><span class="bld">Dara dāhe</span>. Kāyo darati. Daro, daratho.</p>
  1370. <p class="bodytext"><span class="bld">Tira adhogatiyaṃ</span>. Tirati. Tiracchāno, tiracchā vā.</p>
  1371. <p class="bodytext"><span class="bld">Ara gatiyaṃ</span>. Arati. Atthaṃ, attho, utu.</p>
  1372. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0159"></a> <span class="bld">atthaṃ</span> vuccati nibbānaṃ. Taṃ taṃ sattakiccaṃ arati vattetīti <span class="bld">utu</span>.</p>
  1373. <p class="centered"><span class="bld">Ra</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1374. <p class="subhead">Lakārantadhātu</p>
  1375. <p class="bodytext"><span class="bld">Lā ādāne</span>. Lāti. Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā.</p>
  1376. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">garuḷo</span>ti garuṃ lāti ādadāti gaṇhātīti garuḷo, yo ‘‘supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, karoṭī’’ti ca vuccati. <span class="bld">Sīhaḷo</span>ti sīhaṃ lāti ādadāti gaṇhātīti sīhaḷo, pubbapuriso. Tabbaṃse jātā etarahi sabbepi <span class="bld">sīhaḷā</span> nāma jātā.</p>
  1377. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāhulo</span>tiādīsu pana rāhu viya lāti gaṇhātīti <span class="bld">rāhulo,</span> ko so? Sikkhākāmo āyasmā rāhulabhaddo buddhaputto. Tassa hi jātadivase suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti uyyāne kīḷantassa bodhisattassa sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Puttassa hi jāyanaṃ rāhuggaho viya hoti. Taṇhākilissanatāpādanato bāḷhena ca saṅkhalikādibandhanena bandhaṃ viya hoti muccituṃ appadānatoti ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulo’ tveva hotū’’ti āha, tato paṭṭhāya kumāro rāhulo nāma jāto.</p>
  1378. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpadānasuttaṭīkāyañhi</span> <a name="M0.0160"></a> ‘‘rāhu jāto’’ti ettha <span class="bld">‘‘rāhū</span>ti rāhuggaho’’ti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘rāhulo’’ti vacanassatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ adhippāyatthavasena vuttaṃ. Na hi kevalo ‘‘rāhū’’ti saddo ‘‘rāhuggaho’’ti atthaṃ vadati, atha kho <span class="bld">jāta</span>saddasambandhaṃ labhitvā vadati. Tathā hi ‘‘rāhu jāto’’ti bodhisattena vuttavacanassa ‘‘rāhuggaho jāto’’ti atthau bhavati, tasmā suddhodanamahārājā ‘‘mama nattā rāhu viya lātīti rāhuloti vattabbo’’ti cintetvā ‘‘rāhulotveva hotū’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1379. <p class="bodytext">Keci pana ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti paṭhanti, katthaci potthake ca likhanti, taṃ na sundaraṃ, atthassa ayuttito ṭīkāya ca saddhiṃvirocato. Na hi ‘‘rāhulo’’ti kumārassa nāmaṃ paṭhamaṃ uppannaṃ, pacchāyeva pana uppannaṃ ayyakena dinnattā, tasmā tadā bodhisattena ‘‘rāhulo jāto’’ti vattuṃ na yujjati. Yathā hi anabhisitte arājini puggale ‘‘mahārājā’’ti vohāro nappavattati. <span class="bld">Ṭīkāyañca</span> ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ. Athāpi tesaṃ siyā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti padassa vijjamānattā eva ṭīkāyaṃ ‘‘rāhuggaho’’ti bhāvavasena <span class="bld">lā</span>saddena samānattho ādānattho <span class="bld">gaha</span>saddo vuttoti evampi nupapajjati, ‘‘rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jāta’’nti pāṭhassa vattabbattā. <span class="bld">Rāhulo</span>ti hi idaṃ padaṃ ‘‘sīhaḷo’’ti padaṃ viya dabbavācakaṃ, na kadācipi bhāvavācakaṃ, tasmā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti etaṃ ekaccehi duropitaṃ pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti ayameva pāṭho gahetabbo, sārato ca paccetabbo suparisuddhesu anekesu potthakesu diṭṭhattā, porāṇehi ca gambhīrasukhumañāṇehi ācariyapacāriyehi paṭhitattā.</p>
  1380. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="M0.0161"></a> panettha sādhippāyā atthappakāsanā – <span class="bld">rāhu jāto</span>ti bodhisatto puttassa jātasāsanaṃ sutvā saṃvegappatto ‘‘idāni mama rāhu jāto’’ti vadati, muccituṃ appadānavasena mama gahaṇatthaṃ rāhu uppannoti hi attho. <span class="bld">Bandhanaṃ jāta</span>nti iminā ‘‘mama bandhanaṃ jāta’’nti vadati. Tathā hi <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti. Tattha <span class="bld">rāhuggaho</span>ti gaṇhātīti gaho, rāhu eva gaho rāhuggaho, mama gāhako rāhu jātoti attho. Atha vā gahaṇaṃ gaho, rāhuno gaho <span class="bld">rāhuggaho,</span> rāhuggahaṇaṃ mama jātanti attho. Putto hi rāhusadiso. Pitā candasadiso puttarāhunā gahitattā.</p>
  1381. <p class="bodytext">Ekacce pana ‘‘rāhulotveva hotū’’ti imaṃ padesaṃ disvā ‘‘rāhu jāto’’ti vutte iminā na sameti, ‘‘rāhulo jāto’’ti vutteyeva pana sametīti maññamānā evaṃ pāṭhaṃ paṭhanti likhanti ca, tasmā so anupaparikkhitvā paṭhito duropito pāṭho na gahetabbo, yathāvutto porāṇako porāṇācariyehi abhimato pāṭhoyeva āyasmantehi gahetabbo atthassa yuttito, ṭīkāya ca saddhiṃ avirodhatoti.</p>
  1382. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kusala</span>nti kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ <span class="bld">kusaṃ</span> nāma, tena kusena lātabbaṃ pavattetabbanti <span class="bld">kusalaṃ. Bālo</span>ti diṭṭhadhammikasamparāyikasaṅkhāte dve anatthe devadattakokālikādayo viya lāti ādadātīti <span class="bld">bālo</span>. Imāni pana taṃnāmāni –</p>
  1383. <p class="gatha1">Bālo avidvā añño ca, aññāṇī avicakkhaṇo;</p>
  1384. <p class="gathalast">Apaṇḍito akusalo, dummedho kumati jaḷo.</p>
  1385. <p class="gatha1">Eḷamūgo <a name="M0.0162"></a> ca nippañño, dummedhī avidū mago;</p>
  1386. <p class="gathalast">Aviññū andhabālo ca, duppañño ca aviddasu.</p>
  1387. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahallako</span>ti mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jiṇṇapuriso. Imānissa nāmāni –</p>
  1388. <p class="gatha1">Jiṇṇo mahallako vuddho, buddho vuḍḍho ca kattaro;</p>
  1389. <p class="gathalast">Thero cāti ime saddā, jiṇṇapaññattiyo siyuṃ.</p>
  1390. <p class="unindented">Tathā hi –</p>
  1391. <p class="gatha1">‘‘Dure apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato’’;</p>
  1392. <p class="gathalast">Evamādīsu daṭṭhabbo, <span class="bld">thera</span>saddo mahallake.</p>
  1393. <p class="unindented">Imāni pana nāmāni itthiyā itthiliṅgavasena vattabbāni –</p>
  1394. <p class="gatha1">Jiṇṇā mahallikā vuddhī, buddhī vuḍḍhī ca kattarā;</p>
  1395. <p class="gathalast">Therī cāti ime saddā, nāmaṃ jiṇṇāya itthiyā;</p>
  1396. <p class="bodytext"><span class="bld">Dala phala visaraṇe</span>. Dalati. Phalati. Dalito rukkho. Phalito bhūmibhāgo.</p>
  1397. <p class="bodytext"><span class="bld">Ala bhūsane</span>. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. ‘‘Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā’’ti imissañhi kavīnaṃ kabbaracanāyaṃ <span class="bld">alaṅka</span>saddo bhūsanavisesaṃ vadati. Keci panettha <span class="bld">ala bhūsanapariyāpanavāranesū</span>ti dhātuṃ paṭhanti, ‘‘alatī’’ti ca rūpaṃ icchanti. Mayaṃ pana <span class="bld">ala</span>dhātussa pariyattinivāraṇatthavācakattaṃ na icchāma payogādassanato. Nipātabhūto pana <span class="bld">alaṃ</span>saddo pariyattinivāraṇatthavācako dissati ‘‘alametaṃ sabbaṃ. Alaṃ me tena rajjenā’’tiādīsu.</p>
  1398. <p class="bodytext"><span class="bld">Mīla nimelane</span>. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ.</p>
  1399. <p class="bodytext"><span class="bld">Bila patitthambhe</span>. Bilati.</p>
  1400. <p class="bodytext"><span class="bld">Nīla</span> <a name="M0.0163"></a> <span class="bld">vaṇṇe</span>. Nīlavatthaṃ.</p>
  1401. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīla samādhimhi</span>. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.</p>
  1402. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sīla</span>nti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Vuttañhetaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> ‘‘sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ, kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇentī’’ti. Tattha ‘‘atthadvayaṃ saddalakkhaṇa vidū anujānantī’’ti idaṃ <span class="bld">‘‘sīla</span> samādhimhi <span class="bld">sīla</span> upadhāraṇe’’ti dvigaṇikassa <span class="bld">sīla</span>dhātussa atthe sandhāya vuttaṃ. Imassa hi <span class="bld">curādi</span>gaṇaṃ pattassa upadhāraṇe ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni bhavanti, upadhāretītipi tesaṃ attho. Idha pana <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikattā samādhānatthe ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ bhavati, samādhiyatīti tassa attho. Punapi ettha sotūnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ nibbacanāni vuccante. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti <span class="bld">sīlaṃ</span>. Atha vā sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti <span class="bld">sīlaṃ</span>. Imāni <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikavasena nibbacanāni. <span class="bld">Curādi</span>gaṇikavasena pana sīleti kusale dhamme upadhāreti patiṭṭhābhāvena bhuso dhāretīti <span class="bld">sīlaṃ</span>. Sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti bhuso dhārenti sādhavoti <span class="bld">sīla</span>nti nibbacanāni.</p>
  1403. <p class="bodytext"><span class="bld">Kila bandhe</span>. Kilati. Kilaṃ.</p>
  1404. <p class="bodytext"><span class="bld">Kūla āvaraṇe</span>. Kulati. Kūlaṃ. Vahe rukkhe pakūlaje. Kūlaṃ bandhati. Nadīkūle vasāmahaṃ. Kūlati āvarati udakaṃ bahi nikkhamituṃ na detīti <span class="bld">kūlaṃ</span>.</p>
  1405. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūla</span> <a name="M0.0164"></a> <span class="bld">rujāyaṃ</span>. Sūlati. Sūlaṃ. Kaṇṇasūlaṃ na janeti.</p>
  1406. <p class="bodytext"><span class="bld">Tūla nikkarīse. Nikkarīsaṃ</span> nāma karīsamattenapi aminetabbato lahubhāvoyeva. Tūlati. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto.</p>
  1407. <p class="bodytext"><span class="bld">Pula saṅghāte</span>. Pulati. Pañcapuli.</p>
  1408. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūla patiṭṭhāyaṃ</span> mūlati. Mūlaṃ. <span class="bld">Mūla</span>saddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso ussīranāḷimattānipī’’tiādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvamajjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Atridaṃ vuccati –</p>
  1409. <p class="gatha1">Mūlamūle <span class="bld">mūla</span>saddo, padissati tatheva ca;</p>
  1410. <p class="gathalast">Asādhāraṇahetumhi, samīpamhi ca vattati.</p>
  1411. <p class="bodytext"><span class="bld">Phala nibbattiyaṃ</span>. Rukkho phalati. Rukkhaphalāni bhuñjantā. Mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ. Sotāpattiphalaṃ. Tattha <span class="bld">phala</span>nti mahānibbattikaṃ.</p>
  1412. <p class="bodytext"><span class="bld">Phala bhede</span>. Phalati. Muddhā te phalatu sattadhā. Pādā phaliṃsu. Tattha <span class="bld">phalatū</span>ti bhajjitu.</p>
  1413. <p class="bodytext"><span class="bld">Phala abyattasadde</span>. Asanī phalati. Dveme bhikkhave asaniyā phalantiyā na santasanti. <span class="bld">Phalantiyā</span>ti saddaṃ karontiyā.</p>
  1414. <p class="bodytext"><span class="bld">Culla hāvakaraṇe. Hāvakaraṇaṃ</span> vilāsakaraṇaṃ. Cullati.</p>
  1415. <p class="bodytext"><span class="bld">Phulla</span> <a name="M0.0165"></a> <span class="bld">vikasanabhedesu</span>. Phullati. Phullaṃ. Phullito kiṃsuko. Suphullitamaravindavanaṃ.</p>
  1416. <p class="gatha1">Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;</p>
  1417. <p class="gathalast">Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.</p>
  1418. <p class="bodytext">Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ.</p>
  1419. <p class="bodytext"><span class="bld">Cilla seṭhille</span>. Siṭhilabhāvo <span class="bld">seṭhillaṃ</span>. Cillati.</p>
  1420. <p class="bodytext"><span class="bld">Velu celu kelu khelu pelu belu selu sala tila gatiyaṃ</span>. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ, belako. Ettha <span class="bld">cela</span>nti vatthaṃ. <span class="bld">Pelako</span>ti saso.</p>
  1421. <p class="bodytext"><span class="bld">Khala calane</span>. Khalati. Khalo. <span class="bld">Khalo</span>ti dujjano asādhu asappuriso pāpajano.</p>
  1422. <p class="bodytext"><span class="bld">Khala sañcinane</span>. Khalati. Khalaṃ. <span class="bld">Khala</span>nti vīhiṭṭhapanokāsabhūtaṃ bhūmimaṇḍalaṃ. Tañhi khalanti sañcinanti rāsiṃ karonti ettha dhaññānīti khalanti vuccati. ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇa’’nti payogo.</p>
  1423. <p class="bodytext"><span class="bld">Gila ajjhoharaṇe</span>. Gilati. Gilamakkhaṃ puriso na bujjhati.</p>
  1424. <p class="bodytext"><span class="bld">Gala adane</span>. Galati. Galo. Galanti adanti ajjhoharanti etenāti galo. <span class="bld">Galo</span>ti gīvā vuccati.</p>
  1425. <p class="bodytext"><span class="bld">Sala salla āsugatiyaṃ. Āsugati</span> sīghagamanaṃ. Salati. Sallati. Sallaṃ. Ettha ca ‘‘sallaṃ usu saro sallo kaṇḍo tejano’’ti pariyāyā ete.</p>
  1426. <p class="bodytext"><span class="bld">Khola gatipaṭighāte</span>. Kholati.</p>
  1427. <p class="bodytext"><span class="bld">Gile</span> <a name="M0.0166"></a> <span class="bld">pītikkhaye</span>. Gilāyati. Gilāno, gelaññaṃ. <span class="bld">Gilāno</span>ti akallako. <span class="bld">Vinayepi</span> hi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ akallako’’ti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyañca ‘‘nāhaṃ akallako</span>ti nāhaṃ gilāno’’ti vuttaṃ.</p>
  1428. <p class="bodytext"><span class="bld">Mile gattavināme</span>. Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno.</p>
  1429. <p class="bodytext"><span class="bld">Kele mamāyane. Mamāyanaṃ</span> taṇhādiṭṭhivasena ‘‘mama ida’’nti gahaṇaṃ. Kelāyati. Tvaṃ kaṃ kelāyati.</p>
  1430. <p class="bodytext"><span class="bld">Sala calane saṃvaraṇe ca, vala valla calane ca</span>. Saṃvaraṇāpekkhāyaṃ <span class="bld">ca</span>kāro. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro.</p>
  1431. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kusala</span>nti kucchite pāpadhamme salayati calayati kampeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ. Vallanti saṃvaranti rakkhanti ito kākasenādayo satte akhādanatthāyāti <span class="bld">vallūro</span>.</p>
  1432. <p class="bodytext"><span class="bld">Mala malla dhāraṇe</span>. Malati. Malaṃ. Mallati. Mallo.</p>
  1433. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhala bhalla paribhāsanahiṃsādānesu</span>. Bhalati. Bhallati.</p>
  1434. <p class="bodytext"><span class="bld">Kala saṅkhyāne</span>. Kalati. Kalā, kālo.</p>
  1435. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">kalā</span>ti soḷasabhāgādibhāgo. <span class="bld">Kālo</span>ti ‘‘ettako atkkanto’’tiādinā kalitabbo saṅkhātabboti kālo, pubbaṇhādisamayo.</p>
  1436. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalla asadde. Asaddo</span>. Nissaddo. Kallati.</p>
  1437. <p class="bodytext"><span class="bld">Jala dittiyaṃ</span>. Jalati. Jalaṃ, jalanto, pajjalanto, jalamāno.</p>
  1438. <p class="bodytext">Ko <a name="M0.0167"></a> eti siriyā jalaṃ. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti me sutaṃ. Saddhammapajjoto jalito.</p>
  1439. <p class="bodytext"><span class="bld">Hula calane</span>. Hulati. Halo. <span class="bld">Halo</span>ti phālo, so hi holeti bhūmiṃ bhindanto mattikakhaṇḍaṃ cāletīti ‘‘halo’’ti vuccati <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">a</span>kāraṃ katvā.</p>
  1440. <p class="bodytext"><span class="bld">Cala kampane</span>. Calati. Calito, acalo. Mahanto bhūmicālo. Calanaṃ, cālo.</p>
  1441. <p class="bodytext"><span class="bld">Jala dhaññe</span>. Jalati. Jalaṃ.</p>
  1442. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭala ṭula velambe</span>. Ṭalati. Ṭulati.</p>
  1443. <p class="bodytext"><span class="bld">Thala ṭhāne</span>. Thalati. Thalo. <span class="bld">Thalo</span>ti nirudakappadeso. Pabbajjānibbānesupi taṃsadisattā tabbohāro. Yathā hi loke udakoghena anottharaṇaṭṭhānaṃ ‘‘thalo’’ti vuccati, evaṃ kilesoghena anottharaṇīyattā pabbajjā nibbānañca ‘‘thalo’’ti vuccati, ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti hi vuttaṃ.</p>
  1444. <p class="bodytext"><span class="bld">Phāla vilekhane</span>. Phālati bhūmiṃ vilekhati bhindatīti <span class="bld">phālo</span>.</p>
  1445. <p class="bodytext"><span class="bld">Nala ganthe</span>. Nalati.</p>
  1446. <p class="bodytext"><span class="bld">Bala pāṇane</span>. Iha <span class="bld">pāṇanaṃ</span> jīvanaṃ sasanañca. Balati. Balaṃ, bālo.</p>
  1447. <p class="bodytext">Ettha balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalabhogabalādikaṃ balaṃ. Atha vā balanti sammājīvanaṃ jīvanti etenāti <span class="bld">balaṃ,</span> saddhādikaṃ balaṃ. <span class="bld">Āgamaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘assaddhiye na kampatīti saddhābala’’ntiādi vuttaṃ, taṃ daḷhaṭṭhena balanti vattabbānaṃ saddhādīnaṃ akampanabhāvadassanatthaṃ vuttanti <a name="M0.0168"></a> daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnaṃ atthātisayayogato assaddhiyādīnaṃ abhibhavanena saddhādibalānaṃ abhibhavanatthopi gahetabbo ‘‘abalā naṃ baliyantī’’ti ettha viya. <span class="bld">Bālo</span>ti balati assasati ceva passasati cāti bālo, assasitapassasitamattena jīvati, na seṭṭhena paññājīvitenāti vuttaṃ hoti. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘balantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti attho’’ti. Paññājīvinoyeva hi jīvitaṃ <span class="bld">seṭṭhaṃ</span> nāma. Tenāha bhagavā ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti.</p>
  1448. <p class="bodytext"><span class="bld">Pula mahatte</span>. Pulati. Vipulaṃ.</p>
  1449. <p class="bodytext"><span class="bld">Kula saṅkhāne bandhumhi ca</span>. Kolati. Kulaṃ, kolo.</p>
  1450. <p class="bodytext"><span class="bld">Sala gamane</span>. Salati.</p>
  1451. <p class="bodytext"><span class="bld">Kila pītiya kīḷanesu</span>. Pītassa bhāvo <span class="bld">pītiyaṃ</span> yathā dakkhiyaṃ. <span class="bld">Kīḷanaṃ</span> kīḷāyeva. Kilati.</p>
  1452. <p class="bodytext"><span class="bld">Ila kampane</span>. Ilati. Elaṃ, elā. Ettha <span class="bld">elaṃ</span> vuccati doso. Kenaṭṭhena? Kampanaṭṭhena. <span class="bld">Doso</span>ti cettha aguṇo veditabbo, na paṭigho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti idamettha nidassanaṃ.</p>
  1453. <p class="bodytext">Apica <span class="bld">elaṃ</span> vuccati udakaṃ. Tathā hi ‘‘elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisanto āyasmā sāriputto ‘‘elaṃ vuccati udaka’’nti āha. <span class="bld">Elā</span>ti lālā vuccati ‘‘elamūgo’’ti ettha viya. Apica <span class="bld">elā</span>ti kheḷo vuccati ‘‘sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti ettha viya. Ettha <span class="bld">nelapatiṃ vāca</span>nti kheḷabindunipātavirahitaṃ <a name="M0.0169"></a> vacananti attho. Lālākheḷavācakassa tu <span class="bld">elā</span>saddassa aññaṃ pavattinimittaṃ pariyesitabbaṃ. Anekappavattinimittā hi saddā. Kiṃ vā aññena pavattinimittena, <span class="bld">ila kampane</span>ti evaṃ vuttaṃ kampanaṃ eva lālākheḷavācakassa <span class="bld">elā</span>saddassa pavattinimittaṃ, tasmā ilanti jigucchitabbabhāvena kampenti hadayacalanaṃ pāpuṇanti janā etthāti elāti attho gahetabbo. Samānapavattinimittāyeva hi saddā lokasaṅketavasena nānāpadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Hinoti gacchatīti <span class="bld">hetu,</span> sappati gacchatīti <span class="bld">sappo,</span> gacchatīti <span class="bld">go</span>ti. Tathā asamānappavattinimittāyeva samānapadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Rañcatīti <span class="bld">rājā,</span> bhūmiṃ pāletīti <span class="bld">bhūmipālo,</span> nare indatīti <span class="bld">narindo</span>ti. Esa nayo sabbatthāpi vibhāvetabbo.</p>
  1454. <p class="bodytext"><span class="bld">Ila gatiyaṃ</span>. Ilati.</p>
  1455. <p class="bodytext"><span class="bld">Hila hāvakaraṇe</span>. Helati.</p>
  1456. <p class="bodytext"><span class="bld">Sila uñche</span>. Silati.</p>
  1457. <p class="bodytext"><span class="bld">Tila sinehane</span>. Tilati. Tilaṃ, telaṃ, tilo.</p>
  1458. <p class="bodytext"><span class="bld">Cila vasane</span>. Cilati.</p>
  1459. <p class="bodytext"><span class="bld">Vala vilāsane</span>. Valati.</p>
  1460. <p class="bodytext"><span class="bld">Pila gahaṇe</span>. Pilati.</p>
  1461. <p class="bodytext"><span class="bld">Mila sinehane</span>. Milati.</p>
  1462. <p class="bodytext"><span class="bld">Phula sañcale pharaṇe ca</span>. Phulati.</p>
  1463. <p class="centered"><span class="bld">La</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1464. <p class="subhead">Vakārantadhātu</p>
  1465. <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span> <a name="M0.0170"></a> <span class="bld">gatigandhanesu</span>. Vāti. Vāto.</p>
  1466. <p class="bodytext"><span class="bld">Vī pajanakanti asanakhādana gatīsu. Pajanaṃ</span> calanaṃ. <span class="bld">Ka</span>nti abhiruci. <span class="bld">Asanaṃ</span> bhattaparibhogo. <span class="bld">Khādanaṃ</span> pūvādibhakkhanaṃ. <span class="bld">Gati</span> gamanaṃ. Veti.</p>
  1467. <p class="bodytext"><span class="bld">Ve tantasantāne</span>. Vāyati. Tantavāyo.</p>
  1468. <p class="bodytext"><span class="bld">Ve sosane</span>. Vāyati.</p>
  1469. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhivu khivu nidassane</span>. Dhevati. Khevati.</p>
  1470. <p class="bodytext"><span class="bld">Thivu dittiyaṃ</span>. Thevati. Madhumadhukā thevanti.</p>
  1471. <p class="bodytext"><span class="bld">Jīva pāṇadhāraṇe</span>. Jīvati. Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā. Jīvitaṃ kappeti.</p>
  1472. <p class="bodytext"><span class="bld">Piva miva tiva niva thūliye</span>. Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati.</p>
  1473. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">pivaro</span>ti kacchapo, yo koci vā thūlasarīro. Tathā hi ‘‘pivaro kacchape thūle’’ti pubbācariyehi vuttaṃ.</p>
  1474. <p class="bodytext"><span class="bld">Ava pālane</span>. Avati. Buddho mama avataṃ.</p>
  1475. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhava gatiyaṃ</span>. Savati.</p>
  1476. <p class="bodytext"><span class="bld">Kava vaṇṇe</span>. Kavati.</p>
  1477. <p class="bodytext"><span class="bld">Khivu made</span>. Khivati.</p>
  1478. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhovu dhovane</span>. Dhovati.</p>
  1479. <p class="bodytext"><span class="bld">Devu</span> <a name="M0.0171"></a> <span class="bld">deva devane</span>. Devati ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.</p>
  1480. <p class="bodytext"><span class="bld">Sevu kevu khevu gevu gilevu mevu milevu secane</span>. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati milevati.</p>
  1481. <p class="bodytext"><span class="bld">Devu plutagatiyaṃ. Plutagati</span> pariplutagamanaṃ. Devati.</p>
  1482. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātu gatisuddhiyaṃ</span>. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.</p>
  1483. <p class="bodytext"><span class="bld">Civu ādānasaṃvaresu</span>. Civati.</p>
  1484. <p class="bodytext"><span class="bld">Cevi cetanātulye</span>. Cevati.</p>
  1485. <p class="centered"><span class="bld">Va</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1486. <p class="subhead">Sakārantadhātu</p>
  1487. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā pāke</span>. Sāti.</p>
  1488. <p class="bodytext"><span class="bld">Si sevāyaṃ</span>. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.</p>
  1489. <p class="gatha1">Nihīyati puriso nihīnasevī,</p>
  1490. <p class="gatha2">Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;</p>
  1491. <p class="gatha3">Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ,</p>
  1492. <p class="gathalast">Tasmā attano uttaritaraṃ bhajetha;</p>
  1493. <p class="bodytext"><span class="bld">Si gatibuddhīsu</span>. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.</p>
  1494. <p class="bodytext"><span class="bld">Sī</span> <a name="M0.0172"></a> <span class="bld">saye</span>. Sayo supanaṃ. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.</p>
  1495. <p class="bodytext"><span class="bld">Su gatiyaṃ</span>. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.</p>
  1496. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">suto</span>ti dūto, ‘‘vittiñhi maṃ vindati suta disvā’’ti ‘‘devasuto ca mātalī’’ti ca imāni tattha payogāni.</p>
  1497. <p class="bodytext"><span class="bld">Su savane. Savanaṃ</span> sandanaṃ. Savati. Āsavo.</p>
  1498. <p class="bodytext"><span class="bld">Sū pasave. Pasavo</span> jananaṃ. Savati, pasavati. Suttaṃ.</p>
  1499. <p class="bodytext">Ettha pana <span class="bld">sutta</span>nti atthe savati janetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, tadaññampi vā hatthisuttādi suttaṃ.</p>
  1500. <p class="bodytext"><span class="bld">Sū pāṇagabbhavimocanesu</span>. Sūti. Pasūti. Pasūto.</p>
  1501. <p class="bodytext"><span class="bld">Su peraṇe</span>. Suti.</p>
  1502. <p class="bodytext"><span class="bld">Se khaye</span>. Sīyati. <span class="bld">E</span>kāra<span class="bld">ssīyā</span>deso.</p>
  1503. <p class="bodytext"><span class="bld">Se pāke</span>. Seti.</p>
  1504. <p class="bodytext"><span class="bld">Se gatiyaṃ</span>. Seti. Setu.</p>
  1505. <p class="bodytext"><span class="bld">Hiṃsa hiṃsāyaṃ</span>. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.</p>
  1506. <p class="bodytext"><span class="bld">Issa issāyaṃ</span>. Issati. Purisaparakkamassa devā na issanti. Issā, issāyanā.</p>
  1507. <p class="bodytext"><span class="bld">Namassa vandanānatiyaṃ. Vandanānati</span> nāma vandanāsaṅkhātaṃ namanaṃ, sakammakoyevāyaṃ dhātu, na <span class="bld">namu</span>dhātu viya sakammako ceva akammako ca. Namassati.</p>
  1508. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghusa sadde</span>. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.</p>
  1509. <p class="bodytext"><span class="bld">Cusa</span> <a name="M0.0173"></a> <span class="bld">pāne</span>. Cusati.</p>
  1510. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa buddhiyaṃ</span>. Pusati. Poso. Sampīḷe mama posanaṃ. <span class="bld">Posana</span>nti vaḍḍhanaṃ.</p>
  1511. <p class="bodytext"><span class="bld">Musa theyye</span>. Thenanaṃ <span class="bld">theyyaṃ</span> corikā. Musati. Duddikkho cakkhumusano. Musalo.</p>
  1512. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa pasave</span>. Pusati.</p>
  1513. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāsi bhūsa alaṅkāre</span>. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.</p>
  1514. <p class="bodytext"><span class="bld">Usa rujāyaṃ</span>. Usati.</p>
  1515. <p class="bodytext"><span class="bld">Isa ucche</span>. Esati. Isi.</p>
  1516. <p class="bodytext">Ettha pana sīlādayo guṇe esantīti <span class="bld">isayo,</span> buddhādayo ariyā tāpasapabbajjāya ca pabbajitā narā. ‘‘Isi tāpaso jaṭilo jaṭī jaṭādharo’’ti ete tāpasapariyāyā.</p>
  1517. <p class="bodytext"><span class="bld">Kasa vilekhane</span>. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.</p>
  1518. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">kassako</span>ti kasikārako. <span class="bld">Ākāso</span>ti nabhaṃ. Tañhi na kassatīti <span class="bld">ākāso</span>. Kasituṃ vilekhituṃ na sakkāti attho. Imāni tadabhidhānāni –</p>
  1519. <p class="gatha1">Ākāso ambaraṃ abbhaṃ, antalikkha’maghaṃ nabhaṃ;</p>
  1520. <p class="gathalast">Vehāso gaganaṃ devo, kha’mādiccapathopi ca.</p>
  1521. <p class="gatha1">Tārāpatho ca nakkhatta-patho ravipathopi ca;</p>
  1522. <p class="gathalast">Vehāyasaṃ vāyupatho, apatho anilañjasaṃ.</p>
  1523. <p class="bodytext"><span class="bld">Kasa</span> <a name="M0.0174"></a> <span class="bld">sisa jasa jhasa vasa masa disa jusa yusa hiṃsatthā</span>. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.</p>
  1524. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">omasatī</span>ti vijjhati. <span class="bld">Omasavādo</span>ti paresaṃ sūciyā viya vijjhanavādo. <span class="bld">Masako</span>ti makaso.</p>
  1525. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhassa bhassane. Bhassa</span>nti kathanaṃ vuccati ‘‘āvāso gocaro bhassaṃ. Bhassakāraka’’ntiādīsu viya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. <span class="bld">Bhaṭṭha</span>nti bhāsitaṃ, vacananti attho. Ettha pana –</p>
  1526. <p class="gatha1">‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;</p>
  1527. <p class="gathalast">Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti</p>
  1528. <p class="unindented">Pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">nijjhatto</span>ti nijjhāpito dhammojapaññāya paññattigato amhi. <span class="bld">Subhaṭṭhenā</span>ti subhāsitena.</p>
  1529. <p class="bodytext"><span class="bld">Jisu nisu visu misu vassa secane</span>. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati.</p>
  1530. <p class="bodytext"><span class="bld">Marisu sahane ca. Ca</span>kāro secanāpekkhako. Marisati.</p>
  1531. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa posane</span>. Posati. Poso. Kammacittautuāhiārehi posiyatīti <span class="bld">poso</span>. ‘‘Aññepi devo posetī’’ti dassanato pana <span class="bld">curādi</span>gaṇepi imaṃ dhātuṃ vakkhāma.</p>
  1532. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisu silisu pusu palusu usu upadāhe</span>. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.</p>
  1533. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghasu saṃharise. Saṃhariso</span> saṅghaṭṭanaṃ. Ghassati.</p>
  1534. <p class="bodytext"><span class="bld">Hasu āliṅge. Āliṅgo</span> upagūhanaṃ. Hassati.</p>
  1535. <p class="bodytext"><span class="bld">Hasa</span> <a name="M0.0175"></a> <span class="bld">hasane</span>. Hasati. Assā hasanti, ājānīyā hasanti, pahasati, uhasati. Kārite ‘‘hāseti’’iccādi, uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. <span class="bld">Ha</span>kāralopena mandahasanaṃ ‘‘sita’’nti vuccati ‘‘sitaṃ pātvākāsī’’tiādīsu.</p>
  1536. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uhasatī</span>ti avahasati. <span class="bld">Udasiyamāno</span>ti avahasiyamāno. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā uhasati’’ iti ca ‘‘so mātugāmena uhasiyamāno’’ iti ca. <span class="bld">Hāso</span>ti hasanaṃ vā somanassaṃ vā ‘‘hāso me upapajjathā’’tiādīsu viya.</p>
  1537. <p class="bodytext"><span class="bld">Tusa hasa hisa rasa sadde</span>. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘bheriyo sabbā vajjantu, vīṇā sabbā rasantu tā’’ iti.</p>
  1538. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasa assādane</span>. Rasati. Raso.</p>
  1539. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasa assādasinehesu</span>. Rasati. Raso.</p>
  1540. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasa hāniyaṃ</span>. Rasati. Rasanaṃ, raso.</p>
  1541. <p class="unindented">Atrāyaṃ pāḷi –</p>
  1542. <p class="gatha1">‘‘Naheva ṭhita nā’sīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ;</p>
  1543. <p class="gathalast">Yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti.</p>
  1544. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rasatibbayo</span>ti so so vayo rasati parihāyati, na vaḍḍhatīti attho.</p>
  1545. <p class="bodytext"><span class="bld">Lasa silesanakīḷanesu</span>. Lasati. Lāso. Lasī ca te nippalitā. <span class="bld">Lasi</span> vuccati matthaluṅgaṃ. <span class="bld">Nippalitā</span>ti nikkhantā.</p>
  1546. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisa</span> <a name="M0.0176"></a> <span class="bld">samādhimhi. Samādhi</span> samādhānaṃ cittekaggatā. Nesati.</p>
  1547. <p class="bodytext"><span class="bld">Misa masa sadde rose ca</span>. Mesati. Masati. Meso. Masako.</p>
  1548. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisi pesu gatiyaṃ</span>. Pisati. Pesati.</p>
  1549. <p class="bodytext"><span class="bld">Sasu hiṃsāyaṃ</span>. Sasati. Satthaṃ. <span class="bld">Satthaṃ </span>vuccati asi.</p>
  1550. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsa thutiyañca. Ca</span>kāro hiṃsāpekkhāya. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā iccādīni.</p>
  1551. <p class="bodytext"><span class="bld">Disa pekkhane</span>. Etissā pana nānārūpāni bhavanti – ‘‘dissati padissati’’ iccādi <span class="bld">akammakaṃ</span>. ‘‘Passati dakkhati’’iccādi <span class="bld">sakammakaṃ</span>.</p>
  1552. <p class="bodytext">Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.</p>
  1553. <p class="bodytext">Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Evaṃ vattamānapañcamiyādivasena vitthāretabbāni. <span class="bld">Kārite</span> ‘‘dasseti dassayatī’’ti rūpāni. Kamme ‘‘passiyati’’ iccādīni.</p>
  1554. <p class="bodytext">Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassananti nāmikapadāni. Tadatthe pana tumatthe ca ‘‘dakkhitāye’’ti rūpaṃ. ‘‘Āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti hi pāḷi. Imasmiṃ pana pāḷippadese ‘‘dakkhitāye’’ti idaṃ tadatthe tumatthe vā catutthiyā rūpaṃ. Tathā <a name="M0.0177"></a> hi <span class="bld">dakkhitāye</span>ti imassa dassanatthāyāti vā passitunti vā attho yojetabbo. <span class="bld">Disā</span>tiādīsu pana puratthimādibhedāpi disāti vuccati. Yathāha –</p>
  1555. <p class="gatha1">‘‘Disā catasso vidisā catasso,</p>
  1556. <p class="gatha2">Uddhaṃ adho dasa disatā imāyo;</p>
  1557. <p class="gatha3">Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā,</p>
  1558. <p class="gathalast">Yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti.</p>
  1559. <p class="bodytext">Mātāpitādayopi. Yathāha –</p>
  1560. <p class="gatha1">‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;</p>
  1561. <p class="gathalast">Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā;</p>
  1562. <p class="gatha1">Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā;</p>
  1563. <p class="gathalast">Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti;</p>
  1564. <p class="bodytext">Paccayadāyakāpi. Yathāha – ‘‘agārino annadapānavatthadā, avhāyikā nampi disaṃ vadantī’’ti.</p>
  1565. <p class="bodytext">Nibbānampi. Yathāha –</p>
  1566. <p class="gatha1">‘‘Etādisā paramā setaketu,</p>
  1567. <p class="gathalast">Yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavantī’’ti;</p>
  1568. <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">disā</span>saddena vuccamānaṃ attharūpaṃ ñatvā idānissa nibbacanamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Dissati candāvaṭṭanādivasena ‘‘ayaṃ purimā ayaṃ pacchimā’’tiādinā nānappakārato paññāyatīti <span class="bld">disā,</span> puratthimadisādayo. Tathā ‘‘ime amhākaṃ garuṭṭhāna’ntiādinā passitabbāti <span class="bld">disā,</span> mātāpitādayo. Dissanti sakāya puññakriyāya ime dāyakāti paññāyantīti <span class="bld">disā,</span> paccayadāyakā. Dissati uppādavayābhāvena niccadhammattā sabbakālampi vijjatīti <span class="bld">disā,</span> nibbānaṃ. <span class="bld">Passo</span>ti kāraṇākāraṇaṃ <a name="M0.0178"></a> passatīti passo. Evaṃ passatīti <span class="bld">passaṃ</span>. Atrāyaṃ pāḷi –</p>
  1569. <p class="gatha1">‘‘Passati passo passantaṃ, apassantampi passati;</p>
  1570. <p class="gathalast">Apassanto apassantaṃ, passantampi na passatī’’ti.</p>
  1571. <p class="bodytext">Passatīti <span class="bld">passitā</span>. Dassetīti <span class="bld">dassitā. Dassana</span>nti dassanakriyā. Apica <span class="bld">dassana</span>nti cakkhuviññāṇaṃ. Tañhi rūpārammaṇaṃ passatīti dassananti vuccati. Tathā ‘‘dassanena pahātabbā dhammā’’ti vacanato <span class="bld">dassanaṃ</span> nāma sotāpattimaggo. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū paṭhamataraṃ passatīti? No na passati, disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato, tasmā ‘‘passatī’’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ajjāpi rājānaṃ na passāmīti vadanto gāmavāsī nidassanaṃ.</p>
  1572. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanā</span>ti aniccādivasena khandhānaṃ vipassanakaṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Ñāṇadassana</span>nti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti ettha hi dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti ettha maggo, ‘‘ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca <a name="M0.0179"></a> pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Etthetaṃ bhavati –</p>
  1573. <p class="gatha1">‘‘Dibbacakkhupi maggopi, phalañcāpi vipassanā;</p>
  1574. <p class="gatha2">Paccavekkhaṇañāṇampi, ñāṇaṃ sabbaññutāpi ca;</p>
  1575. <p class="gathalast"><span class="bld">Ñāṇadassana</span>saddena, ime atthā pavuccare’’ti.</p>
  1576. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṃsa daṃsane</span>. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Kārite ālokaṃ vidaṃseti.</p>
  1577. <p class="bodytext"><span class="bld">Esa buddhiyaṃ</span>. Esati.</p>
  1578. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsa kathane</span>. Saṃsati. Yo me saṃse mahānāgaṃ.</p>
  1579. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilisa bādhane</span>. Kilisati. Kileso.</p>
  1580. <p class="bodytext">Ettha bādhanaṭṭhena rāgādayopi ‘‘kilesā’’ti vuccanti dukkhampi. Etesu dukkhavasena –</p>
  1581. <p class="gatha1">‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe kilesamattano;</p>
  1582. <p class="gathalast">Ānandiyaṃ vicariṃsu, ramaṇīye giribbaje’’ti</p>
  1583. <p class="unindented">Payogo veditabbo. <span class="bld">Divādi</span>gaṇaṃ pana pattassa ‘‘kilissatī’’ti rūpaṃ.</p>
  1584. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa sinehane</span>. Vasati. Vasā.</p>
  1585. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">vasā</span> nāma vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati.</p>
  1586. <p class="bodytext"><span class="bld">Īsa hiṃsāgatidassanesu</span>. Īsati. Īso.</p>
  1587. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāsabyattāyaṃ vācāyaṃ</span>. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.</p>
  1588. <p class="bodytext">Tatra <a name="M0.0180"></a> bhāsanti atthaṃ etāyāti <span class="bld">bhāsā,</span> māgadhabhāsādi. <span class="bld">Bhāsita</span>nti vacanaṃ. Vacanattho hi <span class="bld">bhāsita</span>saddo niccaṃ napuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘sutvā luddassa bhāsita’’nti. Vāccaliṅgo pana <span class="bld">bhāsita</span>saddo tiliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘bhāsito dhammo, bhāsitaṃ catusaccaṃ, bhāsitā vācā’’ti. Pubbe bhāsatīti <span class="bld">bhātā,</span> jeṭṭhabhātāti vuttaṃ hoti. So hi pubbe jātattā evaṃ vattuṃlabhati. Kiñcāpi <span class="bld">bhātu</span>saddo ‘‘bhātikasataṃ, sattabhātaro. Bhātaraṃ kena dosena, dujjāsi dakarakkhino’’tiādīsu jeṭṭhakaniṭṭhabhātūsu vattati, tathāpi yebhuyyena jeṭṭhake nirūṭṭho, ‘‘bhātā’’ti hi vutte jeṭṭhabhātāti viññāyati, tasmā katthaci ṭhāne ‘‘kaniṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttaṃ.</p>
  1589. <p class="bodytext">Nanu ca bho katthaci ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana <span class="bld">bhātā</span>saddassa kaniṭṭhepi vattanato pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Yathā hi hariṇesu vattamānassa <span class="bld">miga</span>saddassa kadāci avasesacatuppadesupi vattanato ‘‘hariṇamigo’’ti visesetvā vācaṃ bhāsanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Yathā ca gohatthimahiṃsaacchasūkarasasabiḷārādīsu sāmaññavasena <span class="bld">miga</span>sadde vattamānepi ‘‘migacammaṃ migamaṃsa’’nti āgataṭṭhāne ‘‘hariṇassā’’ti visesanasaddaṃ vināpi ‘‘hariṇamigacammaṃ hariṇamigamaṃsa’’nti visesatthādhigamo hoti, ettha na gohatthiādīnaṃ cammaṃ vā maṃsaṃ vā viññāyati. Tathā ‘‘migamaṃsaṃ khādantī’’ti vacanassa gohatthiādīnaṃ maṃsaṃ khādantīti attho na sambhavati, evameva katthaci vināpi <span class="bld">jeṭṭhaka</span>iti visesanasaddaṃ ‘‘bhātā’’ti vutteyeva ‘‘jeṭṭhakabhātā’’ti attho viññāyatīti. Nanu ca bho ‘‘migacammaṃ, migamaṃsa’’nti ettha <span class="bld">cammamaṃsa</span>saddeheva <a name="M0.0181"></a> visesatthādhigamo hotīti? Na hoti, <span class="bld">miga</span>saddassa iva <span class="bld">cammamaṃsa</span>saddānaṃ sāmaññavasena vattanato, evañca sati kena visesatthādhigamo hotīti ce? Lokasaṅketavasena, tathā hi <span class="bld">miga</span>sadde ca <span class="bld">camma</span>saddādīsu ca sāmaññavasena vattamānesupi lokasaṅketena paricchinnattā gohatthiādīnaṃ cammādīni na ñāyanti lokena, atha kho hariṇacammādīniyeva ñāyanti. ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammuti kāraṇa’’nti hi vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1590. <p class="bodytext"><span class="bld">Gilesu anvicchāyaṃ</span>. Punappunaṃ icchā <span class="bld">anvicchā</span>. Gilesati.</p>
  1591. <p class="bodytext"><span class="bld">Yesu payatane</span>. Yesati.</p>
  1592. <p class="bodytext"><span class="bld">Jesu nesu esu hesu gatiyaṃ</span>. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Dhātvantassa pana saññogavasena ‘‘jessati, nessatī’’tiādīnipi gahetabbāni. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Ettha ca –</p>
  1593. <p class="gatha1">‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī;</p>
  1594. <p class="gathalast">Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu cā’’ti</p>
  1595. <p class="unindented">Pāḷi nidassanaṃ.</p>
  1596. <p class="bodytext"><span class="bld">Desu hesu abyattasadde</span>. Desati. Hesati.</p>
  1597. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsa saddakucchāyaṃ</span>. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati.</p>
  1598. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsu bhāsu dittiyaṃ. Dittī</span>ti pākaṭatā, virājanatā vā. Kāsati, pakāsati. Pakāsati tejo. Dūre santo pakāsenti. Bhāsati. Pabhāsati midaṃ byamhaṃ. Pakāso. Kāsu obhāso.</p>
  1599. <p class="bodytext">Tatra <a name="M0.0182"></a> pakāsatīti <span class="bld">pakāso,</span> pākaṭo hotīti attho. Tucchabhāvena puñjabhāvena vā kāsati pakāsati pākaṭā hotīti <span class="bld">kāsu</span>. ‘‘Kāsu’’ iti āvāṭopi vuccati rāsipi.</p>
  1600. <p class="gatha1">‘‘Kiṃnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathi;</p>
  1601. <p class="gathalast">Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃkāsuyā karissasī’’ti</p>
  1602. <p class="unindented">Ettha hi āvāṭo kāsu nāma. ‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti ettha rāsi. Kārite – pakāsetīti pakāsako. Obhāsetīti obhāsako. Kamme pakāsiyatīti pakāsito. Evaṃ bhāsito. Bhāve – kāsanā. Saṅkāsanā. Pakāsanā. <span class="bld">Tu</span>mantāditte ‘‘pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ. Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā’’ti rūpāni bhavanti. Taddhite bhāsu etassa atthīti bhāsuro, pabhassaro yo koci. Bhāsuroti vā kesarasīho. Imasmiṃ atthe <span class="bld">bhāsu</span>saddo <span class="bld">‘‘rāja dittiya’’</span>nti ettha <span class="bld">rāja</span>saddo viya virājanavācako siyā, tasmā rūpasiriyā virājanasampannatāya bhāsu virājanatā etassa atthīti <span class="bld">bhāsuro</span>ti nibbacanaṃ ñeyyaṃ.</p>
  1603. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāsu rāsu sadde</span>. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā.</p>
  1604. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">nāsā</span>ti hatthisoṇḍāpi nāsāti vuccati ‘‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’tiādīsu viya. Manussādīnaṃ nāsikāpi nāsāti vuccati ‘‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’’tiādīsu viya. Nāsanti abyattasaddaṃ karonti etāyāti nāsā. Nāsā eva <span class="bld">nāsikā</span>. Yattha nibbacanaṃ na vadāma, tattha taṃ suviññeyyattā appasiddhattā <a name="M0.0183"></a> vā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, avuttampi payogavicakkhaṇehi upaparikkhitvā yojetabbaṃ. Atridaṃ vuccati –</p>
  1605. <p class="gatha1">Nāsā soṇḍā karo hattho,</p>
  1606. <p class="gatha2">Hatthidabbe samā matā;</p>
  1607. <p class="gatha3">Nāsā ca nāsikā ca dve,</p>
  1608. <p class="gathalast">Narādīsu samā matā’’ti.</p>
  1609. <p class="bodytext"><span class="bld">Nasa koṭille</span>. Nasati.</p>
  1610. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhisi bhaye</span>. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ. Bhesmākāyo.</p>
  1611. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsisi icchāyaṃ. Ā</span>pubbo <span class="bld">sisi</span> icchāyaṃ vattati. Āsisati. Āsisateva puriso. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. ‘‘Suggatimāsamānā’’ti pāḷi ettha nidassanaṃ.</p>
  1612. <p class="bodytext"><span class="bld">Gasu adane</span>. Gasati.</p>
  1613. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghusī kantikaraṇe. Ī</span>kārantoyaṃ, tena ito na niggahītāgamo. Ghusati.</p>
  1614. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane</span>. Paṃsati. Bhaṃsati.</p>
  1615. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhaṃsu gatiyaṃ</span>. Dhaṃsati. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ.</p>
  1616. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasa vitthāre</span>. Pasati. Pasu.</p>
  1617. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusa avhāne rodane ca</span>. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ.</p>
  1618. <p class="bodytext"><span class="bld">Kassa gatiyaṃ</span>. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. <span class="bld">Paṭikasseyyā</span>ti ākaḍḍheyya, mūlāpattiyaṃyeva patiṭṭhāpeyyāti attho.</p>
  1619. <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span> <a name="M0.0184"></a> <span class="bld">dityādānesu ca. Ca</span>kāro gatipekkhako. Asati.</p>
  1620. <p class="bodytext"><span class="bld">Disa ādānasaṃvaraṇesu</span>. Dissati puriso.</p>
  1621. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāsu dāne</span>. Dāsati.</p>
  1622. <p class="bodytext"><span class="bld">Rosa bhaye</span>. Rosati. Rosako.</p>
  1623. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhesu calane</span>. Bhesati.</p>
  1624. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasa bādhanaphassanesu</span>. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso.</p>
  1625. <p class="bodytext"><span class="bld">Lasa kantiyaṃ</span>. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.</p>
  1626. <p class="bodytext"><span class="bld">Casa bhakkhaṇe. Ca</span>sati.</p>
  1627. <p class="bodytext"><span class="bld">Kasa hiṃsāyaṃ</span>. Kasati.</p>
  1628. <p class="bodytext"><span class="bld">Tisa tittiyaṃ. Titti</span> tappanaṃ paripuṇṇatā suhitatā. Tisati. Titti.</p>
  1629. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa nivāse</span>. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ iccādīni.</p>
  1630. <p class="bodytext">Atra <span class="bld">upavāso</span>ti annena vajjito vāso upavāso. <span class="bld">Uposatho</span>ti upavasanti etthāti uposatho, upavasanti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso kappina uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso <a name="M0.0185"></a> uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu paññatti. ‘‘Na bhikkhave tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu upavasitabbadivasoti.</p>
  1631. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa kantiyaṃ</span>. Vacchati. Jinavacchayo.</p>
  1632. <p class="bodytext"><span class="bld">Sasa susane</span>. Sasati. Saso.</p>
  1633. <p class="bodytext"><span class="bld">Sasa pāṇane</span>. Sasati. Satova assasati, satova passasati. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso assasanto passasanto.</p>
  1634. <p class="bodytext"><span class="bld">Asa bhuvi</span>. Atthi. Asa.</p>
  1635. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">atthī</span>ti ākhyātapadaṃ. Na atthi khīrā brāhmaṇī. Atthitā, atthibhāvo, ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthī’’tiādīsu viya nipātapadaṃ. Tasmā <span class="bld">atthī</span>ti padaṃ ākhyātanipātavasena duvidhanti veditabbaṃ. <span class="bld">Asa</span>iti avibhattikaṃ nāmikapadaṃ. Ettha ca ‘‘asasmīti hotī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">atthī</span>ti asa, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā sassatadiṭṭhi vuttā.</p>
  1636. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha’’ iccetāni pasiddhāni. ‘‘Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha’’ iccetāni ca, ‘‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma’’ iccetāni ca pasiddhāni.</p>
  1637. <p class="bodytext">Ettha pana ‘‘tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’ti pāḷi nidassanaṃ<a name="M0.0186"></a>. Tattha <span class="bld">siyaṃsū</span>ti bhaveyyuṃ. <span class="bld">Abhidhamme</span>ti visiṭṭhe dhamme.</p>
  1638. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">siyā</span>saddassa atthuddhāro pabhedo ca vuccate. <span class="bld">Siyā</span>ti ekaṃse ca vikappane ca ‘‘pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo’’ti vikappane.</p>
  1639. <p class="bodytext"><span class="bld">Siyā</span>ti ekamārakhyātapadaṃ, ekamabyayapadaṃ. Ākhyātatte ekavacanantaṃ, abyayatte yathāpāvacanaṃ. ‘‘Puttā matthi dhanā matthī’’ti ettha atthīti abyayapadamiva ekavacanantampi bahuvacanantampi bhavati. Tassākhyātatte payogoviditova. Abyayatte pana ‘‘sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagata’’nti ‘‘ime dhammā siyā parittārammaṇā’’ti ca ekavacanabahuvacanappayogā veditabbā. Ettha dhātuyā kiccaṃ natthi. Parokkhāyaṃ ‘‘itiha asa itiha asā’’ti dassanato <span class="bld">asa</span> iti padaṃ gahetabbaṃ. Hiyyattanīrūpāni appasiddhāni. Ajjataniyā pana ‘‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā’’ iccetāni pasiddhāni. Bhavissantiyā ‘‘bhavissati, bhavissanti’’ iccādīni. Kālātipattiyā ‘‘abhavissā, abhavissaṃsu’’ iccādīni bhavanti.</p>
  1640. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsa anusiṭṭhiyaṃ</span>. Sāsati, anusāsati. Kammantaṃ vo sāsati, sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā.</p>
  1641. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">sāsana</span>nti adhisīlādisikkhattayasaṅgahitasāsanaṃ, pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ. Tañhi sāsati etena, ettha vāti ‘‘sāsana’’nti pavuccati. Apica <span class="bld">sāsana</span>nti ‘‘rañño <a name="M0.0187"></a> sāsanaṃ pesetī’’tiādīsu viya pāpetabbavacanaṃ. Tathā sāsananti ovādo, yo ‘‘anusāsanī’’ti ca, ‘‘anusiṭṭhī’’ti ca vuccati. <span class="bld">Satthā</span>ti tividhayānamukhena sadevakaṃ lokaṃ sāsatīti satthā, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti attho. <span class="bld">Sattha</span>nti sadde ca atthe ca sāsati ācikkhati etenāti satthaṃ. Kiṃtaṃ? Byākaraṇaṃ.</p>
  1642. <p class="bodytext"><span class="bld">Īsa issariye. Issariyaṃ</span> issarabhāvo. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.</p>
  1643. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">vaṅgīso</span>ti vācāya īso issaroti vaṅgīso. Ko so? Āyasmā vaṅgīso arahā. Āha ca sayameva –</p>
  1644. <p class="gatha1">‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti ca;</p>
  1645. <p class="gathalast">‘Vaṅgīso’ iti me nāmaṃ, abhavī lokasammata’’nti;</p>
  1646. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsa upavesane. Upavesanaṃ</span> nisīdanaṃ ‘‘āsane upaviṭṭho saṅgho’’ti ettha viya. Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako.</p>
  1647. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āsana</span>nti āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, yaṃ kiñci nisīdanayoggaṃ mañcapīṭhādi.</p>
  1648. <p class="bodytext"><span class="bld">Kasī gatisosanesu. Ī</span>kārantoyaṃ dhātu, tenito na niggahītāgamo. Kasati.</p>
  1649. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisī cumbane</span>. Nisati.</p>
  1650. <p class="bodytext"><span class="bld">Disī appītiyaṃ</span>. Dhammaṃ dessati. Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo.</p>
  1651. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">diso</span>ti ca <span class="bld">diṭṭho</span>ti ca paccāmittassādhivacanametaṃ. So hi pare dessati nappiyāyati, parehi vā dessiyati piyo <a name="M0.0188"></a> na kariyatīti ‘‘diso’’ti ca ‘‘diṭṭho’’ti ca vuccati. Atha vā <span class="bld">diso</span>ti coro vāpaccāmitto vā. <span class="bld">Diṭṭho</span>ti paccāmittoyeva. Atrime payogā –</p>
  1652. <p class="gatha1">‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ;</p>
  1653. <p class="gathalast">Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti ca.</p>
  1654. <p class="bodytext">‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantū’’ti ca, ‘‘disā hi me te manusse bhajantu ye dhammamevādapayanti santo’’ti ca,</p>
  1655. <p class="gatha1">‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;</p>
  1656. <p class="gathalast">Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti ca.</p>
  1657. <p class="bodytext"><span class="bld">Dessī</span>ti dessanasīlo appiyāyanasīloti dessī. ‘‘Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idamettha payoganidassanaṃ. <span class="bld">Desso</span>ti appiyo, tathā dessiyoti. Ettha ca –</p>
  1658. <p class="gatha1">‘‘Na me dessā ubho puttā, maddīdevī na dessiyā;</p>
  1659. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti ca,</p>
  1660. <p class="bodytext">‘‘Na me sā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjatī’’ti ca,</p>
  1661. <p class="gatha1">‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ;</p>
  1662. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti ca</p>
  1663. <p class="unindented">Payogā. Sabbattha <span class="bld">me</span>ti ca <span class="bld">mayha</span>nti ca sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1664. <p class="bodytext">Imāni pana paccāmittassa nāmāni –</p>
  1665. <p class="gatha1">‘‘Paccamitto ripu diṭṭho, diso verī ca satva’ri;</p>
  1666. <p class="gathalast">Amitto ca sapatto ca, evaṃ paṇṇattikārisū’’ti.</p>
  1667. <p class="bodytext"><span class="bld">Esu gatiyaṃ</span>. Esati.</p>
  1668. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhassa</span> <a name="M0.0189"></a> <span class="bld">bhassanadittīsu. Bhassanaṃ</span> vacanaṃ. <span class="bld">Ditti</span> sobhā. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.</p>
  1669. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhisa sadde</span>. Dhisati.</p>
  1670. <p class="bodytext"><span class="bld">Disa atisajjane</span>. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso iccādīni.</p>
  1671. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisu avayave</span>. Pisati.</p>
  1672. <p class="bodytext"><span class="bld">Isi gatiyaṃ</span>. Isati.</p>
  1673. <p class="bodytext"><span class="bld">Phusa samphasse</span>. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Evarūpo kāyasamphasso ahosi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Devo ca ekamekaṃ phusāyati. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Phussa phussa byantiṃ karoti.</p>
  1674. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">phasso</span>ti ārammaṇaṃ phusanti etena, sayaṃ vā phusati, phusanamattameva vā etanti phasso, ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo.</p>
  1675. <p class="bodytext"><span class="bld">Rusa risa hiṃsāyaṃ</span>. Rosati. Risati. Puriso.</p>
  1676. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘puṃ vuccati nirayo, taṃ risatīti <span class="bld">puriso’’</span>ti ācariyā vadanti.</p>
  1677. <p class="bodytext"><span class="bld">Risa gatiyaṃ</span>. Resati.</p>
  1678. <p class="bodytext"><span class="bld">Visa pavesane</span>. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Ettha <span class="bld">nivesanaṃ</span> vuccati gehaṃ.</p>
  1679. <p class="bodytext"><span class="bld">Masa āmasane</span>. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.</p>
  1680. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0190"></a> <span class="bld">parāmāso</span>ti parato āmasatīti parāmāso, aniccādidhamme niccādivasena gaṇhātīti attho. ‘‘Parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho’’tiādīni bahūni vevacanapadāni abhidhammato gahetabbāni.</p>
  1681. <p class="bodytext"><span class="bld">Isu icchāyaṃ</span>. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.</p>
  1682. <p class="bodytext"><span class="bld">Vesu dāne</span>. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.</p>
  1683. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisa baddhāyaṃ. Baddhā</span>ti vinibaddho, ahaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Nisati.</p>
  1684. <p class="bodytext"><span class="bld">Jusi pītisevanesu</span>. Josati.</p>
  1685. <p class="bodytext"><span class="bld">Isa pariyesane</span>. Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno.</p>
  1686. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃkase acchane. Acchanaṃ</span> nisīdanaṃ. Saṅkasāyati.</p>
  1687. <p class="centered"><span class="bld">Sa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1688. <p class="subhead">Hakārantadhātu</p>
  1689. <p class="bodytext"><span class="bld">Hā cāge</span>. Jahati, vijahati. Vijahanaṃ, jahituṃ, jahātave, jahitvā, jahāya.</p>
  1690. <p class="bodytext"><span class="bld">Mhī īsaṃhasane</span>. Mhayate, umhayate vimhayate.</p>
  1691. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mhayate</span>ti sitaṃ karoti. <span class="bld">Umhayate</span>ti pahaṭṭhākāraṃ dasseti. <span class="bld">Vimhayate</span>ti vimhayanaṃ karoti. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘na naṃ umhayate disvā. Pekkhitena mhitena ca. Mhitapubbaṃva <a name="M0.0191"></a> bhāsati. Yadā umhayamānā maṃ, rājaputtī udikkhati. Umhāpeyya pabhāvatī. Pamhāpeyya pabhāvatī’’ti.</p>
  1692. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">umhayamānā</span>ti pahaṭṭhākāraṃ dassetvā hasamānā. <span class="bld">Umhāpeyyā</span>ti sitavasena pahaṃseyya. <span class="bld">Pamhāpeyyā</span>ti mahāhasitavasena parihāseyya.</p>
  1693. <p class="bodytext"><span class="bld">Hu dāne</span>. Havati. Huti.</p>
  1694. <p class="bodytext"><span class="bld">Hu pasajjakaraṇe. Pasajjakaraṇaṃ</span> pakārena sajjanakriyā. Havati. Huto, hutavā, hutāvī, āhuti.</p>
  1695. <p class="bodytext"><span class="bld">Hū sattāyaṃ</span>. Hoti, honti. Hosi, hotha. Homi, homa. Pahoti, pahonti. Pahūtaṃ, pahūtā, kuto pahūtā kalahā vivādā. Honto, hontā, hontaṃ, pahonto. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Hotuṃ hotuye, pahotuṃ, hutvāna. Vattamānāvibhattirūpādīni. Ettha pasiddharūpāneva gahitāni.</p>
  1696. <p class="bodytext">Hotu, hontu. Hosi, hotha. Homi, homa. Pañcamīvibhattirūpāni. Etthāpi pasiddharūpāneva gahitāni.</p>
  1697. <p class="bodytext">Huveyya, huveyyuṃ. Huveyyāsi, huveyyātha. Huveyyāmi, huveyyāma. Huvetha, huveraṃ. Huvetho, huveyyāvho. Huveyyaṃ, huveyyāmhe. Sattamiyā rūpāni. Ettha pana ‘‘upako ājīvako ‘huveyya pāvuso’ti vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkamī’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ huveyyā</span>ti padassa dassanato nayavasena ‘huveyya, huveyyu’’ntiādīni vuttāni. <span class="bld">Hupeyyā</span>tipi pāṭho dissati, yathā paccapekkhaṇā. Tabbasena ‘‘hupeyya, hupeyyuṃ<a name="M0.0192"></a>. Hupeyyāsī’’tiādinā <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">pa</span>kārādesabhūtāni rūpānipi gahetabbāni.</p>
  1698. <p class="bodytext">Aparo nayo – heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Hetha, heraṃ. Hetho, heyyāvho. Heyyaṃ, heyyāmhe. Imāni aṭṭhakathānayena gahitarūpāni. Ettha pana ‘‘na ca uppādo hoti. Sace heyya, uppādassāpi uppādo pāpuṇeyyā’’ti idampi nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1699. <p class="bodytext">Huva, huvu. Huve, huvittha. Huvaṃ, huvimha. Huvittha, hotha iccapi saññogatakāralopena ahosīti attho. Tathāhi ‘‘kasirā jīvikā hothā’’ti padassatthaṃ vaṇṇentehi ‘‘dukkhā no jīvikā ahosī’’ti attho vutto. huvire. Huvittho, huvivdo. Huviṃ, huvimhe. Parokkhāya rūpāni.</p>
  1700. <p class="bodytext">Ahuvā, ahuvū. Ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. Hiyyattanīrūpāni.</p>
  1701. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">ahuvamhase</span>ti mayaṃ bhavamhaseti attho. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana ‘‘ahuva amhase’’ iti vā padacchedo kātabbo ‘‘ahu amhase’’ti vā. Pacchimanaye <span class="bld">va</span>kārāgamo ‘‘ahuvā’’ti ca ‘‘ahū’’ti ca dvinnampi ahosīti attho. <span class="bld">Amha</span>nti amhākaṃ. <span class="bld">Se</span>ti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – amhākaṃ yaṃ balaṃ ahosi, mayaṃ tena balena tava kiccaṃ akaramhāti.</p>
  1702. <p class="bodytext">Ahosi, ahuṃ, ahesuṃ. Ahuvo, ahuvittha. Ahositthaiccapi. Ahosiṃ, ahuvāsiṃ iccapi, ahosimhā, ahumhā<a name="M0.0193"></a>. Ahuvā, ahuvu, ahuvase, ahuvivhaṃ. Ahuvaṃ, ahuṃ iccapi. Ahuvimhe. Ajjataniyā rūpāni.</p>
  1703. <p class="bodytext">Ettha ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako’’ti dassanato ‘‘ahu’’nti vuttaṃ, ahosinti attho. ‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsiṃ pubbe sumedhanāmassa jinassa sāvako’’ti dassanato ‘‘ahuvāsi’’nti iccevattho. Tathā hi <span class="bld">anekavaṇṇavimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> imissā pāḷiyā atthaṃ vaṇṇentehi <span class="bld">ahuvāsi</span>nti ahosinti attho pakāsito.</p>
  1704. <p class="bodytext">‘‘Hessati, hehissati, hehiti, hohitī’’ti imāni cattāri bhavissantiyā mātikāpadāni veditabbāni.</p>
  1705. <p class="bodytext">Idāni tāni vibhajissāmi – hessāti, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. Hessate, hessante. Hessase, hessavhe. Hessaṃ, hessāmhe. Imāni ‘‘anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti dassanato vuttāni.</p>
  1706. <p class="bodytext">Hehissati, hehissanti. Hehissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.</p>
  1707. <p class="bodytext">Hohissati, hohissanti. Hohissasi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.</p>
  1708. <p class="bodytext">Hehiti, hehinti. Hehisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.</p>
  1709. <p class="bodytext">Hohiti, hohinti. Hohisi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bhavissantiyā rūpāni.</p>
  1710. <p class="bodytext">Ahuvissā, ahuvissaṃsu. Ahuvissase, ahuvissatha. Ahuvissaṃ, ahuvissamhā. Ahuvissatha, ahuvissisu. Ahuvissase<a name="M0.0194"></a>, ahuvissavhe. Ahuvissiṃ, ahuvissāmhase. Kālātipattirūpāni.</p>
  1711. <p class="bodytext"><span class="bld">Vhe avhāyane baddhāyaṃ sadde ca. Avhāyanaṃ</span> pakkosanaṃ. <span class="bld">Baddhā</span>ti ahaṅkāro, ghaṭṭanaṃ vā sārambhakaraṇaṃ vā. <span class="bld">Saddo</span> ravo. Vheti, vhāyati, avheti, avhāyati, avhāsi iccapi. Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti. <span class="bld">Ā</span>saddo upasaggova, so saññogaparattā rasso jāto. Avhito. Anavhito tato āgā. Avhā, avhāyanā. Vāraṇavhayanā rukkhā. Kāmavhe visaye. Kumāro candasavhayo.</p>
  1712. <p class="gatha1">‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ,</p>
  1713. <p class="gatha2">Rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;</p>
  1714. <p class="gatha3">So maṃ raṅgamhi avheti,</p>
  1715. <p class="gathalast">Saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti.</p>
  1716. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">avhetī</span>ti sārambhavasena attano visayaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭatīti attho. ‘‘Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno’’ti etthāpi sārambhavasena ghaṭṭanaṃ avhāyanaṃ nāma.</p>
  1717. <p class="gatha1">‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhāyanti varāvaraṃ;</p>
  1718. <p class="gathalast">Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti</p>
  1719. <p class="bodytext">Ettha pana <span class="bld">avhāyanti varāvara</span>nti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo sārambhaṃ karontīti attho daṭṭhabbo.</p>
  1720. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañha pucchāyaṃ</span>. Bhikkhu garuṃ pañhaṃ pañhati. Pañho. Ayaṃ pana pāḷi ‘‘paripucchati paripañhati idaṃ bhante kathaṃ imassa ko attho’’ti. <span class="bld">Pañha</span>saddo pulliṅgavasena gahetabbo. ‘‘Pañho maṃ <a name="M0.0195"></a> paṭibhāti, taṃ suṇā’’ti yebhuyyena pulliṅgappayogadassanato. Katthaci pana itthiliṅgopi bhavati napuṃsakaliṅgopi. Tathā hi ‘‘pañhā mesā kusalehi cintitā. Koṇḍañña pañhāni viyākarohī’’ti taddīpikā pāḷiyo dissanti, liṅgavipallāso vā tattha daṭṭhabbo.</p>
  1721. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañha icchāyaṃ</span>. Pañhati. Pañho. Ettha ca <span class="bld">pañho</span>ti ñātuṃ icchito attho. Idaṃ panettha nibbacanaṃ pañhiyati ñātuṃ icchiyati soti <span class="bld">pañho</span>ti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vissajjitamhi pañhe’’ti imissā <span class="bld">nettipāḷiyā</span> atthaṃ saṃvaṇṇentena <span class="bld">‘‘pañhe</span>ti ñātuṃ icchite atthe’’ti.</p>
  1722. <p class="bodytext"><span class="bld">Miha secane</span>. Mihati, ummihati. Megho, mehanaṃ.</p>
  1723. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ummihatī</span>ti passāvaṃ karoti. <span class="bld">Megho</span>ti mihati siñcati lokaṃ vassadhārāhīti megho, pajjunno. <span class="bld">Mehana</span>nti itthīnaṃ guyhaṭṭhānaṃ.</p>
  1724. <p class="bodytext"><span class="bld">Daha bhasmīkaraṇe dhāraṇe ca</span>. Āgārāni aggi dahati. Ayaṃ puriso imaṃ itthiṃ ayyikaṃ dahati, mama ayyikāti dhāretīti attho. Imassa purisassa ayaṃ itthī ayyikā hotīti adhippāyo. Atra panāyaṃ pāḷi ‘‘sakyā kho ambaṭṭha rājānaṃ ukkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti. Agginā daḍḍhaṃ gehaṃ, dayhati, dayhamānaṃ. <span class="bld">Da</span>ssa <span class="bld">ḍā</span>dese ‘‘ḍahatī’’ti rūpaṃ. ‘‘Ḍahantaṃ bālamanveti, bhasmāchannova pāvako’’tiādayo payogā ettha nidassanāni bhavanti.</p>
  1725. <p class="bodytext"><span class="bld">Caha parisakkane</span>. Cahati.</p>
  1726. <p class="bodytext"><span class="bld">Raha cāge</span>. Rahati. Raho, rahito.</p>
  1727. <p class="bodytext"><span class="bld">Rahi gatiyaṃ</span>. Rahati. Raho, rahaṃ.</p>
  1728. <p class="bodytext"><span class="bld">Dahi</span> <a name="M0.0196"></a> <span class="bld">bahi vuddhiyaṃ</span>. Dahati. Bahati.</p>
  1729. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahi saddhe ca. Ca</span>kāro vuddhāpekkho. Bahati.</p>
  1730. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuhi duhi addane</span>. Tuhati. Duhati.</p>
  1731. <p class="bodytext"><span class="bld">Araha maha pūjāyaṃ</span>. Arahati. Arahaṃ, arahā. Mahati.</p>
  1732. <p class="bodytext">Mahanaṃ, maho. Vihāramaho. Cetiyamaho.</p>
  1733. <p class="bodytext">Tatra nikkilesattā ekantadakkhiṇeyyabhāvena attano katapūjāsakkārādīnaṃ mahapphalabhāvakaraṇena arahaṇīyo pūjanīyoti <span class="bld">arahā,</span> khīṇāsavo.</p>
  1734. <p class="bodytext"><span class="bld">Īha cetāyaṃ</span>. Īhati. Īhā. <span class="bld">Īhā</span> vuccati vīriyaṃ.</p>
  1735. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaha maha buddhiyaṃ</span>. Vahati, mahati.</p>
  1736. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahi pilahi gatiyaṃ</span>. Ahati. Pilahati, ahi.</p>
  1737. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">ahī</span>ti nippādopi samāno ahati gacchati gantuṃ sakkotīti ahi.</p>
  1738. <p class="bodytext"><span class="bld">Garaha kalaha kucchane</span>. Garahati. Garahā, kalahati, kalaho.</p>
  1739. <p class="bodytext"><span class="bld">Varaha valaha padhāniye paribhāsanahiṃsādānesu ca</span>. Varahati. Valahati. Varāho.</p>
  1740. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">varāho</span>ti sūkaropi hatthīpi vuccati. Tathā hi ‘‘eneyyā ca varāhā ca. Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho’’tiādīsu sūkaro ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. ‘‘Mahāvarāhassa nadīsu jaggato, bhisaṃ ghasamānassā’’tiādīsu pana hatthī ‘‘varāho’’ti nāmena vuccati. <span class="bld">Mahāvarāhassā</span>ti hi mahāhatthinoti attho.</p>
  1741. <p class="bodytext"><span class="bld">Vehu jehu vāhu payatane</span>. Vehati, jehati. Vāhati. Vāhano.</p>
  1742. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāhano</span> <a name="M0.0197"></a> vuccati asso. So hi vāhanti saṅgāmādīsu kicce uppanne payatanti vīriyaṃ karonti, etenāti <span class="bld">vāhano</span>ti vuccati.</p>
  1743. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāhu niddakkhaye</span>. Dāhati.</p>
  1744. <p class="bodytext"><span class="bld">Ūha vitakke</span>. Ūhati, āyūhati, viyūhati, byūhati apohati. Ūhanaṃ, āyūhanaṃ, byūho, apoho.</p>
  1745. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ūhatī</span>ti vitakketi, <span class="bld">āyūhatī</span>ti vāyamati, <span class="bld">viyūhatī</span>ti paṃsuṃ uddharati. Evaṃ <span class="bld">byūhatī</span>ti etthāpi. <span class="bld">Apohatī</span>ti chaḍḍeti, atha vā viveceti.</p>
  1746. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāhu viloḷane</span>. Gāhati. Gāho, candaggāho, sūriyaggāho, nakkhattaggāho.</p>
  1747. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha gahaṇe</span>. Gahati, paggahati. Āhutiṃpaggahissāmi. Paggaho, paggāho.</p>
  1748. <p class="bodytext"><span class="bld">Paggaho</span>ti patto. <span class="bld">Paggāho</span>ti vīriyaṃ.</p>
  1749. <p class="bodytext"><span class="bld">Saha parisahane. Parisahanaṃ</span> khanti. Sahati. Saho, asaho, asayho.</p>
  1750. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruha cammani pātubhāve</span>. Ruhati. Rukkho.</p>
  1751. <p class="bodytext"><span class="bld">Mātu māne</span>. Māhati.</p>
  1752. <p class="bodytext"><span class="bld">Guhū saṃvaraṇe</span>. Guhati nigguhati. Guho, guyhako.</p>
  1753. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaha pāpuṇe</span>. Vahati. Vārivaho.</p>
  1754. <p class="bodytext"><span class="bld">Duha papūraṇe</span>. Duhati, dohati. Duyhamānā gāvī.</p>
  1755. <p class="bodytext"><span class="bld">Diha upacaye</span>. Dehati. Deho. <span class="bld">Deho</span>ti sarīraṃ.</p>
  1756. <p class="bodytext"><span class="bld">Liha</span> <a name="M0.0198"></a> <span class="bld">assādane</span>. Lehati, palehati. Lehanīyaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘sunakhā himassa palihiṃsu pāde’’ti. Ayaṃ panattho – sunakhā imassa kumārassa pādatale attano jivhāya palihiṃsūti.</p>
  1757. <p class="bodytext"><span class="bld">Oha cāge</span>. Ohati. Sabbamanatthaṃ apohati. Apoho.</p>
  1758. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahma uggame</span>. Brahati. Brahā.</p>
  1759. <p class="bodytext"><span class="bld">Daha thaha hiṃsatthā</span>. Dahati. Thahati.</p>
  1760. <p class="bodytext"><span class="bld">Brūha vaḍḍhane</span>. Uparūpari brūhatīti <span class="bld">brahmā</span>. Kārite ‘‘vivekamanubrūhetuṃ vaṭṭatī’’ti payogo.</p>
  1761. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmā</span>ti tehi tehi guṇavisesehi brūhitoti brahmā. <span class="bld">Brahmā</span>ti mahābrahmāpi vuccati tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu hi mahābrahmā ‘‘brahmā’’ti vuccati. ‘‘Brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato.</p>
  1762. <p class="gatha1">‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu,</p>
  1763. <p class="gatha2">Lokantagū sabbabhavātivatto;</p>
  1764. <p class="gatha3">Anāsavo sabbadukkhappahīno,</p>
  1765. <p class="gathalast">Saccavhayo brahme upāsito me’’ti</p>
  1766. <p class="bodytext">Ettha brāhmaṇo. ‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti ettha seṭṭhaṃ. Etthetaṃ vuccati –</p>
  1767. <p class="gatha1">‘‘Mahābrahmani <a name="M0.0199"></a> vippe ca, atho mātāpitūsu ca;</p>
  1768. <p class="gathalast">Tathāgate ca seṭṭhe ca, <span class="bld">brahma</span>saddo pavattatī’’ti.</p>
  1769. <p class="bodytext">Aparo nayo – <span class="bld">brahmā</span>ti tividhā brahmāno sammutibrahmāno upapattibrahmāno visuddhibrahmānoti.</p>
  1770. <p class="gatha1">‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;</p>
  1771. <p class="gatha2">Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe,</p>
  1772. <p class="gathalast">Paribbaja mahābrahme, pacantaññepi pāṇino’’ti ca</p>
  1773. <p class="unindented">Evamādīsu hi <span class="bld">brahma</span>saddena sammutibrahmāno vuttā.</p>
  1774. <p class="gatha1">‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,</p>
  1775. <p class="gatha2">Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;</p>
  1776. <p class="gatha3">Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,</p>
  1777. <p class="gathalast">Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme,</p>
  1778. <p class="bodytext">Atha kho brahmā sahampatī’’ti ca evamādīsu <span class="bld">brahma</span>saddena upapattibrahmā. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’tiādivacanato <span class="bld">brahma</span>nti ariyadhammo vuccati. Tato nibbattā avisesena sabbepi ariyā visuddhibrahmāno nāma paramatthabrahmatāya. Visesato pana ‘‘brahmāti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti vacanato sammāsambuddho uttamabrahmā nāma sadevake loke brahmabhūtehi guṇehi ukkaṃsapāramippattito. Etthetaṃ vuccati –</p>
  1779. <p class="gatha1">‘‘Sammutiyupapattīnaṃ, visuddhīnaṃ vasena ca;</p>
  1780. <p class="gathalast">Brahmāno tividhā honti, uttamena catubbidhā’’ti.</p>
  1781. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhimha</span> <a name="M0.0200"></a> <span class="bld">niṭṭhubhane</span>. Dhimheti. ‘‘Paṭivāmagataṃ sallaṃ, passa dhimhāmi lohita’’nti pāḷi nidassanaṃ.</p>
  1782. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhimhāmī</span>ti niṭṭhubhāmīti attho.</p>
  1783. <p class="centered"><span class="bld">Ha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1784. <p class="subhead">Ḷakārantadhātu</p>
  1785. <p class="bodytext"><span class="bld">Biḷa akkose</span>. Beḷati. Biḷāro.</p>
  1786. <p class="bodytext"><span class="bld">Kīḷa vihāre</span>. Kīḷati. Kīḷā.</p>
  1787. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḷa uggame</span>. Aḷati. Vāḷo.</p>
  1788. <p class="bodytext"><span class="bld">Laḷa vilāse</span>. Laḷati. Laḷito asso.</p>
  1789. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaḷa made kakkasse ca. Kakkassaṃ</span> kassasiyaṃ pharusabhāvo. Kaḷati.</p>
  1790. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuḷa toḷane</span>. Toḷati.</p>
  1791. <p class="bodytext"><span class="bld">Huḷa hoḷa gatiyaṃ</span>. Huḷati. Hoḷati.</p>
  1792. <p class="bodytext"><span class="bld">Roḷa anādare</span>. Roḷati.</p>
  1793. <p class="bodytext"><span class="bld">Loḷa ummāde</span>. Loyati.</p>
  1794. <p class="bodytext"><span class="bld">Heḷa hoḷa anādare</span>. Heḷati. Hoḷati.</p>
  1795. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāḷa ālape</span>. Vāḷati.</p>
  1796. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāḷa dhāḷa visaraṇe</span>. Dāḷati. Dhāḷati.</p>
  1797. <p class="bodytext"><span class="bld">Haḷa silāghāyaṃ</span>. Haḷati.</p>
  1798. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīḷa anādare</span>. Hīḷati. Hīḷā, hīḷiko, hīḷito.</p>
  1799. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaḷa</span> <a name="M0.0201"></a> <span class="bld">secane</span>. Kaḷati. Kaḷanaṃ.</p>
  1800. <p class="bodytext"><span class="bld">Heḷa veṭhane</span>. Heḷati.</p>
  1801. <p class="bodytext">Īḷa <span class="bld">thutiyaṃ</span>. Īḷati.</p>
  1802. <p class="bodytext"><span class="bld">Juḷa gatiyaṃ</span>. Juḷati, joḷati.</p>
  1803. <p class="bodytext"><span class="bld">Puḷa muḷa sukhane</span>. Puḷati. Muḷati.</p>
  1804. <p class="bodytext"><span class="bld">Guḷa rakkhāyaṃ</span>. Guḷati. Guḷo.</p>
  1805. <p class="bodytext"><span class="bld">Juḷa bandhane</span>. Juḷati.</p>
  1806. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuḷa ghasane</span>. Kuḷati.</p>
  1807. <p class="bodytext"><span class="bld">Khuḷa bālye ca. Ca</span>kāro ghasanāpekkhako. Khuḷati.</p>
  1808. <p class="bodytext"><span class="bld">Suḷa buḷa saṃvaraṇe</span>. Suḷati. Buḷati.</p>
  1809. <p class="bodytext"><span class="bld">Puḷa saṅghāte</span>. Puḷati. Puḷinaṃ.</p>
  1810. <p class="bodytext"><span class="bld">Saḷa abyattasadde</span>. Saḷati. Sāḷiko, sāḷikā.</p>
  1811. <p class="gatha1">‘‘Usabhova mahī nadati,</p>
  1812. <p class="gatha2">Migarājāva kūjati;</p>
  1813. <p class="gatha3">Susumārova saḷati,</p>
  1814. <p class="gathalast">Kiṃ vipāko bhavissatī’’ti nidassanaṃ;</p>
  1815. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ḷa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  1816. <p class="bodytext">Iti <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">a</span>vaggantadhāturūpāni samattāni. Ettāvatā sabbāpi <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe dhātuyo pakāsitā.</p>
  1817. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikadhātūnaṃyeva kāci asamānasutikā, kāci asamānantikā. Tāsu kāci samānatthavasena samodhānetvā pubbācariyehi vuttā, tāyeva dhātuyo ekadesena rūpavibhāvanādīhi saddhiṃ pakāsayissāma. Taṃ yathā?</p>
  1818. <p class="bodytext"><span class="bld">Hū</span> <a name="M0.0202"></a> <span class="bld">bhū sattāyaṃ</span> hoti, bhavati. Pahoti, pabhavati. Huveyya pāvuso. Sace uppādo heyya. Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo bahūva. Ambā’yaṃ ahuvā pure. Ahu rājā videhānaṃ. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka. Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ. Pahūtavitto puriso. Pahūtajivho bhagavā. Piyappabhūtā kalahā vivādā. Pacchāsamaṇena hotabbaṃ. Bhavitabbaṃ. Hotuṃ, hetuye, bhavituṃ. Hutvā, hutvāna. Bhavitvā, bhavitvāna.</p>
  1819. <p class="bodytext">Ettha pana ‘‘atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">nahetuye</span>ti abhavituṃ. <span class="bld">Hū</span>dhātuto <span class="bld">tuṃ</span>paccayassa <span class="bld">tave</span>paccayassa vā <span class="bld">tuye</span> ādeso, <span class="bld">ū</span>kārassa ca <span class="bld">e</span>kārādeso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā hetubhāvāya <span class="bld">na</span> na sakkātipi attho. Ayaṃ panattho idha nādhippeto, purimoyevattho adhippeto <span class="bld">hoti</span>ssa dhātuno payogabhāvāya udāharitapadassatthabhāvato. Tattha <span class="bld">pahotī</span>ti idaṃ vatthaṃ vipulabhāvena cīvaraṃ kātuṃ pahoti, no nappahoti. <span class="bld">Pahotī</span>ti vā puriso arayo jetuṃ sakkoti. Atha vā <span class="bld">pahotī</span>ti hoti. <span class="bld">Pabhavatī</span>ti sandati. <span class="bld">Pahūta</span>nti vipulaṃ, mahantanti attho. <span class="bld">Pahūtavitto</span>ti vipulavitto mahaddhano. <span class="bld">Pahūtajivho</span>ti suputhulasudīghasumudukajivho, <span class="bld">piyappabhūtā</span>ti piyato nibbattā.</p>
  1820. <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu sappa gatiyaṃ</span>. Gacchati, gamati, ghammati, āgacchati, uggacchati, atigacchati, paṭigacchati, avagacchati, adhigacchati, anugacchati, upagacchati, apagacchati, vigacchati, nigacchati, niggacchati. Aññānipi yojetabbāni. ‘‘Samuggacchatī’’tiādinā upasaggadvayavasenapi <a name="M0.0203"></a> yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Sappati, saṃsappati, parisappati. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  1821. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gamatī</span>ti gacchati. Kārite ‘‘devadattaṃ gameti gamayatī’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Apāyaṃ gametīti apāyagamanīya’’nti idamettha nidassanaṃ. <span class="bld">Curādi</span>gaṇaṃ pattassa <span class="bld">ā</span>pubbassa imassa ‘‘āgameti, āgamayati, āgamento, āgamayamāno’’ti suddhakatturūpāni bhavanti.</p>
  1822. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āgametī</span>ti muhuttaṃ adhivāsetīti attho. <span class="bld">Ghammatī</span>ti gacchati. <span class="bld">Āgacchatī</span>ti āyāti. <span class="bld">Uggacchatī</span>ti uyyāti uddhaṃ gacchati. <span class="bld">Atigacchatī</span>ti atikkamitvā gacchati. <span class="bld">Paṭigacchatī</span>ti puna gacchati. <span class="bld">Avagacchatī</span>ti jānāti. <span class="bld">Adhigacchatī</span>ti labhati jānāti vā. <span class="bld">Anugacchatī</span>ti pacchato gacchati. <span class="bld">Upagacchatī</span>ti samīpaṃ gacchati. <span class="bld">Apagacchatī</span>ti apeti. <span class="bld">Vigacchatī</span>ti vigamati. <span class="bld">Nigacchatī</span>ti labhati. ‘‘Yasaṃ poso nigacchatī’’ti idaṃ nidassanaṃ. <span class="bld">Niggacchatī</span>ti nikkhamati. <span class="bld">Sappatī</span>ti gacchati. <span class="bld">Saṃsappatī</span>ti saṃsaranto gacchati. <span class="bld">Parisappatī</span>ti samantato gacchati.</p>
  1823. <p class="bodytext">Idāni pana viññūnaṃ sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane paramakosallajananatthaṃ sappayogaṃ padamālaṃ kathayāma. Seyyathidaṃ? So gacchati, te gacchanti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchate, te gacchante. Tvaṃ gacchase, tumhe gacchavhe. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmhe. Vattamānāya rūpāni.</p>
  1824. <p class="bodytext">So gacchatu, te gacchantu. Tvaṃ gacchāhi, gaccha, gacchassu, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. So gacchataṃ, te gacchantaṃ. Tvaṃ gacchassu, tumhe gacchavho. Ahaṃ gacche, mayaṃ gacchāmase. Pañcamiyā rūpāni.</p>
  1825. <p class="bodytext">So <a name="M0.0204"></a> gaccheyya, gacche, te gaccheyyuṃ. Tvaṃ gaccheyyāsi, tumhe gaccheyyātha. Ahaṃ gaccheyyāmi, mayaṃ gaccheyyāma, gacchemu. So gacchetha, te gaccheraṃ. Tvaṃ gacchetho, tumhe gaccheyyāvho. Ahaṃ gaccheyyaṃ, mayaṃ gaccheyyāmhe. Sattamiyā rūpāni.</p>
  1826. <p class="bodytext">So gaccha, te gacchu. Tvaṃ gacche, tumhe gacchittha, gañchittha. Ahaṃ gacchaṃ, mayaṃ gacchimha, gañchimha. So gacchittha, gañchittha, te gacchire. Tvaṃ gacchittho, tumhe gacchivho. Ahaṃ gacchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ gacchimhe. Parokkhāya rūpāni.</p>
  1827. <p class="bodytext">So agacchā, te agacchū. Tvaṃ agacche, tumhe agacchatha. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchamhā. So agacchatha, te agacchatthuṃ. Tvaṃ agacchase, tumhe agacchivhaṃ. Ahaṃ agacchaṃ, mayaṃ agacchimhe. Ajjataniyā rūpāni.</p>
  1828. <p class="bodytext">So gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. So gacchissate, te gacchissante. Tvaṃ gacchissase, tumhe gacchissavhe. Ahaṃ gacchissaṃ, mayaṃ gacchissāmhe. Bhavissantiyā rūpāni.</p>
  1829. <p class="bodytext">So agacchissā, te agacchissaṃsu. Tvaṃ agacchisse, tumhe agacchissatha. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhā. So agacchissatha, te agacchissisu. Tvaṃ agacchissase, tumhe agacchissavhe. Ahaṃ agacchissaṃ, mayaṃ agacchissāmhase. Kālātipattiyā rūpāni.</p>
  1830. <p class="bodytext">Tattha ajjataniyā kālātipattiyā ca <span class="bld">a</span>kārāgamaṃ sabbesu purisesu sabbesu vacanesu labbhamānampi sāsane aniyataṃ hutvā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘agacchi, gacchi, agacchissā, gacchissā’’tiādinā dve dve rūpāni dissanti. Gamati, gamanti. Gamatu, gamantu. Gameyya. Gameyyuṃ. Sesaṃ sabbaṃ vitthāretabbaṃ.</p>
  1831. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0205"></a> parokkhāhiyyattanajjatanīsu viseso vuccate – so puriso maggaṃ ga, sā itthī ghara’māga. Te maggaṃ gu, tā ghara’māgu. <span class="bld">E</span>kārassa <span class="bld">a</span>kārādesaṃ tvaṃ maggaṃ ga, tvaṃ ghara’’māga. Tumhe maggaṃ guttha, tumhe ghara’māguttha. Ahaṃ maggaṃ gaṃ, ahaṃ ghara’māgaṃ. Ahaṃ taṃ purisaṃ anvagaṃ, mayaṃ maggaṃ gumha, mayaṃ gharaṃ āgumha, mayaṃ taṃ purisaṃ anvagumha. Ayaṃ tāva parokkhāya viseso.</p>
  1832. <p class="bodytext">‘‘So maggaṃ agamā, te maggaṃ agamū’’ iccādi hiyyattaniyā rūpaṃ. ‘‘So agami, te agamuṃ, te guṃ’’ iccādi ajjataniyā rūpaṃ.</p>
  1833. <p class="bodytext">Idāni tesaṃ padarūpāni pākaṭīkaraṇatthaṃ kiñci suttaṃ kathayāma – ‘‘sopāgā samitiṃ vanaṃ. Athettha pañcamo āgā. Āguṃ devā yasassino. Māhaṃ kākova dummedho, kāmānaṃ vasamanvagaṃ. Agamā rājagahaṃ buddho. Vaṅkaṃ agamu pabbataṃ. Brāhmaṇā upagacchu ma’’nti evamādīni bhavanti.</p>
  1834. <p class="gatha1">Ga gu ga guttha gaṃ gumha, agu agamu agamuṃ;</p>
  1835. <p class="gathalast">Agamā’gami gacchanti, ādibhedaṃ mane kare.</p>
  1836. <p class="bodytext">Idāni nāmikapadāni vuccante – gato, gantā, gacchaṃ, gacchantī, gacchantaṃ kulaṃ, sahagataṃ, gati, gamanaṃ, gamo, āgamo, avagamo, gantabbaṃ, gamanīyaṃ, gammaṃ, gammamānaṃ, gamiyamānaṃ, go, mātugāmo, hiṅgu, jagu, indagū, medhago iccādīni, kārite – gacchāpeti, gacchāpayati, gaccheti, gacchayati, gammeti. Kamme – gammati, gamiyati, adhigammati, adhigamiyati. <span class="bld">Tu</span>mantāditte ‘‘gantuṃ, gamituṃ, gantvā, gantvāna, gamitvā, gamitvāna, gamiya, gamiyāna, gamma, āgamma, āgantvā, adhigamma, adhigantvā’’ iccādīni<a name="M0.0206"></a>. <span class="bld">Sappa</span>dhātussa pana ‘‘sappo, sappinī, pīṭhasappī, sappi’’ iccādīni rūpāni bhavanti.</p>
  1837. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sahagata</span>saddo tabbhāve vokiṇṇe nissaye ārammaṇe saṃsaṭṭheti imesu atthesu dissati. Tattha ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandirāgasahagatā’’ti tabbhāve veditabbo, nandirāgabhūtāti attho. ‘‘Yāyaṃ bhikkhave vīmaṃsā kosajjasahagatā kosajjasampayuttā’’ti vokiṇṇe veditabbo, antarantarā uppajjamānena kosajjena vokiṇṇāti ayamettha attho. ‘‘Aṭṭhikasaññāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’ti nissaye veditabbo, aṭṭhikasaññaṃ nissāya aṭṭhikasaññaṃ bhāvetvā paṭiladdhanti attho. ‘‘Lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ arūpasahagatānaṃ vā’’ti ārammaṇe, rūpārūpārammaṇānanti attho. ‘‘Idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagataṃ sahajātaṃ sampayutta’’nti saṃsaṭṭhe, imissā pītiyā saṃsaṭṭhanti attho. Etthetaṃ vuccati –</p>
  1838. <p class="gatha1">Tabbhāve ceva vokiṇṇe, nissayārammaṇesu ca;</p>
  1839. <p class="gathalast">Saṃsaṭṭhe ca <span class="bld">sahagata</span>-saddo dissati pañcasu;</p>
  1840. <p class="bodytext"><span class="bld">Gatī</span>ti gatigati nibbattigabhi ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigati ñāṇagatīti bahuvidhā gati nāma.</p>
  1841. <p class="bodytext">Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti ca ayaṃ <span class="bld">gatigati</span>nāma. ‘‘Imesaṃ <a name="M0.0207"></a> kho ahaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi gatiṃvā agatiṃvā’’ti ayaṃ <span class="bld">nibbattigati</span> nāma. ‘‘Evaṃ kho te ahaṃ brahme gatiñca jānāmi jutiñca jānāmī’’ti ayaṃ <span class="bld">ajjhāsayagati</span> nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato gatī’’ti ayaṃ <span class="bld">vibhavagati</span> nāma. ‘‘Dve gatiyo bhavanti anaññā’’ti ayaṃ <span class="bld">nipphattigati</span> nāma. ‘‘Taṃ tattha gatimā dhibhimā’’ti ca ‘‘sundaraṃ nibbānaṃ gato’’ti ca ayaṃ <span class="bld">ñāṇagati</span> nāma. Etthetaṃ vuccati –</p>
  1842. <p class="gatha1">Gatigatyañca nibbatyaṃ, vibhavajjhāsayesu ca;</p>
  1843. <p class="gathalast">Nipphattiyañca ñāṇe ca, <span class="bld">gati</span>saddo pavattati.</p>
  1844. <p class="bodytext">Gacchatīti <span class="bld">go</span>. Mātuyā samabhāvaṃ missībhāvañca gacchati pāpuṇātīti <span class="bld">mātugāmo</span>. Rogaṃ hiṃsantaṃ gacchatīti <span class="bld">hiṅgu</span>.</p>
  1845. <p class="bodytext">Imāni tassa nāmāni</p>
  1846. <p class="gatha1">Hiṅgu hiṅgujatucceva, tathā hiṅgusipāṭikā;</p>
  1847. <p class="gathalast">Hiṅgujātīti kathitā, <span class="bld">vinayaṭṭhakathāya</span> hi.</p>
  1848. <p class="bodytext"><span class="bld">Jagū</span>ti cutito jātiṃ gacchatīti jagu. Indriyena gacchatīti <span class="bld">indagū</span>. Atha vā indabhūtena kammunā gacchatīti <span class="bld">indagu</span>. ‘‘Hindagū’’tipi pāḷi. Tattha <span class="bld">hinda</span>nti maraṇaṃ. Taṃ gacchatīti <span class="bld">hindagū</span>. Sabbametaṃ sattādhivacanaṃ, liṅgato pulliṅgaṃ. <span class="bld">Medhago</span>ti attano nissayañca parañca medhamāno hiṃsamāno gacchati pavattatīti medhago, kalaho. ‘‘Tato sammanti medhagā’’ti ettha hi kalaho <span class="bld">medhaga</span>saddena bhagavatā vutto. Gamitvāti ettha –</p>
  1849. <p class="gatha1">‘‘Isivhayaṃ gamitvāna, vinitvā pañcavaggiye;</p>
  1850. <p class="gathalast">Tato vinesi bhagavā, gantvā gantvā tahiṃ tahi’’nti</p>
  1851. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="M0.0208"></a> pāḷi nidassanaṃ. <span class="bld">Sappo</span>ti sappatīti sappo, saṃsappanto gacchatīti attho. Tenāha āyasmā sāriputto ‘‘yo kāme parivajjeti, sappasseva padāsiro’’ti imissā <span class="bld">pāḷiyā</span> niddese <span class="bld">‘‘sappo</span> vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti <span class="bld">sappo</span>. Bhujanto gacchatīti <span class="bld">bhujago</span>. Urena gacchatīti <span class="bld">urago</span>. Pannasiro gacchatīti <span class="bld">pannago</span>. Sarīrena sappatīti <span class="bld">sarīsapo</span>. Bile sayatīti <span class="bld">bilāsayo</span>. Dāṭhā tassa āvudhoti <span class="bld">dāṭhāvudho</span>. Visaṃ tassaghoranti <span class="bld">ghoraviso</span>. Jivhā tassa duvidhāti <span class="bld">dujivho</span>. Dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti <span class="bld">dvirasaññū’’</span>ti. <span class="bld">Sappinī</span>ti uragī. <span class="bld">Pīṭhasappī</span>ti pīṭhena sappati gacchatīti <span class="bld">pīṭhasappī,</span> paṅguḷo. <span class="bld">Sappī</span>ti yo na paribhuñjati, tassa balāyuvaḍḍhanatthaṃ sappati gacchati pavattatīti <span class="bld">sappi,</span> ghataṃ.</p>
  1852. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakka ṭeka laṅgha gatyattā</span>. Sakkati, nisakkati, parisakkati. Nisakko, parisakkanaṃ. Ṭekati. Ṭīkā. Laṅghati, ullaṅghati, olaṅghati, laṅghako, ullaṅghikā pīti.</p>
  1853. <p class="bodytext"><span class="bld">Ke re ge sadde</span>. Kāyati. Rāyati. Gāyati. Jātakaṃ. Rā. Gītaṃ. Kāyituṃ. Rāyituṃ, gāyituṃ. Kāyitvā. Rāyitvā. Gāyitvā.</p>
  1854. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jātaka</span>nti jātaṃ bhūtaṃ atītaṃ attano caritaṃ kāyati katheti bhagavā etenāti jātakaṃ. Jātakapāḷi hi idha jātakanti vuttaṃ. Aññatra pana jātaṃ evaṃ jātakanti gahetabbā. Tathā hi <span class="bld">jātaka</span>saddo pariyattiyampi vattati ‘‘itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhamma’’ntiādīsu, jātiyampi vattati ‘‘jātakaṃ samodhānesī’’tiādīsu. <span class="bld">Rā</span> vuccati saddo. <span class="bld">Gīta</span>nti gāyanaṃ.</p>
  1855. <p class="bodytext"><span class="bld">Khe</span> <a name="M0.0209"></a> <span class="bld">je se khaye</span>. Khāyati. Jāyati. Sāyati. Khayaṃ gacchatīti attho.</p>
  1856. <p class="bodytext">Ettha pana siyā ‘‘nanu ca bho <span class="bld">khāyatī</span>ti padassa khādatīti vā paññāyatīti vā attho bhavati, tathā <span class="bld">jāyatī</span>ti padassa nibbattatīti attho, <span class="bld">sāyatī</span>ti padassa rasaṃ assādetīti attho, evaṃ sante bho kasmā idha evaṃ attho tumhehi kathiyatī’’ti? Saccaṃ, dhātūnantu anekatthattā evaṃ attho kathetuṃ labbhati. Tathā hi ‘‘appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīratī’’ti ettha <span class="bld">jīratī</span>ti ayaṃ saddo jaraṃ pāpuṇātīti atthaṃ avatvā vaḍḍhatīti atthameva vadati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1857. <p class="bodytext"><span class="bld">Gu ghu ku u sadde</span>. Gavati. Ghavati. Kavati. Avati.</p>
  1858. <p class="bodytext"><span class="bld">Khu ru ku sadde</span>. Khoti. Roti. Koti.</p>
  1859. <p class="bodytext"><span class="bld">Cu ju pu plu gā se gatiyaṃ</span>. Cavati. Javati. Pavati. Plavati. Gāti. Seti. Cavanaṃ, cuti. Javanaṃ, javo. Pavanaṃ, plavanaṃ. Gānaṃ. Setu. Poto. Plavo.</p>
  1860. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">gāna</span>nti gamanaṃ. <span class="bld">Poto</span>ti pavati gacchati udake etenāti poto, nāvā. Tathā plavati na sīdatīti <span class="bld">plavo,</span> nāvā eva. ‘‘Bhinnaplavo sāgarasseva majjhe’’ti hi <span class="bld">jātakapāḷi</span> dissati. ‘‘Nāvā, poto, plavo, jalayānaṃ, taraṇa’’nti nāvābhidhānāni.</p>
  1861. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhe the saddasaṅghātesu</span>. Dhāyati. Thāyati. Bhāve – dhiyati, thiyati. Itthī. Thī.</p>
  1862. <p class="bodytext"><span class="bld">De te pālane</span>. Dāyati. Dayā. Tāṇaṃ.</p>
  1863. <p class="bodytext"><span class="bld">Rā lā ādāne</span>. Rāti. Lāti.</p>
  1864. <p class="bodytext"><span class="bld">Ati adi bandhane</span>. Antati. Andati. Antaṃ. Andu.</p>
  1865. <p class="bodytext"><span class="bld">Jutasubha</span> <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">ruca dittiyaṃ</span>. Jotati. Sobhati. Rocati, virocati.</p>
  1866. <p class="bodytext"><span class="bld">Aka aga kuṭilāyaṃ gatiyaṃ</span>. Akati. Agati.</p>
  1867. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātha nādha yācanopatāpissariyāsīsāsu</span>. Nāthati. Nādhati.</p>
  1868. <p class="bodytext"><span class="bld">Sala hula cala kampane</span>. Salati. Hulati. Calati. Kusalaṃ.</p>
  1869. <p class="bodytext">Ettha ca kucchite pāpake dhamme salayatīti <span class="bld">kusalaṃ,</span> hetukattuvasenidaṃ nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> ‘‘kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā’’ti hetukattuvasena attho kathito. Idaṃ <span class="bld">sala</span>dhātuvasena <span class="bld">kusala</span>saddassa nibbacanaṃ. Aññesampi dhātūnaṃ vasena <span class="bld">kusala</span>saddassa nibbacanaṃ bhavati. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> aññānipi nibbacanāni dassitāni. Kathaṃ? ‘‘Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā, te akusaladhammasaṅkhāte kuse lunanti chindantīti <span class="bld">kusalā</span>. Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbāti <span class="bld">kusalā,</span> gahetabbā pavattetabbāti attho. Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti, evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunanti, tasmā kusā viya lunantītipi <span class="bld">kusalā</span>’’ti. Evaṃ aññānipi nibbacanāni dassitāni. Tatra ‘‘dhammā’’ iti padāpekkhaṃ katvā tadanurūpaliṅgavacanavasena ‘‘kusalā’’ti niddeso kato, idha pana sāmaññaniddesavasena ‘‘kusala’’nti napuṃsakekavacananiddeso amhehi kato. Puññavācako hi <span class="bld">kusala</span>saddo ārogyavācako ca ekantena napuṃsakaliṅgo, itaratthavācako pana tiliṅgiko, yathā kusalo phasso, kusalā vedanā. Kusalaṃ cittanti. <span class="bld">Kusala</span>saddo <a name="M0.0211"></a> imasmiṃ <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">lā</span>dhātu<span class="bld">sala</span>dhātuvasena nipphattiṃ gatoti veditabbo. Iti <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe samodhānagatadhātuyo samattā.</p>
  1870. <p class="bodytext">Iccevaṃ –</p>
  1871. <p class="gatha1">Vitthārato ca saṅkhepā, <span class="bld">bhūvādīnaṃ</span> gaṇo mayā;</p>
  1872. <p class="gathalast">Yo vibhatto sauddeso, saniddeso yathārahaṃ.</p>
  1873. <p class="gatha1">Upasagganipātehi, nānāatthayutehi ca;</p>
  1874. <p class="gathalast">Yojetvāna padānettha, dassitāni visuṃ visuṃ.</p>
  1875. <p class="gatha1">Pāḷinidassanādīhi, dassitāni saheva tu;</p>
  1876. <p class="gathalast"><span class="bld">Tyā</span>dyantāni ca rūpāni, <span class="bld">syā</span>nyantāni ca sabbaso.</p>
  1877. <p class="gatha1">Padānaṃ sadisattañca, tathā visadisattanaṃ;</p>
  1878. <p class="gathalast">Codanāparihārehi, sahito catthanicchayo.</p>
  1879. <p class="gatha1">Atthuddhāro’bhidhānañca, liṅgattayavimissanaṃ;</p>
  1880. <p class="gathalast">Abhidheyyakaliṅgesu, savisesapadāni ca.</p>
  1881. <p class="gatha1">Nānāpadabahuppada-samodhānañca dassitaṃ;</p>
  1882. <p class="gathalast">Rūḷhīsaddādayo ceva, suvibhattā anākulā.</p>
  1883. <p class="gatha1">Sabbanāmaṃ sabbanāma-sadisāni padāni ca;</p>
  1884. <p class="gathalast">Nānāpadehi yojetuṃ, dassitāni yathārahaṃ.</p>
  1885. <p class="gatha1"><span class="bld">Tu</span>mantāni ca rūpāni, <span class="bld">tvā</span>dyantāni ca viññūnaṃ;</p>
  1886. <p class="gathalast">Piṭake pāṭavatthāya, sabbametaṃ pakāsitaṃ.</p>
  1887. <p class="gatha1">Ye saddanītimhi imaṃ vibhāgaṃ,</p>
  1888. <p class="gatha2">Jānanti sammā munisāsane te;</p>
  1889. <p class="gatha3">Atthesu sabbesupi vītakaṅkhā,</p>
  1890. <p class="gathalast">Acchambhino sīhasamā bhavanti.</p>
  1891. <p class="gatha1">Vibhūtabhutaggasayambhucakke<a name="M0.0212"></a>,</p>
  1892. <p class="gatha2">Subhūtabhūriṃ vadatā narānaṃ;</p>
  1893. <p class="gatha3">Yo saddanītimhi <span class="bld">bhuvādi</span>kaṇḍo,</p>
  1894. <p class="gathalast">Vutto mayā taṃ bhajathatthakāmo.</p>
  1895. <p class="centered">Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ</p>
  1896. <p class="centered">Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe</p>
  1897. <p class="centered">Pannarasahi paricchedehi maṇḍito <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇo nāma</p>
  1898. <p class="centered">Soḷasamo paricchedo.</p>
  1899. <p class="chapter">17. Rudhādichakka</p>
  1900. <p class="subhead">Rudhādigaṇika</p>
  1901. <p class="gatha1">Ito paraṃ pavakkhāmi, <span class="bld">rudhādika</span>gaṇādayo;</p>
  1902. <p class="gathalast">Sāsanassopakārāya, gaṇe tu chabbidhe kathaṃ.</p>
  1903. <p class="bodytext"><span class="bld">Rudhi āvaraṇe. Rudhi</span>dhātu āvaraṇe vattati. Ettha <span class="bld">āvaraṇaṃ</span> nāma pidahanaṃ vā parirundhanaṃ vā palibuddhanaṃ vā harituṃ vā appadānaṃ, sabbametaṃ vaṭṭati. Rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, avarundheti. Kammani – maggo purisena rundhiyati. Rodho, orodho, virodho, paṭivirodho, viruddho, paṭiviruddho, pariruddho. Rundhituṃ, parirundhituṃ. Rundhitvā. Parirundhitvā.</p>
  1904. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">rodho</span>ti cārako. So hi rundhati pavesitānaṃ kurūrakammantānaṃ sattānaṃ gamanaṃ āvaratīti <span class="bld">rodho</span>ti vuccati. <span class="bld">Orodho</span>ti rājubbarī, sā pana yathākāmacāraṃ carituṃ appadānena orundhiyati avarundhiyatīti <span class="bld">orodho. Virodho</span>ti ananukūlatā. <span class="bld">Paṭivirodho</span>ti punappunaṃ ananukūlatā. <span class="bld">Viruddho</span>ti virodhaṃ āpanno. <span class="bld">Paṭiviruddho</span>ti paṭisattubhāvena <a name="M0.0213"></a> virodhaṃ āpanno. <span class="bld">Pariruddho</span>ti gahaṇatthāya samparivārito. Vuttañhi ‘‘yathā arīhi pariruddho, vijjante gamane pathe’’ti. <span class="bld">Avaruddho</span>ti pabbājito.</p>
  1905. <p class="bodytext"><span class="bld">Muca mocane</span>. Migaṃ bandhanā muñcati. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Dukkhappamocanaṃ, moco.</p>
  1906. <p class="bodytext"><span class="bld">Moco</span>ti cettha aṭṭhikakadalīrukkho. Muñcituṃ. Muñcitvā. Kārite ‘‘moceti, mocetuṃ, mocetvā’’tiādīni.</p>
  1907. <p class="bodytext"><span class="bld">Rica virecane</span>. Riñcati. Riñcanaṃ, virecanaṃ, vireko, virecako. Riñcituṃ. Riñcitvā.</p>
  1908. <p class="bodytext"><span class="bld">Sica paggharaṇe</span>. Udakena bhūmiṃ siñcati. Puttaṃ rajje abhisiñci. Abhiseko. Muddhābhisitto khattiyo. Siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, sittā te lahumessati. Sittaṭṭhānaṃ. Siñcituṃ. Siñcitvā.</p>
  1909. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuja yoge</span>. Yuñjati, anuyuñjati. Kammani ‘‘yuñjiyatī’’ti rūpāni. Keci ‘‘yuñjate’’ti icchanti. Yuñjanaṃ, saṃyogo, anuyogo, bhāvanānuyutto, saññogo, saññojanaṃ, atthayojanā. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Yuñjituṃ, anuyuñjituṃ. Anuyuñjitvā. Yojeti. Tattha <span class="bld">saṃyojana</span>nti bandhanaṃ kāmarāgādi. <span class="bld">Yojana</span>nti –</p>
  1910. <p class="gatha1">Vidatthi dvādasaṅgulyo, tadvayaṃ ratanaṃ mataṃ;</p>
  1911. <p class="gatha2">Sattaratanikā yaṭṭhi, usabhaṃ vīsayaṭṭhikaṃ;</p>
  1912. <p class="gathalast">Gāvutaṃ usabhāsīti, yojanaṃ catugāvutaṃ.</p>
  1913. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja pālanabyavaharaṇesu. Pālanaṃ</span> rakkhaṇaṃ. <span class="bld">Byavaharaṇaṃ</span> ajjhoharaṇaṃ. Bhuñjati, paribhuñjati, saṃbhuñjati. Dāsaparibhogena paribhuñji. Kārite ‘‘bhojeti bhojayatī’’tiādīni rūpāni. Bhojanaṃ, sambhogo, mahibhujo, gāmabhojako<a name="M0.0214"></a>, upabhogo, paribhogo. Bhutto odano bhavatā. Sace bhutto bhaveyyāhaṃ. Odanaṃ bhutto bhuttavā bhuttāvī. Tumantāditte ‘‘bhuñjituṃ, paribhuñjituṃ, bhojetuṃ, bhojayituṃ, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjiya, bhuñjiyāna, bhojetvā, bhojetvāna, bhojayitvā, bhojayitvāna’’ iccādīni <span class="bld">pari</span>saddādīhi visesitabbāni.</p>
  1914. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">bhuñjatī</span>ti bhattaṃ bhuñjati, bhojanīyaṃ bhuñjati. Tathā hi ‘‘khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādati vā bhuñjati vā’’tiādi vuttaṃ. Apica kadāci khādanīyepi ‘‘bhuñjatī’’ti vohāro dissati. ‘‘Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varāvara’’nti hi vuttaṃ. <span class="bld">Paribhuñjatī</span>ti cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjati, paṭisevatīti vuttaṃ hoti. Teneva ca <span class="bld">paṭisevatī</span>ti paribhuñjatīti attho saṃvaṇṇiyati. Apica ‘‘kāme bhuñjatī’’ti ca ‘‘pañcakāmaguṇe paribhuñjatī’’ti ca dassanato pana <span class="bld">bhuñjanaparibhuñjana</span>saddā paṭisevanatthena katthaci samānatthāpi hontīti avagantabbā. <span class="bld">Saṃbhuñjatī</span>ti sambhogaṃ karoti, ekato vāsaṃ karotīti attho. Ettha siyā ‘‘nanu ca bho atra <span class="bld">bhuja</span>dhātu pālanabyavaharaṇesu vutto, so kathaṃ ettakesupi atthesu vattatī’’ti? Vattateva, anekatthā hi dhātavo, te upasaggasahāye labhitvāpi anekatthatarāva honti. Ito paṭṭhāya <span class="bld">tu</span>mantādīni rūpāni na vakkhāma. Yattha pana viseso dissati, tattha vakkhāma.</p>
  1915. <p class="bodytext"><span class="bld">Kati chedane</span>. Kantati, vikantati. Sallakatto.</p>
  1916. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhidi vidāraṇe</span>. Bhindati. Anāgatatthe vattabbe ‘‘bhejjissati, bhindissatī’’ti dvidhā bhavanti rūpāni. Pāpake akusale dhamme bhindatīti <span class="bld">bhikkhu</span>. Tenāha –</p>
  1917. <p class="gatha1">‘‘Na <a name="M0.0215"></a> tena bhikkhu so hoti, yāvatā bhikkhate pare;</p>
  1918. <p class="gathalast">Visaṃ dhammaṃ samādāya, bhikkhu hoti na tāvatā.</p>
  1919. <p class="gatha1">Yodha puññañca pāpañca, bāhitvā brahmacariyaṃ;</p>
  1920. <p class="gathalast">Saṅkhāya loke carati, save ‘bhikkhū’ti vuccatī’’ti.</p>
  1921. <p class="bodytext">Idañca khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ, sekkhaputhujjanasamaṇāpi yathāsambhavaṃ ‘‘bhikkhū’’ti vattabbataṃ pāpuṇantiyeva. Saṅghaṃ bhindatīti <span class="bld">saṅghabhedako</span>. Devadattena saṅgho bhinno,. Bhindiyatīti <span class="bld">bhinno</span>ti hi nibbacanaṃ. Na te kaṭṭhāni bhinnāni. Bhindatīti <span class="bld">bhettā</span>.</p>
  1922. <p class="bodytext"><span class="bld">Chidi dvedhākaraṇe</span>. Chindatīti <span class="bld">chedako,</span> evaṃ chettā. Kese chettuṃ vaṭṭati. Chindiyatīti <span class="bld">chinno</span>. Chinnopi rukkho punadeva rūhati. Idaṃ pana <span class="bld">bhidichidi</span>dvayaṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ patvā ‘‘bhijjati chijjatī’’ti suddhakattuvācakaṃ rūpadvayaṃ janeti, tasmā ‘‘bhijjatīti <span class="bld">bhinno’’</span>tiādinā suddhakattuvasenapi nibbacanaṃ kātabbaṃ.</p>
  1923. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadi hiṃsānādaresu</span>. Tandati. Tandī, taddu. <span class="bld">Tadda</span>ti kacchu.</p>
  1924. <p class="bodytext"><span class="bld">Udi pasavakiledanesu. Pasavanaṃ</span> sandanaṃ. Kiledanaṃ tindatā. Undati. Undūro, samuddo.</p>
  1925. <p class="bodytext"><span class="bld">Vida lābhe</span>. Vindati. Govindo, vitti. Ettha <span class="bld">vittī</span>ti anubhavanaṃ, vedanā vā.</p>
  1926. <p class="bodytext"><span class="bld">Vida tuṭṭhiyaṃ</span>. Vindati, nibbindati. Nibbindanaṃ. Virajjati. Nibbindo kāmaratiyā. Vitti, vittaṃ, vedo. Labhati atthavedaṃ dhammavedaṃ.</p>
  1927. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">vittī</span>ti somanassaṃ. ‘‘Vitti hi maṃ vindati suta disvā’’ti hi vuttaṃ. <span class="bld">Vitta</span>nti vittijananattā vittasaṅkhātaṃ dhanaṃ. <span class="bld">Vedo</span>ti <a name="M0.0216"></a> ganthopi ñāṇampi somanassampi vuccati. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū’’tiādīsu hi gantho ‘‘vedo’’ti vuccati. ‘‘Brāhmaṇaṃ vedagumabhijaññā akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’ntiādīsu ñāṇaṃ. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu somanassaṃ.</p>
  1928. <p class="gatha1">Vedaganthe ca ñāṇe ca, somanasse ca vattati;</p>
  1929. <p class="gathalast"><span class="bld">Veda</span>saddo imaṃ nānā-dhātuto samudīraye.</p>
  1930. <p class="bodytext"><span class="bld">Lipa limpane</span>. Limpati, limpako. Avalepo. <span class="bld">Avalepo</span>ti ahaṅkāro.</p>
  1931. <p class="bodytext"><span class="bld">Lupa acchedane</span>. Lumpati. Vilumpako, vilutto vilopo.</p>
  1932. <p class="gatha1">Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati;</p>
  1933. <p class="gathalast">Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatīti.</p>
  1934. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisa cuṇṇane</span>. Piṃsati. Pisako. Pisuṇā vācā. <span class="bld">Āgamaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ yāya vācāya bhāsati, sā pisuṇā vācā’’ti vuttaṃ, taṃ niruttilakkhaṇena vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1935. <p class="bodytext"><span class="bld">Hisi vihiṃsāyaṃ</span>. Hiṃsati, vihiṃsati. Hiṃsako.</p>
  1936. <p class="gatha1">Ahiṃsakoti me nāmaṃ, hiṃsakassa pure sato;</p>
  1937. <p class="gathalast">Ajjāhaṃ saccanāmomhi, na naṃ hiṃsāmi kiñcanaṃ.</p>
  1938. <p class="bodytext">Hiṃsitabbaṃ kiṃsatīti <span class="bld">sīho</span>. Ādiantakkharavipallāsavasena saddasiddhi, yathā ‘‘kantanaṭṭhena takka’’nti. Vihesako, vihesanaṃ.</p>
  1939. <p class="bodytext"><span class="bld">Sumbha</span> <a name="M0.0217"></a> <span class="bld">pahāre</span>. Yo no gāvova sumbhati. Parisumbhati. Sumbhoti. Atrime pāḷito payogā –</p>
  1940. <p class="bodytext">‘‘Saṃsumbhamānā attānaṃ, kālamāgamayāmase’’ti ca,</p>
  1941. <p class="gatha1">‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā;</p>
  1942. <p class="gathalast">Datvā ca no pakkamati, bahudukkhaṃ anappaka’’nti ca,</p>
  1943. <p class="bodytext">‘‘Bhūmiṃ sumbhāmi vegasā’’ti ca.</p>
  1944. <p class="bodytext">Aññattha pana aññāpi vuttā. Tā idha anupapattito na vuttā. Kecettha maññeyyuṃ, yathā <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘saki saṅkāyaṃ khaji gativekalle’’</span>tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘saṅkati khañjatī’’ti rūpāni bhavanti, tathā imasmiṃ <span class="bld">rudhādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘muca mocane kati chedane’’</span>tiādīnaṃ dhātūnaṃ paṭiladdhavaggantabhāvassa niggahītāgamassa vasena ‘‘muñcati kantatī’’tiādīni rūpāni bhavanti. Evaṃ sante ko imesaṃ tesañca visesoti? Ettha vuccate – ye <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantā <span class="bld">i</span>kārantavasena niddiṭṭhā, te ākhyātattañca nāmikattañca patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na katthacipi tesaṃ vinā niggahītāgamena rūpappavatti dissati. Taṃ yathā? Saṅkati, saṅkā, khañjati, khañjo iccādi. Ayaṃ anekassarānaṃ <span class="bld">i</span>kārantavasena niddiṭṭhānaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikānaṃ viseso.</p>
  1945. <p class="bodytext">Ye ca <span class="bld">rudhādi</span>gaṇasmiṃ anekassarā asaṃyogantvā <span class="bld">a</span>kārantavasena vā <span class="bld">u</span>kārantavasena vā niddiṭṭhā, te ākhyātattaṃ patvā suddhakattuvisayeyeva ekantato niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti, na hetukattuvisaye. Nāmikattaṃ pana sahaniggahītāgamena vinā ca niggahītāgamena nipphannarūpā bhavanti. Yattha <a name="M0.0218"></a> vinā niggahītāgamena nipphannarūpā, tattha sasaṃyogarūpāyeva bhavanti. Taṃ yathā? Muñcati, muñcāpeti, moceti, mocāpeti. Chindāpeti. Chedeti, chedāpeti. Chindanaṃ, chedo. Muñcanaṃ, mocanaṃ. Kantati, kantanaṃ, sallakatto. Piṭṭhimaṃsāni attano, sāmaṃ ukkacca khādasi iccādīni. Tattha <span class="bld">ukkaccā</span>ti ukkantitvā, chinditvāti attho.</p>
  1946. <p class="bodytext">Nanu ca bho evaṃ sante ākhyātanāmikabhāvaṃ patvā suddhakattuhetukattuvisayesu ekantato paṭiladdhaniggahītāgamehi <span class="bld">saki khaji</span> ādīhiyeva <span class="bld">rudhādi</span>gaṇikehi bhavitabbaṃ, na pana <span class="bld">mucachidi</span>ādīhīti? Tanna, <span class="bld">mucachidi</span>ādīhiyeva <span class="bld">rudhādi</span>gaṇikehi bhavitabbaṃ <span class="bld">ruca</span>dhātuyā samānagatikattā, tathā hi yathā ‘‘rundhissa, rundhayati, rundhāpeti, rundhanaṃ, rodho, virodho’’tiādīsu niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakārāni rūpāni dissanti, tathā <span class="bld">mucachidi</span>ādīnampīti.</p>
  1947. <p class="bodytext">Nanu <span class="bld">kaccāyane</span> niggahītāgamassa niccavidhānatthaṃ ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti lakkhaṇaṃ vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana kriyāpadattaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi ca nāmikapadattampi sandhāya vuttaṃ bhaveyya, ‘‘virodho’’tiādīnaṃ dassanato <span class="bld">vā</span>saddaṃ pakkhipitvā vattabbaṃ siyā, na ca <span class="bld">vā</span>saddaṃ pakkhipitvā vuttaṃ, tena ñāyati kriyāpadattaṃyeva sandhāya vuttanti.</p>
  1948. <p class="bodytext">Nanu ca bho evaṃ sante <span class="bld">sakikhaji</span>ādīnaṃ niccaṃ saniggahītāgamakriyāpadattaṃyeva sandhāya ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti idaṃ vuttanti sakkā mantunti? Na sakkā, <span class="bld">sakikhaji</span>ādīnaṃ <span class="bld">rudha</span>dhātuyā asamānagatikattā nāmikatte dvippakārassa asambhavato. Tathā hi yesaṃ yā nāmikatte niggahītāgamāniggahītāgamavasena dvippakāravantatā, sā <a name="M0.0219"></a> eva tesaṃ <span class="bld">rudhādi</span>gaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ. Tañca <span class="bld">sakikhaji</span>ādīnaṃ natthi. ‘‘Saṅkā khañjo’’tiādinā hi nāmatte ekoyeva pakāro dissati saniggahītāgamo, <span class="bld">‘‘kamu padavikkhepe’’</span>iccādīnaṃ pana ‘‘kamo, kamanaṃ, caṅkamo, caṅkamana’’ntiādinā nāmikatte dvippakāravantatāsambhavepi niggahītāgamassa abbhāsavisaye pavattattā sā dvippakāravantatā <span class="bld">rudhādi</span>gaṇabhāvassa lakkhaṇaṃ na hoti, tasmā abbhāsavisaye pavattaṃ niggahītāgamaṃ vajjetvā yā dvippakāravantatā, sāyeva <span class="bld">rudhādi</span>gaṇikabhāvassa lakkhaṇanti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ. Ayaṃ nayo atīva sukhumo sammā manasi kātabbo.</p>
  1949. <p class="gatha1"><span class="bld">Rudhādī</span> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  1950. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.</p>
  1951. <p class="centered"><span class="bld">Dudhādi</span>gaṇoyaṃ.</p>
  1952. <p class="subhead">Divādigaṇika</p>
  1953. <p class="bodytext"><span class="bld">Divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutikantigatisattīsu</span>. Ettha ca <span class="bld">kīḷā</span>ti laḷanā, vihāro vā. <span class="bld">Laḷanā</span>ti ca laḷitānubhavanavasena ramaṇaṃ. <span class="bld">Vihāro</span> iriyāpathaparivattanādinā vattanaṃ. <span class="bld">Vijigisā</span>ti vijayicchā. <span class="bld">Byavahāro</span>ti vohāro. <span class="bld">Jutī</span>ti sobhā. <span class="bld">Thutī</span>ti thomanā. <span class="bld">Kantī</span>ti kamanīyatā. <span class="bld">Gatī</span>ti gamanaṃ. <span class="bld">Sattī</span>ti sāmatthiyaṃ. Imesu atthesu <span class="bld">divu</span>dhātu vattati. Dibbati. Devo. Devī. Devatā.</p>
  1954. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">devo</span>ti tividhā devā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Tesu mahāsammatakālato paṭṭhāya lokena ‘‘devā’’ti sammatattā rājarājakumārādayo <span class="bld">sammutidevā</span> <a name="M0.0220"></a> nāma. Devaloke upapannā <span class="bld">upapattidevā</span> nāma. Khīṇāsavā <span class="bld">visuddhidevā</span> nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘sammutidevā nāma rājāno deviyo kumārā. Upapattidevā nāma bhummadeve upādāya taduttaridevā. Visuddhidevā nāma buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā’’ti.</p>
  1955. <p class="bodytext">Idaṃ panettha nibbacanaṃ – dibbanti kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi kīḷanti, tesu vā viharantīti <span class="bld">devā</span>. Dibbanti yathābhilāsitaṃ visayaṃ appaṭighātena gacchantīti <span class="bld">devā</span>. Dibbanti yathicchitanipphādane sakkontīti <span class="bld">devā</span>. Atha vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti devanīyā abhitthavanīyāti <span class="bld">devā</span>. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā <span class="bld">devā</span>.</p>
  1956. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">thutikanti</span> atthā kammasādhanavasena daṭṭhabbā, <span class="bld">kīḷā</span>dayo cha atthā kattusādhanavasena. Keci pana ‘‘divu kīḷāvijigisābyavahārajutithutigatīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘gatī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutithutīsū’’ti paṭhanti. Keci ‘‘thutī’’ti padaṃ vihāya ‘‘jutigatīsū’’ti paṭhanti, keci pana <span class="bld">divu</span>dhātuṃ <span class="bld">‘‘sattithutika’’</span>ntiatthepi icchanti. Tenāha abhidhammassa <span class="bld">anuṭīkākāro ‘‘deva</span>saddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvato’’tiādi.</p>
  1957. <p class="bodytext">Idaṃ pana yathāvuttesu sammutidevādīsu paccekaṃ nibbacanaṃ – dibbanti kīḷanti attano visaye issariyaṃ karontīti <span class="bld">devā,</span> rājāno. Dibbanti kīḷanti pañcahi kāmaguṇehi, paṭipakkhe vā vijetuṃ icchanti, voharanti ca lokassa yuttāyuttaṃ, jotanti paramāya sarīrajutiyā, thomiyanti tabbhāvatthikehi, kāmiyanti daṭṭhuṃ sotuñca <a name="M0.0221"></a> sobhāvisesayogena, gacchanti ca yathicchitaṭṭhānaṃ appaṭihatagamanena, sakkonti ca ānubhāvasampattiyā taṃtaṃkiccaṃ nipphādetunti <span class="bld">devā,</span> cātumahārājikādayo. Kīḷanti paramāya jhānakīḷāya, vijetuṃ icchanti paṭipakkhaṃ, paramasukhumañāṇavisesavisayaṃ atthañca voharanti, jotanti sabbakilesadosakalusābhāvā paramavisuddhāya ñāṇajutiyā, thomiyanti ca viññātasabhāvehi paramanimmalaguṇavisesayogato, kāmiyanti ca anuttarapuññakkhettatāya daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca, gacchanti ca amatamahānibbānaṃ apaccāgamanīyāya gatiyā, sakkonti ca cittācāraṃ ñatvā te te satte hite niyojetuṃ amatamahānibbānasukhe ca patiṭṭhāpetunti <span class="bld">devā,</span> visuddhidevā.</p>
  1958. <p class="bodytext"><span class="bld">Deva</span>sadda ‘‘viddhe vigatavalāhake deve’’tiādīsu ajaṭākāse āgato. ‘‘Devo ca thokaṃ thokaṃ phusāyatī’’tiādīsu meghe. ‘‘Ayañhi deva kumāro’’tiādīsu khattiye. ‘‘Ahaṃ deva sakalajambudīpe aññassa rañño santike kiñci bhayaṃ na passāmī’’tiādīsu issarapuggale. ‘‘Pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti devo maññe’’tiādīsu upapattideve. ‘‘Devātidevaṃ naradammasārathi’’ntiādīsu visuddhideve āgato.</p>
  1959. <p class="bodytext"><span class="bld">Devī</span>ti rājabhariyāpi devadhītāpi ‘‘devī’’ti vuccati. Devassa bhariyāti hi devī, sāpi atthato ‘‘dibbatīti devī’’ti vattabbā, yathā ‘‘bhikkhatīti bhikkhunī’’ti. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘dibbati attano puññiddhiyā kīḷatīti devī’’ti.</p>
  1960. <p class="bodytext"><span class="bld">Devatā</span>ti <a name="M0.0222"></a> devaputtopi brahmāpi devadhītāpi. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya ruttiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto ‘‘devoyeva devatā’’ti katvā, tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmā vimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.</p>
  1961. <p class="gatha1">‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;</p>
  1962. <p class="gathalast">Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti-</p>
  1963. <p class="unindented">Ādīsu devadhītā.</p>
  1964. <p class="bodytext">Imāni upapattidevānaṃ nāmāni –</p>
  1965. <p class="gatha1">Devo suro ca vibudho, nijjaro amaro maru;</p>
  1966. <p class="gatha2">Sudhāsī tidaso sagga-vāsī animisopi ca;</p>
  1967. <p class="gathalast">Divoko’matapāyī ca, saggaṭṭho devatāni ca.</p>
  1968. <p class="bodytext"><span class="bld">Khi khaye</span>. Khiyati. Khayo. Khiyanaṃ. Rāgakkhayo.</p>
  1969. <p class="bodytext"><span class="bld">Khi nivāse kodhahiṃsāsu ca</span>. Khiyati. Na gacchasi yamakkhayaṃ. Nāgadānena khiyanti.</p>
  1970. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khiyatī</span>ti nivasati. <span class="bld">Yamakkhaya</span>nti yamanivesanaṃ. <span class="bld">Khiyantī</span>ti kujjhanti hiṃsanti vā.</p>
  1971. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghā gandhopādāne</span>. Ghāyatīti <span class="bld">ghānaṃ</span>. Ghānena gandhaṃ ghāyituṃ ghāyitvā.</p>
  1972. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruca rocane. Rocanaṃ</span> ruci. Bhattaṃ me ruccati. Bhattampitassa na ruccati. Pabbajjā mama ruccati. Ruccituṃ, ruccitvā. Keci pana imasmiṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘ruca dittimhī’’</span>ti paṭhanti. Taṃ na yuttaṃ katthacipi dittisaṅkhātasobhanatthavācakassa <a name="M0.0223"></a> <span class="bld">ruca</span>dhātuno ‘‘ruccatī’’ti rūpābhāvato. Tasmā evaṃ sallakkhetabbaṃ, dittirucīnaṃ vācako <span class="bld">ruca</span>dhātu bhuvādigaṇiko. Tassa hi ‘‘rocati, virocati. Ekattamuparocita’’nti rūpāniyeva bhavanti, na ‘‘ruccatī’’ti rūpaṃ. Ruciyāyeva vācako pana <span class="bld">divādi</span>gaṇikopi hoti <span class="bld">curādi</span>gaṇikopi. Tassa hi <span class="bld">divādi</span>gaṇikakāle ‘‘gamanaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti rūpaṃ. <span class="bld">Curādi</span>gaṇikakāle ‘‘kiṃ nu jātiṃ na rocesī’’ti rūpaṃ. <span class="bld">Ā</span>pubbo ce ācikkhane vattati, ‘‘āroceti, ārocayatī’’ti rūpāni dissanti.</p>
  1973. <p class="bodytext"><span class="bld">Muca mokkhe</span>. Dukkhato muccati. Saddhāya adhimuccati. Mutti, vimutti, adhimutti, muccamāno.</p>
  1974. <p class="bodytext"><span class="bld">Uca samavāye</span>. Uccati. Oko, ūkā, ukkā.</p>
  1975. <p class="bodytext"><span class="bld">Oko</span>ti udakampi āvāsopi. ‘‘Okapuṇṇehi cīvarehī’’ti ca, ‘‘vārijova thale khitto, okamokatamubbhato’’ti cettha payogo. <span class="bld">Ūkā</span>ti sīse nibbattakimiviseso.</p>
  1976. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkā</span>ti dīpikādayo vuccanti. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti hi āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā, ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃ vipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti āgataṭṭhāne vātavego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Saṇḍāsena jātarūpaṃ <a name="M0.0224"></a> gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. Iccevaṃ –</p>
  1977. <p class="gatha1">Dīpikāvātavegesu, kammārānañca uddhane;</p>
  1978. <p class="gatha2">Mūsāyampi ca aṅgāra-kapalle cāti pañcasu;</p>
  1979. <p class="gathalast">Visayesu panetesu, <span class="bld">ukkā</span>saddo pavattati;</p>
  1980. <p class="bodytext"><span class="bld">Che chedane</span>. Chiyati, chiyanti. Avacchitaṃ, avacchātaṃ. Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ.</p>
  1981. <p class="bodytext"><span class="bld">Saja saṅge. Saṅgo</span> laganaṃ. Sajjati. Sajjanaṃ, sajjito, satto.</p>
  1982. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuja samādhimhi</span>. Samādhānaṃ <span class="bld">samādhi,</span> kāyakammādīnaṃ sammāpayogavasena avippakiṇṇatāti attho. Yujjati. Yogo, yogī.</p>
  1983. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">yogo</span>ti vīriyaṃ. Tañhi –</p>
  1984. <p class="gatha1">‘‘Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;</p>
  1985. <p class="gathalast">Passāmi vo’ha’mattānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahu’’nti</p>
  1986. <p class="unindented">Vacanato avassaṃ kātuṃ yujjati upapajjatīti <span class="bld">yogo</span>ti vuccati.</p>
  1987. <p class="bodytext"><span class="bld">Ranja rāge</span>. Rajjati. Virajjati. Rajjamāno, rajjaṃ, rajjanto, rāgo, virāgo, rajjanaṃ, virajjanaṃ, rajanīyaṃ. Upasaggavasena añño attho bhavati. Samhā raṭṭhā nirajjati, attano raṭṭhā niggacchatīti attho.</p>
  1988. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">virāgo</span>ti virajjanti ettha saṃkilesadhammāti virāgo, nibbānaṃ maggo ca.</p>
  1989. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijī bhayacalanesu</span>. Vijjati, saṃvijjati. Saṃvego, saṃvejanīyaṃ. Ubbijjati. Ubbego, ubbiggahadayo.</p>
  1990. <p class="bodytext"><span class="bld">Luja</span> <a name="M0.0225"></a> <span class="bld">vināse</span>. Lujjatīti <span class="bld">loko</span>. Lopo, lutti, lujjanaṃ, lutto.</p>
  1991. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhā gatinivattiyaṃ</span>. Ṭhāyati. Ṭhāyī, ṭhiti, ṭhānaṃ, ṭhito, tatraṭṭho, tiṭṭhaṃ, kappaṭṭhāyī, āsabhaṭṭhānaṭṭhāyī.</p>
  1992. <p class="gatha1">‘‘Sukhaṃ sayāmi ṭhāyāmi, sukhaṃ kappemi jīvitaṃ;</p>
  1993. <p class="gathalast">Ahatthapāso mārassa, aho satthānukampako’’ti</p>
  1994. <p class="bodytext">Pāḷi nidassanaṃ. Lāpaṃ gocaraṭṭhāyinanti ca. Tattha <span class="bld">ṭhāyāmī</span>ti tiṭṭhāmi.</p>
  1995. <p class="bodytext"><span class="bld">Ḍigatiyaṃ</span>. Ḍiyati. Ḍemāno. Ḍino vā. ‘‘Ucce sakuṇa ḍemāna, pattayāna vihaṅgama. Vajjesi kho tvaṃ vāmūru’’nti nidassanaṃ.</p>
  1996. <p class="bodytext">Ettha ḍiyatīti <span class="bld">ḍemāno</span>ti nibbacanaṃ gahetabbaṃ.</p>
  1997. <p class="bodytext"><span class="bld">Tā pālane</span>. Tāyati. Aghassa tātā. So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rujjati assame. Tāṇaṃ, parittaṃ, gottaṃ. Tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo katabhīruttāṇo.</p>
  1998. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">paritta</span>nti mahātejavantatāya samantato sattānaṃ bhayaṃ upaddavaṃ upasaggañca tāyati rakkhatīti parittaṃ, gaṃ tāyatīti <span class="bld">gottaṃ</span>.</p>
  1999. <p class="bodytext"><span class="bld">Nata gattavināme. Gattavināmo</span> gattavikkhepo. Naccati. Naccaṃ. Nigaṇṭho nāṭaputto.</p>
  2000. <p class="bodytext"><span class="bld">Dā sodhane</span>. Dāyati. Dānaṃ. Anuyogadāpanatthaṃ. Anuyogaṃ datvā. Dānaṃ datvā.</p>
  2001. <p class="bodytext"><span class="bld">Dā</span> <a name="M0.0226"></a> <span class="bld">supane</span>. Dāyati. Niddāyati. Niddāyanaṃ, niddāyamāno, niddāyanto.</p>
  2002. <p class="bodytext"><span class="bld">Dādāne</span>. Puriso dānaṃ dāyati. <span class="bld">Ā</span>pubbo gahaṇe. Adinnaṃ ādiyati. Sīlaṃ samādiyati. Kamme – purisena dānaṃ dīyati, adinnaṃ ādiyati. Kārite – ādapeti, samādapeti, ādapayati, samādapayati, ye dhammamevādapayanti santo.</p>
  2003. <p class="bodytext"><span class="bld">Dā avakhaṇḍane</span>. Diyati, diyanti. Parittaṃ.</p>
  2004. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">paritta</span>nti samantato khaṇḍitattā parittaṃ. Appamattakañhi gomayapiṇḍaṃ <span class="bld">paritta</span>nti vuccati. Tasmā <span class="bld">paritta</span>nti appakassa nāmaṃ kāmāvacarassa ca dhammassa appesakkhattā.</p>
  2005. <p class="bodytext"><span class="bld">Dā suddhiyaṃ</span>. Dāyati. Vodāyati. Vodānaṃ. Akammakoyaṃ dhātu. Tathā hi ‘‘vodāyati sujjhati etenāti <span class="bld">vodānaṃ,</span> samathavipassanā’’ti <span class="bld">nettisaṃvaṇṇanāyaṃ</span> vuttaṃ.</p>
  2006. <p class="bodytext"><span class="bld">Dī khaye</span>. Dīyate. Dīno, ādīnavo.</p>
  2007. <p class="bodytext">Tatra dīnoti parikkhīṇañātidhanādibhāvena dukkhito. <span class="bld">Ādīnavo</span>tiādīnaṃ dukkhaṃ vāti adhigacchati etenātiādīnavo, doso.</p>
  2008. <p class="bodytext"><span class="bld">Du paritāpe</span>. Duyate. Duno, dūto.</p>
  2009. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhidi bhijjane</span>. Bhijjanadhammaṃ bhijjati. Bhijjatīti bhinno. Bhijjanaṃ bhedo.</p>
  2010. <p class="bodytext"><span class="bld">Chidi chijjane</span>. Suttaṃ chijjati. Chijjatīti chinno. Evaṃ chiddaṃ. Chijjanaṃ chedo.</p>
  2011. <p class="bodytext"><span class="bld">Khidi</span> <a name="M0.0227"></a> <span class="bld">dīniye</span>. Dīnabhāvo <span class="bld">dīniyaṃ,</span> yathā dakkhiyaṃ. Khijjati, khinno, akhinnamati, khedo, khedaṅgato lokahitāya nātho.</p>
  2012. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">khedaṅgato</span>ti kāyikadukkhasaṅkhātaṃ parissamaṃ patto, dukkhamanubhavīti attho.</p>
  2013. <p class="bodytext"><span class="bld">Pada gatiyaṃ</span>. Pajjati. Maggaṃ paṭipajjati. Paṭipattiṃ paṭipajjati. Addhānamaggappaṭipanno hoti, phalasamāpattiṃ samāpajjati. Āpattiṃ āpajjati. Akammakampi bhavati, tesaṃ adhammo āpajjati, pajjo, byagghapajjo, sampadāyo.</p>
  2014. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">pajjo</span>ti maggo. Byagghapajje saddulapathe jātoti <span class="bld">byagghapajjo,</span> evaṃnāmako kulaputto. Sampadiyati ñāpiyati dhammo etenāti <span class="bld">sampadāyo,</span> akkhātā.</p>
  2015. <p class="bodytext"><span class="bld">Vida sattāyaṃ. Sattā</span> vijjamānākāro. Vijjati, saṃvijjati. Jātavedo, vijjā, avijjā, vidito.</p>
  2016. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jātavedo</span>ti aggi. So hi jātova vedayati dhūmajāluṭṭhānena paññāyati, tasmā <span class="bld">jātavedo</span>ti vuccati. <span class="bld">Vijjā</span>ti dhammānaṃ sabhāvaṃ viditaṃ karotīti vijjā, ñāṇaṃ. <span class="bld">Avijjā</span>ti khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti avijjā. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti <span class="bld">avijjā,</span> moho.</p>
  2017. <p class="bodytext"><span class="bld">Mada ummāde. Ummādo</span> nāma muyha naṃ vā sativippavāso vā cittavikkhepo vā. Majjati, pamajjati. Matto, surāmadamatto. Matto ahaṃ mahārāja. Puttamaṃsāni khādayiṃ. Mattahatthī, pamatto, ummatto.</p>
  2018. <p class="gatha1">Appamādo <a name="M0.0228"></a> amataṃ padaṃ, pamādo maccuno padaṃ;</p>
  2019. <p class="gathalast">Appamattā na miyyanti, ye pamattā yathā matā.</p>
  2020. <p class="bodytext"><span class="bld">Mida sinehane</span>. Mejjati. Mettā, metti, mittaṃ, mitto.</p>
  2021. <p class="bodytext"><span class="bld">Antaradhā adassane. Antara</span>pubbo <span class="bld">dhā</span>dhātu vijjamānassa vatthuno adassane vattati. Antaradhāyati. Antaradhānaṃ, antaradhāyanto. Sā devatā antarahitā. Antarāpidhāyati.</p>
  2022. <p class="bodytext"><span class="bld">Budha avagamane. Avagamanaṃ</span> jānanaṃ. Bujjhati, buddho, buddhi, buddhaṃ, bodho, bodhi. Bujjhitā saccāni. Sakalaṃ buddho, buddhavā, vibodheti, bodhetā, buddho, vibuddho iccādīni.</p>
  2023. <p class="bodytext">Tatra buddhoti bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti <span class="bld">buddho</span>. Atha vā pāramitāparibhāvitāya paññāya sabbampi ñeyyaṃ abujjhīti <span class="bld">buddho</span>. Keci pana kammenapi <span class="bld">buddha</span>saddassa siddhaṃ icchantā evaṃ nibbacanaṃ karonti ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavāti adhigataguṇavisesehi khīṇāsavehi bujjhitabboti buddho’’ti. Vitthāro pana <span class="bld">niddese</span> vuttanayena gahetabbo. Buddhīti bujjhatīti <span class="bld">buddhi</span>. Evaṃ <span class="bld">buddhaṃ bodho bodhi</span> ca. Atha vā bujjhanaṃ <span class="bld">buddhi</span>. Evaṃ <span class="bld">bodho bodhi</span> ca, sabbametaṃ paññāyādhivacanaṃ.</p>
  2024. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">bodhi</span>saddassa atthuddhāraṃ vadāma. <span class="bld">Bodhī</span>ti hi rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi evaṃpaṇṇattiko puggalopi vuccati, tathā hi ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti ca, ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti ca āgataṭṭhāne rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Catūsu maggesu ñāṇa’’nti <a name="M0.0229"></a> āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūri sumedhaso’’ti āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Bodhi bhante rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti ‘‘ariyasāvako bodhīti vuccatī’’ti ca āgataṭṭhāne evaṃpaṇṇattiko puggalo.</p>
  2025. <p class="bodytext">Atridaṃ vuccati –</p>
  2026. <p class="gatha1">Rukkhe magge ca nibbāne, ñāṇe sabbaññutāya ca;</p>
  2027. <p class="gathalast">Tathā paṇṇattiyañceva, <span class="bld">bodhi</span>saddo pavattati.</p>
  2028. <p class="bodytext">Bujjhatīti <span class="bld">bujjhitā,</span> bodhetīti <span class="bld">bodhetā</span>.</p>
  2029. <p class="bodytext">Ettha ca koci payogo <span class="bld">tu</span>mantādīni ca rūpāni vuccante – ‘‘guyhamatthamasambuddhaṃ, sambodhayati yo naro. Paraṃ sambuddhumarahati. Bujjhituṃ, buddhuṃ, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, buddhiya, buddhiyāna, buddhā, buddhāna’’ iti bhavanti.</p>
  2030. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">asambuddha</span>nti parehi aññātaṃ, ‘‘asambodha’’ntipi pāṭho, paresaṃ bodhetuṃ ayuttanti attho. <span class="bld">Sambuddhu</span>nti saṃbujjhituṃ. <span class="bld">Buddhā</span>ti bujjhitvā, evaṃ <span class="bld">buddhānā</span>ti etthāpi.</p>
  2031. <p class="bodytext">Keci pana <span class="bld">‘‘nāmarūpaparicchede</span> ‘bodhimaggena budhvā’ti ca, ‘‘budhvā bodhitale yamāha sugato’ti ca <span class="bld">dha</span>kāra<span class="bld">va</span>kārasaññogavato padassa dassanato <span class="bld">tvā</span>paccayantabhāvato ca <span class="bld">dha</span>kāra<span class="bld">va</span>kārasaṃyogavasena ‘‘budhvā’’ti padasiddhi icchitabbā’’ti vadanti, taṃ tādisassa padarūpassa buddhavacane adassanato ca, buddhavacanassa ananukūlatāya ca, parisuddhe ca porāṇapotthake <a name="M0.0230"></a> <span class="bld">va</span>kārasaṃyogavigatassa ‘‘bodhimaggena buddhā’’tica, ‘‘buddhā bodhitale’’ti ca padassa dassanato na gahetabbaṃ. Tathā hi na tādiso pāṭho buddhavacanassa anukūlo hotīti. Na hi buddhavacane vassasatampi vassasahassampi pariyesantā tādisaṃ <span class="bld">va</span>kāra<span class="bld">dha</span>kārasaññogapadaṃ passissanti. Evaṃ ‘‘budhvā’’ti padarūpassa buddhavacanassa ananukūlatā daṭṭhabbā. Tañhi sakkaṭaganthe kataparicayabhāvena vañcitehi vidūhi icchitaṃ, na saddhammanītividūhi. Ettha imāni nidassanapadāni veditabbāni –</p>
  2032. <p class="bodytext">Ko maṃ viddhā nilīyati. Laddhā macco yadicchati. Laddhāna pubbāpariyaṃ visesaṃ, adassanaṃ maccurājassa gacche.</p>
  2033. <p class="gatha1">Ummādantimahaṃ diṭṭhā, āmukkamaṇikuṇḍalaṃ;</p>
  2034. <p class="gathalast">Na supāmi divārattiṃ, sahassaṃva parājito’’ti;</p>
  2035. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">viddhā</span>ti vijjhitvā. <span class="bld">Laddhā</span>ti labhitvā. <span class="bld">Laddhānā</span>ti labhitvāna. <span class="bld">Diṭṭhā</span>ti disvā. Iti ‘‘viddhā laddhā laddhāna diṭṭhā’’ti padāni <span class="bld">tvā</span>paccayena saddhiṃ gatānipi saññogavasena <span class="bld">va</span>kārapaṭibaddhāni na honti, tasmā ‘‘buddhā buddhāna’’ iccetānipi ‘‘laddhā laddhāna’’ iccādīni viya parihīna<span class="bld">va</span>kārasaññogāni eva gahetabbāni. Ye ‘‘budhvā’’ti rūpaṃ icchanti paṭhanti ca, maññe te <span class="bld">tvā</span>paccayo vañceti, tena te vañcanaṃ pāpuṇanti, tasmā tādisaṃ rūpaṃ aggahetvā yo saddanītiyaṃ saddavinicchayo vutto, soyeva āyasmantehi sārato paccetabbo.</p>
  2036. <p class="bodytext"><span class="bld">Budha bodhane</span>. Sakammakākammakoyaṃ dhātu. Tathā hi bodhanasadduccāraṇena jānanaṃ vikasanaṃ niddakkhayo ca gahito, tasmā <span class="bld">‘‘budha</span> ñāṇe, <span class="bld">budha</span> vikasane, <span class="bld">budha</span> niddakkhaye’’ti vuttaṃ hoti. Bujjhati bhagavā, dhamme bujjhati, pabujjhati, padumaṃ bujjhati. Puriso buddho, pabuddho, bodhati, pabodhati iccādīni.</p>
  2037. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃdhā</span> <a name="M0.0231"></a> <span class="bld">sandhimhi. Saṃ</span>pubbo <span class="bld">dhā</span>dhātu sandhimhi vattati. Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhiyati na rodati. <span class="bld">Na sandhiyatī</span>ti idaṃ aññehi pakaraṇehi asādhāraṇaṃ <span class="bld">divādi</span>rūpaṃ.</p>
  2038. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhanu yācane</span>. Mātā hi tava irandhati, vidharassa hadayaṃ dhaniyyati. Idampi asādhāraṇaṃ <span class="bld">divādi</span>rūpaṃ.</p>
  2039. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhī anādare</span>. Dhīyate. Dhīno.</p>
  2040. <p class="bodytext"><span class="bld">Yudha sampahāre</span>. Yujjhati. Yodho, yuddhaṃ, caraṇāyudho, <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">va</span>kārabhāve ‘‘āvudha’’nti rūpaṃ. Tatra <span class="bld">caraṇāyudho</span>ti kukkuṭo.</p>
  2041. <p class="bodytext"><span class="bld">Kudha kope</span>. Kujjhati. Kodho, kujjhanā, kujjhitattaṃ. Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati.</p>
  2042. <p class="bodytext"><span class="bld">Sudha soceyye. Soceyyaṃ</span> sucibhāvo. Sujjhati. Suddhi, visuddhi, sujjhanaṃ, suddho, visuddho, parisuddho. Kārite ‘‘sodheti, sodhako’’ iccādīni.</p>
  2043. <p class="bodytext"><span class="bld">Sidhu saṃrādhane</span>. Sijjhati. Siddhi.</p>
  2044. <p class="bodytext"><span class="bld">Radha hiṃsāyaṃ</span>. Rajjhati, virajjhati, aparajjhati. Aparādho.</p>
  2045. <p class="bodytext"><span class="bld">Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ</span>. Rādhayati, sādhayati. Ārādhanaṃ, sādhanaṃ. Saparahitaṃ sādhetīti <span class="bld">sādhu,</span> sappuriso. Accantaṃ sādhetabbanti <span class="bld">sādhu,</span> laddhakaṃ sundaraṃ dānasīlādi.</p>
  2046. <p class="bodytext"><span class="bld">Vidha vijjhane</span>. Vijjhati. Paṭivijjhati. Khaṇa viddha, vidhu, vijjhanako, viddho, paṭividdho, vijjhanaṃ, vedho, paṭivedho, vijjhitvā, viddhā, viddhāna. Ko maṃ viddhā nilīyati.</p>
  2047. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha vuddhiyaṃ</span>. Ijjhati, samijjhati. Iddhi, ijjhanaṃ, samijjhanaṃ, iddho. Tattha <span class="bld">iddhī</span>ti ijjhanaṃ iddhi. Ijjhanti vā sattā etāya iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti <span class="bld">iddhi</span>.</p>
  2048. <p class="bodytext"><span class="bld">Gidhu</span> <a name="M0.0232"></a> <span class="bld">abhikaṅkhāyaṃ</span>. Gijjhati, gijjho. Gaddho. Gaddhabādhipubbo. Kāmagiddho na jānāsi. Gedho.</p>
  2049. <p class="bodytext"><span class="bld">Rudhi āvaraṇe</span>. Rujjhati, virujjhati, paṭivirujjhati. Virodhako, viruddho. Rodho, virodho, paṭivirodho, anuvirodho.</p>
  2050. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuvidhā anukaraṇe. Anuvi</span>pubbo <span class="bld">dhā</span>dhātu anukriyāyaṃ vattati. Puriso aññassa purisassa kriyaṃ anuvidhīyati tatrāyaṃ pāḷi –</p>
  2051. <p class="gatha1">Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;</p>
  2052. <p class="gathalast">Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhīyatī’’ti.</p>
  2053. <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>dampi asādhāraṇaṃ <span class="bld">divādi</span>rūpaṃ.</p>
  2054. <p class="bodytext"><span class="bld">Anurudha kāme. Kāmo</span> icchā. <span class="bld">Anu</span>pubbo <span class="bld">rudha</span>dhātu icchāyaṃ vattati. Anuruddho, anurodho. Anusmāti kiṃ virodho.</p>
  2055. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anuruddho</span>ti anurujjhati paṇītaṃ paṇītaṃ vatthuṃ kāmetīti anuruddho. <span class="bld">Anurodho</span>ti anukūlatā. Ayaṃ pāḷi ‘‘so uppannaṃ lābhaṃ anurujjhati, alābhe paṭivirujjhatī’’ti.</p>
  2056. <p class="bodytext"><span class="bld">Byadha tāḷane</span>. Byajjhati. Byādho. <span class="bld">Byādho</span>ti luddho. Taṃ taṃ migaṃ byajjhati tāḷeti hiṃsatīti <span class="bld">byādho</span>.</p>
  2057. <p class="bodytext"><span class="bld">Gudha pariveṭhane</span>. Gujjhati. Godhā.</p>
  2058. <p class="bodytext"><span class="bld">Mana ñāṇe</span>. Maññati, avamaññati, atimaññati. Seyyādivasena maññatīti <span class="bld">māno</span>. ‘‘Maññanā, maññitattaṃ, māno, ahaṅkāro, unnati, ketu, paggaho, avalepo’’ti pariyāyā.</p>
  2059. <p class="bodytext"><span class="bld">Jana</span> <a name="M0.0233"></a> <span class="bld">janane</span>. Sakammakoyaṃ dhātu. ‘‘Jaññatī’’timassa rūpaṃ, karotīti attho. Kārite – janesi phussatī mamaṃ. Janayati, sukhaṃ janeti, janayatīti <span class="bld">janako,</span> pitā, yo koci vā nibbattetā. Puthu kilese janetīti <span class="bld">puthujjano</span>. Tattha ‘‘janeti janayatī’’ti rūpāni <span class="bld">curādi</span>gaṇaṃ patvā suddhakatturūpāni bhavanti. Karotīti hi tesaṃ attho. Hetukattuvasenapi tadattho vattabbo ‘‘nibbattetī’’ti.</p>
  2060. <p class="bodytext"><span class="bld">Janī pātubhāve. Ī</span>kārantoyaṃ akammako dhātu, <span class="bld">vi</span>pubbo ce, sakammako. Putto jāyati, jāto. Puthu kilesā jāyanti etthāti <span class="bld">puthujjano</span>. Jananaṃ jāti, ‘‘sañjāti, nibbatti, abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo’’ti pariyāyā. Itthī puttaṃ vijāyati, itthī puttaṃ vijātā. So puriso vijātamātuyāpi amanāpo. Upavijaññā itthī. Kārite ‘‘jāpeti, jāpayati. Atthajāpikā paññā’’ti rūpāni.</p>
  2061. <p class="bodytext"><span class="bld">Hana hiṃsāyaṃ</span>. Idha <span class="bld">hiṃsā</span>vacanena ghaṭṭanaṃ gahetabbaṃ. Saddo sotamhi haññati. Paṭihaññati. Buddhassa bhagavato vohāro lokile sote paṭihaññati. Imāni kattupadāni. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇaṃ pana patvā ‘‘lohena ve haññati jātarūpaṃ, na jātarūpena hananti loha’’nti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘haññatī’’ti padaṃ kammapadaṃ, jātarūpaṃ lohena kammārehi haññatīti attho. ‘‘Hanantī’’ti padaṃ kattupadaṃ, lohaṃ jātarūpena kammārā hanantīti hi attho. Ettha <span class="bld">hananaṃ</span> paharaṇanti gahetabbaṃ.</p>
  2062. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa ruppane. Ruppanaṃ</span> kuppanaṃ ghaṭṭanaṃ pīḷanaṃ. Ruppati. Rūpaṃ, ruppanaṃ. Imassa pana <span class="bld">‘‘rūpa</span> rūpakriyāya’’nti <span class="bld">curādi</span>gaṇe ṭhitassa ‘‘rūpeti rūpayatī’’ti rūpāni bhavanti.</p>
  2063. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0234"></a> <span class="bld">rūpa</span>nti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhena rūpaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ? Ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati, ruppatīti kho bhikkhave tasmā ‘rupa’nti vuccatī’’ti.</p>
  2064. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ruppatī</span>ti kuppati ghaṭṭiyati pīḷiyati, bhijjatīti attho. <span class="bld">Bhijjatī</span>ti vikāraṃ āpajjati, vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpappavattiyeva. Ettha ca <span class="bld">kuppatī</span>ti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, <span class="bld">ghaṭṭiyati pīḷiyatī</span>ti etehi kammatthe. Kopādikriyāyeva hi ruppanakriyāti, so pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘bhijjatīti attho’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2065. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">ruppatīti rūpa</span>nti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti vuccati, teneva <span class="bld">bhijjatīti attho</span>ti kammakattutthena <span class="bld">bhijjatī</span>ti saddena atthaṃ dasseti. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādi kattuatthe karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2066. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa</span>saddo khandha bhava nimitta paccaya sarīra vaṇṇasaṇṭhānādīsu atthesu vattati. Ayañhi ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti ettha rūpakkhandhe vattati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhārūpāni passatī’’ti <a name="M0.0235"></a> ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā bhikkhave uppajjanti pāpakā akusalā dhammā, no arūpā’’ti ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti ettha saṇṭhāne. Iccevaṃ –</p>
  2067. <p class="gatha1">Khandhe bhave nimitte ca, sarīre paccayepi ca;</p>
  2068. <p class="gathalast">Vaṇṇe saṇṭhānaādimhi, <span class="bld">rūpa</span>saddo pavattati.</p>
  2069. <p class="bodytext"><span class="bld">Kupa kope</span>. Kuppati. Kuppanti vātassapi eritassa. Kopo, pakopo. Vacīpakopaṃ rakkheyya.</p>
  2070. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa santāpe</span>. Tappati, santappati. Santāpo.</p>
  2071. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa pīṇane</span>. Tappati. Tappanaṃ.</p>
  2072. <p class="bodytext"><span class="bld">Dapa hāse</span>. Dappati.</p>
  2073. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīpa dittiyaṃ</span>. Dippati. Dīpo.</p>
  2074. <p class="bodytext"><span class="bld">Lupa adassane</span>. Luppanaṃ, lopo, lutti.</p>
  2075. <p class="bodytext"><span class="bld">Khipa peraṇe</span>. Khippati. Khippaṃ.</p>
  2076. <p class="bodytext"><span class="bld">Lubha giddhiyaṃ</span>. Lubbhati. Attanoyeva jaṇṇukaṃ olubbha tiṭṭhati. Lubbhanaṃ, lobho, lubbhitvā, lubbhitvāna, lubbhiya, lubbhiyāna, olubbhitvā, olubbhitvāna, olubbhiya, olubbhiyāna, lubbhituṃ, olubbhituṃ.</p>
  2077. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">lobho</span>ti lubbhanti tena sattā, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Ettha pana ‘‘lobho lubbhanā <a name="M0.0236"></a> lubbhitattaṃ rāgo taṇhā tasiṇā mucchā ejā vanaṃ vanatho’’ iccādīni lobhassa bahunāmāni veditabbāni.</p>
  2078. <p class="bodytext"><span class="bld">Khubha sañcalane</span>. Khubbhati, saṃkhubbhati. Khubbhitthanagaraṃ. Saṅkhobho. Kārite – khobheti, khobhayati.</p>
  2079. <p class="bodytext"><span class="bld">Samu upasame</span>. Cittaṃ sammati, upasammati, vūpasammati, samaṇo, santi, santo.</p>
  2080. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">samaṇo</span>ti sammati santacitto bhavatīti samaṇo. Kāritavasena pana kilese sameti upasametīti <span class="bld">samaṇo</span>ti nibbacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘yaṃ sametīti idaṃ ariyaṃ. Samayatītidha sattāna’’nti dve kāritarūpāni.</p>
  2081. <p class="bodytext"><span class="bld">Samu khede nirodhe ca. Khedo</span>. Kilamanaṃ. <span class="bld">Nirodho</span> abhāvagamanaṃ. Addhānamaggappaṭipannassa kāyo sammati. Aggi sammati. Santo.</p>
  2082. <p class="bodytext"><span class="bld">Santa</span>saddo ‘‘dīghaṃ santassa yojana’’ntiādīsu kilantabhāve āgato. ‘‘Ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā’’tiādīsu niruddhabhāve. ‘‘Adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto’’tiādīsu santañāṇagocaratāyaṃ. ‘‘Upasantassa sadā satīmato’’tiādīsu kilesavūpasame. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’tiādīsu sādhūsu. ‘‘Pañcime bhikkhave mahācorā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu atthibhāve. Etthetaṃ vuccati –</p>
  2083. <p class="gatha1">‘‘Kilantatte <a name="M0.0237"></a> niruddhatte, santadhīgocarattane;</p>
  2084. <p class="gatha2">Kilesūpasame ceva, atthibhāve ca sādhusu;</p>
  2085. <p class="gathalast">Imesu chasu ṭhānesu, <span class="bld">santa</span>saddo panāgato’’ti.</p>
  2086. <p class="bodytext"><span class="bld">Damu damane</span>. Dammati. Danto, damo, damanaṃ. Kārite ‘‘cittaṃ dameti, damayatī’’ti rūpāni.</p>
  2087. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">damo</span>ti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ. ‘‘Saccena danto damasā upeto. Vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti ettha hi indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti ettha paññā ‘‘damo’’ti vuttā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjenā’’ti ettha uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti vuttaṃ. ‘‘Damupasamenā’’ti ettha khanti ‘‘damo’’ti vuttā. Iccevaṃ –</p>
  2088. <p class="gatha1">‘‘Indriyasaṃvaro paññā, khanti cāpi uposatho;</p>
  2089. <p class="gathalast">Ime atthā pavuccanti, <span class="bld">dama</span>saddena sāsane’’ti.</p>
  2090. <p class="bodytext"><span class="bld">Yā gatipāpuṇesu</span>. Yāyati, yāyanti. Pariyāyo. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yāyanto. Yāyantamanuyāyati. Yātānuyāyī. Yāyituṃ, yāyitvā iccādīni.</p>
  2091. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">pariyāya</span>saddassa atthuddhāro vuccate, <span class="bld">pariyāya</span>saddo vāradesanākāraṇesu samantato gantabbaṭṭhāne ca sadise ca vattati. ‘‘Kassa nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu hi vāre vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotinaṃ dhārehī’’tiādīsu desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho te rājañña pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu <a name="M0.0238"></a> kāraṇe. ‘‘Pariyāyapatho’’tiādīsu samantato gantabbaṭṭhāne. <span class="bld">‘‘Kopa</span>saddo khobhapariyāyo’’tiādīsu sadise vattati. Iccevaṃ –</p>
  2092. <p class="gatha1">Pariyāyaravo vāra-desanākāraṇesu ca;</p>
  2093. <p class="gathalast">Samantatova gantabba-ṭṭhāne ca sadise siyā.</p>
  2094. <p class="bodytext"><span class="bld">Ri vasane</span>. Riyati.</p>
  2095. <p class="bodytext"><span class="bld">Vilī vilīnabhāve</span>. Sappi vilīyati. Kārite vilāpayati.</p>
  2096. <p class="bodytext"><span class="bld">Vā gatigandhanesu</span>. Vāyati. Vāyo, vāto.</p>
  2097. <p class="bodytext"><span class="bld">Sivu tantasantāne</span>. Sibbati, saṃsibbati. Sibbaṃ, sibbanto. Kārite – sibbeti, sibbayati, sibbāpeti, sibbāpayati.</p>
  2098. <p class="bodytext"><span class="bld">Sivu gatisosanesu</span>. Sibbati.</p>
  2099. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhivu khivu nidassane</span>. Dhibbati. Khibbati.</p>
  2100. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā tanukaraṇe</span>. Siyati, siyanti.</p>
  2101. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā antakammani</span>. Siyati anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo <span class="bld">mānasa</span>nti hi vuttaṃ.</p>
  2102. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā assādane</span>. Rasaṃ sāyati. Sāyitaṃ, sāyanaṃ.</p>
  2103. <p class="bodytext"><span class="bld">Si pāṇippasave</span>. Sūyati, pasūyati. Pasūtā gāvī.</p>
  2104. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusu haraṇadittīsu</span>. Kusayati.</p>
  2105. <p class="bodytext"><span class="bld">Silisa āliṅgane</span>. Silissati. Sileso.</p>
  2106. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilisa upatāpe</span>. Kilissati, saṃkilissati. Kileso, saṃkileso. <span class="bld">I</span>kāralope klissati kleso <a name="M0.0239"></a> iccādīni. Apica malīnatāpi <span class="bld">kilisa</span>saddena vuccati, kiliṭṭhavatthaṃ paridahati. ‘‘Cittena saṃkiliṭṭhena, saṃkilissanti māṇavā’’tiādīsu dhātūnaṃ anekatthatāya.</p>
  2107. <p class="bodytext"><span class="bld">Masa appībhāve khamāyañca</span>. Massati.</p>
  2108. <p class="bodytext"><span class="bld">Līsa appībhāve</span>. Lissati. Leso. ‘‘Lisa lesane’’tipi paṭhanti ācariyā.</p>
  2109. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasa pipāsāyaṃ</span>. Tassati, paritassati. Paritassanā, tasiṇā, tasito.</p>
  2110. <p class="bodytext"><span class="bld">Dusa dosane</span>. Dussati. Doso, dosanaṃ, dosito.</p>
  2111. <p class="bodytext"><span class="bld">Dusa appītiyaṃ</span>. Dussati, padussati. Doso, padoso, duṭṭho, paduṭṭho, dūsako, dūsito, dūsanā.</p>
  2112. <p class="bodytext"><span class="bld">Asu khepe. Khepo</span> khipanaṃ. Assati. Nirassatiādiyati ca dhammaṃ. Issāso.</p>
  2113. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">nirassatī</span>ti chaḍḍeti satthāraṃ tathā dhammakkhānādīni. <span class="bld">Issāso</span>ti usuṃ assati khipatīti issāso, dhanuggaho.</p>
  2114. <p class="bodytext"><span class="bld">Yasu payatane</span>. Yassati. Niyasakammaṃ.</p>
  2115. <p class="bodytext">Ettha ca yena vinayakammena ‘‘nissāya te vatthabba’’nti niyassiyati bhajāpiyatīti niyaso bālaṃ, taṃ niyasakammaṃ nāma. ‘‘Karohi me yakkha niyasakamma’’nti ettha pana niggahakammaṃ niyasakammaṃ nāma.</p>
  2116. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhassa bhassane</span>. Bhassati. Bhassaṃ, bhassakārako.</p>
  2117. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa sadde</span>. Sakuṇo vassati. Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati. Maṇḍūko vassati.</p>
  2118. <p class="bodytext"><span class="bld">Nasa</span> <a name="M0.0240"></a> <span class="bld">adassane</span>. Nassanadhammaṃ nassati. Panassati. Vinassati. Nassa vasali, cara pire vinassa. Naṭṭho, vinaṭṭho. Kārite – nāseti, nāsayati.</p>
  2119. <p class="bodytext"><span class="bld">Susa sosane</span>. Paṇṇaṃ sussati. Kārite – vāto paṇṇaṃ soseti, sosayati. Kamme – vātena paṇṇaṃ sosiyati. Bhāve kriyāpadamappasiddhaṃ. Soso, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ. Sussaṃ, sussanto. Sussamāno dahado.</p>
  2120. <p class="bodytext"><span class="bld">Tusa tuṭṭhiyaṃ</span>. Tussati, santussati. Santuṭṭhi, santoso, tosanaṃ, tuṭṭhabbaṃ, tussitabbaṃ, tusitā. Kārite ‘‘toseti’’ iccādīni.</p>
  2121. <p class="bodytext"><span class="bld">Hā parihāniyaṃ</span>. Hāyati, parihāyati. Hāyanti tattha vaḷavā. Bhāve ‘‘bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatī’’ti ca ‘‘rāgo pahīyatī’’ti ca rūpaṃ. Kamme kriyāpadamappasiddhaṃ. ‘‘Rāgo pahīyatī’’ti idaṃ pana <span class="bld">‘‘hā</span> cāge’’ti vuttassa <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikadhātussa rūpaṃ ‘‘rāgaṃ pajahatī’’ti kattupadassa dassanato.</p>
  2122. <p class="bodytext"><span class="bld">Naha bandhane</span>. Nayhati. Upanayhati. Sannayhati. Sannāho. Sannaddho.</p>
  2123. <p class="bodytext"><span class="bld">Muha vecitte</span>. Muyhati, sammuyhati, pamuyhati. Moho, pamoho. Mūḷho. Momūho puriso. Momūhaṃ cittaṃ. Kārite – moheti. Pamohako. Ettha ca <span class="bld">momūho</span>ti avisadatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.</p>
  2124. <p class="bodytext"><span class="bld">Saha suha sattiyaṃ</span>. Sayhati. Suyhati.</p>
  2125. <p class="bodytext"><span class="bld">Nhā</span> <a name="M0.0241"></a> <span class="bld">soceyye</span>. Nhāyati, appakkharānaṃ bahubhāve nahāyati. Nahāyitvā, nhāyitvā. Nahānaṃ, nhānaṃ. Sīsaṃ nhāto. Ettha ca <span class="bld">sīsaṃ nhāto</span>ti sīsaṃ dhovitvā nhātoti attho gahetabbo porāṇehi anumatattā.</p>
  2126. <p class="bodytext"><span class="bld">Siniha pītiyaṃ</span>. Siniyhati. Sinehako, sinehito, siniddho. Putte sineho ajāyatha. <span class="bld">I</span>kāralopena sneho. Tathā hi ‘‘nisnehamabhikaṅkhāmī’’ti pāḷi dissati.</p>
  2127. <p class="bodytext"><span class="bld">Viriḷa lajjāyaṃ codane ca</span>. Viriḷito. Lajjāvasena attho pasiddho, na codanāvasena. Tathā hi <span class="bld">‘‘viriḷito</span>ti lajjito’’ti atthasaṃvaṇṇakā garū vadanti ‘‘lajjanākārappatto’’ti ca.</p>
  2128. <p class="gatha1"><span class="bld">Divādī</span> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  2129. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.</p>
  2130. <p class="centered"><span class="bld">Divādi</span>gaṇoyaṃ.</p>
  2131. <p class="subhead">Svādigaṇika</p>
  2132. <p class="bodytext"><span class="bld">Su savane</span>. ‘‘Suṇoti, suṇāti. Suṇiṃsu. Paṭissuṇi, paṭissuṇiṃsu. Assosi, assosuṃ. Paccassosi, paccassosuṃ’’ iccādīni, ‘‘suṇissati, sossati’’ iccādīni ca bhavanti. Abbhāsavisaye ‘‘sussūsati, sussūsā’’ iccādīni. Anabbhāsavisaye – sāvako, soto, suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, suyyamāno, savanaṃ, sutaṃ. Asuyitthāti vā sutaṃ. Sutavā, sotaṃ, soṇo, suṇituṃ, sotuṃ. Suṇitvā, suṇiya, suṇiyāna, sutvā, sutvāna. Kārite – sāveti, sāvayati. Kamme – saddo suyyati, sūyati ca. Bhāve padarūpamappasiddhaṃ.</p>
  2133. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0242"></a> <span class="bld">sāvako</span>ti antevāsiko, so duvidho āgatapphalo anāgatapphalo ca, tattha āgatapphalo savanante ariyāya jātiyā jātoti ‘‘sāvako’’ti vuccati, itaro garūnaṃ ovādaṃ suṇātīti ‘‘sāvako’’ti. Sāvako, antevāsiko, sissoti pariyāyā.</p>
  2134. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">suta</span>saddassa atthuddhāraṃ vadāma saddhiṃ <span class="bld">sota</span>saddassa atthuddhārena. <span class="bld">Suta</span>saddo saupasaggo anupasaggo ca anupapadena, <span class="bld">suta</span>saddo ca –</p>
  2135. <p class="gatha1">Gamane vissute tinte, niyogo’pacitepi ca;</p>
  2136. <p class="gathalast">Sadde ca sotadvārānu-sārañātesu dissati.</p>
  2137. <p class="bodytext">Tathā hi ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassa purisapuggalassā’’tiādīsu tintassāti attho. ‘‘Ye jhānappasutā dhīrā’’tiādīsu anuyuttāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu upacitanti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññāta’’ntiādīsu saddoti attho. ‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu sotadvārānusāraviññātadhammadharoti attho.</p>
  2138. <p class="bodytext"><span class="bld">Sota</span>saddopi anekatthappabhedo. Tathā hesa –</p>
  2139. <p class="gatha1">Maṃsaviññāṇañāṇesu, taṇhādīsu ca dissati;</p>
  2140. <p class="gathalast">Dhārāyaṃ ariyamagge, cittasantatiyampi ca.</p>
  2141. <p class="bodytext">‘‘Sotāyatanaṃ<a name="M0.0243"></a>, sotadhātu, sotindriya’’ntiādīsu <span class="bld">sota</span>saddo maṃsasote dissati, ‘‘sotena saddaṃ sutvā’’tiādīsu sotaviññāṇe. ‘‘Dibbāya sotadhātuyā’’tiādīsu ñāṇasote. ‘‘Yāni sotāni lokasminti, yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhattāni uttānīkatāni pakāsitāni. Seyyathidaṃ? Taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto’’tiādīsu pañcasu dhammesu. ‘‘Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu udakadhārāyaṃ. ‘‘Ariyassetaṃ āvuso aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, yadidaṃ soto’’tiādīsu ariyamagge. ‘‘Purisassa ca viññāṇasotaṃ pajānāti ubhayato abbocchinnaṃ idhaloke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañcā’’tiādīsu cittasantatiyanti.</p>
  2142. <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇo</span>ti sunakho. So hi sāmikassa vacanaṃ suṇātīti soṇoti vuccati.</p>
  2143. <p class="bodytext">Imāni tadabhidhānāni –</p>
  2144. <p class="gatha1">Sunakho sārameyyo ca, suṇo sūno ca kukkuro;</p>
  2145. <p class="gathalast">Soṇo svāno suvāno ca, sāḷuro migadaṃsano.</p>
  2146. <p class="gatha1">Sā sunidhāti’me saddā, pumānesu pavattare;</p>
  2147. <p class="gathalast">Sunakhī kukkurī sī’ti, ime itthīsu vattare.</p>
  2148. <p class="gatha1">Sunakhā sārameyyāti, ādi bahuvaco pana;</p>
  2149. <p class="gathalast">Pavattati pumitthīsu, aññatrāpi ayaṃ nayo;</p>
  2150. <p class="gatha1">Kukkuroti <a name="M0.0244"></a> ayaṃ tattha, bālakāle ravena ve;</p>
  2151. <p class="gathalast">Mahallakepi sunakhe, rūḷhiyā sampavattati.</p>
  2152. <p class="bodytext">Tathā hi aṭṭhakathācariyā <span class="bld">kukkurajātake</span> ‘‘ye kukkurā rājakulamhi vaḍḍhā, koleyyakā vaṇṇabalūpapannā’’tiimasmiṃpadese evamatthaṃ vaṇṇayiṃsu ‘‘ye kukkurāti ye sunakhā. Yathā hi taruṇopi passāvo pūtimuttanti tadahujātopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’ti, komalāpi gaḷācīlatā ‘pūtilatā’ti, suvaṇṇavaṇṇopi kāyo ‘pūtikāyo’ti vuccati, evameva vassasatikopi sunakho ‘kukkuro’ti vuccati, tasmā mahallakā kāyūpapannāpi te ‘kukkurā’tveva vuttā’’ti.</p>
  2153. <p class="bodytext"><span class="bld">Ki hiṃsāyaṃ</span>. Kiṇoti, kiṇāti, kiṇanti.</p>
  2154. <p class="bodytext"><span class="bld">Saka sāmatthiye</span>. Samatthabhāvo <span class="bld">sāmatthiyaṃ,</span> yathā dakkhiyaṃ. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Asakkhi. Sakkhissati. Sakko. Sakkī.</p>
  2155. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sakko</span>ti devarājā. So hi parahitaṃ sakahitañca kātuṃ sakkuṇātīti sakko. Apica sakyakulajāto yo kocipi. Tathā hi ‘‘atha kho mahānāmo sakko’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Bhagavantañca piṅgiyo maṃ sakka samuddharāhīti ālapi. Sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā’’ti vacanamupādāya sabbepi sakyakule jātā ‘‘sakyā’’ti ca ‘‘sākiyā’’ti ca ‘‘sakkā’’ti ca vuccanti. Ettha <span class="bld">svādi</span>ttepi anekassaradhātuto ekova uṇāpaccayo hoti, na ṇu ṇāpaccayāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2156. <p class="bodytext"><span class="bld">Khī</span> <a name="M0.0245"></a> <span class="bld">khaye</span>. Khīṇoti. Khīṇāti. Khīṇā jāti. Khīṇo. Ayogā bhūrisaṅkhayo.</p>
  2157. <p class="bodytext"><span class="bld">Ge sadde</span>. Giṇoti, giṇāti.</p>
  2158. <p class="bodytext"><span class="bld">Ci caye. Ṇa</span>kārassa <span class="bld">na</span>kārattaṃ. Pākāraṃ cinoti. Citaṃ kusalaṃ. Ceto puggalo.</p>
  2159. <p class="bodytext"><span class="bld">Ru upatāpe</span>. Ruṇoti, ruṇāti.</p>
  2160. <p class="bodytext"><span class="bld">Rādha sādha saṃsiddhiyaṃ</span>. Rādhuṇāti. Sādhuṇāti. Rādhanaṃ. Ārādhanaṃ. Sādhanaṃ.</p>
  2161. <p class="bodytext"><span class="bld">Pī pītiyaṃ</span>. Pīṇoti, pīṇāti. Pīti, piyo.</p>
  2162. <p class="bodytext"><span class="bld">Apa pāpuṇe sambhu</span> ca. Pāpuṇoti, pāpuṇāti. Patto. Sabbaññutaṃ satthā patto. Sampatto yamasādhanaṃ. Sambhuṇāti, na kiñci atthaṃ abhisambhuṇāti. Sambhuṇanto, abhisambhuṇamāno.</p>
  2163. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">patto</span>ti <span class="bld">pa</span>saddo upasaggo ‘‘pappotī’’ti ettha <span class="bld">pa</span>saddo viya. Tathā hi ‘‘patto’’ti ettha pāpuṇīti atthe <span class="bld">pa</span>pubbassa <span class="bld">apa</span>dhātussa <span class="bld">pa</span>kāre lutte <span class="bld">ta</span>paccayassa dvibhāvo bhavati. Tattha <span class="bld">na abhisambhuṇātī</span>ti na sampāpuṇāti, na sādhetīti vuttaṃ hoti.</p>
  2164. <p class="bodytext"><span class="bld">Khipa khepe</span>. Khipuṇāti. Khippaṃ. <span class="bld">Khippa</span>nti macchapañjaro.</p>
  2165. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpa byāpane</span>. Āpuṇāti. Āpo.</p>
  2166. <p class="bodytext"><span class="bld">Mi pakkhepane</span>. Minoti. Mitto.</p>
  2167. <p class="bodytext">Ettha ca sabbaguyhesu nimiyati pakkhipiyatīti <span class="bld">mitto</span>. ‘‘Mitto have sattapadena hotī’’ti vacanaṃ pana vohāravasena vuttaṃ, na atthavasena. Vucceyya ce, yo koci avissāsiko <a name="M0.0246"></a> attano paṭiviruddhopi ca mitto nāma bhaveyya, na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañca pana daṭṭhabbaṃ ‘‘sattapadavītihāramattenapi saha gacchanto saha gacchantassa piyavācānicchāraṇena aññamaññaṃ ālāpasallāpakaraṇamattena mitto nāma hotīti vattabbaṃ. Kiṃkāraṇā? Daḷhavissāso mitto nāma na bhaveyyāti mittassa guṇapasaṃsāvasena evaṃ vutta’’nti.</p>
  2168. <p class="bodytext"><span class="bld">Vu saṃvaraṇe</span>. Vuṇoti, vuṇāti, saṃvuṇoti, saṃvuṇāti. Paṇḍito sīlasaṃvuto.</p>
  2169. <p class="bodytext"><span class="bld">Su abhisave. Abhisavo</span> nāma pīḷanaṃ manthanaṃ sandhānaṃ sinhānaṃ vā. Suṇoti, suṇāti.</p>
  2170. <p class="bodytext"><span class="bld">Si bandhane</span>. Sinoti.</p>
  2171. <p class="bodytext"><span class="bld">Si nisāne</span>. Siṇoti, siṇāti. Nisitasatthaṃ.</p>
  2172. <p class="gatha1">Na hi nūnāyaṃ sā khujjā, labhati jivhāya chedanaṃ;</p>
  2173. <p class="gathalast">Sunisitena satthena, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ;</p>
  2174. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">bhaṇa</span>nti bhaṇantī.</p>
  2175. <p class="bodytext"><span class="bld">Vusa pāgabbiye. Pāgabbiyaṃ</span> nāma kāyavācāmanehi pagabbabhāvo. Vusuṇāti.</p>
  2176. <p class="bodytext"><span class="bld">Asu byāpane</span>. Asuṇāti. Assu.</p>
  2177. <p class="bodytext"><span class="bld">Hi gatibuddhīsu upatāpe ca</span>. Hinoti.</p>
  2178. <p class="bodytext">Ettha pana asamānantattepi samānatthānaṃ samodhānaṃ vuccati.</p>
  2179. <p class="bodytext"><span class="bld">Tika tiga sagha dikkha kivi ciri jiri dāsa du hiṃsāyaṃ</span>. Tikuṇāti. Tiguṇāti. Saghuṇāti. Dikkhuṇāti. Kivuṇāti<a name="M0.0247"></a>. Ciruṇāti. Jiruṇāti. Dāsuṇāti. Duṇoti, duṇātīti rūpāni hiṃsāvācakāni bhavanti.</p>
  2180. <p class="gatha1"><span class="bld">Suvādī</span> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  2181. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇavho atthayuttito.</p>
  2182. <p class="centered"><span class="bld">Svādi</span>gaṇoyaṃ.</p>
  2183. <p class="subhead">Kiyādigaṇika</p>
  2184. <p class="bodytext"><span class="bld">Kī dabbavinimaye. Dabbavinimayo</span> kayavikkayavasena bhaṇḍassa parivattanaṃ. Kiṇāti, kiṇanti. Vikkiṇāti, vikkiṇanti. Ketuṃ, kiṇituṃ. Vikketuṃ, vikkiṇituṃ. Kiṇitvā, vikkiṇitvā. Kītaṃ bhaṇḍaṃ. Kayo, vikkayo. Vikkiṇeyya haneyya vā.</p>
  2185. <p class="bodytext"><span class="bld">Khi gatiyaṃ</span>. Khiṇāti. Atikhiṇo saro. Khaṃ, khāni. <span class="bld">Na</span>kārassa <span class="bld">ṇa</span>kārattaṃ.</p>
  2186. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">khiṇātī</span>ti gacchati. <span class="bld">Atikhino</span>ti atigato. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘senti cāpātikhiṇāva, purāṇāni anutthuna’’nti. Tattha <span class="bld">cāpātikhiṇā</span>’ti cāpato atikhiṇā atigatā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana <span class="bld">‘‘cāpātikhiṇā</span>ti cāpato atikhiṇā cāpā vinimuttāti attho’’ti padatthavivaraṇaṃ kataṃ, tampi gatatthaññeva sandhāya adhippāyatthavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Tatra <span class="bld">kha</span>nti saggo. So hi katapuññehi gantabbattā ‘‘kha’’nti vuccati. <span class="bld">Khānī</span>ti saggā.</p>
  2187. <p class="bodytext"><span class="bld">Ci caye</span>. Puññaṃ cināti. Pākāraṃ cināti. Pāramiyo vicināti, vicinati ca. Pupphaṃ ocināti, ocinati vā. Pacināti. Pacinitvā. Citaṃ kusalaṃ. Cayo sañcayo. Cito pākāro. Cinātīti ceto, iṭṭhakavaḍḍhakī. Yo satto puññasañcayo<a name="M0.0248"></a>. ‘‘Sañcayo rāsi samūho piṇḍo gaṇo saṅgho kadambo vaggo karo ghaṭā’’iccevamādayo pariyāyā.</p>
  2188. <p class="bodytext"><span class="bld">Ji jaye</span>. Jināti, vijināti, jiniyati. Jetā, jino. Jito māro. Māraṃ jito. Jitavā, jitāvī, jitabbo, jeyyo, jayanaṃ, jitaṃ, vijitaṃ, jayo, parājayanaṃ, parājayo. Yassa jitaṃ nāvajīyati. Jitamassa noyāti koci loke. Jayo hi buddhassa sirīmato ayaṃ, mārassa ca pāpimato parājayo.</p>
  2189. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jetā</span>ti jinātīti jetā, yo koci puggalo. Ajinīti <span class="bld">jino,</span> sabbaññū dhammarājā. Kiṃ so ajini? Pāpake akusale dhamme mārādiarayo ca. Iti pāpake akusale dhamme mārādayo ca arayo ajinīti <span class="bld">jino</span>. Vuttampi cetaṃ –</p>
  2190. <p class="gatha1">‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;</p>
  2191. <p class="gathalast">Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhaṃ upaka jino’’ti,</p>
  2192. <p class="bodytext">‘‘Tathāgato bhikkhave abhibhū anabhibhūto’’ti ca.</p>
  2193. <p class="bodytext"><span class="bld">Jina</span>saddo hi kevalo sabbaññumhi pavattati, sopapado pana paccekabuddhādīsu tamhi ca yathārahaṃ pavattati. ‘‘Paccekajino, odhijino, anodhijino, vipākajino, avipākajino’’ti imānettha nidassanapadāni.</p>
  2194. <p class="bodytext"><span class="bld">Ji jāniyaṃ</span>. Jināti, na jināti na jāpaye, jino rathassaṃ maṇikuṇḍale ca, putte ca dāre ca tatheva jino. Jino dhanañca dāse ca.</p>
  2195. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā</span> <a name="M0.0249"></a> <span class="bld">avabodhane</span>. Jānāti, ñāyati, nāyati. Animittā na nāyare. Jaññā so yadi hāpaye. Mā maṃ jaññūti icchati. ‘‘Ime amhāka’’nti ñātabbaṭṭhena ñāti, ñātako. Ñātimittā suhajjā ca. Ñātako no nisinnoti. Ñātabbaṃ ñeyyaṃ, saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattidhammā. Īdisesu ṭhānesu <span class="bld">ñeyya</span>saddo ekantena napuṃsako, vāccaliṅgatte sabbaliṅgiko, yathā? Ñeyyo phasso. Ñeyyā vedanā. Ñeyyaṃ cittaṃ. Ñeyyo puriso, ñeyyā itthī, ñeyyaṃ dhananti ca.</p>
  2196. <p class="bodytext"><span class="bld">Thu abhitthave</span>. Thunāti. Abhitthunāti. Thuti, abhitthuti. Thavanā, abhitthavanā, thuto, abhitthuto.</p>
  2197. <p class="bodytext"><span class="bld">Thu nitthunane</span>. Thunāti.</p>
  2198. <p class="gatha1">Uṭṭhehi revate supāpadhamme,</p>
  2199. <p class="gatha2">Apārutadvāre adānasīle;</p>
  2200. <p class="gatha3">Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā,</p>
  2201. <p class="gatha2">Samappitā nerayikā dukkhena;</p>
  2202. <p class="gathalast">Purāṇāni anutthuna’’nti ca payogo.</p>
  2203. <p class="bodytext"><span class="bld">Du hiṃsāyaṃ</span>. Dunāti. Mittaddu. Dumo.</p>
  2204. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">mittaddū</span>ti mittaṃ dunāti hiṃsati dubbhatīti mittaddu. Atra ‘‘vedā na tāṇāya bhavanti tassa, mittadduno bhūnahuno narassā’’ti pāḷi nidassanaṃ. <span class="bld">Dumo</span>ti duniyati gehasambhārādiatthāya hiṃsiyati chindiyati, paṇṇapupphādiatthikehi vā paṇṇapupphādiharaṇena pīḷiyatīti <span class="bld">dumo</span>.</p>
  2205. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhū kampane</span>. Dhunāti. Dhūmo, dhonā, dhono, dhuto. Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.</p>
  2206. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0250"></a> <span class="bld">dhūmo</span>ti dhunāti kampatīti dhūmo. <span class="bld">Dhūma</span>saddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāyaṃ pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmāni mosavajja’’nti ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchā dhūmāyito sadā’’ti ettha taṇhāyaṃ. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.</p>
  2207. <p class="gatha1">‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,</p>
  2208. <p class="gatha2">Bhayañca metaṃ timulaṃ pavuttaṃ;</p>
  2209. <p class="gatha3">Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsito,</p>
  2210. <p class="gathalast">Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti</p>
  2211. <p class="unindented">Ettha pañcasu kāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti ettha dhammadesanāyaṃ. ‘‘Dhajo rathassa paññāno, dhūmo paññānamaggino’’ti ettha pakatidhūme. Iccevaṃ –</p>
  2212. <p class="gatha1">Kodhataṇhāvitakkesu, pañcakāmaguṇesu ca;</p>
  2213. <p class="gathalast">Desanāyañca pakati-dhūme <span class="bld">dhūmo</span> pavattati.</p>
  2214. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhonā</span>ti paññā. Vuttañhetaṃ <span class="bld">niddese</span> ‘‘dhonā vuccati paññā, yā paññā pajānanā sammādiṭṭhi, kiṃkāraṇā dhonāti vuccati paññā? Yaṃ tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā. Atha vā sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiṃ dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā’’ti. ‘‘Dhonassa hi natthi kuhiñci loke, pakappitā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti ayamettha pāḷi nidassanaṃ<a name="M0.0251"></a>. Atra dhonā assa atthīti dhono, tassa dhonassāti nibbacanaṃ. Dhātūnamanekatthatāya <span class="bld">dhū</span>dhātu kampanatthepi dhovanatthepi vattati.</p>
  2215. <p class="bodytext"><span class="bld">Muna ñāṇe</span>. Munāti. Monaṃ, muni. Imasmiṃ ṭhāne dhātuyā ākhyātatte ekantena antalopo bhavati. <span class="bld">Sobhitattheragāthāyaṃ</span> pana anāgatavacane <span class="bld">u</span>kārassa vuddhivasena ‘‘ahaṃ monena monissa’’nti rūpantarañca dissati. Tattha <span class="bld">monissa</span>nti jānissaṃ. Nāmatte antalopo na hoti. Tattha monanti kiñcāpi ‘‘na monena muni hotī’’ti ettha tuṇhībhāvo ‘‘mona’’nti vuccati, tathāpi idha ‘‘ñāṇe’’ti vacanato na so adhippeto, ñāṇamevādhippetaṃ, tasmā moneyyapaṭipadāsaṅkhātaṃ maggañāṇamonampi gahetabbaṃ. <span class="bld">Munī</span>ti munāti jānāti hitāhitaṃ paricchindatīti muni. Atha vā khandhādiloke tulaṃ āropetvā minanto viya ‘‘ime ajjhattikā khandhā, ime bāhirā’’tiādinā nayena ime ubho atthe munātīti <span class="bld">muni</span>. Tenāha bhagavā –</p>
  2216. <p class="gatha1">‘‘Na monena muni hoti, mūḷharūpo aviddasu;</p>
  2217. <p class="gathalast">Yo ca tulaṃva paggayha, varamādāya paṇḍito.</p>
  2218. <p class="gatha1">Pāpāni parivajjeti, sa muni tena so muni;</p>
  2219. <p class="gathalast">Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti.</p>
  2220. <p class="bodytext">Aparāpettha bhavati atthavibhāvanā. <span class="bld">Munī</span>ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, kāyamoneyyādīsu vā aññataraṃ, tena samannāgatattā puggalo ‘‘munī’’ti vuccati. So panesa agāriyamuni anagāriyamuni sekkhamuni asekkhamuni paccekamuni munimunīti anekavidho<a name="M0.0252"></a>. Tattha <span class="bld">agāriyamunī</span>ti gihipi āgataphalo viññātasāsano. <span class="bld">Anagāriyamunī</span>ti tathārūpova pabbajito. <span class="bld">Sekkhamunī</span>ti satta sekkhā. <span class="bld">Asekkhamunī</span>ti khīṇāsavo. <span class="bld">Paccekamunī</span>ti paccekabuddho. <span class="bld">Munimunī</span>ti sammāsambuddho. Tathā hi <span class="bld">āyasmāpi sāriputto</span> āha ‘‘munīti vuccati tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti.</p>
  2221. <p class="bodytext"><span class="bld">Pū pavane. Pavanaṃ</span> sodhanaṃ. Punāti. Puññaṃ, putto, dantapoṇaṃ.</p>
  2222. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">puñña</span>nti attano kārakaṃ punāti sodhetīti puññaṃ. Atha vā yattha sayaṃ uppannaṃ taṃsantānaṃ punāti visodhetīti <span class="bld">puññaṃ</span>. Kintaṃ? Sucaritaṃ kusalakammaṃ. Sakammikattā dhātussa kāritavasena atthavivaraṇaṃ labbhati. <span class="bld">Putto</span>ti attano kulaṃ punāti sodhetīti putto. Evañca sati hīnajaccānaṃ caṇḍālādīnaṃ putto nāma na bhaveyyāti na vattabbaṃ saddānamatthakathanassa nānappakārena pavattito, tasmā attano pitu hadayaṃ pūretīti puttoti evamādināpi nibbacanaṃ gahetabbameva. Nānādhātuvasenapi hi padāni siddhiṃ samupagacchanti.</p>
  2223. <p class="bodytext">Putto ca nāma atrajo khetrajo antevāsiko dinnakoti catubbidho. Tattha attānaṃ paṭicca jāto <span class="bld">atrajo</span> nāma. Sayanapīṭhe pallaṅke ureti evamādīsu nibbatto <span class="bld">khetrajo</span> nāma. Santike sippuggaṇhanako <span class="bld">antevāsiko</span> nāma. Posāpanatthāya dinno <span class="bld">dinnako</span> nāma <span class="bld">dantapoṇa</span>nti dante punanti visodhenti etenāti dantapoṇaṃ, dantakaṭṭhaṃ.</p>
  2224. <p class="bodytext"><span class="bld">Pī tappanakantīsu</span>. Piṇātīti <span class="bld">pīti</span>. Ettha ca <span class="bld">pītī</span>ti pīṇanaṃ pīti, tappanaṃ kantīti ca vuttaṃ hoti. Idaṃ bhāvavasena nibbacanaṃ. Idaṃ <a name="M0.0253"></a> pana hetukattuvasena piṇayatīti <span class="bld">pīti,</span> tappetīti attho.</p>
  2225. <p class="bodytext">Sā panesā khuddakāpīti khaṇikāpīti okkantikāpīti ubbegāpīti pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha <span class="bld">khuddakāpīti</span> sarīre lomahaṃsanamattameva kātuṃ sakkoti. <span class="bld">Khaṇikāpīti</span> khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. <span class="bld">Okkantikāpīti</span> samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. <span class="bld">Ubbegāpīti</span> balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. <span class="bld">Pharaṇāpītiyā</span> pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anupariphuṭaṃ hoti, evaṃ pañcavidhā pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇattā ‘‘piṇātī’’ti pītīti suddhakattuvasenapi vattuṃ yujjati. Ettha ‘‘piyāyati, pitā, piyo, pemo’’tiādīni <span class="bld">pī</span>dhātuyā eva rūpāni. Tattha ‘‘puttaṃ piyāyatīti pitā’’ti vadanti. Piyāyitabboti <span class="bld">piyo</span>. Pemanaṃ pemo.</p>
  2226. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā parimāṇe</span>. Mināti. Mānaṃ, parimāṇaṃ, mattaṃ, mattā, mano, vimānaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ, chāyā metabbā. Īdisesu ṭhānesu <span class="bld">anīya</span>paccayo na labbhati.</p>
  2227. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">mano</span>ti ekāya nāḷiyā ekāya ca tulāya minamāno viya ārammaṇaṃ mināti paricchindatīti mano. Visesato miniyate paricchindiyateti <span class="bld">vimānaṃ,</span> devānaṃ puññabalena nibbattabyamhaṃ devaniketaṃ. Yaṃ vimānaṃ upasobhitaṃ, pabhāsatimidaṃ byamhanti ca ādinā thomiyati.</p>
  2228. <p class="bodytext"><span class="bld">Mī hiṃsāyaṃ</span>. Mināti. Mīno, kumīnaṃ.</p>
  2229. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0254"></a> <span class="bld">mīno</span>ti maccho. Macchassa hi ‘‘mīno maccho ambujo vārijo vāricaro’’ti anekāni nāmāni. Visesanāmāni pana ‘‘amaro khaliso candakulo kandaphali indaphali indavalo kuliso vāmi kuṅkutalo kaṇḍiko sakulo maṅguro siṅgī satavaṅko rohito pāṭhīno kāṇo savaṅko pāvuso’’ iccevamādīni, ‘‘timi timiṅgalo’’ iccevamādīni ca bhavanti. <span class="bld">Kumīna</span>nti kucchitenākārena macche minanti hiṃsanti etenāti kumīnaṃ, macchabandhanapañjaro. So pana pāḷiyaṃ <span class="bld">kumīna</span>saddena vuccati. Tathā hi –</p>
  2230. <p class="gatha1">‘‘Vārijasseva me sato, bandhassa kumināmukhe;</p>
  2231. <p class="gathalast">Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti</p>
  2232. <p class="unindented">Pāḷi dissati.</p>
  2233. <p class="bodytext"><span class="bld">Mū bandhane</span>. Munāti. Muni.</p>
  2234. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">munī</span>ti attano cittaṃ munāti mavati bandhati rāgadosādivasaṃ gantuṃ na detīti muni.</p>
  2235. <p class="bodytext"><span class="bld">Ri gatidesanesu</span>. Rikāti. Reṇu. <span class="bld">Na</span>kārassa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ.</p>
  2236. <p class="bodytext"><span class="bld">Lī silese</span>. Lināti, nilināti. Līnaṃ, sallīnaṃ, paṭisallānaṃ.</p>
  2237. <p class="bodytext"><span class="bld">Vī tantasantāne</span>. Vatthaṃ vināti. Iminā suttena cīvaraṃ vināhi. Kamme – idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati. Vītaṃ. Suvītaṃ. Appakaṃ hoti vetabbaṃ. Kārite ‘‘vāyāpeti, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpessāmā’ti cīvaraṃ vāyāpesuṃ’’ iccevamādīni bhavanti.</p>
  2238. <p class="bodytext"><span class="bld">Vī hiṃsāyaṃ</span>. Vināti. Veṇu. <span class="bld">Veṇū</span>ti vaṃso.</p>
  2239. <p class="bodytext"><span class="bld">Lū</span> <a name="M0.0255"></a> chedane. Lunāti. Loṇaṃ, kusalaṃ, bālo, lūto.</p>
  2240. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">loṇa</span>nti lunāti vītarasabhāvaṃ vināseti sarasabhāvaṃ karotīti loṇaṃ, lavaṇaṃ. Kuso viya hatthappadesaṃ akusaladhamme lunātīti <span class="bld">kusalaṃ,</span> anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇo dhammo. Diṭṭhadhammikasamparāyike dve atthe lunātīti <span class="bld">bālo,</span> avidvā. <span class="bld">Lūto</span>ti makkaṭako vuccati. Tassa hi suttaṃ ‘‘lūtasutta’’nti vadanti. Yūsaṃ pātuṃ paṭaṅgamakkhikādīnaṃ jīvitaṃ lunātīti <span class="bld">lūto</span>.</p>
  2241. <p class="bodytext"><span class="bld">Si bandhane</span>. Sināti. Sīmā, sīsaṃ.</p>
  2242. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sīmā</span>ti sinīyate samaggena saṅghena kammavācāya bandhiyateti sīmā. Sā duvidhā baddhasīmā abaddhasīmāti. Tāsu abaddhasīmā mariyādakaraṇavasena ‘‘sīmā’’ti veditabbā. Sināti bandhati kese moḷikaraṇavasena etthāti sīsaṃ. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  2243. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā pāke</span>. Sināti.</p>
  2244. <p class="bodytext"><span class="bld">Su hiṃsāyaṃ</span>. Suṇāti. Parasu. Paraṃ suṇanti hiṃsanti etenāti <span class="bld">parasu</span>.</p>
  2245. <p class="bodytext"><span class="bld">Asa bhojane</span>. Vuttānaṃ phalamasnāti. Asanaṃ.</p>
  2246. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">asana</span>nti āhāro. So hi asiyati bhuñjiyatīti ‘‘asana’’nti vuccati. ‘‘Asnātha khādatha pivathā’’ti idamettha nidassanaṃ.</p>
  2247. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilisa vibādhane</span>. Kilisnāti. Kileso.</p>
  2248. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">kileso</span>ti rāgādayopi dukkhampi vuccati.</p>
  2249. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhasa uñche. Uñcho</span> pariyesanaṃ. Uddhasnāti.</p>
  2250. <p class="bodytext"><span class="bld">Isa</span> <a name="M0.0256"></a> <span class="bld">abhikkhaṇe</span>. Isnāti.</p>
  2251. <p class="bodytext"><span class="bld">Visa vippayoge</span>. Visnāti. Visaṃ.</p>
  2252. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa sinehasavanapūraṇesu</span>. Pusnāti.</p>
  2253. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa posane</span>. Pusnāti.</p>
  2254. <p class="bodytext"><span class="bld">Musa theyye</span>. Musnāti. Musalo.</p>
  2255. <p class="gatha1"><span class="bld">Kiyādī</span> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  2256. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.</p>
  2257. <p class="gatha1">Sāsanā lokato cete,</p>
  2258. <p class="gatha2">Dassitā tesu lokato;</p>
  2259. <p class="gatha3">Sāsanassopakārāya,</p>
  2260. <p class="gathalast">Vuttā tadanurūpakā.</p>
  2261. <p class="centered"><span class="bld">Kiyādi</span>gaṇoyaṃ.</p>
  2262. <p class="subhead">Gahādigaṇika</p>
  2263. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">gahādi</span>gaṇo vuccate. Ettheke evaṃ maññanti.</p>
  2264. <p class="gatha1"><span class="bld">Gahādī</span>naṃ gaṇo nāma, paccekaṃ nupalabbhati;</p>
  2265. <p class="gathalast">Athameko <span class="bld">gaha</span>dhātu, <span class="bld">gahādī</span>naṃ gaṇo siyā.</p>
  2266. <p class="gatha1">Yato <span class="bld">ppaṇhā</span> parā heyyuṃ, dhātuto jinasāsane;</p>
  2267. <p class="gathalast">Tepi aññe na vijjanti, aññatra <span class="bld">gaha</span>dhātuyā.</p>
  2268. <p class="gatha1">Iti cintāya ekacce, <span class="bld">gaha</span>dhātuṃ <span class="bld">kiyādi</span>naṃ;</p>
  2269. <p class="gathalast">Pakkhipiṃsu gaṇe evaṃ, na vadiṃsu <span class="bld">gahādi</span>kaṃ.</p>
  2270. <p class="gatha1">Na tesaṃ gahaṇaṃ dhīro, gaṇheyya suvicakkhaṇo;</p>
  2271. <p class="gathalast">Yato <span class="bld">kaccāyane</span> vutto, <span class="bld">gahādī</span>naṃ gaṇo visuṃ.</p>
  2272. <p class="gatha1">‘‘Gahādito ppaṇhā’’ iti, lakkhaṇaṃ vadatā hi so;</p>
  2273. <p class="gathalast">Kaccāyanena garunā, dassito nanu sāsane.</p>
  2274. <p class="gatha1">Sace <a name="M0.0257"></a> visuṃ <span class="bld">gahādīnaṃ,</span> gaṇo nāma na labbhati;</p>
  2275. <p class="gathalast"><span class="bld">Gahādi</span>dīpake sutte, hitvāna bāhiraṃ idaṃ.</p>
  2276. <p class="gatha1">‘‘Gahato ppaṇhā’’ icceva, vattabbaṃ atha vā pana;</p>
  2277. <p class="gathalast">‘‘Kiyādito nāppaṇhā’’ti, kātabbaṃ ekalakkhaṇaṃ.</p>
  2278. <p class="gatha1">Yasmā tathā na vuttañca, na katañcekalakkhaṇaṃ;</p>
  2279. <p class="gathalast">Tasmā ayaṃ visuṃyeva, gaṇo icceva ñāyati.</p>
  2280. <p class="gatha1">‘‘Sarā sare lopa’’miti-ādīni lakkhaṇāniva;</p>
  2281. <p class="gathalast">Gambhīraṃ lakkhaṇaṃ etaṃ, dujjānaṃ takkagāhinā.</p>
  2282. <p class="gatha1"><span class="bld">Usā</span>dayopi sandhāya, <span class="bld">ādi</span>ggaho kato tahiṃ;</p>
  2283. <p class="gathalast">Tathā hi ‘‘uṇhāpetī’’ti, ādirūpāni dissare.</p>
  2284. <p class="gatha1">Idāni pākaṭaṃ katvā, <span class="bld">ādi</span>saddaphalaṃ ahaṃ;</p>
  2285. <p class="gathalast">Sappayogaṃ <span class="bld">gahādī</span>naṃ, gaṇaṃ vakkhāmi me suṇa.</p>
  2286. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha upādāne. Upādānaṃ</span> gahaṇaṃ, na kilesupādānaṃ. <span class="bld">Upa</span>saddo hettha na kiñci atthavisesaṃ vadati. Atha vā kāyena cittena vā upagantvā ādānaṃ gahaṇaṃ upādānanti samīpattho <span class="bld">upa</span>saddo. Katthaci hi <span class="bld">upa</span>saddo <span class="bld">ādāna</span>saddasahito daḷhaggahaṇe vattati ‘‘kāmupādāna’’ntiādīsu. Idha pana daḷhaggahaṇaṃ vā hotu sithilaggahaṇaṃ vā, yaṃ kiñci gahaṇaṃ upādānameva, tasmā <span class="bld">gaha</span>dhātu gahaṇe vattatīti attho gahetabbo. Gheppati, gaṇhāti vā. Pariggaṇhāti, paṭiggaṇhāti, adhigaṇhāti, paggaṇhāti, niggaṇhāti. Padhānagaṇhanako. Gaṇhituṃ, uggaṇhituṃ. Gaṇhitvā, uggaṇhitvā. Aññathāpi rūpāni bhavanti. Ahaṃ jāliṃ gahessāmi. Gahetuṃ. Gahetvā. Uggāhako, saṅgāhako, ajjhogāḷho. Kārite ‘‘gaṇhāpeti, gaṇhāpayati, aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti, saddhiṃ amaccasahassena gaṇhāpetvā. Upajjhaṃ gāhāpetabbo. Upajjhaṃ gāhāpetvā<a name="M0.0258"></a>. Gāheti, gāhayati, gāhāpessati. Gāhāpayanti sabbhāvaṃ. Gāhako, gāhetvā’’ iccādīni. Kammani – gayhati, saṅgayhati, gaṇhiyati vā. Tathā hi ‘‘gaṇhiyanti uggaṇhiyantī’’ti <span class="bld">niddesapāḷi</span> dissati. ‘‘Gehaṃ, gāho, pariggaho, saṅgāhako, saṅgahetā’’ iccādīni yojetabbāni.</p>
  2287. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">a</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>ntapadānaṃ ‘‘gheppati, gheppanti. Gheppasī’’ti ca ‘‘gaṇhati, gaṇhanti. Gaṇhasī’’ti ca ādinā nayena sabbāsu vibhattīsu sabbathā padamālā yojetabbā. <span class="bld">Ā</span>kā<span class="bld">re</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>ntapadānaṃ ‘‘gaṇhāti gaṇhāpetī’’tiādinā yathāsambhavaṃ padamālā yojetabbā vajjetabbaṭṭhānaṃ vajjetvā.</p>
  2288. <p class="bodytext">Imāni pana pasiddhāni kānici ajjatanīrūpāni ‘‘aggahī mattikāpattaṃ. Aggahuṃ, aggahiṃsu, aggahesu’’nti. Bhavissantīādīsu gahessati, gahessanti. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ. Aggahissā, aggahissaṃsu. Sesaṃ paripuṇṇaṃ kātabbaṃ.</p>
  2289. <p class="bodytext"><span class="bld">Usa dāhe. Dāho</span> uṇhaṃ. Usati dahatīti uṇhaṃ. <span class="bld">Uṇha</span>saddo ‘‘uṇhaṃ bhattaṃ bhuñjatī’’tiādīsu dabbamapekkhati, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihanatī’’tiādīsu pana guṇaṃ uṇhabhāvassa icchitattā. Uṇhabhāvo hi sītabhāvo ca guṇo.</p>
  2290. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasa vipāsāyaṃ</span>. Taṇhā. Kenaṭṭhena <span class="bld">taṇhā</span>? Tassati paritassatīti atthena.</p>
  2291. <p class="bodytext"><span class="bld">Jusi pītisevanesu</span>. Juṇho samayo. Kāḷe vā yadi vā juṇhe, yadā vāyati māluto.</p>
  2292. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">juṇho</span>ti joseti lokassa pītiṃsomanassañca uppādetīti juṇho.</p>
  2293. <p class="bodytext"><span class="bld">Juta</span> <a name="M0.0259"></a> <span class="bld">dittiyaṃ</span>. Juṇhā ratti. Jotati sayaṃ nippabhāpi samānā candatārakappabhāsenapi dibbati virocati sappabhā hotīti juṇhā.</p>
  2294. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā tanukaraṇe</span>. Saṇhavācā. Siyati tanukariyati, na pharusabhāvena kakkasā kariyatīti <span class="bld">saṇhā</span>.</p>
  2295. <p class="bodytext"><span class="bld">So antakammani</span>. Saṇhaṃ, ñāṇaṃ. Siyati sayaṃ sukhumabhāvena atisukhumampi atthaṃ antaṃ karoti nipphattiṃ pāpetīti saṇhaṃ.</p>
  2296. <p class="bodytext"><span class="bld">Tija nisāne. Nisānaṃ</span> tikkhatā. Tiṇho parasu. Titikkhatīti <span class="bld">tiṇho</span>.</p>
  2297. <p class="bodytext"><span class="bld">Si sevāyaṃ</span>. Attano hitamāsīsantehi seviyateti <span class="bld">sippaṃ,</span> yaṃ kiñci jīvitahetu sikkhitabbaṃ sippāyatanaṃ. Apica <span class="bld">sippa</span>nti aṭṭhārasa mahāsippāni – suti sūramati byākaraṇaṃ chandoviciti nirutti jotisatthaṃ sikkhā mokkhañāṇaṃ kriyāvidhi dhanubbedo hatthisikkhā kāmatantaṃ assalakkhaṇaṃ purāṇaṃ itihāso nīti takko vejjakañcāti.</p>
  2298. <p class="bodytext"><span class="bld">Ku kucchāyaṃ. Kucchā</span> garahā. Kaṇhā dhammā. Kaṇho puriso.</p>
  2299. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kaṇhā</span>ti apabhassarabhāvakaraṇattā paṇḍitehi kucchitabbā garahitabbāti kaṇhā, akusaladhammā. Kāḷavaṇṇattā suvaṇṇavaṇṇādikaṃ upanidhāya kucchitabbo ninditabboti <span class="bld">kaṇho,</span> kāḷavaṇṇo. Vuttampi cetaṃ –</p>
  2300. <p class="gatha1">‘‘Kaṇho vatāyaṃ puriso, kaṇhaṃ bhuñjati bhojanaṃ;</p>
  2301. <p class="gathalast">Kaṇhe bhūmippadesasmiṃ, na mayhaṃ manaso piyo’’ti ca,</p>
  2302. <p class="gatha1">‘‘Na <a name="M0.0260"></a> kaṇho tacasā hoti,</p>
  2303. <p class="gatha2">Antosāro hi brāhmaṇo;</p>
  2304. <p class="gatha3">Yasmiṃ pāpāni kammāni,</p>
  2305. <p class="gathalast">Sa ve kaṇho sujampatī’’ti ca.</p>
  2306. <p class="unindented">Iccevaṃ –</p>
  2307. <p class="gatha1"><span class="bld">Gahādi</span>ke dhātugaṇe, sandhāya <span class="bld">tasi</span>ādayo;</p>
  2308. <p class="gathalast"><span class="bld">Ādi</span>ggaho kato <span class="bld">ppaṇhā, gahādī</span>su yathārahaṃ.</p>
  2309. <p class="gatha1"><span class="bld">Gaha</span>to dhātuto hi <span class="bld">ppo,</span>ākhyātattevadissati;</p>
  2310. <p class="gathalast">Ākhyātatte ca nāmatte, <span class="bld">ṇhā</span>saddo <span class="bld">usa</span>to tathā.</p>
  2311. <p class="gatha1"><span class="bld">Usagahe</span>hi aññasmā, nāmatteva duve matā;</p>
  2312. <p class="gathalast">Evaṃ visesato ñeyyo, <span class="bld">gahādi</span>gaṇanicchayo.</p>
  2313. <p class="bodytext">Ettha pana kiñcāpi sāsane ‘‘taṇhāyatī’’ti kriyāpadampi dissati, tathāpi tassa ‘‘pabbatāyati, mettāyatī’’tiādīni viya nāmasmā vihitassa <span class="bld">āya</span>paccayassa vasena siddhattā kriyāpadattepi <span class="bld">ṇhā</span>paccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Taṇhāyatī’’ti hi idaṃ <span class="bld">ṇhā</span>paccayavatā <span class="bld">tasa</span>dhātuto nipphanna<span class="bld">taṇhā</span>saddasmā parassa <span class="bld">āya</span>paccayassa vasena nipphannaṃ. Tathā kiñcāpi <span class="bld">rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ</span> ‘‘vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpetī’’ti imasmiṃ padese ‘‘uṇhāpetī’’ti hetukattuvācakaṃ kriyāpadaṃ dissati, tathāpi tassa <span class="bld">ṇhā</span>paccayavatā <span class="bld">usa</span>dhātuto nipphanna<span class="bld">uṇhā</span>saddato vihitassa kāritasaññassa <span class="bld">ṇāpe</span>paccayassa vasena nipphannattā kriyāpadattepi <span class="bld">ṇhā</span>paccayo mukhyato labbhatīti na sakkā vattuṃ. ‘‘Uṇhāpetī’’ti idaṃ vuttappakāra<span class="bld">uṇhā</span>saddato <span class="bld">ṇāpe</span>paccayavasena nipphannaṃ, etasmiṃ diṭṭhe ‘‘uṇhāpayatī’’ti padampi diṭṭhameva hoti.</p>
  2314. <p class="bodytext">Kiñca <a name="M0.0261"></a> bhiyyo <span class="bld">vinayaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘uṇhāpetī’’ti kāritapadassa diṭṭhattāyeva ‘‘uṇhatī’’ti kattupadampi nayato diṭṭhameva hoti kattukāritapadānaṃ ekadhātumhi upalabbhamānattā, yathā? Gaṇhati, gaṇhāpeti, gacchati, gacchāpetīti, tasmā <span class="bld">‘‘usa dāhe’’</span>ti dhātussa ‘‘uṇhatī’’ti rūpaṃ upalabbhatīti mantvā ‘‘uṇhatīti uṇha’’nti nibbacanaṃ kātabbaṃ. Iti <span class="bld">ppa</span>paccayo <span class="bld">gaha</span>to ca aññato ca ekadhā labbhati, <span class="bld">ṇhā</span>paccayo pana <span class="bld">gaha</span>to <span class="bld">usa</span>to ca dvidhā aññato ekadhā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpettha evaṃ niyamo vutto, tathāpi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane aññānipi ekekassa dhātussa nāmikapadāni dve dve kriyāpadāni vicinitabbāni. Yena pana buddhavacanānurūpena nayena <span class="bld">gahādi</span>gaṇe <span class="bld">ādi</span>saddena <span class="bld">tasa</span>dhātādayo amhehi gahitā, imasmā nayā añño nayo pasatthataro natthi, ayameva pasatthataro, tasmā ayaṃ nīti sāsanaṭṭhitiyā āyasmantehi sādhukaṃ dhāretabbā vācetabbā ca.</p>
  2315. <p class="gatha1"><span class="bld">Gahādī</span> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  2316. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.</p>
  2317. <p class="centered"><span class="bld">Gahādi</span>gaṇoyaṃ.</p>
  2318. <p class="subhead">Tanādigaṇika</p>
  2319. <p class="bodytext"><span class="bld">Tanu vitthāre</span>. Tanoti. Āyatanaṃ, tanu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Vitaniyyatī’’ti rūpāni. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yathā hi āsabhaṃ cammaṃ, pathabyā vitaniyyatī’’ti. Garū pana ‘‘patāyate, pataññatī’’ti rūpāni vadanti. Tanituṃ, tanitvāna. <span class="bld">Tu</span>mantādirūpāni.</p>
  2320. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0262"></a> <span class="bld">āyatana</span>nti āyabhūte dhamme tanoti vitthāretīti āyatanaṃ. <span class="bld">Tanū</span>ti sarīraṃ. Tañhi kalalato paṭṭhāya kammādīhi yathāsambhavaṃ taniyyati vitthāriyati mahattaṃ pāpiyatīti ‘‘tanū’’ti vuccati. ‘‘Tanu vapu sarīraṃ puṃ kāyo deho’’tiādayo sarīravācakā saddā. Sarīraṃ khandhapañcakaṃ. Yañhi mahājano sarīranti vadati, taṃ paramatthato khandhapañcakamattameva, na tato attā vā attaniyaṃ vā upalabbhati. ‘‘Kāmarāgabyāpādānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacitta’’ntiādīsu pana <span class="bld">tanu</span>saddo appatthavācako, appatthavācakassa ca tassa kriyāpadaṃ na passāma, tasmā nipātapadena tena bhavitabbaṃ. <span class="bld">Tanu</span>saddo nipātapadanti vuttaṭṭhānampi na passāma, nicchayena pana anipphannapāṭipadikoti gahetabbo.</p>
  2321. <p class="bodytext">Tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma. Tanute, tanunte. Tanuse, tanuse, tanuvhe. Tane, tanumhe. Sesaṃ yathāsambhavaṃ vitthāretabbaṃ.</p>
  2322. <p class="bodytext">Tanotu, tanontu. Taneyya, tane, taneyyuṃ. Vitana, vitanu. Atanā, atanu. Ammāya patanu kesā. Atani, ataniṃsu. Tanissati, tanissanti. Atanissā, atanissaṃsu. Kammani ‘‘taniyyati, taniyyanti. Taniyyasī’’tiādinā vitthāretabbaṃ.</p>
  2323. <p class="bodytext"><span class="bld">Saka sattiyaṃ. Satti</span> samatthabhāvo. Sakkoti sakko. Viññāpetuṃ asakkhi. Sakkhissasi. Sakkhati. Tvampi amma pabbajituṃ sakkhissasi. Sakkate jarāya paṭikammaṃ kātunti pāḷi.</p>
  2324. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0263"></a> <span class="bld">sakko</span>ti devarājā. So hi atthānaṃ sahassampi muhuttena cintanasamatthatāya saparahitaṃ kātuṃ sakkotīti ‘‘sakko’’ti vuccati. Aññatra pana dhātūnaṃ avisaye taddhitavasena sakkaccaṃ dānaṃ adāsīti sakkoti evampi atthaṃ gahetvā <span class="bld">sakka</span>saddo niruttinayena sādhetabbo. Vuttañhi bhagavatā ‘‘sakko mahāli devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā ‘sakko’ti vuccatī’’ti. Sakkonto. Sakkontī. Sakkontaṃ kulaṃ.</p>
  2325. <p class="bodytext"><span class="bld">Khuṇu khiṇu hiṃsāyaṃ</span>. Khuṇoti. Khiṇoti.</p>
  2326. <p class="bodytext"><span class="bld">Iṇu gatiyaṃ</span>. Iṇoti. Iṇaṃ iṇāyiko.</p>
  2327. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇu adane</span>. Tiṇoti. Tiṇaṃ. Ettha <span class="bld">tiṇa</span>nti yavasaṃ. Tañhi tiṇiyate tiṇabhakkhehi goṇādīhi adiyate khādiyateti <span class="bld">tiṇaṃ</span>.</p>
  2328. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghiṇu dittiyaṃ</span>. Ghiṇoti.</p>
  2329. <p class="bodytext"><span class="bld">Hanu apanayane. Apanayanaṃ</span> anālāpakaraṇaṃ nibbacanatākaraṇaṃ. Hanoti. Hanute.</p>
  2330. <p class="bodytext"><span class="bld">Panu dāne</span> panoti. Panute.</p>
  2331. <p class="bodytext"><span class="bld">Manu bodhane</span>. Manoti. Manute. Mano. Manaṃ. Mānasaṃ. Manusso. Mānavo. Māṇavo.</p>
  2332. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">mano</span>ti manute bujjhatīti mano, evaṃ manaṃ. Imesaṃ pana dvinnaṃ <span class="bld">mana</span>saddānaṃ ‘‘yasmiṃ mano nivisati. Santaṃ tassa manaṃ hotī’’tiādīsu punnapuṃsakaliṅgatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Mānasa</span>nti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ <a name="M0.0264"></a> carati mānaso’’ti ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā jane suto’’ti ettha arahattaṃ. Etthetaṃ vuccati –</p>
  2333. <p class="gatha1">Rāgo cittaṃ arahattañca, ‘‘mānasa’’nti samīritaṃ;</p>
  2334. <p class="gathalast">Satthuno sāsane pāpa-sāsane’khilasāsane.</p>
  2335. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sampayuttamanasi bhavo</span>ti rāgo <span class="bld">mānaso</span>. Mano eva mānasanti katvā cittaṃ <span class="bld">mānasaṃ</span>. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo <span class="bld">mānasaṃ</span>. Tannibbattattā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Manū</span>ti satto. ‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manu passatī’’ti ettha hi ‘‘manū’’ti satto vutto. Atha vā <span class="bld">manū</span>ti paṭhamakappikakāle manussānaṃ mātāpibhuṭṭhāne ṭhito manunāmako puriso, yo sāsane ‘‘mahāsammatarājā’’ti vutto. So hi sakalalokassa hitaṃ kātuṃ manute jānātīti ‘‘manū’’ti vuccati. Yathābalaṃ attano hitaṃ manute jānātīti <span class="bld">manusso,</span> manassa vā ussannattā <span class="bld">manusso</span>. Atha vā vuttappakārassa manuno apaccaṃ <span class="bld">manusso</span>. Evaṃ <span class="bld">mānavo māṇavo</span> ca, <span class="bld">na</span>kārassa hi <span class="bld">ṇa</span>kāre kate ‘‘māṇavo’’ti rūpaṃ sijjhati. Keci panāhu ‘‘dantajanakārasahito <span class="bld">mānava</span>saddo sabbasattasādhāraṇavacano, muddhaja<span class="bld">ṇa</span>kārasahito pana <span class="bld">māṇava</span>saddo kucchitamūḷhāpaccavacano’’ti, taṃ vīmaṃsitvā yuttañce, gahetabbaṃ, na panettha vattabbaṃ <span class="bld">‘‘māṇava</span>saddassa atthuddhāravacane idaṃ vacanaṃ virujjhatī’’ti <span class="bld">antara</span>saddassa atthuddhāre <span class="bld">antaraantarikā</span>saddānampi āharaṇassa dassanato.</p>
  2336. <p class="bodytext">Tatra <a name="M0.0265"></a> panāyaṃ vīmaṃsanā – <span class="bld">cūḷakammavibhaṅgasuttasmiñhi</span> ‘‘subho māṇavotodeyyaputto’’ti imasmiṃ padese aṭṭhakathācariyehi ‘‘subhoti so kira dassanīyo ahosi pāsādiko, tenassa aṅgasubhatāya ‘subho’tveva nāmaṃ akaṃsu. ‘Māṇavo’ti pana taṃ taruṇakāle vohariṃsu, so mahallakakālepi teneva vohārena vohariyatī’’ti evaṃ muddhaja<span class="bld">ṇa</span>kārassa <span class="bld">māṇava</span>saddassa attho pakāsito, <span class="bld">taṭṭīkāyampi</span> garūhi ‘‘yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ muddhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena ca sattā daharakāle muddhadhātukā hontīti vuttaṃ ‘taruṇakāle vohariṃsū’’ti, evaṃ muddha<span class="bld">jaṇa</span>kārassa <span class="bld">māṇava</span>saddassa attho pakāsito. Idāni <span class="bld">māṇava</span>saddassa atthuddhāro bhavati, <span class="bld">māṇavo</span>ti sattopi coropi taruṇopi vuccati. ‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā’’tiādīsu hi satto ‘‘māṇavo’’ti vutto. ‘‘Māṇavehi saha gacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo’’tiādīsu taruṇo ‘‘māṇavo’’ti vutto.</p>
  2337. <p class="bodytext"><span class="bld">Appa pāpuṇe</span>. Appoti. Āpo.</p>
  2338. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">āpo</span>ti appoti taṃ taṃ ṭhānaṃ vissaratīti āpo.</p>
  2339. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā parimāṇe</span>. Minoti. Upamā, upamānaṃ, vimānaṃ. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  2340. <p class="bodytext">Ettha ca yā accantaṃ na minoti na vicchindati, sā mānassa samīpe vattatīti <span class="bld">upamā</span> yathā ‘‘goṇo viya gavajo’’ti. <span class="bld">Upamāna</span>nti <a name="M0.0266"></a> upamā eva. Tathā hi ‘‘vītopamānamappamāṇamanāthanātha’’nti. Ettha <span class="bld">vītopamāna</span>nti imassa vītopamaṃ, nirupamanti attho. Atha vā <span class="bld">upamāna</span>nti upametabbākāro ‘‘sīho viya bhagavā’’ti. Ettha hi sīho upamā, bhagavā upameyyo tejoparakkamādīhi upametabbattā, tejoparakkamādayo upametabbākāro. Ettha pana sātisayattā kiñcāpi sīhassa tejādīhi bhagavato tejādiupametabbākāro natthi, tathāpi hīnūpamāvasena ‘‘sīho viya bhagavā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vimāna</span>nti utusamuṭṭhānattepi kammapaccayautusamuṭṭhānattā kammena visesato miniyati paricchindiyatīti vimānaṃ.</p>
  2341. <p class="bodytext"><span class="bld">Kara karaṇe</span>. ‘‘Karoti, kayirati, kubbati, krubbati, pakaroti, upakaroti, apakaroti, paṭikaroti, nirākaroti, paṭisaṅkharoti, abhisaṅkharoti’’ iccevamādīni kattari bhavanti. Kamme pāḷinayavasena <span class="bld">i</span>kārāgamaṭṭhāne <span class="bld">ya</span>kārassa dvebhāvo. Tasmiṃyevaṭhāne <span class="bld">raya</span>kārānaṃ vipariyāye sati na dvebhāvo. Tathā <span class="bld">ī</span>kārāgamaṭṭhāne ‘‘kariyyati, kayirati, karīyati, kayyati, pakarīyati, pakariyyati, paṭisaṅkhariyyati, abhisaṅkhariyyati’’ iccevamādīni kammani bhavanti.</p>
  2342. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">kayiratī</span>ti padaṃ dvīsu ṭhānesu dissati kattari kamme ca. Tesa kattuvasena ‘‘puriso kammaṃ kayiratī’’ti yojetabbaṃ, kammavasena pana ayaṃ pāḷi ‘‘kuṭi me kayirati adesitavatthukā’’ti. Tattha ca kattuvasena vuttaṃ kattupadaṃ <span class="bld">yira</span>paccayena siddhaṃ. Kammavasena pana vuttaṃ kammapadaṃ <span class="bld">i</span>kārāgamassa ādiantabhūtānaṃ <span class="bld">raya</span>kārānaṃ vipariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’ti cattāri kāritarūpāni, yāni ‘‘hetukatturūpānī’’ti vuccanti taddīpakattā.</p>
  2343. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0267"></a> pana padamālā vattabbā, tatra paṭhamaṃ ‘‘kubbatī’’ti padasseva padamālaṃ yojessāma sabbāsu vibhattīsu ekākārena yojetabbattā. ‘‘Karotī’’ti <span class="bld">o</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>ntapadassa pana ‘‘kāretī’’ti <span class="bld">e</span>kārānantara<span class="bld">tya</span>ntapadassa ca padamālaṃ yathāsambhavaṃ pacchā yojessāma ekākārena ayojetabbattā.</p>
  2344. <p class="bodytext">Tatra kubbati, kubbanti. Kubbasi, kubbatha. Kubbāmi, kubbāma. Kubbate, kubbante. Kubbase, kubbavhe. Kubbe, kubbamhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.</p>
  2345. <p class="bodytext">Pañcamiyādīnaṃ vasena pana kubbatu, kubbantu. Kubbeyya, kubbeyyuṃ. Sesaṃ ‘‘bhavati, bhavantī’’ti vuttanayānusārena sabbattha vitthāretabbaṃ.</p>
  2346. <p class="bodytext">‘‘Kariyatī’’tiādīnipi <span class="bld">a</span> kārānantara<span class="bld">tya</span>ntapadāni evameva yojetabbāni. Ettha ca ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’tiādinā vuttā ayaṃ padamālā pāḷinayadassanato edisī vuttā. Saddasatthavidū pana sāsanikā saddasattheyeva ādaraṃ katvā ‘‘kubbati, kubbasī’’ti evaṃpakārāni rūpāni pāḷiyaṃ natthīti maññantā na icchanti. Tehi saddasatthe viya pāḷiyampi ‘‘asanto nānukubbantī’’tiādīsu <span class="bld">o</span>kārapaccayassādesabhūto <span class="bld">u</span>kāro sareyeva pare <span class="bld">va</span>kāraṃ pappotīti maññamānā ‘‘kubbanti, kubbante’’tiādīniyeva rūpāni icchanti, parasarassābhāvato ‘‘kubbati, kubbasī’’tiādīni pāḷiyaṃ natthīti na icchanti. Mayaṃ pana pāḷinayadassanato tāni rūpāni icchāma. Atra sotārānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ kiñci pāḷinayaṃ vadāma – ‘‘sīlavanto na kubbanti, bālo sīlāni kubbatī’’ti ca, ‘‘kasmā bhavaṃ vijanamaraññanissito, tapo idha krubbatī’’ti ca, ‘‘pharusāhi vācāhi pakrubbamāno’’ti ca. Īdisesu pana ṭhānesu <span class="bld">a</span>kārāgamo kātabbo<a name="M0.0268"></a>. Acinteyyo hi pāḷinayo, yebhuyyena saddasatthanayavidūro ca. Tathā hi yathā ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’ti padamālā kātabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva.</p>
  2347. <p class="bodytext">Yathā ca ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti pāḷigatidassanato ‘‘santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti pavedayantī’’ti aṭṭhakathāgatidassanato ca ‘‘sabbhi, sabbhī, sabbhayo. Sabbhiṃ, sabbhī, sabbhayo. Sabbhinā’’ti padamālā yojetabbā hoti, evameva ‘‘bālo sīlāni kubbatī’’ti pāḷigatidassanato ‘‘kubbati, kubbanti. Kubbasī’’ti padamālāpi yojetabbāva. Tathā ‘‘krubbati, krubbanti. Krubbasī’’tiādi sabbaṃ sabbattha yojetabbaṃ.</p>
  2348. <p class="bodytext">Idāni yathāpaṭiññātā padamālā anuppattā. Karoti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kare, karumhe. Vattamānāvasena vuttarūpāni.</p>
  2349. <p class="bodytext">Karotu, kurutu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, kummi, karoma, kumma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Karassu, kurussu, kuruvho. Kare, kubbāmase. Pañcamīvasena vuttarūpāni.</p>
  2350. <p class="bodytext">Ettha pana koci vadeyya –</p>
  2351. <p class="gatha1">‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ;</p>
  2352. <p class="gathalast">Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti</p>
  2353. <p class="unindented">Pāḷidassanato <a name="M0.0269"></a> ‘‘karomase’’ti padaṃ kasmā idha na vuttaṃ, nanu <span class="bld">kara</span>dhātuto paraṃ <span class="bld">o</span>kāraṃ paṭicca <span class="bld">āmase</span>vacanassāvayavabhūto <span class="bld">ā</span>kāro lopaṃ pappotīti? Tanna, ‘‘karomase’’ti ettha ‘‘āmase’’ti vacanassa abhāvato mavacanassa sabbhāvato. Ettha hi <span class="bld">se</span>kāro āgamo, tasmā ‘‘karomā’’ti vattamānāvacanavasena attho gahetabbo, na pana pañcamīvacanavasena. Evaṃbhūto ca <span class="bld">se</span>kāro katthaci nāmikapadato paro hoti ‘‘ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse. Yaṃ balaṃ ahuvamhase’’tiādīsu. Katthaci panākhyātikapadato sādesanirādesavasena –</p>
  2354. <p class="gatha1">‘‘Akaramhasa te kiccaṃ; Okkantāmasi bhūtāni;</p>
  2355. <p class="gathalast">Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso, tasmā evaṃ vademase’’ti</p>
  2356. <p class="unindented">Ādīsu.</p>
  2357. <p class="bodytext">Kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. Kubbetha, kubberaṃ. Kubbetho, kubbeyyavho. Kareyyaṃ, kare, kareyyāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.</p>
  2358. <p class="bodytext">Kara, karu. Kare, karittha. Karaṃ, karimha. Karittha, karire. Karittho, karivho. Kariṃ, karimhe. Parokkhāvasena vuttarūpāni.</p>
  2359. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">karā</span>ti puriso kammaṃ karīti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. ‘‘Āguṃ kara mahārāja, akaraṃ kammadukkaṭa’’nti etthāpi ‘‘mahārāja bhavaṃ āguṃ karī’’ti paṭhamapurisayojanāya yojetabbaṃ. Evañhi sati ayaṃ payogo ‘‘maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbata’’ntiādayo viya paṭhamapurisappayogo bhavati.</p>
  2360. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātakaṭṭhakathāyaṃ</span> <a name="M0.0270"></a> pana majjhimapurisappayogo vutto <span class="bld">‘‘āguṃ karā</span>ti mahārāja tvaṃ mahāparādhaṃ mahāpāpaṃ kari. <span class="bld">Dukkaṭa</span>nti yaṃ kataṃ dukkaṭaṃ hoti,taṃ lāmakaṃ kammaṃ akara’’nti, tasmā jātakaṭṭhakathāvasenāpi kadāci <span class="bld">kara</span>iti ca <span class="bld">karī</span>ti ca <span class="bld">akara</span>nti ca majjhimapurisappayogo bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Yebhuyyavasena pana ‘‘puriso kammaṃ kara, puriso kammaṃ kari, ahaṃ kammaṃ akara’’nti paṭhamuttamapurisappayogo daṭṭhabbo. Ettha ca <span class="bld">kara</span>iti yathāvuttavibhattivasena, <span class="bld">karī</span>ti ajjatanīvasena, <span class="bld">akara</span>nti hiyyattanīvasena vuttaṃ. Tattha ‘‘karittho’’ti padaṃ ‘‘aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti ettha ‘‘kisittho’’ti padena samaṃ parokkhāyattanopadamajjhimapurisekavacanavasena, ediso pana nayo aññatrāpi yathāsambhavaṃ yojetabbo.</p>
  2361. <p class="bodytext">Akā, akarā, akara iti rassapāṭhopi. Akaru. Ettha ‘‘sabbārivijayaṃ akā’’ti padaṃ nidassanaṃ. <span class="bld">Akarā</span>ti puriso kammaṃ akāsīti atītakriyāvācako paṭhamapurisappayogo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rajjassa kira so bhīto, akarā ālaye bahū’’ti pāḷi dissati. ‘‘Mā metaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāharī’’ti ettha pana santepi atītavācakapaṭṭhamapurisappayogabhāve <span class="bld">mā</span>saddayogato hiyyattanajjatanīvibhattiyo pañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘tvaṃ mā karosi, mā āharasī’’ti majjhimapurisappayogārahā bhavanti.</p>
  2362. <p class="bodytext">Kiñca bhiyyo ‘‘jarādhammaṃ mā jīrīti alabbhaneyyaṃ ṭhāna’’ntiādīsupi santepi atītavācakapaṭhamapurisappayogabhāve <span class="bld">mā</span>saddayogato ajjatanīvibhattipañcamīvibhattiatthe anuttakālikā hutvā ‘‘mā jīratū’’tiādinā paṭhamapurisappayogārahā <a name="M0.0271"></a> bhavanti. Tenāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā ‘‘jarādhammaṃ mā jīrī</span>ti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīritu. Esa nayo sesesupī’’ti. Yaṃ panamhehi ‘‘akara iti rassapāṭhopī’’ti vuttaṃ, tassa ‘‘atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccatī’’ti imāya pāḷiyā vasena atthitā veditabbā. Tassāyamattho ‘‘ācariya bhavaṃ atikkantakaraṇaṃ akarā’’ti paṭhamapurisavasena gahetabbo. Apica ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe ‘‘tva’’nti vacanaṃ vattabbamevāti adhippāyavasena ‘‘ācariya tvaṃ atikkantakaraṇaṃ karosī’’ti yojanāpi kātabbāva.</p>
  2363. <p class="bodytext">Akaro, akattha, akarotha. Akaraṃ, akaṃ, akaramha, akamha. Ettha ‘‘saṃvaḍḍhayitvā puḷinaṃ, akaṃ puḷinacetiya’’nti pāḷi nidassanaṃ. Akattha, akatthuṃ. Akuruse, akaravhaṃ. Akariṃ, akaraṃ, akaramhase. Hiyyattanīvasena vuttarūpāni.</p>
  2364. <p class="bodytext">Ettha ca pañcavidho <span class="bld">se</span>kāro āharitvā dassetabbo. Tathā hi pañcavidho <span class="bld">se</span>kāro padāvayava apadāvayavaanekantapadāvayava sosaddattha ādesavasena. Tattha padāvayavo <span class="bld">se</span>kāro ‘‘tvaṃ kammaṃ kuruse, tvaṃ atthakusalo abhavase’’tiādīsu daṭṭhabbo. Apadāvayavo pana ‘‘tasmā evaṃ vademase. Mūlā akusalā samūhatāse’’tiādīsu daṭṭhabbo. Anekantapadāvayavo ‘‘arogā ca bhavāmase. Maṇiṃ tāta gaṇhāmase’’ādīsu daṭṭhabbo. Ettha hi <span class="bld">se</span>kāro yadi pañcamīvibhattiyaṃ <span class="bld">āmase</span>vacanassāvayavo, tadā pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāmase, gaṇhāmase’’ti padānaṃ avayavo hoti. Yadi pana āgamo, pañcamīvibhattiyuttānaṃ patthanāsīsanatthānaṃ ‘‘bhavāma, gaṇhāmā’’ti padānaṃ avayavo na hoti, evaṃ ‘‘bhavāmase’’tiādīsu <a name="M0.0272"></a> <span class="bld">se</span>kārassa anekantapadāvayavattaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">So</span>saddattho ‘‘esese eke ekaṭṭhe’’ti ettha daṭṭhabbo. <span class="bld">Esese</span>ti imassa hi ‘‘esoso eko ekaṭṭho’’ti attho. Ādeso ‘‘akaramhasa te kicca’’nti ettha, ‘‘okkantāmasi bhūtānī’’ti cettha daṭṭhabbo <span class="bld">e</span>kārassa <span class="bld">a</span>kā<span class="bld">ri</span>kārādesakaraṇavasena. Tattha ‘‘akaramhasa te kicca’’nti imassa ‘‘akaramhase te kicca’’nti attho. ‘‘Akaramhase’’ti cettha sace <span class="bld">se</span>kāro āgamo, tadā ‘‘karamhā’’ti padaṃ hiyyattanīparassapade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Sace pana <span class="bld">mhase</span>vacanassāvayavo, tadā ‘‘akaramhase’’ti padaṃ hiyyattanīattanopade uttamapurisabahuvacanantaṃ. Evaṃ pañcavidho <span class="bld">se</span>kāro bhavatīti avagantabbaṃ.</p>
  2365. <p class="bodytext">Akari, kari, akāsi, akaruṃ, akariṃsu, akaṃsu, akaṃsuṃ. Akaro, akarittha, akāsittha.</p>
  2366. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">akaro</span>ti tvaṃ akaroti yojetabbaṃ. ‘‘Akaro’’ iti hi padaṃ ‘‘varañce me ado sakkā’’ti ettha majjhimapurisekavacanatthaṃ ‘‘ado’’ti padamiva daṭṭhabbaṃ pāḷiyaṃ avijjamānattepi nayavasena gahetabbattā. Garū pana ‘‘akaro’’ti vuttaṭṭhāne ‘‘akāsī’’ti majjhimapurisavacanaṃ icchanti. Tādisañhi padaṃ yebhuyyena paṭhamapurisavacanameva hoti. Tathā hi ‘‘adāsi me, akāsi me’’ti paṭhamapurisapāḷiyo bahū sandissanti. ‘‘Mākāsi mukhasā pāpaṃ, mā kho sūkaramukho ahū’’tiādīsu pana <span class="bld">mā</span>saddayogato ‘‘tvaṃ pāpaṃ mā akāsi, mā sūkaramukho ahosī’’ti padayojanā kātabbā hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2367. <p class="bodytext">Akariṃ<a name="M0.0273"></a>, kariṃ, akāsiṃ, akarimha, karimha, akāsimha. Akarā, akarū. Akaruse, akarivhaṃ. Akaraṃ, akarimhe. Ajjatanīvasena vuttarūpāni.</p>
  2368. <p class="bodytext">Karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, kassaṃ iccapi. Tathā hi pāḷi dissati ‘‘kassaṃ purisakāriya’’nti. Karissamhe. Tathā kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Kāhiti, kāhinti. Kāhisi iccevamādinā yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Bhavissantīvasena vuttarūpāni.</p>
  2369. <p class="bodytext">Akarissā, akarissa, akarissaṃsūti sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ. Kālātipattivasena vuttarūpāni.</p>
  2370. <p class="bodytext">Kayirati, kayiranti. Kayirasi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayirate. Sesaṃ yojetabbaṃ. Vattamānāvasena vuttarūpāni.</p>
  2371. <p class="bodytext">Kayiratu, kayirantu. Sesaṃ yojetabbaṃ. Pañcamīvasena vuttarūpāni.</p>
  2372. <p class="bodytext">Kayirā, kuyirā. Kayiruṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘kumbhimhipa’ñjaliṃ kuyirā, cātañcāpi padakkhiṇa’’nti. Tattha kumbhimhipi añjalinti chedo. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. Kayiretha, kayireraṃ. Kayiretho, kayirāvho. Kayiraṃ, kayirāmhe. Sattamīvasena vuttarūpāni.</p>
  2373. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kayirā</span>ti idaṃ ‘‘puññañce puriso kayirā’’ti dassanato paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti etthāpi ‘‘sārathi bhavaṃ adhammaṃ kareyyā’’ti <a name="M0.0274"></a> paṭhamapurisavasena yojetabbaṃ, na majjhimapurisavasena. Atha vā ‘‘kayirāsī’’ti vattabbe <span class="bld">si</span>kāralopaṃ katvā ‘‘kayirā’’ti majjhimapurisavacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ.</p>
  2374. <p class="bodytext">Ettha pana siyā – yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti pāḷiyaṃ ‘‘labhethā’’ti imassa padassa ‘‘sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhava’’ntiādīsu ‘‘samāsethā’’tiādīnaṃ viya paṭhamapurisavasena atthaṃ aggahetvā purisavipallāsaṃ katvā ‘‘labheyya’’nti uttamapurisavasenattho aṭṭhakathācariyehi gahito, tathā tumhehipi ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha ‘‘kayirā’’ti padassa purisavipallāsaṃ katvā ‘‘kareyyāsī’’ti majjhimapurisavasenattho vattabbo, aṭṭhakathācariyehipi ‘‘kareyyāsī’’ti tadattho vuttoti? Saccaṃ, evaṃ santepi aṭṭhakathācariyehi vohāratthesu paramakosallasamannāgatattā ‘‘tva’’nti vattabbe atthe <span class="bld">bhavaṃ</span>saddo pavattati, ‘‘bhava’’nti vattabbe atthe <span class="bld">tvaṃ</span>saddo pavattatīti cintetvā adhippāyatthavasena ‘‘kareyyāsī’’ti attho vutto, na purisavipallāsavasena. Tathā hi ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti imassa <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘labhethā’’ti ulliṅgitvā ‘‘labheyya’’nti purisavipallāsavasena vivaraṇaṃ kataṃ. ‘‘Adhammaṃ sārathi kayirā’’ti imassa pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kayirā’’ti ulliṅgitvā ‘‘kareyyāsī’’ti vivaraṇaṃ kataṃ, tasmā ‘‘adhammaṃ sārathi kayirā’’ti ettha purisavipallāso na cintetabbo. Atha vā yathā ‘‘puttaṃ labhetha varada’’nti ettha ca ‘‘kāye rajo na limpethā’’tiādīsu <span class="bld">etha</span>vacanaṃ gahitaṃ, evaṃ <span class="bld">etha</span>vacanaṃ aggahetvā ‘‘labhe athā’’ti padacchedo karaṇīyo. Evañhi sati purisavipallāsena kiccaṃ natthi. Tattha <span class="bld">labhe</span>ti sattamiyā <a name="M0.0275"></a> uttamapurisavacanaṃ ‘‘vajjhañcāpi pamocaye’’ti padamiva. <span class="bld">Athā</span>ti adhikārantare nipāto padapūraṇe vā. Ettha ca adhikārantaravasena aparampi varaṃ puttaṃ labheyyanti attho. Yasmā panettha dvinnamatthānaṃ uppatti dissati, yasmā cetesu dvīsu dujjāno bhagavato adhippāyo, tasmā dvepi atthā gahetabbāva.</p>
  2375. <p class="bodytext">Ettha pana kiñcāpi liṅgavipallāso vibhattivipallāso vacanavipallāso kālavipallāso purisavipallāso akkharavipallāsoti chabbidho vipallāso āharitvā dassetabbo, tathāpi so upari āvibhavissatīti na dassito. Tatra <span class="bld">kayirāthā</span>ti padaṃ sattamiyā parassapadavasena attanopadavasena ca dvidhā bhijjati, tathā majjhimapurisabahuvacanavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca. Tathā hi ‘‘yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti ettha ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā parassapadavasena majjhimapurisabahuvacanavasena ca vuttaṃ. Yathānurūpaṃ puññāni kareyyāthayevāti hi attho. ‘‘Kayirātha dhīro puññānī’’ti ettha pana ‘‘kayirāthā’’ti idaṃ sattamiyā attanopadavasena paṭhamapurisekavacanavasena ca vuttaṃ. Kareyyāti hi attho. Idha parokkhādivasena <span class="bld">yira</span>paccayasahitāni rūpāni yebhuyyena sāsane appasiddhānīti <span class="bld">na</span> dassitāni.</p>
  2376. <p class="bodytext">Attano phalaṃ karotīti <span class="bld">kāraṇaṃ</span>. Karotīti <span class="bld">kattā,</span> evaṃ kārako kārakaṃ vā. Ettha hi <span class="bld">kāraka</span>saddo yattha kattukārakakammakārakādivācako, tattha pulliṅgopi hoti, yebhuyyena napuṃsakaliṅgopi. Yattha pana rajatakārakammakāralohakārādivācako, tattha pulliṅgo eva. Kārāpetīti <span class="bld">kārāpako</span>. Karaṃ, kubbaṃ, krubbaṃ, karonto, kubbanto, kubbāno, kurumāno, pakruṃbbamāno<a name="M0.0276"></a>. Kārikā, kārāpikā. Karontī, kubbantī. Kārakaṃ kulaṃ. Kārāpakaṃ, karontaṃ, kubbantaṃ, kurumānaṃ. Saṅkhāro, parikkhāro, parikkhato, purakkhato, karaṇaṃ, kriyā. Akkharacintakā pana ‘‘kriyā’’ iccapi padamicchanti. Ettha <span class="bld">kriyā</span>saddo kiñcāpi ‘‘aphalā hoti akrubbato’’tiādīsu <span class="bld">ka</span>kāra<span class="bld">ra</span>kārasaṃyogavantāni padāni dissanti, tathāpi <span class="bld">kle</span>sasaddo viya pāḷiyaṃ na dissati, adissamānopi so aṭṭhakathācariyādīhi garūhi gahitattā gahetabbova. Tathā hi ‘‘kriyākriyāpattivibhāgadesako’’tiādikā saddaracanā dissati.</p>
  2377. <p class="bodytext">Kātuṃ, kattuṃ. Kātave, kāretuṃ. Katvā, katvāna, kātuna, karitvā, karitvāna, kacca, adhikacca, kariya, kariyāna, purakkhitvā, kāretvā. Aññānipi <span class="bld">tu</span>mantādīni yojetabbāni.</p>
  2378. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">kaccā</span>ti katvā. <span class="bld">Adhikaccā</span>ti adhikaṃ katvā. Akkharacintakā pana saddasatthanayaṃ nissāya ‘‘adhikicca’’ iti rūpaṃ icchanti, mayaṃ panetādisaṃ rūpaṃ pāḷiyā anukūlaṃ na hotīti na icchāma. Tathā hi <span class="bld">therikāgāthāyaṃ</span> gotamiyā parinibbānavacane ‘‘padakkhiṇaṃ kacca nipacca pāde’’ti pāḷi dissati. Tattha hi padakkhiṇaṃ katvāti attho. <span class="bld">Kaccā</span>ti padassa dassanena <span class="bld">adhikaccā</span>ti padampi diṭṭhameva hoti, esa nayo aññatrāpi yathārahaṃ veditabbo.</p>
  2379. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">karoti</span>ssa dhātussa appamattakaṃ atthātisayayogaṃ kathayāma – taṇhaṅkaro. Kāraṇā. Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno. Sante na kurute piyanti.</p>
  2380. <p class="bodytext">Tatra <a name="M0.0277"></a> <span class="bld">taṇhaṅkaro</span>ti veneyyānaṃ taṇhaṃ lobhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro. Atha vā rūpakāyadhammakāyasampattiyā attani sakalalokassa taṇhaṃ sinehaṃ karoti janetīti <span class="bld">taṇhaṅkaro. Kāraṇā</span>ti hiṃsanā. <span class="bld">Pakrubbamāno</span>ti hiṃsamāno. <span class="bld">Sante na kurute piya</span>nti sappurise attano piye iṭṭhe kante manāpe na karotīti attho. Atha vā piyaṃ piyāyamāno tussamāno modamāno sante na kurute na sevatīti attho. Yathā ‘‘rājānaṃ sevatī’’ti etasmiṃ atthe rājānaṃ piyaṃ kuruteti saddasatthavidū mantenti, dullabhāyaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā.</p>
  2381. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">parikkhāra</span>saddassa atthuddhāro nīyate, ‘‘parikkhāroti sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhittaṃ hotī’’tiādīsu parivāro vuccati. ‘‘Ratho setaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu sambhāro. Etthetañhi vuccati –</p>
  2382. <p class="gatha1">Sāsanaññūhi viññūhi, parikkhāroti sāsane;</p>
  2383. <p class="gathalast">Parivāro alaṅkāro, sambhāro ca pavuccati.</p>
  2384. <p class="bodytext"><span class="bld">Jāgara niddakkhaye</span>. Jāgaroti. Jāgaraṃ. Dīghā jāgarato ratti.</p>
  2385. <p class="gatha1"><span class="bld">Tanādī</span> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  2386. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttitoti.</p>
  2387. <p class="centered"><span class="bld">Tanādi</span>gaṇoyaṃ.</p>
  2388. <p class="gatha1"><span class="bld">Rudhādi</span>chakkaṃ <a name="M0.0278"></a> vividhatthasāraṃ,</p>
  2389. <p class="gatha2">Matiṅkaraṃ viññujanādhirāmaṃ;</p>
  2390. <p class="gatha3">Uḷārachandehi susevanīyaṃ,</p>
  2391. <p class="gathalast">Suvaṇṇahaṃsehi suciṃva ṭhānaṃ.</p>
  2392. <p class="centered">Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ</p>
  2393. <p class="centered">Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe <span class="bld">rudhādi</span>chakkaṃ</p>
  2394. <p class="bodytext">Nāma</p>
  2395. <p class="centered">Sattarasamo paricchedo.</p>
  2396. <p class="chapter">18. Curādigaṇaparidīpana</p>
  2397. <p class="gatha1">Ito paraṃ pavakkhāmi, pacuratthahitakkaraṃ;</p>
  2398. <p class="gathalast"><span class="bld">Curādi</span>kagaṇanāmaṃ, nāmato aṭṭhamaṃ gaṇaṃ.</p>
  2399. <p class="bodytext"><span class="bld">Cura theyye</span>. Thenanaṃ <span class="bld">theyyaṃ,</span> corikāti vuttaṃ hoti. Tasmiṃ theyye <span class="bld">cura</span>dhtu vattati. Coreti, corayati, coro, corī, corikā, coretu, corayituṃ, coretvā, corayitvā. Kattutthesu <span class="bld">ṇeṇaya</span>tā <span class="bld">curādi</span>gaṇalakkhaṇaṃ. Kārite – corāpeti, corāpayati, corāpetuṃ, corāpayituṃ, corāpetvā, corāpayitvā. Kammedhanaṃ corehi coriyati, coritaṃ dhanaṃ. Esa nayo sabbattha.</p>
  2400. <p class="subhead">Kakārantadhātu</p>
  2401. <p class="bodytext"><span class="bld">Loka dassane</span>. Loketi, lokayati, oloketi, olokayati, ulloketi, ullokayati, apaloketi, apalokayati, āloketi, ālokayati, viloketi, vilokayati. Loko, āloko, lokanaṃ, olokanaṃ, ullokanaṃ, ālokanaṃ, vilokanaṃ, apalokanaṃ, avalokanaṃ. Oloketuṃ, olokayituṃ, oloketvā, olokayitvā. Kārite pana ‘‘olokāpeti, olokāpayati, olokāpetuṃ, olokāpayituṃ, olokāpetvā<a name="M0.0279"></a>, olokāpayitvā’’ iccevamādīni yojetabbāni. Esa nayo sabbatthāpi.</p>
  2402. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">loko</span>ti tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. ‘‘Sassato loko’ti vā ‘asassato loko’ti vā’’ti āgataṭṭhāne sattaloko.</p>
  2403. <p class="gatha1">‘‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti,</p>
  2404. <p class="gatha2">Disā bhanti virocamānā;</p>
  2405. <p class="gatha3">Tāva sahassadhā loko,</p>
  2406. <p class="gathalast">Ettha te vattate vaso’’ti</p>
  2407. <p class="unindented">Āgataṭṭhāne okāsaloko.</p>
  2408. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">loko</span>ti tividho loko kilesaloko bhavaloko indriyalokoti. Tattha rāgādikilesabahulatāya kāmāvacarasattā kilesaloko. Jhānābhiññāparibuddhiyā rūpāvacarasattā bhavaloko. Āneñjasamādhibahulatāya visadindriyattā arūpāvacarasattā indriyaloko. Atha vā kilissanaṃ kileso, vipākadukkhanti attho. Tasmā dukkhabahulatāya apāyesu sattā kilesaloko. Tadaññe sattā sampattibhavabhāvato bhavaloko. Tattha ye vimuttiparipācakehi indriyehi samannāgatā sattā, so indriyalokoti veditabbaṃ.</p>
  2409. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātakaṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
  2410. <p class="indent">‘‘Saṅkhāraloko sattaloko okāsaloko khandhaloko āyatanaloko dhātulokoti <a name="M0.0280"></a> anekavidho loko. Ettha ‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’ti ettha <span class="bld">saṅkhāraloko</span> vutto. Khandhalokādayo tadantogadhāyeva. ‘Ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako’tiādīsu pana <span class="bld">sattaloko</span> vutto. ‘Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā. Tāva sahassadhā loko, ettha tevattate vaso’ti ettha <span class="bld">okāsaloko</span> vutto’’ti vuttaṃ.</p>
  2411. <p class="bodytext">Atthato pana indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca <span class="bld">sattaloko,</span> rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokiyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti. Anindriyabaddhānaṃ rūpānaṃ samūho santāno ca <span class="bld">okāsaloko,</span> lokiyanti ettha tasā thāvarā ca, tesañca okāsabhūtoti, tadādhāraṇatāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Duvidhopi cesa rūpādidhamme upādāya paññattattā upādāpaññattibhūto aparamatthasabhāvo sappaccaye pana rūpārūpadhamme upādāya paññattattā tadubhayassāpi upādānānaṃ vasena pariyāyato paccayāyattavuttitā upacaritabbā, tadubhaye khandhā <span class="bld">saṅkhāraloko,</span> paccayehi saṅkhariyanti, lujjanti palujjanti cāti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi satipi lujjanapalujjanatte tebhūmikadhammānaṃyeva ‘‘loko’’ti adhippetattā natthi lokatāpajjanaṃ. Tathā hi te ‘‘lokuttarā’’ti vuttā.</p>
  2412. <p class="bodytext"><span class="bld">Āloko</span>ti rasmi, ālokenti etena bhuso passanti janā cakkhuviññāṇaṃ vāti āloko. <span class="bld">Olokana</span>nti <a name="M0.0281"></a> heṭṭhā pekkhanaṃ. <span class="bld">Vilokana</span>nti uddhaṃ pekkhanaṃ. <span class="bld">Ālokana</span>nti purato pekkhanaṃ. <span class="bld">Vilokana</span>nti dvīsu passesu pekkhanaṃ, vividhā vā pekkhanaṃ. <span class="bld">Apalokana</span>nti ‘‘saṅghaṃ apaloketvā’’tiādīsu viya jānāpanaṃ. <span class="bld">Avalokana</span>nti ‘‘nāgāvalokitaṃ avaloketvā’’tiādīsu viya purimakāyaṃ parivattetvā pekkhanaṃ. ‘‘Ālokite vilokite sampajānakārī hotī’’ti etthāpi bhāvavasena ālokanaṃ ālokitaṃ vilokanaṃ vilokitanti attho gahetabbo.</p>
  2413. <p class="bodytext"><span class="bld">Thaka paṭighāte</span>. Thaketi, thakayati dvāraṃ puriso.</p>
  2414. <p class="bodytext"><span class="bld">Takka vitakke</span>. Takketi, vitakketi, vitakkayati. Takko, vitakko, vitakkitā.</p>
  2415. <p class="bodytext">Tattha takkanaṃ <span class="bld">takko,</span> ūhananti vuttaṃ hoti, evaṃ <span class="bld">vitakko</span>. Atha vā vitakkenti etena, sayaṃ vā vitakketi, vitakkanamattameva vā etanti <span class="bld">vitakko</span>. ‘‘Takko, vitakko, appanā, byappanā, cetaso abhiniropanā’’ti abhidhamme pariyāyasaddā vuttā. Vitakketīti <span class="bld">vitakkitā,</span> puggalo. ‘‘Avitakkitā maccumupabbajantī’’ti pāḷi.</p>
  2416. <p class="bodytext"><span class="bld">Aki lakkhaṇe. Lakkhaṇaṃ</span> saññāṇaṃ, sañjānanakāraṇanti vuttaṃ hoti. Atridaṃ sallakkhitabbaṃ. Ye imasmiṃ <span class="bld">curādi</span>gaṇe anekassarā asaṃyogantā <span class="bld">i</span>kārānubandhavasena niddiṭṭhā dhātavo, te evaṃvuttehi imehi tīhi lakkhaṇehi samannāgatā ākhyātattaṃ nāmikattañca pāpuṇantā ekantato niggahītāgamena nipphannarūpāyeva bhavanti, na katthacipi vigataniggahītāgamarūpāni bhavanti. Aṅketi, aṅkayati. Aṅkanaṃ, aṅko<a name="M0.0282"></a>. Samāse pana ‘‘sasaṅko, cakkaṅkitacaraṇo’’tiādīni rūpāni bhavanti.</p>
  2417. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakka vakka bhāsane</span>. Sakketi, sakkayati. Vakketi, vakkayati.</p>
  2418. <p class="bodytext"><span class="bld">Nakka vakka nāsane</span>. Nakketi, nakkayati. Vakketi, vakkayati.</p>
  2419. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakka cukka byathane</span>. Cakketi, cakkayati. Cukketi, cukkayati. Cakkaṃ. <span class="bld">Cakka</span>nti kenaṭṭhena cakkaṃ? Cakketi byathati hiṃsatīti atthena cakkaṃ. <span class="bld">Cakka</span>saddo –</p>
  2420. <p class="gatha1">Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;</p>
  2421. <p class="gathalast">Dāne ratnadhammakhura-cakkādīsu padissati;</p>
  2422. <p class="bodytext">‘‘Cattārimāni bhikkhave cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti ettha iriyāpathe. ‘‘Dada bhuñja ca mā cappamādo, cakkaṃ vattassu pāṇina’’nti ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti ettha khuracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti ettha asanimaṇḍaleti.</p>
  2423. <p class="bodytext"><span class="bld">Taki</span> <a name="M0.0283"></a> <span class="bld">bandhane</span>. Taṅketi, taṅkayati.</p>
  2424. <p class="bodytext"><span class="bld">Akka thavane. Thavanaṃ</span> thuti. Akketi, akkayati. Akko. <span class="bld">Akko</span>ti sūriyo. So hi mahājutitāya akkiyati abhitthaviyati tappasannehi janehīti <span class="bld">akko</span>. Tathā hi tassa ‘‘natthi sūriyasamā ābhā. Udetayaṃ cakkhumā ekarājā’’tiādinā abhikkhuti dissati.</p>
  2425. <p class="bodytext"><span class="bld">Hikka hiṃsāyaṃ</span>. Hikketi, hikkayati.</p>
  2426. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikka parimāṇe</span>. Nikketi, nikkayati.</p>
  2427. <p class="bodytext"><span class="bld">Bukka bhassane</span>. Ettha sunakhabhassanaṃ <span class="bld">bhassana</span>nti gahetabbaṃ, na vācāsaṅkhātaṃ bhassanaṃ. Bukketi, bukkayati. Ettha ca ‘‘bukkayati sā core’’ iti lokiyappayogo veditabbo. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe pana ‘‘bukkati sā’’ti rūpaṃ bhavati. Añño tu ‘‘bukka paribhāsane’’ iti paṭhati, evaṃ paṭhantepi sunakhabhassanamevādhippetaṃ.</p>
  2428. <p class="bodytext"><span class="bld">Daka laka assādane</span>. Daketi, dakayati. Laketi, lakayati.</p>
  2429. <p class="bodytext"><span class="bld">Takka loka bhāsāyaṃ</span>. Takketi, takkayati. Loketi, lokayati.</p>
  2430. <p class="bodytext"><span class="bld">Cika sika āmasane</span>. Ciketi, cikayati. Siketi, sikayati.</p>
  2431. <p class="centered"><span class="bld">Ka</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2432. <p class="subhead">Khakārantadhātu</p>
  2433. <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkha dassanaṅkesu. Dassanaṃ</span> passanaṃ. <span class="bld">Aṅko</span> lañjanaṃ. Lakkheti, lakkhayati. Sallakkheti, sallakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā, lakkhaṃ karoti.</p>
  2434. <p class="gatha1">Gaṅgāya <a name="M0.0284"></a> vālukā khīye, udakaṃ khīye mahaṇṇave;</p>
  2435. <p class="gathalast">Mahiyā mattikā khīye, lakkhe na mama buddhiyā.</p>
  2436. <p class="bodytext">Kappalakkhaṇaṃ. Golakkhaṇaṃ. Itthilakkhaṇaṃ. Dhammānaṃ lakkhaṇaṃ. Sallakkhanā. Upalakkhanā. Paccupalakkhanā. <span class="bld">Lakkha</span>dhātuyā <span class="bld">yu</span>paccayantāya <span class="bld">sa</span>mādipubbānaṃ rūpānaṃ <span class="bld">na</span>kāro dantajo.</p>
  2437. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhakkha adane</span>. Bhakkheti, bhakkhayati. Bhakkho no laddho. Bhakkhayanti migādhamā. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe pana ‘‘bhakkhatī’’ti rūpaṃ.</p>
  2438. <p class="bodytext"><span class="bld">Nakkha sambandhe</span>. Nakkheti, nakkhayati.</p>
  2439. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkha makkhane</span>. Makkheti, makkhayati. Makkho, makkhī. Tattha <span class="bld">makkho</span>ti parehi kataguṇaṃ makkheti pisatīti makkho, guṇadhaṃsanā. ‘‘Makkhaṃ asahamāno’’ti ettha pana attani parehi kataṃ avamaññanaṃ <span class="bld">makkho</span>ti vuccati.</p>
  2440. <p class="bodytext"><span class="bld">Yakkha pūjāyaṃ</span>. Yakkheti, yakkhayati. Yakkho. <span class="bld">Yakkho</span>ti mahānubhāvo satto. Tathā hi ‘‘pucchāmi taṃ mahāyakkha, sabbabhūtānamissarā’’ti ettha sakko devarājā ‘‘yakkho’’ti vutto. Atha vā <span class="bld">yakkho</span>ti yakkhayoniyaṃ nibbattasatto. Sabbepi vā sattā ‘‘yakkhā’’ti vuccanti. ‘‘Paramayakkhavisuddhiṃ paññāpentī’’ti ettha hi <span class="bld">yakkha</span>saddo satte vattati. Tathā hi yakkhopi sattopi devopi sakkopi khīṇāsavopi yakkhoyeva nāma, mahānubhāvatāya yakkhiyati saraṇagatehi janehi nānāpaccayehi nānābalīhi ca pūjiyatīti <span class="bld">yakkho</span>.</p>
  2441. <p class="gatha1">Satte deve ca sakke ca, khīṇāsave ca rakkhase;</p>
  2442. <p class="gathalast">Pañcasvetesu atthesu, <span class="bld">yakkha</span>saddo pavattati.</p>
  2443. <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkha</span> <a name="M0.0285"></a> <span class="bld">ālocane</span>. Lakkheti, lakkhayati. Lakkhaṃ vijjhati usunā.</p>
  2444. <p class="bodytext"><span class="bld">Mokkha āsane</span>. Mokkheti, mokkhayati.</p>
  2445. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkha phārusse. Phārussaṃ</span> pharusabhāvo. Rukkheti, rukkhayati. Samāse ‘‘rukkhakeso, atirukkhavacano’’ti rūpāni. Ettha ca ‘‘samaṇo ayaṃ pāpo atirukkhavāco’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">atirukkhavāco</span>ti atipharusavacanoti attho.</p>
  2446. <p class="centered"><span class="bld">Kha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2447. <p class="subhead">Gakārantadhātu</p>
  2448. <p class="bodytext"><span class="bld">Liṅga cittīkaraṇe. Cittīkaraṇaṃ</span> vicitrabhāvakaraṇaṃ. Liṅgeti, liṅgayati, liṅgaṃ. Ettha <span class="bld">liṅgaṃ</span> nāma dīgharassakisathūlaparimaṇḍalādibhedaṃ saṇṭhānanti gahaṇe atīva yujjati. Tañhi nānappakārehi vicitraṃ hoti, liṅgīyati vicittaṃ kariyati avijjātaṇhākammehi utunā vā cuṇṇādīhi vā sarīramiti <span class="bld">liṅgaṃ,</span> ajjhattasantānatiṇarukkhādikuṇḍalakaraṇḍakādīsu pavattasaṇṭhānavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Liṅga</span>saddo sadde saddappavattinimitte itthibyañjane purisabyañjane saññāṇe ākāre cāti imesu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘rukkhoti vacanaṃ liṅga’’nti ettha sadde dissati. ‘‘Sataliṅgassa atthassā’’ti ettha saddappavattinimitte. ‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavatī’’ti ettha itthibyañjane. ‘‘Purisaliṅganimittakuttākappāna’’nti ettha purisabyañjane. ‘‘Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ettha saññāṇe<a name="M0.0286"></a>. ‘‘Tehi liṅgehi tehi nimittehi tehi ākārehi āgantukabhāvo jānitabbo ‘‘āgantukā ime’’ti ettha ākāre dissati.</p>
  2449. <p class="gatha1">Sadde ca tannimitte ca, kāṭakoṭacikāya ca;</p>
  2450. <p class="gathalast">Lakkhaṇe ceva ākāre, <span class="bld">liṅga</span>saddo pavattati.</p>
  2451. <p class="bodytext"><span class="bld">Maga anvesane</span>. Mageti, magayati. Migo, mago, mago, magayamāno.</p>
  2452. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘yathā biḷāro mūsikaṃ magayamāno’’ti pāḷi nidassanaṃ. ‘‘Migo’’ti ca ‘‘mago’’ti ca catuppado pavuccati. Ettha <span class="bld">migo</span>ti magayati ito cito gocaraṃ anvesati pariyesatīti migo. Evaṃ <span class="bld">mago</span>. Ettha visesato hariṇa migo migo nāma. Sāmaññato pana avasesāpi catuppadā ‘‘migo’’ icceva vuccanti. Tathā hi <span class="bld">susīmajātake</span> ‘‘kāḷā migā setadantā tava ime, parosahassaṃ hemajālābhisañchannā’’ti etasmiṃ pāḷippadese hatthinopi <span class="bld">miga</span>saddena vuttā ‘‘kāḷamigā’’ti. Atha vā magiyati jīvitakappanatthāya maṃsādīhi atthikehi luddehi anvesiyati pariyesiyatīti <span class="bld">migo,</span> araññajātā sasapasadahariṇeṇeyyādayo catuppādā, evaṃ mago. ‘‘Atthaṃ na labhate mago’’ti ettha pana mago viyāti mago, bāloti attho.</p>
  2453. <p class="bodytext"><span class="bld">Magga gavesane</span>. Maggeti, maggayati. Maggo, magganaṃ.</p>
  2454. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">maggo</span>ti paṭipadāya ca pakatimaggassa ca upāyassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissita’’ntiādīsu pana kathāpabandhopi ‘‘maggo’’ti vuccati. Tatra paṭipadā ekantato jātijarābyādhidukkhādīhi pīḷitehi sattehi dukkhakkhayaṃ nibbānaṃ pāpuṇatthāya maggitabbo gavesitabboti <span class="bld">maggo</span>. Pakatimaggo <a name="M0.0287"></a> pana maggamūḷhehi maggitabboti <span class="bld">maggo</span>. Pakatimaggamūḷhehi ca paṭipadāsaṅkhātāriyamaggamūḷhā eva bahavo santi. Pakatimaggo hi kadāci eva addhikānaṃ muyhati, ‘‘esa maggo’’ti nāyakā na dullabhā. Ariyamaggo pana sabbadāyeva sabbalokassa muyhati, nāyakā paramadullabhā. Tasmā so eva avijjāsammūḷhehi maggitabboti <span class="bld">maggo</span>. Aññesaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ vasenapi atthaṃ vadanti garū ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti. Taṃ taṃ kiccaṃ hitaṃ vā nipphādetukāmehi maggiyati gavesiyatīti <span class="bld">maggo,</span> upāyo. <span class="bld">Magga</span>saddo hi ‘‘abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayī’’ti ettha upāyepi vattati. Tathā hi <span class="bld">abhidhammaṭīkāyaṃ ‘‘maggo</span>ti upāyo, khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato abhidhammakathāmaggo’’ti vutto, pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti <span class="bld">maggo,</span> tasmā abhidhammakathāpabandho abhidhammakathāmaggoti vutto. Idāni pakatipaṭipadāmaggānaṃ nāmāni kathayāma. Tesu pakatimaggassa –</p>
  2455. <p class="gatha1">‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjhasaṃ vaṭumā’yanaṃ;</p>
  2456. <p class="gathalast">Addhāna’maddhā padavī, vattani ceva santatī’’ti</p>
  2457. <p class="unindented">Imāni nāmāni. Paṭipadāmaggassa pana –</p>
  2458. <p class="gatha1">‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;</p>
  2459. <p class="gathalast">Nāva uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti</p>
  2460. <p class="bodytext">Anekāni nāmāni. Ettha pana keci ‘‘nāvātiādīni pakatimaggassa nāmānī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, pakatimaggassa kismiñcipi pāḷippadese ‘‘nāvā’’tiādīhi padehi vuttaṭṭhānābhāvato, abhidhānasatthesu ca ‘‘nāvā’’ iccādikānaṃ tadabhidhānānaṃ anāgatattā.</p>
  2461. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="M0.0288"></a> panettha vacanattho – nāvāviyāti <span class="bld">nāvā,</span> uttaranti etenāti <span class="bld">uttaraṃ,</span> nāvāyeva uttaranti. Ayañhi nāvāpariyāyo ‘‘taraṃ, taraṇaṃ, poto, plavo’’ti. Imepi taṃpariyāyāyeva. Uttaraṃ viyāti <span class="bld">uttaraṃ</span>. Setu viyāti <span class="bld">setu</span>. Kullo viyāti <span class="bld">kullo</span>. Bhisi viyāti <span class="bld">bhisi</span>. Saṅkamo viya, saṅkamanti vā etenāti <span class="bld">saṅkamo,</span> sabbametaṃ ariyamaggasseva nāmaṃ, na pakatimaggassa. Tathā hi ‘‘dhammanāvaṃ samārūyha, santāressaṃ sadevaka’’nti ca, ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho’’ti ca, ‘‘kullo’ti kho bhikkhave ariyamaggassetaṃ adhivacana’’nti ca evamādinā tattha tattha bhagavatā ariyamaggo ‘‘nāvā’’tiādīhi anekehi nāmehi vutto. Aṭṭhakathācariyehipi <span class="bld">suttanipātaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘baddhā bhisi susaṅkhatā bhagavā’’ti etasmiṃ padese evaṃ atthasaṃvaṇṇanā katā ‘‘bhisīti pattharitvā puthulaṃ katvā baddhā ‘kullā’ti vuccati loke, ariyassa vinaye pana ariyamaggo’ti.</p>
  2462. <p class="gatha1">‘Maggo pajjo patho pantho, añjasaṃ vaṭumā’yanaṃ;</p>
  2463. <p class="gatha2">Nāvā uttara setu ca, kullo ca bhisi saṅkamo;</p>
  2464. <p class="gathalast">Addhānaṃ pabhavo’cceva, tattha tattha pakāsito’’ti.</p>
  2465. <p class="bodytext">Evaṃ ācariyehi katāya atthasaṃvaṇṇanāya dassanato ca ‘‘nāvātiādīnipi pakatimaggassa nāmānī’’ti vacanaṃ na gahetabbaṃ, yathāvuttameva vacanaṃ gahetabbaṃ.</p>
  2466. <p class="bodytext">Koci panettha evaṃ vadeyya ‘‘dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā’ti ettha ‘dhammasetunti maggasetu’nti vacanato <span class="bld">dhamma</span>saddo magge vattati, na <span class="bld">setu</span>saddo’’ti. Tanna, <span class="bld">dhamma</span>saddo viya <span class="bld">setu</span>saddopi magge vattatīti setu viyāti setu, dhammo eva setu dhammasetūti atthavasena, esa nayo aññatrāpi. Aparampi vadeyya <a name="M0.0289"></a> ‘‘nanu <span class="bld">brahmajālasuttantaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā assatthadumarājānaṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarabhāge ṭhito’ti imasmiṃ ṭhāne <span class="bld">dakkhiṇuttara</span>saddena dakkhiṇo maggo vutto’’ti. Na, anekesu pāḷippadesesu aṭṭhakathāpadesesu ca abhidhānasatthesu ca maggavācakassa <span class="bld">uttara</span>saddassa anāgatattā, tasmā tattha evamattho daṭṭhabbo ‘‘dakkhiṇadisato gantabbo uttaradisābhāgo dakkhiṇuttaroti vuccati, evaṃbhūtena dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍapavisanaṃ sandhāya dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāti vutta’’nti. Atha vā <span class="bld">dakkhiṇuttarenā</span>ti dakkhiṇapacchimuttarena, ettha ādiavasānaggahaṇena majjhassapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evaṃ gahaṇaṃyeva hi yaṃ <span class="bld">jātakanidāne</span> vuttaṃ ‘‘bodhisatto tiṇaṃ gahetvā bodhimaṇḍaṃ ārūyha dakkhiṇadisābhāge uttarābhimukho aṭṭhāsi, tasmiṃ khaṇe dakkhiṇacakkavāḷaṃ osīditvā heṭṭhā avīcisampattaṃ viya ahosi, uttaracakkavāḷaṃ ullaṅghitvā upari bhavaggappattaṃ viya ahosi, bodhisatto idaṃ sambodhipāpuṇaṭṭhānaṃ na bhavati maññeti padakkhiṇaṃ karonto pacchimadisābhāgaṃ gantvā puratthābhimukho aṭṭhāsī’’tiādi, tena sameti. Athāpi vadeyya ‘‘yadi <span class="bld">uttara</span>saddo disāvācako, evañca sati ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti <span class="bld">ena</span>yogaṃ avatvā ‘‘dakkhiṇuttarāyā’’ti <span class="bld">āya</span>yogo vattabbo’’ti. Tanna, disāvācakassapi saddassa ‘‘uttarena nadī sītā, gambhīrā duratikkamā’’ti <span class="bld">ena</span>yogavasena vacanato. Apica disābhāgaṃ sandhāya ‘‘dakkhiṇuttarenā’’ti vacanaṃ vuttaṃ. Disābhāgo hi disā evāti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.</p>
  2467. <p class="centered"><span class="bld">Ga</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2468. <p class="subhead">Ghakārantadhātu</p>
  2469. <p class="bodytext"><span class="bld">Lighi</span> <a name="M0.0290"></a> <span class="bld">bhāsane</span>. Laṅgheti, laṅghayati. Etāni buddhavacane appasiddhānipi lokikappayogadassanavasena āgatāni. Sāsanasmiñhi <span class="bld">bhūvādigaṇacurādi</span>gaṇapariyāpannassa gatyatthavācakaullaṅghanatthaparidīpakassa dhātussa rūpaṃ atīva pasiddhaṃ.</p>
  2470. <p class="bodytext"><span class="bld">Laṅgha laṅghane</span>. Laṅgheti, laṅghayati.</p>
  2471. <p class="gatha1">‘‘Atikara’makarā’cariya, mayhampetaṃ na ruccati;</p>
  2472. <p class="gathalast">Catutthe laṅghayitvāna, pañcamiyampi āvuto’’ti</p>
  2473. <p class="unindented">Imasmiṃ <span class="bld">sattilaṅghanajātake curādi</span>gaṇapariyāpannassa gatyatthavācakassa ullaṅghanatthaparidīpakassa <span class="bld">laṅgha</span>dhātussa ‘‘laṅghayitvā, laṅghayitvānā’’ti rūpe diṭṭheyeva ‘‘laṅgheti, laṅghayatī’’ti rūpāni diṭṭhāni eva honti. Bhāsatthavācakassa pana tathārūpāni rūpāni na diṭṭhāni, evaṃ santepi pubbācariyehi dīghadassīhi abhimatattā bhāsatthavācikāpi <span class="bld">laṅgha</span>dhātu atthīti gahetabbā, evaṃ sabbesupi <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇādīsu sāsane appasiddhānampi rūpānaṃ sāsanānukūlānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, ananukūlānañca appasiddhānaṃ chaḍḍanaṃ.</p>
  2474. <p class="bodytext"><span class="bld">Agha pāpakaraṇe</span>. Agheti, aghayati. Aghaṃ, agho, anagho.</p>
  2475. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">agha</span>nti dukkhaṃ. ‘‘Aghantaṃ paṭisevissaṃ. Vane vāḷamigākiṇṇe. Khaggadīpinisevite’’ti idaṃ nidassanaṃ. <span class="bld">Agho</span>ti kileso. Tena aghena arahā anagho. Tattha aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti <span class="bld">aghaṃ,</span> kintaṃ? Dukkhaṃ, evaṃ <span class="bld">agho</span>. Nanu ca sappurisā dukkhahetupi kilesahetupi ca attano sukhatthāya pāpaṃ na karonti. Tathā hi –</p>
  2476. <p class="gatha1">‘‘Na <a name="M0.0291"></a> paṇḍitā attasukhassa hetu,</p>
  2477. <p class="gatha2">Pāpāni kammāni samācaranti;</p>
  2478. <p class="gatha3">Dukkhena phuṭṭhā khalitāpi santā,</p>
  2479. <p class="gathalast">Chandā ca dosā na jahanti dhamma’’nti</p>
  2480. <p class="unindented">Vuttaṃ. Evaṃ sante kasmā <span class="bld">‘‘agha pāpakaraṇe’’</span>ti dhātu ca ‘‘aghayanti pāpaṃ karonti sattā etenāti <span class="bld">agha’’</span>ntiādivacanañca vuttanti? Saccaṃ, yebhuyyena pana sattā dukkhādihetu pāpakammaṃ karonti, etesu sappurisā eva na karonti, itare karonti. Evaṃ pāpakaraṇassa hi dukkhaṃ kileso ca hetu. Tathā hi –</p>
  2481. <p class="gatha1">Sukhīpi heke na karonti pāpaṃ,</p>
  2482. <p class="gatha2">Avaṇṇasaṃsaggabhayā puneke;</p>
  2483. <p class="gatha3">Pahū samāno vipulatthacintī,</p>
  2484. <p class="gathalast">Kiṃkāraṇā me na karosi dukkha’’nti</p>
  2485. <p class="unindented">Vuttaṃ. Ayañhi gāthā dukkhahetupi sattā pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti. ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti, kuddho hanti samātara’’nti ayaṃ pana kilesahetupi pāpaṃ karontīti etamatthaṃ dīpeti, tasmā amhehi <span class="bld">‘‘agha pāpakaraṇe’’</span>tiādivacanaṃ vuttaṃ.</p>
  2486. <p class="centered"><span class="bld">Gha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2487. <p class="subhead">Cakārantadhātu</p>
  2488. <p class="bodytext"><span class="bld">Loca dassane</span>. Loceti, locayati. Locanaṃ. Rūpārammaṇaṃ locayati passatīti <span class="bld">locanaṃ,</span> cakkhu.</p>
  2489. <p class="bodytext"><span class="bld">Kici maddane</span>. Kiñceti, kiñcayati. Kiñcanaṃ, akiñcano.</p>
  2490. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0292"></a> <span class="bld">kiñcana</span>nti palibodho. Kiñceti satte maddatīti <span class="bld">kiñcanaṃ. Kiñcana</span>saddo maddanatthe vattati. Manussā hi vīhiṃ maddantā goṇaṃ ‘‘kiñcehi kāpila, kiñcehi kāpilā’’ti vadanti.</p>
  2491. <p class="bodytext"><span class="bld">Paci vitthāre</span>. Pañceti, pañcayati. Papañceti, papañcayati. Papañcā.</p>
  2492. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">papañcā</span>ti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Etā hi attanissitānaṃ sattānaṃ saṃsāraṃ papañcenti vitthinnaṃ karontīti papañcāti vuccanti. Atha vā papañcenti yattha sayaṃ uppannā taṃsantānaṃ vitthārenti ciraṃ ṭhapentīti <span class="bld">papañcā</span>. Lokiyā pana ‘‘amhākaṃ tumhehi saddhiṃ kathentānaṃ papañco hotī’’tiādīni vadantā kālassa cirabhāvaṃ papañcoti vadanti, sāsane pana dvayampi labbhati.</p>
  2493. <p class="bodytext"><span class="bld">Sicca kuḍḍane</span>. Sicceti, siccayati.</p>
  2494. <p class="bodytext"><span class="bld">Vañcu palambhane. Palambhanaṃ</span> upalāpanaṃ. Vañceti, vañcayati. Vañcako, vañcanaṃ. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe pana <span class="bld">vañca</span>dhātu gatyatthe vattati. ‘‘Santi pādā avañcanā’’ti hi pāḷi</p>
  2495. <p class="bodytext"><span class="bld">Cacca ajjhayane</span>. Cacceti, caccayati.</p>
  2496. <p class="bodytext"><span class="bld">Cu cavane</span>. Cāveti, cāvayati. Añño <span class="bld">‘‘cu</span> sahane’’ iti brute. Cāveti, cāvayati, sahatīti attho.</p>
  2497. <p class="bodytext"><span class="bld">Añcu visesane</span>. Añceti, añcayati.</p>
  2498. <p class="bodytext"><span class="bld">Loca bhāsāyaṃ</span>. Loceti, locayati. Locanaṃ, locayati samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya bhavatīti <span class="bld">locanaṃ,</span> cakkhu.</p>
  2499. <p class="bodytext"><span class="bld">Raca patiyatane</span>. Raceti, racayati. Racanā, viracitaṃ, kesaracanā, gāthāracanā.</p>
  2500. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūca</span> <a name="M0.0293"></a> <span class="bld">pesuññe</span>. Pisuṇabhāvo <span class="bld">pesuññaṃ</span>. Sūceti, sūcayati. Sūcako.</p>
  2501. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacca saṃyamane</span>. Pacceti, paccayati.</p>
  2502. <p class="bodytext"><span class="bld">Rica viyojanasampajjanesu</span>. Receti, recayati. Seṭṭhiputtaṃ vireceyya. Vireceti, virecayati. Virecako, virecanaṃ.</p>
  2503. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca bhāsane</span>. Vaceti, vacayati. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇepi ayaṃ vattati. Tadā tassā ‘‘vatti, vacati, avoca, avocu’’ntiādīni rūpāni bhavanti. Kārite pana ‘‘antevāsikaṃ dhammaṃ vāceti, vācayatī’’ti rūpāni. Vattuṃ, vattave, vatvā, vuttaṃ, vuccati.</p>
  2504. <p class="bodytext"><span class="bld">Acca pūjāyaṃ</span>. Acceti, accayati. Brahmāsurasuraccito.</p>
  2505. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūca gandhane</span>. Suceti, sūcayati. Sūcako, suttaṃ.</p>
  2506. <p class="bodytext">Ettha ca attatthaparatthādibhede atthe sūcetīti <span class="bld">suttaṃ</span>. Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ.</p>
  2507. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaca dittiyaṃ</span>. Kacceti, kaccayati. Kacco.</p>
  2508. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">kacco</span>ti rūpasampattiyā kacceti dibbati virocatīti <span class="bld">kacco,</span> evaṃnāmako ādipuriso, tabbaṃse jātā purisā ‘‘kaccānā’’tipi ‘‘kaccāyanā’’tipi ‘‘kātiyānā’’tipi vuccanti, itthiyo pana ‘‘kaccānī’’tipi ‘‘kaccāyanī’’tipi ‘‘kātiyānī’’tipi vuccanti.</p>
  2509. <p class="centered"><span class="bld">Ca</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2510. <p class="subhead">Chakārantadhātu</p>
  2511. <p class="bodytext"><span class="bld">Milecha</span> <a name="M0.0294"></a> <span class="bld">abyattāyaṃ vācāyaṃ</span>. Mileccheti, milecchayati. Milakkhu.</p>
  2512. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">milakkhū</span>ti mileccheti abyattavācaṃ bhāsatīti milakkhu.</p>
  2513. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuccha avakkhepe. Avakkhepo</span> adhokhipanaṃ. Kuccheti, kucchayati.</p>
  2514. <p class="bodytext"><span class="bld">Viccha bhāsāyaṃ</span>. Viccheti, vicchayati.</p>
  2515. <p class="centered"><span class="bld">Cha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2516. <p class="subhead">Jakārantadhātu</p>
  2517. <p class="bodytext"><span class="bld">Vajja vajjane</span>. Vajjeti, vajjayati. Parivajjanako. Vajjito sīlavantehi, kathaṃ bhikkhu karissasīti.</p>
  2518. <p class="bodytext"><span class="bld">Tujja balapālanesu</span>. Tujjeti, tujjayati.</p>
  2519. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuji piji hiṃsābaladānaniketanesu. Niketanaṃ</span> nivāso. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti. Piñjayati.</p>
  2520. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaji kicchajīvane</span>. Khañjeti, khañjayati. Khañjo.</p>
  2521. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaji rakkhaṇe</span>. Tādisāniyeva rūpāni. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘khaji</span> gativekalleti imissā ‘‘khañjatī’’ti rūpaṃ.</p>
  2522. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūja pūjāyaṃ</span>. Pūjeti, pūjayati. Pūjā. Esāva pūjanā seyyo. Pūjako, pūjito, pūjanīyo, pūjaneyyo, pūjetabbo, pujjo.</p>
  2523. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaja</span> <a name="M0.0295"></a> <span class="bld">maddanasaddesu</span>. Gajeti, gajayati. Gajo.</p>
  2524. <p class="bodytext"><span class="bld">Tija nisāne</span>. Tejeti, tejayati.</p>
  2525. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaja magganasaṅkhāresu</span>. Vajeti, vajayati.</p>
  2526. <p class="bodytext"><span class="bld">Tajja santajjane</span>. Tajjeti, tajjayati. Santajjeti, santajjayati. Santajjito.</p>
  2527. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajja paṭisajjane</span>. Ajjeti, ajjayati.</p>
  2528. <p class="bodytext"><span class="bld">Sajja sajjane</span>. Sajjeti, sajjayati dānaṃ. Gamanasajjo hutvā.</p>
  2529. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaja vissāse</span>. Bhajeti, bhajayati. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe pana ‘‘bhajatī’’ti rūpaṃ, bhatti, sambhatti.</p>
  2530. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuji piji luji bhaji bhāsāyaṃ</span>. Tuñjeti, tuñjayati. Piñjeti, piñjayati. Luñjeti, luñjayati. Bhañjeti, bhañjayati. Kathetīti attho.</p>
  2531. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruja hiṃsāyaṃ</span>. Rojeti, rojayati. Rogo.</p>
  2532. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāja puthakammani. Puthakammaṃ</span> puthakkaraṇaṃ, visuṃ kriyāti attho. Bhājeti, bhājayati. Vibhājeti, vibhājayati. Vibhatti.</p>
  2533. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāja sītisevanesu</span>. Sabhājeti, sabhājayati.</p>
  2534. <p class="bodytext"><span class="bld">Laja pakāsane</span>. Lajeti, lajayati. Lājā.</p>
  2535. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuja saṃyamane. Saṃ</span>pubbo bandhane. Yojeti, yojayati. Saṃyojeti, saṃyojayati. Saṃyojanaṃ.</p>
  2536. <p class="bodytext"><span class="bld">Majja soceyyālaṅkāresu</span>. Majjeti, majjayati. Sammajjeti, sammajjayati. Sammajjā.</p>
  2537. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāja</span> <a name="M0.0296"></a> <span class="bld">bhājanadānesu</span>. Bhājeti, bhājayati. Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañcaya.</p>
  2538. <p class="centered"><span class="bld">Ja</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2539. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhaña</span>ntā appasiddhā. Saddasatthe pana <span class="bld">‘‘ñā</span> niyojane’’ti paṭhanti, rūpaṃ pana buddhavacanānukūlaṃ na bhavati, tasmā na dassitaṃ amhehi.</p>
  2540. <p class="subhead">Ṭakārantadhātu</p>
  2541. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭṭa ghaṭṭane. Ghaṭṭanaṃ</span> vāyāmakaraṇaṃ. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati. Ettha tu ‘‘ghaṭṭesi, ghaṭṭesi, kiṃkāraṇā ghaṭṭesi, ahaṃ taṃ jānāmī’’ti nidassanaṃ.</p>
  2542. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭa saṅghāte</span>. Pubbe viya kriyāpadāni, nāmikatte ‘‘ghaṭo, ghaṭā’’ti rūpāni. Ettha <span class="bld">gaṭo</span>ti pānīyaghaṭo. <span class="bld">Ghaṭā</span>ti samūho ‘‘macchaghaṭā’’tiādīsu viya.</p>
  2543. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭṭa calane</span>. Ghaṭṭeti, ghaṭṭayati.</p>
  2544. <p class="bodytext"><span class="bld">Naṭa avasandane. Avasandanaṃ</span> gattavikkhepo. Naṭeti, naṭayati.</p>
  2545. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṭa chuṭa kuṭṭa chedane</span>. Cuṭeti, cuṭayati. Chuṭeti, chuṭayati. Kuṭṭeti, kuṭṭayati.</p>
  2546. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṭṭa caṭṭa appabhāve</span>. Puṭṭeti, puṭṭayati. Cuṭṭeti, cuṭṭayati, appaṃ bhavatīti attho.</p>
  2547. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṭa sañcuṇṇane</span>. Moṭeti, moṭayati.</p>
  2548. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭa suṭṭa anādare</span>. Aṭṭeti, aṭṭayati. Suṭṭeti, suṭṭayati.</p>
  2549. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṭṭa</span> <a name="M0.0297"></a> <span class="bld">saṃvaraṇe</span> khaṭṭeti, khaṭṭayati.</p>
  2550. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭṭa hiṃsābaladānaniketanesu</span>. Saṭṭeti, saṭṭayati.</p>
  2551. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuvaṭṭa nipajjāyaṃ</span>. Tuvaṭṭeti, tuvaṭṭayati. Chabbaggiyā bhikkhū ekamañce tuvaṭṭenti.</p>
  2552. <p class="bodytext"><span class="bld">Chaṭṭa chaṭṭane</span>. Chaṭṭeti, chaṭṭayati. Atrāyaṃ pāḷi – sace so chaṭṭeti, iccetaṃ kusalaṃ. Noce chaṭṭeti, pañcahaṅgehi samannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo.</p>
  2553. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṭa hiṃsāyaṃ</span>. Poṭeti, poṭayati.</p>
  2554. <p class="bodytext"><span class="bld">Kīṭa bandhe. Bandho</span> bandhanaṃ. Kīṭeti, kīṭayati. Kīṭo.</p>
  2555. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṭi chedane</span>. Cuṇṭeti, cuṇṭayati.</p>
  2556. <p class="bodytext"><span class="bld">Luṭi theyye</span>. Luṇṭeti, luṇṭayati.</p>
  2557. <p class="bodytext"><span class="bld">Kūṭa appasāde</span>. Kūṭeti, kūṭayati. Kūṭaṃ rajataṃ. Kūṭā gāvī. Kuṭatāpaso.</p>
  2558. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṭa puṭa phuṭa vibhede</span>. Cuṭeti, cuṭayati. Poṭeti, poṭayati. Phoṭeti, phoṭayati. Aṅguliyo phoṭesuṃ.</p>
  2559. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭa saṅghāṭe hantyatthe ca</span>. Ghaṭeti, ghaṭayati.</p>
  2560. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭa puṭa luṭa ghaṭa ghaṭi bhāsāyaṃ</span>. Pāṭeti, pāṭayati. Poṭeti, poṭayati. Loṭeti, loṭayati. Ghāṭeti, ghāṭayati. Ghaṇṭeti, ghaṇṭayati.</p>
  2561. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭa vaṭa ganthe</span>. Paṭeti, paṭayati. Vaṭeti, vaṭayati.</p>
  2562. <p class="bodytext"><span class="bld">Kheṭa bhakkhaṇe</span>. Kheṭeti, kheṭayati.</p>
  2563. <p class="bodytext"><span class="bld">Khoṭa khepe</span>. Khoṭeti, khoṭayati.</p>
  2564. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭi dāhe</span>. Kuṭeti, kuṭayati.</p>
  2565. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuṭa saṃsagge</span>. Yoṭeti, yoṭayati.</p>
  2566. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭa vibhajane</span>. Vaṭeti, vaṭayati.</p>
  2567. <p class="centered"><span class="bld">Ṭa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2568. <p class="subhead">Ṭhakārantadhātu</p>
  2569. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭha</span> <a name="M0.0298"></a> <span class="bld">saṅkhāragatīsu</span>. Saṭheti, saṭhayati.</p>
  2570. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭha ālasiye</span>. Soṭheti, soṭhayati.</p>
  2571. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭhi sosane</span>. Suṇṭheti, suṇṭhayati.</p>
  2572. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭha silāghāyaṃ</span>. Saṭheti, saṭhayati.</p>
  2573. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭha asammābhāsane</span>. Saṭheti. Saṭhayati, saṭho.</p>
  2574. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">saṭho</span>ti kerāṭiko. Saṭhayatīti <span class="bld">saṭho,</span> na sammā bhāsatīti attho.</p>
  2575. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṭha ketave</span>. Rūpaṃ tādisameva.</p>
  2576. <p class="gatha1">‘‘Sudassaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ…pe…</p>
  2577. <p class="gathalast">Attano pana chādeti, kaliṃva kitavāsaṭho’’ti.</p>
  2578. <p class="bodytext">Ettha sākuṇiko ‘‘kitavā’’ti vutto. Tassa idaṃ ketavaṃ, tasmiṃ ketave ayaṃ dhātu vattatīti attho.</p>
  2579. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭhi soke</span>. Kaṇṭheti, kaṇṭhayati.</p>
  2580. <p class="centered"><span class="bld">Ṭha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2581. <p class="subhead">Ḍakārantadhātu</p>
  2582. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭi parihāse</span>. Paṇḍeti, paṇḍayati. Uppaṇḍeti, uppaṇḍayati. Manussānaṃ naṃ bhikkhuniṃ uppaṇḍiṃsu.</p>
  2583. <p class="bodytext"><span class="bld">Laḍi ukkhepe</span>. Laṇḍeti, laṇḍayati.</p>
  2584. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaḍi kaḍi chede</span>. Khaṇḍeti, khaṇḍayati. Kaṇḍeti, kaṇḍayati. Khaṇḍo, kaṇḍo.</p>
  2585. <p class="bodytext"><span class="bld">Piḍi</span> <a name="M0.0299"></a> <span class="bld">saṅghāte</span>. Piṇḍeti, piṇḍayati. Piṇḍo.</p>
  2586. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">piṇḍo</span>ti samūhasaṅkhāto kalāpopi ‘‘coḷaṃ piṇḍo rati khiḍḍā’’ti ettha vutto āhārasaṅkhāto piṇḍopi piṇḍoyeva.</p>
  2587. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuḍi vedhane</span>. Kuṇḍeti, kuṇḍayati. Kuṇḍalaṃ.</p>
  2588. <p class="bodytext"><span class="bld">Maḍi bhūsāyaṃ hasane ca</span>. Maṇḍeti, maṇḍayati. Maṇḍo, maṇḍanaṃ, maṇḍito.</p>
  2589. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaḍi kalyāṇe. Kalyāṇaṃ</span> kalyāṇatā. Bhaṇḍeti, bhaṇḍayati. Bhaṇḍo.</p>
  2590. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">bhaṇḍo</span>ti dhanaṃ, alaṅkāro vā. ‘‘Bhaṇḍaṃ gaṇhāti. Samalaṅkaritvā bhaṇḍenā’’ti ca ādīsu viya.</p>
  2591. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṇḍa daṇḍavinipāte</span>. Daṇḍeti, daṇḍayati. Daṇḍo.</p>
  2592. <p class="bodytext"><span class="bld">Chaḍḍa chaḍḍane</span>. Chaḍḍeti, chaḍḍayati. Chaḍḍanako. Chaḍḍiyati, chaḍḍito. Chaḍḍituṃ, chaḍḍayituṃ, chaḍḍetvā, chaḍḍayitvā.</p>
  2593. <p class="centered">Ḍakārantadhāturūpāni.</p>
  2594. <p class="subhead">Ḍhakārantadhātu</p>
  2595. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍha ākiraṇe</span>. Kaṃsapātiyā pāyāsaṃ vaḍḍheti, vaḍḍhayati. Bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi.</p>
  2596. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ḍha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2597. <p class="subhead">Ṇakārantadhātu</p>
  2598. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. Vaṇṇo</span> pasaṃsā. <span class="bld">Kriyā</span> karaṇaṃ. <span class="bld">Vitthāro</span> vitthinnatā. <span class="bld">Guṇo</span> sīlādidhammo. <span class="bld">Vacanaṃ</span> <a name="M0.0300"></a> vācā. Vaṇṇeti, vaṇṇayati. Vaṇṇo, vaṇṇaṃ, suvaṇṇaṃ, saṃvaṇṇanā.</p>
  2599. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇa</span>saddo chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome bho gotama vaṇṇā’’tievamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tievamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyataneti.</p>
  2600. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">chaviya</span>nti chavigatā vaṇṇadhātu eva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti ettha <span class="bld">vaṇṇa</span>ggahaṇena gahitāti apare. Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti <span class="bld">vaṇṇo,</span> thuti. Vaṇṇiyati asaṅkarato vavatthapiyatīti <span class="bld">vaṇṇo,</span> kulavaggo. Vaṇṇiyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāviyatīti <span class="bld">vaṇṇo,</span> kāraṇaṃ, vaṇṇaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti <span class="bld">vaṇṇo,</span> saṇṭhānaṃ. Vaṇṇiyati aḍḍhamahantādivasena pamiyatīti <span class="bld">vaṇṇo,</span> pamāṇaṃ. Vaṇṇeti vikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti <span class="bld">vaṇṇo,</span> rūpāyatanaṃ. Evaṃ tena tena pavattinimittena <span class="bld">vaṇṇa</span>saddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā.</p>
  2601. <p class="bodytext">Aparampi <a name="M0.0301"></a> <span class="bld">vaṇṇa</span>saddassa atthuddhāraṃ vadāma. <span class="bld">Vaṇṇa</span>saddo saṇṭhānajāti rūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsājātarūpapuḷinakkharādīsu dissati. Ayañhi ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne dissati, ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu jātiyaṃ. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu rūpāyatane.</p>
  2602. <p class="gatha1">‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;</p>
  2603. <p class="gathalast">Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti</p>
  2604. <p class="unindented">Ādīsu kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu pamāṇe. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu guṇe. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Vaṇṇaṃ añjanavaṇṇena, kāliṅgamhi vanimhase’’ti ettha jātarūpe. ‘‘Akilāsuno vaṇṇapathe khaṇantā’’ti ettha puḷine. ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo’’tiādīsu akkhare dissati. Iccevaṃ sabbathāpi –</p>
  2605. <p class="gatha1">Chaviyaṃ thutiyaṃ heme, kulavagge ca kāraṇe;</p>
  2606. <p class="gatha2">Saṇṭhāne ca pamāṇe ca, rūpāyatanajātisu;</p>
  2607. <p class="gathalast">Guṇakkharesu puḷine, <span class="bld">vaṇṇa</span>saddo pavattati;</p>
  2608. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇa</span>saddo chavisampattigaruḷajātarūpesu āgato. Ayañhi ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate’’ti, ‘‘suvaṇṇatā sussaratā’’ti <a name="M0.0302"></a> ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu jātarūpeti.</p>
  2609. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṇa saṅghāte</span>. Puṇeti, puṇayati.</p>
  2610. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṇa saṅkocane</span>. Cuṇeti, cuṇayati.</p>
  2611. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṇṇa peraṇe</span>. Cuṇṇeti, cuṇṇayati. Cuṇṇaṃ. Cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti.</p>
  2612. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṇa dāne</span>. Saṇeti, saṇayati.</p>
  2613. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṇa saṅkocane</span>. Kuṇeti, kuṇayati. Kuṇo. Kuṇahattho. Hatthena kuṇī.</p>
  2614. <p class="bodytext"><span class="bld">Tūṇa pūraṇe</span>. Tūṇeti, tūṇayati. Tūṇī.</p>
  2615. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">tūṇī</span>ti sarakalāpo. Sā hi tūṇenti pūrenti sare etthāti tūṇī.</p>
  2616. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūṇa bhāsāyaṃ</span>. Bhūṇeti, bhūṇayati.</p>
  2617. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇa nimīlane</span>. Kāṇeti, kāṇayati. Kāṇo.</p>
  2618. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">kāṇo</span>ti ekena vā dvīhi vā akkhīhi parihīnakkhi. <span class="bld">Aṭṭhakathācariyā</span> pana <span class="bld">‘‘kāṇo</span> nāma ekakkhinā kāṇo, <span class="bld">andho</span> nāma ubhayakkhikāṇo’’ti vadanti, taṃ <span class="bld">kāṇandha</span>saddānaṃ ekatthasannipāte yujjati. Itarathā <span class="bld">kāṇakacchapopamasutte</span> vutto kacchapo ekasmiṃ kāṇo siyā, ekakkhikāṇo ca pana puriso ‘‘andho’’ti na vattabbo siyā, tasmā tesamayugaḷatte ekekassa yathāsambhavaṃ dvinnaṃ dvinnamākārānaṃ vācakatā daṭṭhabbā. Tathā hi <span class="bld">kosalasaṃyuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘kāṇo</span>ti ekacchikāṇo vā <a name="M0.0303"></a> ubhayacchikāṇo vā’’ti vuttaṃ. Atha vā ‘‘ovadeyyānusāseyyā’’ti ettha ovādānusāsanānaṃ viya savisesatā avisesatā ca daṭṭhabbā.</p>
  2619. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇa saṅkhyāne</span>. Gaṇeti, gaṇayati. Gaṇanā, gaṇo.</p>
  2620. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">gaṇanā</span>ti saṅkhyā. <span class="bld">Gaṇo</span>ti bhikkhusamūho. Yesaṃ vā kesañci samūho. Samūhassa ca anekāni nāmāni. Seyyathidaṃ –</p>
  2621. <p class="gatha1">Saṅgho gaṇo samūho ca,</p>
  2622. <p class="gatha2">Khandho sannicayo cayo;</p>
  2623. <p class="gatha3">Samuccayo ca nicayo,</p>
  2624. <p class="gathalast">Vaggo pūgo ca rāsi ca.</p>
  2625. <p class="gatha1">Kāyo nikāyo nikaro,</p>
  2626. <p class="gatha2">Kadambo visaro ghaṭā;</p>
  2627. <p class="gatha3">Samudāyo ca sandeho,</p>
  2628. <p class="gathalast">Saṅghāto samayo karo.</p>
  2629. <p class="gatha1">Ogho puñjo kalāpo ca,</p>
  2630. <p class="gatha2">Piṇḍo jālañca maṇḍalaṃ;</p>
  2631. <p class="gatha3">Saṇḍo pavāho iccete,</p>
  2632. <p class="gathalast">Samūhatthābhidhāyakāti.</p>
  2633. <p class="bodytext">Kiñcāpi ete <span class="bld">saṅghagaṇasamūhā</span>dayo saddā samūhatthavācakā, tathāpi <span class="bld">saṅghagaṇa</span>saddāyeva vināpi visesakapadena bhikkhusamūhe vattanti, nāññe, aññe pana <span class="bld">saṅghagaṇa</span>saddehi saddhiṃ aññamaññañca kadāci samānatthavisayā honti, kadāci asamānatthavisayā, tasmā yathāpāvacanaṃ asammuyhantena yojetabbā. ‘‘Eko, dve’’tiādinā gaṇetabboti <span class="bld">gaṇo</span>.</p>
  2634. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇṇa</span> <a name="M0.0304"></a> <span class="bld">savane</span>. Kaṇṇeti, kaṇṇayati. Kaṇṇo. Kaṇṇayanti saddaṃ suṇanti etenāti <span class="bld">kaṇṇo,</span> yo loke ‘‘savanaṃ, sota’’nti ca vuccati.</p>
  2635. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṇa guṇa āmantane</span>. Kuṇeti, kuṇayati. Guṇeti, guṇayati. Guṇo. Goṇo.</p>
  2636. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">guṇo</span>ti sīlādayo dhammā, kenaṭṭhena te guṇā. Goṇāpiyati āmantāpiyati attani patiṭṭhito puggalo daṭṭhuṃ sotuṃ pūjituñca icchantehi janehīti guṇo. Ettha kiñcāpi sīlādidhammānaṃ āmantāpanaṃ natthi, tathāpi taṃhetuāmantanaṃ nimantanañca teyeva karonti nāmāti evaṃ vuttaṃ. Tathā hi –</p>
  2637. <p class="gatha1">‘‘Yathāpi khettasampanne,</p>
  2638. <p class="gatha2">Bījaṃ appampi ropitaṃ;</p>
  2639. <p class="gatha3">Sammā dhāraṃ pavassante,</p>
  2640. <p class="gathalast">Phalaṃ toseti kassaka’’nti</p>
  2641. <p class="unindented">Ettha kassakassa tuṭṭhiuppattikāraṇattā hetuvasena niccetanassapi phalassa tosanaṃ vuttaṃ, evamidhāpi āmantāpanakāraṇattā evaṃ vuttaṃ. Aññe pana ‘‘guñjante abyayante iti guṇā’’ti atthaṃ vadanti. Tadanurūpaṃ pana dhātusaddaṃ na passāma, <span class="bld">‘‘guṇa</span> āmantane’’ icceva passāma, vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
  2642. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇa gattavicuṇṇane</span>. Vaṇeti, vaṇayati. Vaṇo.</p>
  2643. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">vaṇo</span>ti aru. Sā hi sarīraṃ vaṇayati vicuṇṇeti chiddāvachiddaṃ karotīti vaṇoti vuccati.</p>
  2644. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇa harite</span>. Paṇṇeti, paṇṇayati. Tālapaṇṇaṃ. Sūpeyyapaṇṇaṃ.</p>
  2645. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0305"></a> ca haritabhāvavigatepi vatthusmiṃ paṇṇabhāvo rūḷhito pavattoti daṭṭhabbo. ‘‘Paṇṇaṃ, pattaṃ, palāso, dalaṃ’’ iccete samānatthā.</p>
  2646. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇa byavahāre</span>. Paṇeti, paṇayati. Rājā ca daṇḍaṃ garukaṃ paṇeti.</p>
  2647. <p class="centered">Imāni <span class="bld">ṇa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2648. <p class="subhead">Takārantadhātu</p>
  2649. <p class="bodytext"><span class="bld">Cinta cintāyaṃ</span>. Cinteti, cintayati. Cittaṃ, cintā, cintanā, cintanako. Kārite ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’ti rūpāni.</p>
  2650. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">citta</span>nti ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho, sabbacittasādhāraṇavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha siyā – kasmā ‘‘ārammaṇaṃ cintetīti citta’’nti vatvāpi ‘‘vijānātīti attho’’ti vuttaṃ, nanu cintanavijānanā nānāsabhāvā. Na hi ‘‘cintetī’’ti padassa ‘‘vijānātī’’ti attho sambhavati, duppaññassa hi nānappakārehi cintayatopi sukhumatthādhigamo na hotīti? Saccaṃ, ‘‘vijānātī’’ti idaṃ padaṃ cittassa saññāpaññākiccehi visiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ vuttaṃ sabbacittasādhāraṇattā <span class="bld">citta</span>saddassa. Yañhi dhammajātaṃ ‘‘citta’’nti vuccati, tadeva viññāṇaṃ, tasmā vijānanatthaṃ gahetvā saññāpaññākiccāvisiṭṭhavisayaggahaṇaṃ dīpetuṃ ‘‘vijānātī’’ti vuttaṃ.</p>
  2651. <p class="bodytext">Idāni aññagaṇikadhātuvasenapi nibbacanaṃ pakāsayāma – sabbesu cittesu yaṃ lokiyakusalākusalamahākriyacittaṃ, taṃ javanavīthivasena attano santānaṃ cinotīti <span class="bld">cittaṃ,</span> vipākaṃ kammakilesehi citanti <span class="bld">cittaṃ,</span> idaṃ <span class="bld">ci</span>dhātuvasena nibbacanaṃ. Yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbassa tassa <a name="M0.0306"></a> citteneva karaṇato citteti vicitteti vicittaṃ kariyati etenāti <span class="bld">cittaṃ,</span> cittakaraṇatāya cittanti vuttaṃ hoti, idaṃ <span class="bld">citta</span>dhātuvasena nibbacanaṃ. Cittatāya cittaṃ, idaṃ pāṭipadikavasena nibbacanaṃ. Tenāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā</span> ‘‘sabbampi yathānurūpato cittatāya cittaṃ, cittakaraṇatāya cittanti evamettha attho veditabbo’’ti.</p>
  2652. <p class="bodytext">Ettha hi cittassa sarāgasadosādibhedabhinnattā sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena cittassa cittatā veditabbā. Kiñcāpi ekassa cittassa evaṃ vicittatā natthi, tathāpi vicittānaṃ antogadhattā samudāyavohārena avayavopi ‘‘citta’’nti vuccati, yathā pabbatanadīsamuddādiekadesesu diṭṭhesu pabbatādayo diṭṭhāti vuccanti. Tenāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā</span> ‘‘kāmañcettha ekameva evaṃ cittaṃ na hoti, cittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃ kiñci ekampi cittatāya ‘citta’nti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.</p>
  2653. <p class="bodytext">Ettha ca vuttappakārānamatthānaṃ vinicchayo bavati. Kathaṃ? Yasmā yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo. Tasmā yaṃ āsevanapaccayabhāvena cinoti, yañca kammunā abhisaṅkhatattā citaṃ, taṃ tena kāraṇena cittanti vuttaṃ. Yaṃ pana tathā na hoti, taṃ parittakriyadvayaṃ antimajavanañca labbhamānacintanavicittatādivasena cittanti veditabbaṃ, hasituppādo pana aññajavanagatikoyevāti.</p>
  2654. <p class="bodytext">Imāni cittassa nāmāni –</p>
  2655. <p class="gatha1">Cittaṃ mano mānasañca, viññāṇaṃ hadayaṃ manaṃ;</p>
  2656. <p class="gathalast">Nāmānetāni vohāra-pathe vattanti pāyato.</p>
  2657. <p class="bodytext"><span class="bld">Citta</span>saddo <a name="M0.0307"></a> paññattiyaṃ viññāṇe vicitte cittakamme acchariyeti evamādīsu atthesu dissati. Ayañhi ‘‘citto gahapati. Cittamāso’’tiādīsu paññattiyaṃ dissati. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu viññāṇe. ‘‘Vicittavatthābharaṇā’’tiādīsu vicitte. ‘‘Diṭṭhaṃ vo bhikkhave caraṇaṃ nāma citta’’ntiādīsu cittakamme. ‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissatī’’tiādīsu acchariyeti.</p>
  2658. <p class="bodytext"><span class="bld">Cita sañcetane</span>. Ceteti, cetayati. Ratto kho brāhmaṇa rāgena abhibhūto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. Cetanā, sañcetanā. Cetayitaṃ, cetetvā, cetayitvā. Sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeti.</p>
  2659. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cetanā</span>ti cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. <span class="bld">Sañcetanā</span>ti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Cetayita</span>nti cetanākāro. <span class="bld">Sañciccā</span>ti sayaṃ ñatvā, cecca abhivitaritvāti attho. Imāni cetanāya nāmāni –</p>
  2660. <p class="gatha1">Sañcetanā cetayitaṃ, cetanā kammameva ca;</p>
  2661. <p class="gathalast">Kammañhi ‘‘cetanā’’ tveva, jinenāhacca bhāsitaṃ.</p>
  2662. <p class="bodytext">Atrāyaṃ pāḷi ‘‘cetanāhaṃ bhikkhave kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā’’ti.</p>
  2663. <p class="bodytext"><span class="bld">Manta</span> <a name="M0.0308"></a> <span class="bld">guttabhāsane</span>. Manteti, mantayati, nimanteti, nimantayati, āmanteti, āmantayati. Janā saṅgamma mantenti, mantayanti, mantayiṃsu rahogatā. Nimantayittha rājānaṃ. Āmantayittha devindo, visukammaṃ mahiddhikaṃ. Mantā, manto. Kārite ‘‘mantāpeti, mantāpayatī’’ti rūpāni.</p>
  2664. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">mantā</span>ti paññā, ‘‘gavesanasaññā’’tipi vadanti. <span class="bld">Manto</span>ti guttabhāsanaṃ. ‘‘Upassutikāpi suṇanti mantaṃ, tasmā hi manto khippamupeti bheda’’nti ettha hi guttabhāsanaṃ ‘‘manto’’ti vuccati. Apica <span class="bld">manto</span>ti chaḷaṅgamanto. Vuttañca ‘‘ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintita’’nti. Ettha sikkhā nirutti kappa byākaraṇa jotisattha chandovicitivasena manto ‘‘chaḷaṅgo’’ti veditabbo. Etāni eva cha ‘‘vedaṅgānī’’ti vuccanti. Vedo eva hi ‘‘manto, sutī’’ti ca vutto. Atha vā <span class="bld">manto</span>ti vedādivijjā.</p>
  2665. <p class="bodytext"><span class="bld">Yanta saṅkocane</span>. Yanteti, yantayati. Yantaṃ, telayantaṃ yathācakkaṃ, evaṃ kampati medanī.</p>
  2666. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta gatiyaṃ</span>. Satteti, sattayati.</p>
  2667. <p class="bodytext"><span class="bld">Santa āmappayoge. Āmappayogo</span> nāma ussannakriyā. Santeti, santayati.</p>
  2668. <p class="bodytext"><span class="bld">Kitta saṃsandane</span>. Kitteti, kittayati. ‘‘Ye vohaṃ kittayissāmi, girāhi anupubbaso. Kittanā parikittanā’’tiādīsu pana katthanā ‘‘kittanā’’ti vuccati.</p>
  2669. <p class="bodytext"><span class="bld">Tanta kuṭumbadhāraṇe</span>. Tanteti, tantayati. Satanto, sappadhānoti attho.</p>
  2670. <p class="bodytext"><span class="bld">Yata</span> <a name="M0.0309"></a> <span class="bld">nikāropakāresu</span>. Yateti, yatayati. Nīto ca paṭidāne, <span class="bld">yata</span>dhātu <span class="bld">ni</span>upasaggato paro paṭidāne vattati, niyyāteti, niyyātayati. <span class="bld">Ta</span>kārassa pana <span class="bld">da</span>kāratte kate ‘‘niyyādeti, niyyādayati. Rathaṃ niyyādayitvāna, aṇaṇo ehi sārathī’’ti rūpāni.</p>
  2671. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatu bhāsāyaṃ</span>. Vatteti, vattayati.</p>
  2672. <p class="bodytext"><span class="bld">Pata gatiyaṃ</span>. Pateti, patayati.</p>
  2673. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāta gatisukhasevanesu</span>. Gati sukhaṃ sevananti tayo atthā. Tattha sukhanaṃ <span class="bld">sukhaṃ</span>. Vāteti, vātayati. Vāto, vātapupphaṃ. Cīvarassa anuvāto.</p>
  2674. <p class="bodytext"><span class="bld">Keta āmantane</span>. Keteti, ketayati. Ketako.</p>
  2675. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta santānakriyāyaṃ. Santānakriyā</span> nāma pabandhakriyā avicchedakaraṇaṃ. Satteti, sattayati. Satto.</p>
  2676. <p class="gatha1">‘‘Kinnu santaramānova, lāyitvā haritaṃ tiṇaṃ;</p>
  2677. <p class="gathalast">Khāda khādāti lapasi, gatasattaṃ jaraggava’’nti</p>
  2678. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ pana ‘‘gatasattaṃ jaraggava’’nti pāṭhassa ‘‘vigatajīvitaṃ jiṇṇagoṇa’’nti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Iminā <span class="bld">satta</span>saddassa jīvitavacanaṃ viya dissati, ‘‘na sukarā uñchena paggahena yāpetu’’nti ettha <span class="bld">paggaha</span>saddassa pattakathanaṃ viya. Suṭṭhu vicāretabbaṃ.</p>
  2679. <p class="bodytext"><span class="bld">Sutta avamocane</span>. Sutteti, suttayati.</p>
  2680. <p class="bodytext"><span class="bld">Mutta pasavane</span>. Mutteti, muttayati. Omutteti, omuttayati. Muttaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘mutteti ohadeti cā’’ti. Tattha <span class="bld">muttetī</span>ti passāvaṃ karoti. <span class="bld">Ohadetī</span>ti karīsaṃ vissajjeti. Kārite ‘‘muttāpeti, muttāpayatī’’ti rūpāni.</p>
  2681. <p class="bodytext"><span class="bld">Kattara</span> <a name="M0.0310"></a> <span class="bld">sethille</span>. Kattareti, kattarayati. Kattaro. Kattaradaṇḍo, kattarasuppaṃ.</p>
  2682. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kattaro</span>ti jiṇṇo. Mahallakoti vuttaṃ hoti. Kenaṭṭhena? Kattarayati aṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo bhavatīti atthena. <span class="bld">Kattaradaṇḍo</span>ti kattarehi jiṇṇamanussehi ekantato gahetabbatāya kattarānaṃ daṇḍo kattaradaṇḍo. Tenāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā ‘‘kattaradaṇḍo</span>ti jiṇṇakāle gahetabbadaṇḍo’’ti. <span class="bld">Kattarasuppa</span>nti jiṇṇasuppaṃ. Kattarañca taṃ suppañcāti kattarasuppanti samāso.</p>
  2683. <p class="bodytext"><span class="bld">Citta cittakaraṇe,</span> kadāci <span class="bld">dassanepi. Cittakaraṇaṃ</span> vicittabhāvakaraṇaṃ. Citteti, cittayati. Cittaṃ.</p>
  2684. <p class="centered"><span class="bld">Ta</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2685. <p class="subhead">Thakārantadhātu</p>
  2686. <p class="bodytext"><span class="bld">Katha kathane</span>. Katheti, kathayati. Dhammaṃ sākacchati. Sākacchā, kathā, parikathā, aṭṭhakathā.</p>
  2687. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sākacchatī</span>ti saha kathayati. Attho kathiyati etāyāti <span class="bld">aṭṭhakathā,</span> tthakārassa ṭṭhakārattaṃ.</p>
  2688. <p class="gatha1">Yāya’tthamabhivaṇṇenti, byañjanatthapadānugaṃ;</p>
  2689. <p class="gathalast">Nidānavatthusambandhaṃ, esā aṭṭhakathā matā.</p>
  2690. <p class="bodytext">‘‘Aṭṭhakathā’’ti ca ‘‘atthasaṃvaṇṇanā’’ti ca ninnānākaraṇaṃ.</p>
  2691. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathi gatiyaṃ</span>. Panthenti, panthayanti. Pantho. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘patha</span> gatiya’’nti <span class="bld">a</span>kārantavasena kathitassa ‘‘pathati, patho’’ti <a name="M0.0311"></a> niggahītāgamavajjitāni rūpāni bhavanti, idha pana <span class="bld">i</span>kārantavasena kathitassa saniggahītāgamāni rūpāni niccaṃ bhavantīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2692. <p class="bodytext"><span class="bld">Puttha ādarānādaresu</span>. Puttheti, putthayati.</p>
  2693. <p class="bodytext"><span class="bld">Muttha saṅghāte</span>. Muttheti, mutthayati.</p>
  2694. <p class="bodytext"><span class="bld">Vattha addane</span>. Vattheti, vatthayati.</p>
  2695. <p class="bodytext"><span class="bld">Putha bhāsāyaṃ</span>. Potheti, pothayati. Kathetīti attho.</p>
  2696. <p class="bodytext"><span class="bld">Putha pahāre</span>. Potheti, pothayati. Kumāre pothetvā agamāsi.</p>
  2697. <p class="bodytext"><span class="bld">Katha vākyapabandhe</span>. Katheti, kathayati. Kathā.</p>
  2698. <p class="bodytext"><span class="bld">Satha dubbalye</span>. Satheti, sathayati.</p>
  2699. <p class="bodytext"><span class="bld">Attha pattha yācanāyaṃ</span>. Attheti, atthayati. Attho. Pattheti, patthayati. Patthanā. Paṭipakkhaṃ atthayanti icchantīti <span class="bld">paccatthikā</span>.</p>
  2700. <p class="bodytext"><span class="bld">Thoma silāghāyaṃ</span>. Thometi, thomayati. Thomanā.</p>
  2701. <p class="bodytext"><span class="bld">Kātha hiṃsāyaṃ</span>. Kātheti, kāthayati.</p>
  2702. <p class="bodytext"><span class="bld">Satha bandhane</span>. Satheti, sathayati.</p>
  2703. <p class="bodytext"><span class="bld">Santha gantha santhambhe</span>. Santheti, santhayati. Gantheti, ganthayati. Gantho.</p>
  2704. <p class="centered"><span class="bld">Tha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2705. <p class="subhead">Dakārantadhātu</p>
  2706. <p class="bodytext"><span class="bld">Hada</span> <a name="M0.0312"></a> <span class="bld">karīsussagge. Karīsussaggo</span> karīsassa ussaggo vissajjanaṃ. Hadeti, hadayati. Ohadeti, ohadayati.</p>
  2707. <p class="bodytext"><span class="bld">Vida lābhe</span>. Imasmiṃ ṭhāne <span class="bld">lābho</span> nāma anubhavanaṃ, tasmā <span class="bld">vida</span>dhātu anubhavane vattatīti attho gahetabbo. Sukhaṃ vedanaṃ vedeti. Dukkhaṃ vedanaṃ vedeti. Vedayati. Vedanā, vitti. Vedayitaṃ. Sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno.</p>
  2708. <p class="bodytext"><span class="bld">Kudi anatabhāsane</span>. Kundeti, kundayati.</p>
  2709. <p class="bodytext"><span class="bld">Mida sinehane</span>. Atra <span class="bld">sineho</span> nāma pīti. Medeti, medayati.</p>
  2710. <p class="bodytext"><span class="bld">Chada saṃvaraṇe</span>. Gehaṃ chādeti, chādayati. Dosaṃ chādeti, chādayati. Paṭicchādeti, paṭicchādayati. Chattaṃ. Channā kuṭi.</p>
  2711. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">chatta</span>nti ātapattaṃ. Ātapaṃ chādetīti <span class="bld">chattaṃ</span>. Paṭicchādiyateti <span class="bld">channā</span>.</p>
  2712. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuda sañcodane āṇattiyañca</span>. Codeti, codayati. Codako, cuditako, codanā. Ānando buddhacodito.</p>
  2713. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">codanā</span>ti cālanā. <span class="bld">Cālanā</span>ti dosāropanāti attho.</p>
  2714. <p class="bodytext"><span class="bld">Chadda vamane</span>. Chaddeti, chaddayati.</p>
  2715. <p class="bodytext"><span class="bld">Mada vittiyoge</span>. Madeti, madayati.</p>
  2716. <p class="bodytext"><span class="bld">Vida cehanākhyānanivāsesu. Cehanā</span> saññāṇaṃ. <span class="bld">Ākhyānaṃ</span> kathanaṃ. <span class="bld">Nivāso</span> nivasanaṃ. Vedeti, vedayati. Paṭivedeti, paṭivedayati. Paṭivedayāmi te mahārāja.</p>
  2717. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadda</span> <a name="M0.0313"></a> <span class="bld">saddane</span>. Saddeti, saddayati. Visaddeti, visaddayati. Saddo, saddito. Dīghatte ‘‘saddāyatī’’ti rūpaṃ.</p>
  2718. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘maṃ saddāyatīti saññāya vegena udake patī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāpāṭho</span> nidassanaṃ, idaṃ ‘‘pabbatāyatī’’ti rūpaṃ viya dhātuvasena nipphannaṃ na hotīti na vattabbaṃ, dhātuvasena nipphannaṃyevāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Saddo</span>ti saddiyatīti saddo, yathāvuccatīti vacanaṃ. Atha vā saddiyati attho anenāti <span class="bld">saddo</span>. Garavo pana ‘‘sappatīti <span class="bld">saddo</span>. Udīriyati abhilapiyatīti attho’’ti vadanti.</p>
  2719. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūda āsecane</span>. Sūdeti, sūdayati. Sūdo.</p>
  2720. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūdo</span>ti bhattakārako, yo ‘‘rasako’’tipi vuccati.</p>
  2721. <p class="bodytext"><span class="bld">Kanda sātacce. Sātaccaṃ</span> satatabhāvo nirantarabhāvo. Kandeti, kandayati.</p>
  2722. <p class="bodytext"><span class="bld">Muda saṃsagge</span>. Ekatokaraṇaṃ <span class="bld">saṃsaggo</span>. Modeti, modayati sattūni sappinā.</p>
  2723. <p class="bodytext"><span class="bld">Nada bhāsāyaṃ</span>. Nādeti, nādayati. Hetukatturūpānīti na vattabbāni pāḷidassanato ‘‘sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayī’’ti. Aññatrāpi saṃsayo na kātabbo. Imasmiṃ <span class="bld">curādi</span>gaṇe hetukatturūpasadisānampi suddhakatturūpānaṃ sandissanato.</p>
  2724. <p class="bodytext"><span class="bld">Sada assādane</span>. Sādeti, sādayati. Assādeti, assādayati. Ettha <span class="bld">ā</span>upasaggo rassavasena ṭhito.</p>
  2725. <p class="bodytext"><span class="bld">Gada devasadde</span>. Devasaddo vuccati meghasaddo. Gadeti, gadayati.</p>
  2726. <p class="bodytext"><span class="bld">Pada</span> <a name="M0.0314"></a> <span class="bld">gatiyaṃ</span>. Padeti, padayati. Padaṃ. Imissā <span class="bld">divādi</span>gaṇe ‘‘pajjatī’’ti rūpaṃ bhavati, idha pana īdisāni.</p>
  2727. <p class="bodytext"><span class="bld">Chidda kaṇṇabhede</span>. Chiddeti, chiddayati. Chiddaṃ.</p>
  2728. <p class="bodytext"><span class="bld">Chida dvedhākaraṇe</span>. Nanu bho yo catudhā vā pañcadhā vā anekasatadhā vā chindati, tassa taṃ chedanaṃ dvedhākaraṇaṃ nāma na hoti, evaṃ sante kasmā sāmaññena avatvā ‘‘dvedhākaraṇe’’ti dvidhā gahaṇaṃ katanti? Dvidhākaraṇaṃ nāma na hotīti na vattabbaṃ, anekasatadhā chedanampi dvidhākaraṇaṃyeva. Aparassa hi aparassa chinnakoṭṭhāsassa pubbena ekena koṭṭhāsena saddhiṃ apekkhanavasena dvidhākaraṇaṃ hotiyeva. Chedeti, chedayati.</p>
  2729. <p class="gatha1">Yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;</p>
  2730. <p class="gathalast">Tassa kujjha mahāvīra, mā raṭṭhaṃ vinassa idaṃ;</p>
  2731. <p class="gatha1">Yo me hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayi;</p>
  2732. <p class="gathalast">Ciraṃ jīvatu so rājā, na hi kujjhanti mādisāti.</p>
  2733. <p class="bodytext"><span class="bld">Chada apavāraṇe</span>. Chādeti, chādayati. Chattaṃ. Purisassa bhattaṃ chādayati.</p>
  2734. <p class="bodytext"><span class="bld">Īdī sandīpane</span>. Īdeti, īdayati. Īkārantavasena niddiṭṭhattā saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti.</p>
  2735. <p class="bodytext"><span class="bld">Adda hiṃsāyaṃ</span>. Addeti, addayati.</p>
  2736. <p class="bodytext"><span class="bld">Vada bhāsāyaṃ</span>. Vādeti, vādayati. Vādo.</p>
  2737. <p class="bodytext">Tattha ‘‘vādeti, vādayatī’’ti imesaṃ ‘‘vadatī’’ti suddhakattuvaseneva attho daṭṭhabbo, na hetukattuvasena. Tathā hi ‘‘saṅketaṃ katvā visaṃvādeti. Ovadeyyānusāseyya. Idameva saccanti ca vādayanti. Avisaṃvādako lokassā’’ti suddhakattudīpakapāḷinayā dissanti<a name="M0.0315"></a>, saddasatthe ca ‘‘vādayatī’’ti suddhakattupadaṃ dissati. Tattha <span class="bld">visaṃvādetī</span>ti musā vadeti, atha vā vippalambheti, <span class="bld">vādo</span>ti vacanaṃ. ‘‘Vādo jappo vitaṇḍā’’ti evaṃvidhāsu tīsu kathāsu vādasaṅkhātā kathā. ‘‘Vādāpeti, vādāpayatī’’ti dveyeva hetukattupadāni bhavanti.</p>
  2738. <p class="bodytext"><span class="bld">Chadī icchāyaṃ</span>. Īkārantoyaṃ dhātu, tasmā saniggahītāgamānissa rūpāni na bhavanti. Purisassa bhattaṃ chādeti, chādayati, ruccatīti attho. Purisassa bhattaṃ chādayamānaṃ tiṭṭhati chādentaṃ vā.</p>
  2739. <p class="bodytext"><span class="bld">Vadī abhivādanathutīsu</span>. Ayampi īkāranto dhātu, tasmā imassapi saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Vādeti, vādayati, vandati, thometi vāti attho. Imāni anupasaggāni rūpāni. Saddasatthepi ca ‘‘vādayatī’’ti anupasaggavandanathutiatthaṃ padaṃ vuttaṃ, sāsane pana ‘‘abhivādeti, abhivādayati, abhivādanaṃ, bhagavantaṃ abhivādetvā’’tiādīni sopasaggāni rūpāni dissanti.</p>
  2740. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abhivādetvā</span>ti vanditvā, thometvā vā, ayamasmākaṃ ruci. <span class="bld">Āgamaṭṭhakathāyaṃ</span> pana <span class="bld">‘‘abhivādetvā</span>ti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena <span class="bld">abhivādana</span>saddattho vutto, amhehi pana <span class="bld">vandana</span>saddaṃ saddasatthanayamaggahetvā suddhakattuvasena attho kathito. Abhivādanañhi vandanaṃyeva, na vadāpanaṃ <span class="bld">abhi</span>saddena sambandhitattā ‘‘abhivādanasīlissā’’ti ettha viya. Idañhi ‘‘abhivādāpanasīlissā’’ti na vuttaṃ. Yadi ca saddasatthe vadāpanamadhippetaṃ siyā, ‘‘vadī vadāpanathutīsū’’ti nissandehavacanaṃ vattabbaṃ siyā<a name="M0.0316"></a>, evañca na vuttaṃ, evaṃ pana vuttaṃ ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti, tena vadāpanamanadhippetanti ñāyati.</p>
  2741. <p class="bodytext">Athāpi siyā ‘‘kassaci vuddhena visiṭṭhaṃ vadāpanaṃ abhivādana’’nti, evampi nupapajjati kāritavasena dhātuatthassa akathetabbato. Tathā hi ‘‘paca pāke, chidi dvidhākaraṇe’’tiādinā bhāvavasena atthappakāsanamatteyeva ‘‘pacati, paccati, pāceti. Chindati, chijjati, chedāpetī’’tiādīni sakammakāni ceva akammakāni ca sakāritāni ca rūpāni nipphajjanti, na ca tadatthāya visuṃ visuṃ dhātuniddeso kariyati. Tasmā ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti ettha kāritavasena dhātuattho kathitotipi vattuṃ na sakkā kriyāsabhāvattā dhātūnaṃ. Yathā pana ‘‘takketi, vitakketi. Takko, vitakko’’tiādīni samānatthāni, tathā ‘‘vādeti, abhivādetī’’tiādīni samānatthāni. Ato saddasatthepi saddasatthavidūhi ‘‘takka vitakke, vadī abhivādanathutīsū’’tiādīnaṃ dhātūnaṃ ‘‘takkayati, vādayatī’’tiādīni anupasaggāniyeva rūpāni dassitāni, tāni ca kho suddhakattupadāniyeva, na hetukattupadāni, tasmā ‘‘abhivādanathutīsū’’ti etassa ‘‘vadāpanathutīsū’’ti attho nupapajjati.</p>
  2742. <p class="bodytext">Kiñca bhiyyo – ‘‘abhivādeti, abhivādayati. Abhivādetvā, abhivādayitvā’’tiādīni samānatthāni, <span class="bld">ṇeṇaya</span>mattena hi savisesāni. Yadi ‘‘abhivādetvā’’ti imassa padassa ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti attho siyā, ‘‘sirasā abhivādayi’’nti ettha ‘‘sirasā’’ti padaṃ na vattabbaṃ siyā vadāpanena asambandhattā. Yasmā vuttaṃ taṃ padaṃ, tena ñāyati ‘‘abhivādetvā’’tiādīsu vadāpanattho na icchitabbo, vandanattho icchitabbo thomanattho ca. Yasmā <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe ‘‘vanda abhivādānathutīsū’’ti imassa dhātussa ‘‘vandatī’’ti <a name="M0.0317"></a> padarūpassa ‘‘abhivandati, thometi cā’’ti atthoyeva icchitabbo, na vadāpanattho. Tathā hi ‘‘vande sugataṃ gativimutta’’nti padānamatthaṃ vadantena <span class="bld">ṭīkācariyenapi ‘‘vande</span>ti vandāmi, thomemi cā’’ti vandanathomanatthoyeva dassito, na <span class="bld">abhivādana</span>saddatthaṃ paṭicca vadāpanattho, tasmā ‘‘abhivādetvā’’ti etthāpi vandanathomanatthāyeva icchitabbā, na vadāpanattho.</p>
  2743. <p class="bodytext">Athāpi siyā ‘‘vande’ti pade kāritapaccayo natthi, ‘abhivādetvā’ti imasmiṃ pana atthi, tasmā tattha vadāpanattho na labbhati, idha pana labbhatī’’ti. Tanna, ‘‘karotī’’tisuddhakattupadassapi ‘‘nipphādetī’’ti hetukattupadavasena vivaraṇassa viya ‘‘vande’’ti padassapi ‘‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā’’ti vivaraṇassa vattabbattā. ‘‘Abhivādetvā’’ti idañca ‘‘vande’’ti padamiva kāritapaccayantaṃ na hoti. Kasmāti ce? Yasmā ‘‘cinteti, cintayati. Manteti, mantayatī’’tiādīnaṃ <span class="bld">curādi</span>gaṇikānaṃ suddhakattupadānaṃ ‘‘cintāpeti, cintāpayatī’’tiādīniyeva hetukattupadāni dissanti, tasmā yadi hetukattupadaṃ adhippetaṃ siyā, ‘‘abhivādāpetvā’’ti vā ‘‘abhivādāpayitvā’’ti vā vattabbaṃ siyā, yasmā panevaṃ na vuttaṃ, tasmā taṃ kāritapaccayantaṃ na hotīti siddhaṃ.</p>
  2744. <p class="bodytext">Imassatthassa āvibhāvatthaṃ imasmiṃ ṭhāne sāṭṭhakathaṃ <span class="bld">vidhurajātakappadesaṃ</span> vadāma.</p>
  2745. <p class="gatha1">‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve;</p>
  2746. <p class="gathalast">Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti</p>
  2747. <p class="unindented">Ayaṃ tāva jātakapāḷi. Ayaṃ pana <span class="bld">aṭṭhakathāpāṭho</span> ‘‘yañhi naro hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā <a name="M0.0318"></a> tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjatī’’ti. Tattha pāḷiyaṃ <span class="bld">abhivādeyyā</span>ti suddhakattupadaṃ tabbācakattā. <span class="bld">Abhivādāpayetha ve</span>ti hetukattupadaṃ tabbācakattā. Evaṃ vibhāgaṃ pana ñatvā pāḷiyā aṭṭakathāya ca adhippāyo gahetabbo ‘‘naro yaṃ puggalaṃ hantuṃ iccheyya, so hantā taṃ vajjhaṃ puggalaṃ kathaṃ nu abhivādeyya, so vā hantā, tena vajjhena maṃ vandāhīti attānaṃ kathaṃ vandāpeyyā’’ti. Ettha pana ‘‘rājāno coraṃ sunakhehipi khādāpentī’’tiādīsu viya karaṇavasena ‘‘tena vajjhenā’’ti padaṃ yojitaṃ, attho pana ‘‘taṃ vajjha’’nti upayogavacanavasena daṭṭhabbo dvikammakattā sakāritapaccayassa sakammakadhātuyāti. Nanu evaṃ sante ‘‘aṭṭhakathācariyā passitabbaṃ na passanti, atitthe pakkhandantī’’ti tesaṃ doso hotīti? Na hoti, suṇātha asmākaṃ sodhanaṃ, tathā hi aṭṭhakathācariyehi ‘‘abhivādetvā’’ti ettha ‘‘vadī abhivādanathutīsū’’ti dhātuyā atthamaggahetvā vohāravisaye kosallasamannāgatattā saṇhasukhumamatthaṃ sotūnaṃ bodhetuṃ ‘‘vada viyattiyaṃ vācāya’’nti dhātuyevatthaṃ gahetvā kāritapaccayaparikappanena kāritatthamādāya ‘‘abhivādetvāti ‘sukhī arogo hotū’ti vadāpetvā, vandanto hi atthato evaṃ vadāpeti nāmā’’ti hetukattuvasena <span class="bld">abhivādana</span>saddattho vuttoti na koci tesaṃ doso. Pūjārahā hi te āyasmanto, namoyeva tesaṃ karoma, idampi ṭhānaṃ sukhumaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ. Evañhi karoto paññā vaḍḍhatīti.</p>
  2748. <p class="centered"><span class="bld">Da</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2749. <p class="subhead">Dhakārantadhātu</p>
  2750. <p class="bodytext"><span class="bld">Randha</span> <a name="M0.0319"></a> <span class="bld">pāke</span>. Sūdo bhattaṃ randheti, randhayati. Kākaṃ sokāya randhehi. Randhako. Sūdena odano randhiyati. Randhito. Randhanaṃ. Puriso sūdaṃ sūdena vā odanaṃ randhāpeti, randhāpayati. Randhetuṃ, randhayituṃ. Randhitvā, randhayitvā, randhiya iccādīni.</p>
  2751. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhū kampane</span>. Dhāveti, dhāvayati.</p>
  2752. <p class="bodytext"><span class="bld">Gandha sūcane addane ca. Sūcanaṃ</span>. Pakāsanaṃ. <span class="bld">Addanaṃ</span> pariplutā. Gandheti, gandhayati, gandho.</p>
  2753. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">gandho</span>ti gandheti attano vatthuṃ sūcayati pakāsetīti gandho. Paṭicchannaṃ vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ upasaṃharanto viya pakāsetīti gandho. <span class="bld">Gamudhara</span>dhātudvayavasenapi <span class="bld">gandha</span>saddattho vattabbo ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho’’ iti, āha ca ‘‘gacchanto dhariyatīti gandho, sūcanatopi vā’’ti. <span class="bld">Gandha</span>saddo ca ‘‘uppalagandhatheno’’ti ettha chedane vattatīti daṭṭhabbo.</p>
  2754. <p class="bodytext"><span class="bld">Vadha saṃyame</span>. Vadheti, vadhayati.</p>
  2755. <p class="bodytext"><span class="bld">Budhi hiṃsāyaṃ</span>. Bundheti, bundhayati. Palibundheti, palibundhayati. Palibodho, <span class="bld">pari</span>saddo upasaggo, so vikāravasena aññathā jāto. Tattha <span class="bld">palibodho</span>ti āvāsapalibodhādi. Apica <span class="bld">palibodho</span>ti taṇhāmānadiṭṭhittayañca.</p>
  2756. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaddha chedanapūraṇesu</span>. Vaddheti, vaddhayati. Vaddhakī. <span class="bld">Vaddhakī</span>ti gahakārako.</p>
  2757. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaddha abhikaṅkhāyaṃ</span>. Gaddheti, gaddhayati. Gaddho. <span class="bld">Gaddho</span>ti gijjho. ‘‘Gaddhabādhipubbo’’ti idamettha nidassanaṃ.</p>
  2758. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadhu</span> <a name="M0.0320"></a> <span class="bld">pahaṃsane</span>. Sadheti, sadhayati.</p>
  2759. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaddha bhāsāyaṃ</span>. Vaddheti, vaddhayati.</p>
  2760. <p class="bodytext"><span class="bld">Andha diṭṭhūpasaṃhāre. Diṭṭhūpasaṃhāro</span> nāma cakkhusaññitāya diṭṭhiyā upasaṃhāro apanayanaṃ vināso vā. Cakkhu hi passanti etāyāti diṭṭhīti vuccati. Yaṃ sandhāya <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> ‘‘sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhaṃ ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhimaṇḍale’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ṭīkāyampi</span> ca ‘‘diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṭṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā maṇḍale’’ti vuttaṃ. Evaṃbhūtāya diṭṭhiyā upasaṃhāre <span class="bld">andha</span>dhātu vattati. Andheti, andhayati. Cakkhūni andhayiṃsu, andho. <span class="bld">Andho</span>ti andhetīti andho. Dvinnaṃ cakkhūnaṃ ekassa vā vasena naṭṭhanayano, evamidha <span class="bld">andha</span>dhātu vutto. Kaccāyane pana ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti vacanena <span class="bld">ama</span>dhātussa <span class="bld">andhā</span>desakaraṇavasena rūpanipphatti dassitā.</p>
  2761. <p class="bodytext"><span class="bld">Badha bandhane</span>. Migaṃ bādheti, bādhayati. Baddho migo, baddhosi mārapāsena.</p>
  2762. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bādhetī</span>ti bandhatīti suddhakattuvasena attho gahetabbo. Evaṃ <span class="bld">bādhayatī</span>ti etthāpi. Tathā hi ‘‘vātaṃ jālena bādhesi, yo anicchantimicchasī’’ti ettha <span class="bld">bādhesī</span>ti bandhasīti suddhakattuvasena attho. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇe pana <span class="bld">‘‘bādha</span> baddhāya’’nti <span class="bld">bādha</span>dhātussa vasena ‘‘bādhatī’’ti kattupadaṃ ‘‘bādheti, bādhayatī’’ti hetukattupadaṃ bhavati. <span class="bld">Baddho</span>ti bādhiyate bandhiyate soti baddho.</p>
  2763. <p class="centered"><span class="bld">Dha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2764. <p class="subhead">Nakārantadhātu</p>
  2765. <p class="bodytext"><span class="bld">Māna</span> <a name="M0.0321"></a> <span class="bld">pūjāyaṃ pemane vīmaṃsāyaṃ</span>. Māneti, mānayati. Mātā. Vimāneti, vimānayati, paṭimāneti, paṭimānayati. Mānanā, sammānanā, vimānanā, vimānaṃ, vimānanaṃ, mānito.</p>
  2766. <p class="gatha1">Amānanā yattha santo, santānaṃ vā vimānanā;</p>
  2767. <p class="gathalast">Hīnasammānanā vāpi, na tattha vasatiṃ vase.</p>
  2768. <p class="bodytext">Vīmaṃsati, vīmaṃsā, vīmaṃsiyatīti vīmaṃsiyamāno. Vīmaṃsanto.</p>
  2769. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mānetī</span>ti pūjeti, <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> pana ‘‘mānentī’’ti etasmiṃ ṭhāne ayamattho dassito <span class="bld">‘‘mānentī</span>ti manena piyāyanti. <span class="bld">Pūjentī</span>ti paccayehi <span class="bld">pūjentī</span>’’ti. So vevacanatthappakāsanavasena vuttoti gahetabbo. <span class="bld">Mānanapūjana</span>saddā hi pariyāyasaddattā vevacanasaddā eva. <span class="bld">Vimānetī</span>ti avamaññati. <span class="bld">Vimā</span>nanti sobhāvisesayogato visiṭṭhamāniyatāya vimānaṃ, visesato mānetabbanti hi <span class="bld">vimānaṃ,</span> devānaṃ vasanaṭṭhānabhūtaṃ byamhaṃ.</p>
  2770. <p class="bodytext"><span class="bld">Mana thambhe. Thambho</span> cittassa thaddhatā. Māneti, mānayati. Māno.</p>
  2771. <p class="bodytext"><span class="bld">Thana devasadde. Devasaddo</span> meghasaddo, thaneti, thanayati.</p>
  2772. <p class="bodytext">Yathāpi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku.</p>
  2773. <p class="bodytext">Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ.</p>
  2774. <p class="bodytext">Yathā pāvusako megho, thanayanto savijjuko.</p>
  2775. <p class="bodytext"><span class="bld">Ūna parihāniyaṃ</span>. Ūneti, ūnayati. Ūno loko.</p>
  2776. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhana sadde</span>. Dhaneti, dhanayati, dhaniyyati. Dhani, dhanaṃ.</p>
  2777. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0322"></a> <span class="bld">dhanī</span>ti saddo. <span class="bld">Dhana</span>nti santakaṃ, tañhi mama idanti dhanāyitabbaṃ saddāyitabbanti dhananti. Ayaṃ pana dhātu icchāyampi vattati. ‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhūrassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">dhaniyyatī</span>ti pattheti icchati.</p>
  2778. <p class="bodytext"><span class="bld">Thena coriye</span>. Corassa bhāvo <span class="bld">coriyaṃ</span>. Yathā sūriyaṃ, yathā ca dakkhiyaṃ. Theneti, thenayati. Theno, thenetvā.</p>
  2779. <p class="bodytext"><span class="bld">Tanu saddopatāpesu</span>. Tāneti, tānayati. Idhāyaṃ savuddhikā. <span class="bld">Tanādi</span>gaṇe vitthāratthavasena ‘‘tanoti, tanute’’ti avuddhikā.</p>
  2780. <p class="centered"><span class="bld">Ta</span>vaggantadhāturūpāni.</p>
  2781. <p class="subhead">Pakārantadhātu</p>
  2782. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñapa tosananisānesu</span>. Ñāpeti, ñāpayati, paññāpeti, paññāpayati, paññatti.</p>
  2783. <p class="bodytext">Ettha ca niddese ‘‘paññāpetī’’ti padaṃ nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">paññāpetī</span>ti katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca karotīti attho. <span class="bld">Pa</span>pubbo nikkhipane. Āsanaṃ paññāpeti, paññāpayati. ‘‘Āsanaṃ paññapetī’’ti rassattampi dissati. Amatassa dvāraṃ paññapeti, paññā. Kārite ‘‘puriso purisena āsanaṃ paññapāpetī’’ti ekameva padaṃ. Tāni ‘‘paññāpeti, paññāpayatī’’ti rūpāni yadā ‘‘ñā avabodhane’’ti imissā rūpāni siyuṃ, tadā <a name="M0.0323"></a> hetukatturūpāni bhavanti. Ettha pana suddhakatturūpāni tabbācakattā.</p>
  2784. <p class="bodytext"><span class="bld">Lapa viyattiyaṃ vācāyaṃ</span>. Lapeti, lapayati. Lāpo, lapanaṃ, ālāpo, sallāpo, kathāsallāpo, lapitaṃ.</p>
  2785. <p class="bodytext"><span class="bld">Byapa dāhe</span>. Jhāpeti, jhāpayati. Jhatto, jhānaṃ.</p>
  2786. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jhatto</span>ti khuddāpareto pācanagginā jhāpitoti jhatto, ‘‘jhattā assu kilantā’’ti ca pāḷi. <span class="bld">Jhāna</span>nti nīvaraṇadhamme jhāpetīti jhānaṃ, savuddhikaṃ. Kārite pana – jhāpāpeti, jhāpāpayati.</p>
  2787. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa rūpakriyāyaṃ. Rūpakriyā</span> nāma pakāsanakriyā. Rūpeti, rūpayati. Rūpaṃ.</p>
  2788. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rūpa</span>nti rūpayatīti rūpaṃ. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. <span class="bld">Divādi</span>gaṇe panāyaṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ ruppane’’</span>ti bhijjanādiatthaṃ gahetvā ṭhitā.</p>
  2789. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappa vidhimhi. Vidhi</span> kriyā. Sīhaseyyaṃ kappeti. Kappayati. Moro vāsamakappayi. Sīhaseyyaṃ pakappentaṃ, buddhaṃ vandāmi gotamaṃ.</p>
  2790. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappa vitakke vidhimhi chedane ca</span>. Kappeti, kappayati, moro vāsamakappayi. Kappitamassu. Pakappeti, pakappayati. Saṅkappeti, saṅkappayati. Kappo, saṅkappo, vikappo. Kappasamaṇo iccādīni.</p>
  2791. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kappo</span>ti paricchedavasena kappiyatīti kappo. <span class="bld">Saṅkappo</span>ti saṅkappanaṃ. <span class="bld">Vikappo</span>ti vividhā kappanaṃ, atthassa anekantikabhāvo. Idha <span class="bld">kappa</span>saddassa atthuddhāro bhavati.</p>
  2792. <p class="bodytext"><span class="bld">Kappa</span>saddo <a name="M0.0324"></a> abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu samantabhāvo.</p>
  2793. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">kappa</span>saddo saupasaggo anupasaggo ca vitakkavidhānapaṭibhāgapaññattikālaparamāyuvohārasamantabhāvābhisaddahana chedana viniyoga vinaya kriyā lesantara kappataṇhādiṭṭhiasaṅkhyeyyakappamahākappādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo’’tiādīsu vitakke āgato. ‘‘Cīvare vikappaṃ āpajjeyyā’’tiādīsu vidhāne, adhikavidhānaṃ āpajjeyyāti hi attho. ‘‘Satthukappena vata bho sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’tiādīsu paṭibhāge, satthusadisenāti ayañhi tattha attho. ‘‘Iccāyasmā kappo’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Yena <a name="M0.0325"></a> sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu kāle. ‘‘Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vātiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’tiādīsu paramāyumhi. Āyukappo hi idha ‘‘kappo’’ti adhippeto. ‘‘Anujānāmi bhikkhave pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’ntiādīsu samaṇavohāre. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu samantabhāve. ‘‘Saddhāsaddahanā okappanā abhippasādo’’tiādīsu abhisaddahane, saddhāyanti attho. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’tiādīsu chedane. ‘‘Evameva ito dinnaṃ, petānaṃ upakappatī’’tiādīsu viniyoge. ‘‘Kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’tiādīsu vinayakriyāyaṃ. ‘‘Atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmī’’tiādīsu lese. ‘‘Āpāyiko nerayiko, kappaṭṭho saṅghabhedako, kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti ca ādīsu antarakappe.</p>
  2794. <p class="gatha1">‘‘Na kappayanti na purakkharonti,</p>
  2795. <p class="gatha2">Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse;</p>
  2796. <p class="gatha3">Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo,</p>
  2797. <p class="gathalast">Pāraṅgato na ca pacceti tādī’’ti</p>
  2798. <p class="unindented">Ādīsu taṇhādiṭṭhīsu. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">niddese</span> ‘‘kappoti uddānato dve kappā taṇhākappo diṭṭhikappo’’ti. ‘‘Anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe’’tiādīsu asaṅkhyeyyakappe<a name="M0.0326"></a>. ‘‘Cattārimāni bhikkhave kappassa asaṅkhyeyyānī’’tiādīsu mahākappe. Iccevaṃ –</p>
  2799. <p class="gatha1">Vitakke ca vidhāne ca, paṭibhāge tatheva ca;</p>
  2800. <p class="gathalast">Paññattiyaṃ tathā kāle, paramāyumhi ca chedane.</p>
  2801. <p class="gatha1">Samantabhāve vohāre, abhisaddahanepi ca;</p>
  2802. <p class="gathalast">Viniyoge ca vinaya-kriyāyaṃ lesakepi ca.</p>
  2803. <p class="gatha1">Vikappantarakappesu, taṇhādiṭṭhisvasaṅkhaye;</p>
  2804. <p class="gathalast">Kappe ca evamādīsu, <span class="bld">kappa</span>saddo pavattati.</p>
  2805. <p class="bodytext"><span class="bld">Kapi gatiyaṃ</span>. Kampeti, kampayati, gacchatīti attho. Imāni calanatthe pavattahetukatturūpasadisāni bhavanti. Calanatthe hi <span class="bld">‘‘kampa kampane’’</span>ti dhātuyā ‘‘kampatī’’ti akammakasuddhakatturūpaṃ. ‘‘Kampetī’’tiādīni sakammakāni hetukatturūpāni ‘‘idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mamā’’ti akammakāya dhātuyā sakammakarūpadassanato.</p>
  2806. <p class="bodytext"><span class="bld">Khapi khantiyaṃ</span>. Khampeti, khampayati.</p>
  2807. <p class="bodytext"><span class="bld">Thūpa samussaye. Samussayo</span> āroho ubbedho. Thūpeti, thūpayati. Thūpo, thūpikā.</p>
  2808. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa khaye</span>. Tapeti, tapayati.</p>
  2809. <p class="bodytext"><span class="bld">Upa pajjane</span>. Upeti, upayati.</p>
  2810. <p class="bodytext"><span class="bld">Capa kakkane</span>. Capeti, capayati.</p>
  2811. <p class="bodytext"><span class="bld">Suppa māne</span>. Suppeti, suppayati.</p>
  2812. <p class="bodytext"><span class="bld">Ḍapa ḍipa saṅghāte</span>. Ḍāpeti. Ḍāpayati. Ḍepeti, ḍepayati.</p>
  2813. <p class="bodytext"><span class="bld">Kapa</span> <a name="M0.0327"></a> <span class="bld">avakampane</span>. Kapeti, kapayati. Kapaṇo. <span class="bld">Kapaṇo</span>ti karuṇāyitabbo. Aññattha pana ‘‘kappatī’’ti rūpaṃ vadanti.</p>
  2814. <p class="bodytext"><span class="bld">Gupa kupa dhūpa bhāsāyaṃ</span>. Gopeti, gopayati. Kopeti, kopayati. Dhūpeti, dhūpayati.</p>
  2815. <p class="bodytext"><span class="bld">Kipa dubballe</span>. Kipeti, kipayati.</p>
  2816. <p class="bodytext"><span class="bld">Khepa peraṇe. Peraṇaṃ</span> cuṇṇikaraṇaṃ, khepeti, khepayati.</p>
  2817. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa pīṇane</span>. Tapeti, tapayati.</p>
  2818. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpu lambane</span>. Āpeti, āpayati. Āpo.</p>
  2819. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa dāhe</span>. Tapeti, tapayati. Tapo, tāpo. Ātāpo, santāpo. Kārite – tāpeti, tāpayati. Tattha <span class="bld">tapo</span>ti akusalānaṃ tāpanaṭṭhena tapo, sīlaṃ.</p>
  2820. <p class="bodytext"><span class="bld">Opathapa thapane</span>. Opeti, opayati. Na tesaṃ koṭṭhe openti. Thapeti, thapayati. Thapito. Thapayitvā paṭicchadaṃ vavaṭṭhapeti. Voṭṭhabbanaṃ.</p>
  2821. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘vi ava thapeti, vi ava thapana’’nti chedo. Ettha purime saralopo <span class="bld">tha</span>ssa <span class="bld">ṭha</span>ttaṃ visadisabhāvena dvittañca. Pacchime pana saralopo, <span class="bld">ava</span>ssa <span class="bld">o</span>kārattaṃ, <span class="bld">tha</span>ssa <span class="bld">ṭha</span>ttaṃ, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">va</span>ttaṃ, <span class="bld">va</span>ssa dvittaṃ, <span class="bld">va</span>kāradvayassa ca <span class="bld">ba</span>kāradvayaṃ bhavati. <span class="bld">Voṭṭhabbana</span>nti ca byavatthāpakacittassa nāmaṃ. <span class="bld">Na</span>kāralope ‘‘voṭṭhabba’’nti aparampi rūpaṃ bhavati.</p>
  2822. <p class="bodytext"><span class="bld">Māpa māpane</span>. Paṇṇasālaṃ māpeti, māpayati. Yo pāṇamatimāpeti, paṇṇasālā sumāpitā.</p>
  2823. <p class="bodytext"><span class="bld">Yapa yāpane. Yāpanaṃ</span> pavattanaṃ. Tena so tattha yāpeti. Yāpayati. Yāpanā.</p>
  2824. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0328"></a> <span class="bld">yāpetī</span>ti idaṃ <span class="bld">yā</span>dhātussa payogatte sati kāritapadaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘uyyāpenti nāmā’’ti pāḷi dissati.</p>
  2825. <p class="centered"><span class="bld">Pa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2826. <p class="centered"><span class="bld">Phakā</span>rantādhāturūpāni appasiddhāni.</p>
  2827. <p class="subhead">Bakārantadhātu</p>
  2828. <p class="bodytext"><span class="bld">Samba sambandhe. Sambandho</span> daḷhabandhanaṃ. Sambeti, sambayati. Sambalaṃ.</p>
  2829. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabi maṇḍale. Maṇḍalaṃ</span> parimaṇḍalatā. Rūpaṃ tādisameva.</p>
  2830. <p class="bodytext"><span class="bld">Kubi acchādane</span>. Kumbeti, kumbayati.</p>
  2831. <p class="bodytext"><span class="bld">Lubi dubi addane. Addanaṃ</span> hiṃsā. Lumbeti, lumbayati. Dumbeti, dumbayati.</p>
  2832. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubba niketane. Niketanaṃ</span> nivāso. Pubbeti, pubbayati.</p>
  2833. <p class="bodytext"><span class="bld">Gabba māne. Māno</span> ahaṃkāro. Gabbeti, gabbayati. Gabbanaṃ, gabbito. Tattha <span class="bld">gabbatī</span>ti na saṅkucati.</p>
  2834. <p class="centered">Bakārantadhāturūpāni.</p>
  2835. <p class="subhead">Bhakārantadhātu</p>
  2836. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū pattiyaṃ. Patti</span> pāpanaṃ. Sakammikā dhātu. Bhāveti, bhāvayati. Pabhāveti, pabhāvayati. Itthambhūto. Cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto.</p>
  2837. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0329"></a> <span class="bld">bhāvetī</span>ti puriso gacchantaṃ purisamanugacchanto pāpuṇātīti attho. Esa nayo sesakriyāpadesupi. Ettha ca ‘‘bhāvetī’’tiādīni yattha sace <span class="bld">‘‘bhū sattāya’’</span>nti dhātuyā rūpāni honti, tattha hetukatturūpāni nāma honti. ‘‘Bhāveti kusalaṃ dhamma’’ntiādīnettha nidassanapadāni. <span class="bld">Bhāvetī</span>ti hi vaḍḍhetīti attho. Idha pana suddhakatturūpattā pāpuṇātīti attho. <span class="bld">Itthambhūto</span>ti imaṃ pakāraṃ bhūto patto. ‘‘Cakkhubhūto’’tiādīni pana <span class="bld">‘‘bhū sattāyaṃ, bhū pattiya’’</span>nti dvigaṇikānaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena aṭṭhakathāṭīkānayanissitaṃ atthaṃ pakāsayissāma āgamikānaṃ kosallatthāya. Tattha <span class="bld">cakkhubhūto</span>ti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanato dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto. Atha vā cakkhu viya bhūtotipi <span class="bld">cakkhubhūto</span>. Paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti <span class="bld">cakkhubhūto</span>. Viditakaraṇaṭṭhena <span class="bld">ñāṇabhūto,</span> asādhāraṇaṃ vā ñāṇaṃ bhūto pattoti <span class="bld">ñāṇabhūto,</span> aviparītasabhāvaṭṭhena, pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti <span class="bld">dhammabhūto</span>. Bodhipakkhiyadhammehi vā uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ bhūto pattoti <span class="bld">dhammabhūto</span>. Seṭṭhaṭṭhena <span class="bld">brahmabhūto</span>. Atha vā brahmaṃ vuccati maggo tena uppannattā lokassa ca taduppādanattā, tañca sayambhūñāṇena bhūto pattoti <span class="bld">brahmabhūto</span>. Evaṃ dvinnaṃ dhātūnaṃ vasena vutto attho veditabbo.</p>
  2838. <p class="bodytext">Aparāni cettha nidassanapadāni veditabbāni. ‘‘Tātā mayaṃ mahallakā suddhodanamahārājaputtaṃ buddhabhūtaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe tassa sāsane pabbajeyyāthā’’ti ca ‘‘atha <a name="M0.0330"></a> kho therā bhikkhū āyasmantaṃ revataṃ sahajātiyaṃ sambhāviṃsū’’ti cāti. Aññānipi panettha ‘‘manussabhūto, devabhūto’’tiādīni yojetabbāni. Tathā hi <span class="bld">saṃsāramocakapetavatthu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manussabhūtā</span>timanussesu jātā, manussabhāvaṃ vā pattā’’ti attho saṃvaṇṇito.</p>
  2839. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū avakampane</span>. Ayampi sakammako. Bhāveti, bhāvayati. Manobhāvanīyā bhikkhū.</p>
  2840. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">bhāvetī</span>ti anukampati puttaṃ vā bhātaraṃ vā yaṃkiñci. <span class="bld">Manobhāvanīyā</span>ti ‘‘dīghāyukā hontu bhadantā arogā abyāpajjā’’ti evamādinā bhāvetabbā anukampitabbāti manobhāvanīyā. Aññattha pana <span class="bld">manobhāvanīyā</span>ti manovaḍḍhanakāti attho. Yesu hi diṭṭhesu mano vaḍḍhati, ‘‘te manobhāvanīyā’’ti vuccanti.</p>
  2841. <p class="bodytext"><span class="bld">Labha ābhaṇḍane</span>. Labheti, labhayati.</p>
  2842. <p class="bodytext"><span class="bld">Jabhi nāsane</span>. Jambheti, jambhayati.</p>
  2843. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābha pesane</span>. Lābheti, lābhayati. <span class="bld">‘‘Labha lābhe</span>ti dhātussa rūpāni ce, kāritarūpāni bhavanti.</p>
  2844. <p class="bodytext"><span class="bld">Dabhī bhaye</span>. Īkārantāyaṃ dhātu, tena saniggahītāgamāni rūpāni na bhavanti. Dabheti, dabhayati.</p>
  2845. <p class="bodytext"><span class="bld">Dūbha santhambhe</span>. Dūbheti, dūbhayati.</p>
  2846. <p class="bodytext"><span class="bld">Vambha viddhaṃsane</span>. Vambheti, vambhayati. Vambhanā. Chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuṃ vambhenti.</p>
  2847. <p class="centered"><span class="bld">Bha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2848. <p class="subhead">Makārantadhātu</p>
  2849. <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>tena <a name="M0.0331"></a> <span class="bld">camu dhovane. Ā</span>pubbo <span class="bld">camu</span>dhātu dhovane vattati. Ācameti, ācamayati. Ācamanakumbhī.</p>
  2850. <p class="bodytext">Ettha pana ‘‘tato hi so ācamayitvā licchavī, therassa datvā yugāni aṭṭhā’’ti <span class="bld">appasakkārapetavatthupāḷi</span>ppadeso nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">ācamayitvā</span>ti hatthapādadhovanapubbakaṃ mukhaṃ vikkhāletvā. Ayaṃ pana dhātu bhūvādigaṇikatte ‘‘camatī’’ti bhakkhanatthaṃ gahetvā tiṭṭhati.</p>
  2851. <p class="bodytext"><span class="bld">Kamu icchākantīsu</span>. Kāmeti, kāmayati. Kāmo, kanti, nikanti, kāmanā, kāmayamāno,kāmento, abhikkantaṃ. Abhikkantavaṇṇā.</p>
  2852. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">kāmo</span>ti rūpādivisayaṃ kāmetīti kāmo. Kāmiyatīti vā <span class="bld">kāmo,</span> kilesakāmavatthukāmavasenetaṃ daṭṭhabbaṃ. Kileso hi tebhūmakavaṭṭasaṅkhātañca vatthu ‘‘kāmo’’ti vuccati. Māropi vā devaputto ‘‘kāmo’’ti vuccati. So hi accantakaṇhadhammasamaṅgitāya papañcasamatikkantepi buddhapaccekabuddhabuddhasāvake attano vase ṭhapetuṃ kāmetīti ‘‘kāmo’’ti vuccati.</p>
  2853. <p class="bodytext">Vuttañcetaṃ porāṇakaviracanāyaṃ –</p>
  2854. <p class="gatha1">‘‘Vande vandehamassatthaṃ, yattha santajjito jito;</p>
  2855. <p class="gathalast">Kāmo kāmoghatiṇṇena, buddhena vasatā satā’’ti;</p>
  2856. <p class="unindented">Imāni panassa nāmāni –</p>
  2857. <p class="gatha1">Kāmo namuci kaṇho ca, vasavattī pajāpati;</p>
  2858. <p class="gatha2">Pamattabandhu madano, pāpimā dammakopi ca;</p>
  2859. <p class="gathalast">Kandappo ca ratipati, māro ca kusumāyudho;</p>
  2860. <p class="bodytext">Aññe <a name="M0.0332"></a> aññānipi vadanti. Tāni sāsanānulomāni na hontīti idha na dassitāni. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu</span> pana ‘‘māro, namuci, kaṇho, pamattabandhū’’ti cattāriyeva nāmāni āgatāni.</p>
  2861. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">abhikkanta</span>saddassa <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘kamu padavikkhepe’’</span>ti vohārasīsena vuttassa <span class="bld">kamu</span>dhātussa vasena idha ca <span class="bld">‘‘kamu icchākantīsū’’</span>ti vuttassa <span class="bld">kamu</span>dhātussa vasena atthuddhāraṃ kathayāma. <span class="bld">Abhikkanta</span>saddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu sundare.</p>
  2862. <p class="gatha1">‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;</p>
  2863. <p class="gathalast">Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti</p>
  2864. <p class="unindented">Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bhante’’tiādīsu abbhanumodane. Iccevaṃ –</p>
  2865. <p class="gatha1">Khayasmiṃ sundare ceva, atho abbhanumodane;</p>
  2866. <p class="gathalast">Abhirūpe <span class="bld">abhikkanta</span>-saddo dissati sāsane.</p>
  2867. <p class="bodytext"><span class="bld">Thoma silāghāyaṃ. Silāghā</span> pasaṃsā. Thometi, thomayati. Thomito, thomanā.</p>
  2868. <p class="bodytext"><span class="bld">Yama aparivesane</span>. Yameti, yamayati. Yamo.</p>
  2869. <p class="bodytext"><span class="bld">Sama</span> <a name="M0.0333"></a> <span class="bld">vitakke</span>. Sāmeti, sāmayati. Samā. Nisāmeti, nisāmayati. Nisāmanaṃ. Paṭisāmeti, paṭisāmayati. Paṭisāmanaṃ.</p>
  2870. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samā</span>ti saṃvaccharo, so ‘‘samā’’ti itthiliṅgavasena vuccati. ‘‘Yo yajetha sataṃ sama’’nti ettha hi <span class="bld">samā</span>saddo itthiliṅgo, upayogavasena pana ‘‘sama’’nti vutto.</p>
  2871. <p class="bodytext">Imāni saṃvaccharassa nāmāni ‘‘saṃvaccharo, vaccharo, samā, hāyano, sarado, vasso’’tiādīni bhavanti. <span class="bld">Nisāmetī</span>ti vitakketi upadhāreti. Ettha hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">nisāmehī</span>ti vitakkehi upadhārehīti attho. <span class="bld">Paṭisāmetī</span>ti bhaṇḍaṃ guttaṭṭhāne nikkhipati.</p>
  2872. <p class="bodytext"><span class="bld">Sama ālocane. Ālocanaṃ</span> pekkhanaṃ. Sāmeti, sāmayati. Nisāmanaṃ.</p>
  2873. <p class="bodytext">Ettha pana <span class="bld">nisāmetī</span>ti pekkhati oloketi. Tathā hi ‘‘iṅgha maddi nisāmehi, cittaṃ rūpaṃva dissatī’’ti pāḷi dissati. Tattha hi <span class="bld">nisāmehī</span>ti olokehīti attho. Dhātūnamatthātisayena yogoti vacanato pana upasaggayogato vā savanepi ayaṃ vattati. Tathā hi ‘‘tato kaṇhājināyāpi, nisāmehi rathesabhā’’tiādikā pāḷiyo dissanti. Tattha <span class="bld">nisāmehī</span>ti suṇohīti attho.</p>
  2874. <p class="bodytext"><span class="bld">Ama roge</span>. Ameti, amayati. Andho. Bilaṅkapādo andhanakho.</p>
  2875. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">andho</span>ti naṭṭhanayano vuccati. <span class="bld">Andhanakho</span>ti pūtinakho. Ubhayathāpi sarogattaṃ sūcitaṃ.</p>
  2876. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāma</span> <a name="M0.0334"></a> <span class="bld">kodhe</span>. Bhāmeti, bhāmayati.</p>
  2877. <p class="bodytext"><span class="bld">Goma upalepane</span>. Gometi, gomayati.</p>
  2878. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāma svāntane āmantane. Svāntanaṃ</span> sāmappayogo. <span class="bld">Āmantanaṃ</span> avhāyanaṃ pakkosanaṃ. Sāmeti, sāmayati.</p>
  2879. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgāma yuddhe</span>. Saṅgāmeti, saṅgāmayati. Dve rājāno saṅgāmesuṃ. Saṅgāmo. <span class="bld">Ā</span>to <span class="bld">gamu</span> īsamadhivāsane. Āgameti, āgamayati, kāmāvacaradhamme nissāya rūpārūpadhammo samudāgameti, samudāgamayati. Upāsako dhammasavanantarāyaṃ anicchanto ‘‘āgametha āgamethā’’ti āha. Samudāgamanaṃ, āgamanaṃ. Āgamento, āgamayamāno.</p>
  2880. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">āgametī</span>ti īsakaṃ adhivāseti. <span class="bld">Samudāgametī</span>ti sampavattati. <span class="bld">Bhūvādigaṇe</span> ‘‘gamayatī’’ti hetukattuvasena vuttaṃ, idha pana upasagganipātapubbakāni katvā ‘‘āgametī’’tiādīni suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2881. <p class="centered"><span class="bld">Ma</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2882. <p class="centered">Iti <span class="bld">cu rādi</span>gaṇe <span class="bld">pa</span>vaggantadhāturūpāni</p>
  2883. <p class="bodytext">Samattāni.</p>
  2884. <p class="subhead">Yakārantadhātu</p>
  2885. <p class="bodytext"><span class="bld">Yu jigucchāyaṃ</span>. Yāveti, yāvayati. Yavo.</p>
  2886. <p class="bodytext"><span class="bld">Byaya khaye</span>. Byayeti, byayayati. Abyayībhāvo.</p>
  2887. <p class="bodytext"><span class="bld">Byaya cittasamussagge</span>. Tādisaṃyeva rūpaṃ.</p>
  2888. <p class="centered"><span class="bld">Ya</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2889. <p class="subhead">Rakārantadhātu</p>
  2890. <p class="bodytext"><span class="bld">Para gatiyaṃ</span>. Pareti, parayati. Ettha ca ‘‘iti kho ānanda kusalāni sīlāni anupubbena aggāya parentī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha <span class="bld">aggāya parentī</span>ti arahattatthāya gacchanti.</p>
  2891. <p class="bodytext"><span class="bld">Gara uggame</span>. Gareti, garayati. Garu.</p>
  2892. <p class="bodytext"><span class="bld">Cara asaṃsaye</span>. Careti, carayati.</p>
  2893. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūri appāyane</span>. Pūreti, pūrayati.</p>
  2894. <p class="bodytext"><span class="bld">Vara icchāyaṃ</span>. Vareti, varayati. Varo, varaṃ, varanto. Ete varānaṃ caturo varemi. Etaṃ sakka varaṃ vare.</p>
  2895. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">varo</span>ti variyate varitabboti varo. <span class="bld">Vara</span>nti varetīti varaṃ, icchanto patthentoti attho.</p>
  2896. <p class="gatha1">‘‘Mahāmahārahaṃ sakya-muni nīvaraṇā raṇā;</p>
  2897. <p class="gathalast">Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ, vande bodhivaraṃ vara’’nti</p>
  2898. <p class="unindented">Purāṇakaviracanāyaṃ ‘‘vara’’nti padassa viya. Evaṃ varetīti <span class="bld">varanto. Vare</span>ti varemi icchāmi yācāmi. Kārite ‘‘pavāretī’’ti rūpaṃ, icchāpetīti attho. Nisedhanatthe panidaṃ kāritaṃ na hoti.</p>
  2899. <p class="bodytext"><span class="bld">Sara akkhepe</span>. Sareti, sarayati. Saro. <span class="bld">Saro</span>ti saddo.</p>
  2900. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāra dubbalye</span>. Sāreti, sārayati. Dubbalo bhavatīti attho.</p>
  2901. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumāra kīḷāyaṃ</span>. Kumāreti, kumārayati. Kumāro, kumārako. Kumārī, kumārikā.</p>
  2902. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0336"></a> kumārayati tattha tattha kīḷatīti <span class="bld">kumāro</span>. So eva atidaharattā <span class="bld">kumārako</span>. Esa nayo itaratrāpi.</p>
  2903. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūra vīra vikkantiyaṃ. Vikkanti</span> vikkamanaṃ. Sūreti, sūrayati. Vīreti, vīrayati. Sūro, vīro. Sāsanikehi pana saddhammavidūhi evaṃ dhātusabhāvānampi <span class="bld">sūravīra</span>saddānaṃ nibbacanaṃ na dassitaṃ, kevalaṃ pana tattha tattha ‘‘sūroti visiṭṭhauro’’ti ca ‘‘mahāvīroti mahāvikkanto’’ti ca ‘‘vīroti vīriyavā’’ti ca atthavivaraṇamattameva dassitaṃ.</p>
  2904. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāra tīra kammasampattiyaṃ. Kammasampatti</span> nāma kammassa parisamāpanaṃ niṭṭhāpanaṃ. Pāreti, pārayati. Tīreti, tīrayati. Pāraṃ. Tīraṃ. Vikkamāmi na pāremi, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā. Taṃ kiccaṃ tīretvā gato. Santīraṇaṃ, tīraṇapariññāti ca ādīni ettha dassetabbāni.</p>
  2905. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na pāremī</span>ti chindituṃ na sakkomīti attho.</p>
  2906. <p class="bodytext"><span class="bld">Īra khepane</span>. Īreti, īrayati.</p>
  2907. <p class="bodytext"><span class="bld">Jara vayohānimhi</span>. Jareti, jarayati. Jarā. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> pana ‘‘jīratī’’ti pāṭho.</p>
  2908. <p class="bodytext"><span class="bld">Vara āvaraṇe</span>. Vāreti, vārayati. Nivāreti, nivārayati. Nivāretā. Parivāreti, parivārayati. Parivāro. Pavāreti, pavārayati. Pavāraṇaṃ. <span class="bld">Pavāraṇa</span>nti nisedhanaṃ vā kāmyadānaṃ vā.</p>
  2909. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara dhāraṇe</span>. Dhāreti, dhārayati. Ādhāro, ādhārako, dhammo iccādīni.</p>
  2910. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammo</span>ti anekavidhesu dhammesu lokuttaro uppādito sacchikato ca catūsu apāyesu saṃsāre vā <a name="M0.0337"></a> satte apatamāne dhāretīti dhammo. Atha vā sotāpannādīhi ariyehi dhāriyati, nu puthujjanehītipi <span class="bld">dhammo</span>. Catubhūmiko pana sakalakkhaṇaṃ dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>. Kakkhaḷattādinā phusanādinā santiādinā sakasakabhāvena paṇḍitehi dhāriyati sallakkhiyatītipi <span class="bld">dhammo</span>. Tepiṭako pana pāḷidhammo sakatthaparatthādibhee atthe dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>. Keci tu vidū ‘‘pāpake akusale dhamme dhunāti kampeti viddhaṃsetīti <span class="bld">dhammo</span>’’ti dhūdhātuvasenapi nibbacanaṃ vadanti, taṃ maggadhamme atīva yujjati, phalanibbānapariyattidhammesu pana pariyāyena yujjati.</p>
  2911. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamma</span>saddo pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyya’’ntiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu hetumhi.</p>
  2912. <p class="gatha1">‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;</p>
  2913. <p class="gathalast">Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti</p>
  2914. <p class="unindented">Ādīsu guṇe. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ.</p>
  2915. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">dhamma</span>saddo sabhāvapaññāpuññapaññattiāpattipariyattinissattanijjīvatāvikāraguṇapacca- yapaccayuppannādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’tiādīsu sabhāve dissati.</p>
  2916. <p class="gatha1">Yassete <a name="M0.0338"></a> caturo dhammā, saddhassa gharamesino;</p>
  2917. <p class="gathalast">Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socatī’’ti</p>
  2918. <p class="unindented">Ādīsu paññāyaṃ.</p>
  2919. <p class="gatha1">‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;</p>
  2920. <p class="gathalast">Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’ntiādīsu</p>
  2921. <p class="bodytext">Puññe. ‘‘Paññattidhammā, niruttidhammā, adhivacanādhammā’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Pārājikā dhammā, saṅghādisesā dhammā’’tiādīsu āpattiyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’ntiādīsu pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti. Dhammesu dhammānupassī viharatī’’tiādīsu nissattanijjīvatāyaṃ. ‘‘Jātidhammā jarādhammā maraṇadhammā’’tiādīsu vikāre. ‘‘Channaṃ buddhadhammāna’’ntiādīsu guṇe. ‘‘Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu paccaye. ‘‘Ṭhitāvasā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā’’tiādīsu paccayuppanne.</p>
  2922. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">dhamma</span>saddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu diṭṭhappayogo. Tathā hi ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo’’tiādīsu sacce. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu samādhimhi. ‘‘Saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’ti evamādīsu paññāyaṃ. ‘‘Jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’nti evamādīsu pakatiyaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti evamādīsu puññe. ‘‘Cattāro pārājikā dhammā’’tiādīsu <a name="M0.0339"></a> āpattiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā’’tiādīsu ñeyye. Evaṃ dhammasaddappavattivisayā vividhā aṭṭhakathācariyehi dassitā, tattha tattha pana ādisaddena yuttivisayādayo ca atthā gahetabbā. Tathā hi <span class="bld">dhamma</span>saddo –</p>
  2923. <p class="gatha1">‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako;</p>
  2924. <p class="gathalast">Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiyā’’ti</p>
  2925. <p class="unindented">Ādīsu yuttiyaṃ vattati. ‘‘Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’ntiādīsu visaye. ‘‘Satañca dhammo na jaraṃ upetī’’ti ettha nibbāne vattati. Tatra yā nissattatā, sā eva nijjīvatā. Yo ca hetu, so eva paccayo.</p>
  2926. <p class="bodytext">Iccevaṃ –</p>
  2927. <p class="gatha1">Pariyattipaccayesu, guṇe nissattatāya ca;</p>
  2928. <p class="gathalast">Sabhāve ceva paññāyaṃ, puññe paññattiyampi ca.</p>
  2929. <p class="gatha1">Āpattiyaṃ vikāre ca, paccayuppannakepi ca;</p>
  2930. <p class="gatha2">Saccasamādhipakati-ñeyyesu yuttiyampi ca;</p>
  2931. <p class="gathalast">Visaye ceva nibbāne, <span class="bld">dhamma</span>saddo pavattati.</p>
  2932. <p class="bodytext">Keci pana dhammasaddassa pavattivisayānaṃ dasadhāva paricchedaṃ vadanti.</p>
  2933. <p class="gatha1">Ñeyyamagge ca nibbāne, sabhāve atha jātiyaṃ;</p>
  2934. <p class="gatha2">Mane visayapuññesu, bhāve pāvacanepi ca;</p>
  2935. <p class="gathalast">Imesu dasasvatthesu, <span class="bld">dhamma</span>saddo pavattati.</p>
  2936. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">atthuddhāro</span>ti samānasaddavacanīyānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro.</p>
  2937. <p class="centered"><span class="bld">Ra</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2938. <p class="subhead">Lakārantadhātu</p>
  2939. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāla</span> <a name="M0.0340"></a> <span class="bld">rakkhaṇe</span>. ‘‘Rakkhaṇaṃ, tāṇaṃ, gopanaṃ, avanaṃ, pālanaṃ, rakkhā, rakkhaṇā, gutti’’ iccete pariyāyā. Pāleti, pālayati. Pālako, buddhapālo. Ambapālī gaṇikā. Samo bhavatu pālinā. Pālito, pālanaṃ, pāḷi.</p>
  2940. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">pāḷī</span>ti atthaṃ pāletīti pāḷi, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">ḷa</span>ttaṃ. Atha vā antodakaṃ rakkhaṇaṭṭhena mahato taḷākassa thirā mahatīti pāḷi viyāti <span class="bld">pāḷi,</span> pariyattidhammo. Aparo nayo pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti <span class="bld">pāḷi</span>.</p>
  2941. <p class="gatha1"><span class="bld">Pāḷi</span>saddo pāḷidhamme, taḷākapāḷiyampi ca;</p>
  2942. <p class="gathalast">Dissate pantiyañceva, iti ñeyyaṃ vijānatā.</p>
  2943. <p class="unindented">Ayañhi ‘‘pāḷiyā atthamupaparikkhantī’’tiādīsu pariyattidhammasaṅkhāte pāḷidhamme dissati. ‘‘Mahato taḷākassa pāḷī’’tiādīsu taḷākapāḷiyaṃ. ‘‘Pāḷiyā nisīdiṃsū’’tiādīsu pantiyaṃ, paṭipāṭiyā nisīdiṃsūti attho. Imasmiṃ panatthe dhātuyā kiccaṃ natthi. Pāṭipadiko hi pantivācako <span class="bld">pāḷi</span>saddo.</p>
  2944. <p class="bodytext"><span class="bld">Tila sinehane</span>. Teleti, telayati. Telaṃ, tilo, tilaṃ.</p>
  2945. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tilo</span>ti tilagaccho. <span class="bld">Tila</span>nti tapphalaṃ. Tato pana nikkhanto sineho <span class="bld">telaṃ</span>. So hi ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘sāsapatela’’ntiādivacanaṃ na yujjeyyāti? No na yujjati, <span class="bld">‘‘tilasinehane’’</span>ti evaṃ vuttāya <span class="bld">tila</span>dhātuyā sāmaññato yassa <a name="M0.0341"></a> kassaci sinehassa vacanato. Tena ‘‘sāsapatelaṃ, madhukatela’’ntiādayo sāsane payogā dissanti. Mayaṃ pana <span class="bld">tila</span>dhātuvasena nipphannānaṃ tilagacchatapphalavācakānaṃ ‘‘tilo, tila’’nti saddarūpānaṃ pakāsanamukhena ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma, na pana tena vacanena sāsapādīnaṃ sinehassa atelattaṃ vadāma. Atha kiñcarahīti ce? Taddhitavidhāne viññunaṃ kosallatthaṃ <span class="bld">tila</span>saddaṃ paṭicca ‘‘tilānaṃ idanti tela’’nti vadāma. Sinehasaṅkhātassa sāsapādīnaṃ telassa vacanaṃ na jahāma, tasmā udāharaṇappakāsane ‘‘tilo, tilaṃ, tela’’nti avatvā ‘‘telaṃ, tilo, tila’’nti amhehi vuttaṃ. Idañhi vacanaṃ telassa sāmaññato sinehe pavattiṃ dīpeti. Teneva ca sāsane ‘‘tilatelaṃ, sāsapatela’’ntiādinā visesavacanampi dissatīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ. Apica <span class="bld">tela</span>saddo yebhuyyena tilatele vattati, yathā <span class="bld">miga</span>saddo hariṇamigetipi daṭṭhabbaṃ.</p>
  2946. <p class="bodytext"><span class="bld">Jala apavāraṇe</span>. Jāleti, jālayati. Jālaṃ, jālā. <span class="bld">Jāla</span>nti macchajālaṃ. <span class="bld">Jālā</span>ti aggijālā.</p>
  2947. <p class="bodytext"><span class="bld">Khala soceyye. Soceyyaṃ</span> sucibhāvo. Khāleti, khālayati. Pakkhāleti, pakkhālayati.</p>
  2948. <p class="bodytext"><span class="bld">Tala patiṭṭhāyaṃ</span>. Tāleti, tālayati. Tālo, talaṃ.</p>
  2949. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">tālo</span>ti tiṇarājarukkho. <span class="bld">Tala</span>nti pāṇitalabhūmitalādi. Tañhi tālayati patiṭṭhāti ettha vatthujātanti <span class="bld">talaṃ</span>.</p>
  2950. <p class="bodytext"><span class="bld">Tula ummāne</span>. Toleti, tolayati.</p>
  2951. <p class="bodytext"><span class="bld">Dula</span> <a name="M0.0342"></a> <span class="bld">ukkhepe. Ukkhepo</span> uddhaṃ khipanaṃ. Doleti, dolayati. Dolā.</p>
  2952. <p class="bodytext">Ettha ca doliyati ukkhipiyati yattha nipanno dārako, yathānipannako vāti <span class="bld">dolā</span>.</p>
  2953. <p class="bodytext"><span class="bld">Vula nimmajjane</span>. Voleti, voyalati.</p>
  2954. <p class="bodytext"><span class="bld">Mīla nimīlane</span>. Mīleti, mīlayati. Mīlanaṃ, ummīlanaṃ, nimīlanaṃ.</p>
  2955. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūla rohane</span>. Mūleti, mūlayati. Mūlaṃ. Esā hi yadā patiṭṭhāyaṃ vattati, tadā <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikā, ‘‘mūlatī’’ti cassā rūpaṃ.</p>
  2956. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mūla</span>nti mūlayati rūhati rukkhādi etenāti mūlaṃ. Atha vā mūlayati chinnopi koci etena acchinnena punadeva rūhatīti <span class="bld">mūlaṃ</span>. Vuttañhi –</p>
  2957. <p class="gatha1">‘‘Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,</p>
  2958. <p class="gatha2">Chinnopi rukkho punadeva rūhati;</p>
  2959. <p class="gatha3">Evampi taṇhānusaye anūhate,</p>
  2960. <p class="gathalast">Nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti;</p>
  2961. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūla</span>saddassa atthuddhāro heṭṭhā <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe vutto.</p>
  2962. <p class="bodytext"><span class="bld">Kala pila khepe</span>. Kāleti, kālayati. Kālo. Pileti, pilayati.</p>
  2963. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">kālo</span>ti samayopi maccupi. Tatra samayo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āyuṃ kālayati khepeti divase divase appaṃ appaṃ karotīti kāloti vuccati. Vuttampi cetaṃ –</p>
  2964. <p class="gatha1">‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā;</p>
  2965. <p class="gathalast">Yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapacaniṃpacī’’ti.</p>
  2966. <p class="bodytext">Maccu <a name="M0.0343"></a> pana kālayati tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jīvitaṃ khepeti samucchedavasena nāsetīti kāloti vuccati. Tenāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā ‘‘kālo</span>ti maccu. Kālayati sattānaṃ jīvitaṃ nāsetīti kālo. Kālena maccunā kato nāsitoti <span class="bld">kālakato’’</span>ti. ‘‘Maraṇaṃ hindaṃ maccu maṭṭu cuti kālo antako nikkhepo’’ti maraṇassābhidhānāni.</p>
  2967. <p class="bodytext"><span class="bld">Sulla sajjane</span>. Sulleti, sullayati.</p>
  2968. <p class="bodytext"><span class="bld">Ila peraṇe</span>. Ileti, ilayati.</p>
  2969. <p class="bodytext"><span class="bld">Vala bharaṇe</span>. Vāleti, vālayati. Vālo.</p>
  2970. <p class="bodytext"><span class="bld">Lala icchāyaṃ</span>. Laleti, lalayati.</p>
  2971. <p class="bodytext"><span class="bld">Dala vidāraṇe</span>. Dāleti, dālayati, padāleti, padālayati. Kudālo.</p>
  2972. <p class="bodytext"><span class="bld">Kala gatisaṅkhyānesu</span>. Kāleti, kālayati. Kālo, kalā. <span class="bld">Kalā</span>ti avayavo. Sā hi kālayitabbā saṅkhāyitabbāti <span class="bld">kalā</span>.</p>
  2973. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīla upadhāraṇe. Upadhāraṇaṃ</span> bhuso dhāraṇaṃ, patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo. Sīleti, sīlayati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.</p>
  2974. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">sīla</span>nti sīleti upadhāreti taṃsamaṅgīpuggalaṃ apāyesu uppattinivāraṇavasena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Atha vāsīliyati upacāriyati sappurisehi hadayamaṃsantaraṃ upanetvā dhāriyatīti <span class="bld">sīlaṃ. Sīlana</span>nti <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe avippakiṇṇatāsaṅkhātaṃ samādhānaṃ vuccati. Tattha ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ, idha pana ādhārabhāvasaṅkhātaṃ upadhāraṇaṃ vuccati. Ettha ca ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu</span> hi ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ <a name="M0.0344"></a> patiṭṭhāvasena ādhārabhāvo upadhāraṇa’’nti vutto.</p>
  2975. <p class="bodytext"><span class="bld">Vela kālopadese</span>. Veleti, velayati. Velā. Keci <span class="bld">‘‘vela</span> iti dhātusaddo na hotī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ, porāṇehi saddasatthavidūhi ‘‘velayatī’’ti rūpassa dassitattā.</p>
  2976. <p class="bodytext"><span class="bld">Pala mūla lavanapavanesu. Lavanaṃ</span> chedanaṃ, <span class="bld">pavanaṃ</span> sodhanaṃ. Pāleti, pālayati. Palaṃ. <span class="bld">Palaṃ</span> nāma mānaviseso. Lokassa vimatiṃ pāleti lunāti sodheti cāti <span class="bld">palaṃ</span>. Mūleti, mūlayati. Saddasatthavidū pana ‘‘mūlayati kedāraṃ, mūlayati dhañña’’nti payogaṃ vadanti.</p>
  2977. <p class="bodytext"><span class="bld">Thūla paribrūhane. Paribrūhanaṃ</span> vaḍḍhanaṃ. Thūleti, thūlayati. Thūlo puriso. Thūlā javena hāyanti.</p>
  2978. <p class="bodytext"><span class="bld">Pala gatiyaṃ</span>. Paleti, palayati. Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. Paleti rasamādāya. Yathā suttaguḷaṃ yattakehi suttehi veṭhitaṃ, tattakehi eva palayati.</p>
  2979. <p class="bodytext"><span class="bld">Ciṅgula paribbhamane</span>. Ciṅguleti, ciṅgulayati. Ciṅgulayitvā. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘yāvatikā abhisaṅkhārassa gati, tāvatikaṃ gantvā ciṅgulayitvā bhūmiyaṃ papatī’’ti. Tattha <span class="bld">ciṅgulayitvā</span>ti paribbhamitvā.</p>
  2980. <p class="centered"><span class="bld">La</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2981. <p class="subhead">Vakārantadhātu</p>
  2982. <p class="bodytext"><span class="bld">Divu parikūjane. Parikūjanaṃ</span> gajjanaṃ. Deveti, devayati. Devo ca paridevitvā. <span class="bld">Devo</span>ti megho.</p>
  2983. <p class="bodytext"><span class="bld">Divu</span> <a name="M0.0345"></a> <span class="bld">addane. Addanaṃ</span> gandhapisananti vadanti. Deveti, devayati.</p>
  2984. <p class="bodytext"><span class="bld">Civa bhāsāyaṃ</span>. Civeti, civayati.</p>
  2985. <p class="centered"><span class="bld">Va</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  2986. <p class="subhead">Sakārantadhātu</p>
  2987. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa posane</span>. Poseti, posayati. Imāni rūpāni kiñcāpi <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikaṃ ‘‘posetī’’ti rūpaṃ paṭicca hetukatturūpāni viya dissanti, tathāpi ‘‘aññepi devo posetī’’tiādikassa <span class="bld">curādi</span>gaṇikarūpassa dassanato suddhakattuvasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Ubhinnaṃ pana kāritaṭṭhāne ‘‘posāpeti, posāpayatī’’ti hetukatturūpāni icchitabbāni.</p>
  2988. <p class="bodytext"><span class="bld">Pesa paṭiharaṇe</span>. Peseti, pesayati.</p>
  2989. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisa balapāṇanesu</span>. Piseti, pisayati.</p>
  2990. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasi nāsane</span>. Paṃseti, paṃsayati.</p>
  2991. <p class="bodytext"><span class="bld">Jasi rakkhaṇe</span>. Jaṃseti, jaṃsayati.</p>
  2992. <p class="bodytext"><span class="bld">Silesa silesane</span>. Sileseti, silesayati. Sileso.</p>
  2993. <p class="bodytext"><span class="bld">Lūsa hiṃsāyaṃ</span>. Lūseti, lūsayati.</p>
  2994. <p class="bodytext"><span class="bld">Punsa abhimaddane. Na</span>kāro niggahītatthaṃ. Puṃseti, puṃsayati. Napuṃsako. Dhātu<span class="bld">na</span>kārassa lope ‘‘poso’’ iccapi rūpaṃ.</p>
  2995. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na puṃsako</span>ti itthibhāvapumbhāvarahito puggalo. So hi puriso viya sātisayaṃ paccāmitte na puṃseti abhimaddanaṃ <a name="M0.0346"></a> kātuṃ na sakkotīti <span class="bld">napuṃsako</span>ti vuccati. Keci pana ‘‘na pumā, na itthī’’ti napuṃsakoti vacanatthaṃ vadanti. Tathā hi saddasatthavidū taṃ puggalaṃ napuṃsakaliṅgavasena napuṃsakanti vadanti.</p>
  2996. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhūsa kantikaraṇe</span>. Dhūseti, dhūsayati.</p>
  2997. <p class="bodytext"><span class="bld">Rusa rosane. Rosanaṃ</span> kopakaraṇaṃ. Roseti, rosayati. Roso. <span class="bld">Roso</span>ti kodho.</p>
  2998. <p class="bodytext"><span class="bld">Byusa ussagge</span>. Byoseti, byosayati.</p>
  2999. <p class="bodytext"><span class="bld">Jasa hiṃsāyaṃ</span>. Jāseti, jāsayati.</p>
  3000. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṃsa daṃsane</span>. Daṃseti, daṃsayati. Daṃsano. <span class="bld">Daṃsano</span>ti danto. Daṃsanti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā etenāti <span class="bld">daṃsano</span>.</p>
  3001. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasi dassane ca. Ca</span>kāro daṃsanaṃ apekkhati. Daṃseti, daṃsayati. Vidaṃseti, vidaṃsayati sūriyo ālokaṃ.</p>
  3002. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa santajjane</span>. Tasseti, tassayati puriso core.</p>
  3003. <p class="bodytext"><span class="bld">Vassu sattibandhane. Sattibandhanaṃ</span> samatthatākaraṇaṃ. Vasseti, vassayati.</p>
  3004. <p class="bodytext"><span class="bld">Jasa tāḷane. Tāḷanaṃ</span> paharaṇaṃ. Jāseti, jāsayati.</p>
  3005. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasa bandhane</span>. Pāseti, pāsayati. Pāso. Pāsanti bandhanti satte etenāti <span class="bld">pāso,</span> sakuṇapāsādi.</p>
  3006. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghusi visaddane. Visaddanaṃ</span> ugghosanaṃ. Ghoseti, ghosayati. Ghoso.</p>
  3007. <p class="bodytext"><span class="bld">Lasa silyayoge. Silyayogo</span> lāsiyaṃ nāṭakanāṭanaṃ recakadānaṃ. Lāseti, lāsayati. Lāsento, lāsentī<a name="M0.0347"></a>. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘vādentiyāpi lāsenti, naccantiyāpi lāsenti, lāsentiyāpi naccantī’’ti. Tattha <span class="bld">lāsentī</span>ti yā uplavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti.</p>
  3008. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūsa alaṅkāre</span>. Bhūseti, bhūsayati. Vibhūseti, vibhūsayati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.</p>
  3009. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa sinehanachedāvaharaṇesu. Avaharaṇaṃ</span> corikāya gahaṇaṃ. Vāseti, vāsayati. Vasā.</p>
  3010. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāsa vāraṇe. Vāraṇaṃ</span> nivāraṇaṃ. Tāseti, tāsayati.</p>
  3011. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhasa uñche</span>. Dhāseti, dhāsayati.</p>
  3012. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhasa gahaṇe</span>. Bhāseti, bhāsayati.</p>
  3013. <p class="bodytext"><span class="bld">Pusa dhāraṇe</span>. Poseti, posayati, ābharaṇaṃ dhāretīti attho.</p>
  3014. <p class="bodytext"><span class="bld">Tusi pisi kusi dasi bhāsāyaṃ</span>. Tuṃseti, tuṃsayati. Piṃseti, piṃsayati. Kuṃseti, kuṃsayati. Daṃseti, daṃsayati.</p>
  3015. <p class="bodytext"><span class="bld">Khusi akkosane</span>. Khuṃseti, khuṃsayati. Khuṃsanā.</p>
  3016. <p class="bodytext"><span class="bld">Gavesa maggane</span>. Gaveseti, gavesayati. Gavesako, gavesito, gavesanā, gaveṭṭhi.</p>
  3017. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāsa upasevāyaṃ</span>. Vāseti, vāsayati. Vāso, āvāso.</p>
  3018. <p class="bodytext"><span class="bld">Hisi hiṃsāyaṃ</span>. Hiṃseti, hiṃsayati.</p>
  3019. <p class="bodytext"><span class="bld">Nivāsa</span> acchādane. Vatthaṃ nivāseti, nivāsayati. Pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā.</p>
  3020. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṃsa</span> <a name="M0.0348"></a> <span class="bld">saṅghāte</span>. Aṃseti, aṃsayati. Aṃso, aṃsā.</p>
  3021. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">aṃso</span>ti koṭṭhāsopi khandhopi vuccati. <span class="bld">Aṃsā</span>ti arisarogo.</p>
  3022. <p class="bodytext"><span class="bld">Misa sajjane</span>. Meseti, mesayati.</p>
  3023. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasa assādane</span>. Raseti, rasayati. Raso. Rasiyate assādiyate janehīti <span class="bld">raso</span>.</p>
  3024. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasa sinehane</span>. Raseti, rasayati. Raso.</p>
  3025. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rasetī</span>ti sinehati. <span class="bld">Raso</span>ti sineho, sinehasambandho sāmaggirasoti vuccati, yaṃ sandhāya brāhmaṇā bhagavantaṃ ‘‘arasarūpo samaṇo gotamo’’ti avocuṃ.</p>
  3026. <p class="bodytext"><span class="bld">Siya asabbappayoge</span>. Seseti, sesayati. Seso. <span class="bld">Vi</span>pubbo atisaye, <span class="bld">vi</span>pubbo atisaye, <span class="bld">vi</span>pubbo <span class="bld">sisa</span>dhātu atisaye vattati, viseseti, visesayati. Viseso, visiṭṭho, visesanaṃ.</p>
  3027. <p class="bodytext"><span class="bld">Missa sammisse</span>. Misseti, missayati. Sammisseti, sammissayati. Misso, misso, missito, sammissito, sammisso iccādīni. <span class="bld">Alambusājātake missā</span>ti itthīnaṃ vattabbanāmaṃ, purisehi saddhiṃ sammissanatāya.</p>
  3028. <p class="bodytext"><span class="bld">Jusa paritakkane</span>. Joseti, josayati.</p>
  3029. <p class="bodytext"><span class="bld">Masa pahāsane</span>. Maseti, masayati.</p>
  3030. <p class="bodytext"><span class="bld">Marisa titikkhāyaṃ</span>. Mariseti. Marisayati.</p>
  3031. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisa pesane</span>. Peseti, pesayati. Pesako, pesito.</p>
  3032. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghusa</span> <a name="M0.0349"></a> <span class="bld">sadde</span>. Ghoseti, ghosayati. Ugghosayuṃ bodhimaṇḍe pamoditā. Ghoso.</p>
  3033. <p class="bodytext"><span class="bld">Disī uccāraṇe</span>. Deseti, desayati. Desako, desetā, desito, desanā.</p>
  3034. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa acchādane</span>. Vāseti, vāsayati. Nivāseti, nivāsayati. Vatthaṃ.</p>
  3035. <p class="centered"><span class="bld">Sa</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  3036. <p class="subhead">Hakārantadhātu</p>
  3037. <p class="bodytext"><span class="bld">Araha pūjāyaṃ</span>. Araheti, arahayati. Arahā, arahaṃ. ‘‘Arahā, khīṇāsavo, asekkho’’ti arahato nāmāni.</p>
  3038. <p class="bodytext"><span class="bld">Sineha sinehane</span>. Sineheti, sinehayati.</p>
  3039. <p class="bodytext"><span class="bld">Varaha hiṃsāyaṃ</span>. Varaheti, varahayati. Varāho.</p>
  3040. <p class="bodytext"><span class="bld">Varāho</span>ti sūkaropi hatthīpi vuccati. ‘‘Eṇeyyā ca varāhā cā’’ti ettha hi sūkaro ‘‘varāho’’ti vutto, ‘‘mahāvarāhassa…pe… nadīsu jaggato’’ti ettha pana hatthī ‘‘varāho’’ti.</p>
  3041. <p class="bodytext"><span class="bld">Raha cāge</span>. Raheti, rahayati.</p>
  3042. <p class="bodytext"><span class="bld">Caha parikatthane</span>. Caheti, cahayati.</p>
  3043. <p class="bodytext"><span class="bld">Maha pūjāyaṃ</span>. Maheti, mahayati. Mahito rājā mahārājā. Vihāramaho, cetiyamaho.</p>
  3044. <p class="bodytext"><span class="bld">Piha icchāyaṃ</span>. Piheti, pihayati. Pihā, pihālu, apiho, pihanīyā vibhūtiyo.</p>
  3045. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuha</span> <a name="M0.0350"></a> <span class="bld">vimhāpane</span>. Kuheti, kuhayati. Kuhako. Kuhayati lokavimhāpanaṃ karotīti <span class="bld">kuhako</span>. Kuhanā.</p>
  3046. <p class="bodytext"><span class="bld">Saha parisahane. Parisahanaṃ</span> khanti. Saheti, sahayati. Sahanaṃ. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇikassa panassa ‘‘sahatī’’ti rūpaṃ.</p>
  3047. <p class="bodytext"><span class="bld">Garaha vinindane</span>. Garaheti, garahayati. Garahā. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇikassa panassa ‘‘garahatī’’ti rūpaṃ.</p>
  3048. <p class="centered"><span class="bld">Ha</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  3049. <p class="subhead">Ḷakārantadhātu</p>
  3050. <p class="bodytext"><span class="bld">Taḷa tāḷane</span>. Tāḷeti, tāḷayati. Patāḷeti, patāḷayati. Tāḷaṃ. <span class="bld">Tāḷa</span>nti kaṃsatāḷādi.</p>
  3051. <p class="bodytext"><span class="bld">Taḷa āghāte</span>. Pubbe viya rūpāni.</p>
  3052. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaḷa bhede</span>. Khaḷeti, khaḷayati.</p>
  3053. <p class="bodytext"><span class="bld">Iḷa thavane</span>. Iḷeti, iḷayati.</p>
  3054. <p class="bodytext"><span class="bld">Juḷa peraṇe</span>. Joḷeti, joḷayati.</p>
  3055. <p class="bodytext"><span class="bld">Pīḷa avagāhane</span>. Pīḷeti, pīḷayati. Nippīḷeti, nippīḷayati. Pīḷanako, pīḷito, pīḷā, pīḷanaṃ, nippīḷanako.</p>
  3056. <p class="bodytext"><span class="bld">Laḷa upasevāyaṃ</span>. Lāḷeti, lāḷayati. Upalāḷeti, upalāḷayati. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇaṭṭhāya pana vilāsanatthe vattamānāya etissā ‘‘laḷatī’’ti rūpaṃ.</p>
  3057. <p class="bodytext"><span class="bld">Siḷa seḷane</span>. Seḷeti, seḷayati. Seḷento. Ettha <span class="bld">seḷetī</span>ti seḷitasaddaṃ karoti.</p>
  3058. <p class="centered"><span class="bld">A</span>vaggantadhāturūpāni.</p>
  3059. <p class="gatha1">Curādī <a name="M0.0351"></a> ettakā diṭṭhā, dhātavo me yathābalaṃ;</p>
  3060. <p class="gathalast">Suttesvaññepi pekkhitvā, gaṇhavho atthayuttito.</p>
  3061. <p class="gatha1"><span class="bld">Cura</span>pamukhagaṇo me sāsanatthaṃ pavutto,</p>
  3062. <p class="gatha2">Supacurahitakāmo tampi sikkheyya dhīro;</p>
  3063. <p class="gatha3">Supacuranayapāṭhe satthuno tañhi sikkhaṃ,</p>
  3064. <p class="gathalast">Piyusamiva manuññaṃ atthasāraṃ labhetha.</p>
  3065. <p class="centered">Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ</p>
  3066. <p class="centered">Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe</p>
  3067. <p class="centered"><span class="bld">Curādi</span>gaṇaparidīpano aṭṭhārasamo paricchedo.</p>
  3068. <p class="chapter">19. Sabbagaṇavinicchaya</p>
  3069. <p class="gatha1">Ito paraṃ pavakkhāmi, sabbagaṇavinicchayaṃ;</p>
  3070. <p class="gathalast">Sotūnaṃ paṭubhāvatthaṃ, parame piṭakattaye.</p>
  3071. <p class="gatha1">Paccayādivibhāgehi, nayehi vividhehi taṃ;</p>
  3072. <p class="gathalast">Sukhaggāhāya sotūnaṃ, suṇātha mama bhāsato.</p>
  3073. <p class="bodytext">Tattha paṭhamo <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇo, dutiyo <span class="bld">rudhādi</span>gaṇo, tatiyo <span class="bld">divādi</span>gaṇo, catuttho <span class="bld">svādi</span>guṇo, pañcamo <span class="bld">kiyādi</span>gaṇo, chaṭṭho <span class="bld">gahādi</span>gaṇo, sattamo <span class="bld">tanādi</span>gaṇo, aṭṭhamo <span class="bld">curādi</span>gaṇo, imasmiṃ bhagavato pāvacane aṭṭhavidhā dhātugaṇā bhavanti. Etesu vikaraṇapaccayavasena –</p>
  3074. <p class="gatha1"><span class="bld">Bhūvādi</span>to akāro ca, sānusāro <span class="bld">rudhādi</span>to;</p>
  3075. <p class="gathalast">Akāro ce<span class="bld">vi</span>vaṇṇo ca, <span class="bld">e</span>kā<span class="bld">ro</span>kārameva ca.</p>
  3076. <p class="gatha1"><span class="bld">Ya</span>paccayo <span class="bld">divādi</span>mhā, <span class="bld">ṇu ṇā uṇā suvādi</span>to;</p>
  3077. <p class="gathalast"><span class="bld">Kyādi</span>to pana <span class="bld">nā</span>yeva, <span class="bld">ppaṇhā</span> pana <span class="bld">gahādi</span>to.</p>
  3078. <p class="gatha1"><span class="bld">Oyirā</span> <a name="M0.0352"></a> tu <span class="bld">tanādi</span>mhā, <span class="bld">ṇe ṇayā</span> ca <span class="bld">curādi</span>to;</p>
  3079. <p class="gathalast">Aggahitaggahaṇena, paccayā <span class="bld">dasa pañca</span> ca.</p>
  3080. <p class="gatha1">Hiyyattanī sattamī ca, vattamānā ca pañcamī;</p>
  3081. <p class="gathalast">Catassetā pavuccanti, sabbadhātukanāmikā.</p>
  3082. <p class="gatha1">Etesu visayesveva, <span class="bld">a</span>kāro suddhakattari;</p>
  3083. <p class="gathalast">Aññatra <span class="bld">kha cha sā</span>dīhi, sahāpi cupalabbhati.</p>
  3084. <p class="gatha1">‘‘Bhavati hoti sambhoti, jeti jayati kīyati;</p>
  3085. <p class="gathalast">Ḍeti yāti iti eti, avati koti saṅkati.</p>
  3086. <p class="gatha1">Bhikkhati pivati pāti, vadeti vadati’’ iti;</p>
  3087. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhūvādi</span>dhāturūpāni, bhavantīti pakāsaye.</p>
  3088. <p class="gatha1">Rūpaṃ ‘‘rundhati rundhīti, rundheti puna rundhiti;</p>
  3089. <p class="gathalast">Sumbhoti’’ccādīrūpāni, <span class="bld">rudhādī</span>nti dīpaye.</p>
  3090. <p class="gatha1">‘‘Dibbati sibbati ceva, yujjati vijjati tathā;</p>
  3091. <p class="gathalast">Ghāyati hāyati’’ccādi, rūpamāhu <span class="bld">divādi</span>naṃ.</p>
  3092. <p class="gatha1">‘‘Suṇoti ca suṇāti ca, vuṇoti ca vuṇāti ca;</p>
  3093. <p class="gathalast">Pāpuṇāti hinotī’’ti, ādirūpaṃ <span class="bld">suvādi</span>naṃ.</p>
  3094. <p class="gatha1">‘‘Kināti ca jināti ca, dhunāti ca munāti ca;</p>
  3095. <p class="gathalast">Asnāti’’ccādirūpañca, <span class="bld">kyādīna</span>nti vibhāvaye.</p>
  3096. <p class="gatha1">‘‘Gheppati paṭiggaṇhāti, saṇhañca saṇhakoti ca;</p>
  3097. <p class="gathalast">Kaṇhaṃ taṇhā ca tiṇhuṇha’’-miccādi ca <span class="bld">gahādi</span>naṃ.</p>
  3098. <p class="gatha1">‘‘Tanoti ca karoti ca, kayirati sanoti ca;</p>
  3099. <p class="gathalast">Sakkota’ppoti pappoti’’-ccādirūpaṃ <span class="bld">tanādi</span>naṃ.</p>
  3100. <p class="gatha1">‘‘Coreti corayante ca, cinteti cintayanti ca;</p>
  3101. <p class="gathalast">Manteti’’ccādikañcāpi, rūpamāhu <span class="bld">curādi</span>naṃ.</p>
  3102. <p class="gatha1">Vikaraṇavasenevaṃ, rūpabhedo pakāsito;</p>
  3103. <p class="gathalast">Dhātūnaṃ dhātubhedādi-kusalassa matānugo.</p>
  3104. <p class="gatha1">Kiriyāya <a name="M0.0353"></a> dhāraṇato, dhātavo ekadhā matā;</p>
  3105. <p class="gathalast">Dvidhāpi ca pavuccanti, sakammākammato pana.</p>
  3106. <p class="gatha1">Tattha <span class="bld">sakammakā</span> nāma, <span class="bld">gamibhakkhā</span>dayā siyuṃ;</p>
  3107. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṭhāsā</span>dayo <span class="bld">akammā</span> ca, upasaggaṃ vinā vade;</p>
  3108. <p class="gatha1">Sakammakakammabhūto, <span class="bld">divu</span> iccādayo puna;</p>
  3109. <p class="gathalast">Gahetvāna tidhā honti, evañcāpi vibhāvaye.</p>
  3110. <p class="gatha1">Sakammake dvidhā bhitvā, ekakammadvikammato;</p>
  3111. <p class="gathalast">Akammakehi saddhiṃ te, tividhāpi bhavanti hi.</p>
  3112. <p class="gatha1">Akammakā <span class="bld">rutā</span>yeva, ekakammā <span class="bld">gamā</span>dayo;</p>
  3113. <p class="gathalast">Honti dvikammakā nāma, <span class="bld">duhikaravahā</span>dayo.</p>
  3114. <p class="gatha1">Sakammākammakattamhi, dhātūnamupasaggato;</p>
  3115. <p class="gathalast">Niyamo natthi so tasmā, na mayā ettha vuccati.</p>
  3116. <p class="gatha1">Ekaṭṭhānā <span class="bld">gami</span>ccādī, dviṭṭhānā <span class="bld">bhūpacā</span>dayo;</p>
  3117. <p class="gathalast">Tiṭṭhānā <span class="bld">svā</span>dayo evaṃ, ṭhānatopi tidhā matā.</p>
  3118. <p class="gatha1"><span class="bld">Gupā</span>dayo niyogena, ākhyātatte savuddhikā;</p>
  3119. <p class="gathalast"><span class="bld">Vaca turā</span>dayo na hi, vuddhikā kāritaṃ vinā;</p>
  3120. <p class="gatha1"><span class="bld">Khi ji</span> iccādayo dhātū, savuddhāvuddhikā matā;</p>
  3121. <p class="gathalast">Iti vuddhivasenāpi, tividho dhātusaṅgaho.</p>
  3122. <p class="gatha1">Aluttavikaraṇā ca, luttavikaraṇā tathā;</p>
  3123. <p class="gathalast">Luttāluttavikaraṇā, evampi tividhā siyuṃ.</p>
  3124. <p class="gatha1">Tatrāluttavikaraṇā, <span class="bld">gami rudhi divā</span>dayo;</p>
  3125. <p class="gathalast"><span class="bld">Pā bhā</span>dayo <span class="bld">jini</span>ccādī, kamato itare siyuṃ.</p>
  3126. <p class="gatha1">Suddhassarā ekassarā, tathānekassarāti ca;</p>
  3127. <p class="gathalast">Tidhā bhavanti <span class="bld">yuyātā-pābhālādī karā</span>dayo.</p>
  3128. <p class="gatha1">Catudhādinayo cāpi, labbhamānavasena ca;</p>
  3129. <p class="gathalast">Gahetabbo nayaññūhi, yathāvuttānusārato.</p>
  3130. <p class="gatha1">Puna <a name="M0.0354"></a> suddhassarā dhātū, ekassarā ca sattadhā;</p>
  3131. <p class="gathalast"><span class="bld">Āivaṇṇauvaṇṇanta-eo</span>ntavasā matā.</p>
  3132. <p class="gatha1"><span class="bld">Avaṇṇivaṇṇuvaṇṇante</span>-kārantānaṃ vasena ve;</p>
  3133. <p class="gathalast">Anekassaradhātū ca, sattadhāva pakittitā.</p>
  3134. <p class="gatha1">Evaṃ pannarasadhāpi, dhātūnamidha saṅgaho;</p>
  3135. <p class="gathalast">Tappabhedaṃ pakāseyyuṃ, <span class="bld">iu</span>iccādinā vidū.</p>
  3136. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">‘‘i</span>gatiyaṃ, <span class="bld">i</span> ajjhayane, <span class="bld">u</span> sadde’’ iccete suddhassarā dhātavo. <span class="bld">Yā rā lā</span> iccādayo ekassarā <span class="bld">ā</span>kārantā. <span class="bld">Khijini</span>iccādayo ekassarā <span class="bld">i</span>kārantā. <span class="bld">Pī</span>iccādayo ekassarā <span class="bld">ī</span>kārantā. <span class="bld">Khu du ku</span> iccādayo ekassarā <span class="bld">u</span>kārantā, <span class="bld">bhū hū</span> iccādayo ekassarā <span class="bld">ū</span>kārantā. <span class="bld">Khe je se</span> iccādayo ekassarā ekārantā. <span class="bld">So</span> iccādayo ekassarā <span class="bld">o</span>kārantā.</p>
  3137. <p class="bodytext"><span class="bld">Kara paca saṅgāma</span> iccādayo anekassarā <span class="bld">a</span>kārantā, <span class="bld">omā</span>iccādayo anekassarā <span class="bld">ā</span>kārantā, <span class="bld">saki</span> iccādayo anekassarā <span class="bld">i</span>kārantā. <span class="bld">Cakkhī</span> iccādayo anekassarā <span class="bld">ī</span>kārantā. <span class="bld">Andhu</span>iccādayo anekassarā <span class="bld">u</span>kārantā. <span class="bld">Kakkhū</span> iccādayo anekassarā <span class="bld">ū</span>kārantā. <span class="bld">Gile mile</span> iccādayo anekassarā <span class="bld">e</span>kārantāti evaṃ <span class="bld">pannarasavidhena</span> dhātusaṅgaho.</p>
  3138. <p class="bodytext">Atha tettiṃsavidhenapi dhātusaṅgaho bhavati. Kathaṃ?</p>
  3139. <p class="gatha1">Dhātū <span class="bld">suddhassarā</span> ceva, puna <span class="bld">cekassarāpi</span> ca;</p>
  3140. <p class="gathalast"><span class="bld">Ka</span>kārantā <span class="bld">kha</span>kārantā, <span class="bld">gantā gha</span>ntā ca dhātavo.</p>
  3141. <p class="gatha1"><span class="bld">Ca</span>kārantā chakārantā, <span class="bld">ja</span>ntā <span class="bld">jha</span>ntā ca <span class="bld">ña</span>ntakā;</p>
  3142. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṭa</span>kārantā <span class="bld">ṭha</span>kārantā, ḍantā ḍhantā ca <span class="bld">ṇa</span>ntakā.</p>
  3143. <p class="gatha1"><span class="bld">Ta</span>ntā ceva tathā <span class="bld">tha</span>ntā, <span class="bld">da</span>ntā <span class="bld">dha</span>ntā ca <span class="bld">na</span>ntakā;</p>
  3144. <p class="gathalast"><span class="bld">Pa</span>ntā <span class="bld">pha</span>ntā <span class="bld">ba</span>kārantā, <span class="bld">bha</span>ntā <span class="bld">ma</span>ntā ca <span class="bld">ya</span>ntakā.</p>
  3145. <p class="gatha1"><span class="bld">Ra</span>ntā <a name="M0.0355"></a> <span class="bld">la</span>ntā <span class="bld">va</span>kārantā, <span class="bld">sa</span>ntā <span class="bld">ha</span>ntā ca <span class="bld">ḷa</span>ntakā;</p>
  3146. <p class="gathalast">Iti <span class="bld">tettiṃsadhā</span> ñeyyo, dhātūnamidha saṅgaho.</p>
  3147. <p class="gatha1">Mate satthussa <span class="bld">ḍhaṇaḷā,</span> padādimhi na dissare;</p>
  3148. <p class="gathalast">Tenekassaradhātūsu, <span class="bld">ḍhaṇaḷā</span> na kathīyare.</p>
  3149. <p class="gatha1"><span class="bld">I</span>kāranta<span class="bld">ti</span>kāranta-vasena tu yathārahaṃ;</p>
  3150. <p class="gathalast">Nāmaṃ sambhoti dhātūnaṃ, <span class="bld">iti</span>ppaccayayogato.</p>
  3151. <p class="gatha1"><span class="bld">Pacibhikkhichidikhādi, karoti bhavati gami</span>;</p>
  3152. <p class="gathalast"><span class="bld">Gatigacchatihotī</span>ti, ādivohāramuddhare.</p>
  3153. <p class="bodytext">Evaṃ tettiṃsabhedehi gahitesu nikhilesu dhātūsu –</p>
  3154. <p class="gatha1"><span class="bld">Sahahiṃsaīha</span>vasā, <span class="bld">sīha</span>saddagatiṃ vade;</p>
  3155. <p class="gathalast">Sahanato hananato, sīhoti hi garū vaduṃ.</p>
  3156. <p class="bodytext">Tathā hi sīho vātātapādiparissayampi sahati, ‘‘kiṃ me bahūhi ghāṭitehī’’ti attano gocaratthāya khuddake pāṇe agaṇhanto, ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesī’’ti anuddayavasena sahitabbe khuddakasattepi sahati. Hiṃsitabbe pana kāyūpapanne sūkaramahiṃsādayo satte hiṃsati, tasmāpi ‘‘sīho’’ti vuccati. Yathā pana kantanaṭṭhena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhenapi sīhoti veditabbo. Atha vā sabbiriyāpathesu daḷhavīriyattā suṭṭhu īhatīti <span class="bld">sīho</span>. Vuttañhi –</p>
  3157. <p class="gatha1">‘‘Yathā sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;</p>
  3158. <p class="gathalast">Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā’’ti.</p>
  3159. <p class="bodytext">Aparo nayo –</p>
  3160. <p class="gatha1">Sahanā ca hiṃsanā ca, tathā sīghajavattato;</p>
  3161. <p class="gathalast">Sīho iccapi bhāseyya, sakyasīhassa sāsane.</p>
  3162. <p class="bodytext">Vuttañhi <a name="M0.0356"></a> <span class="bld">suttanipātaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘saharā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho’’ti.</p>
  3163. <p class="bodytext">Idāni tadatthuddhāro vuccate, <span class="bld">sīha</span>saddo ‘‘sīho bhikkhave migarājā’’tiādīsu migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho bhikkhave tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu tathāgate. Tattha tathāgate sadisakappanāya āgato.</p>
  3164. <p class="bodytext">Etthetaṃ vuccati –</p>
  3165. <p class="gatha1">Sīhe paññattiyañcāpi, buddhe appaṭipuggale;</p>
  3166. <p class="gathalast">Imesu tīsu atthesu, <span class="bld">sīha</span>saddo pavattati.</p>
  3167. <p class="gatha1"><span class="bld">Rūpiruppati</span>dhātūhi, <span class="bld">rūpa</span>saddagatiṃ vade;</p>
  3168. <p class="gathalast">‘‘Rūpayati ruppatī’’ti, vatvā nibbacanadvayaṃ.</p>
  3169. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ garūhi ‘‘rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho’’ti. Vuttampi cetaṃ <span class="bld">‘‘rūpa</span>nti kenaṭṭhena rūpaṃ? Ruppanaṭṭhenā’’ti. Bhagavatā panetaṃ vuttaṃ ‘‘kiñca bhikkhave rūpaṃ vadetha, ruppatīti kho bhikkhave tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati, sītenapi ruppatī’’ti vitthāro. Atthuddhāro panassa heṭṭhā vuttova.</p>
  3170. <p class="gatha1">Pasavatemanatthena, dhātunā <span class="bld">udinā</span> pana;</p>
  3171. <p class="gathalast"><span class="bld">Samudda</span>saddanipphattiṃ, vadeyya matimā naro.</p>
  3172. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0357"></a> hi <span class="bld">samuddo</span>ti aṭṭhahi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattā samuddati attasannissitānaṃ macchamakarādīnaṃ pītisomanassaṃ pasavati janetīti samuddo. Ayamasmākaṃ khanti. <span class="bld">Aṭṭhakathācariyā</span> pana ‘‘samuddanaṭṭhena samuddo, kiledanaṭṭhena tenamanaṭṭhenāti vuttaṃ hotī’’ti vadanti. <span class="bld">Milindapañhe</span> pana āyasmā nāgaseno ‘‘bhante nāgasena samuddo samuddoti vuccati, kena kāraṇena āpaṃ udakaṃ samuddoti vuccatī’’ti milindena raññā puṭṭho āha ‘‘yattakaṃ mahārāja udakaṃ, tattakaṃ loṇaṃ, yattakaṃ loṇaṃ, tattakaṃ udakaṃ, udakasamattā samuddoti vuccatī’’ti. Tadā raññā milindena ‘‘kallosi bhante nāgasenā’’ti vuttaṃ. Ettha hi samaṃ udakena loṇaṃ etthāti samuddoti nibbacanaṃ veditabbaṃ ‘‘nīloda’’ntiādīsu viya. Tattha <span class="bld">bhadantanāgasena</span>matañca amhākaṃ matañca pakatisamuddaṃ sandhāya vuttattā na virujjhati, <span class="bld">aṭṭhakathācariyānaṃ</span> matampi ‘‘taṇhāsamuddo’’ti ca ‘‘samuddopeso’’ti ca āgatāni samuddasarikkhakāni ca taṇhācakkhusotādīni sandhāya vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  3173. <p class="gatha1"><span class="bld">Khāda</span>dhātuvasā cāpi, <span class="bld">khanu</span>dhātuvasena vā;</p>
  3174. <p class="gatha2"><span class="bld">Khani</span>to vāpi dhātumhā, <span class="bld">dhā</span>to <span class="bld">khaṃ</span>pubbatopi vā;</p>
  3175. <p class="gathalast"><span class="bld">Khandha</span>saddassa nipphattiṃ, saddakkhandhavidū vade.</p>
  3176. <p class="bodytext">Tattha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhāpi dukkhā’’ti vacanato sayampi dukkhadhammoyeva samāno jātijarābyādhimaraṇadukkhādīhi anekehi dukkhehi khajjati khādiyatīti <span class="bld">khandho,</span> teheva dukkhehi khaññati avadāriyatītipi <span class="bld">khandho,</span> khaniyati parikhaññatītipi <span class="bld">khandho,</span> attena vā attaniyena vā tucchattā khaṃ suññākāraṃ dhāretītipi <span class="bld">khandho,</span> rūpakkhandhādi. Atthuddhārato pana –</p>
  3177. <p class="gatha1"><span class="bld">Khandha</span>saddo <a name="M0.0358"></a> rāsiguṇa-paṇṇattīsu ca rūḷhiyaṃ;</p>
  3178. <p class="gathalast">Koṭṭhāse ceva aṃse ca, vattatīti vibhāvaye.</p>
  3179. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ – <span class="bld">khandha</span>saddo sambahulesu ṭhānesu nipatati rāsimhi guṇe paṇṇattiyaṃ rūḷhiyanti. ‘‘Seyyathāpi bhikkhave mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasahassānī’ti vā ‘ettakāni udakāḷhakasatasahassānī’ti vā, atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu hi rāsito khandho nāma. Na hi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati, bahukameva vuccati, tathā na parittakaṃ rajo rajakkhandho, na appamattakā gāvo gavakkhandho, na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho, na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati. Bahukameva hi rajo rajakkhandho, bahukā ca gavādayo gavakkhandho, balakkhandho, puññakkhandhoti vuccanti. ‘‘Sīlakkhandho samādhikkhandho’’tiādīsu pana guṇato khandho nāma. ‘‘Addasā khā bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti ettha paṇṇattito khandho nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ…pe… viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’tiādīsu rūḷhīto khandho nāma. Svāyamidha rāsito adhippeto. Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho, tasmā rāsilakkhaṇā khandhāti veditabbā. Koṭṭhāsaṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭati. Lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘‘dvīhi khandhehi dassāma, tīhi khandhehi dassāmā’’ti <a name="M0.0359"></a> vadanti. Iti koṭṭhāsalakkhaṇā khandhātipi vattuṃ vaṭṭati. Evamettha <span class="bld">‘‘rūpakkhandho</span>ti rūparāsi rūpakoṭṭhāso, <span class="bld">vedanākkhandho</span>ti vedanārāsi vedanākoṭṭhāso’’ti iminā nayena attho veditabbo. ‘‘Khandhe bhāraṃ. Khandhato otāreti, mahāhanusabhakkhandho’’tiādīsu pana aṃso ‘‘khandho’’ti vuccati.</p>
  3180. <p class="gatha1"><span class="bld">Ā</span>pubba<span class="bld">yata</span>to cāpi, <span class="bld">āyū</span>papadato puna;</p>
  3181. <p class="gathalast"><span class="bld">Tanu</span>to <span class="bld">tani</span>to vāpi, <span class="bld">āyatana</span>ravo gato.</p>
  3182. <p class="bodytext">Vuttampi cetaṃ – āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhu rūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādikiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamantīti vā vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tananti vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ vā tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti vuccanti.</p>
  3183. <p class="bodytext">Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi ‘‘loke issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro, sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu samosaraṇaṭṭhānaṃ<a name="M0.0360"></a>. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu kāraṇaṃ.</p>
  3184. <p class="bodytext">Cakkhuādīsu cāpi cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo ca nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ tattha tattha dvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito, cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ tesaṃ abhāve abhāvato. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā āyatananti vuccanti, tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti <span class="bld">cakkhāyatanaṃ</span>…pe… dhammā ca te āyatanañcāti <span class="bld">dhammāyatana</span>nti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayoti. Iccevaṃ –</p>
  3185. <p class="gatha1">Nivāso ākaro ceva, jātideso ca kāraṇaṃ;</p>
  3186. <p class="gathalast">Samosaraṇaṭṭhānañca, vuccatā’yatanaṃ iti;</p>
  3187. <p class="gatha1"><span class="bld">Vidividehi</span> dhātūhi, <span class="bld">a</span>kārapubbakehi vā;</p>
  3188. <p class="gatha2"><span class="bld">Antavirahita</span>saddū-papadena <span class="bld">ju</span>nāpi vā.</p>
  3189. <p class="gathalast"><span class="bld">Avijjā</span>saddanipphatti, dīpetabbā sudhīmatā.</p>
  3190. <p class="bodytext">Ettha pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, <span class="bld">aladdhabba</span>nti attho, taṃ avindiyaṃ vindatīti <span class="bld">avijjā,</span> tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti <span class="bld">avijjā</span>. Khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti <a name="M0.0361"></a> <span class="bld">avijjā</span>. Dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotīti <span class="bld">avijjā,</span> antavirahite saṃsāre sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti <span class="bld">avijjā,</span> paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti <span class="bld">avijjā</span>.</p>
  3191. <p class="bodytext">Yaṃ pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘apica cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇapaṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannā naṃ dhammānaṃ chādanatopi avijjā’’ti vuttaṃ, etaṃ na saddatthato vuttaṃ, atha kho avijjāya chādanakiccattā vuttaṃ. Tathā hi <span class="bld">abhidhammaṭīkāyaṃ</span> idaṃ vuttaṃ –</p>
  3192. <p class="indent">‘‘Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘apicā’tiādimāha, cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘idaṃ vattu, idamārammaṇa’nti avijjāya ñātuṃ na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā, vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbanti. Tattha duggatigāmikammassa visesappaccayattā avijjā ‘avindiyaṃ vindatī’ti vuttā, tathā visesapaccayo vindanīyassa na hotīti ‘vindiyaṃ na vindatī’ti ca, attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattāpanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ, sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā ‘aviditaṃ aññātaṃ karoti, antavirahite javāpetī’ti vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">vi</span>kāra<span class="bld">ja</span>kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā <span class="bld">ja</span>kārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā <span class="bld">avijjā</span>ti vuttā’’ti.</p>
  3193. <p class="gatha1"><span class="bld">Araha</span>dhātuto <a name="M0.0362"></a> ñeyyā, <span class="bld">arahaṃ</span>saddasaṇṭhiti;</p>
  3194. <p class="gathalast"><span class="bld">Arārū</span>papada<span class="bld">hana</span>-dhātuto vāthavā pana.</p>
  3195. <p class="gatha1"><span class="bld">Raha</span>to <span class="bld">rahi</span>to cāpi, akārapubbato idha;</p>
  3196. <p class="gathalast">Vuccate assa nipphatti, ārakādiravassitā.</p>
  3197. <p class="bodytext">Tathā hi <span class="bld">araha</span>nti aggadakkhiṇeyyattā cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañcāti arahaṃ. Vuttañca –</p>
  3198. <p class="gatha1">‘‘Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,</p>
  3199. <p class="gatha2">Yasmā ayaṃ arahati lokanātho;</p>
  3200. <p class="gatha3">Atthānurūpaṃ <span class="bld">araha</span>nti loke,</p>
  3201. <p class="gathalast">Tasmā jino arahati nāmameta’’nti.</p>
  3202. <p class="bodytext">Tathā so kilesārayo maggena hanīti <span class="bld">arahaṃ</span>. Vuttañca –</p>
  3203. <p class="gatha1">‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;</p>
  3204. <p class="gathalast">Paññāsatthena nāthena, tasmāpi <span class="bld">arahaṃ</span> mato’’ti.</p>
  3205. <p class="bodytext">Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhiṃ puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemiṃ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā vibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassa so bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇaparasuṃ gahetvā sabbe are hanītipi <span class="bld">arahaṃ</span>. Vuttañca –</p>
  3206. <p class="gatha1">‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;</p>
  3207. <p class="gathalast">Lokanāthena tenesa, <span class="bld">araha</span>nti pavuccatī’’ti.</p>
  3208. <p class="bodytext">Tathā attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā parihātabbāti rahā, rāgādayo pāpadhammā, na santi etassa rahāti <a name="M0.0363"></a> <span class="bld">arahaṃ</span>. ‘‘Araho’’ti vattabbe <span class="bld">o</span>kārassa sānusāraṃ <span class="bld">a</span>kārādesaṃ katvā ‘‘arahaṃ’’nti vuttaṃ. Āha ca –</p>
  3209. <p class="gatha1">‘‘Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;</p>
  3210. <p class="gathalast">Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā <span class="bld">arahaṃ</span> mato’’ti.</p>
  3211. <p class="bodytext">Atha vā khīṇāsavehi sekkhehi kalyāṇaputhujjanehi ca na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavāti <span class="bld">arahaṃ</span>. Āha ca –</p>
  3212. <p class="gatha1">‘‘Ye ca sacchikatadhammā,</p>
  3213. <p class="gatha2">Ariyā suddhagocarā;</p>
  3214. <p class="gatha3">Na tehi rahito hoti,</p>
  3215. <p class="gathalast">Nātho tenā’rahaṃ mato’’ti.</p>
  3216. <p class="bodytext"><span class="bld">Raho</span>ti ca gamanaṃ vuccati, natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātīti <span class="bld">arahaṃ</span>. Āha ca –</p>
  3217. <p class="gatha1">‘‘Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;</p>
  3218. <p class="gathalast">Pahīnajātimaraṇo, <span class="bld">arahaṃ</span> sugato mato’’ti.</p>
  3219. <p class="bodytext">Pāsaṃsattā vā bhagavā <span class="bld">arahaṃ</span>. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ <span class="bld">araha</span>sadaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇo yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā <span class="bld">arahaṃ</span>. Āha ca –</p>
  3220. <p class="gatha1">‘‘Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;</p>
  3221. <p class="gathalast">Tasmā pāsaṃsiyattāpi, <span class="bld">arahaṃ</span> dvipaduttamo’’ti.</p>
  3222. <p class="bodytext">Imāni <a name="M0.0364"></a> nibbacanāni <span class="bld">‘‘araha pūjāyaṃ, hana hiṃsāyaṃ, raha cāge, rahi gatiya’’</span>nti imesaṃ dhātūnaṃ vasena idha vuttāni kilesehi ārakattā ‘‘araha’’nti ca pāpakaraṇe rahābhāvā ‘‘araha’’nti ca asappurisānaṃ ārakā dūreti ‘‘araha’’nti ca sappurisānaṃ ārakā āsanneti ‘‘araha’’nti ca. Nibbacanāni pana dhātusaddanissitāni na hontīti idha na gahitāni. Pasaṃsā pana atthato pūjā evāti <span class="bld">‘‘araha pūjāya’’</span>nti dhātussa attho bhavituṃ yuttoti idha amhehi gahitā, aṭṭhakathācariyehi tu <span class="bld">araha</span>saddassa labbhamānavasena sabbepi atthā gahitā dhātunissitā ca adhātunissitā ca. Kathaṃ? –</p>
  3223. <p class="gatha1">Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;</p>
  3224. <p class="gatha2">Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;</p>
  3225. <p class="gathalast">Na raho karoti pāpāni, <span class="bld">arahaṃ</span> tena vuccatīti.</p>
  3226. <p class="unindented"><span class="bld">Ṭīkācariyehipi</span> tatheva gahitā. Kathaṃ? –</p>
  3227. <p class="gatha1">Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;</p>
  3228. <p class="gatha2">Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;</p>
  3229. <p class="gathalast">Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā <span class="bld">arahaṃ</span> jinoti.</p>
  3230. <p class="bodytext">Yathā pana <span class="bld">arahaṃ</span>saddassa, evaṃ <span class="bld">arahā</span>saddassāpi nibbacanāni veditabbāni.</p>
  3231. <p class="gatha1"><span class="bld">Su</span>pubba<span class="bld">gami</span>to ceva, <span class="bld">su</span>pubba<span class="bld">gadi</span>topi ca;</p>
  3232. <p class="gathalast">Dhīro <span class="bld">sugata</span>saddassa, nipphattiṃ samudīraye.</p>
  3233. <p class="bodytext">Ettha hi <span class="bld">sugato</span>ti sobhanaṃ gataṃ etassāti sugato, sundaraṃ ṭhānaṃ gatoti sugato, sammā gatoti sugato, sammā ca gadatīti sugatoti dhātunissitaṃ atthaṃ gahetvā saddanipphatti kātabbā. Vuttañhi <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> –</p>
  3234. <p class="indent">‘‘Sobhanagamanattā<a name="M0.0365"></a>, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati, tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo, tenesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato’’tiādi.</p>
  3235. <p class="gatha1"><span class="bld">Bhaga</span>saddūpapadato, <span class="bld">vanu</span>to <span class="bld">vamu</span>topi ca;</p>
  3236. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhagavā</span>saddanipphattiṃ, pavade aññathāpi vā.</p>
  3237. <p class="bodytext">Atrimāni nibbacanāni – bhagasaṅkhātā lokiyalokuttarasampattiyo vani bhaji sevīti <span class="bld">bhagavā</span>. Somanassakumārattabhāvādīsu carimattabhāve ca bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayīti <span class="bld">bhagavā</span>. Atha vā nakkhattehi samaṃ pavattattā bhagasaṅkhāte sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanaloke vami, tannivāsitattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti <span class="bld">bhagavā</span>ti.</p>
  3238. <p class="gatha1"><span class="bld">Para</span>dhātuvasā vāpi, <span class="bld">parū</span>papadatopi vā;</p>
  3239. <p class="gathalast"><span class="bld">Mu</span>to tathā <span class="bld">maja</span>to ca, <span class="bld">maya</span>to <span class="bld">muna</span>to <span class="bld">mi</span>to.</p>
  3240. <p class="gatha1">Puna <span class="bld">mi</span>toti etehi, dhātūhi khalu sattahi;</p>
  3241. <p class="gathalast">Vade <span class="bld">parama</span>saddassa, nipphattiṃ jinasāsane.</p>
  3242. <p class="gatha1">Uttamavācī<span class="bld">parama</span>-saddena saha aṭṭhahi;</p>
  3243. <p class="gathalast">Padehi <span class="bld">pāramī</span>saddaṃ, vade taddhitapaccayiṃ.</p>
  3244. <p class="gatha1"><span class="bld">Pāra</span>saddūpapadato, <span class="bld">maja</span>topi <span class="bld">mu</span>totha vā;</p>
  3245. <p class="gathalast"><span class="bld">Maya</span>to vā <span class="bld">muna</span>to vā, <span class="bld">mi</span>to vā punapi <span class="bld">mi</span>to.</p>
  3246. <p class="gatha1">Etehi chahi dhātūhi, mahāpurisavācakaṃ;</p>
  3247. <p class="gathalast"><span class="bld">Pāramī</span>saddamīrenti, tato <span class="bld">pāramitā</span>ravaṃ.</p>
  3248. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0366"></a> tāva uttamatthavācaka<span class="bld">parama</span>saddavasena <span class="bld">pāramī</span>nibbacanaṃ kathessāma. Tato <span class="bld">para</span>dhātuvasena, tato <span class="bld">para</span>saddūpapadamudhātādivasena tato <span class="bld">pāra</span>saddūpapada<span class="bld">maja</span>dhātādivasena.</p>
  3249. <p class="bodytext">Dānasīlādiguṇavisesayogena sattuttamatāya paramā. Mahābodhisattā bodhisattā, tesaṃ bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">pāramī,</span> dānādikriyā. Atha vā parati pāleti pūreti cāti paramo, dānādīnaṃ guṇānaṃ pālako pūrako ca bodhisatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">pāramī,</span> dānādikriyā. Atha vā paraṃ sattaṃ attani mavati bandhati guṇavisesayogenāti paramo, paraṃ vā adhikataraṃ majjati sujjhati kilesamalatoti paramo, paraṃ vā seṭṭhaṃ nibbānaṃ mayati gacchatīti paramo, paraṃ vā lokaṃ pamāṇabhūtena ñāṇavisesena idhalokaṃ viya munāti paricchindatīti paramo, paraṃ vā ativiya sīlādiguṇagaṇaṃ attano santāne minoti pakkhipatīti paramo, paraṃ vā attabhūtato dhammakāyato aññaṃ paṭipakkhaṃ vā tadanatthakaraṃ kilesacoragaṇaṃ mināti hiṃsatīti paramo, mahāsatto, paramassa ayaṃ, paramassa vā bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">pāramī,</span> dānādikriyā.</p>
  3250. <p class="bodytext">Aparo nayo – pāre nibbāne majjati sujjhati, satte ca majjeti sodhetīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">pāramitā</span>. Pāre nibbāne satte mavati bandhati yojeīti pāramī, pāraṃ vā nibbānaṃ mayati gacchati, satte ca māyeti gametīti pāramī, munāti vā pāraṃ nibbānaṃ yāthāvato, tattha vā satte minoti pakkhipatīti pāramī, kilesāriṃ vā sattānaṃ pāre nibbāne mināti hiṃsatīti pāramī, mahāpuriso, tassa bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">pāramitā,</span> dānādikriyāva. Iminā nayena pāramīnaṃ saddattho veditabbo.</p>
  3251. <p class="gatha1"><span class="bld">Kara</span>dhātuvasā <a name="M0.0367"></a> vāpi, <span class="bld">kira</span>dhātuvasena vā;</p>
  3252. <p class="gatha2"><span class="bld">Kaṃ</span>saddūpapada<span class="bld">rudhi</span>-dhātuto vāpi dīpaye;</p>
  3253. <p class="gathalast"><span class="bld">Karuṇā</span>saddanipphattiṃ, mahākaruṇasāsane.</p>
  3254. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">karuṇā</span>ti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kirati paradukkaṃ vikkhipatīti <span class="bld">karuṇā</span>. Kaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ rundhati vibādhati kāruṇikaṃ na sukhāpetītipi <span class="bld">karuṇā</span>.</p>
  3255. <p class="gatha1"><span class="bld">Vidividhavida</span>dhātu-vasena paridīpaye;</p>
  3256. <p class="gathalast"><span class="bld">Vijjā</span>saddassa nipphattiṃ, saddanipphattikovido.</p>
  3257. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vijjā</span>ti vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ vindati yāthāvato upalabhatīti vijjā. Tamokhandhādipadālanaṭṭhena vā attano paṭipakkhaṃ vijjhatīti <span class="bld">vijjā</span>. Tato eva attano visayaṃ viditaṃ karotītipi <span class="bld">vijjā</span>.</p>
  3258. <p class="gatha1"><span class="bld">Medha</span>dhātuvasā ceva, <span class="bld">medhā</span>dhātūhi ca dvidhā;</p>
  3259. <p class="gathalast"><span class="bld">Medhā</span>saddassa nipphattiṃ, medhāvī samudīraye.</p>
  3260. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">medhā</span>ti sammohaṃ medhati hiṃsatīti medhā. Pāpake vā akusale dhamme medhati hiṃsatītipi <span class="bld">medhā</span>. Atha vā –</p>
  3261. <p class="gatha1">‘‘Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti,</p>
  3262. <p class="gatha2">Nakkhattarājāriva tārakānaṃ;</p>
  3263. <p class="gatha3">Sīlaṃ siriñcāpi satañca dhammo,</p>
  3264. <p class="gathalast">Anvāyikā paññavato bhavantī’’ti</p>
  3265. <p class="unindented">Vacanato pana medhati sīlena siriyā satañca dhammehi saha gacchati, na ekikā hutvā tiṭṭhatītipi <span class="bld">medhā</span>. Aparo nayo – sukhumampi atthaṃ dhammañca khippameva meti ca dhāreti cāti <span class="bld">medhā,</span> ettha <span class="bld">metī</span>ti gaṇhātīti attho. Tathā hi <a name="M0.0368"></a> <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā’’ti.</p>
  3266. <p class="gatha1"><span class="bld">Ranja</span>dhātuvasā ceva, rāpubbatiratopi ca;</p>
  3267. <p class="gathalast"><span class="bld">Ratti</span>saddassa nipphattiṃ, saddatthaññū vibhāvaye.</p>
  3268. <p class="bodytext">Ranjanti sattā etthāti <span class="bld">ratti,</span> rā saddo tiyyati chijjati etthāti <span class="bld">ratti,</span> sattānaṃ saddassa vūpasamakāloti attho.</p>
  3269. <p class="gatha1"><span class="bld">Mā</span> māne iti <span class="bld">so</span>anta, kammanīti cubhohi tu;</p>
  3270. <p class="gathalast">Dhātūhi <span class="bld">māsa</span>saddassa, nipphattiṃ samudīraye.</p>
  3271. <p class="bodytext">Tathā hi sattānaṃ āyuṃ mānanto viya siyati antaṃ karotīti <span class="bld">māso,</span> cittamāsādayo dvādasa māsā. Seyyathidaṃ? Citto visākho jeṭṭho āsāḷho sāvaṇo bhaddo assayujo kattiko māgasiro phusso māgho phagguṇoti. Tatra citto māso ‘‘rammako’’ti vuccati. ‘‘Yathāpi rammake māse, bahū pupphanti vārijā’’ti pāḷi dissati. Bhaddo pana ‘‘poṭṭhapādo’’ti vuccati.</p>
  3272. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">māso</span>ti aparaṇṇavisesassapi suvaṇṇamāsassapi nāmaṃ. Tattha aparaṇṇaviseso yathāparimite kāle asiyati bhakkhiyatīti <span class="bld">māso,</span> itaro pana ‘‘mama ida’’nti masiyati āmasiyati gaṇhiyatīti <span class="bld">māso</span>ti vuccati.</p>
  3273. <p class="gatha1"><span class="bld">Saṃ</span>pubba<span class="bld">vadacare</span>hi, <span class="bld">saṃvacchara</span>ravassa tu;</p>
  3274. <p class="gathalast">Nipphattiṃ samudīreyya, sakyasīhassa sāsane.</p>
  3275. <p class="bodytext">Tathā hi taṃ taṃ sattaṃ dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya carati pavattatīti <span class="bld">saṃvaccharo</span>.</p>
  3276. <p class="gatha1"><span class="bld">Bhidibhikkhi</span>dhātuvasā<a name="M0.0369"></a>, atha vā bhayavācakaṃ;</p>
  3277. <p class="gatha2"><span class="bld">Bhī</span>saddaṃ purimaṃ katvā, <span class="bld">ikkha</span>dhātuvasena ca;</p>
  3278. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhikkhu</span>saddassa nipphattiṃ, kathayeyya vicakkhaṇo.</p>
  3279. <p class="bodytext">Tathā hi kilese bhindatīti <span class="bld">bhikkhu</span>. Chinnabhinnapaṭadharotipi <span class="bld">bhikkhu</span>. Bhikkhanasīlotipi <span class="bld">bhikkhu</span>. Saṃsāre bhayaṃ ikkhati, ikkhanasīloti vā <span class="bld">bhikkhu</span>.</p>
  3280. <p class="gatha1"><span class="bld">Sadabhidīhi</span> dhātūhi, <span class="bld">sabbhi</span>saddagatiṃ vade;</p>
  3281. <p class="gathalast">Sappurise ca nibbāne, esa saddo pavattati.</p>
  3282. <p class="bodytext">Atrimāni nibbacanāni – sīdanasabhāve kilese bhindatīti <span class="bld">sabbhi,</span> sappuriso, yo ‘‘ariyo’’tipi ‘‘paṇḍito’’tipi vuccati. Apica sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti etthāti <span class="bld">sabbhi,</span> nibbānaṃ, yaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādināmaṃ labhati. Tathā hi <span class="bld">saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘yasmā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccatī’’ti.</p>
  3283. <p class="bodytext">Etthetaṃ vadāma –</p>
  3284. <p class="gatha1">‘‘Yasmā nibbānamāgama, saṃsīdanasabhāvino;</p>
  3285. <p class="gathalast">Klesā bhijjanti taṃ tasmā, sabbhīti amataṃ’bravu’’nti.</p>
  3286. <p class="gatha1"><span class="bld">B</span>rūdhātu<span class="bld">sada</span>dhātūhi, <span class="bld">bhisi</span>saddassa sambhavaṃ;</p>
  3287. <p class="gathalast">Guṇehi brūhitā dhīrā, porāṇācariyā’bravuṃ.</p>
  3288. <p class="bodytext">Tathā hi bravantā ettha sīdantīti <span class="bld">bhisī</span>ti <span class="bld">bhisi</span>saddassa sambhavaṃ porāṇā kathayiṃsu.</p>
  3289. <p class="gatha1"><span class="bld">Sukha</span>dhātuvasā cāpi, <span class="bld">su</span>pubba<span class="bld">khāda</span>topi vā;</p>
  3290. <p class="gathalast"><span class="bld">Su</span>pubba<span class="bld">khanu</span>to vāpi, <span class="bld">sukha</span>saddagatiṃ vade.</p>
  3291. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukha</span>nti <a name="M0.0370"></a> hi sukhayatīti sukhaṃ. Yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Suṭṭhu dukkhaṃ khādatītipi <span class="bld">sukhaṃ</span>. Suṭṭu dukkhaṃ khanatītipi <span class="bld">sukhaṃ</span>.</p>
  3292. <p class="gatha1"><span class="bld">Dukkha</span>dhātuvasā cāpi, <span class="bld">du</span>pubba<span class="bld">khāda</span>topi vā;</p>
  3293. <p class="gathalast"><span class="bld">Du</span>pubba<span class="bld">khanu</span>to vāpi, <span class="bld">dukkha</span>saddagatiṃ vade.</p>
  3294. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkha</span>nti hi dukkhayatīti dukkhaṃ. Yassuppajjati, taṃ dukkhitaṃ karotīti attho. Duṭṭhu sukhaṃ khādatītipi <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Duṭṭhu sukhaṃ khanatītipi <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Atha vā dvidhā sukhaṃ khanatītipi <span class="bld">dukkhaṃ</span>.</p>
  3295. <p class="gatha1"><span class="bld">Gandha</span>dhātuvasā cāpi, <span class="bld">gamu</span>dhātuvasena vā;</p>
  3296. <p class="gathalast"><span class="bld">Gamudhā</span>dhātuto vāpi, <span class="bld">gandha</span>saddagatiṃ vade.</p>
  3297. <p class="bodytext">Tathā hi gandhayatīti <span class="bld">gandho,</span> attano vatthuṃ sūcayati ‘‘idaṃ sugandhaṃ, idaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ, vā pupphaphalādiṃ ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya ahosīti attho. Atha vā gandhayati chindati manāpagandho sugandhabhāvena duggandhaṃ, amanāpagandho ca duggandhabhāvena sugandhanti <span class="bld">gandho</span>. Ettha pana <span class="bld">gandha</span>saddassa chedanavācakatte –</p>
  3298. <p class="gatha1">‘‘Atijātaṃ anujātaṃ, puttamicchanti paṇḍitā;</p>
  3299. <p class="gathalast">Avajātaṃ na icchanti, yo hoti kulagandhano’’ti</p>
  3300. <p class="unindented">Ayaṃ pāḷi nidassanaṃ. Vāyunā vā nīyamāno gacchatīti <span class="bld">gandho. Kaccāyanasmiñhi</span> ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti <span class="bld">khādaamagami</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">khandha andhagandhā</span>desā vuttā. Atha vā gacchanto dhariyate soti <span class="bld">gandho</span>. Vuttañhetaṃ bhadantena <span class="bld">buddhadattācariyena</span> veyyākaraṇena niruttinayadassinā ‘‘dhariyatīti gacchanto, gandho sūcanatopi vā’’ti.</p>
  3301. <p class="gatha1"><span class="bld">Rasa</span>dhātuvasā ceva, <span class="bld">ramāsa</span>dhātutopi ca;</p>
  3302. <p class="gathalast"><span class="bld">Rasa</span>saddassa nipphattiṃ, āhu dhammarasaññuno.</p>
  3303. <p class="bodytext"><span class="bld">Raso</span>ti <a name="M0.0371"></a> hi rasanti taṃ assādentīti <span class="bld">raso,</span> ramantā taṃ asantītipi <span class="bld">raso</span>. Vuttampi cetaṃ ‘‘ramamānā na’santīti rasoti paridīpito’’ti. Tatrāyamattho – devamanussādayo sattā yasmā ramamānā naṃ dhammajātaṃ asanti bhakkhanti, tasmā taṃ dhammajātaṃ raso nāmāti niruttaññūhi paridīpitoti. Padacchedo pana evaṃ veditabbo –</p>
  3304. <p class="gatha1">Naṃ asanti na santīti, padacchedo siyā tahiṃ;</p>
  3305. <p class="gathalast">Kammakārakabhāvena, attho hi tattha icchito.</p>
  3306. <p class="gatha1">Iti vuttānusārena, avuttesu padesupi;</p>
  3307. <p class="gathalast">Yathārahaṃ nayaññūhi, nayo neyyo susobhano.</p>
  3308. <p class="gatha1">Dhātucintāya ye muttā, anipphannāti te matā;</p>
  3309. <p class="gathalast">Te cāpi bahavo santi, <span class="bld">pītalohitakā</span>dayo;</p>
  3310. <p class="gatha1">Nipphanne api dhātūhi, sadde <span class="bld">dhagā</span>itiādayo;</p>
  3311. <p class="gathalast">Anipphannaṃva pekkhanti, <span class="bld">gavādi</span>vidhibhedato.</p>
  3312. <p class="gatha1">Tathā hi ‘‘gacchatīti go’’, iti vuttapadaṃ puna;</p>
  3313. <p class="gathalast">Anipphannaṃ karitvāna, ‘‘gāvo’’ iccādikaṃbravuṃ.</p>
  3314. <p class="gatha1">Ekantena anipphannā, saddā <span class="bld">viḍūḍabhā</span>dayo;</p>
  3315. <p class="gathalast">Dhāturūpakasaddā ca, ‘‘pabbatāyati’’ādayo.</p>
  3316. <p class="bodytext">Seyyathidaṃ? ‘‘Viḍūḍabho, tisso, yevāpano, pītaṃ, lohitaṃ’’ iccevamādīni nāmikapadāni anipphannāni bhavanti. ‘‘Nīlaṃ, pītaṃ, yevāpanako’’ iccādīni pana nīlavaṇṇe pītavaṇṇe. <span class="bld">Ke re ge sadde</span>ti dhātuvasena āgatattā nīlatīti <span class="bld">nīlaṃ,</span> pītatīti <span class="bld">pītaṃ,</span> ye vā pana itivacanena bhagavatā kiyate kathiyateti <span class="bld">yevāpanako</span>ti nibbacanamarahantīti nipphannānīti vattabbāni. Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘nanu nīlati pītatītiādīni kriyāpadāni tepiṭake buddhavacane na dissantī’’ti? Kiñcāpi <a name="M0.0372"></a> na dissanti, tathāpi etarahi avijjamānā purāṇabhāsā esāti gahetabbāni. Yathā hi ‘‘nāthatīti nātho’’ti ettha kiñcāpi ‘‘nāthatī’’ti kriyāpadaṃ buddhavacane na dissati, tathāpi <span class="bld">nātha yācanopatāpissariyāsīsanesū</span>ti dhātuno diṭṭhattā aṭṭhakathācariyā gaṇhiṃsuyeva, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi kriyāpadaparihīno dhātu vucceyya.</p>
  3317. <p class="bodytext">Kiñca bhiyyo – yathā ‘‘yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti <span class="bld">jātakapāḷiyaṃ</span> imasmiṃ buddhuppāde devamanussānaṃ vohārapathe asañcarantaṃ purāṇabhāsābhūtaṃ ‘‘byātī’’ti kriyāpadampi dissati, tathā ‘‘nīlati, pītatī’’tiādīhipi purāṇabhāsābhūtehi kriyāpadehi bhavitabbaṃ. Tattha <span class="bld">yāva byātī</span>ti yāva ummīsati. Ayañhi tasmiṃ kāle vohāro, yasmiṃ kāle bodhisatto cūḷabodhi nāma paribbājako ahosi. Yathā pana <span class="bld">viḍūḍabha</span>saddādayo dhātuvasena anipphannā nāma vuccanti, tathā ‘‘pabbatāyati, samuddāyati, cicciṭāyati, dhūmāyati, duddubhāyati, mettāyati, karuṇāyati, mamāyati’’ iccevamādayo ca ‘‘chattīyati, vatthīyati, parikkhārīyati, dhanīyati, paṭīyati’’ iccevamādayo ca ‘‘atihatthayati, upavīṇayati, daḷhayati, pamāṇayati, kusalayati, visuddhayati’’ iccevamādayo ca dhātuvasena anipphannāyeva nāma vuccanti.</p>
  3318. <p class="bodytext">Tattha ‘‘pabbatāyatī’’tiādīsu saṅgho pabbatamiva attānamācarati <span class="bld">pabbatāyati,</span> evaṃ <span class="bld">samuddāyati</span>. Saddo cicciṭamiva attānamācarati <span class="bld">cicciṭāyati</span>. Vatthu dhūmamiva attānamācarati <span class="bld">dhūmāyati</span>. Saddo duddubhaiti ācarati <span class="bld">duddubhāyati,</span> bhikkhu mettāyati, tathā karuṇāyati. ‘‘Mama ida’’nti gaṇhati <span class="bld">mamāyati</span>. Achattaṃ chattamiva ācarati <span class="bld">chattīyati</span>. Aputtaṃ <a name="M0.0373"></a> puttamiva ācarati <span class="bld">puttīyati,</span> sissaṃ ācariyo, attano pattamicchati <span class="bld">pattīyati</span>. Evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, dhanīyati, paṭīyati. Hatthinā atikkamati <span class="bld">atihatthayati</span>. Vīṇāya upagāyati <span class="bld">upavīṇayati</span>. Daḷhaṃ karoti vīriyaṃ <span class="bld">daḷhayati</span>. Pamāṇaṃ karoti <span class="bld">pamāṇayati</span>. Kusalaṃ pucchati <span class="bld">kusalayati</span>. Visuddhā hoti ratti <span class="bld">visuddhāyati</span>.</p>
  3319. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi, pabbatāyatha. Pabbatāyāmi, pabbatāyāmā’’ti iminā nayena aṭṭhannaṃ vibhattīnaṃ vasena sesaṃ sabbaṃ yojetabbaṃ, evaṃ ‘‘samuddāyati, chattīyatī’’tiādīsu. Tatra kāritavasenapi ‘‘pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyati, puttiyantaṃ payojayati puttīyati’’ iccādi padasiddhi bhavati. Ayaṃ pana padamālā – pabbatāyati, pabbatāyanti. Pabbatāyasi. Sesaṃ yojetabbaṃ. Iccevaṃ dhātuvasena nipphannānipphannapadāni vibhāvitāni.</p>
  3320. <p class="bodytext">Idāni dhātugaṇalakkhaṇaṃ, adhātulakkhaṇaṃ, kāritapaccayayogaṃ, sakāritekakammadvikammatikammapadaṃ, ūhanīyarūpagaṇaṃ, dhātūnaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikapadaṃ, suddhakattuhetukattupadarūpaṃ, kammabhāvapadarūpaṃ, ekakāritadvikāritapadaṃ, akāritadvikammakapadañca sabbametaṃ yathārahaṃ kathayāma.</p>
  3321. <p class="bodytext">Tatra sabbadhātukanissite suddhakattuppayoge suddhassaradhātuto vā ekassarato vā anekassarato vā <span class="bld">a</span>paccayassa parabhāvo <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte <span class="bld">i</span>kārantānekassaradhātuto saha <span class="bld">a</span>paccayena niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca <span class="bld">bhūvādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Ākyātatte kattari dhātūhi <span class="bld">a</span>paccayena saddhiṃniyatavasena niggahītāgamanaṃ <span class="bld">rudhādi</span>gaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena <a name="M0.0374"></a> pana ākhyātatte kattari dhātūhi <span class="bld">ivaṇṇekārokāra</span>paccayehi saddhiṃ niyatavasena niggahītāgamanañca nāmakatte aniyatavasena niggahītāgamanamattañca <span class="bld">rudhādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Kattari dhātūhi ādesalābhālābhino <span class="bld">ya</span>paccayassa parabhāvo <span class="bld">divādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Kattari dhātūhi yathārahaṃ <span class="bld">ṇu ṇā uṇā</span>paccayānaṃ parabhāvo <span class="bld">svādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Kattari dhātūhi <span class="bld">nā</span>paccayassa parabhāvo <span class="bld">kiyādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Kattari dhātūhi ākhyātatte appakatarappayogavasena nāmikatte pacurappayogavasena <span class="bld">ppaṇhā</span>paccayānaṃ parabhāvo <span class="bld">gahādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Kattari dhātūhi yathāsambhavaṃ <span class="bld">oyira</span>ppaccayānaṃ parabhāvo <span class="bld">tanādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Ākhyātatte kattari dhātūhi sabbathā <span class="bld">ṇeṇaya</span>ppaccayānaṃ parabhāvo <span class="bld">curādi</span>gaṇalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇavasena, visesalakkhaṇavasena pana ākhyātatte <span class="bld">i</span>kārantadhātuto saha <span class="bld">ṇe ṇaya</span>paccayehi niccaṃ niggahītāgamanañca nāmikatte niggahītāgamanamattañca <span class="bld">curādigaṇalakkhaṇaṃ</span>. Gaṇasūcakānaṃ paccayānamaparattaṃ <span class="bld">adhātulakkhaṇaṃ</span>. Iti dhātugaṇalakkhaṇamadhātulakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ.</p>
  3322. <p class="bodytext">Kāritapaccayassa yoge ‘‘ṇe ṇayo ṇāpe ṇāpayo cā’’ti ime cattāro kāritapaccayā.</p>
  3323. <p class="gatha1"><span class="bld">Ṇe ṇayā</span>suṃ <span class="bld">u</span>vaṇṇantā,</p>
  3324. <p class="gatha2">Ādantā pacchimā duve;</p>
  3325. <p class="gatha3">Sesato caturodve vā,</p>
  3326. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṇayo</span>yeva adhātuto.</p>
  3327. <p class="bodytext">Tatra sāveti, sāvayati. Bhāveti, bhāvayati, obhāseti, obhāsayati. Imāni kārite uvaṇṇantadhāturūpāni.</p>
  3328. <p class="bodytext">Dāpeti<a name="M0.0375"></a>, dāpayati. Hāpeti, hāpayati. Nhāpeti, nhāpayati. Nahāpeti, nahāpayati. <span class="bld">Ā</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  3329. <p class="bodytext">Soseti, sosayati. Sosāpeti, sosāpayati. Ghosāpeti, ghosāpayati. <span class="bld">A</span>kārantadhāturupāni.</p>
  3330. <p class="bodytext">Maggo saṃsārato lokaṃ ñāpeti, ñāpayati. <span class="bld">I</span>dhāturūpāni niggacchāpetīti etesamattho. Imāni hi <span class="bld">ni</span>pubbāya <span class="bld">i</span>dhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi suddhakattubhāvena maggo sayaṃ ñāyati, saṃsārato niggacchatīti ñāyoti vuccati.</p>
  3331. <p class="bodytext">Pāveti, pāvayati, <span class="bld">u</span>dhāturūpāni. Vadāpetīti etesamattho. Imāni hi papubbāya <span class="bld">u</span>dhātuyā vasena sambhūtāni hetukatturūpāni. Tathā hi ‘‘yo ātumānaṃ sayameva pāvā’’ti suddhakattupadaṃ āhaccabhāsitaṃ dissati.</p>
  3332. <p class="bodytext">Khepeti, khepayati. Kaṅkheti, kaṅkhayati, kaṅkhāpeti, kaṅkhāpayati. Ācikkhāpeti, ācikkhāpayati. <span class="bld">I</span>vaṇṇantadhāturūpāni.</p>
  3333. <p class="bodytext">Khiyeti, khiyayati. Milāyeti, milāyayati. Ekārantadhāturūpāni.</p>
  3334. <p class="bodytext">Siyeti, siyayati. <span class="bld">O</span>kārantadhāturūpāni.</p>
  3335. <p class="bodytext">Pabbatāyāyati, puttiyāyati. Adhātunissitāni rūpāni. Iminā nayena sesāni avuttānipi rūpāni sakkā viññātuṃ viññunā pāḷinayaññunāti vitthāro na dassito. Iti kāritapaccayayogo saṅkhepena vibhāvito.</p>
  3336. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0376"></a> <span class="bld">sakāritekakammādīni</span> brūma –</p>
  3337. <p class="gatha1">Akammakā ekakammā, dvikammā vāpi honti hi;</p>
  3338. <p class="gathalast">Kāritapaccaye laddhe, sakammā ca dvikammakā.</p>
  3339. <p class="gatha1">Sayaṃ sodheti so bhūmiṃ, sodhāpeti paremahiṃ;</p>
  3340. <p class="gathalast">Naraṃ kammaṃ kārayati, viññeyyaṃ kamato idaṃ.</p>
  3341. <p class="gatha1">Dvikammikā sambhavanti, tikammā ettha dīpaye;</p>
  3342. <p class="gathalast">‘‘Issaro sevakaṃ gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’ iccapi.</p>
  3343. <p class="gatha1">‘‘Naro narena vā gāmaṃ, ajaṃ nāyeti’’iccapi;</p>
  3344. <p class="gathalast">Kammatthadīpakaṃyeva, karaṇaṃ ettha icchitaṃ.</p>
  3345. <p class="unindented">Iti sakāritekakammādīni vibhāvitāni.</p>
  3346. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">ūhanīyarūpagaṇaṃ</span> brūma – hoti, bhoti, sambhoti, idaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>rūpaṃ. Sumbhoti, parisumbhoti, idaṃ <span class="bld">rudhādi</span>gūpaṃ. Nindati, vinindati, bandhati, idaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>rūpaṃ. Chindati, bhindati, rundhati, idaṃ <span class="bld">rudhādi</span>rūpaṃ. Deti, neti, vadeti, anveti, idaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>rūpaṃ. Rundheti, paṭirundheti, idaṃ <span class="bld">rudhādi</span>rūpaṃ. Buddheti, palibuddheti, idaṃ <span class="bld">curādi</span>rūpaṃ. Jayati, sayati, palāyati, milāyati, gāyati, idaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>rūpaṃ. Hāyati, sāyati, nhāyati, idaṃ <span class="bld">divādi</span>rūpaṃ. Kathayati, cintayati, bhājayati, idaṃ <span class="bld">curādi</span>rūpaṃ. Gabbati, pagabbati, idaṃ <span class="bld">bhūvādi</span>rūpaṃ. Kubbati, krubbati, idaṃ <span class="bld">tanādi</span>rūpaṃ. Hinoti, cinoti, idaṃ <span class="bld">svādi</span>rūpaṃ. Tanoti, sanoti, karoti, idaṃ <span class="bld">tanādi</span>rūpaṃ. Cinteti, cintayati, idaṃ katturūpañceva hetukatturūpañca. Kanteti, kantayati, idaṃ hetukatturūpameva. Bhakkheti, bhakkhayati, vādeti, vādayati, idaṃ suddhakatturūpañceva hetukatturūpañca. <span class="bld">Miyyatī</span>ti kattupadañceva kammapadañca. <span class="bld">Bhāvethā</span>ti bahuvacanañceva ekavacanañca. <span class="bld">Saṃyamissa</span>nti anāgatavacanañceva atītavacanañca. <span class="bld">Anusāsatī</span>ti ākhyātañceva nāmikañca. <span class="bld">Gacchaṃ vidhamaṃ nikkhaṇa</span>nti nāmikañceva <a name="M0.0377"></a> ākhyātañca. Ettha ākhyātatte <span class="bld">gaccha</span>nti anāgatavacanaṃ, <span class="bld">vidhama</span>nti atītavacanaṃ, <span class="bld">nikhaṇa</span>nti parikappavacanaṃ, sabbaṃ vā etaṃ padaṃ anāgatādhivacanantipi vattuṃ vaṭṭateva. Iminā nayena aññānipi ūhanīyapadāni nānappakārato yojetabbāni. Imāni padāni dubbiññeyyavisesāni mandabuddhīnaṃ sammohakarāni ācariyapācariye payirupāsitvā vedanīyānīti ūhanīyarūpagaṇo vibhāvito.</p>
  3347. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">ekagaṇikādīni</span> vadāma – <span class="bld">dhā dhāraṇe, bhūvādi</span>gaṇikavasenāyaṃ ekagaṇikā sakammikā dhātu. Bhagavā sakalalokassa hitaṃ dadhāti vidadhāti, puriso atthaṃ saṃvidheti, nidhiṃ nidheti, imāni suddhakattari bhavanti. ‘‘Saṃvidhāpeti, vidhāpetī’’ti imāni hetukattari bhavanti. Kamme pana bhāve ca ‘‘anuvidhīyatī’’tiādīni bhavanti. Tathā hi kamme ‘‘nidhi nāma nidhīyatī’’ti ca ‘‘dhīyati dhapiyatīti dheyya’’nti ca rūpāni dissanti. Tattha kamme ‘‘kammaṃ sattehi anuvidhiyyati, kammāni sattehi anuvidhiyyanti. Bho kamma tvaṃ sattehi anuvidhiyyasi, ahaṃ kammaṃ sattehi anuvidhiyyāmī’’tiādinā yojetabbaṃ. Bhāve pana ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyati, sattā dukkhaṃ anuvidhiyyanti, to satta tvaṃ dukkhaṃ anuvidhiyyasī’’ti yojetabbaṃ. Ayaṃ nayo ativiya sukhumo pāḷinayānukūlo.</p>
  3348. <p class="bodytext">Nāmikapadatte ‘‘dhātū’’tiādīni bhavanti. Tattha <span class="bld">dhātū</span>ti salakkhaṇaṃ dadhāti dhāretīti dhātu. <span class="bld">Aṭṭhakathāsu</span> pana ‘‘salakkhaṇadhāraṇato dukkhavidhānato dukkhadhānato ca dhātū’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Dhātū</span>ti pathavīdhātādidhātuyo. Tattha <span class="bld">salakkhaṇadhāraṇato</span>ti yathā titthiyaparikappito pakati attāti evamādiko sabhāvato natthi, na evametā, etā pana salakkhaṇaṃ sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo<a name="M0.0378"></a>. <span class="bld">Dukkhavidhānato</span>ti dukkhassa vidahanato. Etā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā yathā ayalohādidhātuyo ayalohādianekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. <span class="bld">Dukkhadhānato</span>ti anappakassa dukkhassa vidhānamattato avasavattanato, taṃ vā dukkhaṃ etāhi kāraṇabhūtāhi sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etesveva dhīyati ṭhapiyati, evaṃ dukkhadhānato dhātuyo. Apica nijjīvaṭṭho dhātavoti gahetabbaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhātuyosaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Yo pana tattha amhehi bhāvaṭṭhāne ‘‘satto dukkhaṃ anuvidhiyyatī’’ti tipurisamaṇḍito ekavacanabahuvacaniko paṭhamāvibhattippayogo vutto. So –</p>
  3349. <p class="gatha1">‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo;</p>
  3350. <p class="gathalast">Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti ca</p>
  3351. <p class="bodytext">‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyyatī’’ti ca ‘‘te saṃkilesikā dhammā pahīyissantī’’ti ca imāsaṃ pāḷīnaṃ vasena sārato paccetabbo. Tattha paṇḍavo nāma asso giridattanāmakassa assagopakassa pakatiṃ <span class="bld">anuvidhiyyati</span> anukarotīti attho. Ettha ca yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘anuvidadhātī’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘paṇḍavenā’’ti tatiyantaṃ kattupadaṃ vattabbaṃ siyā, evaṃ avacanena ‘‘anuvidhiyyatī’’ti idaṃ bhāvapadanti siddhaṃ. Na kenaci ettha vattuṃ sakkā <span class="bld">‘‘divādi</span>gaṇe kattari vihita<span class="bld">ya</span>paccayassa vasena vuttaṃ idaṃ rūpa’’nti, <span class="bld">dhā</span>dhātuyā <span class="bld">divādi</span>gaṇe appavattanato, ekanta<span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikattā ca. Dutiyappayoge pana yadi kattupadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhanute’’ti pāḷi vattabbā siyā. Yadi kammapadaṃ icchitaṃ siyā, ‘‘dhātuyā’’ti vattabbaṃ siyā<a name="M0.0379"></a>. Evaṃ avacanena ‘‘dhaniyyatī’’ti idampi bhāvapadanti siddhaṃ. Ettha <span class="bld">‘‘dhaniyyatī</span>ti pattheti, icchatīti attho’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dhanu yācane’’</span>ti dhātu esā ekantena <span class="bld">tanādi</span>gaṇeyeva vattati. Tatiyappayoge ‘‘pahīyissantī’’ti yadi <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘hā cāge’’</span>ti dhātuyā rūpaṃ siyā, kattari ‘‘pajahissantī’’ti rūpaṃ siyā, ‘‘kasmā no pajahissatī’’ti ettha viya. Kammapadaṃ pana ‘‘pajahiyissantī’’ti siyā. Yasmā ‘‘pahīyissantī’’ti idaṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇe <span class="bld">‘‘hā parihāniya’’</span>nti dhātuyā rūpattā ‘‘pahāyissantī’’ti kattupadarūpaṃ siyā ‘‘ājañño kurute vegaṃ, hāyanti tattha vaḷavā’’ti akammakassa kattupadarūpassa dassanato, tasmā ‘‘pahāyissantī’’ti avatvā ‘‘pahīyissantī’’ti vacanena <span class="bld">ya</span>paccayo bhāve vattatīti ñāyati.</p>
  3352. <p class="bodytext">Keci panettha vadeyyuṃ ‘‘so pahīyissati. Te saṃkilesikā dhammā pahīyissanti. Rūpaṃ vibhaviyyati. Aggijāhi pubbeva bhūyate’tiādīsu <span class="bld">ya</span>paccayo kammeyeva vihito, na bhāve. Kammakattuvasena hi ime payogā daṭṭhabbā, sayameva pīyate pānīyaṃ, sayameva kaṭo kariyateti payogā viyā’’ti. Taṃ na, evañhi sati ‘‘pajahiyissantī’’tiādīni sakammakadhāturūpāni vattabbāni ‘‘pīyate kariyate’’ti rūpāni viya. Ettha pana bhāvaṭṭhāne kattuno ṭhitabhāvo heṭṭhā nānappakārena dassitoti na vutto. Ye saddasatthe mataṃ gahetvā sāsanikā garū bhāve adabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva ‘‘bhūyate devadattena devadattena sampattiṃ anubhavananti attho’’ti payogañca tadatthayojanañca <a name="M0.0380"></a> vadanti. Tesaṃ taṃ vacanaṃ pāḷiyā, aṭṭhakathādīhi ca na sameti, tasmā yathāvuttoyevattho āyasmantehi dhāretabbo.</p>
  3353. <p class="bodytext"><span class="bld">Jara roge</span>. Jarati, jariyyati. <span class="bld">Jaravayohāniyaṃ</span>. Jīrati, jiyyati. Imā dvepi <span class="bld">bhūvādi</span> gaṇikavasena ekagaṇikā. Tāsaṃ ayaṃ sādhāraṇarūpavibhāvanā. ‘‘Yena ca santappati, yena ca jariyyatī’’tiādi. Tattha <span class="bld">yena ca jariyyatī</span>ti yena tejogatena kupitena ayaṃ kāyo ekāhikādijararogena jariyyati jarati. Atha vā <span class="bld">yena ca jariyati</span> yena ayaṃ kāyo jīrati indriyavekalyataṃ balakkhayaṃ palitavalitādiñca pāpuṇāti.</p>
  3354. <p class="bodytext"><span class="bld">Mara pāṇacāge. Bhūvādi</span>gaṇikoyaṃ akammako ca. Satto marati, miyyati. Kiñcāpi ayaṃ dhātu <span class="bld">‘‘mara pāṇacāge’’</span>ti vacanato sakammako viya dissati, tathāpi ‘‘putto marati. Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jiyyati ca miyyati cā’’ti evamādīnaṃ kammarahitappayogānaṃ dassanato akammakoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthayojanānayena pana <span class="bld">maratī</span>ti pāṇaṃ cajatīti kammaṃ ānetvā kathetuṃ labbhati. ‘‘Marati, miyatī’’ti imāni suddhakattupadāni, ‘‘satto sattaṃ māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayatī’’ti imāni kāritapadasaṅkhātāni hetukattupadāni. Ettha ca yo amataṃ sattaṃ maraṇaṃ pāpeti, so vadhako māreti mārayati mārāpeti mārāpayatīti ca vuccati. Satto sattehi māriyati mārāpiyatīti imāni kammapadāni. Bhāvapadamappasiddhaṃ. Evamaññatrāpi pasiddhatā ca appasiddhatā ca upaparikkhitabbā.</p>
  3355. <p class="bodytext"><span class="bld">Khāda bhakkhaṇe</span>. Ayaṃ pana <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇikavasena ekagaṇiko sakammako dhātu. Khādati, saṅkhādati, imāni suddhakattupadāni<a name="M0.0381"></a>. Puriso purisena purisaṃ vā pūvaṃ khādeti khādayati khādāpeti khādāpayati, imāni hetukattupadāni. Ettha ca yo akhādantaṃ khādantaṃ vā khādāhīti payojeti, so khādāpako khādeti khādayati khādāpeti khādāpayatīti ca vuccati. Khajjati, saṃkhajjati, saṅkhādiyati. Imāni kammapadāni. Atrapanāyaṃ pāḷi ‘‘atītaṃ pāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpetarahi khajjāmī’’ti. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imassa dhātussa. <span class="bld">Bhūvādi</span>gaṇo. Ayaṃ nāmadhātu ekanta<span class="bld">rudhādi</span>gaṇikoti appasiddho.</p>
  3356. <p class="bodytext"><span class="bld">Divādi</span>gaṇe <span class="bld">tā pālane</span>. Lokaṃ tāyati santāyati. Imāni sakammakāni suddhakattupadāni. Hetukattupadaṃ pana kammapadañca bhāvapadañca appasiddhāni.</p>
  3357. <p class="bodytext"><span class="bld">Sudha saṃsuddhiyaṃ</span>. Cittaṃ sujjhati visujjhati. Imāni akammakāni suddhakattupadāni. Sodheti, sodhayati, sodhāpeti, sodhāpayati, imāni hetukatturūpāni. Ettha ca yo asuddhaṃ ṭhānaṃ suddhaṃ karoti, so sodhako sodheti, sodhayatīti vuccati, esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Yo pana asuddhaṭṭhānaṃ sayaṃ asodhetvā ‘‘tvaṃ sodhehī’’ti aññaṃ payojeti, so sodhāpako sodhāpeti sodhāpayatīti vuccati. Esa nayo aññatrāpi īdisesu ṭhānesu. Tathā hi ‘‘kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayatī’’tiādīsu ayaṃ nayo na labbhati, evaṃ labbhamānanayo ca alabbhamānanayo ca sabbattha upaparikkhitabbo. Imā panettha pāḷiyo –</p>
  3358. <p class="gatha1">‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;</p>
  3359. <p class="gathalast">Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā’’ti ca</p>
  3360. <p class="unindented">‘‘Maggaṃ <a name="M0.0382"></a> sodhemahaṃ tadā’’ti ca. Imā hi pāḷiyo sahatthā sodhanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Āyasmā pilindavaccho rājagahe pabbhāraṃ sodhāpeti leṇaṃ kattukāmo’’ti pana pāḷi, ‘‘kiṃ bhante thero kārāpetī’’ti, ‘‘pabbhāraṃ mahārāja sodhāpemi leṇaṃ kattakāmo’’ti ca pāḷi. Imā parehi sodhāpanaṃ sandhāya vuttā. ‘‘Kassa sodhiyati maggo’’ti idaṃ kammapadaṃ, bhāvapadaṃ pana appasiddhaṃ. Iminā nayena yāva <span class="bld">curādi</span>gaṇā yojetabbaṃ.</p>
  3361. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvigaṇikatte subha sobhe</span>. Sobhati vatāyaṃ puriso. <span class="bld">Subha pahāre</span>. Yo no gāvova sumbhati sumbhoti iccapi dissati. ‘‘Sumbhotī’’ti ca <span class="bld">kaccāyanamate</span> rūpaṃ, imāni kattupadāni. Nagaraṃ sobheti, sobhayati. Puriso purise coraṃ sumbheti, sumbhayati, sumbhāpeti, sumbhāpayati. Imāni hetukattupadāni. Kammabhāvapadāni labbhamānālabbhamānavasena yathāsambhavaṃ yojetabbāni. <span class="bld">Bhūvādirudhādi</span>gaṇikarūpāni.</p>
  3362. <p class="bodytext"><span class="bld">Paca pāke</span>. Puriso bhattaṃ pacati. Nerayiko niraye paccati. Kammaṃ paccati. Bhattaṃ paccati. Pāramiyo paripaccanti. Phalāni paripaccanti, pakkāni hontīti attho. Garavo pana –</p>
  3363. <p class="gatha1">Ñāṇayuttavaraṃ tattha, datvā sandhiṃ tihetukaṃ;</p>
  3364. <p class="gathalast">Pacchā paccati pākānaṃ, pavatte aṭṭhake duveti ca –</p>
  3365. <p class="unindented">‘‘Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccatī’’ti ca evaṃ <span class="bld">pacati</span>padassa dvigaṇikarūpassa sakammakattaṃ icchanti. Evaṃ pana sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane kuto labbhā. Tepiṭake hi buddhavacane ‘‘kappaṃ nirayamhi paccati. Yāva pāpaṃ na paccati. Nirayamhi <a name="M0.0383"></a> apacci so’’ti evaṃ akammakattaṃyeva dissati. Ettha vadeyyuṃ ‘‘nanu <span class="bld">paca pāke’</span>ti ayaṃ dhātu sakammako, tena ‘paccatī’ti padassa <span class="bld">divādi</span>gaṇikarūpassapi sato sakammakattaṃ yujjati, tasmāyeva ‘paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve’tiādīsu vutta’’nti. Ettha vuccate – yathā <span class="bld">‘‘chidi dvidhākaraṇe, bhidi vidāraṇe’’</span>ti dhātūnaṃ <span class="bld">rudhādi</span>gaṇe pavattānaṃ ‘‘rukkhaṃ chindati, bhittiṃ bhindatī’’ti rūpapadānaṃ sakammakattepi sati <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ pattānaṃ tesaṃ dhātūnaṃ ‘‘udakaṃ chijjati, ghaṭo bhijjatī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti, yathā <span class="bld">bhūvādi</span>gaṇe pavattassa <span class="bld">paca</span>dhātussa ‘‘bhattaṃ pacatī’’ti rūpapadassa sakammakattepi sati <span class="bld">divādi</span>gaṇaṃ pattassa ‘‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’’ti rūpapadāni akammakāniyeva bhavanti.</p>
  3366. <p class="bodytext">Athāpi vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho yathā ‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’ti ettha ‘‘āsavato cittāni vimucciṃsū’ti ca ‘āsavehi kattubhūtehi cittāni vimucciṃsū’ti ca evaṃ <span class="bld">divādi</span>gaṇikassa dhātussa ‘vimucciṃsū’ti rūpapadassa akammakattañca sakammakattañca bhavati, tathā ‘niraye paccati, kammāni vipaccantī’ti ca akammakattenapi bhavitabbaṃ. ‘Paccati pākānaṃ pavatte aṭṭhake duve, asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākāni na paccatī’ti sakammakattenapi bhavitabba’’nti. Akammakatteneva bhavitabbaṃ, na sakammakattena, ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogānaṃ ‘‘āsavehi cittāni vimucciṃsū’’ti payogena asamānattā. Tathā hettha ‘‘vimucciṃsū’’ti padaṃ kammarahitakattuvācaka<span class="bld">ya</span>paccayantampi bhavati kattusahitakammavācaka<span class="bld">ya</span>paccayantampi. ‘‘Vimucciṃsū’’ti imassa hi padassa kammarahita<span class="bld">ya</span>paccayavantattā ‘‘āsavehī’’ti karaṇavacanaṃ apādānakārakavācakaṃ bhavati. ‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kattukārakavācakaṃ bhavati. Tathā ‘‘vimucciṃsū’’ti padassa kattusahitakammavācakattā ‘‘āsavehī’’ti <a name="M0.0384"></a> karaṇavacanaṃ kattukārakavācakaṃ bhavati. ‘‘Cittānī’’ti paccattavacanaṃ pana kammakārakavācakaṃ bhavati. Ayaṃ nayo ‘‘paccati pākāna’’ntiādinā vuttappayogesu na labbhati. Tathā hi tattha paccattavacanaṃ kattāraṃ vadati, upayogavacanaṃ kammaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ. Kārite ‘‘puriso purisena purisaṃ vā bhattaṃ pāceti pācayati pācāpeti pācāpayatī’’ti ca, ‘‘anante bodhisambhāre, paripācesi nāyako’’ti dassanato pana ‘‘paripāceti, paripācayatī’’ti ca rūpāni bhavanti. Imāni hetukattupadāni. Kamme – yaññadattena odano paccate, bhāvapadaṃ appasiddhaṃ. Imāni <span class="bld">bhūvādidivādi</span>gaṇikarūpāni. Iminā nayena aññānipi dvigaṇikarūpāni yojetabbāni.</p>
  3367. <p class="bodytext"><span class="bld">Tegaṇikatte su pasave</span>. Hetuphalaṃ savati, pasavati. <span class="bld">Su savane</span>. Saddho dhammaṃ suṇoti, suṇāti. <span class="bld">Su hiṃsāyaṃ</span>. Yodho paccāmittaṃ sunāti. Imāni yathākkamaṃ <span class="bld">bhūvādisvādikiyādi</span>gaṇikāni kattupadāni. Tathā hetunā phalaṃ saviyyati, unnādasaddo pathavīundriyasaddo viya suyyati. Yodhena paccamitto suniyyati. Imāni kammapadāni. Bhāvapadaṃ na labbhati sakammakattā imesaṃ dhātūnaṃ. Iminā nayena aññānipi tegaṇikarūpāni upaparikkhitvā yojetabbāni. Atra panāyaṃ nayavibhāvanā –</p>
  3368. <p class="gatha1"><span class="bld">Bhvādirudhādi</span>kā dhātū, <span class="bld">svādidivādi</span>kā tathā;</p>
  3369. <p class="gathalast"><span class="bld">Rudhādikadivādiṭṭhā, bhūvādikacurādi</span>kā.</p>
  3370. <p class="gatha1"><span class="bld">Bhūvādikagahādiṭṭhā, bhvādisvādikiyādi</span>kā;</p>
  3371. <p class="gathalast">Evamādippabhedehi, vitthārentu vicakkhaṇā.</p>
  3372. <p class="bodytext">Iccevaṃ saṅkhepato yathārahaṃ ekagaṇikadvigaṇikategaṇikavasena suddhakattuhetukattukammabhāvapadāni ca sakāritekakammāni <a name="M0.0385"></a> ca sakāritadvikammāni ca sakāritatikammāni ca dassitāni.</p>
  3373. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">ekakāritadvikāritapadānaṃ</span> vacanokāso anuppatto, tasmā taṃ vadāma. <span class="bld">So antakammani</span>. Arahattamaggo mānaṃ siyati, kammaṃ pariyosiyati. Imāni tāva suddhakattupadāni. Ettha <span class="bld">mānaṃ siyatī</span>ti mānaṃ samucchindati. <span class="bld">Kammaṃ pariyosiyatī</span>ti kammaṃ nipphajjati. <span class="bld">Pari ava</span> iccupasaggavasena hi idaṃ padaṃ akammakaṃ bhavati, attho pana ‘‘pariyosānaṃ gacchatī’’ti sakammakavasena gahetabbo. Attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti. Ida<span class="bld">mekaṃ kāritaṃ</span> hetukattupadaṃ. Ettha pana <span class="bld">pariava</span> iccupasaggavasena akammakabhūtassa <span class="bld">so</span>dhātussa laddhakāritapaccayattā ekakammameva sakāritapadaṃ bhavati. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti. Idaṃ <span class="bld">dvikāritaṃ</span> hetukattupadaṃ. Ettha ca pana <span class="bld">pari ava</span> iccupasaggavasena akammakabhūtassa <span class="bld">so</span>dhātussa laddhakāritapaccayadvayattā dvikammakaṃ sakāritapadaṃ bhavati. ‘‘Pariyosāvāpetī’’ti idampi <span class="bld">pari ava</span> pubbasmā <span class="bld">so</span>dhātumhā <span class="bld">ṇāpe ṇāpe</span> iti paccayadvayaṃ katvā <span class="bld">ava</span>sadda<span class="bld">sso</span>kārañca katvā tato <span class="bld">ya</span>kārāgamañca anubandha<span class="bld">ṇa</span>kāralopañca paṭhamapaccaye <span class="bld">pa</span>kārassa <span class="bld">va</span>kārañca dvīsu ca ṭhānesu pubbasaralopaṃ katvā nipphajjatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  3374. <p class="bodytext">Idāni tā pāḷiyo atthantaraviññāpanatthaṃ āhaccadesitākārena ekato kathayāma – ‘‘attanā vippakataṃ attanā pariyosāpeti, āpatti saṅghādisesassa. Attanā vippakataṃ parehi pariyosāvāpeti, āpatti saṅghādisesassā’’ti ettha ‘‘bhikkhū’’ti hetukattupadaṃ ānetabbaṃ. <span class="bld">Attanā vippakata</span>nti ettha ca <span class="bld">attanā</span>ti vippakaraṇakriyāya kattukārakavācakaṃ karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Vippakata</span>nti kammakārakavācakaṃ <a name="M0.0386"></a> upayogavacanaṃ. <span class="bld">Attanā pariyosāpetī</span>ti ettha pana <span class="bld">attanā</span>ti abyayapadabhūtena <span class="bld">sayaṃ</span>saddena samānatthaṃ vibhatyantapatirūpakaṃ abyayapadaṃ, <span class="bld">sayaṃ</span>saddasadisaṃ vā tatiyāvibhatyantaṃ abyayapadaṃ. Tathā hi ‘‘attanā pariyosāpetī’’ti vuttavacanassa ‘‘sayaṃ pariyosāpetī’’ti attho bhavati ‘‘attanā ca pāṇātipātī’’tiādīsu viya. <span class="bld">Parehi pariyosāvāpetī</span>ti ettha pana <span class="bld">parehī</span>ti kammakārakavācakaṃ karaṇavacananti gahetabbaṃ, ‘‘sunakhehipi khādāpentī’’ti ettha ‘‘sunakhehī’’ti padaṃ viya. Ettha hi yathā ‘‘rājāno coraṃ sunakhe khādāpentī’’ti upayogavasena attho bhavati, tathā ‘‘bhikkhu attanā vippakataṃ pare jane pariyosāvāpetī’’ti upayogavasena attho bhavati. Evaṃ imasmiṃ acchariyabbhutanayavicitte bhagavato pāvacane dvikāritapaccayavantampi padamatthīti sārato paccetabbaṃ. Ayaṃ nayo sukhumo sāsane ādaraṃ katvā āyasmantehi sādhukaṃ manasi kātabbo. Yassa hi atthāya idaṃ pakaraṇaṃ karimha, na ayaṃ attano mati, atha kho pubbācariyānaṃ santikā laddhattā tesaññeva matīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  3375. <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">akāritadvikammikapadānaṃ</span> vacanokāso anuppatto, tasmā tāni kathayāma, tāni ca kho dhātuvasena evaṃ veditabbāni savinicchayāni. Seyyathidaṃ?</p>
  3376. <p class="gatha1"><span class="bld">Duhikaravahipucchi, yāci bhikkhi ca nibrūti;</span></p>
  3377. <p class="gathalast"><span class="bld">Bhaṇivadivacibhāsi, sāsidahināthadhātu</span>.</p>
  3378. <p class="gatha1"><span class="bld">Rudhi ji ci</span>pabhutīti, ye te dvikammakā dhīrā;</p>
  3379. <p class="gathalast">Pavadumapi viyuttā, kāritappaccayehi ca.</p>
  3380. <p class="gatha1">Apādānādike pubba-vidhimhā sahime’bravuṃ;</p>
  3381. <p class="gathalast">Upayogavacanassa, nimittanti sanantanā.</p>
  3382. <p class="gatha1">Ete <a name="M0.0387"></a> <span class="bld">duhā</span>dayo dhātū, tikammāpi bhavanti tu;</p>
  3383. <p class="gathalast">Kāritappaccaye laddhe, iti ācariyā’bravuṃ.</p>
  3384. <p class="bodytext">Tatrimāni udāharaṇāni – gavaṃ payo duhati gopālako. Gāviṃ khīraṃ duhati gopāladārako. Tattha <span class="bld">payo</span>ti upayogavacanaṃ, ‘‘yaso laddhā na majjeyyā’’ti ettha ‘‘yaso’’ti padamiva. Manogaṇikassa hi īdisampi upayogavacanaṃ hoti aññādisampi. Issaro gopālaṃ gavaṃ payo duhāpeti. Gopālena gāvo khīraṃ duhitā. Gohi payo duhatīti ettha apādānavisayattā dvikammakabhāvo natthi. ‘‘Visāṇato gavaṃ duhaṃ, yattha khīraṃ na vindatī’’ti ettha pana apādānavisayattepi gavāvayavabhūtassa visāṇassa visuṃ gahitattā ‘‘gavaṃ khīraṃ duhanto’’ti dvikammikabhāvo labbhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Duhino</span> payogoyaṃ.</p>
  3385. <p class="bodytext"><span class="bld">Karoti</span>ssa payoge kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, sace je saccaṃ bhaṇasi, adāsiṃ taṃ karomi. Ettha ca <span class="bld">aṅgāraṃ karotī</span>ti pariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Kaṭṭhañhi aṅgārabhāvassa kāraṇaṃ, aṅgāre kate kāraṇabhūtassa kaṭṭhassa kaṭṭhabhāvo vigacchati. <span class="bld">Kaṭakaṃ karotī</span>ti idaṃ apariccattakāraṇavasena vuttaṃ. Suvaṇṇañhi kaṭakabhāvassa kāraṇaṃ, kaṭake katepi kārakabhūtassa suvaṇṇassa suvaṇṇabhāvo na vigacchati, atha kho visesantaruppattibhāvena sampajjati. <span class="bld">Adāsiṃ taṃ karomī</span>ti idaṃ pana ṭhānantaradānavasena vuttaṃ ‘‘uparājaṃ mahārājaṃ karomī’’ti ettha viya. Tattha ‘‘issaro purisena purisaṃ vā kaṭṭhamaṅgāraṃ kāreti. Tathā suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ kāretī’’ti tikammikappayogopi daṭṭhabbo. Tathā ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’ti, ‘‘brahmadatte rajjaṃ kārente’’ti dvikammakappayogo.</p>
  3386. <p class="bodytext">Ettheke <a name="M0.0388"></a> vadeyyuṃ ‘‘nanu ca bho ettha ekameva kammaṃ dissati, kenāyaṃ payogo dvikammikappayogo hotī’’ti. Kiñcāpi ekameva dissati, tathāpi atthato dveyeva kammāni dissantīti gahetabbaṃ. Tathā hi <span class="bld">brahmadatto rajjaṃ kāretī</span>ti ettha brahmadatto attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayatīti attho. Evaṃ pana atthe gahite ‘‘rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasī’’tiādīsupi tvaṃ attano rājabhāvaṃ amhehi kārāpehi, attānaṃ rajje abhisiñcāpehi, mayaṃ taṃ rajje abhisiñcitukāmāti attho samatthito bhavati.</p>
  3387. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmadatte rajjaṃ kārente</span>ti etthāpi brahmadatte attano rājabhāvaṃ mahājanena kārayanteti attho bhavati. Sāsanasmiñhi kāritavisaye karaṇavacanaṃ upayogatthaññeva dīpeti, tasmā atthato dveyeva kammani dissantīti vadāma. Ayamattho <span class="bld">abhidhammaṭīkāyaṃ</span> cakkhundriyādinibbacanatthavibhāvanāya dīpetabbo. Tathā hi <span class="bld">abhidhammaṭīkāyaṃ</span> idaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘cakkhudvāre indattaṃ kāretī</span>ti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantī’’ti. Yadi pana <span class="bld">kara</span>dhātu dvikammako, evaṃ sante ‘‘brahmadatto rajjaṃ kāretī’’tiādīsu laddhakāritapaccayattā ‘‘kāretī’’tiādīhi padehi tikammakehiyeva bhavitabbanti? Na, niyamābhāvato, tādisassa ca payogassa vohārapathe anāgatattā.</p>
  3388. <p class="bodytext">Kaṭṭhaṃ purisena aṅgāraṃ kataṃ. Suvaṇṇaṃ kammārena kaṭakaṃ kataṃ, dāsī sāmikena adāsiṃ katā, evampettha dvikammakappayogā veditabbā. <span class="bld">Suvaṇṇena kaṭakaṃ karotī</span>ti ettha <a name="M0.0389"></a> hi visesanatthe pavattakaraṇavisayattā dvikammikabhāvo na labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathāsambhavaṃ netabbo. <span class="bld">Karoti</span>ssa payogoyaṃ.</p>
  3389. <p class="bodytext"><span class="bld">Vahi</span>ādīnaṃ payoge rājapurisā rathaṃ gāmaṃ vahanti. Ayaṃ rājā maṃ nāmaṃ pucchati. Parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ. Āyasmā upāli āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho. Devadatto rājānaṃ kambalaṃ yācati. Te maṃ asse ayācisuṃ. Dhanaṃ taṃ tāta yācati. Brāhmaṇo nāgaṃ maṇiṃ yācati. Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena brahmunā āyācito dhammadesanaṃ bhagavā. Tāpaso kulaṃ bhojanaṃ bhikkhati. Ajaṃ gāmaṃ neti. Ajo gāmaṃ nīto. Mutto campeyyako nāgo, rājānaṃ etadabravi.</p>
  3390. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">rājāna</span>nti mukhyato kammaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti guṇato. Tathā <span class="bld">rājāna</span>nti akathitakammaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti kathitakammaṃ. Esa nayo aññatrāpi upaparikkhitvā yathārahaṃ yojetabbo. Evameva ‘‘brūhi bhagavā’’tiādīsu sampadānavisayattā dvikammakabhāvo na labbhati. Bhikkhu mahārājānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Yaṃ maṃ bhaṇasi sārathi. Yaṃ maṃ vadati. Bhagavantaṃ etadavoca. Pitā puttaṃ bhāsati. Yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi. Sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. Bhagavā bhikkhū taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ nāthati. Gāvo vajaṃ rundhati gopālako. Dhutto dhuttajanaṃ dhanaṃ jināti. Ettha ca ‘‘kamanuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti <span class="bld">puṇṇakajātakapāḷi</span> nidassanaṃ. Tatthāyamattho ‘‘mayaṃ janindā kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratnavaraṃ jināmā’’ti. Iṭṭhakāyo pākāraṃ cinoti vaḍḍhakī. Aññānipi yojetabbāni.</p>
  3391. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0390"></a> keci puccheyyuṃ ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karoti, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’ti payogesu kiṃ dvikammakabhāvo labbhatī’’ti? Ettha vuccate – ‘‘gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ karotī’’ti ettha na labbhati guṇaguṇīnaṃ vasena gahitattā. ‘‘Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti etthāpi na labbhati ‘‘saraṇaṃ iti gacchāmī’’ti <span class="bld">iti</span>saddalopavasena vuttattā. Tathā hi <span class="bld">buddha</span>nti upayogavacanaṃ. <span class="bld">Saraṇa</span>nti paccattavacanaṃ. ‘‘Buddhaṃ mama saraṇaṃ parāyaṇaṃ, aghassa tātā hitassa ca vidhātā’’ti iminā adhippāyena ‘‘bhajāmi sevāmi bujjhāmī’’ti attho. ‘‘Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū’’ti ettha pana dvikammakabhāvo labbhatīti vattabbo ‘‘maṃ ito paṭṭhāya upāsakaṃ dhāretū’’ti atthasambhavato ‘‘sakyā kho pana ambaṭṭha rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahantī’’ti <span class="bld">daha</span>dhātuppayogena samānattā ca, adhippāyatthato pana ‘‘maṃ ‘upāsako me aya’nti dhāretū’’ti attho sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ akāritāni dvikammikadhāturūpāni vibhāvitāni.</p>
  3392. <p class="bodytext">Iccevamamhehi ādito paṭṭhāya bhagavato sāsanatthaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhātuyo ca taṃrūpāni ca tadanurūpehi nānāpadehi nānāatthehi nānānayehi ca yojetvā vibhāvitāni, evaṃ vibhāventehipi amhehi tāsaṃ sarūpaparicchedo atthaparicchedo vā na sakkā sabbaso vattuṃ. Tadubhayañhi ko sabbaso vattuṃ sakkhissati aññatra āgamādhigamasampannehi pabhinnapaṭisambhidehi mahākhīṇāsavehi.</p>
  3393. <p class="bodytext">Atthātisayayuttāpi, dhātū honti yato tato. Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo.</p>
  3394. <p class="gatha1">Yenekatthadharā <a name="M0.0391"></a> caranti vividhā nāthassa pāṭhe vare,</p>
  3395. <p class="gatha2">Tenekatthadharāva honti sahitā nānūpasaggehive;</p>
  3396. <p class="gatha3">Dhātūnaṃ pana tesamatthaparamaṃ khīṇāsave paṇḍite,</p>
  3397. <p class="gathalast">Vajjetvā paṭisambhidāmatiyute ko sabbaso bhaṇatīti.</p>
  3398. <p class="centered">Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ</p>
  3399. <p class="centered">Kosallatthāya kate saddanītippakaraṇe</p>
  3400. <p class="centered">Sabbagaṇavinicchayo nāma ekūnavīsatimo paricchedo</p>
  3401. <p class="centered"><span class="bld">Saha rūpavibhāvanāya dhātuvibhāvanā niṭṭhitā</span>.</p>
  3402. <p class="centered"><span class="bld">Dhātumālā niṭṭhitā</span>.</p>
  3403. </body>