s0401t.tik.htm 754 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  4. <a name="an1"></a>
  5. <p class="book">Ekakanipāta-ṭīkā</p>
  6. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
  7. <p class="gatha1">Anantañāṇaṃ <a name="V1.0001"></a><a name="M1.0001"></a> karuṇāniketaṃ,</p>
  8. <p class="gatha2">Namāmi <span class="bld">nāthaṃ</span> jitapañcamāraṃ;</p>
  9. <p class="gatha3"><span class="bld">Dhammaṃ</span> visuddhaṃ bhavanāsahetuṃ,</p>
  10. <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅghañca</span> seṭṭhaṃ hatasabbapāpaṃ.</p>
  11. <p class="gatha1"><span class="bld">Kassapaṃ</span> taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ;</p>
  12. <p class="gathalast">Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ.</p>
  13. <p class="gatha1">Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ;</p>
  14. <p class="gathalast">Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane.</p>
  15. <p class="gatha1">Saṅghassa <a name="V1.0002"></a> pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ;</p>
  16. <p class="gathalast">Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuḍḍhippattosmi sāsane.</p>
  17. <p class="gatha1">Anutheraṃ mahāpaññaṃ, <span class="bld">sumedhaṃ</span> sutivissutaṃ;</p>
  18. <p class="gathalast">Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ.</p>
  19. <p class="gatha1">Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ;</p>
  20. <p class="gathalast">Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ.</p>
  21. <p class="gatha1">Āgatāgamatakkesu<a name="M1.0002"></a>, saddasatthanayaññusu;</p>
  22. <p class="gathalast">Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ.</p>
  23. <p class="gatha1">Yo sīhaḷindo dhitimā yasassī,</p>
  24. <p class="gatha2">Uḷārapañño nipuṇo kalāsu;</p>
  25. <p class="gatha3">Jāto visuddhe ravisomavaṃse,</p>
  26. <p class="gathalast">Mahabbalo abbhutavuttitejo.</p>
  27. <p class="gatha1">Jitvārivaggaṃ atiduppasayhaṃ,</p>
  28. <p class="gatha2">Anaññasādhāraṇavikkamena;</p>
  29. <p class="gatha3">Pattābhiseko jinadhammasevī,</p>
  30. <p class="gathalast">Abhippasanno ratanattayamhi.</p>
  31. <p class="gatha1">Ciraṃ vibhinne jinasāsanasmiṃ,</p>
  32. <p class="gatha2">Paccatthike suṭṭhu viniggahetvā;</p>
  33. <p class="gatha3">Sudhaṃva sāmaggirasaṃ pasatthaṃ,</p>
  34. <p class="gathalast">Pāyesi bhikkhū parisuddhasīle.</p>
  35. <p class="gatha1">Katvā vihāre vipule ca ramme,</p>
  36. <p class="gatha2">Tatrappitenekasahassasaṅkhe;</p>
  37. <p class="gatha3">Bhikkhū <a name="V1.0003"></a> asese catupaccayehi,</p>
  38. <p class="gathalast">Santappayanto suciraṃ akhaṇḍaṃ.</p>
  39. <p class="gatha1">Saddhammavuddhiṃ abhikaṅkhamāno,</p>
  40. <p class="gatha2">Sayampi bhikkhū anusāsayitvā;</p>
  41. <p class="gatha3">Niyojayaṃ ganthavipassanāsu,</p>
  42. <p class="gathalast">Akāsi vuddhiṃ jinasāsanassa.</p>
  43. <p class="gatha1">Tenāhamaccantamanuggahīto,</p>
  44. <p class="gatha2">Anaññasādhāraṇasaṅgahena;</p>
  45. <p class="gatha3">Yasmā parakkantabhujavhayena,</p>
  46. <p class="gathalast">Ajjhesito bhikkhugaṇassa majjhe.</p>
  47. <p class="gatha1">Tasmā <a name="M1.0003"></a> anuttānapadānamatthaṃ,</p>
  48. <p class="gatha2">Seṭṭhāya aṅguttaravaṇṇanāya;</p>
  49. <p class="gatha3">Sandassayissaṃ sakalaṃ suboddhuṃ,</p>
  50. <p class="gathalast">Nissāya pubbācariyappabhāvaṃ.</p>
  51. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an1"></a><span class="paranum">1</span>. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ <span class="bld">‘‘karuṇāsītalahadaya’’</span>ntiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā, mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma, tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati –</p>
  53. <p class="gatha1">‘‘Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;</p>
  54. <p class="gathalast">Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvenā’’ti.</p>
  55. <p class="bodytext">Ratanattayappaṇāmakaraṇena <a name="V1.0004"></a> cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –</p>
  56. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).</p>
  57. <p class="bodytext">Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi.</p>
  58. <p class="bodytext">Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –</p>
  59. <p class="indent">‘‘Ujugatacitto <a name="M1.0004"></a> kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11).</p>
  60. <p class="bodytext">Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva – ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati.</p>
  61. <p class="bodytext">Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayappaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –</p>
  62. <p class="gatha1">‘‘Abhivādanasīlissa, niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;</p>
  63. <p class="gathalast">Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109) –</p>
  64. <p class="unindented">Tato āyuvaṇṇasukhabalavuddhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ.</p>
  65. <p class="bodytext">Atha <a name="V1.0005"></a> vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
  66. <p class="indent">‘‘Sattime, bhikkhave, aparihānīyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā’’ti (a. ni. 7.34).</p>
  67. <p class="bodytext">Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ.</p>
  68. <p class="bodytext">Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassā puññātisayattaṃ –</p>
  69. <p class="gatha1">‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake;</p>
  70. <p class="gathalast">Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.</p>
  71. <p class="gatha1">Te <a name="M1.0005"></a> tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;</p>
  72. <p class="gathalast">Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196; apa. thera 1.10.1-2);</p>
  73. <p class="bodytext">Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanūpāyo. Yathāha –</p>
  74. <p class="gatha1">‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;</p>
  75. <p class="gathalast">Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);</p>
  76. <p class="bodytext">Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā vuttaṃ – ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanattha’’nti.</p>
  77. <p class="bodytext">Evañca sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā <a name="V1.0006"></a> sesaratanānaṃ <span class="bld">‘‘karuṇāsītalahadayaṃ…pe… gativimutta’’</span>nti āha. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāpadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāpadhānā, atha kho karuṇāpaññāpadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’</span>nti vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ <span class="bld">karuṇāsītalahadayaṃ</span>.</p>
  78. <p class="bodytext">Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi dukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsabhūtā <a name="M1.0006"></a> karuṇā visesena bhagavato cittassa cittappassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘karuṇāsītalahadaya’’</span>nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha – <span class="bld">‘‘karuṇāsītalahadaya’’</span>nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  79. <p class="bodytext">Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghātitaṃ vihataṃ. Paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ<a name="V1.0007"></a>, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva visayasabhāvappaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti mohatamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ <span class="bld">paññāpajjotavihatamohatamaṃ</span>. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāpahānena bhagavantaṃ thomento āha – <span class="bld">‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’</span>nti.</p>
  80. <p class="bodytext">Atha <a name="M1.0007"></a> vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha – <span class="bld">‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’</span>nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  81. <p class="bodytext">Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’</span>nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇopacārena sasantānamohatamavidhamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.</p>
  82. <p class="bodytext">Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaniravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa vuttattā. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāpahānena na pahīyatīti.</p>
  83. <p class="bodytext">Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā, niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā <a name="V1.0008"></a> ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vutto eva hotīti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’</span>nti.</p>
  84. <p class="bodytext">Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ <span class="bld">sanarāmaralokagaruṃ</span>. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārataṃ <a name="M1.0008"></a> dasseti. Na cettha padhānappadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Īdisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (cūḷava. 336). Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.</p>
  85. <p class="bodytext">Atha vā samūhattho lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Tepi hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sanarāmaralokagaru’’</span>nti.</p>
  86. <p class="bodytext">Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanūpasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākuṭilatādi- dosarahitamavahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sayambhuñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā <a name="V1.0009"></a> gato adhigatoti <a name="M1.0009"></a> sugato, lokanirodhagāminipaṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddeso 27) nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato, yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti sugato, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ <span class="bld">sugataṃ</span>.</p>
  87. <p class="bodytext">Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tāhi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha – <span class="bld">‘‘gativimutta’’</span>nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha –</p>
  88. <p class="gatha1">‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;</p>
  89. <p class="gatha2">Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;</p>
  90. <p class="gathalast">Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);</p>
  91. <p class="bodytext">Taṃtaṃgatisaṃvattanikānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto, taṃ <span class="bld">gativimuttaṃ. Vande</span>ti namāmi, thomemīti vā attho.</p>
  92. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">gativimutta</span>nti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato anupādisesanibbānappattito ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā, parahitappaṭipatti tividhā ca, attahitasampatti <a name="M1.0010"></a> pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitappaṭipatti<a name="V1.0010"></a>, sammāgadanatthena sugatasaddena payogato parahitappaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccasampaṭivedhanatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena cāpi attahitasampatti parahitappaṭipatti pakāsitā hotīti.</p>
  93. <p class="bodytext">Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha <span class="bld">hetu</span> mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. <span class="bld">Phalaṃ</span> catubbidhaṃ ñāṇasampadā, pahānasampadā, ānubhāvasampadā, rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena saccappaṭivedhanatthena ca sugatasaddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. <span class="bld">Upakāro</span> anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugatasaddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.</p>
  94. <p class="bodytext">Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugatasaddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānappadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitappaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ. Tadubhayena attahitāya <a name="M1.0011"></a> paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandaneyyabhāvaṃ attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.</p>
  95. <p class="bodytext">Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā papañcīyatīti<a name="V1.0011"></a>. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattālīsa ñāṇavatthūni, sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Tathā karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃtaraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.</p>
  96. <p class="bodytext">Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttarikaraṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena <a name="M1.0012"></a> sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbesaṃ buddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggahaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ? Tenevāha –</p>
  97. <p class="gatha1">‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,</p>
  98. <p class="gatha2">Kappampi ce aññamabhāsamāno;</p>
  99. <p class="gatha3">Khīyetha <a name="V1.0012"></a> kappo ciradīghamantare,</p>
  100. <p class="gathalast">Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; apa. aṭṭha. 2.7.parappasādakattheraapadānavaṇṇanā);</p>
  101. <p class="bodytext">Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti vuttaṃ.</p>
  102. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an1"></a><span class="paranum">2</span>. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ <span class="bld">‘‘buddhopī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">buddho</span>ti kattuniddeso. <span class="bld">Buddhabhāva</span>nti kammaniddeso. <span class="bld">Bhāvetvā sacchikatvā</span>ti ca pubbakālakiriyāniddeso. <span class="bld">Ya</span>nti aniyamato kammaniddeso. <span class="bld">Upagato</span>ti aparakālakiriyāniddeso. <span class="bld">Vande</span>ti kiriyāniddeso. <span class="bld">Ta</span>nti niyamanaṃ. <span class="bld">Dhamma</span>nti vandanakiriyāya kammaniddeso. <span class="bld">Gatamalaṃ anuttara</span>nti ca tabbisesanaṃ.</p>
  103. <p class="bodytext">Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.162) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti <span class="bld">buddho</span> jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva <a name="M1.0013"></a> kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –</p>
  104. <p class="indent">‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.161).</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">Api</span>-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇadhamme <a name="V1.0013"></a> sambhāvanaṃ dīpeti. <span class="bld">Buddhabhāva</span>nti sammāsambodhiṃ. <span class="bld">Bhāvetvā</span>ti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. <span class="bld">Sacchikatvā</span>ti paccakkhaṃ katvā. <span class="bld">Upagato</span>ti patto, adhigatoti attho. Etassa buddhabhāvanti etena sambandho. <span class="bld">Gatamala</span>nti vigatamalaṃ, niddosanti attho. <span class="bld">Vande</span>ti paṇamāmi, thomemi vā. <span class="bld">Anuttara</span>nti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. <span class="bld">Dhamma</span>nti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tamevaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassapi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  106. <p class="bodytext">Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigañchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhammasaddena saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatappaṭipakkhatāya gatamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsanapesalajjhāsayo <a name="M1.0014"></a> paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlaadhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.</p>
  107. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Paṭhamena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti <a name="V1.0014"></a> etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhavasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo. Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an1"></a><span class="paranum">3</span>. Evaṃ <a name="M1.0015"></a> saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ <span class="bld">‘‘sugatassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sugatassā</span>ti sambandhaniddeso. ‘‘Tassa puttāna’’nti etena sambandho. <span class="bld">Orasāna</span>nti puttavisesanaṃ. <span class="bld">Mārasenamathanāna</span>nti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. <span class="bld">Aṭṭhanna</span>nti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasatasahassabhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. <span class="bld">Samūha</span>nti samudāyaniddeso. <span class="bld">Ariyasaṅgha</span>nti guṇavisiṭṭhasaṃhatabhāvaniddeso. Tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.</p>
  109. <p class="bodytext">Tattha urasi bhavā jātā saṃbaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ekantena bhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato ure vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena orasaputtāti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati taṃmūlakattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.</p>
  110. <p class="bodytext">Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro<a name="V1.0015"></a>, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi <a name="M1.0016"></a> (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇappaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti <span class="bld">mārasenamathanā,</span> ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.</p>
  111. <p class="bodytext">Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ <span class="bld">ariyasaṅghaṃ</span>. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva <span class="bld">‘‘sirasā vande’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  112. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo <a name="V1.0016"></a> pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.</p>
  113. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an1"></a><span class="paranum">4</span>. Evaṃ <a name="M1.0017"></a> gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃnipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento <span class="bld">‘‘iti me’’</span>tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena <span class="bld">ratanaṃ,</span> buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –</p>
  114. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).</p>
  115. <p class="bodytext">Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –</p>
  116. <p class="gatha1">‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;</p>
  117. <p class="gathalast">Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226);</p>
  118. <p class="bodytext">Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.</p>
  119. <p class="bodytext">Vandanāva <span class="bld">vandanāmayaṃ</span> yathā ‘‘dānamayaṃ, sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhāvaphalanibbattanato <span class="bld">puññaṃ,</span> attano santānaṃ punātīti vā. <span class="bld">Suvihatantarāyo</span>ti suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. <span class="bld">Hutvā</span>ti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. <span class="bld">Tassā</span>ti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. <span class="bld">Ānubhāvenā</span>ti balena.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an1"></a><span class="paranum">5</span>. Evaṃ <a name="V1.0017"></a><a name="M1.0018"></a> ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ <span class="bld">‘‘ekakadukādipaṭimaṇḍitassā’’</span>tiādimāha, ekakādīni aṅgāni uparūpari vaḍḍhetvā desitehi suttantehi paṭimaṇḍitassa visiṭṭhassāti attho. Etena ‘‘aṅguttaro’’ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca ekakādivasena desitāni suttāniyeva āgamo. Kassa pana ekakadukādīhi paṭimaṇḍitabhāvoti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāya paññatto āgamo. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye suttanti vohāro, evaṃ suttasamudāye āgamoti vohāro. Ekakādīhi aṅgehi uparūpari uttaro adhikoti aṅguttaro, āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo ca seṭṭhaṭṭhenāti āgamavaro, āgamasammatehi vā varoti āgamavaro. Aṅguttaro ca so āgamavaro cāti <span class="bld">aṅguttarāgamavaro,</span> tassa.</p>
  121. <p class="bodytext">Puṅgavā vuccanti usabhā, asantasanaparissayasahanassa paripālanādiguṇehi taṃsadisatāya dhammakathikā eva puṅgavāti <span class="bld">dhammakathikapuṅgavā,</span> tesaṃ. Hetūpamādippaṭimaṇḍitanānāvidhadesanānayavicittatāya <span class="bld">vicittapaṭibhānajananassa. Sumaṅgalavilāsinī</span>ādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā) pana ‘‘buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassā’’ti vuttaṃ. Buddhānañhi saccappaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā buddhānubuddhā. Ayampi āgamo tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇito eva. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito, yā ‘‘pakiṇṇakadesanā’’ti vuccati. Tato saṅgāyanādivaseneva sāvakehīti ācariyā vadanti. Idha pana ‘‘dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa’’icceva thomanā katā. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīpapañcasūdanīsāratthappakāsanīsu aṭṭhasālinīādīsu <a name="M1.0019"></a> ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, paravādamathanassa, ñāṇappabhedajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassā’’tiādinā thomanā katā.</p>
  122. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an1"></a><span class="paranum">6</span>. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva <span class="bld">aṭṭhakathā,</span> ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8). <span class="bld">Ādito</span>tiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ<a name="V1.0018"></a>. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca <span class="bld">vasino,</span> therā mahākassapādayo, tesaṃ <span class="bld">satehi pañcahi. Yā</span>ti yā aṭṭhakathā. <span class="bld">Saṅgītā</span>ti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. <span class="bld">Anusaṅgītā ca</span> yasattherādīhi <span class="bld">pacchāpi</span> dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti.</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an1"></a><span class="paranum">7</span>. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. <span class="bld">Ābhatā</span>ti jambudīpato ānītā. <span class="bld">Athā</span>ti pacchā. Aparabhāge hi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena sā mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">dīpavāsīna</span>nti jambudīpavāsīnaṃ, <span class="bld">dīpavāsīna</span>nti vā sīhaḷadīpavāsīnaṃ atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an1"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Apanetvānā</span>ti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃapanetvāna. <span class="bld">Tato</span>ti aṭṭhakathāto. <span class="bld">Aha</span>nti attānaṃ niddisati. <span class="bld">Manoramaṃ bhāsa</span>nti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘tantinayānucchavika’’</span>nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷicchāyānuvidhāyininti attho. <span class="bld">Vigatadosa</span>nti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an1"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Samayaṃ avilomento</span>ti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. <span class="bld">Theravaṃsadīpāna</span>nti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā<a name="M1.0020"></a>, mahākassapādayo, tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso. Tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino therā, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti <span class="bld">sunipuṇavinicchayā</span>. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttatthavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti <span class="bld">sunipuṇavinicchayā</span>. Etena mahākassapādittheraparamparābhato, tatoyeva ca aviparīto saṇhasukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.</p>
  126. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an1"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Sujanassa</span> <a name="V1.0019"></a> <span class="bld">cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnaṃyeva atthāya, atha kho sādhujanānaṃ tosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahūpakārattā. <span class="bld">Ciraṭṭhitattha</span>nti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālāvaṭṭhānāyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītabyañjanasunikkhepassa atthasunītassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  127. <p class="indent">‘‘Dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṃ, attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.21).</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para11-12"></a><a name="para11-12_an1"></a><span class="paranum">11-12</span>. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ katthukāmo, tassā mahantattaṃ pariharituṃ <span class="bld">‘‘sāvatthipabhūtīna’’</span>ntiādimāha. Tenāha – ‘‘na idha vitthārakathaṃ karissāmi, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti ca. Tattha <span class="bld">dīghassā</span>ti dīghanikāyassa. <span class="bld">Majjhimassā</span>ti majjhimanikāyassa. ‘‘Saṅgītīnaṃ dvinnaṃ yā me atthaṃ vadantenā’’tipi pāṭho. Tatthapi <span class="bld">saṅgītīnaṃ dvinna</span>nti dīghamajjhimanikāyānanti attho gahetabbo. <span class="bld">Me</span>ti karaṇatthe sāmivacanaṃ, mayāti attho. <span class="bld">Suda</span>nti nipātamattaṃ. Heṭṭhā dīghassa majjhimassa ca atthaṃ vadantena sāvatthipabhutīnaṃ nagarānaṃ yā vaṇṇanā katā, tassā vitthārakathaṃ na idha bhiyyo karissāmīti <a name="M1.0021"></a> yojetabbaṃ. Yāni ca tattha vatthūni vitthāravasena vuttāni, tesampi vitthārakathaṃ na idha bhiyyo karissāmīti sambandho.</p>
  129. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an1"></a><span class="paranum">13</span>. Idāni ‘‘na idha vitthārakathaṃ karissāmī’’ti sāmaññato vuttassa atthassa pavaraṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘suttānaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Suttānaṃ ye atthā vatthūhi vinā na pakāsantīti yojetabbaṃ.</p>
  130. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an1"></a><span class="paranum">14</span>. Yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo ca gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti – <span class="bld">‘‘sīlakathā’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">sīlakathā</span>ti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. <span class="bld">Dhutadhammā</span>ti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. <span class="bld">Kammaṭṭhānāni sabbānī</span>ti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. <span class="bld">Cariyāvidhānasahito</span>ti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. <span class="bld">Jhānāni</span> cattāri rūpāvacarajjhānāni, <span class="bld">samāpattiyo</span> catasso āruppasamāpattiyo<a name="V1.0020"></a>. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni <span class="bld">jhānāni</span> samāpajjanavasībhāvappattiyā <span class="bld">samāpattiyo. Jhānāni</span> vā rūpārūpāvacarajjhānāni, <span class="bld">samāpattiyo</span> phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an1"></a><span class="paranum">15</span>. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo <span class="bld">sabbā abhiññāyo</span>. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṃkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo <span class="bld">paññāsaṅkalananicchayo</span>.</p>
  132. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an1"></a><span class="paranum">16</span>. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā <span class="bld">paccayākāradesanā,</span> paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana ghanavinibbhogassa sudukkaratāya saṇhasukhumā, nikāyantaraladdhisaṅkararahitā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha – <span class="bld">‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’</span>ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā <span class="bld">avimuttatantimaggā</span>.</p>
  133. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an1"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Iti pana sabba</span>nti <span class="bld">iti</span>-saddo parisamāpane, <span class="bld">pana</span>-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. <span class="bld">Idhā</span>ti imissā aṭṭhakathāya <span class="bld">na vicārayissāmi</span> punaruttibhāvatoti adhippāyo.</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an1"></a><span class="paranum">18</span>. Idāni <a name="M1.0022"></a> tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento <span class="bld">‘‘majjhe visuddhimaggo’’</span>tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.</p>
  135. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an1"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Iccevā</span>ti iti eva. <span class="bld">Tampī</span>ti visuddhimaggampi. <span class="bld">Etāyā</span>ti manorathapūraṇiyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā atthappakāsanassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, apanetvāna tatohaṃ, sīhaḷabhāsa’’ntiādinā. ‘‘Sāvatthipabhutīna’’ntiādinā ca karaṇappakāraṃ. Heṭṭhimanikāyesu visuddhimagge ca vicāritānaṃ atthānaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.</p>
  136. <p class="centered">Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  137. <p class="chapter">1. Rūpādivaggavaṇṇanā</p>
  138. <p class="subhead">Nidānavaṇṇanā</p>
  139. <p class="bodytext">Vibhāgavantānaṃ <a name="V1.0021"></a> sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva nipātasuttavasena vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha aṅguttarāgamo nāmā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti ‘‘aṅguttarāgamassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ vacane, ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so aṅguttarāgamo nāma nipātasuttavasena evaṃ vibhāgoti attho. Atha vā <span class="bld">tatthā</span>ti ‘‘aṅguttaranissitaṃ attha’’nti etasmiṃ vacane yo aṅguttarāgamo vutto, so nipātasuttādivasena edisoti attho.</p>
  140. <p class="bodytext">Idāni taṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇitukāmo attano saṃvaṇṇanāya paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena pavattabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘tassa nipātesu…pe… vuttaṃ nidānamādī’’</span>tiādimāha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti. Etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu <a name="M1.0023"></a> antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ saṅgahitaṃ hoti. Saṅgīyamānassa atthassa mahantatāya pūjanīyatāya ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattikālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ <span class="bld">paṭhamamahāsaṅgītikāle</span>. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti <span class="bld">nidānaṃ</span>. Yo lokiyehi upogghātoti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiko gantho veditabbo. Na ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya ajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha – <span class="bld">‘‘evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’</span>ti.</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an1"></a><span class="paranum">1</span>. ‘‘Sā panesā’’tiādinā bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abbhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇituṃ <span class="bld">‘‘yaṃ paneta’’</span>nti vuttaṃ. Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padāni padavibhāgaṃ tadatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍatthādinidassanavasena ca saṃvaṇṇanā kātabbā, tasmā padāni tāva dassento <span class="bld">‘‘evanti nipātapada’’</span>ntiādimāha<a name="V1.0022"></a>. Tattha <span class="bld">padavibhāgo</span>ti padānaṃ viseso, na padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca <span class="bld">padavibhāgo,</span> padaviggaho ca padavibhāgo ca <span class="bld">padavibhāgo</span>ti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘jetassa vanaṃ jetavana’’ntiādinā samāsapadesu daṭṭhabbo.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthato</span>ti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento <span class="bld">‘‘evaṃ-saddo tāvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Avadhāraṇādī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni puthusippāyatanāni, evamādīnī’’tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagatasadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti seyyathāpi tvaṃ etarahi <a name="M1.0024"></a> sācariyakoti. No hidaṃ, bho gotamā’’tiādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ (a. ni. 1.48), evamāyupariyanto’’ti (dī. ni. 1.244; pārā. 12) ca ādīsu parimāṇe.</p>
  143. <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā evamāyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘evaṃ byākho’’tiādīsu (ma. ni. 1.234; pāci. 417; cūḷava. 65), na pana ākāravisesavācako. Evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni (dha. pa. 53) upamādiudāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathā hi…pe… bahu’’nti (dha. pa. 53) ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapattisappurisūpanissayasaddhammassavanayonisomanasikārabhogasampatti- ādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattā puppharāsimālāguṇāva upamā. Tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘evaṃ-saddo upamākāranigamanattho’’ti vattuṃ yuttaṃ, so pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha – <span class="bld">‘‘upamāyaṃ āgato’’</span>ti. Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadeso evāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘evaṃ te…pe… upadese’’</span>ti. Tathā <span class="bld">evametaṃ</span> <a name="V1.0023"></a> <span class="bld">bhagavā, evametaṃ sugatā</span>ti ettha bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ.</p>
  144. <p class="bodytext"><span class="bld">Evamevaṃ panāya</span>nti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ, so ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ, bhanteti kho</span>tiādīsu pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikārena niyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā <a name="M1.0025"></a> ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto, tena ‘‘evaṃ, bhante, sādhu bhante, suṭṭhu bhante’’ti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Evañca vadehī</span>ti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto. <span class="bld">Evaṃ no</span>ti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘no vā, kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati. So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha – <span class="bld">‘‘evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe’’</span>ti.</p>
  145. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānānayanipuṇa</span>nti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā. Nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena padhānādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena tattha ca apparajakkhatādibhedena ca aneke, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti <span class="bld">anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampanna</span>nti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.</p>
  146. <p class="bodytext"><span class="bld">Vividhapāṭihāriya</span>nti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato ca pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi<a name="V1.0024"></a>, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vatthuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā <a name="M1.0026"></a> paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena ca diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavaggo, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekamekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha – <span class="bld">‘‘vividhapāṭihāriya’’</span>nti.</p>
  147. <p class="bodytext"><span class="bld">Na aññathā</span>ti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati, dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirujjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnaṃ atthānaṃ ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.</p>
  148. <p class="bodytext">‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha – <span class="bld">‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’</span>ti.</p>
  149. <p class="bodytext">Kiñcāpi <a name="M1.0027"></a> upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ vadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti <a name="V1.0025"></a> dassento <span class="bld">‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’</span>ti āha. <span class="bld">Assā</span>ti sutasaddassa. Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’</span>ti. <span class="bld">Mayāti atthe satī</span>ti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. <span class="bld">Mamāti atthe satī</span>ti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.</p>
  150. <p class="bodytext">Sutasaddasanniṭṭhāne payuttena <span class="bld">evaṃ</span>-saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’</span>nti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena sampaṭicchanādīnaṃ sotadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha – <span class="bld">‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’</span>ti. Etena avadhāraṇena niyāmataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyāmetabbaṃ, <span class="bld">taṃ</span> sammā sutaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’</span>nti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti sutanti assutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’</span>ti. Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca sammadevāti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’</span>nti. Avadhāraṇatthe vā <span class="bld">evaṃ</span>-sadde ayamatthayojanā – ‘‘karīyatī’’ti tadapekkhassa <span class="bld">suta</span>-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’</span>nti. Savana-saddo cettha kammattho veditabbo ‘‘suyyatī’’ti.</p>
  151. <p class="bodytext">Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehi taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘tathā eva’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tassā</span>ti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sotadvārānusārenā’’</span>ti. <span class="bld">Nānappakārenā</span>ti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ <a name="M1.0028"></a> byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena. Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. <span class="bld">Pavattibhāvappakāsana</span>nti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. <span class="bld">Sutanti dhammappakāsana</span>nti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ <span class="bld">‘‘ayañhetthā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">viññāṇavīthiyā</span>ti karaṇatthe karaṇavacanaṃ, <span class="bld">mayā</span>ti kattuatthe.</p>
  152. <p class="bodytext"><span class="bld">Evanti niddisitabbappakāsana</span>nti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa nidassitabbattābhāvābhāvato<a name="V1.0026"></a>. Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Sutasaddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhappaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’</span>nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti.</p>
  153. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa cittasantānassā</span>tiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ākārapaññattī</span>ti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā. <span class="bld">Sutanti visayaniddeso</span>ti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattuabhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘cittasantānena taṃsamaṅgīno’’</span>ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittapavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘taṃsamaṅgīno kattuvisaye’’</span>ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha – <span class="bld">‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’</span>nti. Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  154. <p class="bodytext">Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo <a name="M1.0029"></a> evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ – <span class="bld">‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’</span>ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha – <span class="bld">‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’</span>ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato <span class="bld">‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’</span>ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃsaddasutasaddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha – <span class="bld">‘‘evanti puggalakiccaniddeso, sutanti viññāṇakiccaniddeso’’</span>ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāravisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāraggāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  155. <p class="bodytext">Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca <a name="V1.0027"></a> vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha – <span class="bld">‘‘evanti ca meti cā’’</span>tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassatthassa ākārādino dhammānaṃ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha – <span class="bld">‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">saccikaṭṭhaparamatthavasenā</span>ti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati, na tathā ‘‘evaṃ me’’tipadānaṃ atthoti. Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘kiñhettha ta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha – <span class="bld">‘‘vijjamānapaññattī’’</span>ti. Teneva hi <span class="bld">‘‘yañhi taṃ ettha sotena upaladdha’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādi sabbaṃ labbhati. <span class="bld">Taṃ taṃ upādāya vattabbato</span>ti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena evanti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi <a name="M1.0030"></a> sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha – <span class="bld">‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’</span>ti. Assutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsito ayamatthoti.</p>
  156. <p class="bodytext">Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā evanti therena paccāmaṭṭhāti āha – <span class="bld">‘‘asammohaṃ dīpetī’’</span>ti. <span class="bld">Nānappakārappaṭivedhasamattho hotī</span>ti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. <span class="bld">Sutassa asammosaṃ dīpetī</span>ti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. <span class="bld">Asammohenā</span>ti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarikālapaññāsiddhi. Evaṃ <span class="bld">asammosenā</span>ti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’</span>tiādi ‘‘paññāya pubbaṅgamā’’ti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu (dha. pa. 1, 2) viya, pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ <span class="bld">satipubbaṅgamāyā</span>ti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. <span class="bld">Atthabyañjanasampannassā</span>ti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanappakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.</p>
  157. <p class="bodytext"><span class="bld">Yonisomanasikāraṃ</span> <a name="V1.0028"></a> <span class="bld">dīpeti</span> evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. <span class="bld">Avikkhepaṃ dīpetī</span>ti ‘‘cittapariyādānaṃ kattha bhāsita’’ntiādipucchāvase pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Vikkhittacittassā</span>tiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Sabbasampattiyā</span>ti atthabyañjanadesakappayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā <a name="M1.0031"></a> tadavinābhāvato. Evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato. <span class="bld">Na hi vikkhittacitto</span>tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā, saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva. No na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.</p>
  158. <p class="bodytext">Bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūritākāraṇanti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’</span>ti. Yasmā na hotīti sambandho. <span class="bld">Pacchimacakkadvayasampatti</span>nti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaguṇadvayaṃ. Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi (a. ni. 4.31). Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. <span class="bld">Pacchimacakkadvayasiddhiyā</span>ti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasiddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha – <span class="bld">‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’</span>ti. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43), ‘‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Tenevāha – <span class="bld">‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’</span>ti. <span class="bld">Payogasuddhiyā</span>ti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanappayogassa visadabhāvena. Tathā cāha – <span class="bld">‘‘āgamabyattisiddhī’’</span>ti<a name="V1.0029"></a>, sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.</p>
  159. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānappakārapaṭivedhadīpakenā</span>tiādinā <a name="M1.0032"></a> atthabyañjanesu therassa evaṃ-saddasuta-saddānaṃ asammohadīpanato catuppaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">sotappabhedapaṭivedhadīpakenā</span>ti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇānaṃ pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārappaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammā visesena sotāvadhānappaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha <span class="bld">dhammā</span>ti pariyattidhammā. <span class="bld">Manasā anupekkhitā</span>ti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhayo’’tiādinā nayena manasā anu anu pekkhitā. <span class="bld">Diṭṭhiyā suppaṭividdhā</span>ti nijjhānakkhanti bhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.</p>
  160. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakalena vacanenā</span>ti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. <span class="bld">Asappurisabhūmi</span>nti akataññutaṃ, ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ. Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakanti? Nayidamevaṃ, ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘bhagavā parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti, udāhu bhagavato eva vacanaṃ yathāsuta’’nti, evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. <span class="bld">Attano adahanto</span>ti ‘‘mameda’’nti attani aṭṭhapento. <span class="bld">Appetī</span>ti <a name="M1.0033"></a> nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti <span class="bld">dhammanetti</span>.</p>
  161. <p class="bodytext">Daḷhataraniviṭṭhā <a name="V1.0030"></a> vicikicchā <span class="bld">kaṅkhā</span>. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ <span class="bld">vimati. Assaddhiyaṃ vināseti</span> bhagavatā bhāsitattā sammukhā cassa paṭiggahitattā khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca pañcamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā, pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  162. <p class="bodytext">Eka-saddo aññaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11) seṭṭhe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405; 2.215; ma. ni. 1.80; saṃ. ni. 3.63; cūḷava. 445) asahāye ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) saṅkhāyaṃ. Idhāpi saṅkhāyanti dassento āha – <span class="bld">‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’</span>ti. <span class="bld">Kālañca samayañcā</span>ti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. <span class="bld">Khaṇo</span>ti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayappaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati, so eko evāti hi attho. <span class="bld">Mahāsamayo</span>ti mahāsamūho. <span class="bld">Samayopi kho</span>ti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. <span class="bld">Samayappavādake</span>ti diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. <span class="bld">Atthābhisamayā</span>ti hitappaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho <span class="bld">abhisamayaṭṭho</span>ti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho <span class="bld">abhisamayaṭṭho</span>ti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha <a name="M1.0034"></a> <span class="bld">pīḷanaṃ</span> dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. <span class="bld">Santāpo</span> dukkhadukkhatādivasena santapanaṃ paridahanaṃ.</p>
  163. <p class="bodytext">Tattha sahakārikāraṇe sanijjhaṃ sameti samavetīti <span class="bld">samayo,</span> samavāyo. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti <span class="bld">samayo,</span> khaṇo. Sameti ettha, etena vā saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti <span class="bld">samayo,</span> kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti <span class="bld">samayo,</span> samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ <a name="V1.0031"></a> samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti <span class="bld">samayo,</span> hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambaddho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti <span class="bld">samayo,</span> diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti <span class="bld">samayo,</span> paṭilābho. Samassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti <span class="bld">samayo,</span> pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhisametabboti <span class="bld">abhisamayo,</span> dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti <span class="bld">abhisamayo,</span> dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti samayasaddassa. <span class="bld">Kālo attho</span> samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato, desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.</p>
  164. <p class="bodytext">Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha – <span class="bld">‘‘tattha kiñcāpī’’</span>tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento <span class="bld">‘‘ye vā ime’’</span>tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha <span class="bld">diṭṭhadhammasukhavihārasamayo</span> devasikaṃ jhānasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. <span class="bld">Suppakāsā</span>ti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi <a name="M1.0035"></a> pākaṭā. Yathāvuttabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo cāya’’</span>ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitappaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo, ariyatuṇhībhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, karuṇākiccaparahitappaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayoyeva.</p>
  165. <p class="bodytext">Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho. <span class="bld">Tatthā</span>ti abhidhammavinayesu. <span class="bld">Tathā</span>ti bhummakaraṇehi. <span class="bld">Adhikaraṇattho</span> ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ <span class="bld">bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ</span>. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha – <span class="bld">‘‘adhikaraṇaṃ…pe… dhammāna’’</span>nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ eva kāle, dhammapuñje <a name="V1.0032"></a> ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte ‘‘satī’’ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyatīti. <span class="bld">Yasmiṃ samaye</span>ti yasmiṃ navame khaṇe, yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe hetumhi paccayasamavāye ca phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha – <span class="bld">‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’</span>ti.</p>
  166. <p class="bodytext"><span class="bld">Hetuattho karaṇattho ca sambhavati</span> ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇe vatthusmiṃ taṃ puggalaṃ paṭipucchitvā <a name="M1.0036"></a> vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññāpento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya.</p>
  167. <p class="bodytext"><span class="bld">Accantameva</span> ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitappaṭipattisaṅkhātena <span class="bld">karuṇāvihārena. Tadatthajotanattha</span>nti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. <span class="bld">Upayogavacananiddeso kato</span> yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti. <span class="bld">Porāṇā</span>ti aṭṭhakathācariyā. <span class="bld">Abhilāpamattabhedo</span>ti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti.</p>
  168. <p class="bodytext">Idāni ‘‘bhagavā’’ti imassa atthaṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘bhagavāti garū’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhagavāti vacanaṃ seṭṭha</span>nti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ, seṭṭhaguṇasahacaraṇaṃ seṭṭhanti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Yasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. <span class="bld">Bhagavāti vacanamuttama</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Gāravayutto</span>ti garubhāvayutto garuguṇayogato. Garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. Sippādisikkhāpakā garū honti, na ca gāravayuttā, ayaṃ pana tādiso na hoti, tasmā garūti vatvā gāravayuttoti vuttanti keci. <span class="bld">Vuttoyeva,</span> na idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotī</span>ti ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto<a name="V1.0033"></a>, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Vajirasaṅghātasamānakāyo</span> parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyo kātunti. <span class="bld">Desanāsampattiṃ niddisati</span> vakkhamānassa sakalasuttassa evanti niddisanato. <span class="bld">Sāvakasampattiṃ niddisati</span> paṭisambhidāpattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayā sutaṃ, na anussutikaṃ, na paramparābhatanti imassa atthassa dīpanato. <span class="bld">Kālasampattiṃ niddisati</span> ‘‘bhagavā’’ti padassa sannidhāne payuttassa samayasaddassa kālassa buddhuppādappaṭimaṇḍitabhāvadīpanato<a name="M1.0037"></a>. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –</p>
  170. <p class="gatha1">‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;</p>
  171. <p class="gathalast">Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti. (dī. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 devatāsaṃyutta);</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati</span> guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanabhāvato.</p>
  173. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃnāmake nagare</span>ti kathaṃ panetaṃ nagaraṃ evaṃnāmakaṃ jātanti? Vuccate, yathā kākandassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī kākandī, mākandassa nivāsaṭṭhāne māpitā mākandī, kusambassa nivāsaṭṭhāne māpitā kosambīti vuccati, evaṃ savatthassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī sāvatthīti vuccati. Evaṃ tāva akkharacintakā vadanti. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – ‘‘yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ, sabbamettha atthī’’ti sāvatthi. Satthasamāyoge ca ‘kiṃ bhaṇḍamatthī’ti pucchite ‘sabbamatthī’ti vacanamupādāya sāvatthi.</p>
  174. <p class="gatha1">‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ;</p>
  175. <p class="gathalast">Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati. (ma. ni. aṭṭha. 1.14; khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasuttavaṇṇanā; udā. aṭṭha. 5; paṭi. ma. 2.1.184);</p>
  176. <p class="gatha1">‘‘Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ;</p>
  177. <p class="gathalast">Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ.</p>
  178. <p class="gatha1">‘‘Vuddhiṃ <a name="V1.0034"></a> vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ;</p>
  179. <p class="gathalast">Āḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14; khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasuttavaṇṇanā);</p>
  180. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesenā</span>ti na visesena, vihārabhāvasāmaññenāti attho. <span class="bld">Iriyāpathavihāro…pe… vihāresū</span>ti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu. <span class="bld">Samaṅgiparidīpana</span>nti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti viharatīti etaṃ padaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘idhekacco gihisaṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ, ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi <a name="M1.0038"></a>… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (dha. sa. 499; vibha. 624) dibbavihāre, ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230, vibha. 642, 643) brahmavihāre, ‘‘so khohaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi, samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) ariyavihāre.</p>
  181. <p class="bodytext">Tattha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo. Tassā pavattanūpāyabhāvato ṭhānādi <span class="bld">iriyāpatho</span>. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo, kāyakiccaṃ vāti iriyā, tassā pavattiyā upāyabhāvato pathoti iriyāpatho, ṭhānādi eva. So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpappabandho eva. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā <span class="bld">vihāro</span>. Divi bhavo dibbo, tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho. Tattha yo dibbānubhāvo, tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo, abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo, dibbo ca so vihāro cāti <span class="bld">dibbavihāro,</span> catasso rūpāvacarasamāpattiyo. Arūpasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Brahmānaṃ, brahmāno vā vihārā <span class="bld">brahmavihārā,</span> catasso appamaññāyo. Ariyo, ariyānaṃ vā vihāro <span class="bld">ariyavihāro,</span> cattāri sāmaññaphalāni. <span class="bld">So hi ekaṃ iriyāpathabādhana</span>ntiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti, tathāpi upādinnakasarīrassa ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto veneyyānaṃ dhammaṃ desento nānāsamāpattīhi <a name="V1.0035"></a> ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhahitasukhaṃ harati upaneti uppādeti, tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evamettha attho veditabbo.</p>
  182. <p class="bodytext"><span class="bld">Jetassa</span> <a name="M1.0039"></a> <span class="bld">rājakumārassā</span>ti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto. Sotasaddo viya hi kattusādhano jetasaddo. Atha vā raññā pasenadikosalena attano paccatthikajane jite jātoti jeto. Rañño hi jayaṃ āropetvā kumāro jitavāti jetoti vutto. Maṅgalakāmatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto. Maṅgalakāmatāya hi jeyyoti etasmiṃ atthe jetoti vuttaṃ. <span class="bld">Vitthāro panā</span>tiādinā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti ettha sudatto nāma so, gahapati, mātāpitūhi katanāmavasena, sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi. Tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti <span class="bld">ārāmo,</span> tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭīhi santhārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccatīti imamatthaṃ nidasseti.</p>
  183. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti yaṃ vuttaṃ vākyaṃ, tattha. <span class="bld">Siyā</span>ti kassaci evaṃ parivitakko siyā, vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho. <span class="bld">Atha tattha viharatī</span>ti yadi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati. <span class="bld">Na vattabba</span>nti nānāṭhānabhūtattā sāvatthijetavanānaṃ, ‘‘ekaṃ samaya’’nti ca vuttattāti adhippāyo. Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ <span class="bld">‘‘na hi sakkā’’</span>tiādinā vivarati. Itaro sabbametaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānantena tayā vuttanti dassento <span class="bld">‘‘na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">eta</span>nti ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti etaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘yadi tāva bhagavā’’tiādinā <a name="M1.0040"></a> yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ, taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ, na ubhayattha apubbaṃ acarimaṃ vihāradassanatthanti attho. Idāni attanā yathādhippetaṃ aviparītamatthaṃ, tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ, tena ca appaṭividdhataṃ pakāsento <span class="bld">‘‘nanu avocumha…pe… jetavane’’</span>ti āha. Evampi <a name="V1.0036"></a> ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati’’cceva vattabbaṃ, na ‘‘sāvatthiya’’nti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘gocaragāmanidassanattha’’</span>ntiādi.</p>
  184. <p class="bodytext">Avassañcettha gocaragāmakittanaṃ kattabbaṃ. Tathā hi taṃ yathā jetavanādikittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ, evaṃ gocaragāmakittanampi gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhapayojananti dassento <span class="bld">‘‘sāvatthivacanenā’’</span>tiādimāha. Tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamapayirupāsanānaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca <span class="bld">gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ,</span> uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha <span class="bld">pabbajitānuggahakaraṇaṃ</span> veditabbaṃ. <span class="bld">Karuṇāya upagamanaṃ,</span> na lābhādinimittaṃ. <span class="bld">Paññāya apagamanaṃ,</span> na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāveti. <span class="bld">Dhammikasukhaṃ</span> nāma anavajjasukhaṃ. <span class="bld">Devatānaṃ upakārabahulatā</span> janavivittatāya. Pacurajanavivittañhi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti. <span class="bld">Tadatthaparinipphādana</span>nti lokatthanipphādanaṃ, buddhakiccasampādananti attho. <span class="bld">Evamādinā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sāvatthikittanena rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti, jetavanādikittanena dhammakāyassa. Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ, dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ. Purimena vā karuṇākiccaṃ, itarena paññākiccaṃ. Purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ, pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamaṃ dīpeti. Bhagavā hi sabbasatte paramāya anukampāya anukampati, na ca tattha sinehadosānupatito paramupekkhakabhāvato. Upekkhako ca na parahitasukhakaraṇe appossukko mahākāruṇikabhāvato. Tassa mahākāruṇikatāya lokanāthatā, upekkhakatāya attanāthatā.</p>
  185. <p class="bodytext">Tathā hesa bodhisattabhūto mahākaruṇāya sañcoditamānaso sakalalokahitāya ussukkamāpanno mahābhinīhārato paṭṭhāya <a name="M1.0041"></a> tadatthanipphādanatthaṃ puññañāṇasambhāre sampādento aparimitaṃ kālaṃ anappakaṃ dukkhamanubhosi, upekkhakatāya sammā patitehi dukkhehi na vikampitatā. Mahākāruṇikatāya saṃsārābhimukhatā, upekkhakatāya tato nibbindanā. Tathā upekkhakatāya nibbānābhimukhatā, mahākāruṇikatāya tadadhigamo. Tathā mahākāruṇikatāya paresaṃ ahiṃsāpanaṃ, upekkhakatāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Mahākāruṇikatāya paraṃ rakkhato attano rakkhaṇaṃ, upekkhakatāya attānaṃ rakkhato paresaṃ rakkhaṇaṃ. Tenassa attahitāya paṭipannādīsu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā mahākāruṇikatāya saccādhiṭṭhānassa ca cāgādhiṭṭhānassa ca pāripūrī, upekkhakatāya upasamādhiṭṭhānassa ca paññādhiṭṭhānassa ca pāripūrī<a name="V1.0037"></a>. Evaṃ purisuddhāsayappayogassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva rajjasampadādibhavasampattiyā upagamanaṃ, upekkhakatāya tiṇāyapi amaññamānassa tato apagamanaṃ. Iti suvisuddhaupagamāpagamassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva dānavasena sampattīnaṃ pariccajanā, upekkhakatāya cassa phalassa attano apaccāsīsanā. Evaṃ samudāgamanato paṭṭhāya acchariyabbhutaguṇasamannāgatassa mahākāruṇikatāya paresaṃ hitasukhatthaṃ atidukkarakāritā, upekkhakatāya kāyampi analaṅkāritā.</p>
  186. <p class="bodytext">Tathā mahākāruṇikatāya carimattabhāve jiṇṇāturamatadassanena sañjātasaṃvego, upekkhakatāya uḷāresu devabhogasadisesu bhogesu nirapekkho mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Tathā mahākāruṇikatāya ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) karuṇāmukheneva vipassanārambho, upekkhakatāya buddhabhūtassa satta sattāhāni vivekasukheneva vītināmanaṃ. Mahākāruṇikatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā dhammadesanāya appossukkanaṃ āpajjitvāpi mahābrahmuno ajjhesanāpadesena okāsakaraṇaṃ, upekkhakatāya pañcavaggiyādiveneyyānaṃ ananurūpasamudācārepi anaññathābhāvo. Mahākāruṇikatāya katthaci paṭighātābhāvenassa sabbattha amittasaññābhāvo, upekkhakatāya katthacipi anurodhābhāvena sabbattha sinehasanthavābhāvo. Mahākāruṇikatāya paresaṃ pasādanā, upekkhakatāya <a name="M1.0042"></a> pasannākārehi na vikampanā. Mahākāruṇikatāya dhammānurāgābhāvena tattha ācariyamuṭṭhiabhāvo, upekkhakatāya sāvakānurāgābhāvena parivāraparikammatābhāvo. Mahākāruṇikatāya dhammaṃ desetuṃ parehi saṃsaggamupagacchatopi upekkhakatāya na tattha abhirati. Mahākāruṇikatāya gāmādīnaṃ āsannaṭṭhāne vasatopi upekkhakatāya araññaṭṭhāne eva viharaṇaṃ. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘purimenassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ dīpetī’’</span>ti.</p>
  187. <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti tatrāti padaṃ. ‘‘Desakālaparidīpana’’nti ye desakālā idha viharaṇakiriyāvisesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento <span class="bld">‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’</span>ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha kālassa desassa vā paṭiniddeso bhavitumarahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatra-saddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatra-saddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desakālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle dīpetī’’</span>ti. Tena <span class="bld">tatrā</span>ti yatra bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapati bhāsati, tādise dese, kāle vāti attho. <span class="bld">Na hī</span>tiādinā tamevatthaṃ samattheti. Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā <a name="V1.0038"></a> bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhito tassa dhammaṃ desesīti? Saccametaṃ, adesetabbakāle adesanāya idaṃ udāharaṇaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘akālo kho tāvā’’</span>ti.</p>
  188. <p class="bodytext">Yaṃ pana tattha vuttaṃ – ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti, tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye. Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi (saṃ. ni. 2.154), vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti (dī. ni. 1.363) ca evamādikaṃ idha ādisaddena saṅgahitaṃ. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe nesādo idha pāpāni kammāni karitvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.251) padapūraṇamatte kho-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati <a name="M1.0043"></a> appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe, vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ. Avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ, tasmā āmantesi evāti āmantane niyamo dassito hoti.</p>
  189. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavāti lokagarudīpana</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu pubbepi bhagavāsaddassa attho vuttoti? Yadipi vutto, taṃ panassa yathāvutte ṭhāne viharaṇakiriyāya kattu visesadassanatthaṃ kataṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna ‘‘bhagavā’’ti pāḷiyaṃ vuttanti tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’nti āha. Tena lokagarubhāvato tadanurūpaṃ paṭipattiṃ patthento attano santikaṃ upagatānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desetuṃ te āmantesīti dasseti. <span class="bld">Kathāsavanayuttapuggalavacana</span>nti vakkhamānāya cittapariyādānadesanāya savanayoggapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayaṃ sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhuggahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">bhikkhakoti bhikkhū</span>ti bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho. <span class="bld">Bhikkhācariyaṃ ajjhupagato</span>ti buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ, uñchācariyaṃ, ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu. Yo hi appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādijīvikākappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva <a name="V1.0039"></a> bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu, parappaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu, piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Ādinā nayenā</span>ti ‘‘chinnabhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510) <span class="bld">vibhaṅge</span> āgatanayena. <span class="bld">Ñāpane</span>ti avabodhane, paṭivedaneti attho.</p>
  190. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhanasīlatā</span>ti <a name="M1.0044"></a> bhikkhanena jīvanasīlatā, na kasivāṇijjādinā jīvanasīlatā. <span class="bld">Bhikkhanadhammatā</span>ti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (jā. 1.7.59) evaṃ vuttā bhikkhanasabhāvatā, na yācanakohaññasabhāvatā. <span class="bld">Bhikkhane sādhukāritā</span>ti ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjanā. Atha vā <span class="bld">sīlaṃ</span> nāma pakatisabhāvo, idha pana tadadhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Dhammo</span>ti vataṃ. <span class="bld">Sādhukāritā</span>ti sakkaccakāritā ādarakiriyā. <span class="bld">Hīnādhikajanasevita</span>nti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā, ye ca gihibhāve paresaṃ adhikabhāvampi anupagatattā bhikkhācariyaṃ paramakāruññataṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāruññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento <span class="bld">uddhatabhāvaniggahaṃ karoti</span>. Adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvavisodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussusājananaṃ sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti, tasmā tamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘bhikkhavoti iminā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sādhukaṃ savanamanasikāre</span>ti sādhukasavane sādhukamanasikāre ca. Kathaṃ pana pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya sammāpaṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca. Vuttañhi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ na paribhoti, kathitaṃ na paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasikaroti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenevāha – <span class="bld">‘‘sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampattī’’</span>ti.</p>
  191. <p class="bodytext">Pubbe <a name="V1.0040"></a> sabbaparisāsādhāraṇattepi bhagavato dhammadesanāya ‘‘jeṭṭhaseṭṭhā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantane kāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū <a name="M1.0045"></a> āmantetvāva dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kimatthaṃ pana bhagavā’’</span>ti codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha <span class="bld">aññaṃ cintentā</span>ti aññavihitā. <span class="bld">Vikkhittacittā</span>ti asamāhitacittā. <span class="bld">Dhammaṃ paccavekkhantā</span>ti hiyyo tato paraṃ divasesu vā sutadhammaṃ pati pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkontīti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘te anāmantetvā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhavo</span>ti cettha sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo. <span class="bld">Bhikkhavo itī</span>ti ayaṃ <span class="bld">iti</span>-saddo hetuparisamāpanādiatthapadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetvatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā. Kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito, saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti puṭṭhena satā, ‘ānanda, atthī’tissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃ paccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya. Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; saṃ. ni. 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo. Bhikkhavoti hi āmantanākāro. Tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena ‘‘bhaddante’’tiādīsupi yathārahaṃ iti-saddassa attho veditabbo. Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā ‘‘bhagavato paccassosu’’nti <a name="M1.0046"></a> idha ‘‘bhagavato’’ti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhiantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Bhagavato’’ti pana idaṃ paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattāya paṭissuṇotī’’ti. Yaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. <span class="bld">Imassa suttassa sukhāvagāhaṇattha</span>nti kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā <a name="V1.0041"></a> sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanāvilāsasobhitaratanasopānaṃ vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya paṭivijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohanatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitassa kathitahasitamadhurassaragehajanavijambhitavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhatthaṃ.</p>
  193. <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kayiramāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabbo’’ti? Vuccate, desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca. Desakālakattuhetunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘cittapariyādānasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ. Apica satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbacaraṇānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambussa pubbacaraṇādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānānurāgābhāvato khīṇāsavabhāvasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhassa parānuggahappavatti. Evaṃ <a name="M1.0047"></a> desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇappahānasampadābhibyañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitappaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti. Tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanatoti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.</p>
  194. <p class="bodytext">Tathā sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato <a name="V1.0042"></a> natthi niratthakā paṭipatti, attahitatthā vā. Tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kapparacanā. Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati. ‘‘Idha pana rūpagarukānaṃ puggalāna’’ntiādi sabbaṃ purimasadisameva. Tena vuttaṃ – ‘‘sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena vacanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañca desakappamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. Bhagavāti hi tathāgatassa rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritadosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti. Idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattanidassanaṃ.</p>
  195. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkhittassā</span>ti desitassa. Desanā hi desetabbassa sīlādiatthassa veneyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. <span class="bld">Suttanikkhepaṃ vicāretvāva vuccamānā pākaṭā hotī</span>ti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Tattha yathā <a name="M1.0048"></a> anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayavasena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha – <span class="bld">‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’</span>ti. Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti na idha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Tadantogadhattā vā sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā. Yathādassanañhettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti.</p>
  196. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo <span class="bld">suttanikkhepo</span>. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo <span class="bld">suttanikkhepo,</span> suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti <span class="bld">attajjhāsayo</span>. Attano ajjhāsayo etassāti <a name="V1.0043"></a> vā <span class="bld">attajjhāsayo. Parajjhāsayepi</span> eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti <span class="bld">pucchāvasiko</span>. Suttadesanāvatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. Sā etassa atthīti <span class="bld">aṭṭhuppattiko</span>. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti <span class="bld">suttanikkhepo,</span> attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ atthavikappe attano ajjhāsayo <span class="bld">attajjhāsayo</span>. Paresaṃ ajjhāsayo <span class="bld">parajjhāsayo</span>. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Pucchāvasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘pucchāvasiko’’</span>ti. Tathā aṭṭhuppatti eva <span class="bld">aṭṭhuppattiko</span>ti evamettha attho veditabbo.</p>
  197. <p class="bodytext">Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ <a name="M1.0049"></a> kathamaṭṭhuppattiyā anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti. <span class="bld">Attano ajjhāsayeneva kathesī</span>ti dhammatantiṭṭhapanatthaṃ kathesi. <span class="bld">Vimuttiparipācanīyā dhammā</span> saddhindriyādayo. <span class="bld">Ajjhāsaya</span>nti adhimuttiṃ. <span class="bld">Khanti</span>nti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. <span class="bld">Mana</span>nti paññatticittaṃ. <span class="bld">Abhinīhāra</span>nti paṇidhānaṃ. <span class="bld">Bujjhanabhāva</span>nti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā. <span class="bld">Rūpagarukāna</span>nti pañcasu ārammaṇesu rūpārammaṇagarukā rūpagarukā. Cittena rūpaninnā rūpapoṇā rūpapabbhārā rūpadassanappasutā rūpena ākaḍḍhitahadayā, tesaṃ rūpagarukānaṃ.</p>
  198. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisedhattho</span>ti paṭikkhepattho. Kassa pana paṭikkhepatthoti? Kiriyāpadhānañhi vākyaṃ, tasmā ‘‘na samanupassāmī’’ti samanupassanākiriyāpaṭisedhattho. Tenāha – <span class="bld">‘‘imassa pana padassā’’</span>tiādi. Yo paro na hoti, so attāti lokasamaññāmattasiddhaṃ sattasantānaṃ sandhāya – ‘‘aha’’nti satthā vadati, na bāhirakaparikappitaṃ ahaṃkāravisayaṃ ahaṃkārassa bodhimūleyeva samucchinnattā. Lokasamaññānatikkamantā eva hi buddhānaṃ lokiye visaye desanāpavatti. <span class="bld">Bhikkhave</span>ti ālapane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aññanti apekkhāsiddhattā aññatthassa <a name="V1.0044"></a> <span class="bld">‘‘idāni vattabbaitthirūpato añña’’</span>nti āha. <span class="bld">Ekampi rūpa</span>nti ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ. Samaṃ visamaṃ sammā yāthāvato anu anu passatīti <span class="bld">samanupassanā,</span> ñāṇaṃ. Saṃkilissanavasena anu anu passatīti <span class="bld">samanupassanā,</span> diṭṭhi. <span class="bld">No niccato</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, evamādikoti attho. Tena ‘‘dukkhato samanupassatī’’ti evamādīni saṅgaṇhāti. <span class="bld">Olokentopī</span>ti devamanussavimānakapparukkhamaṇikanakādigatāni rūpāni anavasesaṃ sabbaññutaññāṇena olokentopi. Sāmaññavacanopi yaṃ-saddo ‘‘ekarūpampī’’ti rūpassa <a name="M1.0050"></a> adhigatattā rūpavisayo icchitoti <span class="bld">‘‘yaṃ rūpa’’</span>nti vuttaṃ. Tathā purisasaddo pariyādiyitabbacittapuggalavisayoti <span class="bld">rūpagarukassā</span>ti visesitaṃ. <span class="bld">Gahaṇaṃ</span> ‘‘khepana’’nti ca adhippetaṃ, <span class="bld">pariyādānañca</span> uppattinivāraṇanti āha – <span class="bld">‘‘catubhūmakakusalacitta’’</span>nti. Tañhi rūpaṃ tādisassa parittakusalassapi uppattiṃ nivāreti, kimaṅgaṃ pana mahaggatānuttaracittassāti lokuttarakusalacittassapi uppattiyā nivāraṇaṃ hotuṃ samatthaṃ, lokiyakusaluppattiyā nivārakatte vattabbameva natthīti <span class="bld">‘‘catubhūmakakusalacittaṃ pariyādiyitvā’’</span>ti vuttaṃ. Na hi kāmaguṇassādappasutassa purisassa dānādivasena savipphārikā kusaluppatti sambhavati. <span class="bld">Gaṇhitvā khepetvā</span>ti attānaṃ assādetvā pavattamānassa akusalacittassa paccayo hontaṃ pavattinivāraṇena muṭṭhigataṃ viya gahetvā anuppādanirodhena khepetvā viya tiṭṭhati. Tāva mahati lokasannivāse tassa pariyādiyaṭṭhānaṃ avicchedato labbhatīti āha – <span class="bld">‘‘tiṭṭhatī’’</span>ti yathā ‘‘pabbatā tiṭṭhanti, najjo sandantī’’ti. Tenāha – <span class="bld">‘‘idha ubhayampi vaṭṭatī’’</span>tiādi.</p>
  199. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathayida</span>nti sandhivasena ākārassa rassattaṃ yakārāgamo cāti āha – <span class="bld">‘‘yathā ida’’</span>nti. <span class="bld">Itthiyā rūpa</span>nti itthisarīragataṃ tappaṭibaddhañca rūpāyatanaṃ. Paramatthassa niruḷho, paṭhamaṃ sādhāraṇato saddasatthalakkhaṇāni vibhāvetabbāni, pacchā asādhāraṇatoti tāni pāḷivasena vibhāvetuṃ – ‘‘ruppatīti kho…pe… veditabba’’nti āha. Tattha <span class="bld">ruppatī</span>ti sītādivirodhipaccayehi vikāraṃ āpādīyati, āpajjatīti vā attho. Vikāruppatti ca virodhipaccayasannipāte visadisuppatti vibhūtatarā, kuto panāyaṃ visesoti ce? ‘‘Sītenā’’tiādivacanato. Evañca katvā vedanādīsu anavasesarūpasamaññā sāmaññalakkhaṇanti sabbarūpadhammasādhāraṇaṃ rūppanaṃ. Idāni atthuddhāranayena rūpasaddaṃ saṃvaṇṇento <span class="bld">‘‘ayaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Rūpakkhandhe vattatī</span>ti ‘‘oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā’’tiādivacanato (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; vibha. 2). <span class="bld">Rūpūpapattiyā</span>ti ettha rūpabhavo rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpabhavūpapattiyāti ayañhettha attho. <span class="bld">Kasiṇanimitte</span>ti pathavīkasiṇādisaññite paṭibhāganimitte. Rūppati attano phalassa sabhāvaṃ karotīti rūpaṃ, sabhāvahetūti <a name="V1.0045"></a><a name="M1.0051"></a> āha – <span class="bld">‘‘sarūpā…pe… ettha paccaye’’</span>ti. Karacaraṇādiavayavasaṅghātabhāvena rūpīyati nirūpīyatīti rūpaṃ, rūpakāyoti āha – <span class="bld">‘‘ākāso…pe… ettha sarīre’’</span>ti.</p>
  200. <p class="bodytext">Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ, vaṇṇāyatanaṃ. Ārohapariṇāhādibhedarūpagataṃ saṇṭhānasampattiṃ nissāya pasādaṃ āpajjamāno rūpappamāṇoti vuttoti āha – <span class="bld">‘‘ettha saṇṭhāne’’</span>ti. <span class="bld">Piyarūpa</span>ntiādīsu sabhāvattho rūpasaddo. Ādisaddena rūpajjhānādīnaṃ saṅgaho. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’ti ettha ajjhattaṃ kesādīsu parikammasaññāvasena paṭiladdharūpajjhānaṃ rūpaṃ, taṃ assa atthīti rūpīti vutto. <span class="bld">Itthiyā catusamuṭṭhāne vaṇṇe</span>ti itthisarīrapariyāpannameva rūpaṃ gahitaṃ, tappaṭibaddhavatthālaṅkārādirūpampi pana purisacittassa pariyādāyakaṃ hotīti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Gandhavaṇṇaggahaṇena vilepanaṃ vuttaṃ. Kāmaṃ ‘‘asukāya itthiyā pasādhana’’nti sallakkhitassa akāyappaṭibaddhassapi vaṇṇo paṭibaddhacittassa purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, taṃ pana na ekantikanti ekantikaṃ dassento <span class="bld">‘‘kāyappaṭibaddho’’</span>tiāha. <span class="bld">Upakappatīti</span> cittassa pariyādānāya upakappati. <span class="bld">Purimassevā</span>ti pubbe vuttaatthasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ yathā ‘‘dvikkhattuṃ bandhaṃ subandha’’nti. Nigamanavasena vā etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Opammavasena vutta</span>nti ‘‘yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti sakalamevidaṃ purimavacanaṃ upamāvasena vuttaṃ, tattha pana upamābhūtaṃ atthaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yathayidaṃ…pe… itthirūpa’’</span>nti vuttaṃ. Pariyādāne ānubhāvo sambhavo <span class="bld">pariyādānānubhāvo,</span> tassa dassanavasena vuttaṃ.</p>
  201. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ</span> pana ‘‘itthirūpa’’ntiādivacanaṃ <span class="bld">pariyādānānubhāve</span> sādhetabbe dīpetabbe <span class="bld">vatthu</span> kāraṇaṃ. <span class="bld">Nāgo</span> nāma so rājā, dīghadāṭhikattā pana ‘‘mahādāṭhikanāgarājā’’ti vutto. <span class="bld">Asaṃvaraniyāmenā</span>ti cakkhudvārikena asaṃvaranīhārena. <span class="bld">Nimittaṃ gahetvā</span>ti rāguppattihetubhūtaṃ rūpaṃ subhanimittaṃ gahetvā. <span class="bld">Visikādassanaṃ gantvā</span>ti sivathikadassanaṃ gantvā. Tattha hi ādīnavānupassanā ijjhati. Vatthulobhena kuto tādisāya maraṇanti asaddahanto <span class="bld">‘‘mukhaṃ tumhākaṃ dhūmavaṇṇa’’</span>nti te daharasāmaṇere uppaṇḍento vadati.</p>
  202. <p class="bodytext">Ratanattaye suppasannattā kākavaṇṇatissādīhi visesanatthañca so tissamahārājā saddhāsaddena visesetvā vuccati. <span class="bld">Daharassa cittaṃ pariyādāya</span> <a name="M1.0052"></a> <span class="bld">tiṭṭhatī</span>ti adhikāravasena vuttaṃ. <span class="bld">Niṭṭhituddesakicco</span>ti gāme asappāyarūpadassanaṃ imassa anatthāya siyāti ācariyena nivāritagāmappaveso pacchā niṭṭhituddesakicco hutvā ṭhito. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘atthakāmānaṃ vacanaṃ aggahetvā’’</span>ti<a name="V1.0046"></a>. <span class="bld">Nivatthavatthaṃ sañjānitvā</span>ti attanā diṭṭhadivase nivatthavatthaṃ tassā matadivase sivathikadassanatthaṃ gatena laddhaṃ sañjānitvā. <span class="bld">Evampī</span>ti evaṃ maraṇasampāpanavasenapi. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya anuttānatthadīpanā.</p>
  203. <p class="subhead">Nettinayavaṇṇanā</p>
  204. <p class="bodytext">Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Sā pana atthasaṃvaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha <span class="bld">samuṭṭhānaṃ</span> nāma desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha <span class="bld">sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ</span> nāma lokanāthassa mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi (ma. ni. 1.283; mahāva. 9; saṃ. ni. 1.173). Ettha ca hetāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbākāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. <span class="bld">Bāhiraṃ</span> pana <span class="bld">sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ</span> dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi. Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva. Tattha <span class="bld">abbhantaraṃ</span> yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena <a name="M1.0053"></a> idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Bāhiraṃ</span> pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayo. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva.</p>
  205. <p class="bodytext"><span class="bld">Payojanampi</span> sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ. Tattha <span class="bld">sādhāraṇaṃ</span> yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya. Tenevāha – ‘‘etadatthā kathā, etadatthā mantanā’’tiādi. <span class="bld">Asādhāraṇaṃ</span> pana tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpe chandarāgassa jahāpanaṃ, ubhayampetaṃ bāhirameva. Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya, iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā.</p>
  206. <p class="bodytext">Apica <a name="V1.0047"></a> tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ vijjamānassa ādīnavassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ, tadavabodho payojanaṃ. So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati. Tathā tesaṃ puggalānaṃ tadaññesañca veneyyānaṃ rūpamukhena pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavadassanañcettha payojanaṃ. Tathā saṃsāracakkanivattisaddhammacakkappavattisassatādimicchāvādanirākaraṇaṃ sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamaggadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘mutto mocessāmī’’ti purimapaṭiññāvisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyadhammanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni.</p>
  207. <p class="bodytext">Yathā te puggalā rūpagarukā, evaṃ tadaññe ca sakkāyagarukā sakkāyasmiṃ allīnā saṅkhatadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavanasādhāraṇaparicariyamanasikāraparā saddhammassavanadhāraṇaparicayappaṭivedhavimukhā ca bhavavippamokkhesino veneyyā imissā desanāya <span class="bld">bhājanaṃ</span>.</p>
  208. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍattā</span> <a name="M1.0054"></a> cettha rūpaggahaṇena rūpadhāturūpāyatanarūpakkhandhapariggaṇhanaṃ rūpamukhena catudhammānaṃ vaṭṭattayavicchedanūpāyo āsavoghādivivecanaṃ abhinandananivāraṇasaṅgatikkamo vivādamūlapariccāgo sikkhattayānuyogo pahānattayadīpanā samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhīti evamādayo veditabbā.</p>
  209. <p class="bodytext">Ito paraṃ pana soḷasa hārā dassetabbā. Tattha ‘‘rūpa’’nti sahajātā tassa nissayabhūtā tappaṭibaddhā ca sabbe rūpārūpadhammā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ. Taṃsamuṭṭhāpikā tadārammaṇā ca taṇhā samudayasaccaṃ. Tadubhayesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, rūpārammaṇassa akusalacittassa kusalacittassa ca pariyādānaṃ phalaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ payojanaṃ, taṃ phalanti vuttovāyamattho. Tadatthaṃ hidaṃ suttaṃ bhagavatā desitanti. Yathā taṃ kusalacittaṃ na pariyādiyati, evaṃ paṭisaṅkhānabhāvanābalapariggahitā indriyesu guttadvāratā upāyo. Purisassa kusalacittapariyādānenassa rūpassa aññarūpāsādhāraṇatādassanāpadesena atthakāmehi <a name="V1.0048"></a> tato cittaṃ sādhukaṃ rakkhitabbaṃ. Ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ <span class="bld">desanāhāro</span>. Assādādisandassanavibhāvanalakkhaṇo hi desanāhāro. Vuttañhetaṃ <span class="bld">nettippakaraṇe</span> –</p>
  210. <p class="gatha1">‘‘Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca;</p>
  211. <p class="gathalast">Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  212. <p class="bodytext">Desīyati saṃvaṇṇīyati etāya suttatthoti desanā, desanāya sahacaraṇato vā desanā. Nanu ca aññepi hārā desanāsaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanāto desanāya sahacārino vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamāno desanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathāpare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanarahitā suttadesanā atthi. Kiṃ pana tesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro, udāhu <a name="M1.0055"></a> ekaccānanti? Niravasesānaṃyeva. Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana ekadesena āgatāni, na ca sarūpena, tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo.</p>
  213. <p class="bodytext">Sayaṃ samantacakkhubhāvato taṃdassanena sabhāvato ca <span class="bld">‘‘aha’’</span>nti vuttaṃ. Bhikkhanasīlatādiguṇayogato abhimukhīkaraṇatthañca, <span class="bld">‘‘bhikkhave’’</span>ti vuttaṃ. Attābhāvato aparatādassanatthañca <span class="bld">‘‘añña’’</span>nti vuttaṃ. Ekassa anupalabbhadassanatthaṃ anekabhāvappaṭisedhanatthañca <span class="bld">‘‘ekarūpampī’’</span>ti vuttaṃ. Tādisassa rūpassa abhāvato adassanato ca <span class="bld">‘‘na samanupassāmī’’</span>ti vuttaṃ. Tassa paccāmasanato aniyamato ca <span class="bld">‘‘ya’’</span>nti vuttaṃ. Idāni vuccamānākāraparāmasanato tadaññākāranisedhanato ca <span class="bld">‘‘eva’’</span>nti vuttaṃ. Visabhāgindriyavatthuto sabhāgavatthusmiṃ tadabhāvato ca <span class="bld">‘‘purisassā’’</span>ti vuttaṃ. Nimittaggāhassa vatthubhāvato tathā parikappitattā ca <span class="bld">‘‘cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’</span>ti vuttaṃ. Evanti vuttākāraparāmasanatthañceva nidassanatthañca <span class="bld">‘‘yathā’’</span>ti vuttaṃ. Attano paccakkhabhāvato bhikkhūnaṃ paccakkhakaraṇatthañca <span class="bld">‘‘ida’’</span>nti vuttaṃ. Itthisantānapariyāpannato tappaṭibaddhabhāvato ca <span class="bld">‘‘itthirūpa’’</span>nti vuttanti evaṃ anupadavicayato <span class="bld">vicayo hāro</span>. Vicīyanti etena, ettha vā padapañhādayoti vicayo, viciti eva vā tesanti vicayo. Padapucchāvissajjanapubbāparānuggahanaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavasena pavicayalakkhaṇo hi vicayo hāro. Vuttampi cetaṃ –</p>
  214. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ <a name="V1.0049"></a> pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugīti;</p>
  215. <p class="gathalast">Suttassa yo pavicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  216. <p class="bodytext">Anādimati saṃsāre itthipurisānaṃ aññamaññarūpābhirāmatāya ‘‘itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti yujjatīti ayaṃ <span class="bld">yuttihāro</span>. Byañjanatthānaṃ yuttāyuttavibhāgavibhāvanalakkhaṇo hi yuttihāro. Vuttampi cetaṃ –</p>
  217. <p class="gatha1">‘‘Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ;</p>
  218. <p class="gathalast">Yuttāyuttiparikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  219. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuttī</span>ti <a name="M1.0056"></a> ca upapatti sādhanayutti, idha pana yuttivicāraṇā yutti uttarapadalopena ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti yathā. Yuttisahacaraṇato vā yutti.</p>
  220. <p class="bodytext">Itthirūpaṃ ayoniso olokiyamānaṃ indriyesu aguttadvāratāya padaṭṭhānaṃ, sā kusalānaṃ dhammānaṃ abhāvanāya padaṭṭhānaṃ, sā sabbassapi saṃkilesapakkhassa parivuddhiyā padaṭṭhānaṃ. Byatirekato pana itthirūpaṃ yoniso olokiyamānaṃ satipaṭṭhānabhāvanāya padaṭṭhānaṃ, sā bojjhaṅgānaṃ bhāvanāpāripūriyā padaṭṭhānaṃ, sā vijjāvimuttīnaṃ pāripūriyā padaṭṭhānaṃ, kusalassa cittassa pariyādānaṃ sammohābhinivesassa padaṭṭhānaṃ, so saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ, saṅkhārā viññāṇassāti sabbaṃ āvattati bhavacakkaṃ. Byatirekato pana kusalassa cittassa apariyādānaṃ tesaṃ tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya pāripūriyā padaṭṭhānanti ayaṃ tāva avisesato nayo. Visesato pana sīlassa apariyādānaṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ, avippaṭisāro pāmojjassātiādinā yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">padaṭṭhāno hāro</span>. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme tesañca padaṭṭhānabhūteti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo hi padaṭṭhāno hāro. Vuttañcetaṃ –</p>
  221. <p class="gatha1">‘‘Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ;</p>
  222. <p class="gathalast">Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  223. <p class="bodytext"><span class="bld">Padaṭṭhāna</span>nti <a name="V1.0050"></a> āsannakāraṇaṃ. Idha pana padaṭṭhānavicāraṇā padaṭṭhānotiādi yuttihāre vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  224. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekarūpa</span>nti ca rūpāyatanaggahaṇena channampi bāhirānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ bāhirāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā. <span class="bld">Citta</span>nti manāyatanaggahaṇena channampi ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ ajjhattikāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā. Evaṃ khandhadhātādivasenapi ekalakkhaṇatā vattabbā. Ayaṃ <span class="bld">lakkhaṇo hāro</span>. Lakkhīyanti etena, ettha vā ekalakkhaṇadhammā avuttāpi ekaccavacanenāti lakkhaṇo. Sutte anāgatepi dhamme vuttappakāre āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā, so lakkhaṇo hāro. Vuttampi cetaṃ –</p>
  225. <p class="gatha1">‘‘Vuttamhi <a name="M1.0057"></a> ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci;</p>
  226. <p class="gathalast">Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  227. <p class="bodytext">Nidāne imissā desanāya rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ anādīnavadassitā vuttā, ‘‘kathaṃ nu kho ime imaṃ desanaṃ sutvā rūpe ādīnavadassanamukhena sabbasmimpi khandhapañcake sabbaso chandarāgaṃ pahāya sakalavaṭṭadukkhato mucceyyuṃ, pare ca tattha patiṭṭhāpeyyu’’nti ayamettha bhagavato <span class="bld">adhippāyo</span>. Padanibbacanaṃ <span class="bld">niruttaṃ,</span> taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ ‘‘nāha’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāyaṃ tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā na vitthārayimha.</p>
  228. <p class="bodytext">Padapadatthadesanādesanānikkhepasuttasandhivasena pañcavidhā <span class="bld">sandhi</span>. Tattha padassa padantarena sambandho <span class="bld">padasandhi</span>. Padatthassa padatthantarena sambandho <span class="bld">padatthasandhi,</span> yo ‘‘kiriyākārakasambandho’’ti vuccati. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho <span class="bld">desanāsandhi,</span> yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhī’’ti tidhā vibhattā. Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo. <span class="bld">Desanānikkhepasandhi</span> catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā. <span class="bld">Suttasandhi</span> idha paṭhamanikkhepavaseneva veditabbā. ‘‘Kasmā panettha idameva cittapariyādānasuttaṃ paṭhamaṃ nikkhitta’’nti nāyamanuyogo katthaci na pavattati. Apica ime sattā anādimati saṃsāre paribbhamantā itthipurisā aññamaññesaṃ pañcakāmaguṇasaṅkhātarūpābhirāmā, tattha itthī purisassa rūpe sattā giddhā gadhitā laggā laggitā āsattā, sā cassā tattha āsatti dubbivecanīyā<a name="V1.0051"></a>. Tathā puriso itthiyā rūpe, tattha ca dassanasaṃsaggo garutaro itaresañca mūlabhūto. Teneva hi bhagavā ‘‘kathaṃ nu kho mātugāme paṭipajjitabba’’nti (dī. ni. 2.203) puṭṭho ‘‘adassanamevā’’ti avoca. Tasmā bhagavā pañcasu kāmaguṇesu rūpe chandarāgahāpanatthaṃ idameva suttaṃ paṭhamaṃ desesi. Nibbānādhigamāya paṭipattiyā ādi resā paṭipattīti. Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saṃsandanaṃ, ayampi desanāsandhi. Sā idha evaṃ veditabbā. <span class="bld">‘‘Nāhaṃ, bhikkhave…pe… tiṭṭhatī’’</span>ti ayaṃ desanā. ‘‘Ye kho, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā<a name="M1.0058"></a>, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjanti aneke pāpakā akusalā dhammā’’ti (saṃ. ni. 4.118) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘rūpe maññati, rūpesu maññati, rūpato maññati, rūpaṃ ‘me’ti maññati. Rūpaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.112) evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ <span class="bld">catubyūho hāro</span>. Viyūhīyanti vibhāgena piṇḍīyanti etena, ettha vāti byūho, nibbacanādīnaṃ catunnaṃ byūhoti catubyūho, catunnaṃ vā byūho etthāti catubyūho. Nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāgalakkhaṇo hi catubyūho hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  229. <p class="gatha1">‘‘Neruttamadhippāyo, byañjanamatha desanānidānañca;</p>
  230. <p class="gathalast">Pubbāparānusandhī, eso hāro catubyūho’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ…pe… itthirūpa’’</span>nti etena ayonisomanasikāro dīpito. Yaṃ tattha cittaṃ pariyādiyati, tena yonisomanasikāro. Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā parivaḍḍhanti, tāsu taṇhāgahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvaṭṭanti, avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvaṭṭati, yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvaṭṭanti, catubbidhañca sampatticakkanti. Ayaṃ <span class="bld">āvaṭṭo hāro</span>. Āvaṭṭayanti etena, ettha vā sabhāgavisabhāgā ca dhammā, tesaṃ vā āvaṭṭananti āvaṭṭo. Desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgāsabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo hi āvaṭṭo hāro. Vuttampi cetaṃ –</p>
  232. <p class="gatha1">‘‘Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ;</p>
  233. <p class="gathalast">Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  234. <p class="bodytext">Rūpaṃ <a name="V1.0052"></a> catubbidhaṃ kammasamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ, tathā iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattanti. Idha pana iṭṭhaṃ adhippetaṃ. Cittaṃ kusalacittamettha veditabbaṃ. Taṃ kāmāvacaraṃ, rūpāvacaraṃ, arūpāvacaraṃ, lokuttaranti catubbidhaṃ. Vedanādisampayuttadhammabhedato anekavidhanti <a name="M1.0059"></a> ayaṃ <span class="bld">vibhattihāro</span>. Vibhajīyanti etena, ettha vā sādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ bhūmiyoti vibhatti. Vibhajanaṃ vā etesaṃ bhūmiyoti vibhatti. Saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito vibhajanalakkhaṇo hi vibhattihāro. Vuttampi cetaṃ –</p>
  235. <p class="gatha1">‘‘Dhammañca padaṭṭhānaṃ, bhūmiñca vibhajjate ayaṃ hāro;</p>
  236. <p class="gathalast">Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  237. <p class="bodytext">Itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati ayoniso manasikaroto, yoniso manasikaroto na pariyādiyati susaṃvutindriyattā sīlesu samāhitassāti ayaṃ <span class="bld">parivatto hāro</span>. Paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vā sutte vuttadhammā, parivattanaṃ vā tesanti parivatto. Niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo hi parivatto hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  238. <p class="gatha1">‘‘Kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca;</p>
  239. <p class="gathalast">Parivattati paṭipakkhe, hāro parivattano nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  240. <p class="bodytext">Bhikkhave, samaṇā pabbajitāti pariyāyavacanaṃ. Aññaṃ paraṃ kiñcīti pariyāyavacanaṃ. Rūpaṃ vaṇṇaṃ cakkhuviññeyyanti pariyāyavacanaṃ. Samanupassāmi olokessāmi jānāmīti pariyāyavacanaṃ. Evaṃ itthaṃ imaṃ pakāranti pariyāyavacanaṃ. Purisassa puggalassāti pariyāyavacanaṃ. Cittaṃ viññāṇaṃ manoti pariyāyavacanaṃ. Pariyādāya gahetvā khepetvāti pariyāyavacanaṃ. Tiṭṭhati dharati ṭhātīti pariyāyavacanaṃ. Yathā yena pakārena yenākārenāti pariyāyavacanaṃ. Itthī nārī mātugāmoti pariyāyavacananti ayaṃ <span class="bld">vevacano hāro</span>. Vividhaṃ vacanaṃ ekassevatthassa vācakametthāti vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ. Vividhaṃ vuccati etena atthoti vā vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ. Ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddappayojanalakkhaṇo hi vevacano hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  241. <p class="gatha1">‘‘Vevacanāni <a name="V1.0053"></a> bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassa;</p>
  242. <p class="gathalast">Yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  243. <p class="bodytext">Rūpaṃ <a name="M1.0060"></a> kāḷasāmādivasena anekadhā paññattaṃ. Puriso khattiyādivasena anekadhā paññatto. Cittaṃ parittamahaggatādivasena anekadhā paññattaṃ. ‘‘Pariyādāyā’’ti ettha pariyādānaṃ pariyādāyakānaṃ pāpadhammānaṃ vasena vītikkamapariyuṭṭhānādinā ca anekadhā paññattaṃ. Ayaṃ <span class="bld">paññattihāro</span>. Pakārehi, pabhedato vā ñāpīyanti iminā, ettha vā atthāti paññatti. Ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo hi paññattihāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  244. <p class="gatha1">‘‘Ekaṃ bhagavā dhammaṃ, paññattīhi vividhāhi deseti;</p>
  245. <p class="gathalast">So ākāro ñeyyo, paññattī nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  246. <p class="bodytext">Virodhipaccayasamavāye visadisuppattiruppanavaṇṇavikārāpattiyā taṃsamaṅgino hadayaṅgatabhāvappakāsanaṃ rūpaṭṭhoti aniccatāmukhena otaraṇaṃ, aniccassa pana dukkhattā dukkhatāmukhena, dukkhassa ca anattakattā suññatāmukhena otaraṇaṃ. Cittaṃ manoviññāṇadhātu, tassā pariyādāyikā taṇhā tadekaṭṭhā ca pāpadhammā dhammadhātūti dhātumukhena otaraṇaṃ. Evaṃ khandhāyatanādimukhehipi otaraṇaṃ vattabbanti ayaṃ <span class="bld">otaraṇo hāro</span>. Otārīyanti anuppavesīyanti etena, ettha vā suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsūti otaraṇo. Paṭiccasamuppādādimukhena suttatthassa otaraṇalakkhaṇo hi otaraṇo hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  247. <p class="gatha1">‘‘Yo ca paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātuāyatanā;</p>
  248. <p class="gathalast">Etehi otarati yo, otaraṇo nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  249. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ, bhikkhave…pe… samanupassāmī</span>ti ārambho. <span class="bld">Evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī</span>ti padasuddhi, na pana ārambhasuddhi. <span class="bld">Yathayida</span>ntiādi padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ <span class="bld">sodhano hāro</span>. Sodhīyanti samādhīyanti etena, ettha vā sutte padapadatthapañhārambhāti sodhano. Sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo hi sodhano hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  250. <p class="gatha1">‘‘Vissajjitamhi <a name="V1.0054"></a> pañhe, gāthāyaṃ pucchitāyamārabbha;</p>
  251. <p class="gathalast">Suddhāsuddhaparikkhā, hāro so sodhano nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  252. <p class="bodytext"><span class="bld">Añña</span>nti <a name="M1.0061"></a> sāmaññato adhiṭṭhānaṃ kassaci visesassa anāmaṭṭhattā. <span class="bld">Ekarūpampī</span>ti taṃ avikappetvā visesavacanaṃ. <span class="bld">Yathayida</span>nti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ aniyamavacanabhāvato. <span class="bld">Itthirūpa</span>nti taṃ avikappetvā visesavacananti ayaṃ <span class="bld">adhiṭṭhāno hāro</span>. Adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti etena, ettha vā sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappenāti adhiṭṭhāno. Suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavaseneva sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo hi adhiṭṭhāno hāro. Vuttampi cetaṃ –</p>
  253. <p class="gatha1">‘‘Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā;</p>
  254. <p class="gathalast">Tena vikappayitabbā, eso hāro adhiṭṭhāno’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  255. <p class="bodytext">Rūpassa kammāvijjādayo kammacittādayo ca hetu. Samanupassanāya āvajjanādayo. Kusalassa cittassa yoniso manasikārādayo. <span class="bld">Pariyādāyā</span>ti ettha pariyādānassa ayonisomanasikārādayoti ayaṃ <span class="bld">parikkhāro hāro</span>. Parikaroti abhisaṅkharoti phalanti parikkhāro, hetu paccayo ca. Parikkhāraṃ ācikkhatīti parikkhāro, hāro. Parikkhāravisayattā, parikkhārasahacaraṇato vā parikkhāro. Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhātahetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo hi parikkhāro hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  256. <p class="gatha1">‘‘Ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato;</p>
  257. <p class="gathalast">Hetumavakaḍḍhayitvā, eso hāro parikkhāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  258. <p class="bodytext"><span class="bld">Purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī</span>ti ettha pariyādāyikā visesato taṇhāvijjā veditabbā tāsaṃ vasena pariyādānasambhavato. Tāsu taṇhāya rūpamadhiṭṭhānaṃ, avijjāya arūpaṃ. Visesato taṇhāya samatho paṭipakkho, avijjāya vipassanā. Samathassa cetovimutti, phalavipassanāya paññāvimutti. Tathā hi tā rāgavirāgā avijjāvirāgāti visesetvā vuccantīti ayaṃ <span class="bld">samāropano hāro</span>. Samāropīyanti etena, ettha vā padaṭṭhānādimukhena dhammāti samāropano. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo hi samāropano hāro. Vuttañhetaṃ –</p>
  259. <p class="gatha1">‘‘Ye <a name="V1.0055"></a><a name="M1.0062"></a> dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā;</p>
  260. <p class="gathalast">Te samāropayitabbā, esa samāropano hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  261. <p class="bodytext">Ettāvatā ca –</p>
  262. <p class="gatha1">‘‘Desanā vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo;</p>
  263. <p class="gathalast">Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano.</p>
  264. <p class="gatha1">Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano;</p>
  265. <p class="gathalast">Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso’’ti. (netti. 1 uddesavāra) –</p>
  266. <p class="unindented">Evaṃ vuttā soḷasa hārā dassitāti veditabbā. Harīyanti etehi, ettha vā suttageyyādivisayā aññāṇasaṃsayavipallāsāti hārā. Haranti vā sayaṃ tāni, haraṇamattameva vāti hārā phalūpacārena. Atha vā harīyanti voharīyanti dhammasaṃvaṇṇakadhammappaṭiggāhakehi dhammassa dānaggahaṇavasenāti hārā. Atha vā hārā viyāti hārā. Yathā hi anekaratanāvalisamūho hārasaṅkhāto attano avayavabhūtaratanasamphassehi samupajaniyamānahilādasukho hutvā tadupabhogijanasarīrasantāpaṃ nidāghapariḷāhūpajanitaṃ vūpasameti, evameva tepi nānāvidhaparamattharatanappabandhā saṃvaṇṇanāvisesā attano avayavabhūtaparamattharatanādhigamena samuppādiyamānanibbutisukhā dhammappaṭiggāhakajanahadayaparitāpaṃ kāmarāgādikilesahetukaṃ vūpasamentīti. Atha vā hārayanti aññāṇādinīhāraṃ apagamaṃ karonti ācikkhantīti vā hārā. Atha vā sotujanacittassa haraṇato ramaṇato ca hārā niruttinayena yathā ‘‘bhavesu vantagamano bhagavā’’ti (visuddhi. 1.144; pārā. aṭṭha. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā).</p>
  267. <p class="bodytext">Ito paraṃ pana nandiyāvaṭṭādipañcavidhanayā veditabbā – tattha taṇhāvijjā samudayasaccaṃ, tāsaṃ adhiṭṭhānādibhūtā rūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Taṇhāgahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikaanottappādivasena akusalapakkho netabbo. Avijjāgahaṇena viparītamanasikārakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissāmacchariya- sārambhadovacassatābhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyato <a name="M1.0063"></a> kusalapakkho netabbo. Kathaṃ? Amāyāasāṭheyyādivasena aviparītamanasikārādivasena ca. Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ<a name="V1.0056"></a>, vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ <span class="bld">nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi</span>. Yo hi taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa ca catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ nandiyāvaṭṭanayo nāma. Vuttañhetaṃ –</p>
  268. <p class="gatha1">‘‘Taṇhañca avijjampi ca, samathena vipassanāya yo neti;</p>
  269. <p class="gathalast">Saccehi yojayitvā, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  270. <p class="bodytext">Nandiyāvaṭṭassa viya āvaṭṭo etassāti nandiyāvaṭṭo. Yathā hi nandiyāvaṭṭo anto ṭhitena padhānāvayavena bahiddhā āvaṭṭati, evamayampi nayoti attho. Atha vā nandiyā taṇhāya pamodassa vā āvaṭṭo etthāti nandiyāvaṭṭo.</p>
  271. <p class="bodytext">Heṭṭhā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho, avijjā moho, avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi, tappaṭipakkhato kusalacittaggahaṇena ca tīṇi kusalamūlāni gahitāni eva honti. Idhāpi lobho sabbāni vā sāsavakusalamūlāni samudayasaccaṃ, tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha vimokkhattayavasena niddhāretabbaṃ, tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamaakusalasaññāvitakkādivasena akusalapakkho netabbo, tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritasamakusalasaññāvitakkasaddhammasamādhivimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ <span class="bld">tipukkhalassa nayassa bhūmi</span>. Yo hi akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa ca catusaccayojanāmukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ <span class="bld">tipukkhalanayo</span> nāma. Tīhi avayavehi <a name="M1.0064"></a> lobhādīhi saṃkilesapakkhe, alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo. Vuttañhetaṃ –</p>
  272. <p class="gatha1">‘‘Yo akusale samūlehi,</p>
  273. <p class="gatha2">Neti kusale ca kusalamūlehi;</p>
  274. <p class="gatha3">Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ,</p>
  275. <p class="gathalast">Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  276. <p class="bodytext">Vuttanayena <a name="V1.0057"></a> gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘subha’’nti, dukkhe ‘‘sukha’’nti ca vipallāsā, avijjādiṭṭhīnaṃ vasena anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti vipallāsā veditabbā. Tesaṃ paṭipakkhato kusalacittaggahaṇena siddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāniyeva honti.</p>
  277. <p class="bodytext">Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipariyesaggāhī ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ vidhametvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti vipallāsaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsento sāmaññaphalaṃ sacchikaroti. Subhasaññādīhi catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni, catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogaganthaagatitaṇhupādānasallaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena akusalapakkho netabbo, tathā catūhi satipaṭṭhānehi <a name="M1.0065"></a> catubbidhajjhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ <span class="bld">sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi</span>. Yo hi subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi ca vodānapakkhassa catusaccayojanāvasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ sīhavikkīḷito nāma. Vuttañhetaṃ –</p>
  278. <p class="gatha1">‘‘Yo neti vipallāsehi,</p>
  279. <p class="gatha2">Kilese indriyehi saddhamme;</p>
  280. <p class="gatha3">Etaṃ nayaṃ nayavidū,</p>
  281. <p class="gathalast">Sīhavikkīḷitaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  282. <p class="bodytext">Asantāsanajavaparakkamādivisesayogena <a name="V1.0058"></a> sīho bhagavā, tassa vikkīḷitaṃ desanā vacīkammabhūto vihāroti katvā vipallāsatappaṭipakkhaparidīpanato sīhassa vikkīḷitaṃ etthāti sīhavikkīḷito, nayo. Balavisesayogadīpanato vā sīhavikkīḷitasadisattā nayo sīhavikkīḷito. Balaviseso cettha saddhādibalaṃ, dasabalāni eva vā.</p>
  283. <p class="bodytext">Imesaṃ pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti. Tathā hi atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ <span class="bld">disālocanaṃ</span>. Vuttañhetaṃ –</p>
  284. <p class="gatha1">‘‘Veyyākaraṇesu hi ye,</p>
  285. <p class="gatha2">Kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā;</p>
  286. <p class="gatha3">Manasā olokayate,</p>
  287. <p class="gathalast">Taṃ khu disālocanaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  288. <p class="bodytext">Tathā ālocitānaṃ tesaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viya <span class="bld">aṅkuso</span>. Vuttañhetaṃ –</p>
  289. <p class="gatha1">‘‘Oloketvā disalocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti;</p>
  290. <p class="gathalast">Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra);</p>
  291. <p class="bodytext">Tasmā manasāva atthanayānaṃ disābhūtadhammānaṃ locanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayāni yuttāni honti.</p>
  292. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M1.0066"></a> ca –</p>
  293. <p class="gatha1">‘‘Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo;</p>
  294. <p class="gathalast">Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo nayalañjako.</p>
  295. <p class="gatha1">Disālocanamāhaṃsu, catutthaṃ nayamuttamaṃ;</p>
  296. <p class="gathalast">Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatā’’ti. (netti. 1 uddesavāra) –</p>
  297. <p class="unindented">Evaṃ <a name="V1.0059"></a> vuttapañcanayāpi ettha dassitāti veditabbā. Nayati saṃkilesaṃ vodānañca vibhāgato ñāpetīti nayo, lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako, nayo ca so lañjako cāti <span class="bld">nayalañjako</span>. Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesabhāgiyaṃ byatirekamukhena nibbedhāsekkhabhāgiyanti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇaññeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti veditabbaṃ.</p>
  298. <p class="bodytext">Tattha soḷasavidhasuttantaṃ paṭṭhānaṃ nāma ‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, neva saṃkilesabhāgiyaṃ na vāsanābhāgiyaṃ na nibbedhabhāgiyaṃ na asekkhabhāgiyaṃ sutta’’nti (netti. 89) evaṃ vuttasoḷasasāsanapaṭṭhānāni.</p>
  299. <p class="bodytext">Tattha saṃkilissanti etenāti saṃkileso, saṃkilesabhāge saṃkilesakoṭṭhāse pavattaṃ <span class="bld">saṃkilesabhāgiyaṃ</span>. Vāsanā puññabhāvanā, vāsanābhāge pavattaṃ <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ,</span> vāsanaṃ bhajāpetīti vā <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ</span>. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho, nibbedhabhāge <a name="M1.0067"></a> pavattaṃ, nibbedhaṃ bhajāpetīti vā <span class="bld">nibbedhabhāgiyaṃ</span>. Pariniṭṭhitasikkhā dhammā asekkhā, asekkhabhāge pavattaṃ, asekkhe bhajāpetīti vā <span class="bld">asekkhabhāgiyaṃ</span>. Tesu yattha taṇhādisaṃkileso vibhatto, idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Yattha dānādipuññakiriyavatthu vibhattaṃ, idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yattha sekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yattha pana asekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Itarāni tesaṃ vomissakanayavasena vuttāni. Sabbāsavasaṃvarapariyāyādīnaṃ vasena sabbabhāgiyaṃ veditabbaṃ. Tattha hi saṃkilesadhammā lokiyasucaritadhammā sekkhā dhammā asekkhā dhammā ca vibhattā. Sabbabhāgiyaṃ pana ‘‘passaṃ na passatī’’tiādikaṃ udakādianuvādavacanaṃ veditabbaṃ.</p>
  300. <p class="bodytext">Aṭṭhavīsatividhaṃ <a name="V1.0060"></a> suttantapaṭṭhānaṃ pana ‘‘lokiyaṃ, lokuttaraṃ, lokiyañca lokuttarañca, sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca, ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca, dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca, sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca, vissajjanīyaṃ, avissajjanīyaṃ, vissajjanīyañca avissajjanīyañca, kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca kusalaṃ, akusalaṃ, kusalañca akusalañca anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca, thavo’’ti (netti. 112) evamāgatāni aṭṭhavīsati sāsanapaṭṭhānāni. Tattha <span class="bld">lokiya</span>nti loke niyutto, loke vā vidito lokiyo. Idha pana lokiyo attho yasmiṃ sutte vutto, taṃ suttaṃ lokiyaṃ. Tathā <span class="bld">lokuttaraṃ</span>. Yasmiṃ pana sutte padesena lokiyaṃ, padesena lokuttaraṃ vuttaṃ, taṃ <span class="bld">lokiyañca lokuttarañca</span>. Sattaadhippāyasattapaññattimukhena desitaṃ <span class="bld">sattādhiṭṭhānaṃ</span>. Dhammavasena desitaṃ <span class="bld">dhammādhiṭṭhānaṃ</span>. Ubhayavasena desitaṃ <span class="bld">sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca</span>. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Buddhādīnaṃ pana guṇābhitthavanavasena pavattaṃ suttaṃ <span class="bld">thavo</span> nāma –</p>
  301. <p class="gatha1">‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā;</p>
  302. <p class="gathalast">Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30) ādikaṃ viya –</p>
  303. <p class="centered">Nettinayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an1"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Saddagarukādīna</span>nti <a name="M1.0068"></a> ādisaddena gandharasaphoṭṭhabbagaruke saṅgaṇhāti. <span class="bld">Āsayavasenā</span>ti ajjhāsayavasena. Utusamuṭṭhānopi itthisantānagato saddo labbhati, so idha nādhippetoti <span class="bld">‘‘cittasamuṭṭhāno’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Kathitasaddo</span> ālāpādisaddo. <span class="bld">Gītasaddo</span> sarena gāyanasaddo. Itthiyā hasanasaddopettha saṅgahetabbo tassapi purisena assādetabbato. Tenāha – ‘‘apica kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭā vā tiropākārā vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā, so tadassādetī’’tiādi. <span class="bld">Nivatthanivāsanassā</span>ti khalitthaddhassa nivāsanassa. <span class="bld">Alaṅkārassā</span>ti nūpurādikassa alaṅkārassa. <span class="bld">Itthisaddotveva veditabbo</span>ti itthipaṭibaddhabhāvato vuttaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘sabbopī’’</span>tiādi. <span class="bld">Avidūraṭṭhāne</span>ti tassa hatthikulassa vasanaṭṭhānato avidūraṭṭhāne. <span class="bld">Kāyūpapanno</span>ti sampannakāyo thirakathinamahākāyo. <span class="bld">Mahāhatthī</span>ti mahānubhāvo hatthī. <span class="bld">Jeṭṭhakaṃ katvā</span>ti yūthapatiṃ katvā.</p>
  305. <p class="bodytext">Kathinatikkhabhāvena <a name="V1.0061"></a> siṅgasadisattā aḷasaṅkhātāni siṅgāni etassa atthīti <span class="bld">siṅgī,</span> suvaṇṇavaṇṇatāya mahābalatāya ca sīhahatthiādimigasadisattā migo viyāti <span class="bld">migo</span>. Tattha tattha kiccaṃ netubhāvena cakkhuyeva nettaṃ, taṃ uggataṭṭhena āyataṃ etassāti <span class="bld">āyatacakkhunetto</span>. Aṭṭhi eva taco etassāti <span class="bld">aṭṭhittaco. Tenābhibhūto</span>ti tena migena abhibhūto ajjhotthaṭo niccalaggahito hutvā. <span class="bld">Karuṇaṃ rudāmī</span>ti kāruññapatto hutvā rodāmi viravāmi. Paccatthikabhayato mutti nāma yathā tathā sahāyavato hoti, na ekākinoti āha – <span class="bld">‘‘mā heva maṃ pāṇasamaṃ jaheyyā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">mā heva ma</span>nti maṃ evarūpaṃ byasanaṃ pattaṃ attano pāṇasamaṃ piyasāmikaṃ tvaṃ māheva jahi.</p>
  306. <p class="bodytext">Kuñce girikūṭe ramati abhiramati, tattha vā vicarati, koñjanādaṃ nadanto vā vicarati, ku vā pathavī, tadabhighātena jīratīti <span class="bld">kuñjaro. Saṭṭhihāyana</span>nti jātiyā saṭṭhivassakālasmiṃ kuñjarā thāmena parihāyanti, taṃ sandhāya evamāha. <span class="bld">Pathabyā cāturantāyā</span>ti catūsu disāsu samuddaṃ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā. <span class="bld">Suppiyo</span>ti suṭṭhu piyo. <span class="bld">Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho</span>ti ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā nammadānadiyā vā kuḷīrā, tesaṃ sabbesaṃ vaṇṇasampattiyā mahantattena ca vārimhi <a name="M1.0069"></a> jātattā vārijo tvameva seṭṭho pasatthataro. <span class="bld">Muñca rodantiyā pati</span>nti sabbesaṃ seṭṭhattā tameva yācāmi, rodamānāya mayhaṃ sāmikaṃ muñca. <span class="bld">Athā</span>ti gahaṇassa sithilakaraṇasamanantarameva. <span class="bld">Etassā</span>ti paṭisattumaddanassa.</p>
  307. <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbatagahanaṃ nissāyā</span>ti tisso pabbatarājiyo atikkamitvā catutthāya pabbatarājiyaṃ pabbatagahanaṃ upanissāya. <span class="bld">Evaṃ vadatī</span>ti ‘‘udetayaṃ cakkhumā’’tiādinā (jā. 1.2.17) imaṃ buddhamantaṃ mantento vadati.</p>
  308. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">udetī</span>ti pācīnalokadhātuto uggacchati. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti sakalacakkavāḷavāsīnaṃ andhakāraṃ vidhamitvā cakkhuppaṭilābhakaraṇena yantena tesaṃ dinnaṃ cakkhu, tena cakkhunā cakkhumā. <span class="bld">Ekarājā</span>ti sakalacakkavāḷe ālokakarānaṃ antare seṭṭhaṭṭhena rañjanaṭṭhena ca ekarājā. <span class="bld">Harissavaṇṇo</span>ti harisamānavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇoti attho. Pathaviṃ pabhāsetīti <span class="bld">pathavippabhāso. Taṃ taṃ namassāmī</span>ti tasmā taṃ evarūpaṃ bhavantaṃ namassāmi vandāmi. <span class="bld">Tayājja guttā viharemha divasa</span>nti tayā ajja rakkhitā hutvā imaṃ divasaṃ catuiriyāpathavihārena sukhaṃ vihareyyāma.</p>
  309. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V1.0062"></a> bodhisatto imāya gāthāya sūriyaṃ namassitvā dutiyagāthāya atīte parinibbute buddhe ceva buddhaguṇe ca namassati <span class="bld">‘‘ye brāhmaṇā’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">ye brāhmaṇā</span>ti ye bāhitapāpā parisuddhā brāhmaṇā. <span class="bld">Vedagū</span>ti vedānaṃ pāraṃ gatā, vedehi pāraṃ gatāti vā vedagū. Idha pana sabbe saṅkhatadhamme vidite pākaṭe katvā katāti vedagū. Tenevāha – <span class="bld">‘‘sabbadhamme’’</span>ti. Sabbe khandhāyatanadhātudhamme salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena attano ñāṇassa vidite pākaṭe katvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā sammāsambodhiṃ pattā, saṃsāraṃ vā atikkantāti attho. <span class="bld">Te me namo</span>ti te mama imaṃ namakkāraṃ paṭicchantu. <span class="bld">Te ca maṃ pālayantū</span>ti evaṃ mayā namassitā ca te bhagavanto maṃ pālayantu rakkhantu. <span class="bld">Namattu buddhānaṃ…pe… vimuttiyā</span>ti ayaṃ mama namakkāro atītānaṃ parinibbutānaṃ buddhānaṃ atthu, tesaṃyeva catūsu phalesu ñāṇasaṅkhātāya bodhiyā atthu, tathā tesaññeva arahattaphalavimuttiyā <a name="M1.0070"></a> vimuttānaṃ atthu, yā ca nesaṃ tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātā pañcavidhā vimutti, tāya vimuttiyāpi ayaṃ mayhaṃ namakkāro atthūti attho. <span class="bld">Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanā</span>ti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano gocarabhūmiyaṃ pupphaphalādīnaṃ atthāya nānappakārāya esanāya caratīti.</p>
  310. <p class="bodytext">Evaṃ divasaṃ caritvā sāyaṃ pabbatamatthake nisīditvā atthaṃ gacchantaṃ sūriyaṃ olokento buddhaguṇe āvajjetvā nivāsaṭṭhāne rakkhāvaraṇatthāya puna brahmamantaṃ vadanto <span class="bld">‘‘apetaya’’</span>ntiādimāha. Tenevāha – <span class="bld">‘‘divasaṃ gocaraṃ gahetvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">apetī</span>ti apayāti atthaṃ gacchati. <span class="bld">Imaṃ so parittaṃ katvā moro vāsamakappayī</span>ti idampi abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano nivāsaṭṭhāne vāsaṃ saṃkappayitthāti. <span class="bld">Parittakammato puretaramevā</span>ti parittakammakaraṇato puretarameva. <span class="bld">Morakukkuṭikāyā</span>ti kukkuṭikāsadisāya moracchāpikāya.</p>
  311. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an1"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiye rūpāyatanassa viya gandhāyatanassapi samuṭṭhāpakapaccayavasena viseso natthīti āha – <span class="bld">‘‘catusamuṭṭhānika’’</span>nti. Itthiyā sarīragandhassa kāyāruḷhaanulepanādigandhassa ca tappaṭibaddhabhāvato avisesena gahaṇappasaṅge idhādhippetagandhaṃ niddhārento <span class="bld">‘‘svāya’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">itthiyā</span>ti pākatikāya itthiyā. <span class="bld">Duggandho</span>ti pākatikāya itthiyā sarīragandhabhāvato duggandho hoti. <span class="bld">Idhādhippeto</span>ti iṭṭhabhāvato assādetabbattā vuttaṃ. Kathaṃ pana itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvoti āha – <span class="bld">‘‘ekaccā hī’’</span>tiādi. Tattha assassa viya gandho <a name="V1.0063"></a> assā atthīti <span class="bld">assagandhinī</span>. Meṇḍakassa viya gandho assā atthīti <span class="bld">meṇḍakagandhinī</span>. Sedassa viya gandho assā atthīti <span class="bld">sedagandhinī</span>. Soṇitassa viya gandho assā atthīti <span class="bld">soṇitagandhinī. Rajjatevā</span>ti anādimati saṃsāre avijjādikilesavāsanāya parikaḍḍhitahadayattā phoṭṭhabbassādagadhitacittatāya ca andhabālo evarūpāyapi duggandhasarīrāya itthiyā rajjatiyeva. Pākatikāya itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvaṃ dassetvā idāni visiṭṭhāya ekaccāya itthiyā tadabhāvaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘cakkavattino</span> <a name="M1.0071"></a> <span class="bld">panā’’</span>tiādimāha. Yadi evaṃ īdisāya itthiyā sarīragandhopi idha kasmā nādhippetoti āha – <span class="bld">‘‘ayaṃ na sabbāsaṃ hotī’’</span>tiādi. Tiracchānagatāya itthiyā ekaccāya ca manussitthiyā sarīragandhassa ativiya assādetabbabhāvadassanato puna tampi avisesena anujānanto <span class="bld">‘‘itthikāye gandho vā hotū’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Itthigandhotveva veditabbo</span>ti tappaṭibaddhabhāvato vuttaṃ.</p>
  312. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an1"></a><span class="paranum">4</span>. Catutthādīsu <span class="bld">kiṃ tenā</span>ti jivhāviññeyyarase idhādhippete kiṃ tena avayavarasādinā vuttena payojanaṃ. Oṭṭhamaṃsaṃ sammakkhetīti <span class="bld">oṭṭhamaṃsasammakkhano,</span> kheḷādīni. Ādisaddena oṭṭhamaṃsamakkhano tambulamukhavāsādiraso gayhati. <span class="bld">Sabbo so itthiraso</span>ti itthiyāvassa gahetabbattā.</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an1"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Itthiphoṭṭhabbo</span>ti etthāpi eseva nayo. Yadi panettha itthigatāni rūpārammaṇādīni avisesato purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, atha kasmā bhagavatā tāni visuṃ visuṃ gahetvā desitānīti āha – <span class="bld">‘‘iti satthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yathā hī</span>tiādinā tamevatthaṃ samattheti. <span class="bld">Gametī</span>ti vikkhepaṃ gameti, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Gametī</span>ti ca saṅgameti. <span class="bld">Na tathā sesā saddādayo, na tathā rūpādīni ārammaṇānī</span>ti etena sattesu rūpādigarukatā asaṃkiṇṇā viya dassitā, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ anekavidhattā sattānaṃ ajjhāsayassāti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘ekaccassa cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pañcagarukavasenā</span>ti pañcārammaṇagarukavasena. Ekaccassa hi purisassa yathāvuttesu pañcasupi ārammaṇesu garukatā hoti, ekaccassa tattha katipayesu, ekasmiṃ eva vā, te sabbepi pañcagarukātveva veditabbā yathā ‘‘sattisayo aṭṭhavimokkhā’’ti. <span class="bld">Na pañcagarukajātakavasena</span> ekekārammaṇe garukasseva nādhippetattā. Ekekārammaṇagarukānañhi pañcannaṃ puggalānaṃ tattha āgatattā taṃ jātakaṃ <span class="bld">‘‘pañcagarukajātaka’’</span>nti vuttaṃ. Yadi evaṃ tena idha payojanaṃ natthīti āha – <span class="bld">‘‘sakkhibhāvatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Āharitvā kathetabba</span>nti rūpādigarukatāya ete anayabyasanaṃ pattāti dassetuṃ kathetabbaṃ.</p>
  314. <p class="bodytext"><a name="para6-8"></a><a name="para6-8_an1"></a><span class="paranum">6-8</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti <a name="V1.0064"></a><a name="M1.0072"></a> suttānaṃ. <span class="bld">Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchī</span>ti tassa thokaṃ virūpadhātukattā na icchi. <span class="bld">Anatikkamanto</span>ti saṃsandento. <span class="bld">Dve hatthaṃ pattānī</span>ti dve uppalāni hatthaṃ gatāni. <span class="bld">Pahaṭṭhākāraṃ dassetvā</span>ti aparāhi itthīhi ekekaṃ laddhaṃ, mayā dve laddhānīti santuṭṭhākāraṃ dassetvā. <span class="bld">Parodī</span>ti tassā pubbasāmikassa mukhagandhaṃ saritvā. Tassa hi mukhato uppalagandho vāyati. <span class="bld">Hāretvā</span>ti tasmā ṭhānā apanetvā, ‘‘harāpetvā’’ti vā pāṭho, ayamevattho.</p>
  315. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu sādhūti bhāsato</span>ti dhammakathāya anumodanavasena ‘‘sādhu sādhū’’ti bhāsato. <span class="bld">Uppalaṃva yathodake</span>ti yathā uppalaṃ uppalagandho mukhato nibbattoti. <span class="bld">Vaṭṭameva kathita</span>nti yathārutavasena vuttaṃ. Yadipi evaṃ vuttaṃ, tathāpi yathārutamatthe avatvā vivaṭṭaṃ nīharitvā kathetabbaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya.</p>
  316. <p class="centered">Rūpādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  317. <p class="centered">Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  318. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā niṭṭhitā.</p>
  319. <p class="chapter">2. Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā</p>
  320. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an1"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Dutiyassā</span>ti <a name="V1.0065"></a> dutiyavaggassa. <span class="bld">Ekadhammampī</span>ti ettha ‘‘ekasabhāvampī’’ti iminā sabhāvatthoyaṃ dhammasaddo ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu viyāti dassitaṃ hoti. Yadaggena ca sabhāvattho, tadaggena nissattattho siddho evāti <span class="bld">‘‘nissattaṭṭhena dhammo veditabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Subhanimitta</span>nti dhammapariyāyena vuttaṃ. Tañhi atthato kāmacchando vā siyā. So hi attano gahaṇākārena subhanti, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘subhanimitta’’nti ca vuccati. Tassa ārammaṇaṃ vā subhanimittaṃ. Iṭṭhañhi iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādiārammaṇaṃ ‘‘subhanimitta’’nti vuccati. Ārammaṇameva cettha nimittaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṃ ārammaṇa’’nti. Samuccayattho vā-saddo anekatthattā nipātānaṃ. <span class="bld">Bhiyyobhāvāyā</span>ti punappunaṃ bhāvāya. <span class="bld">Vepullāyā</span>ti vipulabhāvāya, vaḍḍhiyāti attho. <span class="bld">Ajāto</span> nijjāto. Sesapadāni tasseva <a name="M1.0073"></a> vevacanāni. <span class="bld">Kāmesū</span>ti pañcasu kāmaguṇesu. <span class="bld">Kāmacchando</span>ti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmo eva rāgo <span class="bld">kāmarāgo</span>. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmo eva nandīti <span class="bld">kāmanandī</span>. Kāmanavasena taṇhāyanavasena ca <span class="bld">kāmataṇhā</span>. Ādisaddena ‘‘kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosāna’’nti etesaṃ padānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha vuttanayeneva kāmatthaṃ viditvā sinehanaṭṭhena <span class="bld">kāmasneho,</span> pariḷāhanaṭṭhena <span class="bld">kāmapariḷāho,</span> mucchanaṭṭhena <span class="bld">kāmamucchā,</span> gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena <span class="bld">kāmajjhosānaṃ</span> veditabbaṃ. Kāmacchando eva kusalappavattito cittassa nīvaraṇaṭṭhena <span class="bld">kāmacchandanīvaraṇaṃ, so</span>ti kāmacchando. <span class="bld">Asamudācāravasenā</span>ti asamudācārabhāvena. <span class="bld">Ananubhūtārammaṇavasenā</span>ti ‘‘idaṃ nāmeta’’nti vatthuvasena utvā tasmiṃ attabhāve ananubhūtassa ārammaṇassa vasena. Rūpasaddādibhedaṃ pana ārammaṇaṃ ekasmimpi attabhāve ananubhūtaṃ nāma nattheva, kimaṅgaṃ pana anādimati saṃsāre.</p>
  321. <p class="bodytext">Yaṃ vuttaṃ – ‘‘asamudācāravasena cā’’tiādi, taṃ atisaṃkhittanti vitthārato dassetuṃ – <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha. Tattha bhavaggahaṇena mahaggatabhavo gahito. So hi oḷārikakilesasamudācārarahito. Tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikakāle ca caritabbāni <span class="bld">dveasīti khuddakavattāni</span> nāma. Na hi tāni sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā tāni na mahāvattesu antogadhānīti <span class="bld">‘‘cuddasa mahāvattānī’’</span>ti vuttaṃ. Tathā āgantukavattaāvāsikagamika-anumodanabhattagga- piṇḍacārikaāraññakasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāya- saddhivihārikaācariya-antevāsikavattānīti <a name="V1.0066"></a> etāni cuddasa mahāvattāni nāmāti vuttaṃ. Itarāni pana ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññāpessāmī’’ti (cūḷava. 75) ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ, na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakatatte caritabbavattāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādīni pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā <a name="M1.0074"></a> tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattativattāni. Ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti idaṃ abhivādanādīnaṃ assādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti honti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammakatādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāvīsativattanti veditabbaṃ. ‘‘Cuddasa mahāvattānī’’ti vatvāpi ‘‘āgantukagamikavattāni cā’’ti imesaṃ visuṃ gahaṇaṃ imāni abhiṇhaṃ sambhavantīti katvā. <span class="bld">Kileso okāsaṃ na labhati</span> sabbadā vattappaṭipattiyaṃyeva byāvaṭacittatāya. <span class="bld">Ayonisomanasikāra</span>nti aniccādīsu ‘‘nicca’’ntiādinā pavattaṃ anupāyamanasikāraṃ. <span class="bld">Sativossagga</span>nti satiyā vissajjanaṃ, sativirahanti attho. <span class="bld">Evampī</span>ti vakkhamānāpekkhāya avuttasampiṇḍanattho <span class="bld">pi</span>-saddo.</p>
  322. <p class="bodytext"><span class="bld">Anusandhivasenā</span>ti pucchānusandhiādianusandhivasena. <span class="bld">Pubbāparavasenā</span>ti pubbāparaganthasallakkhaṇavasena. <span class="bld">Gaṇhantassā</span>ti ācariyamukhato gaṇhantassa. <span class="bld">Sajjhāyantassā</span>ti ācariyamukhato uggahitaganthaṃ sajjhāyantassa. <span class="bld">Vācentassā</span>ti pāḷiṃ tadatthañca uggaṇhāpanavasena paresaṃ vācentassa. <span class="bld">Desentassā</span>ti desanāvasena paresaṃ dhammaṃ desentassa. <span class="bld">Pakāsentassā</span>ti attano attano saṃsayaṭṭhāne pucchantānaṃ yāthāvato atthaṃ pakāsentassa. <span class="bld">Kileso okāsaṃ na labhati</span> rattindivaṃ ganthakammesuyeva byāvaṭacittatāya. <span class="bld">Evampī</span>ti vuttasampiṇḍanattho <span class="bld">pi</span>-saddo. Evaṃ sesesupi.</p>
  323. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhutaṅgadharo hotī</span>ti vuttamevatthaṃ pakāseti <span class="bld">‘‘terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattatī’’</span>ti. <span class="bld">Bāhullāyā</span>ti cīvarādipaccayabāhullāya. Yathā cīvarādayo paccayā bahulaṃ uppajjanti, tathā <span class="bld">āvattassa</span> <a name="V1.0067"></a> pavattassāti attho. <span class="bld">Parihīnajjhānassā</span>ti jhānantarāyakarena visabhāgarūpadassanādinā kenaci nimittena parihīnajjhānassa. <span class="bld">Vissaṭṭhajjhānassā</span>ti asamāpajjanavasena pariccattajjhānassa. <span class="bld">Bhassādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena gaṇasaṅgaṇikaniddānavakammādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sattasu vā anupassanāsū</span>ti ettha satta anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā <a name="M1.0075"></a> nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanā khayānupassanā vayānupassanā vipariṇāmānupassanā animittānupassanā appaṇihitānupassanā suññatānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ ādīnavānupassanā paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭānupassanāti imāsu aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ādito vuttā aniccānupassanādi-paṭinissaggānupassanāpariyantā satta. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto</span> (visuddhi. mahāṭī. 2.741) gahetabbaṃ.</p>
  324. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāsevanatāyā</span>ti purimattabhāve jhānena vikkhambhitakilesassa kāmacchandādiāsevanāya abhāvato. <span class="bld">Ananubhūtapubba</span>nti tasmiṃ attabhāve ananubhūtapubbaṃ. <span class="bld">Jāto</span>ti etasseva vevacanaṃ <span class="bld">sañjāto</span>tiādi. Nanu ca khaṇikattā sabbadhammānaṃ uppannassa kāmacchandassa taṅkhaṇaṃyeva avassaṃ nirodhasambhavato niruddhe ca tasmiṃ puna aññasseva uppajjanato ca kathaṃ tassa punappunabhāvo rāsibhāvo cāti āha – <span class="bld">‘‘tattha sakiṃ uppanno kāmacchando’’</span>tiādi. <span class="bld">Aṭṭhānameta</span>nti akāraṇametaṃ. Yena kāraṇena uppanno kāmacchando na nirujjhati, niruddho ca sveva puna uppajjissati, tādisaṃ kāraṇaṃ natthīti attho.</p>
  325. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgaṭṭhāniya</span>nti rāgajanakaṃ. Aniccādīsu niccādivasena viparītamanasikāro, idha ayonisomanasikāroti āha – <span class="bld">‘‘anicce nicca’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ayonisomanasikāro</span>ti anupāyamanasikāro, kusaladhammappavattiyā akāraṇabhūto manasikāroti attho. <span class="bld">Uppathamanasikāro</span>ti kusaladhammappavattiyā amaggabhūto manasikāro. <span class="bld">Saccavippaṭikūlenā</span>ti saccābhisamayassa anunulomavasena. <span class="bld">Āvajjanā</span>tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā akusalajavanappavatti phalavohārena tathā vuttā. Tassa hi vasena sā akusalappavattiyā upanissayo hoti. <span class="bld">Āvajjanā</span>ti bhavaṅgacittaṃ āvajjayatīti āvajjanā. Anu anu āvajjetīti <span class="bld">anvāvajjanā</span>. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti <span class="bld">ābhogo</span>. Samannāharatīti <span class="bld">samannāhāro</span>. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāno manasi karoti ṭhapetīti <span class="bld">manasikāro. Ayaṃ vuccati ayonisomanasikāro</span>ti ayaṃ anupāyauppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati.</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an1"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <a name="V1.0068"></a><a name="M1.0076"></a> <span class="bld">bhattabyāpatti viyā</span>ti bhattassa pūtibhāvena vippakārappatti viya, <span class="bld">cittassa byāpajjana</span>nti cittassa vikārabhāvāpādanaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘pakativijahanabhāvo’’</span>ti. Byāpajjati tena cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ jahatīti <span class="bld">byāpādo</span>. Paṭighoyeva uparūpari uppajjamānassa paṭighassa nimittabhāvato <span class="bld">paṭighanimittaṃ,</span> paṭighassa ca kāraṇabhūtaṃ ārammaṇaṃ paṭighanimittanti āha – <span class="bld">‘‘paṭighassapi paṭighārammaṇassapi etaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>nti mahāaṭṭhakathāyaṃ.</p>
  327. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an1"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye thinatā <span class="bld">thinaṃ,</span> sappipiṇḍo viya avipphārikatāya cittassa ghanabhāvo baddhatāti attho. Medhatīti <span class="bld">middhaṃ,</span> akammaññabhāvena hiṃsatīti attho. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1162) thinassa, ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1163) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘cittassa akammaññatā thinaṃ, tiṇṇaṃ khandhānaṃ akammaññatā middha’’</span>nti. Satipi aññamaññāvippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃviseso siyā, yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesapaccayatā, ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kapimiddhassā</span>ti vuttamevatthaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘pacalāyikabhāvassā’’</span>ti. Akkhidalānaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyiko, pacalāyikassa bhāvo <span class="bld">pacalāyikabhāvo,</span> pacalāyikattanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ubhinna</span>nti thinamiddhānaṃ. ‘‘Vitthāro veditabbo’’ti iminā sambandho veditabbo. <span class="bld">Cittassa akalyatā</span>ti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akalyakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akalyako’’ti (pārā. 151). Kālaṃ khamatīti hi kalyaṃ, arogatā, tassaṃ niyutto kalyako, na kalyako <span class="bld">akalyako. Akammaññatā</span>ti cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. <span class="bld">Olīyanā</span>ti olīyanākāro. Iriyāpathūpatthambhitañhi cittaṃ iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati lambati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya – ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Kāyassā</span>ti vedanādikkhandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa. <span class="bld">Akalyatā akammaññatā</span>ti heṭṭhā vuttanayameva. Megho viya ākāsaṃ onayhatīti <span class="bld">onāho. Onayhatī</span>ti ca chādeti avattharati vāti attho<a name="M1.0077"></a>. Sabbatobhāgena onāhoti <span class="bld">pariyonāho</span>. <span class="bld">Arati</span>ādīnaṃ attho <span class="bld">vibhaṅge</span> (vibha. 856) vuttanayeneva veditabboti tattha vuttapāḷiyā dassetuṃ – <span class="bld">‘‘vuttaṃ heta’’</span>ntiādimāha.</p>
  328. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pantesū</span>ti dūresu, vivittesu vā. <span class="bld">Adhikusalesū</span>ti samathavipassanādhammesu. <span class="bld">Aratī</span>ti ratippaṭikkhepo. <span class="bld">Aratitā</span>ti aramanākāro. <span class="bld">Anabhiratī</span>ti anabhiratabhāvo. <span class="bld">Anabhiramanā</span>ti anabhiramanākāro<a name="V1.0069"></a>. <span class="bld">Ukkaṇṭhitā</span>ti ukkaṇṭhanākāro. <span class="bld">Paritassitā</span>ti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā, ukkaṇṭhitasseva tattha tattha taṇhāyanāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paritassitā</span>ti vā kampanā. <span class="bld">Tandī</span>ti jātiālasiyaṃ, pakatiālasiyanti attho. Tathā hi kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā jātiālasiyaṃ tandī nāma, na rogautujādīhi kāyagelaññaṃ. <span class="bld">Tandiyanā</span>ti tandiyanākāro. <span class="bld">Tandimanatā</span>ti tandiyā abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo <span class="bld">ālasyaṃ,</span> ālasyāyanākāro <span class="bld">ālasyāyanā</span>. Ālasyāyitassa bhāvo <span class="bld">ālasyāyitattaṃ</span>. Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ. Thinamiddhakāraṇānañhi rāgādikilesānaṃ vasena nāmakāyassa ālasiyaṃ, tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Jambhanā</span>ti phandanā. Punappunaṃ jambhanā <span class="bld">vijambhanā. Ānamanā</span>ti purato namanā. <span class="bld">Vinamanā</span>ti pacchato namanā. <span class="bld">Sannamanā</span>ti samantato namanā. <span class="bld">Paṇamanā</span>ti yathā tantato uṭṭhitapesakāro kismiñcideva gahetvā ujuṃ kāyaṃ ussāpeti, evaṃ kāyassa uddhaṃ ṭhapanā. <span class="bld">Byādhiyaka</span>nti uppannabyādhitā. Iti sabbehipi imehi padehi thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādikilesānaṃ vasena kāyabaddhanameva kathitaṃ. <span class="bld">Bhuttāvissā</span>ti bhuttavato. <span class="bld">Bhattamucchā</span>ti bhattagelaññaṃ. Balavabhattena hi mucchāpatto viya hoti. <span class="bld">Bhattakilamathoti</span> bhattena kilantabhāvo. <span class="bld">Bhattapariḷāho</span>ti bhattadaratho. Tasmiñhi samaye pariḷāhuppattiyā upahatindriyo hoti, kāyo jīratīti. <span class="bld">Kāyaduṭṭhulla</span>nti bhattaṃ nissāya kāyassa akammaññataṃ. <span class="bld">Akalyatā</span>tiādi heṭṭhā vuttanayameva. <span class="bld">Līna</span>nti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. <span class="bld">Thina</span>nti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. <span class="bld">Thiyanā</span>ti ākāraniddeso. Thiyibhāvo <span class="bld">thiyitattaṃ</span><a name="M1.0078"></a>, avipphāravaseneva baddhatāti attho. Imehi pana sabbehipi padehi thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādikilesānaṃ vasena cittassa gilānākāro kathitoti veditabbo. <span class="bld">Purimā cattāro dhammā</span>ti arati, tandī, vijambhitā, bhattasammadoti ete cattāro dhammā. Yadā thinamiddhaṃ uppannaṃ hoti, tadā aratiādīnampi sambhavato <span class="bld">‘‘upanissayakoṭiyā pana hotī’’</span>ti vuttaṃ, upanissayakoṭiyā paccayo hotīti attho.</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an1"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe uddatassa bhāvo <span class="bld">uddhaccaṃ</span>. Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttā vā dhammā, so dhammo <span class="bld">uddaccaṃ</span>. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, duccaritaṃ sucaritañca. Akatampi hi kukatameva. Evañhi vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ sucaritañca kukataṃ, taṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ pana cittaṃ idha kukatanti veditabbaṃ. Tassa bhāvo <span class="bld">kukkuccaṃ. Cittassa uddhatākāro</span>ti cittassa avūpasamākārova vutto. Avūpasamalakkhaṇañhi uddhaccaṃ. Yathāpavattassa katākatākāravisiṭṭhassa duccaritasucaritassa <a name="V1.0070"></a> anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ <span class="bld">vippaṭisāro</span>. Kukkuccassapi katākatānusocanavasena cittavikkhepabhāvato avūpasamākāro sambhavatīti āha – <span class="bld">‘‘cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccassevataṃ nāma’’</span>nti. Sveva ca cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccameva niddiṭṭhaṃ. Tañca attanova attanā sahajātaṃ na hotīti āha – <span class="bld">‘‘ayaṃ pana upanissayakoṭiyā paccayo hotī’’</span>ti. Upanissayapaccayatā ca purimuppannavasena veditabbā.</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an1"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame vigatā cikicchā assāti <span class="bld">vicikicchā</span>. Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchatīti vā <span class="bld">vicikicchā</span>.</p>
  331. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an1"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">hetuṃ vā paccayaṃ vā na labhatī</span>ti ettha hetuggahaṇena janakaṃ kāraṇamāha, paccayaggahaṇena anupālanakaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Hetu</span>nti vā upādānakāraṇaṃ. <span class="bld">Paccaya</span>nti sahakāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti kilesaṃ. <span class="bld">Vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhātī</span>ti vivaṭṭābhimukhaṃ cittaṃ pesetvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattaphalaṃ gaṇhāti. Bhikkhāya caranti etthāti <span class="bld">bhikkhācāro,</span> gocaragāmassetaṃ adhivacanaṃ, tasmiṃ bhikkhācāre. <span class="bld">Vayaṃ āgammā</span>ti dārabharaṇānurūpaṃ vayaṃ āgamma. <span class="bld">Āyūhanto</span>ti upacinanto. <span class="bld">Aṅgārapakka</span>nti vītaccikaṅgāresu pakkaṃ. <span class="bld">Kiṃ nāmeta</span>nti bhikkhū garahanto āha. <span class="bld">Jīvamānapetakasatto</span>ti <a name="M1.0079"></a> jīvamāno hutvā ‘‘teneva attabhāvena petabhāvaṃ pattasatto bhavissatī’’ti parikappavasena vuttaṃ. <span class="bld">Kuṭa</span>nti pānīyaghaṭaṃ. <span class="bld">Yāva dāruṇa</span>nti ativiya dāruṇaṃ. <span class="bld">Vipāko kīdiso bhavissatī</span>ti tayā katakammassa āyatiṃ anubhavitabbavipāko kīdiso bhavissati.</p>
  332. <p class="bodytext"><span class="bld">Visaṅkharitvā</span>ti chedanabhedanādīhi vināsetvā. <span class="bld">Dīpakamigapakkhino</span>ti attano nisinnabhāvassa dīpanato evaṃladdhanāmā migapakkhino, yena araññaṃ netvā nesādo tesaṃ saddena āgatāgate migapakkhino vadhitvā gaṇhāti. <span class="bld">Thera</span>nti cūḷapiṇḍapātikatissattheraṃ. <span class="bld">Iddhiyā abhisaṅkharitvā</span>ti adhiṭṭhānādivasena iddhiṃ abhisaṅkharitvā. Upayogatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Aggipapaṭika</span>nti accikaraṇaṃ, vipphuliṅganti attho. <span class="bld">Passantassevā</span>ti anādare sāmivacanaṃ. <span class="bld">Tassa therassā</span>ti tassa milakkhatissattherassa. <span class="bld">Tassā</span>ti tassā aggipapaṭikāya. <span class="bld">Paṭibalassā</span>ti uggahaṇasajjhāyādīsu paṭibalassa. Dukkhaṃ upanisā kāraṇametissāti <span class="bld">dukkhūpanisā,</span> dukkhanibandhanā dukkhahetukā saddhāti vuttaṃ hoti. Vattamukhena kammaṭṭhānassa kathitattā <span class="bld">‘‘vattasīse ṭhatvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Palālavaraṇaka</span>nti palālapuñjaṃ.</p>
  333. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārambhathā</span>ti samathavipassanādīsu vīriyaṃ karotha. <span class="bld">Nikkamathā</span>ti kosajjato nikkhamatha, kāmānaṃ <a name="V1.0071"></a> vā panūdanāya nikkhamatha, ubhayenapi vīriyameva vuttaṃ. Vīriyañhi ārambhanakavasena ārambho, kosajjato nikkhamanavasena ‘‘nikkamo’’ti vuccati. <span class="bld">Yuñjatha buddhasāsane</span>ti buddhassa bhagavato pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhāte tividhasāsane yuñjatha yogaṃ karotha. Evamanuyuñjantā <span class="bld">maccuno senaṃ dhunātha</span> viddhaṃsetha. Tattha <span class="bld">maccuno sena</span>nti –</p>
  334. <p class="gatha1">‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;</p>
  335. <p class="gathalast">Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.</p>
  336. <p class="gatha1">‘‘Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;</p>
  337. <p class="gathalast">Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.</p>
  338. <p class="gatha1">‘‘Lābho <a name="M1.0080"></a> siloko sakkāro,</p>
  339. <p class="gatha2">Micchāladdho ca yo yaso;</p>
  340. <p class="gatha3">Yo cattānaṃ samukkaṃse,</p>
  341. <p class="gathalast">Pare ca avajānāti.</p>
  342. <p class="gatha1">‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;</p>
  343. <p class="gathalast">Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438-441) –</p>
  344. <p class="unindented">Evamāgataṃ kāmādibhedaṃ maccuno senaṃ. Ettha ca yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mosayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati. Vuttañhetaṃ – ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parappaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādhati, tāya bādhitānaṃ pariyesanataṇhā cittaṃ kilamayati. Atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati, tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu pantesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati. Tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati. Taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti. Tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamanaṃ <a name="V1.0072"></a> nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti. Lābhādīhi mucchitvā dhammappatirūpakāni pakāsento micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo. <span class="bld">Naḷāgāra</span>nti naḷehi vinaddhatiṇacchannagehaṃ.</p>
  345. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihassatī</span>ti uggahaṇasajjhāyanamanasikārādīhi viharissati. <span class="bld">Jātisaṃsāra</span>nti punappunaṃ jātisaṅkhātasaṃsāravaṭṭaṃ. <span class="bld">Dukkhassantaṃ karissatī</span>ti dukkhassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikarissati. <span class="bld">Palālapuñjāha</span>nti palālapuñjaṃ ahanti padacchedo. <span class="bld">Tatiyaṃ ṭhāna</span>nti anāgāmiphalaṃ sandhāya vadati.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Tivassabhikkhukāle</span>ti upasampadato tīṇi vassāni assāti tivasso, tivasso ca so bhikkhu cāti tivassabhikkhu, tassa, tena vā <a name="M1.0081"></a> upalakkhito kālo tivassabhikkhukālo, tasmiṃ. Yadā so tivasso bhikkhu nāma hoti, tadāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kammaṃ karotī</span>ti bhāvanākammaṃ karoti. <span class="bld">Ganthakamma</span>nti ganthavisayaṃ uggahaṇādikammaṃ. <span class="bld">Piṇḍāpacitiṃ katvā</span>ti antovasse temāsaṃ dinnapiṇḍassa kilesakkhayakaraṇena apacitiṃ pūjaṃ katvā. Piṇḍāpacitiṃ karonto hi bhikkhu yehi attano yo piṇḍapāto dinno, tesaṃ tassa mahapphalabhāvaṃ icchanto attano santānameva kilesakkhayakaraṇena visodhetvā arahattaṃ gaṇhāti.</p>
  347. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtī</span>ti ettha pūjāvacano mahantasaddo, bhūtīti ca nāmekadesena tissabhūtittheraṃ ālapati. Bhavati hi nāmekadesenapi vohāro yathā ‘‘devadatto datto’’ti. <span class="bld">Mahābhūtī</span>ti vā piyasamudāhāro, so mahati bhūti vibhūti puññañāṇādisampadā assāti mahābhūti. <span class="bld">Channaṃ sepaṇṇigacchamūla</span>nti sākhāpalāsādīhi channaṃ ghanacchāyaṃ sepaṇṇigacchamūlaṃ. <span class="bld">Asubhakammaṭṭhānaṃ pādakaṃ katvā</span>ti kesādiasubhakoṭṭhāsabhāvanāya paṭiladdhaṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā pādakaṃ katvā. Asubhavisayaṃ upacārajjhānādikammamevettha upari pavattetabbabhāvanākammassa kāraṇabhāvato ṭhānanti kammaṭṭhānaṃ.</p>
  348. <p class="bodytext">Sahassadvisahassasaṅkhāmattattā <span class="bld">‘‘mahāgaṇe’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Attano vasanaṭṭhānato therassa santikaṃ gantvā</span>ti attano vasanaṭṭhānato ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnattherassa santikaṃ gantvā. <span class="bld">Kiṃ āgatosī</span>ti kiṃkāraṇā āgatosi. <span class="bld">Sabbesu rattidivasabhāgesu okāsaṃ alabhanto</span>ti so kira thero ‘‘tuyhaṃ okāso na bhavissati, āvuso’’ti <a name="V1.0073"></a> vuttepi ‘‘vitakkamāḷake ṭhitakāle pucchissāmi, bhante’’ti vatvā ‘‘tasmiṃ ṭhāne aññe pucchissantī’’ti vutte ‘‘bhikkhācāramagge, bhante’’ti vatvā ‘‘tatrāpi aññe pucchantī’’ti vutte dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāya yāgupītakāle, bhanteti. Tatthāpi therā attano kaṅkhaṃ vinodenti, āvusoti. Antogāmato nikkhamanakāle pucchissāmi, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Antarāmagge, bhanteti. Bhojanasālāya bhattakiccapariyosāne, bhante. Divāṭṭhāne pādadhovanakāle, bhanteti. Tato paṭṭhāya <a name="M1.0082"></a> yāva aruṇā apare pucchanti, āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanatthaṃ gamanakāle, bhanteti. Tadāpi aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchissantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Evaṃ sabbesu rattidivasabhāgesu yācamāno okāsaṃ na labhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘evaṃ okāse asati maraṇassa kathaṃ okāsaṃ labhissathā’’ti. Bhante, nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke uṇhāpetvā yonisomanasikārakammaṃ karontānaṃ okāsalābhena bhavitabbaṃ siyāti adhippāyena vadati. <span class="bld">Maṇivaṇṇe</span>ti indanīlamaṇivaṇṇe.</p>
  349. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭentassevā</span>ti vāyāmantasseva. <span class="bld">Visuddhipavāraṇa</span>nti ‘‘parisuddho aha’’nti evaṃ pavattaṃ visuddhipavāraṇaṃ. Arahantānameva hesā pavāraṇā. <span class="bld">Kāḷakaṃ vā</span>ti mahantaṃ kāḷakaṃ sandhāya vadati, <span class="bld">tilako vā</span>ti khuddakaṃ sandhāya. Ubhayenapi sīlassa parisuddhabhāvameva vibhāveti.</p>
  350. <p class="bodytext"><span class="bld">Padhānakammikā</span>ti padhānakamme niyuttā. <span class="bld">Laddhamagga</span>nti laddhūpāyaṃ, paṭhamameva laddhūpadesanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Apattānī</span>ti chaḍḍitāni. <span class="bld">Alābūneva sārade</span>ti saradakāle vātātapahatāni tattha tattha vippakiṇṇaalābūni viya. <span class="bld">Kāpotakānī</span>ti kapotakavaṇṇāni. <span class="bld">Tāni disvāna kā ratī</span>ti tāni evarūpāni aṭṭhīni disvā tumhākaṃ kā nāma rati, nanu appamattakāpi rati kātuṃ na vaṭṭatiyevāti attho. <span class="bld">Dutiyakathaṃ akathitapubbo</span>ti attano vuḍḍhatarena saddhiṃ vuttavacanassa paccanīkaṃ dutiyakathaṃ akathitapubbo.</p>
  351. <p class="bodytext">Tadaṅgena, tadaṅgassa pahānaṃ <span class="bld">tadaṅgappahānaṃ</span>. Yañhi rattibhāge samujjalitena dīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānamidaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Yathā kāmacchandādayo na cittaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhanti, evaṃ pariyuṭṭhānassa nisedhanaṃ appavattikaraṇaṃ vikkhambhanaṃ <span class="bld">vikkhambhanappahānaṃ</span>. Yañhi <a name="V1.0074"></a> sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanamidaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Sammā upacchijjanti etena kilesāti samucchedo, pahīyanti etena kilesāti pahānaṃ, samucchedasaṅkhātaṃ <a name="M1.0083"></a> pahānaṃ niravasesappahānanti <span class="bld">samucchedappahānaṃ</span>. Yañhi asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna vattanti, evaṃ pahānamidaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Paṭippassambhati vūpasammati kilesadaratho etāyāti paṭippassaddhi, phalaṃ, sāyeva pahānanti <span class="bld">paṭippassaddhippahānaṃ</span>. Sabbe kilesā sabbasaṅkhatā vā nissaranti apagacchanti etenāti nissaraṇaṃ, nibbānaṃ, tadeva pahānanti <span class="bld">nissaraṇappahānaṃ. Paṭippassambhayamāna</span>nti paṭippassambhaṃ kilesavūpasamaṃ kurumānaṃ. <span class="bld">Lokiyalokuttarehī</span>ti tadaṅgavikkhambhanappahānānaṃ lokiyattā, itaresaṃ lokuttarattā vuttaṃ.</p>
  352. <p class="bodytext">Nimīyati phalaṃ etena uppajjanaṭṭhāne pakkhipamānaṃ viya hotīti nimittaṃ, kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Asubhassa nimittaṃ, asubhameva vā nimittanti <span class="bld">asubhanimittaṃ</span>. Asubhanissitampi hi jhānaṃ nissite nissayavohārena asubhanti voharīyati yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘dasasu asubhesu uppannaṃ sārammaṇaṃ paṭhamajjhāna’’</span>nti. <span class="bld">Anicce aniccantiādinā nayena vuttassā</span>ti iminā catubbidhaṃ yonisomanasikāraṃ dasseti. Heṭṭhā cettha idha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tesu pana asubhe ‘‘asubha’’nti manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā vā itaresampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  353. <p class="bodytext">Ekādasasu asubhesu paṭikūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti <span class="bld">asubhanimittassa uggaho</span>. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanaṃ <span class="bld">asubhabhāvanānuyogo</span>. Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatīti vadanti. Bhojananissitaṃ pana āhāre paṭikūlasaññaṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca udariyabhūtassa asubhatādassanaṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādassanaṃ yo uppādeti, so visesato bhojane pamāṇaññū nāma, tassa ca kāmacchando pahīyateva. <span class="bld">Dasavidhañhi asubhanimitta</span>nti pākaṭavasena vuttaṃ. Kāyagatāsatiṃ pana gahetvā ekādasavidhampi asubhanimittaṃ veditabbaṃ.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhutvā udakaṃ pive</span>ti pānīyassa okāsadānatthaṃ cattāro pañca ālope abhutvā pānīyaṃ <a name="V1.0075"></a> piveyyāti attho. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘catunnaṃ</span> <a name="M1.0084"></a> <span class="bld">pañcannaṃ ālopānaṃ okāse satī’’</span>ti. Abhidhammaṭīkākārena panettha ‘‘cattāro pañca ālope, bhutvāna udakaṃ pive’’ti pāṭhaṃ parikappetvā aññathā attho vaṇṇito, so aṭṭhakathāya na sameti. <span class="bld">Asubhakammikatissatthero</span> dantaṭṭhidassāvī.</p>
  355. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an1"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame mijjati hitapharaṇavasena siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti <span class="bld">mettā,</span> hitesitā. Tattha ‘‘mettā’’ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvatoti āha – <span class="bld">‘‘mettāti ettāvatā pubbabhāgopi vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Api</span>-saddo appanaṃ sampiṇḍeti. Appanaṃ appattāya mettāya suṭṭhu muccanassa abhāvato cetovimuttīti <span class="bld">‘‘appanāva adhippetā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  356. <p class="bodytext">Sattesu mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ <span class="bld">mettānimittassa uggaho</span>. Paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammaṃyeva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo <span class="bld">kammassakatā,</span> kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānavīmaṃsā idha <span class="bld">paṭisaṅkhānaṃ</span>. Mettāvihārīkalyāṇamittavantatā idha <span class="bld">kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇāna</span>nti attaatipiyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā, ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchagāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇaṃ. Evaṃ vā dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya – ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇa’’nti vuttaṃ. Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā. Ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā <span class="bld">anodhisopharaṇā</span> mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattādhikaraṇavasena pavattā sattavidhā aṭṭhavīsatividhā vā, dasahi disāhi disādhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca, ekekāya <a name="M1.0085"></a> vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca <span class="bld">odhisopharaṇā</span> veditabbā. <span class="bld">Mettaṃ bhāventassā</span>ti mettājhānaṃ bhāventassa. <span class="bld">Tvaṃ etassa kuddho</span>tiādi paccavekkhaṇāvidhidassanaṃ. <span class="bld">Appaṭicchitapaheṇakaṃ viyā</span>ti asampaṭicchitapaṇṇākāraṃ viya. <span class="bld">Paṭisaṅkhāne</span>ti vīmaṃsāyaṃ. Vattaniaṭaviyaṃ <span class="bld">attaguttattherasadise</span>.</p>
  357. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an1"></a><span class="paranum">18</span>. Aṭṭhame <a name="V1.0076"></a> kusaladhammasampaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha – <span class="bld">‘‘paṭhamārambhavīriya’’</span>nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ thāmagamanañca natthi, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’</span>nti. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’</span>nti. <span class="bld">Panūdanāyā</span>ti nīharaṇāya. Yathā mahato palighassa ugghāṭakajanassa mahanto ussāho icchitabbo, evamidhāpīti <span class="bld">‘‘nikkamo cetaso palighugghāṭanāyā’’</span>ti vuttaṃ. Mahāparakkamo eva parena kataṃ bandhanaṃ chindeyya, evamidhāpīti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘parakkamo cetaso bandhanacchedanāyā’’</span>ti.</p>
  358. <p class="bodytext">Āraddhaṃ saṃsādhitaṃ paripūritaṃ vīriyaṃ etassāti <span class="bld">āraddhavīriyo,</span> nipphannavīriyo, āraddhaṃ paṭṭhapitaṃ vīriyaṃ etassāti <span class="bld">āraddhavīriyo.</span> Vīriyārambhappasutoti āha – <span class="bld">‘‘āraddhavīriyassāti paripuṇṇavīriyassaceva paggahitavīriyassa cā’’</span>ti. <span class="bld">Catudosāpagata</span>nti atilīnatādīhi catūhi dosehi apagataṃ. Catudosāpagatattameva vibhāveti <span class="bld">‘‘na ca atilīna’’</span>ntiādinā. Atilīnañhi bhāvanācittaṃ kosajjapakkhikaṃ siyā, atipaggahitañca uddhaccapakkhikaṃ. Bhāvanāvīthiṃ anajjhogāhetvā saṅkocāpatti <span class="bld">atilīnatā</span>. Ajjhogāhetvā antosaṅkoco <span class="bld">ajjhattaṃ saṃkhittatā. Atipaggahitatā</span> accāraddhavīriyatā. <span class="bld">Bahiddhā vikkhittatā</span> bahivisaṭavitakkānudhāvanā. Tadetaṃ vīriyaṃ caṅkamādikāyikappayogāvahaṃ <span class="bld">kāyikaṃ,</span> tadaññaṃ <span class="bld">cetasikaṃ. Rattidivassa pañca koṭṭhāse</span>ti pubbaṇhasāyanhapaṭhamamajjhimapacchimayāmasaṅkhāte pañca koṭṭhāse. <span class="bld">Tadubhayampī</span>ti kāyikaṃ cetasikañca vīriyaṃ. <span class="bld">Milakkhatissattherassa mahāsīvattherassa</span> ca vatthu heṭṭhā dassitameva.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Pītimallakattherassa</span> <a name="M1.0086"></a> vatthu pana evaṃ veditabbaṃ. So kira gihikāle mallayuddhāya āhiṇḍanto tīsu rajjesu paṭākaṃ gahetvā tambapaṇṇidīpaṃ āgamma rājānaṃ disvā raññā katānuggaho ekadivasaṃ kilañcakāsanasālādvārena gacchanto ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 3.33-34; 4.102; ma. ni. 1.247) natumhākavaggaṃ sutvā cintesi – ‘‘neva kira rūpaṃ attano, na vedanā’’ti. So taṃyeva aṅkusaṃ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇaṃ katvā tiṃsa bhikkhū gahetvā avaravāliyaaṅgaṇaṃ gantvā samaṇadhammaṃ akāsi. Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati. Tamenaṃ <a name="V1.0077"></a> rattiṃ eko migaluddako ‘‘migo’’ti maññamāno pahari, satti vinivijjhitvā gatā. So taṃ sattiṃ harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ attānaṃ nisīdāpetvā okāsaṃ kāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ byākaritvā imaṃ udānaṃ udānesi –</p>
  360. <p class="gatha1">‘‘Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa, sabbalokaggavādino;</p>
  361. <p class="gathalast">Na tumhākaṃ idaṃ rūpaṃ, taṃ jaheyyātha bhikkhavo. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106);</p>
  362. <p class="gatha1">‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;</p>
  363. <p class="gathalast">Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106; theragā. 1168);</p>
  364. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭumbiyaputtatissattherassapi</span> vatthu evaṃ veditabbaṃ. Sāvatthiyaṃ kira tisso nāma kuṭumbiyaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati, tassa kaniṭṭhabhātubhariyā ‘‘gacchatha, naṃ jīvitā voropethā’’ti pañcasate core pesesi, te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Thero āha – ‘‘kasmā āgatattha upāsakā’’ti? Taṃ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṃ me upāsakā gahetvā ajjekarattiṃ jīvitaṃ dethāti. Ko te, samaṇa, imasmiṃ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti? Thero mahantaṃ pāsāṇaṃ gahetvā ūruṭṭhīni bhinditvā ‘‘vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo’’ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṃ katvā nipajjiṃsu. Therassa vedanaṃ vikkhambhetvā <a name="M1.0087"></a> sīlaṃ paccavekkhato parisuddhasīlaṃ nissāya pītipāmojjaṃ uppajji. Tato anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhento tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane arahattaṃ patto imaṃ udānaṃ udānesi –</p>
  365. <p class="gatha1">‘‘Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṃ;</p>
  366. <p class="gathalast">Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṃ ahaṃ.</p>
  367. <p class="gatha1">‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, yathābhūtaṃ vipassisaṃ;</p>
  368. <p class="gathalast">Sampatte aruṇuggamhi, arahattaṃ apāpuṇi’’nti. (visuddhi. 1.20; dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106);</p>
  369. <p class="bodytext"><span class="bld">Atibhojane</span> <a name="V1.0078"></a> <span class="bld">nimittaggāho</span>ti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotī’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotīti bhojane mattaññutāva atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘catupañca…pe… taṃ na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Divā sūriyāloka</span>nti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasikarontassapīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’</span>ti.</p>
  370. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an1"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <span class="bld">jhānena vā vipassanāya vā vūpasamitacittassā</span>ti jhānena vā vipassanāya vā avūpasamakarakilesavigamanena vūpasamitacittassa. Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇanti ubhayassa pahānakāraṇaṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ. Bahussutassa ganthato atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādippaṭilābhasambhavato vikkhepo na hoti. Yathā vidhippaṭipattiyā yathānurūpapattikārappavattiyā ca vikkhepo ca katākatānusocanañca na hotīti <span class="bld">‘‘bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’</span>ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayappakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetaso vūpasamakarattā ‘‘uddhaccakukkuccappahānakārī’’ti vuttaṃ, vuddhataṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittāti vuttāti daṭṭhabbaṃ. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena <a name="M1.0088"></a> kukkuccahetuko hotīti <span class="bld">‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’</span>tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā.</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an1"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame bahussutānaṃ dhammasabhāvāvabodhasambhavato vicikicchā anavakāsā evāti āha – <span class="bld">‘‘bāhusaccenapi…pe… vicikicchā pahīyatī’’</span>ti. Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti āha – <span class="bld">‘‘tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassapī’’</span>ti. Ratanattayaguṇāvabodhehi ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādivicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008; vibha. 915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha – <span class="bld">‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassapī’’</span>ti. <span class="bld">Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassā</span>ti saddheyyavatthuno anuppavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa. Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāya vā taṃninnapoṇatā adhimutti adhimokkho<a name="V1.0079"></a>. Nīvaraṇānaṃ paccayassa ceva paccayaghātassa ca vibhāvitattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vaṭṭavivaṭṭaṃ kathita’’</span>nti.</p>
  372. <p class="centered">Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  373. <p class="chapter">3. Akammaniyavaggavaṇṇanā</p>
  374. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an1"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa <a name="V1.0080"></a> paṭhame <span class="bld">abhāvita</span>nti samathavipassanābhāvanāvasena na bhāvitaṃ tathā abhāvitattā. Tañhi ‘‘avaḍḍhita’’nti vuccati paṭipakkhābhibhavena paribrūhanābhāvato. Tenāha bhagavā – <span class="bld">‘‘akammaniyaṃ hotī’’</span>ti.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an1"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. <span class="bld">Paṭhame</span>ti tatiyavaggassa paṭhamasutte. <span class="bld">Vaṭṭavasenā</span>ti vipākavaṭṭavasena. <span class="bld">Tebhūmakavaṭṭa</span>nti tebhūmakavipākavaṭṭaṃ. <span class="bld">Vaṭṭapaṭilābhāya kamma</span>nti vipākavaṭṭassa paṭilābhāya upanissayabhūtaṃ kammaṃ, tassa sahāyabhūtaṃ kilesavaṭṭampi kammaggahaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vivaṭṭapaṭilābhāya kamma</span>nti vivaṭṭādhigamassa upanissayabhūtaṃ kammaṃ. Yaṃ pana carimabhavanibbattakaṃ kammaṃ, taṃ vivaṭṭappaṭilābhāya kammaṃ hoti, na hotīti? Na hoti vaṭṭapādakabhāvato. Carimabhavapaṭisandhi <a name="M1.0089"></a> viya pana vivaṭṭūpanissayoti sakkā viññātuṃ. Na hi kadāci tihetukapaṭisandhiyā vinā visesādhigamo sambhavati. <span class="bld">Imesu suttesū</span>ti imesu pana paṭhamadutiyasuttesu yathākkamaṃ vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an1"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">abhāvita</span>nti ettha bhāvanā nāma samādhibhāvanā. Sā yattha āsaṅkitabbā, taṃ kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittādiabhāvitanti adhippetanti āha – <span class="bld">‘‘devamanussasampattiyo’’</span>tiādi.</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an1"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe yasmā <span class="bld">citta</span>nti vivaṭṭavaseneva uppannacittaṃ adhippetaṃ, tasmā jātijarābyādhimaraṇasokādidukkhassa anibbattanato mahato atthāya saṃvattatīti yojanā veditabbā.</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para25-26"></a><a name="para25-26_an1"></a><span class="paranum">25-26</span>. Pañcamachaṭṭhesu <span class="bld">uppanna</span>nti avigatuppādādikhaṇattayampi abhāvitaṃ bhāvanārahitaṃ apātubhūtameva paṇḍitasammatassa uppannakiccassa asādhanato yathā ‘‘aputto’’ti. So hi samattho hutvā pitu puttakiccaṃ asādhento aputtoti loke vuccati, evaṃ sampadamidaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesu dhammesū</span>ti lokuttarapādakajjhānādīsu. Thero pana matthakappattameva bhāvitaṃ cittaṃ dassento <span class="bld">‘‘maggacittamevā’’</span>ti āha.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para27-28"></a><a name="para27-28_an1"></a><span class="paranum">27-28</span>. Sattamaṭṭhamesu <a name="V1.0081"></a> <span class="bld">punappunaṃ akata</span>nti bhāvanābahulīkāravasena punappunaṃ na kataṃ. <span class="bld">Imānipi dve</span>ti imesu dvīsu suttesu āgatāni imānipi dve cittāni.</p>
  380. <p class="bodytext"><a name="para29-30"></a><a name="para29-30_an1"></a><span class="paranum">29-30</span>. Navame <span class="bld">adhivahatī</span>ti āneti. <span class="bld">Dukkhenā</span>ti kicchena. <span class="bld">Duppesanato</span>ti dukkhena pesetabbato. Matthakappattaṃ vipassanāsukhaṃ pākatikajjhānasukhato santatarapaṇītataramevāti āha – <span class="bld">‘‘jhānasukhato vipassanāsukha’’</span>nti. Tenāha bhagavā –</p>
  381. <p class="gatha1">‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;</p>
  382. <p class="gathalast">Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.</p>
  383. <p class="gatha1">‘‘Yato <a name="M1.0090"></a> yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
  384. <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);</p>
  385. <p class="bodytext">Tañhi cittaṃ vissaṭṭhaindavajirasadisaṃ amoghabhāvato.</p>
  386. <p class="centered">Akammaniyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  387. <p class="chapter">4. Adantavaggavaṇṇanā</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para31-36"></a><a name="para31-36_an1"></a><span class="paranum">31-36</span>. Catutthassa <a name="V1.0082"></a> paṭhame <span class="bld">adanta</span>nti cittabhāvanāya vinā <span class="bld">na</span> dantaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘satisaṃvararahita’’</span>nti. Catutthe tatiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. Pañcamachaṭṭhesu <span class="bld">purimasadisoyevā</span>ti tatiyacatutthasadiso eva.</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para37-38"></a><a name="para37-38_an1"></a><span class="paranum">37-38</span>. Sattamaṭṭhamesu <span class="bld">upamā panetthā</span>ti yathā paṭhamādīsu adantahatthiassādayo upamābhāvena gahitā, evamettha satthamaṭṭhamesu <span class="bld">‘‘asaṃvutagharadvārādivasena veditabbā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><a name="para39-40_an1"></a><span class="paranum">39-40</span>. Navamadasamesu <span class="bld">catūhipi padehī</span>ti adantādīhi catūhi padehi yojetvā navamadasamāni suttāni vuttānīti yojanā.</p>
  391. <p class="centered">Adantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  392. <p class="chapter">5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā</p>
  393. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an1"></a><span class="paranum">41</span>. Pañcamassa <a name="V1.0083"></a> paṭhame upamāva opammaṃ, so eva attho, tasmiṃ <span class="bld">opammatthe</span> bodhetabbe <span class="bld">nipāto. Seyyathāpī</span>ti yathāti attho. Ettha ca tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya, <span class="bld">pāricchattakopama</span> (a. ni. 7.69) <span class="bld">aggikkhandhopamā</span>di (a. ni. 7.72) suttesu viya ca. Katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti <span class="bld">loṇambilasutte</span> (a. ni. 3.101) viya, <span class="bld">suvaṇṇakārasattasūriyopamādi</span>suttesu <a name="M1.0091"></a> (a. ni. 7.66) viya ca. Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento <span class="bld">‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’</span>tiādimāhāti potthakesu likhanti, taṃ majjhimaṭṭhakathāya vatthasuttavaṇṇanāya (ma. ni. aṭṭha. 1.70) na sameti. Tattha hi idaṃ vuttaṃ –</p>
  394. <p class="indent">Seyyathāpi, bhikkhave, vatthanti upamāvacanamevetaṃ. Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti, katthaci paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ, katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṃ. Tathā hesa ‘‘seyyathāpissu, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā’’ti sakalampi devadūtasuttaṃ (ma. ni. 3.261 ādayo) upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha. ‘‘Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi, ākāse’’tiādinā pana nayena sakalampi iddhividhaṃ atthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī’’tiādinā (ma. ni. 1.314) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko’’tiādinā nayena sakalampi alagaddasuttaṃ (ma. ni. 1.238) mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha. Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassetīti.</p>
  395. <p class="bodytext">Ettha hi <span class="bld">cūḷasāropamā</span>dīsu (ma. ni. 1.312) paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ upameyyatthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Alagaddūpamasuttādīsu <a name="V1.0084"></a> pana atthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā puna atthaṃ vadanto atthena upamaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Tenevettha līnatthappakāsiniyaṃ vuttaṃ – ‘‘upameyyatthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā <a name="M1.0092"></a> dassetī’’ti vutto. <span class="bld">Atthena upamaṃ parivāretvā</span>ti etthāpi eseva nayoti. Idha pana katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. ‘‘Vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthasutte tāva ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya. Yadi nīlakāya, yadi pītakāya, yadi lohitakāya, yadi mañjiṭṭhakāya, durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa. Taṃ kissa hetu? Aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassa. Evameva kho, bhikkhave, citte saṃkiliṭṭhe duggati pāṭikaṅkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.70) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā upameyyattho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto. Yena katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. Vatthasutte viyāti vadeyya.</p>
  396. <p class="bodytext">Tathā pāricchattakopamepi ‘‘yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā, tasmiṃ samaye honti paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva dāni pannapalāso bhavissati…pe… evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye ariyasāvako agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti. Paṇḍupalāso, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hotī’’tiādinā (a. ni. 7.69) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. Aggikkhandhopame ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtanti. Evaṃ, bhanteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā’’tiādinā (a. ni. 7.72) paṭhamaṃ upamaṃyeva dassetvā pacchā attho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto, tasmā ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti na vattabbaṃ.</p>
  397. <p class="bodytext">Keci <a name="M1.0093"></a> panettha evaṃ vaṇṇayanti ‘‘atthaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā ca upamaṃ dassento atthena upamaṃ parivāretvā dasseti nāma, upamaṃ pana paṭhamaṃ vatvā pacchā atthaṃ dassento upamāya atthaṃ <a name="V1.0085"></a> parivāretvā dasseti nāma, tadubhayassapi āgataṭṭhānaṃ nidassento ‘vatthasutte viyā’tiādimāhā’’ti. Tampi ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vattabbaṃ, evañca vuccamāne ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte viyā’’ti visuṃ na vattabbaṃ ‘‘aggikkhandhopamādisutte viyā’’ti ettha ādisaddeneva saṅgahitattā. Loṇambilasuttepi hi –</p>
  398. <p class="indent">‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi.</p>
  399. <p class="indent">‘‘Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattassa nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati. Ambilaggaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattanimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti.</p>
  400. <p class="indent">‘‘Sa <a name="M1.0094"></a> kho, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭheva dhamme sukhavihārānaṃ, lābhī hoti satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374) –</p>
  401. <p class="bodytext">Evaṃ paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. ‘‘Suvaṇṇakārasūriyopamādisuttesu viya cā’’ti <a name="V1.0086"></a> idañca udāharaṇamattena saṅgahaṃ gacchati suvaṇṇakārasuttādīsu paṭhamaṃ upamāya adassitattā. Etesu hi suvaṇṇakāropamasutte (a. ni. 3.103) tāva –</p>
  402. <p class="indent">‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni, kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ…pe… paggahanimittaṃ…pe… upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya.</p>
  403. <p class="indent">‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpitvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ <a name="M1.0095"></a> daheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati, yadi paṭṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakena yadi suvaṇṇamālāya, tañcassa atthaṃ anubhoti.</p>
  404. <p class="indent">‘‘Evameva <a name="V1.0087"></a> kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena bhikkhu…pe… sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.103) –</p>
  405. <p class="bodytext">Evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadatantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto.</p>
  406. <p class="bodytext">Sattasūriyopame ca –</p>
  407. <p class="indent">‘‘Aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā, anassāsikā, bhikkhave, saṅkhārā, yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ. Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsītiyojanasahassāni āyāmena, caturāsītiyojanasahassāni vitthārena, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamuddā accuggato. Hoti so kho, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassati, deve <a name="M1.0096"></a> kho pana, bhikkhave, avassante ye kecime bījagāmabhūtagāmā osadhitiṇavanappatayo, te ussussanti visussanti na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, evaṃ adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādinā (a. ni. 7.66) –</p>
  408. <p class="bodytext">Paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto. Atha vā ‘‘sūriyassa, bhikkhave, udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ aruṇuggaṃ. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhuno ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa uppādāya etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti yadetaṃ <span class="bld">saṃyuttanikāye</span> (saṃ. ni. 5.49) āgataṃ, taṃ idha sūriyopamasuttanti adhippetaṃ siyā. Tampi ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dassetī’’ti iminā na sameti paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ dassetvā puna upamāya avuttattā. Paṭhamameva hi tattha upamā dassitā, ‘‘imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Idampi vacanamasaṅgahitaṃ vatthasuttassa imassa ca visesābhāvato. Ubhayatthāpi hi paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto<a name="V1.0088"></a>, tasmā evamettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘tatra bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti vatthasutte viya <span class="bld">pāricchattakopama-</span> (a. ni. 7.69) <span class="bld">aggikkhandhopamādi</span>suttesu (a. ni. 7.72) viya ca, katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti <span class="bld">suvaṇṇakārasattasūriyopamādi</span>suttesu (a. ni. 7.66) viya, imasmiṃ pana sālisūkopame paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Aññathā <span class="bld">majjhimaṭṭhakathāya</span> virujjhati. Idhāpi ca pubbenāparaṃ na sameti. Majjhimaṭṭhakathāya vuttanayeneva vā idhāpi pāṭho gahetabbo.</p>
  409. <p class="bodytext">Kaṇasadiso sāliphalassa tuṇḍe uppajjanakavālo <span class="bld">sālisūkaṃ,</span> tathā <span class="bld">yavasūkaṃ</span>. Sūkassa tanukabhāvato bhedavato bhedo nātimahā hotīti āha – <span class="bld">‘‘bhindissati, chaviṃ chindissatīti attho’’</span>ti. Yathā micchāṭhapitasālisūkādi akkantampi hatthādiṃ na bhindati bhindituṃ ayoggabhāvena ṭhitattā, evaṃ ācayagāmicittaṃ avijjaṃ na bhindati bhindituṃ <a name="M1.0097"></a> ayoggabhāvena uppannattāti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘micchāṭhapitenā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Aṭṭhasu ṭhānesū</span>ti ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā vuttesu dukkhādīsu catūsu saccesu pubbantādīsu catūsu cāti aṭṭhasu ṭhānesu. <span class="bld">Ghanabahala</span>nti cirakālaparibhāvanāya ativiya bahalaṃ. Mahāvisayatāya mahāpaṭipakkhatāya bahuparivāratāya bahudukkhatāya ca mahatī avijjāti mahāavijjā. Taṃ <span class="bld">mahāavijjaṃ</span>. Mahāsaddo hi bahubhāvatthopi hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu viya. <span class="bld">Taṇhāvānato nikkhantabhāvenā</span>ti tattha taṇhāya abhāvameva vadati.</p>
  410. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an1"></a><span class="paranum">42</span>. Dutiye pādeneva avamaddite akkantanti vuccamāne hatthena avamadditaṃ akkantaṃ viya akkantanti ruḷhī hesāti āha – <span class="bld">‘‘akkantanteva vutta’’</span>nti. <span class="bld">Ariyavohāro</span>ti ariyadesavāsīnaṃ vohāro. Mahantaṃ aggahetvā appamattakasseva gahaṇe payojanaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘kasmā panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tena ‘‘vivaṭṭūpanissayakusalaṃ nāma yoniso uppāditaṃ appaka’’nti na cintetabbaṃ, anukkamena laddhapaccayaṃ hutvā vaḍḍhamānaṃ khuddakanadī viya pakkhandamahoghā samuddaṃ, anukkamena nibbānamahāsamuddameva purisaṃ pāpetīti dīpeti. <span class="bld">Paccekabodhiṃ buddhabhūmi</span>nti ca paccatte upayogavacanaṃ. <span class="bld">Vaṭṭavivaṭṭaṃ kathita</span>nti yathākkamena vuttaṃ.</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an1"></a><span class="paranum">43</span>. Tatiye <span class="bld">dosena paduṭṭhacitta</span>nti sampayuttadhammānaṃ, yasmiṃ santāne uppajjati, tassa ca dūsanena visasaṃsaṭṭhapūtimuttasadisena dosena padūsitacittaṃ. <span class="bld">Attano cittenā</span>ti attano cetopariyañāṇena sabbaññutaññāṇena vā sahitena cittena. <span class="bld">Paricchinditvā</span>ti ñāṇena paricchinditvā<a name="V1.0089"></a>. Iṭṭhākārena etīti ayo, sukhaṃ. Sabbaso apeto ayo etassa, etasmāti vā <span class="bld">apāyo,</span> kāyikassa cetasikassa ca dukkhassa gati pavattiṭṭhānanti <span class="bld">duggati,</span> kāraṇāvasena vividhaṃ vikārena ca nipātiyanti etthāti <span class="bld">vinipāto,</span> appakopi natthi ayo sukhaṃ etthāti <span class="bld">nirayo</span>ti evamettha attho veditabbo.</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an1"></a><span class="paranum">44</span>. Catutthe <span class="bld">saddhāpasādena pasanna</span>nti saddhāsaṅkhātena pasādena pasannaṃ, na indriyānaṃ avippasannatāya. <span class="bld">Sukhassa gati</span>nti sukhassa pavattiṭṭhānaṃ. Sukhamevettha gacchanti, na dukkhanti vā <span class="bld">sugati</span>. Manāpiyarūpāditāya saha aggehīti <span class="bld">saggaṃ,</span> lokaṃ.</p>
  413. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an1"></a><span class="paranum">45</span>. Pañcame <a name="M1.0098"></a> pariḷāhavūpasamakaro rahado etthāti rahado, udakapuṇṇo rahado <span class="bld">udakarahado</span>. Udakaṃ dahati dhāretīti <span class="bld">udakadaho. Āvilo</span>ti kalalabahulatāya ākulo. Tenāha – <span class="bld">‘‘avippasanno’’</span>ti. <span class="bld">Luḷito</span>ti vātena āloḷito. Tenāha – <span class="bld">‘‘aparisaṇṭhito’’</span>ti. Vātābhighātena vīcitaraṅgamalasamākulatāya hi parito na saṇṭhito vā <span class="bld">aparisaṇṭhito</span>. Vātābhighātena udakassa ca appabhāvena kalalībhūto kaddamabhāvappattoti āha – <span class="bld">‘‘kaddamībhūto’’</span>ti. <span class="bld">Sippiyo</span> muttasippiādayo. <span class="bld">Sambukā</span> saṅkhasalākavisesā. <span class="bld">Carantampi tiṭṭhantampī</span>ti yathālābhavacanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Tameva hi yathālābhavacanataṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘etthā’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  414. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyonaddhenā</span>ti paṭicchāditena. Tayidaṃ kāraṇena āvilabhāvassa dassanaṃ. Diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve bhavo <span class="bld">diṭṭhadhammiko,</span> so pana lokiyopi hoti lokuttaropīti āha – <span class="bld">‘‘lokiyalokuttaramissako’’</span>ti. Pecca samparetabbato <span class="bld">samparāyo,</span> paraloko. Tenāha – <span class="bld">‘‘so hi parattha atthoti parattho’’</span>ti. Iti dvidhāpi sakasantatipariyāpanno eva gahitoti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ – <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aya</span>nti kusalakammapathasaṅkhāto dasavidho dhammo. <span class="bld">Satthantarakappāvasāne</span>ti idaṃ tassa āsannabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa kassaci antarakappassāvasāneti veditabbaṃ. <span class="bld">Ariyānaṃ yutta</span>nti ariyānaṃ ariyabhāvāya yuttaṃ, tato eva <span class="bld">ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ</span>. Ñāṇameva ñeyyassa paccakkhakaraṇaṭṭhena <span class="bld">dassana</span>nti āha – <span class="bld">‘‘ñāṇameva hī’’</span>tiādi. Kiṃ pana tanti āha – <span class="bld">‘‘dibbacakkhū’’</span>tiādi.</p>
  415. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an1"></a><span class="paranum">46</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">accho</span>ti tanuko. Tanubhāvameva hi sandhāya <span class="bld">‘‘abahalo’’</span>ti vuttaṃ. Yasmā pasanno nāma accho na bahalo, tasmā <span class="bld">‘‘pasannotipi vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vippasanno</span>ti visesena pasanno<a name="V1.0090"></a>. So pana sammā pasanno nāma hotīti āha – <span class="bld">‘‘suṭṭhu pasanno’’</span>ti. <span class="bld">Anāvilo</span>ti akaluso. Tenāha – <span class="bld">‘‘parisuddho’’</span>tiādi. <span class="bld">Saṅkha</span>nti khuddakasevālaṃ, yaṃ ‘‘tilabījaka’’nti vuccati. <span class="bld">Sevāla</span>nti kaṇṇikasevālaṃ. <span class="bld">Paṇaka</span>nti udakamalaṃ. Cittassa āvilabhāvo nīvaraṇahetukoti āha – <span class="bld">‘‘anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttenā’’</span>ti.</p>
  416. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_an1"></a><span class="paranum">47</span>. Sattame <a name="M1.0099"></a> <span class="bld">rukkhajātānī</span>ti ettha jātasaddena padavaḍḍhanameva kataṃ yathā ‘‘kosajāta’’nti āha – <span class="bld">‘‘rukkhānamevetaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti</span> yathā taṃ rattacandanādi. <span class="bld">Koci gandhena</span> yathā taṃ gosītacandanaṃ. <span class="bld">Koci rasena</span> khadirādi. <span class="bld">Koci thaddhatāya</span> campakādi. Maggaphalāvahatāya vipassanāvasena <span class="bld">bhāvitampi</span> gahitaṃ. ‘‘Tattha tattheva sakkhibhabbataṃ pāpuṇātī’’ti (a. ni. 3.103) vacanato <span class="bld">‘‘abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva, āvuso’’</span>ti phussamittatthero vadati.</p>
  417. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_an1"></a><span class="paranum">48</span>. Aṭṭhame cittassa parivattanaṃ uppādanirodhā evāti āha – <span class="bld">‘‘evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanaka’’</span>nti. <span class="bld">Adhimattapamāṇatthe</span>ti atikkantapamāṇatthe, pamāṇātītatāyanti attho. Tenāha – <span class="bld">‘‘ativiya na sukarā’’</span>ti. <span class="bld">Cakkhuviññāṇampi adhippetamevā</span>ti sabbassapi cittassa samānakhaṇattā vuttaṃ. Cittassa ativiya lahuparivattibhāvaṃ theravādena dīpetuṃ – <span class="bld">‘‘imasmiṃ panatthe’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cittasaṅkhārā</span>ti sasampayuttaṃ cittaṃ vadati. <span class="bld">Vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīna</span>nti potthakesu likhanti, ‘‘vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīna’’nti pana pāṭhena bhavitabbaṃ. <span class="bld">Milindapañhepi</span> (mi. pa. 4.1.2) hi katthaci ayameva pāṭho dissati. ‘‘Vāhasatāna’’nti vā paccatte sāmivacanaṃ byattayena vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Aḍḍhacūḷa</span>nti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ. Kassa pana upaḍḍhanti? Adhikārato vāhassāti viññāyati. ‘‘Aḍḍhacuddasa’’nti keci. ‘‘Aḍḍhacatuttha’’nti apare. Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhāti daḷhaṃ katvā vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Catunāḷiko <span class="bld">tumbo. Pucchāya abhāvenā</span>ti ‘‘sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti evaṃ pavattāya pucchāya abhāvena <span class="bld">na katā upamā. Dhammadesanāpariyosāne</span>ti sannipatitaparisāya yathāraddhadhammadesanāya pariyosāne.</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an1"></a><span class="paranum">49</span>. Navame <span class="bld">pabhassara</span>nti pariyodātaṃ sabhāvaparisuddhaṭṭhena. Tenāha – <span class="bld">‘‘paṇḍaraṃ parisuddha’’</span>nti. Pabhassaratādayo nāma vaṇṇadhātuyaṃ labbhanakavisesāti āha – <span class="bld">‘‘kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthī’’</span>ti? Itaro arūpatāya ‘‘natthī’’ti paṭikkhipitvā pariyāyakathā ayaṃ tādisassa cittassa parisuddhabhāvanādīpanāyāti dassento <span class="bld">‘‘nīlādīna’’</span>ntiādimāha. Tathā <a name="V1.0091"></a> hi ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte’’ti (dī. ni. 1.243-244; ma. ni. 1.384-386, 431-433; pārā. 12-13) vuttaṃ<a name="M1.0100"></a>. Tenevāha – <span class="bld">‘‘idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassara’’</span>nti. Kiṃ pana bhavaṅgacittaṃ nirupakkilesanti? Āma sabhāvato nirupakkilesaṃ, āgantukaupakkilesavasena pana siyā upakkiliṭṭhaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘tañca kho’’</span>tiādi. Tattha attano tesañca bhikkhūnaṃ paccakkhabhāvato pubbe ‘‘ida’’nti vatvā idāni paccāmasanavasena <span class="bld">‘‘ta’’</span>nti āha. Ca-saddo atthūpanayane. Kho-saddo vacanālaṅkāre, avadhāraṇe vā. Vakkhamānassa atthassa nicchitabhāvato bhavaṅgacittena sahāvaṭṭhānābhāvato upakkilesānaṃ āgantukatāti āha – <span class="bld">‘‘asahajātehī’’</span>tiādi. Rāgādayo upecca cittasantānaṃ kilissanti vibādhenti upatāpenti cāti āha – <span class="bld">‘‘upakkilesehīti rāgādīhī’’</span>ti. Bhavaṅgacittassa nippariyāyato upakkilesehi upakkiliṭṭhatā nāma natthi asaṃsaṭṭhabhāvato, ekasantatipariyāpannatāya pana siyā upakkiliṭṭhatāpariyāyoti āha – <span class="bld">‘‘upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccatī’’</span>ti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. Tena bhinnasantānagatāyapi nāma iriyāya loke gārayhatā dissati, pageva ekasantānagatāya iriyāyāti imaṃ visesaṃ dasseti. Tenāha – <span class="bld">‘‘javanakkhaṇe…pe… upakkiliṭṭhaṃ nāma hotī’’</span>ti.</p>
  419. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an1"></a><span class="paranum">50</span>. Dasame <span class="bld">bhavaṅgacittameva citta</span>nti ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, citta’’nti vuttaṃ bhavaṅgacittameva. Yadaggena bhavaṅgacittaṃ tādisapaccayasamavāye upakkiliṭṭhaṃ nāma vuccati, tadaggena tabbidhurapaccayasamavāye upakkilesato vimuttanti vuccati. Tenāha – <span class="bld">‘‘upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hotī’’</span>ti. Sesamettha navamasutte vuttanayānusārena veditabbaṃ.</p>
  420. <p class="centered">Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  421. <p class="chapter">6. Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā</p>
  422. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an1"></a><span class="paranum">51</span>. Chaṭṭhassa <a name="V1.0092"></a> paṭhame <span class="bld">assutavā</span>ti ettha ‘‘sādhu paññāṇavā naro’’tiādīsu (jā. 2.18.101) atthitāmattassa bodhako vā-saddo. ‘‘Sīlavā hoti kalyāṇadhammo’’tiādīsu (ma. ni. 3.381) pasaṃsāvisiṭṭhāya atthitāya. ‘‘Paññavā hoti <a name="M1.0101"></a> udayatthagāminiyā paññāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 3.317; ma. ni. 2.25) atisayatthavisiṭṭhāya atthitāya, tasmā yassa pasatthaṃ atisayena vā sutaṃ atthi, so sutavā, saṃkilesaviddhaṃsanasamatthaṃ pariyattidhammassavanaṃ, taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca ‘‘sutavā’’ti iminā padena pakāsitā. Sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattivasena suṇīti vā sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti <span class="bld">assutavā</span>.</p>
  423. <p class="bodytext">Ayañhi akāro ‘‘ahetukā dhammā (dha. sa. 2 dukamātikā), abhikkhuko āvāso’’tiādīsu (pāci. 1047) taṃsamāyoganivattiyaṃ diṭṭho. ‘‘Appaccayā dhammā’’ti (dha. sa. 7 dukamātikā) taṃsambandhibhāvanivattiyaṃ. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti apaccayuppannattā ataṃsambandhitā ettha jotitā. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti (dha. sa. 9 dukamātikā) taṃsabhāvanivattiyaṃ. Nidassanañhi ettha daṭṭhabbatā. Atha vā passatīti nidassanaṃ, cakkhuviññāṇaṃ. Taggahetabbatānivattiyaṃ, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti (dha. sa. 15 dukamātikā). ‘‘Appaṭighā dhammā (dha. sa. 10 dukamātikā) anārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. 55 dukamātikā) taṃkiccanivattiyaṃ. ‘‘Arūpino dhammā acetasikādhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyaṃ. Tadaññatā hi idha pakāsitā. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyaṃ. Manussattamattaṃ natthi, aññaṃ taṃsadisanti. Sadisatā hi ettha sūcitā. ‘‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño’’ti (a. ni. 3.13) ca taṃsambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ. Garahā hi idha ñāyati. ‘‘Kacci bhoto anāmayaṃ (jā. 1.15.146; 2.20.129) anudarā kaññā’’ti ca tadanappabhāvanivattiyaṃ. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti (dha. sa. 17 tikamātikā) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ. Atītānañhi uppannapubbattā uppādidhammānañca paccayekadesasiddhiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhuratā hettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11 tikamātikā) tadapariyosānanivattiyaṃ. Tanniṭṭhānañhettha pakāsitanti evaṃ anekesaṃ <a name="V1.0093"></a> atthānaṃ jotako. Idha pana ‘‘arūpino dhammā (dha. sa. 11 dukamātikā), acetasikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 57 dukamātikā) viya taṃsabhāvanivattiyaṃ daṭṭhabbo, aññattheti attho. Etenassa sutādiñāṇavirahaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā itī’’</span>ti.</p>
  424. <p class="bodytext">Idāni <a name="M1.0102"></a> tassatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādimāha. Tattha yasmā khandhadhātādikosallenapi upakkilesaupakkiliṭṭhānaṃ jānanahetubhūtaṃ bāhusaccaṃ hoti. Yathāha – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto hoti? Yato kho, bhikkhu, khandhakusalo hoti. Dhātu…pe… āyatana…pe… paṭiccasamuppādakusalo hoti. Ettāvatā kho, bhikkhu, bahussuto hotī’’ti. Tasmā <span class="bld">‘‘yassa ca khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha vācuggatakaraṇaṃ <span class="bld">uggaho</span>. Atthaparipucchanaṃ <span class="bld">puripucchā</span>. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ <span class="bld">vinicchayo</span>. Ācariye pana payirupāsitvā atthadhammānaṃ āgamanaṃ sutamayañāṇavasena avabujjhanaṃ <span class="bld">āgamo</span>. Maggaphalanibbānānaṃ sacchikiriyā <span class="bld">adhigamo</span>.</p>
  425. <p class="bodytext">Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti <span class="bld">puthujjanā</span>. Avighātameva vā jana-saddo vadati. <span class="bld">Puthu satthārānaṃ mukhullokikā</span>ti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti <span class="bld">puthujjanā. Sabbagatīhi avuṭṭhitā</span>ti ettha janetabbā, jāyanti vā ettha sattāti janā, gatiyo, tā puthū etesanti <span class="bld">puthujjanā</span>. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo, te etesaṃ puthū vijjantīti <span class="bld">puthujjanā</span>. Abhisaṅkhārādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Oghā</span> kāmoghādayo. Rāgaggiādayo <span class="bld">santāpā</span>. Te eva sabbepi vā kilesā <span class="bld">pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā</span>ti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti <span class="bld">puthujjanā</span>. Puthūsu janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo.</p>
  426. <p class="bodytext"><span class="bld">Rattā</span>ti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakarena chandarāgena rattā sārattā. <span class="bld">Giddhā</span>ti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā gedhaṃ āpannā. <span class="bld">Gadhitā</span>ti ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. <span class="bld">Mucchitā</span>ti kilesavasena visaññibhūtā viya anaññakiccā mohamāpannā. <span class="bld">Ajjhopannā</span>ti anaññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhitā. <span class="bld">Laggā</span>ti vaṅkakaṇṭake viya āsattā, mahāpalipe yāva nāsikaggā palipannapuriso viya uddharituṃ asakkuṇeyyabhāvena nimuggā<a name="M1.0103"></a>. <span class="bld">Laggitā</span>ti makkaṭālepe ālaggabhāvena <a name="V1.0094"></a> sammasito viya makkaṭo pañcannaṃ indriyānaṃ vasena ālaggitā. <span class="bld">Palibuddhā</span>ti sambaddhā, upaddutā vā. <span class="bld">Āvutā</span>ti āvaritā. <span class="bld">Nivutā</span>ti nivāritā. <span class="bld">Ovutā</span>ti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. <span class="bld">Pihitā</span>ti pidahitā. <span class="bld">Paṭicchannā</span>ti chāditā. <span class="bld">Paṭikujjitā</span>ti heṭṭhāmukhajātā.</p>
  427. <p class="bodytext">‘‘Assutavā’’ti etena avijjandhatā vuttāti āha – <span class="bld">‘‘andhaputhujjano vutto’’</span>ti. <span class="bld">Cittaṭṭhiti cittapariggaho natthī</span>ti yāya paṭipattiyā cittassa upakkilesaṃ tato vippamuttiñca yathāsabhāvato jāneyya, sā cittabhāvanā cittaṭṭhiti. Ekārammaṇe suṭṭhu samādhānavasena avaṭṭhitiṃ pādakaṃ katvā pavattitā sampayuttadhammehi nissayārammaṇehi ca saddhiṃ cittassa pariggahasaññitā vipassanābhāvanāpi natthi, yāya vuttamatthaṃ yathāsabhāvato jāneyya.</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an1"></a><span class="paranum">52</span>. Dutiye <span class="bld">sutavā</span>ti padassa attho anantarasutte vuttoyeva. <span class="bld">Ariyasāvako</span>ti ettha catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘atthi ariyo’’</span>tiādi āraddhaṃ. Paccekaṃ saccāni buddhavantoti <span class="bld">paccekabuddhā</span>. Nanu sabbepi ariyā paccekameva saccāni paṭivijjhanti dhammassa paccattavedanīyabhāvato? Nayidamīdisaṃ paṭivedhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā pana sāvakā aññesaṃ nissayena saccāni paṭivijjhanti paratoghosena vinā tesaṃ dassanamaggassa anuppajjanato. Yathā ca sammāsambuddhā aññesaṃ nissayabhāvena saccāni abhisambujjhanti, na evamete, ete pana aparaneyyā hutvā aparanāyakabhāvena saccāni paṭivijjhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā’’ti.</p>
  429. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi sāvako na ariyo</span>ti ettha pothujjanikāya saddhāya ratanattaye abhippasanno saddhopi gahito eva. <span class="bld">Gihī anāgataphalo</span>ti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttapuggalo hi saraṇagamanato paṭṭhāya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoicceva vattabbataṃ labhati. Svāyamattho <span class="bld">dakkhiṇāvisuddhisuttena</span> (ma. ni. 3.376 ādayo) dīpetabbo. <span class="bld">Sutavā</span>ti ettha vuttaattho nāma attahitaparahitappaṭipatti, tassa vasena sutasampanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘so ca hoti sutena upapanno, appampi <a name="M1.0104"></a> ce sahitaṃ bhāsamāno’’ti ca ādi. <span class="bld">Ariyasāvakoti veditabbo</span>ti ariyassa bhagavato dhammassavanakicce yuttappayuttabhāvato vuttaṃ. Upakkilesehi vippamutti anupakkiliṭṭhatā, tassā yathāsabhāvajānanaṃ daḷhatarāya eva cittabhāvanāya sati hoti, na aññathāti <span class="bld">‘‘balavavipassanā kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an1"></a><span class="paranum">53</span>. Tatiye <span class="bld">aggikkhandhopamasuttantaaṭṭhuppattiya</span>nti aggikkhandhopamasutte (a. ni. 7.72) desanāaṭṭhuppattiyaṃ<a name="V1.0095"></a>. Taṃdesanāhetukañhi ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ micchāpaṭipattiṃ nimittaṃ katvā bhagavā imaṃ suttaṃ desesi. <span class="bld">Avijahitameva hoti</span> sabbakālaṃ suppatiṭṭhitasatisampajaññattā. Yasmā buddhānaṃ rūpakāyo bāhirabbhantarehi malehi anupakkiliṭṭho sudhotajātimaṇisadiso, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañcā’’</span>ti. <span class="bld">Vītināmetvā</span>ti phalasamāpattīhi vītināmetvā. Kālaparicchedavasena vivittāsane vītināmanaṃ vivekaninnatāya ceva paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthañca. <span class="bld">Nivāsetvā</span>ti vihāranivāsanaparivattanavasena nivāsetvā. Kadāci ekakassa, kadāci bhikkhusaṅghaparivutassa, kadāci pakatiyā, kadāci pāṭihāriyehi vattamānehi ca gāmappaveso tathā tathā vinetabbapuggalavasena. <span class="bld">Upasaṃharitvā</span>ti himavantādīsu pupphitarukkhādito ānetvā. Oṇatuṇṇatāya bhūmiyā satthu padanikkhepasamaye samabhāvāpatti, sukhasamphassavikasitapadumasampaṭicchanañca suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. Nidassanamattañcetaṃ sakkharākaṭhalakaṇṭakasaṅkukalalādiapagamo sucibhāvāpattīti evamādīnampi tadā labbhanato.</p>
  431. <p class="bodytext"><span class="bld">Indakhīlassa anto ṭhapitamatte</span>ti idaṃ yāvadeva veneyyajanavinayatthāya satthu pāṭihāriyaṃ pavattanti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Dakkhiṇapāde</span>ti idaṃ buddhānaṃ sabbapadakkhiṇatāya. <span class="bld">‘‘Chabbaṇṇarasmiyo’’</span>ti vatvāpi <span class="bld">‘‘suvaṇṇarasapiñjarāni viyā’’</span>ti idaṃ buddhānaṃ sarīre pītābhāya yebhuyyatāya vuttaṃ. <span class="bld">Madhurenākārena saddaṃ karonti</span> daṭṭhabbasārassa diṭṭhatāya. Bheriādīnaṃ pana saddāyanaṃ dhammatāva. <span class="bld">Paṭimānentī</span>ti ‘‘sudullabhaṃ idaṃ ajja amhehi labbhati, ye mayaṃ īdisena paṇītena āhārena bhagavantaṃ upaṭṭhahāmā’’ti patītamānasā mānenti pūjenti. <span class="bld">Tesaṃ santānāni oloketvā</span>ti <a name="M1.0105"></a> tesaṃ tathā upaṭṭhākānaṃ puggalānaṃ atīte etarahi ca pavattacittasantānāni oloketvā. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho. <span class="bld">Tatthā</span>ti vihāre. <span class="bld">Gandhamaṇḍalamāḷe</span>ti catujjātiyagandhena kataparibhaṇḍe maṇḍalamāḷe.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Dullabhā khaṇasampattī</span>ti satipi manussattappaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. <span class="bld">Cātumahārājika…pe… vasavattibhavanaṃ gacchantī</span>ti idaṃ tattha suññavimānāni sandhāya vuttaṃ. Bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā pacchābhattaṃ tayo bhāge katvā paṭhamabhāge sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti. Sace ākaṅkhati, buddhāciṇṇaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Atha yathākālaparicchedaṃ tato vuṭṭhahitvā dutiyabhāge pacchimayāme tatiyakoṭṭhāse viya lokaṃ voloketi veneyyānaṃ ñāṇaparipākaṃ passituṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘sace ākaṅkhatī’’</span>tiādi.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālayutta</span>nti <a name="V1.0096"></a> pattakallaṃ, ‘‘imissā velāya imassa evaṃ vattabba’’nti taṃkālānurūpaṃ. <span class="bld">Samayayutta</span>nti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. <span class="bld">Samayayutta</span>nti vā ariyasamayasaṃyuttaṃ. Desakālānurūpameva hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desenti, desentā ca ariyasammataṃ paṭiccasamuppādanayaṃ dīpentāva desenti. Atha vā <span class="bld">samayayutta</span>nti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti, <span class="bld">kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, na</span> yāva samandhakārā dhammaṃ deseti.</p>
  434. <p class="bodytext"><span class="bld">Utuṃ gaṇhāpeti,</span> na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti. <span class="bld">Tato tato</span>ti attano attano divāṭṭhānādito. <span class="bld">Okāsaṃ labhamānā</span>ti purebhattapacchābhattapurimayāmesu okāsaṃ alabhitvā idāni majjhimayāme okāsaṃ labhamānā, bhagavatā vā katokāsatāya okāsaṃ labhamānā. Pacchābhattassa tīsu bhāgesu paṭhamabhāge sīhaseyyakappanaṃ ekantikaṃ na hotīti āha – <span class="bld">‘‘purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassā’’</span>ti. Teneva hi tattha ‘‘sace ākaṅkhatī’’ti tadā sīhaseyyakappanassa anibaddhatā vibhāvitā. <span class="bld">Kilāsubhāvo</span> parissamo<a name="M1.0106"></a>. Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Buddhacakkhunā lokaṃ voloketī</span>ti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaṃ āciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutaññāṇeneva ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti.</p>
  435. <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃyeva kicce</span>ti pacchimayāmakicce. Balavatā paccanutāpena saṃvaḍḍhamānena karajakāye mahāpariḷāho uppajjatīti āha – <span class="bld">‘‘nāmakāye santatte karajakāyo santatto’’</span>ti. <span class="bld">Nidhānagata</span>nti sannicitalohitaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchī</span>ti lohitaṃ uṇhaṃ hutvā mukhato uggañchi. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti bhikkhupaṭiññaṃ. <span class="bld">Taṃ pāpaṃ vaḍḍhamāna</span>nti bhikkhupaṭiññāya avijahitattā tathā pavaḍḍhamānapāpaṃ. Antimavatthuajjhāpannānampi upāyena pavattiyamāno yonisomanasikāro sātthako hotiyevāti dassento <span class="bld">‘‘jātasaṃvegā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aho sallekhita</span>nti aho ativiya sallekhena itaṃ pavattaṃ. <span class="bld">Kāsāvapajjoto</span>ti bhikkhūnaṃ bahubhāvato ito cito ca vicarantānaṃ tesaṃ kāsāvajutiyā pajjotito. <span class="bld">Isivātaparivāto</span>ti sīlakkhandhādīnaṃ nibbānassa ca esanato isīnaṃ bhikkhūnaṃ guṇagandhena ceva guṇagandhavāsitena sarīragandhena ca parito samantato vāyito.</p>
  436. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammasaṃvego uppajji</span> anāvajjanena pubbe tassa atthassa asaṃviditattā. <span class="bld">Dhammasaṃvego</span>ti ca <a name="V1.0097"></a> tādise atthe dhammatāvasena uppajjanakaṃ sahottappañāṇaṃ. <span class="bld">Assāsaṭṭhāna</span>nti cittassāsakāraṇaṃ kammaṭṭhānaṃ. Sabbesaṃ kiccānaṃ pubbabhāgo <span class="bld">sabbapubbabhāgo</span>. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’tiādinā hi cittassa paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ <span class="bld">hitapharaṇaṃ</span>. Itaraṃ ito thokaṃ mahantanti katvā idaṃ <span class="bld">‘‘cūḷaccharāsaṅghātasutta’’</span>nti vuttaṃ. Accharāsaṅghāto vuccati aṅguliphoṭanakkhaṇo akkhinimisakālo, yo ekassa akkharassa uccāraṇakkhaṇo. Tenāha – <span class="bld">‘‘dve aṅguliyo paharitvā saddakaraṇamatta’’</span>nti. <span class="bld">Sabbasattānaṃ hitapharaṇacitta</span>nti sabbesampi sattānaṃ sammadeva hitesitavasena pavattacittaṃ. <span class="bld">Āvajjento āsevatī</span>ti hitesitavasena āvajjento. Āvajjanena ābhujantopi āsevati nāma ñāṇavippayuttena. <span class="bld">Jānanto</span>ti tathā ñāṇamattaṃ uppādentopi. <span class="bld">Passanto</span>ti tathā ñāṇacakkhunā paccakkhato viya vipassantopi. <span class="bld">Paccavekkhanto</span>ti tamatthaṃ pati <a name="M1.0107"></a> pati avekkhantopi. <span class="bld">Saddhāya adhimuccanto</span>tiādi pañcannaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Abhiññeyya</span>ntiādi catusaccavasena vuttaṃ. Sabbameva cetaṃ vitthārato, sāmaññena āsevanadassanamevāti idhādhippetameva āsevanatthaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘idha panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Arittajjhāno</span>ti avirahitajjhāno. <span class="bld">Atucchajjhāno</span>ti jhānena atuccho. Cāgo vā vevacananti āha – <span class="bld">‘‘apariccattajjhāno’’</span>ti. <span class="bld">Viharatī</span>ti padassa <span class="bld">vibhaṅge</span> (vibha. 540) āgatanayena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘viharatīti iriyatī’’</span>tiādimāha. Ayaṃ panettha saddattho – <span class="bld">viharatī</span>ti ettha <span class="bld">vi</span>-saddo vicchedatthajotano. <span class="bld">Haratī</span>ti neti, pavattetīti attho, vicchinditvā harati viharatīti vuttaṃ hoti. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati. <span class="bld">Iriyatī</span>ti ṭhānanisajjādikiriyaṃ karonto pavattati. <span class="bld">Pavattatī</span>ti ṭhānādisamaṅgī hutvā pavattati. <span class="bld">Pāletī</span>ti ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhanto pāleti. <span class="bld">Yapeti yāpetī</span>ti tasseva vevacanaṃ. Ekañhi iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ pālento yapeti yāpetīti vuccati. <span class="bld">Caratī</span>ti ṭhānanisajjādīsu aññatarasamaṅgī hutvā pavattati. <span class="bld">Iminā padenā</span>ti ‘‘viharatī’’ti iminā padena.</p>
  438. <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyāpathavihāro</span>ti ettha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo kāyikakiriyā. Tassā pavattanūpāyabhāvato iriyāya patho iriyāpatho, ṭhānanisajjādi. Na hi ṭhānanisajjādīhi avatthāhi vinā kiñci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya, gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpathova vihāro <span class="bld">iriyāpathavihāro,</span> so ca atthato ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandho <a name="V1.0098"></a> eva. Ovādānusāsanīnaṃ ekānekavārādivisiṭṭhoyeva bhedo, na pana paramatthato tesaṃ nānākaraṇanti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘paramatthato panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ese eke ekaṭṭhe</span>tiādīsu eso eko ekatthotiādinā attho veditabbo.</p>
  439. <p class="bodytext">Raṭṭhassa<a name="M1.0108"></a>, raṭṭhato vā laddho piṇḍo raṭṭhapiṇḍo. Tenāha – <span class="bld">‘‘ñātiparivaṭṭaṃ pahāyā’’</span>tiādi. Tattha ‘‘amhākamete’’ti viññāyantīti ñātī, pitāmahapituputtādivasena parivaṭṭanaṭṭhena parivaṭṭo, ñātiyeva parivaṭṭo <span class="bld">ñātiparivaṭṭo. Theyyaparibhogo nāma</span> anarahassa paribhogo. Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo <span class="bld">iṇaparibhogo</span> paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho.</p>
  440. <p class="bodytext">Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā, puttānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ bhāvo dāyajjaṃ, dāyajjavasena paribhogo <span class="bld">dāyajjaparibhogo,</span> puttabhāvena paribhogoti vuttaṃ hoti. Sekkhā hi bhikkhū bhagavato orasaputtā, te pitu santakānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīnanti? Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesuyeva ca paribhogasambhavato. <span class="bld">Dhammadāyādasutta</span>ñcettha sādhakaṃ.</p>
  441. <p class="bodytext">Vītarāgā eva taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti āha – <span class="bld">‘‘khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāmā’’</span>ti. Avītarāgānañhi taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ pūrenti. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti. Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitaṃ desaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato <a name="M1.0109"></a> nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo ‘‘āṇaṇyaparibhogo’’ti vuccati, tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto <a name="V1.0099"></a> visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo. So idha visuṃ na vutto, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchati. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā ‘‘sekho’’tveva vuccati. Imesu paribhogesu sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca ariyānaṃ puthujjanānañca vaṭṭati, iṇaparibhogo na vaṭṭati. Theyyaparibhoge kathāyeva natthi. Kathaṃ panettha sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca puthujjanānaṃ sambhavati? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato. <span class="bld">Sekkhasuttaṃ</span> (saṃ. ni. 5.13) hetassa atthassa sādhakaṃ.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">Imassa bhikkhuno</span>ti accharāsaṅghātamattampi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno. <span class="bld">Amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo</span>ti ‘‘ayaṃ pabbajito samaṇo bhikkhūti āmisaṃ dentānaṃ tāya mettāsevanāya attano santāne dosamalassa vā tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ pabbājanato vūpasamanato saṃsāre ca bhayassa sammāva ikkhaṇato ajjhāsayassa avisaṃvādanenassa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. <span class="bld">Mahaṭṭhiya</span>nti mahatthikaṃ mahāpayojanaṃ. <span class="bld">Mahapphala</span>nti vipulapphalaṃ. <span class="bld">Mahānisaṃsa</span>nti mahānissandapphalaṃ. <span class="bld">Mahājutika</span>nti mahānubhāvaṃ. <span class="bld">Mahāvipphāra</span>nti mahāvitthāraṃ. Ettha ca paṭhamaṃ kāraṇaṃ mettāsevanāya tassa bhikkhuno sāmiādibhāvena raṭṭhapiṇḍaparibhogārahatā, dutiyaṃ parehi dinnassa dānassa mahaṭṭhiyabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Ko pana vādo</span>ti mettāya āsevanamattampi evaṃmahānubhāvaṃ, ko pana vādo bahulīkāre, ettha vattabbameva natthī’’ti attho.</p>
  443. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an1"></a><span class="paranum">54</span>. Catutthe <span class="bld">uppādeti vaḍḍhetī</span>ti ettha bhāvanāsaddassa uppādanavaḍḍhanatthatā pubbe vuttā eva.</p>
  444. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an1"></a><span class="paranum">55</span>. Pañcame <a name="M1.0110"></a> <span class="bld">imesu dvīsū</span>ti catutthapañcamesu. ‘‘Tatiye vuttanayeneva veditabba’’nti vatvā tathā veditabbataṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yo hi āsevatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tena āsevanābhāvanāmanasikārānaṃ atthavisesābhāvamāha. Yadi evaṃ suttantassa desanā kathanti āha – <span class="bld">‘‘sammāsambuddho panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yāya dhammadhātuyā</span>ti sabbaññutaññāṇamāha. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ ekampi dhammaṃ tathā vibhajitvā bhagavā dasseti. <span class="bld">Tīhi koṭṭhāsehī</span>ti <a name="V1.0100"></a> āsevanābhāvanāmanasikārabhāgehi. Mettā hi sabbavatthuno mettāyanavasena ānītā sevanā āsevanā, tassā vaḍḍhanā bhāvanā, avissajjetvā manasi ṭhapanaṃ manasikāro.</p>
  445. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an1"></a><span class="paranum">56</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">aniyamitavacanaṃ</span> ‘‘ime nāmā’’ti niyametvā avuttattā. <span class="bld">Niyamitavacanaṃ</span> ‘‘akusalā’’ti sarūpeneva vuttattā. <span class="bld">Asesato pariyādinnā honti</span> appakassapi akusalabhāgassa aggahitassa abhāvato. Akusalaṃ bhajantīti <span class="bld">akusalabhāgiyā</span>. Akusalapakkhe bhavāti <span class="bld">akusalapakkhikā</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘akusalāyevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭhamataraṃ gacchatī</span>ti paṭhamataraṃ pavattati, paṭhamo padhāno hutvā vattatīti attho. Ekuppādādivasena hi ekajjhaṃ pavattamānesu catūsu arūpakkhandhesu ayameva paṭhamaṃ uppajjatīti idaṃ natthi, lokuttaramaggesu viya pana paññindriyassa, lokiyadhammesu manindriyassa puretarassa bhāvo sātisayoti <span class="bld">‘‘sabbete manopubbaṅgamā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi <span class="bld">abhidhammepi</span> (dha. sa. 1) ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ jeṭṭhaṃ katvā desanā pavattā. Suttesupi vuttaṃ – ‘‘manopubbaṅgamā dhammā (dha. pa. 1, 2), chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.buddhavaggo, erakapattanāgarājavatthu). Tenāha – <span class="bld">‘‘ete hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesaṃ mano uppādako</span>ti ca yadaggena mano sampayuttadhammānaṃ jeṭṭhako hutvā pavattati, tadaggena te attānaṃ anuvattāpento te tathā uppādento nāma hotīti katvā vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana cittassa jeṭṭhakabhāvameva sandhāya rājagamanaññāyena sahuppattipi paṭhamuppatti viya katvā vuttāti ayamattho dassito. <span class="bld">Anvadevā</span>ti eteneva cittassa khaṇavasena paṭhamuppattiyā abhāvo dīpitoti daṭṭhabbo. Tenevāha – <span class="bld">‘‘ekatoyevāti attho’’</span>ti.</p>
  446. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an1"></a><span class="paranum">57</span>. Sattame <a name="M1.0111"></a> <span class="bld">catubhūmakāpi kusalā dhammā kathitā</span>ti ‘‘ye keci kusalā dhammā’’ti anavasesapariyādānato vuttaṃ.</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an1"></a><span class="paranum">58</span>. Aṭṭhame <span class="bld">ida</span>nti liṅgavipallāsena niddeso, nipātapadaṃ vā etaṃ ‘‘yadida’’ntiādīsu viyāti āha – <span class="bld">‘‘ayaṃ pamādoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Pamajjanākāro</span>ti pamādāpatti. <span class="bld">Cittassa vossaggo</span>ti imesu ettakesu ṭhānesu satiyā aniggaṇhitvā cittassa vossajjanaṃ sativiraho. <span class="bld">Vossaggānuppadāna</span>nti vossaggassa anu anu padānaṃ punappunaṃ vissajjanaṃ. <span class="bld">Asakkaccakiriyatā</span>ti etesaṃ dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ pavattane puggalassa vā deyyadhammassa vā asakkaccakiriyā. Satatabhāvo sātaccaṃ, sātaccena kiriyā sātaccakiriyā, sāyeva sātaccakiriyatā, na sātaccakiriyatā <span class="bld">asātaccakiriyatā. Anaṭṭhitakiriyatā</span>ti <a name="V1.0101"></a> aniṭṭhitakiriyatā nirantaraṃ na anuṭṭhitakiriyatā ca. <span class="bld">Olīnavuttitā</span>ti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa abhāvena olīnavuttitā. <span class="bld">Nikkhittachandatā</span>ti kusalakiriyāya vīriyachandassa nikkhittabhāvo. <span class="bld">Nikkhittadhuratā</span>ti vīriyadhurassa oropanaṃ, osakkitamānasatāti attho. <span class="bld">Anadhiṭṭhāna</span>nti kusalakaraṇe appatiṭṭhitabhāvo. <span class="bld">Ananuyogo</span>ti ananuyuñjanaṃ. Kusaladhammesu āsevanādīnaṃ abhāvo <span class="bld">anāsevanādayo. Pamādo</span>ti sarūpaniddeso. <span class="bld">Pamajjanā</span>ti ākāraniddeso. <span class="bld">Pamajjitatta</span>nti bhāvaniddeso. <span class="bld">Parihāyantī</span>ti iminā pamādassa sāvajjataṃ dasseti. Tayidaṃ lokiyānaṃ vasena, na lokuttarānanti āha – <span class="bld">‘‘uppannā…pe… ida’’</span>ntiādi.</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_an1"></a><span class="paranum">59</span>. Navame na pamajjati etenāti <span class="bld">appamādo,</span> pamādassa paṭipakkho satiyā avippavāso. Atthato niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ nāmaṃ. Pamādo pana satiyā satisampajaññassa vā paṭipakkhabhūto akusalacittuppādo daṭṭhabbo. Tenāha – <span class="bld">‘‘pamādassa paṭipakkhavasena vitthārato veditabbo’’</span>ti.</p>
  449. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_an1"></a><span class="paranum">60</span>. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā, tassa bhāvo <span class="bld">kosajjaṃ,</span> ālasiyanti attho.</p>
  450. <p class="bodytext">Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  451. <p class="chapter">7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā</p>
  452. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an1"></a><span class="paranum">61</span>. Sattamassa <a name="V1.0102"></a><a name="M1.0112"></a> paṭhame vīrānaṃ kammanti vīriyaṃ, vidhinā vā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, tadeva kusalakiriyāya padhānaṭṭhena ārambho <span class="bld">vīriyārambho</span>. Āraddhavīriyatā paggahitavīriyatā paripuṇṇavīriyatāti paccekaṃ vīriyatāsaddo yojetabbo.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an1"></a><span class="paranum">62</span>. Dutiye mahatī icchā etassāti mahiccho, tassa bhāvo <span class="bld">mahicchatā</span>. Mahāvisayo lobho <span class="bld">mahālobho</span> mahantānaṃ vatthūnaṃ bahūnañca abhigijjhanato. <span class="bld">Itarītarā</span>tiādinā pabbajitānaṃ uppajjanamahicchatā vuttā. <span class="bld">Pañcahi kāmaguṇehī</span>tiādi gahaṭṭhānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Icchā</span>ti sabhāvaniddeso. <span class="bld">Icchāgatā</span>ti icchāpavattā. <span class="bld">Mahicchatā</span>ti mahāicchatā. Atthato panāyaṃ rāgo evāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘rāgo sārāgo’’</span>tiādi.</p>
  454. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an1"></a><span class="paranum">63</span>. Tatiye <span class="bld">appicchassā</span>ti ettha <span class="bld">appa</span>-saddo abhāvattho ‘‘appābādho hoti appātaṅko’’tiādīsu (ma. ni. 2.304) viyāti āha – <span class="bld">‘‘anicchassā’’</span>ti. Loke pākaṭassa hi akkhirogakucchirogādibhedassa ābādhassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘appābādho’’ti vuttaṃ. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘ettha hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Byañjanaṃ sāvasesaṃ viya parittakepi appasaddassa dissamānattā. Attho pana niravaseso sabbaso paccayicchāya abhāvassa adhippetattā. Tenāha – <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi.</p>
  455. <p class="bodytext">Icchāya abhāveneva appiccho nāma hotīti imamatthaṃ pakārantarena dīpetuṃ – <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Atricchatā</span> nāma atra atra icchā. Asantaguṇasambhāvanatāya pāpā lāmikā nihīnā icchā <span class="bld">pāpicchatā</span>. Yāya paccayuppādanatthaṃ attani vijjamānaguṇe sambhāveti, paccayānaṃ paṭiggahaṇe ca na mattaṃ jānāti, ayaṃ <span class="bld">mahicchatā. Asantaguṇasambhāvanatā</span>ti attani avijjamānānaṃ guṇānaṃ vijjamānānaṃ viya paresaṃ pakāsanā. <span class="bld">Santaguṇasambhāvanatā</span>ti icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇavibhāvanā. Tādisassapi paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti, sāpi abhidhamme āgatāyevāti sambandho. <span class="bld">Dussantappayo</span>ti duttappayo.</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Atilūkhabhāva</span>nti <a name="M1.0113"></a> pattacīvaravasena ativiya lūkhabhāvaṃ. Tadassa disvā manussā ‘‘ayaṃ amaṅgaladivaso<a name="V1.0103"></a>, sumbhakasiniddhapattacīvaro ayyo pubbaṅgamo kātabbo’’ti cintetvā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. <span class="bld">Ummujjī</span>ti manussānaṃ ajānantānaṃyeva pathaviyaṃ nimujjitvā gaṇhantoyeva ummujji. Yadi thero ‘‘khīṇāsavabhāvaṃ jānantū’’ti iccheyya, na naṃ manussā ‘‘bahi hothā’’ti vadeyyuṃ, khīṇāsavānaṃ pana tathācittameva na uppajjeyya.</p>
  457. <p class="bodytext">Appicchatāpadhānaṃ puggalādhiṭṭhānaṃ catubbidhaicchāpabhedaṃ dassetvā punapi puggalādhiṭṭhānena catubbidhaṃ icchābhedaṃ dassento <span class="bld">‘‘aparopi catubbidho appiccho’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Paccayaappiccho</span>ti paccayesu icchārahito. <span class="bld">Dhutaṅgaappiccho</span>ti dhutaguṇasambhāvanāya icchārahito. <span class="bld">Pariyattiappiccho</span>ti bahussutasambhāvanāya icchārahito. <span class="bld">Adhigamaappiccho</span>ti ‘‘ariyo’’ti sambhāvanāya icchārahito. <span class="bld">Dāyakassa vasa</span>nti appaṃ vā yaṃ dātukāmo bahuṃ vāti dāyakassa cittassa vasaṃ, ajjhāsayanti attho. <span class="bld">Deyyadhammassa vasa</span>nti deyyadhammassa abahubhāvaṃ. <span class="bld">Attano thāma</span>nti attano pamāṇaṃ. Yattakena attā yāpeti, tattakasseva gahaṇaṃ. <span class="bld">Yadi hī</span>tiādi saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ. <span class="bld">Pamāṇenevā</span>ti yāpanappamāṇeneva.</p>
  458. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekabhikkhupi nāññāsī</span>ti sosānikavatte sammadeva vattitattā ekopi bhikkhu na aññāsi. <span class="bld">Abbokiṇṇa</span>nti avicchedaṃ. <span class="bld">Dutiyo maṃ jāneyyā</span>ti dutiyo sahāyabhūtopi yathā maṃ jānituṃ na sakkuṇeyya, tathā saṭṭhi vassāni nirantaraṃ susāne vasāmi, tasmā <span class="bld">ahaṃ aho sosānikuttamo. Upakāro hutvā</span>ti uggahaparipucchādīhi pariyattidhammavasena upakāro hutvā. <span class="bld">Dhammakathāya janapadaṃ khobhetvā</span>ti lomahaṃsanasādhukāradānacelukkhepādivasena sannipatitaṃ itarañca ‘‘kathaṃ nu kho appaṃ ayyassa santike dhammaṃ sossāmā’’ti kolāhalavasena mahājanaṃ khobhetvā? Yadi thero bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ iccheyya, pubbeva janapadaṃ khobhento dhammaṃ katheyya. <span class="bld">Gato</span>ti ‘‘ayaṃ so, yena rattiyaṃ dhammakathā katā’’ti jānanabhāvena pariyattiappicchatāya purāruṇāva gato.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo</span> <a name="M1.0114"></a> <span class="bld">kulaputtā viyā</span>ti pācīnavaṃsadāye sāmaggivāsaṃvuṭṭhā anuruddho, nandiyo, kimiloti ime tayo kulaputtā viya. Etesupi hi anuruddhattherena bhagavatā ‘‘atthi pana vo anuruddhā evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) puṭṭhena ‘‘idha pana mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.328) anupubbavihārasamāpattīsu <a name="V1.0104"></a> ārocitāsu itare therā na icchiṃsu. Tathā hi te pakkante bhagavati āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘kinnu mayaṃ āyasmato anuruddhassa evamārocimha ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ mayaṃ lābhino’ti? Yaṃ no āyasmā anuruddho bhagavato sammukhāpi āsavānaṃ khayaṃ pakāsetī’’ti? Ghaṭīkāropi attano ariyabhāve kikissa rañño bhagavatā ārocite na attamano ahosi? Tenāha – <span class="bld">‘‘ghaṭīkārakumbhakāro viyā’’</span>ti. <span class="bld">Imasmiṃ panatthe</span>ti ‘‘yathayidaṃ, bhikkhave, appicchatā’’ti vutte appicchatāsaṅkhāte atthe. <span class="bld">Balavaalobhenā</span>ti daḷhatarappavattikena alobhena.</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an1"></a><span class="paranum">64</span>. Catutthe natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi, tassa bhāvo <span class="bld">asantuṭṭhitā</span>. Taṃ pana sarūpato dassento <span class="bld">‘‘asantuṭṭhe puggale…pe… lobho’’</span>ti āha. <span class="bld">Sevantassā</span>tiādīni aññamaññavevacanāni.</p>
  461. <p class="bodytext"><a name="para65-67"></a><a name="para65-67_an1"></a><span class="paranum">65-67</span>. Pañcame tussanaṃ tuṭṭhi, samaṃ, sakena, santena vā tuṭṭhi etassāti santuṭṭhi, tassa bhāvo <span class="bld">santuṭṭhitā</span>. Yassa santosassa atthitāya bhikkhu ‘‘santuṭṭho’’ti vuccati, taṃ dassento <span class="bld">‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgatassā’’</span>ti āha – cīvarādike yattha katthaci kappiye paccaye santussanena samaṅgībhūtassāti attho. Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā, tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsiddhā hi itaratā. Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati, so tathā pavatto alobho <span class="bld">itarītarapaccayasantoso,</span> tena samannāgatassa<a name="M1.0115"></a>. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso <span class="bld">yathālābhasantoso</span>. Sesapadadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābho, tena santoso <span class="bld">yathālābhasantoso. Bala</span>nti kāyabalaṃ. <span class="bld">Sāruppa</span>nti bhikkhuno anucchavikatā.</p>
  462. <p class="bodytext">Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāpi pavattiākāroti tato vinivecitameva santosassa sarūpaṃ dassento <span class="bld">‘‘labhantopi na gaṇhātī’’</span>ti āha. Taṃ parivattetvā pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ aphāsubhāvāvahaṃ sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena na atricchatādivasena taṃ parivattetvā lahukacīvaraparibhogo santosavirodhi na hotīti āha – <span class="bld">‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’</span>ti. Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha – <span class="bld">‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’</span>ti. Evaṃ sesapaccayesupi yathāsāruppaniddese <a name="V1.0105"></a> api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo. <span class="bld">Muttaharītaka</span>nti gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ. <span class="bld">Buddhādīhi vaṇṇita</span>nti appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojetuṃ ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā’’tiādinā (mahāva. 73, 128) buddhādīhi pasatthaṃ. <span class="bld">Paramasantuṭṭhova hoti</span> paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā. <span class="bld">Yathāsāruppasantosova aggo</span>ti tattha tattha bhikkhu sāruppaṃyeva nissāya santussanavasena pavattanato aggo. Chaṭṭhasattamesu natthi vattabbaṃ.</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para68-69"></a><a name="para68-69_an1"></a><span class="paranum">68-69</span>. Aṭṭhamanavamesu na sampajānātīti asampajāno, tassa bhāvo <span class="bld">asampajaññaṃ</span>. Vuttappaṭipakkhena <span class="bld">sampajaññaṃ</span> veditabbaṃ.</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an1"></a><span class="paranum">70</span>. Dasame <span class="bld">pāpamittā</span> devadattasadisā. Te hi hīnācāratāya, dukkhassa vā sampāpakatāya ‘‘pāpā’’ti vuccanti. <span class="bld">Tenākārena pavattāna</span>nti yo pāpamittassa khanti ruci adhimutti tanninnatātaṃsampavaṅkatādiākāro, tenākārena pavattānaṃ. <span class="bld">Catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāma</span>nti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ <a name="M1.0116"></a> ‘‘pāpamittatā’’ti etaṃ nāmaṃ. Yasmā assaddhiyādipāpadhammasamannāgatā puggalā visesato pāpā puññadhammavimokkhatāya, te yassa mittā sahāyā, so pāpamitto, tassa bhāvo <span class="bld">pāpamittatā</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘ye te puggalā assaddhā’’</span>tiādi.</p>
  465. <p class="centered">Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  466. <p class="chapter">8. Kalyāṇamittādivaggavaṇṇanā</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an1"></a><span class="paranum">71</span>. Aṭṭhamassa <a name="V1.0106"></a> paṭhame buddhā, sāriputtādayo vā <span class="bld">kalyāṇamittā. Vuttapaṭipakkhanayenā</span>ti ‘‘pāpamittatā’’ti pade vuttassa paṭipakkhanayena.</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para72-73"></a><a name="para72-73_an1"></a><span class="paranum">72-73</span>. Dutiye <span class="bld">yogo</span>ti samaṅgībhāvo. <span class="bld">Payogo</span>ti payuñjanaṃ paṭipatti. <span class="bld">Ayogo</span>ti asamaṅgībhāvo. <span class="bld">Appayogo</span>ti appayuñjanaṃ appaṭipatti. <span class="bld">Anuyogenā</span>ti anuyogahetu.</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_an1"></a><span class="paranum">74</span>. Catutthe <span class="bld">bujjhanakasattassā</span>ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakapuggalassa. <span class="bld">Aṅgabhūtā</span>ti tasseva paṭivedhassa kāraṇabhūtā. Ettha ca cattāri ariyasaccāni bujjhati, aññāṇaniddāya vāpi bujjhatīti bodhīti laddhanāmo ariyasāvako bujjhanakasatto, tassa bujjhanakasattassa. <span class="bld">Bodhiyā</span>ti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā. Bujjhanaṭṭhena bodhiyo, bodhiyo eva saccasampaṭibodhassa aṅgāti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Bujjhantīti bojjhaṅgā’’</span>ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ bujjhanato <span class="bld">anubujjhantīti bojjhaṅgā,</span> paṭimukhaṃ paccakkhabhāvena abhimukhaṃ bujjhanato <span class="bld">paṭibujjhantīti bojjhaṅgā,</span> sammā aviparītato bujjhanato <span class="bld">sambujjhantīti bojjhaṅgā</span>ti evaṃ atthavisesadīpakehi upasaggehi <span class="bld">anubujjhantī</span>tiādi vuttaṃ. Bodhisaddo sabbavisesayuttaṃ bujjhanasāmaññena saṅgaṇhāti. <span class="bld">Bodhāya saṃvattantī</span>ti iminā tassā dhammasāmaggiyā bujjhanassa ekantakāraṇataṃ dasseti. <span class="bld">Evaṃ panetaṃ padaṃ vibhattamevā</span>ti vuttappakārena etaṃ ‘‘bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) padaṃ niddese <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> vibhattameva.</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an1"></a><span class="paranum">75</span>. Pañcame <a name="M1.0117"></a> <span class="bld">yāthāvasarasabhūmī</span>ti yāthāvato sakiccakaraṇabhūmi. <span class="bld">Sā</span>ti yāthāvasarasabhūmi. <span class="bld">Vipassanā</span>ti balavavipassanā. Keci ‘‘bhaṅgañāṇato paṭṭhāyā’’ti vadanti. Vipassanāya pādakajjhāne ca satiādayo bojjhaṅgapakkhikā eva pariyāyabodhipakkhiyabhāvato. <span class="bld">Tatthā</span>tiādi catubbidhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bhūmivibhāgadassanaṃ.</p>
  471. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an1"></a><span class="paranum">76</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">tesaṃ antare</span>ti tesaṃ bhikkhūnaṃ antare. Kāmaṃ saṅgītiāruḷhavasena appakamidaṃ suttapadaṃ, bhagavā panettha sannipatitaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ vitthārikaṃ karotīti katvā idaṃ vuttaṃ – <span class="bld">‘‘mahatī desanā bhavissatī’’</span>ti. <span class="bld">Gāmanigamādikathā natthī</span>ti tassā kathāya atiracchānakathābhāvamāhu<a name="V1.0107"></a>. Tathā hi sā pubbe bahuñātikaṃ ahosi bahupakkhaṃ, idāni appañātikaṃ appapakkhanti aniccatāmukhena niyyānikapakkhikā jātā. <span class="bld">Etāyā</span>ti yathāvuttāya parihāniyā. <span class="bld">Patikiṭṭha</span>nti nihīnaṃ. <span class="bld">Mama sāsane</span>ti idaṃ kammassakatajjhānapaññānampi visesanameva. Tadubhayampi hi bāhirakānaṃ tappaññādvayato sātisayameva sabbaññubuddhānaṃ desanāya laddhavisesato vivaṭṭūpanissayato ca.</p>
  472. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an1"></a><span class="paranum">77</span>. Sattame <span class="bld">tesaṃ cittācāraṃ ñatvā</span>ti tathā kathentānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ tattha upagamanena attano desanāya bhājanabhūtaṃ cittappavattiṃ ñatvā. <span class="bld">Kammassakatādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena jhānapaññādīnaṃ catunnampi paññānaṃ gahaṇaṃ.</p>
  473. <p class="bodytext"><a name="para78-80"></a><a name="para78-80_an1"></a><span class="paranum">78-80</span>. Aṭṭhamādīsu <span class="bld">heṭṭhā vuttanayenevā</span>ti ‘‘yā esa mama sāsane’’tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  474. <p class="centered">Kalyāṇamittādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  475. <p class="bodytext"><a name="para81-82"></a><a name="para81-82_an1"></a><span class="paranum">81-82</span>. Navame vagge natthi vattabbaṃ.</p>
  476. <p class="chapter">10. Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para98-115"></a><a name="para98-115_an1"></a><span class="paranum">98-115</span>. Dasame <a name="V1.0108"></a> vagge ajjhattasantāne bhavaṃ <span class="bld">ajjhattikaṃ</span>. Ajjhattasantānato bahiddhā bhavaṃ <span class="bld">bāhiraṃ. Vuttapaṭipakkhanayenā</span>ti ‘‘avināsāyā’’ti evamādinā attho gahetabbo. <span class="bld">Catukkoṭike</span>ti ‘‘anuyogo akusalānaṃ<a name="M1.0118"></a>, ananuyogo kusalānaṃ, anuyogo kusalānaṃ, ananuyogo akusalāna’’nti (a. ni. 1.96) evaṃ pariyosānasutte āgatanayaṃ gahetvā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī’’tiādinā (a. ni. 1.11) āgatasuttānaṃ samaññā jātā.</p>
  478. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><a name="para130_an1"></a><span class="paranum">130</span>. Suttantanaye yathācodanā saṃkilesadhammānaṃ vipariyesanaṃ, taṃtaṃdhammakoṭṭhāsānañca ūnato adhikato ca pavedanaṃ <span class="bld">adhammaṃ dhammoti dīpanaṃ</span>. Tesaṃyeva pana aviparītato anūnādhikato ca pavedanaṃ <span class="bld">dhammaṃ dhammoti dīpanaṃ</span>. Evaṃ vinayappaṭipattiyā ayathāvidhippavedanaṃ <span class="bld">adhammaṃ dhammoti dīpanaṃ</span>. Yathāvidhippavedanaṃ <span class="bld">dhammaṃ dhammoti dīpanaṃ</span>. Suttantanayena pañcavidho saṃvaravinayo pahānavinayo ca <span class="bld">vinayo,</span> tappaṭipakkhena <span class="bld">avinayo</span>. Vinayanayena vatthusampadādinā yathāvidhippaṭipatti eva vinayo, tabbipariyāyena avinayo veditabbo. <span class="bld">Tiṃsa nissaggiyā pācittiyā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādyattho. Tena dvenavuti pācittiyā, cattāro pāṭidesaniyā, satta adhikaraṇasamathāti imesaṃ saṅgaho. <span class="bld">Ekatiṃsa nissaggiyā</span>ti ettha ‘‘tenavuti pācittiyā’’tiādinā vattabbaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  479. <p class="bodytext">Adhigantabbato <span class="bld">adhigamo,</span> maggaphalāni. Nibbānaṃ pana antaradhānābhāvato idha na gayhati. Paṭipajjanaṃ <span class="bld">paṭipatti,</span> sikkhattayasamāyogo. Paṭipajjitabbato vā <span class="bld">paṭipatti</span>. Pariyāpuṇitabbato <span class="bld">pariyatti,</span> piṭakattayaṃ. Maggaggahaṇena gahitāpi tatiyavijjāchaṭṭhābhiññā vijjābhiññāsāmaññato <span class="bld">‘‘tisso vijjā cha abhiññā’’</span>ti punapi gahitā. <span class="bld">Tato paraṃ cha abhiññā</span>ti vassasahassato paraṃ cha abhiññā nibbattetuṃ sakkonti, na paṭisambhidāti adhippāyo. <span class="bld">Tato</span>ti abhiññākālato pacchā. <span class="bld">Tā</span>ti abhiññāyo. Pubbabhāge jhānasinehābhāvena kevalāya vipassanāya ṭhatvā aggaphalappattā <span class="bld">sukkhavipassakā</span> nāma, maggakkhaṇe pana ‘‘jhānasineho natthī’’ti na vattabbo ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170) vacanato. <span class="bld">Pacchimakassā</span>ti sabbapacchimassa. Kiñcāpi ariyo aparihānadhammo<a name="V1.0109"></a><a name="M1.0119"></a>, sotāpannassa pana uddhaṃ jīvitapariyādānā adhigatadhammo uppanno nāma natthi, paccayasāmaggiyā asati yāva uparivisesaṃ nibbattetuṃ na sakkonti, tāva adhigamassa asambhavo evāti āha – <span class="bld">‘‘sotāpannassa…pe… nāma hotī’’</span>ti. Tassidaṃ manussalokavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Na codentī</span>ti aññamaññasmiṃ vijjamānaṃ dosaṃ jānantāpi na codenti na sārenti. <span class="bld">Akukkuccakā hontī</span>ti kukkuccaṃ na uppādenti. ‘‘Asakkaccakārino hontī’’ti ca paṭhanti, sāthalikatāya sikkhāsu asakkaccakārino hontīti attho. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ satepi sahassepi dharamāne</span>ti idaṃ bāhullavasena vuttaṃ. Antimavatthuanajjhāpannesu katipayamattesupi bhikkhūsu dharantesu, ekasmiṃ vā dharante paṭipatti anantarahitā eva nāma hoti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘pacchimakassa…pe… antarahitā hotī’’</span>ti.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Antevāsike gahetu</span>nti antevāsike saṅgahetuṃ. <span class="bld">Atthavasenā</span>ti aṭṭhakathāvasena. <span class="bld">Matthakato paṭṭhāyā</span>ti uparito paṭṭhāya. <span class="bld">Uposathakkhandhakamatta</span>nti vinayamātikāpāḷimāha. Āḷavakapañhādīnaṃ viya devesu pariyattiyā pavatti appamāṇanti āha – <span class="bld">‘‘manussesū’’</span>ti.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Oṭṭhaṭṭhivaṇṇa</span>nti oṭṭhānaṃ aṭṭhivaṇṇaṃ, dantakasāvaṃ ekaṃ vā dve vā vāre rajitvā dantavaṇṇaṃ katvā dhārentīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kesesu vā allīyāpentī</span>ti tena kāsāvakhaṇḍena kese bandhantā allīyāpenti. Bhikkhugottassa abhibhavanato vināsanato <span class="bld">gotrabhuno</span>. Atha vā gottaṃ vuccati sādhāraṇaṃ nāmaṃ, mattasaddo luttaniddiṭṭho, tasmā ‘‘samaṇā’’ti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti <span class="bld">gotrabhuno,</span> nāmamattasamaṇāti attho. Kāsāvagatakaṇṭhatāya, kāsāvaggahaṇahetuuppajjanakasokatāya vā <span class="bld">kāsāvakaṇṭhā. Saṅghagata</span>nti saṅghaṃ uddissa dinnattā saṅghagataṃ. <span class="bld">Taṃ sarīra</span>nti taṃ dhātusarīraṃ.</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti pariyattiantaradhānamūlakattā eva itaraantaradhānassa. Sakko devarājā chātakabhaye paratīragamanāya bhikkhū ussukkamakāsīti adhippāyo. <span class="bld">Ne</span>ti ubhayepi paṃsukūlikatthere dhammakathikatthere ca. <span class="bld">Therā</span>ti tattha ṭhitā sakkhibhūtā therā. Dhammakathikattherā <span class="bld">‘‘yāva tiṭṭhanti</span> <a name="M1.0120"></a> <span class="bld">suttantā…pe… yogakkhemā na dhaṃsatī’’</span>ti idaṃ suttaṃ āharitvā <span class="bld">‘‘suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā’’</span>ti iminā vacanena paṃsukūlikatthere appaṭibhāne akaṃsu<a name="V1.0110"></a>. Idāni pariyattiyā anantaradhānameva itaresaṃ anantaradhānahetūti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca upamāhi vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.</p>
  484. <p class="centered">Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  485. <p class="bodytext"><a name="para140-150"></a><a name="para140-150_an1"></a><span class="paranum">140-150</span>. Ekādasamadvādasamavaggā suviññeyyā eva.</p>
  486. <p class="chapter">13. Ekapuggalavaggavaṇṇanā</p>
  487. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_an1"></a><span class="paranum">170</span>. <span class="bld">Ekapuggalassā</span>ti <a name="V1.0111"></a> ekapuggalavaggassa. Tenāha – <span class="bld">‘‘paṭhame’’</span>ti. <span class="bld">Eko</span>ti gaṇanaparicchedo, tato eva <span class="bld">dutiyādipaṭikkhepattho</span>. Padhānāsahāyatthopi ekasaddo hotīti tannivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘gaṇanaparicchedo’’</span>ti āha. Sammutiyā desanā <span class="bld">sammutidesanā</span>. Paramatthassa desanā <span class="bld">paramatthadesanā. Tatthā</span>ti sammutiparamatthadesanāsu, na sammutiparamatthesu. Tenāha – <span class="bld">‘‘evarūpā sammutidesanā, evarūpā paramatthadesanā’’</span>ti. Tatridaṃ sammutiparamatthānaṃ lakkhaṇaṃ – yasmiṃ bhinne, buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsamaññā, sā ghaṭapaṭādippabhedā sammuti, tabbipariyāyena paramatthā. Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve so nayo labbhati. Tattha rūpādidhammasamūhaṃ santānavasena pavattamānaṃ upādāya puggalavohāroti <span class="bld">puggaloti sammutidesanā</span>. Sesapadesupi eseva nayo. Uppādavayavanto sabhāvadhammā na niccāti aniccāti āha – <span class="bld">‘‘aniccanti paramatthadesanā’’</span>ti. Esa nayo sesapadesupi. Nanu khandhadesanāpi sammutidesanāva. Rāsaṭṭho vā hi khandhaṭṭho koṭṭhāsaṭṭho vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana khandhasamaññā phassādīsu pavattatajjāpaññatti viya paramatthasannissayā tassa āsannatarā, puggalasamaññādayo viya na dūreti paramatthasaṅgahā vuttā. Khandhasīsena vā tadupādānasabhāvadhammā eva gahitā. Nanu ca sabhāvadhammā sabbepi sammutimukheneva desanaṃ ārohanti, na samukhenāti sabbāpi desanā sammutidesanāva siyāti? Nayidamevaṃ, desetabbadhammavibhāgena desanāvibhāgassa adhippetattā. Na hi saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti.</p>
  488. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammutivasena</span> <a name="M1.0121"></a> <span class="bld">desanaṃ sutvā</span>ti ‘‘idhekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpānuyogamanuyutto’’tiādinā (pu. pa. 174) sammutimukhena pavattitadesanaṃ sutamayañāṇuppādavasena sutvā. <span class="bld">Atthaṃ paṭivijjhitvā</span>ti tadanusārena catusaccasaṅkhātaṃ atthaṃ saha vipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā. <span class="bld">Mohaṃ pahāyā</span>ti tadekaṭṭhakilesehi saddhiṃ anavasesaṃ mohaṃ pajahitvā. <span class="bld">Visesa</span>nti aggaphalanibbānasaṅkhātaṃ visesaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tādisānaṃ veneyyānaṃ. <span class="bld">Paramatthavasenā</span>ti ‘‘pañcimāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.471-476 ādayo) paramatthadhammavasena. Sesaṃ anantaranaye vuttasadisameva.</p>
  489. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tassaṃ sammutivasena paramatthavasena ca desanāyaṃ. <span class="bld">Desabhāsākusalo</span>ti nānādesabhāsāsu <a name="V1.0112"></a> kusalo. <span class="bld">Tiṇṇaṃ vedāna</span>nti nidassanamattaṃ, tiṇṇaṃ vedānaṃ sippuggahaṇaṭṭhānānampīti adhippāyo. Teneva sippuggahaṇaṃ parato vakkhati. Sippāni vā vijjāṭṭhānabhāvena vedantogadhāni katvā ‘‘tiṇṇaṃ vedāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Kathetabbabhāvena ṭhitāni,</span> na katthaci sannicitabhāvenāti vedānampi kathetabbabhāveneva ṭhānaṃ dīpento ‘‘guhā tīṇi nihitā na gayhantī’’tiādimicchāvādaṃ paṭikkhipati. Nānāvidhā desabhāsā etesanti <span class="bld">nānādesabhāsā</span>.</p>
  490. <p class="bodytext">Paramo uttamo attho <span class="bld">paramattho,</span> dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo. Lokasaṅketamattasiddhā <span class="bld">sammuti</span>. Yadi evaṃ kathaṃ sammutikathāya saccatāti āha – <span class="bld">‘‘lokasammutikāraṇā’’</span>ti, lokasamaññaṃ nissāya pavattanatoti attho. Lokasamaññā hi abhinivesena viññeyyā, nāññāpanā ekaccassa sutassa sāvanā viya na musā anatidhāvitabbato tassā. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāvaye’’ti. <span class="bld">Dhammāna</span>nti sabhāvadhammānaṃ. <span class="bld">Bhūtakāraṇā</span>ti yathābhūtakāraṇā yathābhūtaṃ nissāya pavattanato. <span class="bld">Sammutiṃ voharantassā</span>ti ‘‘puggalo, satto’’tiādinā lokasamaññaṃ kathentassa.</p>
  491. <p class="bodytext"><span class="bld">Hirottappadīpanattha</span>nti lokapālanakicce hirottappadhamme kiccato pakāsetuṃ. Tesañhi kiccaṃ sattasantāne eva pākaṭaṃ hotīti puggalādhiṭṭhānāya kathāya taṃ vattabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Yasmiñhi <a name="M1.0122"></a> cittuppāde kammaṃ uppannaṃ, taṃsantāne eva tassa phalassa uppatti <span class="bld">kammassakatā</span>. Evañhi kataviññāṇanāso akatāgamo ca natthīti sā puggalādhiṭṭhānāya eva desanāya dīpetabbā. Tehi sattehi kātabbapuññakiriyā <span class="bld">paccattapurisakāro</span>. Sopi santānavasena niṭṭhapetabbato puggalādhiṭṭhānāya eva kathāya dīpetabbo. <span class="bld">Ānantariyadīpanattha</span>nti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni taṃnibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarakaraṇapayojanāni vāti <span class="bld">ānantariyāni,</span> mātughātādīni, tesaṃ dīpanatthaṃ. Tānipi hi santānavasena niṭṭhapetabbato ‘‘mātaraṃ jīvitā voropetī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) puggalādhiṭṭhānāya eva kathāya dīpetabbāni, tathā ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77; 2.309; 3.230; vibha. 642-643) ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati ekampi jāti’’ntiādinā (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.148, 384, 431; pārā. 12), ‘‘atthi dakkhiṇā dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato’’tiādinā (ma. ni. 3.381) ca pavattā <span class="bld">brahmavihārapubbenivāsadakkhiṇāvisuddhikathā</span> puggalādhiṭṭhānā <a name="V1.0113"></a> eva katvā dīpetabbā sattasantānavisayattā. ‘‘Aṭṭha purisapuggalā (saṃ. ni. 1.249) na samayavimutto puggalo’’tiādinā (pu. pa. 2) ca paramatthakathaṃ kathentopi lokasammutiyā appahānatthaṃ puggalakathaṃ katheti. Etena vuttāvasesāya kathāya puggalādhiṭṭhānabhāve payojanaṃ sāmaññavasena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcetaṃ sabbaṃ apariññātavatthukānaṃ vasena vuttaṃ, pariññātavatthukānampi pana evaṃ desanā sukhāvahā hoti.</p>
  492. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekapuggalo</span>ti visiṭṭhasamācārāpassayavirahito ekapuggalo. Buddhānañhi sīlādiguṇena sadevake loke visiṭṭho nāma koci natthi, tathā sadisopi samānakāle. Tenāha – ‘‘na imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana buddhena seṭṭho sadiso ca vijjatī’’ti (vi. va. 1047; kathā. 799), tasmā sadisopi koci natthi. Hīnopi apassayabhūto nattheva. Tena vuttaṃ – ‘‘visiṭṭhasamācārāpassayavirahito ekapuggalo’’ti. Ye <a name="M1.0123"></a> ca sīlādiguṇehi natthi etesaṃ samāti asamā, purimakā sammāsambuddhā. Tehi samo majjhe bhinnasuvaṇṇanekkhaṃ viya nibbisiṭṭhoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo aññassa tādisassa abhāvā. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘asadisaṭṭhenā’’</span>tiādi.</p>
  493. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattaloko adhippeto</span> sattanikāye uppajjanato. <span class="bld">Manussaloke eva uppajjati</span> devabrahmalokānaṃ buddhānaṃ uppattiyā anokāsabhāvato. Kāmadevaloke tāva nuppajjati brahmacariyavāsassa aṭṭhānabhāvato tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto. Tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ loke na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ. Devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvatova loke dahati, na buddhānubhāvato. Tathā sati ‘‘ayaṃ sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issarakuttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālāvaṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. <span class="bld">Brahmaloke nuppajjatī</span>ti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Yasmā imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva jātikkhettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane āgataṭṭhānassa abhāvato. Tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjatī’’</span>ti.</p>
  494. <p class="bodytext">Idha uppajjantopi kasmā jambudīpe eva uppajjati, na sesadīpesūti? Keci tāva āhu – ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā buddhabhāvasahā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva<a name="V1.0114"></a>, tasmā jambudīpe eva uppajjatī’’ti. Eteneva ‘‘tattha majjhimadese eva uppajjatī’’ti etampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ tathā itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato. Yasmā purimabuddhānaṃ mahābodhisattānaṃ paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro sāvakapāramiyā sambharaṇaparipācanañca buddhakkhettabhūte imasmiṃyeva cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyajanavinayanattho ca buddhuppādo, tasmā aggasāvakamahāsāvakādiveneyyavisesāpekkhāya imasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti tesaṃ uttamapurisānaṃ <a name="M1.0124"></a> tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayatāya daṭṭhabbā. Tena vuttaṃ – <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpe eva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.17; bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā).</p>
  495. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayampidaṃ vippakatavacanameva</span> uppādakiriyāya vattamānakālikattā. <span class="bld">Uppajjamāno</span>ti vā uppajjituṃ samattho. Sattiattho cāyaṃ <span class="bld">māna</span>-saddo. Yāvatā hi sāmatthiyena mahābodhisattānaṃ carimabhave uppatti icchitabbā, tatthakena bodhisambhārasambhūtena paripuṇṇena samannāgatoti attho. <span class="bld">Bhedo</span>ti viseso. Tameva hi tividhaṃ visesaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘esa hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatassa mahābhinīhārassa siddhakālato paṭṭhāya mahābodhisatto buddhabhāvāya niyatabhāvappattatāya bodhisambhārapaṭipadaṃ paṭipajjamāno yathāvuttasāmatthiyayogena uppajjamāno nāmāti attho uppādassa ekantikattā. <span class="bld">Pariyesanto</span>ti vicinanto. <span class="bld">Paripakkagate ñāṇe</span>ti iminā tato pubbe ñāṇassa aparipakkatāya eva laddhāvasarāya kammapilotiyā vasena bodhisatto tathā mahāpadhānaṃ padahīti dasseti. <span class="bld">Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma</span> ‘‘uppanno hotī’’ti vattabbattā. <span class="bld">Āgatova nāma</span> hetusampadāya sammadeva nipphannattā.</p>
  496. <p class="bodytext"><span class="bld">Hitatthāyā</span>ti lokiyalokuttarassa hitassa siddhiyā. <span class="bld">Sukhatthāyā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa sattalokassa. So panāyaṃ sattaloko yena anukkamena dhammābhisamayaṃ pāpuṇi, taṃ teneva anukkamena dassento <span class="bld">‘‘mahābodhimaṇḍe’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Yāvajjadivasā</span>ti ettha <span class="bld">ajja</span>-saddena sāsanassa avaṭṭhānakālaṃ vadati. <span class="bld">Devamanussāna</span>nti ukkaṭṭhaniddesoti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Etesampī</span>ti nāgasupaṇṇādīnampi.</p>
  497. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ pucchā</span>ti iminā ‘‘katamo’’ti padassa sāmaññato pucchābhāvo dassito, na visesatoti tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ <span class="bld">mahāniddese</span> (mahāni. 150) āgatā sabbāpi pucchā <a name="V1.0115"></a> atthuddhāranayena dasseti <span class="bld">‘‘pucchā ca nāmesā’’</span>tiādinā. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti <span class="bld">adiṭṭhajotanā</span>. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti <span class="bld">diṭṭhasaṃsandanā</span>. Saṃsandanañca sākacchāvasena <a name="M1.0125"></a> vinicchayakaraṇaṃ. Vimatiṃ chindati etāyāti <span class="bld">vimaticchedanā</span>. Anumatiyā pucchā <span class="bld">anumatipucchā</span>. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādi pucchāya ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. <span class="bld">Kathetukamyatāpucchā</span>ti kathetukamyatāya pucchā. <span class="bld">Lakkhaṇa</span>nti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. <span class="bld">Aññāta</span>nti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha. <span class="bld">Adiṭṭha</span>nti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. <span class="bld">Atulita</span>nti ‘‘ettakaṃ eta’’nti tulābhūtena atulitataṃ. <span class="bld">Atīrita</span>nti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. <span class="bld">Avibhūta</span>nti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. <span class="bld">Avibhāvita</span>nti ñāṇena apākaṭakatabhāvaṃ.</p>
  498. <p class="bodytext">Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati ‘‘tathāgato’’ti ayaṃ samaññā pavattā, taṃdassanatthaṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’</span>tiādi vuttaṃ. Guṇavisesanemittikāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha –</p>
  499. <p class="gatha1">‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;</p>
  500. <p class="gathalast">Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76);</p>
  501. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā āgato</span>ti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho <span class="bld">tathā</span>-saddo. Sāmaññajotanāpi hi visese avatiṭṭhatīti. Paṭipadāgamanattho <span class="bld">āgata</span>-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18) viya, nāpi kāyagamanattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, magadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 63) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃkaruṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanappaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato <span class="bld">‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’</span>ti sādhāraṇato vatvā puna taṃ paṭipadaṃ <span class="bld">mahāpadhānasuttā</span>dīsu (dī. ni. 2.1 ādayo) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassiādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento <span class="bld">‘‘yathā vipassī bhagavā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yena abhinīhārenā</span>ti manussattaliṅgasampattihetusatthudassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikāracchandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena <a name="M1.0126"></a> mahāpaṇidhānena. Sabbesañhi <a name="V1.0116"></a> buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti. Evaṃ mahābhinīhāravisesena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramipūraṇavasena dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’</span>tiādimāha.</p>
  502. <p class="bodytext">Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhippaṭipadāya kosallajananatthaṃ kā panetā pāramiyo, kenaṭṭhena pāramiyo, katividhā cetā, ko tāsaṃ kamo, kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, ko paccayo, ko saṃkileso, kiṃ vodānaṃ, ko paṭipakkho, kā paṭipatti, ko vibhāgo, ko saṅgaho, ko sampādanūpāyo, kittakena kālena sampādanaṃ, ko ānisaṃso, kiñcetāsaṃ phalanti pāramīsu ayaṃ vitthārakathā veditabbā. Sā panesā icchantena <span class="bld">dīghāgamaṭīkāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttanayeneva veditabbā, na idha dassitā. Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha – <span class="bld">‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’</span>ti.</p>
  503. <p class="bodytext">Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgehi visuṃ gahaṇaṃ. Tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgappaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ <span class="bld">pubbayogo</span>. Dānādīsuyeva sātisayappaṭipattinipphādanaṃ <span class="bld">pubbacariyā,</span> yā vā cariyāpiṭakasaṅgahitā. ‘‘Abhinīhāro pubbayogo, dānādippaṭipatti vā kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattā kathā <span class="bld">dhammakkhānaṃ</span>. Ñātīnaṃ atthacariyā <span class="bld">ñātatthacariyā</span>. Sāpi karuṇāyanavaseneva. <span class="bld">Ādi</span>-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro <span class="bld">buddhicariyā</span>. Sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ <a name="M1.0127"></a> gahaṇaṃ. <span class="bld">Koṭī</span>ti pariyanto, ukkaṃsoti attho. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvāti sambandho. Tattha <span class="bld">bhāvetvā</span>ti uppādetvā. <span class="bld">Brūhetvā</span>ti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanappaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti. Vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanappaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapārami’’ntiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampatijāto</span>ti <a name="V1.0117"></a> muhuttajāto nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito. <span class="bld">Yathāhā</span>tiādinā mahāpadānadesanāya vuttavacanaṃ nidasseti. <span class="bld">Setamhi chatte</span>ti dibbasetacchatte. <span class="bld">Anudhāriyamāne</span>ti dhāriyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍāni vuttānevāti daṭṭhabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavālabījaniuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādiggāhakā. <span class="bld">Sabbā ca disā</span>ti dasa disā, nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā catasso anudisā heṭṭhā uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti sattapadavītihārena agamāsi. <span class="bld">Āsabhi</span>nti uttamaṃ. <span class="bld">Aggo</span>ti sabbapaṭhamo. <span class="bld">Jeṭṭho</span>ti <span class="bld">seṭṭho</span>ti ca tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo</span>ti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi. <span class="bld">‘‘Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā’’</span>ti saṃkhittena vuttamatthaṃ <span class="bld">‘‘yañhī’’</span>tiādinā vitthārato dasseti. Tattha <span class="bld">etthā</span>ti –</p>
  505. <p class="gatha1">‘‘Anekasākhañca <a name="M1.0128"></a> sahassamaṇḍalaṃ,</p>
  506. <p class="gatha2">Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe;</p>
  507. <p class="gatha3">Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,</p>
  508. <p class="gathalast">Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693) –</p>
  509. <p class="unindented">Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha – <span class="bld">‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’</span>ti. <span class="bld">Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenā</span>ti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanakavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti.</p>
  510. <p class="bodytext"><span class="bld">Vikkamī</span>ti agamāsi. <span class="bld">Marū</span>ti devā. <span class="bld">Samā</span>ti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesadisāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa <a name="V1.0118"></a> ahosīti. <span class="bld">Samā</span>ti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti.</p>
  511. <p class="bodytext">‘‘Evaṃ tathā gato’’ti kāyagamanaṭṭhena gatasaddena tathāgatasaddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nekkhammenā</span>ti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo. ‘‘Paṭhamajjhānenā’’ti ca vadanti. <span class="bld">Pahāyā</span>ti pajahitvā. <span class="bld">Gato</span> adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. <span class="bld">Pahāyā</span>ti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāyasaddo. Kāmacchandādippahānahetukañhi ‘‘gato’’ti ettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā kāmacchandādippahānena ca lakkhīyati. Esa nayo <span class="bld">padāletvā</span>tiādīsupi. <span class="bld">Abyāpādenā</span>ti mettāya. <span class="bld">Ālokasaññāyā</span>ti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. <span class="bld">Avikkhepenā</span>ti samādhinā. <span class="bld">Dhammavavatthānenā</span>ti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. ‘‘Sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti. Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgappaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi <a name="M1.0129"></a> samāpattīhi aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘ñāṇenā’’</span>tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādiupāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbo. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha – <span class="bld">‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’</span>ti.</p>
  512. <p class="bodytext">‘‘Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī’’ti (ma. ni. 1.251) vuttaṭṭhāne vitakkavicārā dhūmāyanā adhippetāti āha – <span class="bld">‘‘vitakkavicāradhūma’’</span>nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhaṃ, catutthajjhānopacāreyeva ca sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha – <span class="bld">‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’</span>ti. <span class="bld">Rūpasaññā</span>ti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni ceva tadārammaṇāni ca vuttāni. Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘rūpa’’nti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ ‘‘rūpa’’nti vuccati <a name="V1.0119"></a> purimapadalopena ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.173-174; ma. ni. 2.249; dha. sa. 244-245). Tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṃsahagatasaññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vuttāni. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. <span class="bld">Paṭighasaññā</span>ti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena paṭihananena visayivisayasamodhāne samuppannā dvipañcaviññāṇasahagatā saññā paṭighasaññā. <span class="bld">Nānattasaññāyo</span>ti nānatte gocare pavattā saññā, nānattā vā saññā nānattasaññā, aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti etāsaṃ catucattālīsasaññānametaṃ adhivacanaṃ. Etā hi yasmā rūpasaññādibhede nānatte <a name="M1.0130"></a> nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā ca nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā <span class="bld">‘‘nānattasaññā’’</span>ti vuccanti.</p>
  513. <p class="bodytext">Aniccassa, aniccanti vā anupassanā <span class="bld">aniccānupassanā,</span> tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya anupassanāyetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Niccasañña</span>nti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattaṃ micchāsaññaṃ. Saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">Nibbidānupassanāyā</span>ti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. <span class="bld">Nandi</span>nti sappītikataṇhaṃ. <span class="bld">Virāgānupassanāyā</span>ti saṅkhāresu virajjanākārena pavattāya anupassanāya. <span class="bld">Nirodhānupassanāyā</span>ti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. ‘‘Te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha – ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muccitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā <span class="bld">paṭinissaggānupassanā</span>. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ. <span class="bld">Ādāna</span>nti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ <span class="bld">ghanasaññā. Āyūhanaṃ</span> abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti <span class="bld">vipariṇāmo. Dhuvasañña</span>nti thirabhāvaggahaṇaṃ. <span class="bld">Nimitta</span>nti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. <span class="bld">Paṇidhi</span>nti rāgādipaṇidhiṃ. Sā panatthato taṇhāvasena saṅkhāresu nanditā. <span class="bld">Abhinivesa</span>nti attānudiṭṭhiṃ.</p>
  514. <p class="bodytext">Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ <span class="bld">adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesa</span>nti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. Issarakuttādivasena loko samuppannoti abhiniveso <span class="bld">sammohābhiniveso</span><a name="V1.0120"></a>. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ <span class="bld">ālayābhiniveso</span>. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7) vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivesavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">paṭisaṅkhānupassanā</span>. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ, nibbānaṃ. Tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā <span class="bld">vivaṭṭānupassanā,</span> gotrabhū. <span class="bld">Saṃyogābhinivesa</span>nti saṃyujjanavasena saṅkhāresu <a name="M1.0131"></a> abhinivisanaṃ. <span class="bld">Diṭṭhekaṭṭhe</span>ti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca. <span class="bld">Oḷārike</span>ti uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. <span class="bld">Aṇusahagate</span>ti aṇubhūte. Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. <span class="bld">Sabbakilese</span>ti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehipi pahīnā kilesā <span class="bld">puna</span> pahīyantīti.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakkhaḷattaṃ</span> kathinabhāvo. <span class="bld">Paggharaṇaṃ</span> dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastāya viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thaddhabhāvo vā, taṃ <span class="bld">vitthambhanaṃ</span>. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi phuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedabhāvo na siyā byāpitabhāvāpattito. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo <span class="bld">asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ</span>. Tenāha – bhagavā <span class="bld">ākāsadhātuniddese</span> (dha. sa. 637) ‘‘asamphuṭṭho catūhi mahābhūtehī’’ti.</p>
  516. <p class="bodytext">Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti <span class="bld">ruppanaṃ</span>. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ – <span class="bld">‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’</span>nti. Tathā hi suttantabhājanīye <span class="bld">saṅkhārakkhandhavibhaṅge</span> (vibha. 92) ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā cetanāva vibhattā. Abhisaṅkharalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha – ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro, kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi. <span class="bld">Pharaṇaṃ</span> savipphārikatā. <span class="bld">Assaddhiye</span>ti assaddhiyahetu. Nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo <span class="bld">kosajje</span>tiādīsu. <span class="bld">Vūpasamalakkhaṇa</span>nti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ <span class="bld">paṭisaṅkhānaṃ</span> pakkhapātupacchedato.</p>
  517. <p class="bodytext">Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā <a name="V1.0121"></a> <span class="bld">sammāvācā,</span> siniddhabhāvato sampayuttadhamme sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā <span class="bld">pariggahalakkhaṇā</span>. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratīpi <a name="M1.0132"></a> <span class="bld">samuṭṭhānalakkhaṇā</span> daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyapavattiyā, ājīvasseva vā suddhi <span class="bld">vodānaṃ</span>. ‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’</span>nti. <span class="bld">Namanaṃ</span> ārammaṇābhimukhabhāvo. <span class="bld">Āyatanaṃ</span> pavattanaṃ. Āyatanavasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. <span class="bld">Taṇhāya hetulakkhaṇa</span>nti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayametesaṃ viseso.</p>
  518. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathalakkhaṇaṃ</span> aviparītasabhāvo. <span class="bld">Ekaraso</span> aññamaññanātivattanaṃ anūnādhikabhāvo. <span class="bld">Yuganaddhā</span> samathavipassanāva. ‘‘Saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti. <span class="bld">Khayo</span>ti kilesakkhayo maggo. Anuppādapariyosānatāya <span class="bld">anuppādo</span> phalaṃ. <span class="bld">Passaddhi</span> kilesavūpasamo. <span class="bld">Chandassā</span>ti kattukāmatāchandassa. <span class="bld">Mūlalakkhaṇaṃ</span> patiṭṭhābhāvo. <span class="bld">Samuṭṭhānalakkhaṇaṃ</span> ārammaṇappaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. <span class="bld">Samodhānaṃ</span> visayādisannipātena gahetabbākāro, yā saṅgatīti vuccati. Samaṃ, saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā <span class="bld">samodhānaṃ,</span> phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti <span class="bld">samosaraṇaṃ</span>. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo <span class="bld">pamukhalakkhaṇaṃ</span>. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti <span class="bld">tatuttari</span>. Paññuttarā hi kusalā dhammā. <span class="bld">Vimuttiyā</span>ti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena <span class="bld">sāraṃ</span>. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi pubbe vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito, tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi, āvuso, brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti (saṃ. ni. 5.512) ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ.</p>
  519. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathadhammā</span> <a name="M1.0133"></a> <span class="bld">nāma</span> cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. <span class="bld">Tathāni</span> taṃsabhāvattā, <span class="bld">avitathāni</span> amusāsabhāvattā, <span class="bld">anaññathāni</span> aññākārarahitattā. <span class="bld">Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho</span>ti <a name="V1.0122"></a> jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti <span class="bld">jātipaccayasambhūtaṭṭho,</span> itthañca jātito samudāgacchatīti <span class="bld">jātipaccayasamudāgataṭṭho</span>. Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. <span class="bld">Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho</span>ti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, paccayabhāvoti attho.</p>
  520. <p class="bodytext">Bhagavā taṃ jānāti passatīti sambandho. <span class="bld">Tenā</span>ti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti rūpāyatanaṃ. <span class="bld">Iṭṭhāniṭṭhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. <span class="bld">Labbhamānakapadavasenā</span>ti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ, saddāyatanaṃ sutaṃ, gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. <span class="bld">Anekehi nāmehī</span>ti ‘‘rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti evamādīhi anekehi nāmehi. <span class="bld">Terasahi vārehī</span>ti rūpakaṇḍe āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. <span class="bld">Dvepaññāsāya nayehī</span>ti ekekasmiṃ vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena dvipaññāsāya nayehi. <span class="bld">Tathamevā</span>ti aviparītadassitāya appaṭivattiyadesanatāya ca tathameva hoti. <span class="bld">Jānāmi abbhaññāsi</span>nti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Vidita</span>-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dī. ni. 3.188; ma. ni. 1.7-8; saṃ. ni. 3.208; a. ni. 4.23) viya. <span class="bld">Na upaṭṭhāsī</span>ti attattaniyavasena na upagañchi<a name="M1.0134"></a>. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti <span class="bld">tathāgato</span>ti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena <span class="bld">pisodarādipakkhepena</span> vā dassīsaddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti.</p>
  521. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ ratti</span>nti yassaṃ rattiyaṃ. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ mārāna</span>nti kilesābhisaṅkhāradevaputtasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ mārānaṃ. <span class="bld">Anupavajja</span>nti niddosatāya na upavajjaṃ. <span class="bld">Anūna</span>nti pakkhipitabbābhāvena na ūnaṃ. <span class="bld">Anadhika</span>nti apanetabbābhāvena na adhikaṃ. <span class="bld">Sabbākāraparipuṇṇa</span>nti <a name="V1.0123"></a> atthabyañjanādisampattiyā sabbākārena paripuṇṇaṃ. <span class="bld">No aññathā</span>ti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. <span class="bld">Gadattho</span>ti etena tathaṃ gadatīti <span class="bld">tathāgato</span>ti da-kārassa ta-kāraṃ katvā niruttinayena vuttanti dasseti. Tathā gatamassāti tathāgato. <span class="bld">Gata</span>nti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho. <span class="bld">Tathā</span>ti ca vutte yaṃ-taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhatāya yathāti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti. Kāyavācākiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhabhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘bhagavato hī’’</span>tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha – <span class="bld">‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’</span>ti.</p>
  522. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsū</span>ti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva <span class="bld">desanāvilāsamayo</span> yathā ‘‘puññamayaṃ dānamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 33). Nipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha – <span class="bld">‘‘gatoti avagato atīto’’</span>ti. Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva <a name="M1.0135"></a> sambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti <span class="bld">tathāgato</span>. Atha vā mahiddhikatāya paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇañāṇatāya ca katthacipi paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavācācittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti <span class="bld">tathāgato</span>. Yasmā ca loke vidhayuttagatapakārasaddā samānatthā dissanti, tasmā yathāvidhā vipassiādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathāvidhoti <span class="bld">tathāgato</span>. Yathā yuttā ca te bhagavanto, ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tatvaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti <span class="bld">tathāgato</span>ti evampi tathāgatasaddassa attho veditabbo.</p>
  523. <p class="gatha1">‘‘Pahāya kāmādimale yathā gatā,</p>
  524. <p class="gatha2">Samādhiñāṇehi vipassiādayo;</p>
  525. <p class="gatha3">Mahesino sakyamunī jutindharo,</p>
  526. <p class="gathalast">Tathāgato tena tathāgato mato.</p>
  527. <p class="gatha1">‘‘Tathañca <a name="V1.0124"></a> dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,</p>
  528. <p class="gatha2">Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;</p>
  529. <p class="gatha3">Sayambhuñāṇena jinoyamāgato,</p>
  530. <p class="gathalast">Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo.</p>
  531. <p class="gatha1">‘‘Tathāni saccāni samantacakkhunā,</p>
  532. <p class="gatha2">Tathā idappaccayatā ca sabbaso;</p>
  533. <p class="gatha3">Anaññaneyyena yato vibhāvitā,</p>
  534. <p class="gathalast">Yāthāvato tena jino tathāgato.</p>
  535. <p class="gatha1">‘‘Anekabhedāsupi lokadhātusu,</p>
  536. <p class="gatha2">Jinassa rupāyatanādigocare;</p>
  537. <p class="gatha3">Vicittabhede tathameva dassanaṃ,</p>
  538. <p class="gathalast">Tathāgato tena samantalocano.</p>
  539. <p class="gatha1">‘‘Yato <a name="M1.0136"></a> ca dhammaṃ tathameva bhāsati,</p>
  540. <p class="gatha2">Karoti vācāyanulomamattano;</p>
  541. <p class="gatha3">Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,</p>
  542. <p class="gathalast">Tathāgato tenapi lokanāyako.</p>
  543. <p class="gatha2">‘‘Yathābhinīhāramato yathāruci,</p>
  544. <p class="gatha3">Pavattavācā tanucittabhāvato;</p>
  545. <p class="gatha2">Yathāvidhā yena purā mahesino,</p>
  546. <p class="gathalast">Tathāvidho tena jino tathāgato’’ti. (dī. ni. ṭī. 1.7) –</p>
  547. <p class="unindented">Saṅgahagāthā mukhamattameva, kasmā? Appamādapadaṃ viya sakalakusaladhammasampaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā. Tenevāha – <span class="bld">‘‘sabbākārenā’’</span>tiādi. Sesamettha uttānatthameva.</p>
  548. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><a name="para171_an1"></a><span class="paranum">171</span>. Dutiye <span class="bld">uppattī</span>ti paṭhamāya jātiyā nibbattiṃ vatvā ariyāya jātiyā nibbattiṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘nipphattī’’</span>ti āha. Tadā hissa buddhabhāvanipphattīti. ‘‘Dullabho’’tiādiṃ <a name="V1.0125"></a> vatvā kāraṇassa dūrasambhārabhāvato tattha kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘ekavāra’’</span>ntiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tattha vāragaṇanā nāma māsasaṃvaccharakappagaṇanādikā, kappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ dve asaṅkhyeyyāni tīṇi asaṅkhyeyyānipi pāramiyo pūretvāpi buddhena bhavituṃ na sakkā, heṭṭhimakoṭiyā pana cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca nirantaraṃ dasa pāramiyo pūretvā buddhabhāvaṃ pattuṃ sakkā, na ito aññathāti iminā kāraṇena dullabho pātubhāvo buddhānanti.</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><a name="para172_an1"></a><span class="paranum">172</span>. Tatiye <span class="bld">niccaṃ na hotī</span>ti abhiṇhappavattikaṃ na hoti kadācideva sambhavato. Yebhuyyena manussā acchariyaṃ disvā accharaṃ paharanti, taṃ sandhāya vuttaṃ – <span class="bld">‘‘accharaṃ paharitvā passitabbo’’</span>ti. <span class="bld">Samannāgatattā</span>ti etena acchariyā guṇadhammā etasmiṃ santīti <span class="bld">acchariyo</span>ti dasseti. Apica ādito pabhuti abhinīhārāvaho, tato parampi anaññasādhāraṇe guṇadhamme āciṇṇavāti <span class="bld">acchariyo</span>ti āha – <span class="bld">‘‘āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso’’</span>tiādi. Mahābodhiñāṇameva maṇḍabhūtaṃ <span class="bld">mahābodhimaṇḍo</span>. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ <a name="M1.0137"></a> ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. <span class="bld">Anivattakenā</span>ti bodhiyā niyatabhāvāpattiyā mahābodhisattabhāvato anivattanasabhāvena. <span class="bld">Buddhakārakadhammānaṃ pūraṇampi na aññassa kassaci āciṇṇa</span>ntiādinā hetuavatthāya phalāvatthāya sattānaṃ upakārāvatthāya cāti tīsupi avatthāsu lokanātho anaññasādhāraṇānaṃ guṇadhammānaṃ āciṇṇatāya acchariyamanusso vuttoti dasseti.</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_an1"></a><span class="paranum">173</span>. Catutthe kāle kiriyāti <span class="bld">kālakiriyā</span>. Katarasmiṃ kāle kīdisī kiriyā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati, visesatthinā ca viseso anuppayojitabboti āha – <span class="bld">‘‘ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyā’’</span>ti. Katarasmiṃ pana ekasmiṃ kāle, kathañca pākaṭāti? Kappānaṃ satasahassādhikāni anekāni asaṅkhyeyyāni abhikkamitvā yathādhippetamanorathapāripūrivasena samupaladdhe ekasmiṃ kāle, sadevaloke ativiya acchariyamanussassa parinibbānanti accantapākaṭā. <span class="bld">Anutāpakarā</span>ti cetodukkhāvahā. <span class="bld">Dasasahassacakkavāḷesū</span>ti vuttaṃ tassa buddhakkhettabhāvena paricchinnattā, tadaññesañca avisayattā.</p>
  551. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_an1"></a><span class="paranum">174</span>. Pañcame <span class="bld">dutiyassa buddhassā</span>ti dutiyassa sabbaññubuddhassa abhāvā. <span class="bld">Sutabuddho</span> nāma sutamayena ñāṇena bujjhitabbassa buddhattā. <span class="bld">Catusaccabuddho</span> nāma catunnaṃ ariyasaccānaṃ anavasesato buddhattā. <span class="bld">Paccekabuddho</span> nāma paccekaṃ attanoyeva yathā catusaccasambodho hoti, evaṃ <a name="V1.0126"></a> buddhattā. Sammāsambuddho eva hi yathā sadevakassa lokassa catusaccasambodho hoti, evaṃ saccāni abhisambujjhati. <span class="bld">Cattāri vā aṭṭha vā soḷasa vā</span>ti idaṃ katamahābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavibhāgavasena vuttaṃ. ‘‘Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti. Vīriyādhikānaṃ paññā mandā, paññānubhāvena ca sammāsambodhi adhigantabbā’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. Avisesena pana vimuttiparipācanīyadhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti. Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyabhedena. Tesu <a name="M1.0138"></a> ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā cātuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chahi abhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Dutiyo satthu sammukhā ekaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Itaro bhagavato sammukhā cātuppadikagāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhārā laddhabyākaraṇā pāramiyo pūrento yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti, tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpaṃ sīlādisesapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle nipphāditā sammāsambodhi tadantarā sabbussāhena vāyamantenapi na sakkā pāpuṇitunti pāramipūrī yathāvuttakālavisesena sampajjatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Saddhi</span>nti samānakāle.</p>
  552. <p class="bodytext"><span class="bld">Asahāyo</span>ti nippariyāyato vuttaṃ. Sahaayanaṭṭho hi sahāyaṭṭho. Paṭipattivasena bhagavatā saha samaṃ ayanaṃ nāma kassacipi nattheva. Hatthādiavayavato paṭi paṭi minitabbato <span class="bld">paṭimā</span> vuccati attabhāvo. <span class="bld">Samattho nāma natthī</span>ti devo vā māro vā brahmā vā koci natthi. <span class="bld">Paṭisamo</span>ti paṭinidhibhāvena samo. <span class="bld">Paṭibhāgaṃ dātu</span>nti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā vuttassa dhammabhāgassa dhammakoṭṭhāsassa paṭipakkhabhūtaṃ katvā bhāgaṃ koṭṭhāsaṃ paṭivacanaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Natthi etassa sīlādiguṇehi paṭibimbabhūto puggaloti <span class="bld">appaṭipuggalo</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘añño kocī’’</span>tiādi. Tisahassimahāsahassīnaṃ vibhāgo parato āvi bhavissati. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  553. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><a name="para175_an1"></a><span class="paranum">175</span>. Chaṭṭhādīsu <span class="bld">tasmiṃ puggale</span>ti sammāsambuddhe. <span class="bld">Ta</span>nti paññācakkhu. <span class="bld">Pātubhūtameva hoti</span> tassa <a name="V1.0127"></a> sahassa uppajjanato. <span class="bld">Uppattī</span>ti uppajjanaṃ. <span class="bld">Nipphattī</span>ti parivuddhi. <span class="bld">Kīvarūpassā</span>ti kīdisassa. Sāvakavisayeva hatthagataṃ paññācakkhu nāma dvinnaṃ aggasāvakānaṃyevāti āha – <span class="bld">‘‘sāriputtattherassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Samādhipaññā</span>ti samādhisahagatā paññā. ‘‘Samādhisaṃvattanikā <a name="M1.0139"></a> khippanisantiādivisesāvahā paññā’’ti keci. <span class="bld">Āloko</span>ti paññāāloko eva. Tathā <span class="bld">obhāso. Tīṇipī</span>ti tīṇipi suttāni. <span class="bld">Lokiyalokuttaramissakānī</span>ti pubbabhāgapaññāya adhippetattā vuttaṃ.</p>
  554. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttamadhammāna</span>nti attano uttaritarassa abhāvena seṭṭhadhammānaṃ. Daṭṭhabbato dassanaṃ, bhagavato rūpakāyo. Tatthapi visesato rūpāyatanaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘cakkhuviññāṇena daṭṭhuṃ labhatī’’</span>ti. Natthi ito uttaranti anuttaraṃ, tadeva anuttariyaṃ, dassanañca taṃ anuttariyañcāti <span class="bld">dassanānuttariyaṃ</span>. Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṃ pana padaviseso – suyyatīti <span class="bld">savanaṃ,</span> bhagavato vacanaṃ. Labbhatīti <span class="bld">lābho,</span> bhagavati saddhā. Sikkhitabbato <span class="bld">sikkhā</span>. Sīlasamādhipaññāparicaraṇaṃ <span class="bld">pāricariyā,</span> upaṭṭhānaṃ. Anussaraṇaṃ <span class="bld">anussati,</span> satthu guṇānussaraṇaṃ. <span class="bld">Imesa</span>nti yathāvuttānaṃ channaṃ anuttariyānaṃ. <span class="bld">Pātubhāvo hotī</span>ti tathāgatassa pātubhāvā tappaṭibaddhattā tabbisayattā ca pātubhāvo hoti. ‘‘Dassanānuttariya’’nti ca sadevake loke uttaritarassa bhagavato rūpassa na dassanamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tassa rūpadassanamukhena aveccappasādena buddhaguṇe okappetvā ogāhetvā dassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘āyasmā hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Idampi dassanānuttariya</span>nti pubbe vuttato nibbisesattā vuttaṃ. <span class="bld">Dasabalaṃ dassanāya labhitvā</span>ti ānandatthero viya pasādabhattimettāpubbakaṃ dasabalaṃ dassanāya labhitvā. <span class="bld">Dassanaṃ vaḍḍhetvā</span>ti dassanamukhena pavattaṃ vipassanācāraṃ vaḍḍhetvā. Dassanamukhena yāva anulomañāṇaṃ vipassanācāraṃ vaḍḍhetvā tadanantaraṃ aṭṭhamakamahābhūmiṃ okkamanto dassanaṃ sotāpattimaggaṃ pāpeti nāma. Idha parato pavattaṃ dassanaṃ <span class="bld">dassanameva nāma, mūladassanaṃ pana</span> saccadassanassapi kāraṇabhāvato <span class="bld">dassanānuttariyaṃ nāma</span>. Esa nayo sesānuttariyesupi.</p>
  555. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasabale saddhaṃ paṭilabhatī</span>ti sammāsambuddhe bhagavati saddhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Tisso sikkhā sikkhitvā</span>ti tisso pubbabhāgasikkhā sikkhitvā. <span class="bld">Paricaratī</span>ti upaṭṭhānaṃ karoti. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādinā buddhānussativasena anussatijjhānaṃ uppādetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">‘‘anussatiṃ vaḍḍhetvā’’</span>ti vutto.</p>
  556. <p class="bodytext"><span class="bld">Sacchikiriyā</span> <a name="M1.0140"></a> <span class="bld">hotī</span>ti paccakkhakaraṇaṃ hoti. Maggakkhaṇe hi labbhamānā paṭisambhidā phalakkhaṇe <a name="V1.0128"></a> sacchikatā nāma hoti tato paraṃ atthādīsu yathicchitaṃ viniyogakkhamabhāvato. <span class="bld">Catasso</span>ti gaṇanaparicchedo. <span class="bld">Paṭisambhidā</span>ti pabhedā. Kassa pana pabhedāti? ‘‘Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādivacanato (vibha. 718-721) ñāṇassetā pabhedā. Tasmā <span class="bld">catasso paṭisambhidā</span>ti cattāro ñāṇappabhedāti attho. <span class="bld">Atthapaṭisambhidā</span>ti atthe paṭisambhidā, atthapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇanti attho. Tathā dhammapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">dhammapaṭisambhidā</span>. Niruttipabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">niruttipaṭisambhidā</span>. Paṭibhānapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">paṭibhānapaṭisambhidā</span>.</p>
  557. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthesu ñāṇa</span>ntiādīsu <span class="bld">attho</span>ti saṅkhepato hetuphalaṃ. Tañhi hetuvasena araṇīyaṃ gantabbaṃ pattabbaṃ, tasmā ‘‘attho’’ti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayuppannaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā ‘‘attho’’ti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">atthapaṭisambhidā. Dhammo</span>ti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā tanti dahati vidahati pavatteti ceva pāpeti ca ṭhapeti ca, tasmā ‘‘dhammo’’ti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti pañcavidhoti veditabbo, taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">dhammapaṭisambhidā</span>.</p>
  558. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthadhammaniruttābhilāpe ñāṇa</span>nti tasmiṃ atthe ca dhamme ca sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttiabhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ. Evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā. Kasmā? Yasmā saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti pajānāti. Paṭisambhidāpatto hi ‘‘phasso’’ti vutte ‘‘ayaṃ sabhāvaniruttī’’ti jānāti, ‘‘phassā’’ti vā ‘‘phassa’’nti vā vutte ‘‘ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panesa <a name="M1.0141"></a> nāmākhyātopasaggābyayapadampi jānātiyeva sabhāvaniruttiyā yāthāvato jānanato. <span class="bld">Ñāṇesu ñāṇa</span>nti sabbatthakañāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa pabhedagataṃ ñāṇaṃ.</p>
  559. <p class="bodytext">Imā pana catasso paṭisambhidā sekkhabhūmiyaṃ asekkhabhūmiyanti dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti. Adhigamo pariyatti savanaṃ paripucchā pubbayogoti imehi pañcahi kāraṇehi visadā <a name="V1.0129"></a> honti. <span class="bld">Adhigamo</span> nāma saccappaṭivedho. <span class="bld">Pariyatti</span> nāma buddhavacanaṃ. Tañhi gaṇhantassa paṭisambhidā visadā honti. <span class="bld">Savanaṃ</span> nāma dhammassavanaṃ. Sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantassapi hi paṭisambhidā visadā honti. <span class="bld">Paripucchā</span> nāma aṭṭhakathā. Uggahitapāḷiyā atthaṃ kathentassapi hi paṭisambhidā visadā honti. <span class="bld">Pubbayogo</span> nāma pubbayogāvacaratā. Haraṇapaccāharaṇanayena paṭipākaṭakammaṭṭhānassapi paṭisambhidā visadā hontīti. <span class="bld">Lokiyalokuttarā vā</span>ti ettha tisso paṭisambhidā lokiyā, atthapaṭisambhidā siyā lokiyā, siyā lokuttarāti evaṃ vibhajitvā attho veditabbo.</p>
  560. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhuppādeyevā</span>ti avadhāraṇena buddhuppāde eva labbhanato, abuddhuppāde alabbhanato anaññasādhāraṇo paṭivedho adhippeto. Evañca katvā ‘‘mahato cakkhussā’’tiādīsu paññāmahattādikampi anaññasādhāraṇameva adhippetanti daṭṭhabbaṃ. Tathā vijjāvimuttiphalasacchikiriyādayopi paresaṃ tabbhāvāvahā daṭṭhabbā. Yā kāci dhātuyo lokiyā lokuttarā vā, sabbā tā imāheva saṅgahitā, ettheva antogadhāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘imāva aṭṭhārasa dhātuyo nānāsabhāvato nānādhātuyo’’</span>ti. Svāyamattho anekadhātunānādhātuñāṇavibhaṅgena (vibha. 751) dīpetabbo. ‘‘Sacchikiriyā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘vijjāti phale ñāṇa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  561. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_an1"></a><span class="paranum">187</span>. Yasmā cakkati aparāparaṃ parivattatīti <span class="bld">cakkaṃ,</span> tasmā iriyāpathāpi aparāparaṃ parivattanaṭṭhena cakkasadisattā <span class="bld">cakka</span>nti vuttā, tathā patirūpadesavāsādisampattiyo. <span class="bld">Tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāmā</span>ti ettha tadā mahāsatto attānaṃ abhinīhārayogaṃ karonto ‘‘dhammacakkaṃ abhinīharati nāmā’’ti vutto tato paṭṭhāya dhammacakkābhinīhāravibandhakaradhammānuppajjanato. <span class="bld">Abhinīhaṭaṃ nāmā</span>ti etthapi ayameva <a name="M1.0142"></a> nayo. <span class="bld">Arahattamaggaṃ paṭivijjhantopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma</span> tadatthaṃ ñāṇaṃ paripācetīti katvā. <span class="bld">Arahattaphalakkhaṇe dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma</span> tasmiṃ khaṇe dhammacakkassa uppādanāya kātabbakiccassa kassaci abhāvā. Paṭivedhañāṇañhi idha ‘‘dhammacakka’’nti adhippetaṃ. Idāni desanāñāṇavasena dhammacakkaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘kadā pavatteti nāmā’’</span>tiādimāha. Na kevalaṃ therasseva, atha kho sabbesampi sāsanikānaṃ dhammakathā bhagavato dhammadesanā catunnaṃ ariyasaccānaṃ catunnañca ekattādinayānaṃ avirādhanatoti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  562. <p class="centered">Ekapuggalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  563. <p class="chapter">14. Etadaggavaggo</p>
  564. <p class="subhead">(14) 1. Paṭhamaetadaggavaggo</p>
  565. <p class="subhead">Etadaggapadavaṇṇanā</p>
  566. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><a name="para188_an1"></a><span class="paranum">188</span>. Etadaggesu <a name="V1.0130"></a> paṭhamavaggassa paṭhame <span class="bld">ādimhi dissatī</span>ti ettha aggasaddoti ānetvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Ajjatagge</span>ti ajjadivasaṃ ādiṃ katvāti attho. <span class="bld">Aṅgulaggenā</span>ti aṅgulikoṭiyā. <span class="bld">Ambilagga</span>nti ambilakoṭṭhāso. <span class="bld">Koṭibhūtā</span>ti paramakoṭibhūtā tasmiṃ ṭhāne tādisānaṃ aññesaṃ abhāvato. Tato eva <span class="bld">seṭṭhabhūtātipi aggā. Etadaggasannikkhepo</span>ti etadagge ṭhapanaṃ aṭṭhuppattiādīhi catūhipi kāraṇehi. Mahāpaññatāya therena etadaggaṭṭhānassa laddhabhāvaṃ vitthārato dassetuṃ – <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Dve padantarānī</span>ti kaṇḍambamūle yugandharapabbateti dvīsu ṭhānesu dve padāni dassetvā. <span class="bld">Muṇḍapīṭhaka</span>nti yaṃ sattaṅgaṃ pañcaṅgaṃ vā na hoti, kevalaṃ muṇḍakapīṭhaṃ, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Avattharitvā nisīdī</span>ti buddhānubhāvena ajjhottharitvā nisīdi. Tenāha – <span class="bld">‘‘evaṃ nisīdanto’’</span>tiādi. <span class="bld">Kāyasakkhiṃ katvā</span>ti nāmakāyena desanāya sampaṭicchanavasena sakkhibhūtaṃ katvā. <span class="bld">Kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādyattho, tena sabbaṃ abhidhammadesanaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  567. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭihāriyaṭṭhāne</span>ti yamakapāṭihāriyassa kataṭṭhāne. <span class="bld">Passathā</span>ti tesaṃ bahubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti manussasamūhassa ekabhāvaṃ. <span class="bld">Ākappa</span>nti <a name="M1.0143"></a> ākāraṃ. <span class="bld">Mahājano</span>ti sadevake loke sabbo mahājano. Yathā nirayadassanaṃ saṃvegajananatthaṃ, evaṃ devalokadassanampi saṃvegajananatthameva ‘‘anupubbikathāyaṃ saggakathā viya evaṃ sabbasampattisamupetopi saggo anicco addhuvo cavanadhammo’’ti. <span class="bld">Sajjetvā</span>ti samapaṇṇāsāya mucchanāhi yathā kāmena nivādetuṃ sakkā, evaṃ sajjetvā.</p>
  568. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthujjanapañcakaṃ pañha</span>nti puthujjanapañhaṃ ādiṃ katvā pavattitaṃ khīṇāsavapañhapariyantaṃ pañhapañcakaṃ. <span class="bld">Paṭhamaṃ…pe… pucchī</span>ti puthujjanavisaye pañhaṃ pucchi. Paṭisambhidā yathābhinīhāraṃ <a name="V1.0131"></a> yathāsakaṃ vipassanābhinīhārena paṭhamabhūmiyādayo viya pavattitavisayāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘te attano attano paṭisambhidāvisaye ṭhatvā kathayiṃsū’’</span>ti. <span class="bld">Buddhavisaye pañhaṃ pucchī</span>ti –</p>
  569. <p class="gatha1">‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha;</p>
  570. <p class="gathalast">Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti. (su. ni. 1044) –</p>
  571. <p class="unindented">Idaṃ pañhaṃ pucchi. Tattha <span class="bld">saṅkhātadhammā</span>ti saṅkhātā ñātā catusaccadhammā, ye ca saṅkhātadhammā catūhi maggehi paṭividdhacatusaccadhammāti attho. Iminā asekkhā kathitā. Puthu-saddo ubhayatthapi yojetabbo ‘‘ye puthū saṅkhātadhammā, ye ca puthū sekhā’’ti. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ dvinnaṃ sekkhāsekkhapuggalānaṃ me puṭṭhoti yojetabbaṃ, mayā puṭṭhoti attho. <span class="bld">Iriya</span>nti sekkhāsekkhabhūmiyā āgamanappaṭipadaṃ. Iriyati gacchati sekkhabhūmiṃ asekkhabhūmiñca etāyāti iriyā, taṃ tesaṃ iriyaṃ āgamanappaṭipadaṃ mayā puṭṭho pabrūhi kathehīti attho. Evaṃ bhagavā buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā ‘‘imassa nu kho, sāriputta, saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti āha. Thero pañhaṃ oloketvā ‘‘satthā maṃ sekkhāsekkhānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanappaṭipadaṃ pucchatī’’ti pañhe nikkaṅkho hutvā ‘‘āgamanappaṭipadā nāma khandhādivasena bahūhipi mukhehi sakkā kathetuṃ, katarākārena nu kho kathento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmī’’ti ajjhāsaye kaṅkhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – <span class="bld">‘‘dhammasenāpati…pe… na sakkotī’’</span>ti. Pucchitapañhaṃ vissajjetuṃ paṭibhāne asati disāvilokanaṃ sattānaṃ sabhāvoti dassento, <span class="bld">‘‘puratthima…pe... nāsakkhī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">pañhuppattiṭṭhāna</span>nti pañhuppattikāraṇaṃ.</p>
  572. <p class="bodytext"><span class="bld">Therassa</span> <a name="M1.0144"></a> <span class="bld">kilamanabhāvaṃ jānitvā</span>ti ‘‘sāriputto pañhe nikkaṅkho, ajjhāsaye me kaṅkhamāno kilamatī’’ti therassa kilamanabhāvaṃ ñatvā. <span class="bld">Catumahābhūtikakāyapariggaha</span>nti etena khandhamukhena nāmarūpapariggaho vutto. <span class="bld">‘‘Bhūtamidanti, sāriputta, samanupassasī’’</span>ti hi vadantena bhagavatā khandhavasena nāmarūpapariggaho dassito. Evaṃ kirassa bhagavato ahosi ‘‘sāriputto mayā naye adinne kathetuṃ na sakkhissati, dinne pana naye mamajjhāsayaṃ gahetvā khandhavasena kathessatī’’ti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena upaṭṭhāsi. Tenāha – <span class="bld">‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’</span>ti.</p>
  573. <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpāvacare paṭisandhi nāma na hotī</span>ti bodhisambhārasambharaṇassa anokāsabhāvato vuttaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘abhabbaṭṭhānattā’’</span>ti, laddhabyākaraṇānaṃ bodhisattānaṃ uppattiyā abhabbadesattāti attho<a name="V1.0132"></a>. <span class="bld">Rūpāvacare nibbattī</span>ti kammavasitāsambhavato arūpāvacare anibbattitvā rūpāvacare nibbatti.</p>
  574. <p class="bodytext"><span class="bld">Parosahassa</span>ntiādinā parosahassajātakaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">parosahassampī</span>ti atirekasahassampi. <span class="bld">Samāgatāna</span>nti sannipatitānaṃ bhāsitassa atthaṃ jānituṃ asakkontānaṃ bālānaṃ. <span class="bld">Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññā</span>ti te evaṃ samāgatā apaññā ime bālattā sasā viya vassasatampi vassasahassampi rodeyyuṃ parideveyyuṃ. Rodamānāpi pana atthaṃ vā kāraṇaṃ vā neva jāneyyunti dīpeti. <span class="bld">Ekova seyyo puriso sapañño</span>ti evarūpānaṃ bālānaṃ parosahassatopi eko paṇḍitapurisova seyyo varataroti attho. Kīdiso sapaññoti āha – <span class="bld">‘‘yo bhāsitassa vijānāti attha’’</span>nti, ayaṃ jeṭṭhantevāsiko viya yo bhāsitassa atthaṃ jānāti, so tādiso sapañño varataroti attho. Dutiye parosatajātake <span class="bld">jhāyeyyu</span>nti yāthāvato atthaṃ jānituṃ samāhitā hutvā cinteyyuṃ. Sesamettha vuttanayameva.</p>
  575. <p class="bodytext">Tatiyajātake <span class="bld">ye saññino</span>ti ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanalābhino avasesacittakasatte dasseti. <span class="bld">Tepi duggatā</span>ti tassā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā alābhato tepi duggatā dukkhaṃ upagatā saññībhave. ‘‘Saññā rogo saññā gaṇḍo saññā salla’’nti <a name="M1.0145"></a> (ma. ni. 3.24) hi te saññāya ādīnavadassino. <span class="bld">Yepi asaññino</span>ti asaññībhave nibbatte acittakasatte dasseti. Tepi imissāyeva samāpattiyā alābhato duggatāyeva. Jhānasukhaṃ <span class="bld">anaṅgaṇaṃ</span> niddosaṃ yathāvuttadosābhāvato. Balavacittekaggatāsabhāvenapi taṃ anaṅgaṇaṃ nāma jātaṃ. <span class="bld">Nevasaññī nāsaññīti āhā</span>ti atīte kira bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane kālaṃ karonto antevāsikehi puṭṭho ‘‘nevasaññī nāsaññī’’ti āha. Purimajātake vuttanayeneva tāpasā jeṭṭhantevāsikassa kathaṃ na gaṇhiṃsu. Bodhisatto ābhassarato āgantvā ākāse ṭhatvā imaṃ gāthamāha. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sesaṃ vuttanayeneva veditabba’’</span>nti.</p>
  576. <p class="bodytext">Catutthajātake (jā. 1.1.135) candassa viya ābhā etassāti <span class="bld">candābhaṃ,</span> odātakasiṇaṃ. <span class="bld">Sūriyābha</span>nti sūriyassa viya ābhā etassāti sūriyābhaṃ, pītakasiṇaṃ. <span class="bld">Yodha paññāya gādhatī</span>ti yo puggalo idha sattaloke idaṃ kasiṇadvayaṃ paññāya gādhati, ārammaṇaṃ katvā anuppavisati, tattha vā patiṭṭhahati. <span class="bld">Avitakkena dutiyajjhānena ābhassarūpago hotī</span>ti so puggalo tathā katvā paṭiladdhena dutiyena jhānena ābhassarabrahmalokūpago hoti. <span class="bld">Sesaṃ purimanayeneva</span> <a name="V1.0133"></a> <span class="bld">veditabba</span>nti iminā imaṃ dasseti (jā. aṭṭha. 1.1.135 candābhajātakavaṇṇanā) – atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane kālaṃ karonto antevāsikehi pucchito ‘‘candābhaṃ sūriyābha’’nti vatvā ābhassare nibbatto. Tāpasā jeṭṭhantevāsikassa na saddahiṃsu. Bodhisatto āgantvā ākāse ṭhito imaṃ gāthaṃ abhāsi.</p>
  577. <p class="bodytext">Pañcamajātake <span class="bld">āsīsethevā</span>ti āsācchedaṃ akatvā attano kammesu āsaṃ kareyyeva. <span class="bld">Na nibbindeyyā</span>ti na nibbedaṃ uppādeyya, na ukkaṇṭheyyāti attho. <span class="bld">Vo</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Yathā icchi</span>nti ahañhi saṭṭhihatthā narakā uṭṭhānaṃ icchiṃ, somhi tatheva jāto, tato uṭṭhitoyevāti dīpeti.</p>
  578. <p class="bodytext">Atīte (jā. aṭṭha. 4.13.sarabhamigajātakavaṇṇanā) kira bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sarabhamigayoniyaṃ nibbattitvā araññe paṭivasati. Rājā migavittako ahosi <a name="M1.0146"></a> thāmasampanno. Ekadivasaṃ gantvā amacce āha – ‘‘yassa passena migo palāyati, teneva so dātabbo’’ti. Athekadivasaṃ sarabhamigo uṭṭhāya rañño ṭhitaṭṭhānena palāyi. Atha naṃ amaccā uppaṇḍesuṃ. Rājā cintesi – ‘‘ime maṃ parihāsanti, mama pamāṇaṃ na jānantī’’ti gāḷhaṃ nivāsetvā pattikova khaggaṃ ādāya ‘‘sarabhaṃ gaṇhissāmī’’ti vegena pakkhandi. Atha naṃ disvā tīṇi yojanāni anubandhi. Sarabho araññaṃ pāvisi. Rājāpi pāvisiyeva. Tattha sarabhamigassa gamanamagge saṭṭhihatthamatto mahāpūtipātanarakaāvāṭo atthi, so tiṃsahatthamattaṃ udakena puṇṇo tiṇehi ca paṭicchanno. Sarabho udakagandhaṃ ghāyitvāva āvāṭabhāvaṃ ñatvā thokaṃ osakkitvā gato. Rājā pana ujukameva āgacchanto tasmiṃ pati.</p>
  579. <p class="bodytext">Sarabho tassa padasaddaṃ asuṇanto nivattitvā taṃ apassanto ‘‘narakaāvāṭe patito bhavissatī’’ti ñatvā āgantvā olokento taṃ gambhīre udake appatiṭṭhe kilamantaṃ disvā tena katāparādhaṃ hadaye akatvā sañjātakāruñño ‘‘mā mayi passante varāko nassatu, imamhā taṃ dukkhā mocessāmī’’ti āvāṭatīre ṭhito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ taṃ dukkhā mocessāmī’’ti vatvā attano piyaputtaṃ uddharituṃ ussāhaṃ karonto viya tassuddharaṇatthāya silāya yoggaṃ katvā ‘‘vijjhissāmī’’ti āgataṃ rājānaṃ saṭṭhihatthā narakā uddharitvā assāsetvā piṭṭhiṃ āropetvā araññā nīharitvā senāya avidūre otāretvā ovādamassa datvā <a name="V1.0134"></a> pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā senaṅgaparivuto nagaraṃ gantvā ‘‘ito paṭṭhāya sakalaraṭṭhavāsino pañca sīlāni rakkhantū’’ti dhammabheriṃ carāpesi. Mahāsattena pana attano kataguṇaṃ kassaci akathetvā sāyaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatasayane sayitvā paccūsakāle mahāsattassa guṇaṃ saritvā uṭṭhāya sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisīditvā pītipuṇṇena hadayena udānaṃ udānento ‘‘āsīsetheva puriso’’tiādinā imā cha gāthā abhāsi.</p>
  580. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ahitā hitā cā</span>ti dukkhaphassā sukhaphassā ca, maraṇaphassā, jīvitaphassātipi attho. Sattānañhi maraṇaphasso ahito, jīvitaphasso hito. Tesaṃ acintito maraṇaphasso āgacchatīti dasseti<a name="M1.0147"></a>. <span class="bld">Acintitampī</span>ti mayā ‘‘āvāṭe patissāmī’’ti na cintitaṃ, ‘‘sarabhaṃ māressāmī’’ti <span class="bld">cintitaṃ</span>. Idāni pana me cintitaṃ naṭṭhaṃ, acintitameva jātanti udānavasena vadati. <span class="bld">Bhogā</span>ti yasaparivārā, ete cintāmayā na honti. Tasmā ñāṇavatā vīriyameva kātabbanti vadati. Vīriyavato hi acintitampi hotiyeva.</p>
  581. <p class="bodytext">Tassetaṃ udānaṃ udānentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Purohito pātova sukhaseyyapucchanatthaṃ āgantvā dvāre ṭhito tassa udānagītasaddaṃ sutvā cintesi – ‘‘rājā hiyyo migavaṃ agamāsi, tattha sarabhamigaṃ viddho bhavissati, tena maññe udānaṃ udānetī’’ti. Evaṃ brāhmaṇassa rañño paripuṇṇabyañjanaṃ udānaṃ sutvā sumajjite ādāse mukhaṃ olokentassa chāyā viya raññā ca sarabhena ca katakāraṇaṃ pākaṭaṃ ahosi, so nakhaggena dvāraṃ ākoṭesi. Rājā ‘‘ko eso’’ti pucchi. Ahaṃ, deva, purohitoti. Athassa dvāraṃ vivaritvā ‘‘ito ehācariyā’’ti āha. So pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, mahārāja, tayā araññe katakāraṇaṃ jānāmi, tvaṃ ekaṃ sarabhamigaṃ anubandhanto narake patito, atha naṃ so sarabho silāya yoggaṃ katvā narakato uddhari, so tvaṃ tassa guṇaṃ saritvā udānaṃ udānesī’’ti vatvā <span class="bld">‘‘sarabhaṃ giriduggasmi’’</span>ntiādinā dve gāthā abhāsi.</p>
  582. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anusarī</span>ti anubandhi. <span class="bld">Vikkanta</span>nti uddharaṇatthāya kataparakkamaṃ. <span class="bld">Anujīvasī</span>ti upajīvasi, tassānubhāvena tayā jīvitaṃ laddhanti attho. <span class="bld">Samuddharī</span>ti uddharaṇaṃ akāsi. <span class="bld">Silāya yoggaṃ sarabho karitvā</span>ti silāya sopānasadisāya narakato uddharaṇayoggataṃ karitvā. <span class="bld">Alīnacitta</span>nti saṅkocaṃ appattacittaṃ. <span class="bld">Ta migaṃ vadesī</span>ti suvaṇṇasarabhamigaṃ idha sirisayane nipanno vaṇṇesi. Taṃ sutvā rājā, ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ na migavaṃ āgato, sabbañca pavattiṃ jānāti, kathaṃ nu kho jānāti, pucchissāmi na’’nti cintetvā – <span class="bld">‘‘kiṃ tvaṃ nu tatthevā’’</span>ti navamagāthamāha<a name="V1.0135"></a>. Tattha <span class="bld">bhiṃsarūpa</span>nti kiṃ nu te ñāṇaṃ balavajātikaṃ, tenetaṃ jānāsīti vadati. Brāhmaṇo ‘‘nāhaṃ sabbaññubuddho, byañjanaṃ amakkhetvā tayā kathitagāthāya pana mayhaṃ attho upaṭṭhātī’’ti dīpento <span class="bld">‘‘na cevaha’’</span>nti dasamagāthamāha<a name="M1.0148"></a>. Tattha <span class="bld">subhāsitāna</span>nti byañjanaṃ amakkhetvā suṭṭhu bhāsitānaṃ. <span class="bld">Atthaṃ tadānentī</span>ti yo tesaṃ attho, taṃ ānenti upadhārentīti attho. Tadā purohito dhammasenāpati ahosi. Tenevāha – <span class="bld">‘‘atītepī’’</span>tiādi. Sesaṃ uttānatthameva.</p>
  583. <p class="subhead">Aññāsikoṇḍaññattheravatthu</p>
  584. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāsikoṇḍaññattherādayo</span>tiādīsu pana <span class="bld">yāthāvasarasaguṇavasenā</span>ti yathāsabhāvaguṇavasena. Pabbajjāvasena paṭivedhavasena suciraṃ sunipuṇaṃ rattindivaparicchedajānanavasena ca rattaññutā veditabbāti taṃ dassento <span class="bld">‘‘ṭhapetvā hi sammāsambuddha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Pākaṭova hotī</span>ti satipaññāvepullappattiko pākaṭo vibhūto hoti. <span class="bld">Aññāsikoṇḍañño</span>ti sāvakesu sabbapaṭhamaṃ cattāri ariyasaccāni ñātakoṇḍañño. <span class="bld">Sabbesupi etadaggesū</span>ti sabbesupi etadaggasuttesu, sabbesu vā etadaggaṭṭhapanesu.</p>
  585. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhurapattānī</span>ti pattānaṃ pamukhabhūtāni bāhirapattāni. <span class="bld">Navutihatthānī</span>ti majjhimapurisassa hatthena navutiratanāni. Padumeneva taṃ taṃ padesaṃ uttarati atikkamatīti <span class="bld">padumuttaro,</span> bhagavā. <span class="bld">Gandhadāmamālādāmādīhī</span>ti ādisaddena pattadāmādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha gandhadāmehi katamālā <span class="bld">gandhadāmaṃ</span>. Lavaṅgatakkolajātipupphādīhi katamālā <span class="bld">mālādāmaṃ</span>. Tamālapattādīhi katamālā <span class="bld">pattadāmaṃ. Vaṅgapaṭṭe</span>ti vaṅgadese uppannaghanasukhumavatthe. <span class="bld">Uttamasukhumavattha</span>nti kāsikavatthamāha.</p>
  586. <p class="bodytext"><span class="bld">Teparivaṭṭadhammacakkappavattanasuttantapariyosāne</span>ti ettha ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā saccavasena, ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’’ntiādinā kiccavasena, ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññāta’’ntiādinā katavasena ca tīhi ākārehi parivaṭṭetvā catunnaṃ saccānaṃ desitattā tayo parivaṭṭā etassa atthīti tiparivaṭṭaṃ, tiparivaṭṭameva teparivaṭṭaṃ, teparivaṭṭañca taṃ dhammacakkappavattanañcāti <span class="bld">teparivaṭṭadhammacakkappavattanaṃ,</span> tadeva suttantaṃ, tassa pariyosāneti attho.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāligabbhaṃ phāletvā ādāyā</span>ti sāligabbhaṃ phāletvā tattha labbhamānaṃ sālikhīrarasaṃ ādāya. <span class="bld">Anucchavika</span>nti buddhānaṃ anucchavikaṃ khīrapāyasaṃ pacāpema. Veṇiyo purisabhāvavasena bandhitvā <a name="V1.0136"></a> kalāpakaraṇe <a name="M1.0149"></a> <span class="bld">kalāpaggaṃ</span>. Khale kalāpānaṃ ṭhapanadivase <span class="bld">khalaggaṃ</span>. Madditvā vīhīnaṃ rāsikaraṇadivase <span class="bld">khalabhaṇḍaggaṃ</span>. Koṭṭhesu hi dhaññassa pakkhipanadivase <span class="bld">koṭṭhaggaṃ</span>.</p>
  588. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve gatiyo</span>ti dve eva nipphattiyo, dve niṭṭhāti attho. <span class="bld">Tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patte</span>ti koṇḍaññamāṇavasseva laddhiyaṃ ṭhatvā itarepi cha janā putte anusāsiṃsu. Bodhirukkhamūle pācīnapassaṃ <span class="bld">acalaṭṭhānaṃ</span> nāma, yaṃ ‘‘vajirāsana’’ntipi vuccati. Mahataṃ mahatiyo vahatīti ‘‘pācīnamukho’’ti avatvā <span class="bld">‘‘pācīnalokadhātuabhimukho’’</span>ti vuttaṃ. Maṃsacakkhupi lokanāthassa appaṭighātaṃ mahāvisayañcāti. <span class="bld">Caturaṅgasamannāgata</span>nti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; mahāni. 196) vuttacaturaṅgasamannāgataṃ.</p>
  589. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ pana sabbamevā</span>ti ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ desessāmī’’tiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) sabbameva. <span class="bld">Parivitakkamattameva</span> tathā atthasiddhiyā abhāvato. <span class="bld">Pupphitaphalitaṃ katvā</span>ti abhiññāpaṭisambhidāhi sabbapāliphullaṃ, maggaphalehi sabbaso phalabhārabharitañca karonto pupphitaṃ phalitaṃ katvā. <span class="bld">Apakkamitukāmo hutvā</span>ti dvepi aggasāvake attano nipaccakāraṃ karonte disvā tesaṃ guṇātirekataṃ bahu maññanto buddhānaṃ santikā apakkamitukāmo hutvā. <span class="bld">Tatthevā</span>ti chaddantadahatīreyeva.</p>
  590. <p class="subhead">Sāriputta-moggallānattheravatthu</p>
  591. <p class="bodytext"><a name="para189-190"></a><a name="para189-190_an1"></a><span class="paranum">189-190</span>. Dutiyatatiyesu <span class="bld">iddhimantāna</span>nti ettha <span class="bld">manta</span>-saddo atisayatthavisayoti therassa atisayikaiddhitaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘iddhiyā sampannāna’’</span>nti vuttaṃ. Saha paṃsūhi kīḷiṃsūti <span class="bld">sahapaṃsukīḷitā. Idhalokattabhāvamevā</span>ti diṭṭhadhammikaattabhāvameva. <span class="bld">Soḷasa paññā paṭivijjhitvā ṭhito</span>ti majjhimanikāye <span class="bld">anupadasuttantadesanāya</span> ‘‘mahāpañño, bhikkhave, sāriputto, puthupañño, bhikkhave, sāriputto, hāsapañño, bhikkhave, sāriputto, javanapañño, bhikkhave, sāriputto, tikkhapañño, bhikkhave, sāriputto, nibbedhikapañño, bhikkhave, sāriputto’’ti (ma. ni. 3.93) evamāgatā <a name="M1.0150"></a> mahāpaññādikā cha, tasmiṃyeva sutte āgatā navānupubbavihārasamāpattipaññā, arahattamaggapaññāti imā soḷasavidhā paññā paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito.</p>
  592. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhasākaccha</span>nti <a name="V1.0137"></a> pañhassa pucchanavasena vissajjanavasena ca sākacchaṃ karoti. <span class="bld">Atthikehi upaññātaṃ magga</span>nti etaṃ anubandhanassa kāraṇavacanaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ. Kasmā? Yasmā idaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ maggaṃ, ñāto ceva upagato ca maggoti attho. Atha vā atthikehi amhehi maraṇe sati amatenapi bhavitabbanti evaṃ kevalaṃ atthīti upaññātaṃ, anumānañāṇena upagantvā ñātaṃ nibbānaṃ nāma atthi, taṃ magganto pariyesantoti evampettha attho daṭṭhabbo.</p>
  593. <p class="bodytext"><span class="bld">Nesaṃ parisāyā</span>ti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ parivārabhūtaparisāya. <span class="bld">Dve aggasāvake</span>ti sāriputtamoggallāne dve mahānubhāve sāvake. <span class="bld">Ṭhānantare</span>ti aggasāvakattasaññite ṭhānantare ṭhapesi. Kasmā panettha ‘‘aggasāvake’’ti avatvā ‘‘mahāsāvake’’ti vuttaṃ. Yadi aññepi mahātherā abhiññātādiguṇavisesayogena ‘‘mahāsāvakā’’ti vattabbataṃ labhanti, imeyeva pana sāvakesu anaññasādhāraṇabhūtā visesato ‘‘mahāsāvakā’’ti vattabbāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘dvepi mahāsāvake’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  594. <p class="subhead">Mahākassapattheravatthu</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_an1"></a><span class="paranum">191</span>. Catutthe yasmā dhutavādadhutadhammadhutaṅgāni dhutamūlakāni, tasmā <span class="bld">‘‘dhuto veditabbo’’</span>ti āraddhaṃ, tattha kilese dhuni dhutavāti <span class="bld">dhuto,</span> dhutakileso puggalo, kilesadhunano vā dhammo, <span class="bld">kilesadhunano dhammo</span>ti ca sapubbabhāgo ariyamaggo daṭṭhabbo. Taṃ dhutasaññitaṃ kilesadhunanadhammaṃ vadati, pare tattha patiṭṭhāpetīti <span class="bld">dhutavādo</span>. Catukkañcettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘ettha panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Tayida</span>nti nipāto, tassa so ayanti attho. Dhutabhūtassa dhutabhūtā dhammā <span class="bld">dhutadhammā. Appicchatā santuṭṭhitā</span> heṭṭhā vuttā eva<a name="M1.0151"></a>. Kilese sammā likhati tacchatīti sallekho, kilesajegucchī, tassa bhāvo <span class="bld">sallekhatā</span>. Dvīhipi kāmehi viviccatīti paviveko, yonisomanasikārabahulo puggalo, tassa bhāvo <span class="bld">pavivekatā</span>. Iminā sarīraṭṭhapanamattena atthīti idamaṭṭhi ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā, tassa bhāvo <span class="bld">idamaṭṭhitā,</span> imehi vā kusaladhammehi atthi idamaṭṭhi, yena ñāṇena ‘‘pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabba’’nti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ <span class="bld">idamaṭṭhitā</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘idamaṭṭhitā ñāṇamevā’’</span>ti. <span class="bld">Dhutadhammā nāmā</span>ti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā dhutoti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma<a name="V1.0138"></a>. <span class="bld">Anupatantī</span>ti tadantogadhā tappariyāpannā honti tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. <span class="bld">Paṭikkhepavatthūsū</span>ti dhutaṅgasevanāya paṭikkhipitabbavatthūsu pahātabbavatthūsu.</p>
  596. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṃsukūlikaṅgaṃ…pe… nesajjikaṅga</span>nti uddesopi peyyālanayena dassito. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.22 ādayo) vitthārato vuttaṃ. Dhutavādaggahaṇeneva therassa dhutabhāvopi gahito hotīti <span class="bld">‘‘dhutavādāna’’</span>nteva vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ mahā</span>ti abhinīhārādimahantatāyapi sāsanassa upakāritāyapi ayaṃ thero mahā, guṇamahantatāya pasaṃsāvacanameva vā etaṃ therassa yadidaṃ mahākassapoti yathā ‘‘mahāmoggallāno’’ti.</p>
  597. <p class="bodytext">Satthu dhammadesanāya vatthuttaye sañjātappasādatāya upāsakabhāve ṭhitattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā’’</span>tiādi. Etassa aggabhāvassāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Saccakāro</span>ti saccabhāvāvaho kāro, avisaṃvādanavasena vā tadatthasādhanoti attho. <span class="bld">Kolāhala</span>nti kutūhalavipphāro. Satthā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathento sattānaṃ savanayoggaṃ kālaṃ sallakkhento divā sāyanhasamayaṃ katheti, rattiyaṃ sakalayāmaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘brāhmaṇo brāhmaṇe āha – ‘bhoti kiṃ rattiṃ dhammaṃ suṇissasi divā’’’</span>ti. <span class="bld">Vissāsiko</span>ti vissāsikabhāvo. ‘‘Tato paṭṭhāya so’’ti vā pāṭho.</p>
  598. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve</span> <a name="M1.0152"></a> <span class="bld">asaṅkhyeyyāni pūritapāramissā</span>ti idaṃ sā paramparāya sotapatitaṃ atthaṃ gahetvā āha. <span class="bld">Adinnavipākassā</span>ti avipakkavipākassa. <span class="bld">Bhaddake kāle</span>ti yutte kāle. <span class="bld">Nakkhatta</span>nti nakkhattena lakkhitaṃ chaṇaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi nakkhatte anubhavitabbachaṇāni nakkhattāni nāma, itarāni pana chaṇāni nāma. Sammāpatitadukkhato vimocanena tato niyyānāvahatāya icchitatthassa labhāpanato ca <span class="bld">niyyānikaṃ. Tesa</span>nti suvaṇṇapadumānaṃ. <span class="bld">Olambakā</span>ti suvaṇṇaratanavicittā ratanadāmā. <span class="bld">Puññaniyāmenā</span>ti puññānubhāvasiddhena niyāmena. Svassa bārāṇasirajjaṃ dātuṃ katokāso. <span class="bld">Phussaratha</span>nti maṅgalarathaṃ. Setacchattauṇhīsavālabījanikhaggamaṇipādukāni <span class="bld">pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍa</span>nti vadanti. Idha pana setacchattaṃ visuṃ gahitanti sīhāsanaṃ pañcamaṃ katvā vadanti. <span class="bld">Pārupanakaṇṇa</span>nti pārupanavatthassa dasantaṃ. Dibbavatthadāyipuññānubhāvacodito <span class="bld">‘‘nanu tātā thūla’’</span>nti āha. <span class="bld">Aho tapassī</span>ti aho kapaṇo ahaṃ rājāti attho. <span class="bld">Buddhānaṃ saddahitvā</span>ti buddhānaṃ sāsanaṃ saddahitvā. <span class="bld">Caṅkamanasatānī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādyattho. Tena hi aggisālādīni pabbajitasāruppāni ṭhānāni saṅgaṇhāti.</p>
  599. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhukīḷita</span>nti <a name="V1.0139"></a> ariyānaṃ parinibbutaṭṭhāne kātabbasakkāraṃ vadati. <span class="bld">Nappamajji, nirogā ayyā</span>ti pucchitākāradassanaṃ. <span class="bld">Parinibbutā devā</span>ti devī paṭivacanaṃ adāsi. <span class="bld">Paṭiyādetvā</span>ti niyyātetvā. <span class="bld">Samaṇakapabbajja</span>nti samitapāpehi ariyehi anuṭṭhātabbapabbajjaṃ. So hi rājā paccekabuddhānaṃ vesassa diṭṭhattā ‘‘idameva bhaddaka’’nti tādisaṃyeva liṅgaṃ gaṇhi. <span class="bld">Tatthevā</span>ti brahmaloke eva. Vīsatime vasse sampatteti āharitvā sambandho. Brahmalokato cavitvā nibbattattā, brahmacariyādhikārassa ca cirakālasambhūtattā <span class="bld">‘‘evarūpaṃ kathaṃ mā kathethā’’</span>ti āha. Vīsati dharaṇāni <span class="bld">nikkha</span>nti vadanti, pañcapalaṃ <span class="bld">nikkha</span>nti apare. <span class="bld">Itthākaro</span>ti itthiratanassa uppattiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ayyadhītā</span>ti amhākaṃ ayyassa dhītā, bhaddakāpilānīti attho. <span class="bld">Samānapaṇṇa</span>nti sadisapaṇṇaṃ sadisalekhaṃ kumārassa kumārikāya ca yuttaṃ paṇṇalekhaṃ. Te purisā samāgataṭṭhānato magadharaṭṭhe mahātitthagāmaṃ maddaraṭṭhe sāgalanagarañca uddissa apakkamantā aññamaññaṃ vissajjantā nāma hontīti <span class="bld">‘‘ito ca etto ca pesesu’’</span>nti vuttā.</p>
  600. <p class="bodytext"><span class="bld">Pupphadāma</span>nti hatthihatthappamāṇaṃ pupphadāmaṃ. <span class="bld">Tānī</span>ti tāni ubhohi ganthāpitāni dve pupphadāmāni. <span class="bld">Te</span>ti ubho bhaddā ceva pippalikumāro ca<a name="M1.0153"></a>. <span class="bld">Lokāmisenā</span>ti kāmassādena. <span class="bld">Asaṃsaṭṭhā</span>ti na saṃyuttā ghaṭe jalantena viya padīpena ajjhāsaye samujjalantena vimokkhabījena samussāhitacittattā. <span class="bld">Yantabaddhānī</span>ti sassasampādanatthaṃ tattha tattha dvārakavāṭayojanavasena baddhāni nikkhamanatumbāni. <span class="bld">Kammanto</span>ti kasikammakaraṇaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Dāsikagāmā</span>ti dāsānaṃ vasanagāmā. <span class="bld">Osāretvā</span>ti pakkhipitvā. <span class="bld">Ākappakuttavasenā</span>ti ākāravasena kiriyāvasena. <span class="bld">Ananucchavika</span>nti pabbajitabhāvassa ananurūpaṃ. <span class="bld">Tassa matthake</span>ti dvedhāpathassa dvidhābhūtaṭṭhāne. Etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nisīdatīti sambandho. Sā pana tattha satthu nisajjā edisīti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘nisīdanto panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yā buddhānaṃ aparimitakālasambhūtācinteyyāpariññeyyapuññasambhārūpacayanibbattā rūpappabhāvabuddhaguṇavijjotitā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanasamujjalitā byāmappabhāketumālālaṅkatā sabhāvasiddhitāya akittimā rūpakāyasirī, taṃyeva mahākassapassa adiṭṭhapubbappasādasaṃvaddhanatthaṃ aniggūhitvā nisinno bhagavā <span class="bld">‘‘buddhavesaṃ gahetvā…pe… nisīdī’’</span>ti vutto. Asītihatthappadesaṃ byāpetvā pavattiyā <span class="bld">asītihatthā</span>ti vuttā. <span class="bld">Satasākho</span>ti bahusākho anekasākho. <span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇova ahosi</span> nirantaraṃ buddharasmīhi samantato samokiṇṇabhāvato.</p>
  601. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīsu ṭhānesū</span>ti dūrato nātidūre āsanneti tīsu ṭhānesu. <span class="bld">Tīhi ovādehī</span>ti ‘‘tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu <a name="V1.0140"></a> majjhimesū’ti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘yaṃ kiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154) imehi tīhi ovādehi. Ettha hi bhagavā paṭhamaṃ ovādaṃ therassa brāhmaṇajātikattā jātimānappahānatthamabhāsi, dutiyaṃ bāhusaccaṃ nissāya uppajjanakaahaṃkārappahānatthaṃ, tatiyaṃ upadhisampattiṃ nissāya uppajjanakaattasinehappahānatthaṃ<a name="M1.0154"></a>. <span class="bld">Mudukā kho tyāya</span>nti mudukā kho te ayaṃ. Kasmā pana bhagavā evamāha? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi, evaṃ panassa ahosi ‘‘imena ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsativassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālappavattanakaṃ karissatīti attano ṭhāne ṭhapesi. Evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā evamāha.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Candūpamo</span>ti candasadiso hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, ayampi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyo manāpo candūpamo hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamatīti attho. <span class="bld">Apakasseva kāyaṃ apakassa citta</span>nti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakaḍḍhitvā, apanetvāti attho. <span class="bld">Niccaṃ navo</span>ti niccanavakova, āgantukasadiso hutvāti attho. Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā ‘‘amhākampi puttabhātaro vippavāsaṃ gantvā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evamayampi paṭipāṭiyā sampattaṃ gharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathe pasannā manussā denti, taṃ gahetvā chinnasanthavo tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭo hutvā nikkhamatīti dīpeti.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Appagabbho</span>ti nappagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho. Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālajantāgharanahānatitthabhikkhācāramaggesu <a name="V1.0141"></a> antaragharapavesane ca kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu <a name="M1.0155"></a> ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ. Sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbho hutvā kulāni upasaṅkamatīti attho. Kassapasaṃyuttena ca candūpamappaṭipadāditherassa dhutavādesu aggabhāvassa bodhitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘etadeva kassapasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’’</span>ti.</p>
  604. <p class="subhead">Anuruddhattheravatthu</p>
  605. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_an1"></a><span class="paranum">192</span>. Pañcame <span class="bld">bhojanapapañcamatta</span>nti gocaragāme piṇḍāya caraṇāhāraparibhogasaññitaṃ bhojanapapañcamattaṃ. <span class="bld">Dīparukkhāna</span>nti lohadantakaṭṭhamayānaṃ mahantānaṃ dīparukkhānaṃ. Lohamayesupi hi tesu dīpādhāresu dīparukkhakāti ruḷhiresā daṭṭhabbā. Olambakadīpamaṇḍaladīpasañcaraṇadīpādikā <span class="bld">sesadīpā</span>.</p>
  606. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupariyāyi</span> padakkhiṇakaraṇavasena. <span class="bld">Ahaṃ tenā</span>ti yena tuyhaṃ attho, ahaṃ tena pavāremi, tasmā taṃ āharāpetvā gaṇhāti attho. <span class="bld">Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajjī</span>ti devatānubhāvena uppajji, na kiñci pacanakiccaṃ atthi. <span class="bld">Satta mahāpurisavitakke vitakkesī</span>ti ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādike satta mahāpurisavitakke vitakkesi. <span class="bld">Aṭṭhame</span>ti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo papañcārāmassā’’ti etasmiṃ purisavitakke.</p>
  607. <p class="bodytext"><span class="bld">Mama saṅkappamaññāyā</span>ti ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādinā (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) mahāpurisavitakkavasena āraddhamattaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asamatthabhāvena ṭhitaṃ mama saṅkappaṃ jānitvā. <span class="bld">Manomayenā</span>ti manomayena viya manasā nimmitasadisena, pariṇāmitenāti attho. <span class="bld">Iddhiyā</span>ti ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti evaṃ pavattāya adhiṭṭhāniddhiyā.</p>
  608. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā me ahu saṅkappo</span>ti yasmiṃ kāle mayhaṃ ‘‘kīdiso nu kho aṭṭhamo mahāpurisavitakko’’ti parivitakko ahosi, yadā me ahu saṅkappo, tato mama saṅkappamaññāya <a name="V1.0142"></a> iddhiyā upasaṅkami, uttari desayīti yojanā. <span class="bld">Uttari desayī</span>ti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratino<a name="M1.0156"></a>, nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’’ti (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) imaṃ aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūrento upari desayi. Taṃ pana desitaṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayī’’</span>ti, papañcā nāma rāgādayo kilesā, tesaṃ vūpasamanatāya tadabhāvato ca lokuttaradhammā nippapañcā nāma. Yathā taṃ pāpuṇāti, tathā dhammaṃ desesi, sāmukkaṃsikaṃ catusaccadesanaṃ adesayīti attho.</p>
  609. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassāhaṃ dhammamaññāyā</span>ti tassa satthu desanādhammaṃ jānitvā. <span class="bld">Vihāsi</span>nti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanto vihariṃ. <span class="bld">Sāsane rato</span>ti sikkhattayasaṅgahe sāsane abhirato. <span class="bld">Tisso vijjā anuppattā</span>ti pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti imā tisso vijjā mayā anuppattā sacchikatā. Tato eva <span class="bld">kataṃ buddhassa sāsanaṃ,</span> anusiṭṭhi ovādo anuṭṭhitoti attho.</p>
  610. <p class="subhead">Bhaddiyattheravatthu</p>
  611. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><a name="para193_an1"></a><span class="paranum">193</span>. Chaṭṭhe ucca-saddena samānattho uccā-saddoti āha – <span class="bld">‘‘uccākulikānanti ucce kule jātāna’’</span>nti. <span class="bld">Kāḷī sā devī</span>ti kāḷavaṇṇatāya kāḷī sā devī. Kulānukkamena rajjānuppatti mahākulinassevāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘soyeva cā’’</span>tiādi.</p>
  612. <p class="subhead">Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><a name="para194_an1"></a><span class="paranum">194</span>. Sattame <span class="bld">rittako</span>ti deyyavatthurahito. <span class="bld">Guṇe āvajjetvā</span>ti bhagavato rūpaguṇe ceva ākappasampadādiguṇe ca attano adhippāyaṃ ñatvā ambapakkassa paṭiggahaṇaṃ paribhuñjananti evamādike yathāupaṭṭhite guṇe āvajjetvā.</p>
  614. <p class="subhead">Piṇḍolabhāradvājattheravatthu</p>
  615. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><a name="para195_an1"></a><span class="paranum">195</span>. Aṭṭhame abhītanādabhāvena sīhassa viya nādo sīhanādo, so etesaṃ atthīti sīhanādikā, tesaṃ <span class="bld">sīhanādikānaṃ</span>. Garahitabbapasaṃsitabbadhamme yāthāvato jānantasseva garahā pasaṃsā <a name="V1.0143"></a><a name="M1.0157"></a> ca yuttarūpāti āha – <span class="bld">‘‘buddhā ca nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>tiādīhi paccavekkhaṇañāṇassa bhūmiṃ dasseti. Tena hi ñāṇena ariyasāvako paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādiṃ pajānāti. Katamā panassa jāti khīṇā, kathañca pajānātīti? Na tāvassa atītā khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto pajānāti.</p>
  616. <p class="bodytext"><span class="bld">Vusita</span>nti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā maggabrahmacariyaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā ariyasāvako attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti pajānāti. <span class="bld">Kataṃ karaṇīya</span>nti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā ariyasāvako attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. <span class="bld">Nāparaṃ itthattāyā</span>ti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasavidhakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanāya kiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā <span class="bld">itthattāyā</span>ti itthabhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti.</p>
  617. <p class="subhead">Mantāṇiputtapuṇṇattheravatthu</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_an1"></a><span class="paranum">196</span>. Navame aṭṭhārasasupi vijjāṭṭhānesu nipphattiṃ gatattā <span class="bld">‘‘sabbasippesu kovido hutvā’’</span>ti vuttaṃ. Abhidayāabbhaññāvahasseva dhammassa tattha upalabbhanato <span class="bld">‘‘mokkhadhammaṃ adisvā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘idaṃ vedattayaṃ nāmā’’</span>tiādi<a name="M1.0158"></a>. Tathā hi anena duggatiparimuccanampi dullabhaṃ, abhiññāparivārānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ lābhitāya sayaṃ ekadesena upasanto paramukkaṃsagataṃ uttamadamathasamathaṃ anaññasādhāraṇaṃ bhagavantaṃ sambhāvento <span class="bld">‘‘ayaṃ puriso’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Piṭakāni gahetvā āgacchantī</span>ti phalabhājanāni gahetvā assāmikāya <a name="V1.0144"></a> āgacchanti. <span class="bld">Buddhāna</span>nti gāravavasena bahuvacananiddeso kato. <span class="bld">Paribhuñjī</span>ti devatāhi pakkhittadibbojaṃ vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñji. Patte patiṭṭhāpitasamanantarameva hi devatā tattha dibbojaṃ pakkhipiṃsu. <span class="bld">Sammasitvā</span>ti paccavekkhitvā, parivattetvāti ca vadanti. <span class="bld">Arahattaṃ pāpuṇiṃsū</span>ti mahādevattherassa anumodanakathāya anupubbikathāsakkhikāya suvisodhitacittasantānā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasahi kathāvatthūhī</span>ti appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlasampadākathā samādhisampadākathā paññāsampadākathā vimuttisampadākathā vimuttiñāṇadassanasampadākathāti imehi dasahi kathāvatthūhi. <span class="bld">Jātibhūmiraṭṭhavāsino</span>ti jātibhūmivantadesavāsino, satthu jātadesavāsinoti attho. <span class="bld">Sīsānulokiko</span>ti purato gacchantassa sīsaṃ anu anu passanto. <span class="bld">Okāsaṃ sallakkhetvā</span>ti sākacchāya avasaraṃ sallakkhetvā. <span class="bld">Sattavisuddhikkamaṃ pucchī</span>ti ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’tiādinā (ma. ni. 1.257) satta visuddhiyo pucchi. <span class="bld">Dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi</span> savisesena dasakathāvatthulābhitāya.</p>
  620. <p class="subhead">Mahākaccānattheravatthu</p>
  621. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_an1"></a><span class="paranum">197</span>. Dasame <span class="bld">saṃkhittena kathitadhammassā</span>ti madhupiṇḍikasuttantadesanāsu viya saṅkhepena desitadhammassa. <span class="bld">Taṃ desanaṃ vitthāretvā</span>ti taṃ saṅkhepadesanaṃ āyatanādivasena vitthāretvā. <span class="bld">Atthaṃ vibhajamānāna</span>nti tassā saṅkhepadesanāya atthaṃ vibhajitvā kathentānaṃ. <span class="bld">Atthavasena vā</span>ti ‘‘ettakā etassa atthā’’ti atthavasena vā desanaṃ pūretuṃ sakkonti. <span class="bld">Byañjanavasena vā</span>ti ‘‘ettakāni ettha byañjanāni desanāvasena vattabbānī’’ti byañjanavasena vā pūretuṃ sakkonti. <span class="bld">Ayaṃ pana mahākaccānatthero ubhayavasenapi sakko</span>ti tassa saṅkhepena uddiṭṭhassa vitthārena satthu ajjhāsayānurūpaṃ <a name="M1.0159"></a> desanato, tasmā tattha aggoti vutto. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā’’tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva. <span class="bld">Aññehī</span>ti aññāsaṃ itthīnaṃ kesehi ativiya dīghā. Na kevalañca dīghā eva, atha kho siniddhanīlamudukañcikā ca. <span class="bld">Nikkesī</span>ti appakesī yathā ‘‘anudarā kaññā’’ti.</p>
  622. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇiya</span>nti vikketabbabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Āvajjetvā</span>ti upanissayaṃ kesānaṃ pakatibhāvāpattiñca āvajjetvā. <span class="bld">Gāravenā</span>ti muṇḍasīsāpi there gāravena ekavacaneneva āgantvā. <span class="bld">Nimantetvā</span>ti svātanāya <a name="V1.0145"></a> nimantetvā. <span class="bld">Imissā itthiyā</span>ti yathāvuttaseṭṭhidhītaramāha. <span class="bld">Diṭṭhadhammikovā</span>ti avadhāraṇaṃ aṭṭhānapayuttaṃ, diṭṭhadhammiko yasapaṭilābhova ahosīti attho. <span class="bld">Yasapaṭilābho</span>ti ca bhavasampattipaṭilābho. Sattasu hi javanacetanāsu paṭhamā diṭṭhadhammavedanīyaphalā, pacchimā upapajjavedanīyaphalā, majjhe pañca aparāpariyavedanīyaphalā, tasmā paṭhamaṃ ekaṃ cetanaṃ ṭhapetvā sesā yathāsakaṃ paripuṇṇaphaladāyino honti, paṭhamacetanāya pana diṭṭhadhammiko yasapaṭilābhova ahosi.</p>
  623. <p class="centered">Paṭhamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  624. <p class="title">14. Etadaggavaggo</p>
  625. <p class="subhead">(14) 2. Dutiyaetadaggavaggavaṇṇanā</p>
  626. <p class="subhead">Cūḷapanthakattheravatthu</p>
  627. <p class="bodytext"><a name="para198-200"></a><a name="para198-200_an1"></a><span class="paranum">198-200</span>. Dutiyassa <a name="V1.0146"></a> paṭhame <span class="bld">manena nibbattita</span>nti abhiññāmanena uppāditaṃ. <span class="bld">Manena katakāyo</span>ti abhiññācittena desantaraṃ pattakāyo. <span class="bld">Manena nibbattitakāyo</span>ti abhiññāmanasā nimmitakāyo ‘‘aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’tiādīsu (dī. ni. 1.236-237; paṭi. ma. 3.14) viya. <span class="bld">Ekasadiseyevā</span>ti attasadiseyeva. <span class="bld">Ekavidhamevā</span>ti attanā katappakārameva. Etapparamo hi yebhuyyena sāvakānaṃ iddhinimmānavidhi. <span class="bld">Aggo nāma jāto</span> ekadesena satthu iddhinimmānānuvidhānato.</p>
  628. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhitāyā</span>ti <a name="M1.0160"></a> ettha lābhīti īkāro atisayattho. Tena therassa catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ atisayena savisesalābhitaṃ dasseti. <span class="bld">Arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāyā</span>ti etthāpi eseva nayo. Na kevalañcetā cetosaññāvivaṭṭakusalatā rūpārūpajjhānalābhitāya eva, atha kho imehipi kāraṇehīti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘cūḷapanthako cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ceto</span>ti cettha cittasīsena samādhi vutto, tasmā cetaso samādhissa vivaṭṭanaṃ cetovivaṭṭo, ekasmiṃyevārammaṇe samādhicittaṃ vivaṭṭetvā heṭṭhimassa heṭṭhimassa uparūpari hāpanato rūpāvacarajjhānalābhī <span class="bld">cetovivaṭṭakusalo nāma</span>. ‘‘Sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (dha. sa. 265) vuttasaññā atikkamitvā ‘‘ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagata’’nti (dha. sa. 265-268) saññāsīsena vuttajjhānānaṃ vivaṭṭakusalo, tathā itthipurisādisaññā niccasaññādito cittaṃ vivaṭṭetvā kevale rūpārūpadhammamatte asaṅkhate nibbāne ca visesato vaṭṭanato ca suññatānupassanābahulo <span class="bld">saññāvivaṭṭakusalo. Samādhikusalatāya</span> cetovivaṭṭakusalatā tabbahulavihāritāya. Tathā <span class="bld">vipassanākusalatāya</span> saññāvivaṭṭakusalatā. <span class="bld">Eko</span>ti cūḷapanthakattheraṃ vadati. <span class="bld">Samādhilakkhaṇe</span>ti savitakkasavicārādisamādhisabhāve. Puna <span class="bld">eko</span>ti mahāpanthakattheramāha. <span class="bld">Vipassanālakkhaṇe</span>ti sattaanupassanā aṭṭhārasamahāvipassanādivipassanāsabhāve. <span class="bld">Samādhigāḷho</span>ti samādhismiṃ ogāḷhacitto subhāvitabhāvanatā. <span class="bld">Aṅgasaṃkhitte</span>ti <a name="V1.0147"></a> caturaṅgikativaṅgikādivasena jhānaṅgānaṃ saṅkhipane. <span class="bld">Ārammaṇasaṃkhitte</span>ti kasiṇugghāṭimākāsādinibbattanena kasiṇādiārammaṇānaṃ saṃkhipane. <span class="bld">Aṅgavavatthāpane</span>ti vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ vavatthāpane. <span class="bld">Ārammaṇavavatthāpane</span>ti pathavīkasiṇādijjhānārammaṇānaṃ vavatthāpane.</p>
  629. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānaṅgehī</span>ti rūpāvacarajjhānaṅgehi, jhānaṅgāneva jhānaṃ. Puna <span class="bld">jhānaṅgehī</span>ti arūpāvacarajjhānaṅgehi. <span class="bld">Bhātā</span>ti jeṭṭhabhātā. <span class="bld">Assā</span>ti kuṭumbiyassa. <span class="bld">Suvaṇṇapūja</span>nti sovaṇṇamayaṃ pupphapūjaṃ katvā. <span class="bld">Devapure</span>ti tāvatiṃsabhavane sudassanamahānagare. <span class="bld">Aggadvārenā</span>ti tasmiṃ divase aggaṃ sabbapaṭhamaṃ vivaṭena nagaradvārena nikkhamitvā.</p>
  630. <p class="bodytext"><span class="bld">Kokanada</span>nti <a name="M1.0161"></a> padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ atisugandhañca hoti. ‘‘Kokanadaṃ nāma setapaduma’’ntipi vadanti. <span class="bld">Pāto</span>ti pageva. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāyaṃ phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti.</p>
  631. <p class="bodytext">Cūḷapanthako kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesagahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammenāyaṃ pabbajitvāva dandho jāto, tasmā gahitagahitapadaṃ upariuparipadaṃ gaṇhantassa nassati. <span class="bld">Iddhiyā abhisaṅkharitvā suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsī</span>ti tassa pubbahetuṃ disvā tadanurūpe kammaṭṭhāne niyojento suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsi. So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddhasāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Lomānī</span>ti coḷakhaṇḍatantagataaṃsuke vadati. <span class="bld">‘‘Kiliṭṭhadhātukānī’’</span>ti kiliṭṭhasabhāvāni. <span class="bld">Evaṃgatikamevā</span>ti idaṃ cittampi bhavaṅgavasena pakatiyā paṇḍaraṃ parisuddhaṃ rāgādisampayuttadhammavasena saṃkiliṭṭhaṃ jātanti dasseti. <span class="bld">Nakkhattaṃ samānetvā</span>ti nakkhattaṃ samannāharitvā, āvajjetvāti attho<a name="V1.0148"></a>. <span class="bld">Biḷārassatthāyā</span>ti biḷārassa gocaratthāya. <span class="bld">Jalapathakammikenā</span>ti samuddakammikena. <span class="bld">Cāri</span>nti khāditabbatiṇaṃ. <span class="bld">Saccakāra</span>nti saccabhāvāvahaṃ kāraṃ, ‘‘attanā gahite bhaṇḍe aññesaṃ na dātabba’’nti vatvā dātabbalañjanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tatiyena paṭihārenā</span>ti tatiyena sāsanena. <span class="bld">Pattikā hutvā</span>ti sāmino hutvā.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">Appakenapī</span>ti thokenapi parittenapi. <span class="bld">Medhāvī</span>ti paññavā. <span class="bld">Pābhatenā</span>ti bhaṇḍamūlena. <span class="bld">Vicakkhaṇo</span>ti vohārakusalo. <span class="bld">Samuṭṭhāpeti attāna</span>nti mahantaṃ dhanaṃ yasañca uppādetvā tattha attānaṃ saṇṭhapeti patiṭṭhāpeti<a name="M1.0162"></a>. Yathā kiṃ? <span class="bld">Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ,</span> yathā paṇḍito puriso parittakaṃ aggiṃ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena dhamento samuṭṭhāpeti vaḍḍheti, mahantaṃ aggikkhandhaṃ karoti, evameva paṇḍito thokampi pābhataṃ labhitvā nānāupāyehi payojetvā dhanañca yasañca vaḍḍheti, vaḍḍhetvā puna tattha attānaṃ patiṭṭhāpeti. Tāya eva vā pana dhanassa mahantatāya attānaṃ samuṭṭhāpeti, abhiññātaṃ pākaṭaṃ karotīti attho.</p>
  634. <p class="subhead">Subhūtittheravatthu</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para201-202"></a><a name="para201-202_an1"></a><span class="paranum">201-202</span>. Tatiye <span class="bld">raṇāti hi rāgādayo kilesā vuccantī</span>ti ‘‘saraṇā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 100 dukamātikā) rāgādayo kilesā ‘‘raṇā’’ti vuccanti. Raṇanti etehīti <span class="bld">raṇā</span>. Yehi abhibhūtā sattā nānappakārena kandanti paridevanti, tasmā te rāgādayo ‘‘raṇā’’ti vuttā. <span class="bld">Desitaniyāmato anokkamitvā</span>ti desitānokkamanato anupagantvā deseti, satthārā desitaniyāmeneva anodissakaṃ katvā dhammaṃ desetīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ mettājhānato vuṭṭhāya bhikkhāgahaṇe sati. <span class="bld">Bhikkhādāyakānaṃ mahapphalaṃ bhavissatī</span>ti idaṃ <span class="bld">cūḷaccharāsaṅghātasuttena</span> (a. ni. 1.51 ādayo) dīpetabbaṃ. Accharāsaṅghātamattampi hi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, tena ca so amoghaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjatīti ayamattho tattha āgatoyeva. <span class="bld">Nimittaṃ gaṇhitvā</span>ti ākāraṃ sallakkhetvā.</p>
  636. <p class="subhead">Khadiravaniyarevatattheravatthu</p>
  637. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><a name="para203_an1"></a><span class="paranum">203</span>. Pañcame <span class="bld">vanasabhāga</span>nti sabhāgaṃ vanaṃ, <span class="bld">sabhāga</span>nti ca sappāyanti attho. Yañhi pakativiruddhaṃ <a name="V1.0149"></a> byādhiviruddhañca na hoti, taṃ ‘‘sabhāga’’nti vuccati. <span class="bld">Udakasabhāga</span>ntiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. <span class="bld">Kalyāṇakammāyūhanakkhaṇo</span>ti kalyāṇakammūpacayassa okāso. <span class="bld">Tiṇṇaṃ bhātikāna</span>nti upatisso, cundo, upasenoti imesaṃ tiṇṇaṃ jeṭṭhabhātikānaṃ. <span class="bld">Tissannañca bhaginīna</span>nti cālā, upacālā, sīsupacālāti imesaṃ tissannaṃ jeṭṭhabhaginīnaṃ. Ettha ca sāriputtatthero sayaṃ pabbajitvā <a name="M1.0163"></a> cālā, upacālā, sīsupacālāti tisso bhaginiyo, cundo upasenoti ime bhātaro pabbājesi, revatakumāro ekova gehe avasissati. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘amhākaṃ…pe… pabbājentī’’</span>ti. <span class="bld">Mahallakatarā</span>ti vuddhatarā. Idañca kumārikāya cirajīvitaṃ abhikaṅkhamānā āhaṃsu. Sā kira tassa ayyikā vīsativassasatikā khaṇḍadantā palitakesā valittacā tilakāhatagattā gopānasivaṅkā ahosi. <span class="bld">Vidhāvanika</span>nti vidhāvanakīḷikaṃ. <span class="bld">Tissannaṃ sampattīna</span>nti anussavavasena manussadevamokkhasampattiyo sandhāya vadati, manussadevabrahmasampattiyo vā. <span class="bld">Sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāmā</span>ti ‘‘sīvalinā katapuññassa vipākadānaṭṭhānamida’’nti ñatvā evamāha. <span class="bld">Sabhāgaṭṭhāna</span>nti samaṃ desaṃ.</p>
  638. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ bhūmirāmaṇeyyaka</span>nti kiñcāpi arahanto gāmante kāyavivekaṃ na labhanti, cittavivekaṃ pana labhanteva. Tesañhi dibbappaṭibhāgānipi ārammaṇāni cittaṃ cāletuṃ na sakkonti, tasmā gāmo vā hotu araññādīnaṃ vā aññataraṃ, ‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ’, so bhūmippadeso ramaṇīyo evāti attho.</p>
  639. <p class="subhead">Kaṅkhārevatattheravatthu</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><a name="para204_an1"></a><span class="paranum">204</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">akappiyo, āvuso, guḷo</span>ti ekadivasaṃ thero antarāmagge guḷakaraṇaṃ okkamitvā guḷe piṭṭhampi chārikampi pakkhitte disvāna ‘‘akappiyo guḷo, sāmiso na kappati guḷo vikāle paribhuñjitu’’nti kukkuccāyanto evamāha. <span class="bld">Akappiyā muggā</span>ti ekadivasaṃ antarāmagge vacce muggaṃ jātaṃ disvā ‘‘akappiyā muggā, pakkāpi muggā jāyantī’’ti kukkuccāyanto evamāha. Sesamettha sabbaṃ uttānameva.</p>
  641. <p class="subhead">Soṇakoḷivisattheravatthu</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_an1"></a><span class="paranum">205</span>. Sattame <span class="bld">hāpetabbameva ahosi</span> accāraddhavīriyattā. <span class="bld">Udakena samupabyūḷhe</span>ti udakena thalaṃ ussāretvā tattha tattha rāsikate. <span class="bld">Haritūpalittāyā</span>ti gomayaparibhaṇḍakatāya. <span class="bld">Tividhena udakena</span> <a name="V1.0150"></a> <span class="bld">posentī</span>ti khīrodakaṃ gandhodakaṃ kevalodakanti evaṃ tividhena udakena posenti paripālenti. <span class="bld">Parissāvetvā</span>ti parisodhetvā gahite taṇḍuleti yojetabbaṃ. <span class="bld">Devo maññe</span>ti devo viya<a name="M1.0164"></a>. <span class="bld">Vīṇovādenā</span>ti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā te vīṇāya tantiyo accāyatā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti? No hetaṃ, bhanteti. Evameva kho, soṇa, accāraddhavīriyaṃ uddhaccāya saṃvattati, atisithilavīriyaṃ kosajjāya saṃvattati. Tasmātiha tvaṃ, soṇa, vīriyasamataṃ adhiṭṭhaha, indriyānañca samataṃ paṭivijjhā’’ti (mahāva. 243) evaṃ vīṇaṃ upamaṃ katvā pavattitena vīṇopamovādena. <span class="bld">Vīriyasamathayojanatthāyā</span>ti vīriyassa samathena yojanatthāya.</p>
  643. <p class="subhead">Soṇakuṭikaṇṇattheravatthu</p>
  644. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_an1"></a><span class="paranum">206</span>. Aṭṭhame <span class="bld">kuṭikaṇṇoti vuccatī</span>ti ‘‘koṭikaṇṇo’’ti vattabbe ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti voharīyati. Kulaghare bhavā <span class="bld">kulagharikā</span>. Sā kira avantiraṭṭhe kulaghare mahāvibhavassa seṭṭhissa bhariyā. <span class="bld">Dasabalassa dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesī</span>ti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. <span class="bld">Suttanipātaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kañci visesaṃ adhigañchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘āgato nu kho me sahāyako, no’ti disādisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicittappaṭibhānaṃ bhagavato desanaṃ na suṇātī’ti vikkhittacitto ahosī’’ti vuttaṃ.</p>
  645. <p class="bodytext">Yasmā paṭisandhijātiabhinikkhamanabodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva paṭivigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, <span class="bld">dhammacakkappavattane</span> (saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) pana tāni savisesāni hutvā cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘tiyojanasahassaṃ himavantaṃ akālapupphitaṃ disvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aggabalakāyā</span>ti sabbapurato gacchantā balakāyā. <span class="bld">Kena pupphitabhāvaṃ jānāsī</span>ti kena kāraṇena himavantassa pupphitabhāvaṃ jānāsīti, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jātaṃ, taṃ jānāsīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tassa pavattitabhāva</span>nti tassa dhammacakkassa bhagavatā pavattitabhāvaṃ. <span class="bld">Sadde nimittaṃ gaṇhī</span>ti sadde ākāraṃ sallakkhesi. <span class="bld">Tato</span>ti ‘‘ahaṃ ‘etaṃ amatadhammaṃ tampi <a name="M1.0165"></a> jānāpessāmī’ti tava santikaṃ āgatosmī’’ti yaṃ vuttaṃ, tadanantaranti attho.</p>
  646. <p class="bodytext">Sātāgiro <a name="V1.0151"></a> hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo <span class="bld">‘‘ajja pannaraso’’</span>tiādigāthamāha. Tattha (su. ni. aṭṭha. 1.153) <span class="bld">ajjā</span>ti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato <span class="bld">pannaraso,</span> upavasitabbato <span class="bld">uposatho</span>. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasiuposatho, na sāmaggīuposatho. Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti <span class="bld">dibbāni</span>. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosīti ativiya alaṅkato ca parivisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha – <span class="bld">‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’</span>ti.</p>
  647. <p class="bodytext">Evaṃ rattiguṇavaṇṇanāpadesenapi sahāyassa cittaṃ pasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha – <span class="bld">‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’</span>nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ. ‘‘Bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena bhagavāti anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādiatthehi devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Taṃ <span class="bld">anomanāmaṃ satthāraṃ. Handā</span>ti vacasāyatthe nipāto. <span class="bld">Passāmā</span>ti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannabahuvacanaṃ. <span class="bld">Gotama</span>nti gotamagottaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti.</p>
  648. <p class="bodytext">Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇaṃ patto bhavissati, tena evaṃ gahessāmī’’ti <a name="M1.0166"></a> cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – <span class="bld">‘‘kacci mano’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">kaccī</span>ti pucchā. <span class="bld">Mano</span>ti cittaṃ. <span class="bld">Supaṇihito</span>ti suṭṭhu ṭhapito acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu <span class="bld">sabbabhūtesu. Tādino</span>ti tādilakkhaṇaṃ pattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so tava satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. <span class="bld">Iṭṭhe aniṭṭhecā</span>ti evarūpe ārammaṇe. <span class="bld">Saṅkappā</span>ti vitakkā. <span class="bld">Vasīkatā</span>ti vasaṃ gamitā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ taṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno <a name="V1.0152"></a> kacci tādilakkhaṇaṃ sampattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva paccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu sattesu tādī, udāhu no, ye ca iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti.</p>
  649. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi vassānī</span>ti soṇassa pabbajitadivasato paṭṭhāya tīṇi vassāni. Tadā kira bhikkhū yebhuyyena majjhimadeseyeva vasiṃsu, tasmā tattha katipayā eva ahesuṃ. Te ca ekasmiṃ nigame eko dveti evaṃ visuṃ visuṃ vasiṃsu, therānañca katipaye bhikkhū ānetvā aññesu ānīyamānesu pubbaṃ ānītā kenacideva karaṇīyena pakkamiṃsu, kañci kālaṃ āgametvā puna tesu ānīyamānesu itare pakkamiṃsu, evaṃ punappunaṃ ānayanena sannipāto cireneva ahosi, thero ca tadā ekavihārī ahosi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘tīṇi vassāni gaṇaṃ pariyesitvā’’</span>ti. <span class="bld">Tīṇi vassānī</span>ti ca accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Satthu adhippāyaṃ ñatvā</span>ti attano āṇāpaneneva ‘‘iminā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitukāmo bhagavā’’ti satthu adhippāyaṃ jānitvā. Bhagavā kira yena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitukāmo, tassa senāsanapaññattiyaṃ ānandattheraṃ āṇāpeti.</p>
  650. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhokāse vītināmetvā</span>ti ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā. Yasmā bhagavā āyasmato soṇassa samāpattisamāpajjanena paṭisanthāraṃ karonto sāvakasādhāraṇā sabbā samāpattiyo anulomappaṭilomaṃ samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisi, tasmā āyasmāpi soṇo bhagavato adhippāyaṃ ñatvā tadanurūpaṃ sabbā tā samāpattiyo <a name="M1.0167"></a> samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisīti vadanti. Pavisitvā ca bhagavatā anuññāto cīvaratirokaraṇiyaṃ katvā bhagavato pādapasse nisajjāya vītināmesi. <span class="bld">Ajjhesī</span>ti āṇāpesi. <span class="bld">Paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitu</span>nti bhikkhu tuyhaṃ dhammo bhāsituṃ upaṭṭhātu, ñāṇamukhaṃ āgacchatu, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ bhaṇāhīti attho. <span class="bld">Aṭṭhakavaggiyānī</span>ti aṭṭhakavaggabhūtāni <span class="bld">kāmasuttā</span>disoḷasasuttāni (mahāni. 1). <span class="bld">Suggahito</span>ti sammā uggahito. <span class="bld">Sabbe vare yācī</span>ti vinayadharapañcamena gaṇena upasampadā dhuvanhānaṃ cammattharaṇaṃ gaṇaṅgaṇūpāhanaṃ cīvaravippavāsoti ime pañca vare yāci. <span class="bld">Sutte āgatamevā</span>ti udānapāḷiyaṃ āgatasuttaṃ sandhāya vadati.</p>
  651. <p class="subhead">Sīvalittheravatthu</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><a name="para207_an1"></a><span class="paranum">207</span>. Navame <a name="V1.0153"></a> <span class="bld">sākacchitvā sākacchitvā</span>ti raññā saddhiṃ paṭivirujjhanavasena punappunaṃ sākacchaṃ katvā. <span class="bld">Guḷadadhi</span>nti patthinnaṃ guḷasadisaṃ kaṭhinadadhiṃ. <span class="bld">Atiañchitu</span>nti ativiya ākaḍḍhituṃ. <span class="bld">Kañjiyaṃ vāhetvā</span>ti dadhimatthuṃ pavāhetvā, parissāvetvāti attho. ‘‘Dadhito kañjiyaṃ gahetvā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Na</span>nti suppavāsaṃ. Bījapacchiṃ phusāpentīti iminā sambandho. <span class="bld">Yāva na ukkaḍḍhantī</span>ti yāva dāne na ukkaḍḍhanti, dātukāmāva hontīti adhippāyo <span class="bld">mahādukkhaṃ anubhosī</span>ti pasavanibandhanaṃ mahantaṃ dukkhaṃ anubhosi. <span class="bld">Sāmikaṃ āmantetvā</span>ti sattāhaṃ mūḷhagabbhā tibbāhi kharāhi dukkhavedanāhi phuṭṭhā ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti. Suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno. Susukhaṃ vata nibbānaṃ, yatthidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’ti (udā. 18) imehi tīhi vitakkehi taṃ dukkhaṃ adhivāsentī satthu santikaṃ pesetukāmatāya sāmikaṃ āmantetvā. <span class="bld">Pure maraṇā</span>ti maraṇato puretarameva. <span class="bld">Iṅgita</span>nti ākāraṃ. <span class="bld">Jīvitabhatta</span>nti jīvitasaṃsaye dātabbabhattaṃ. <span class="bld">Sabbakammakkhamo ahosī</span>ti sattavassikehi dārakehi kātabbaṃ yaṃ kiñci kammaṃ kātuṃ samatthatāya sabbassa kammassa khamo ahosi. Teneva so sattāhaṃ mahādāne <a name="M1.0168"></a> dīyamāne jātadivasato paṭṭhāya dhammakaraṇaṃ ādāya saṅghassa udakaṃ parissāvetvā adāsi.</p>
  653. <p class="bodytext"><span class="bld">Yoma</span>ntiādigāthāya ‘‘yo bhikkhu imaṃ rāgapalipathañceva kilesaduggañca saṃsāravaṭṭañca catunnaṃ saccānaṃ appaṭivijjhanakamohañca atīto cattāro oghe tiṇṇo hutvā pāraṃ anuppatto, duvidhena jhānena <span class="bld">jhāyī,</span> taṇhāya abhāvena <span class="bld">anejo,</span> kathaṃkathāya abhāvena <span class="bld">akathaṃkathī,</span> upādānānaṃ abhāvena <span class="bld">anupādiyitvā</span> kilesanibbānena nibbuto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmī’’ti attho.</p>
  654. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesaṃyeva pana kesānaṃ oropanañca arahattasacchikiriyā ca apacchāapurimā ahosī</span>ti iminā therassa khuraggeyeva arahattuppatti dīpitā. Ekacce pana ācariyā evaṃ vadanti ‘‘heṭṭhā vuttanayena dhammasenāpatinā ovāde dinne ‘yaṃ mayā kātuṃ sakkā, tamahaṃ jānissāmī’ti pabbajitvā vipassanākammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ divasaṃyeva aññataraṃ vicittaṃ kuṭikaṃ disvā pavisitvā mātukucchiyaṃ satta vassāni attanā anubhūtadukkhaṃ anussaritvā tadanusārena atītānāgate ñāṇaṃ nentassa ādittā viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Ñāṇassa paripākaṃ gatattā <a name="V1.0154"></a> vipassanāvīthiṃ otaritvā tāvadeva maggappaṭipāṭiyā sabbepi āsave khepento arahattaṃ pāpuṇī’’ti. Ubhayathāpi therassa arahattuppattiyeva pakāsitā, thero pana pabhinnappaṭisambhido chaḷabhiñño ahosi.</p>
  655. <p class="subhead">Vakkalittheravatthu</p>
  656. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><a name="para208_an1"></a><span class="paranum">208</span>. Dasame <span class="bld">āhārakaraṇavela</span>nti bhojanakiccavelaṃ. <span class="bld">Adhigacche padaṃ santa</span>nti saṅkhārūpasamaṃ sukhanti laddhanāmaṃ santaṃ padaṃ nibbānaṃ adhigaccheyya. <span class="bld">Paṭhamapādena pabbate ṭhitoyevā</span>ti paṭhamena pādena gijjhakūṭe pabbate ṭhitoyeva. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  657. <p class="centered">Dutiyaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  658. <p class="title">14. Etadaggavaggo</p>
  659. <p class="subhead">(14) 3. Tatiyaetadaggavaggavaṇṇanā</p>
  660. <p class="subhead">Rāhula-raṭṭhapālattheravatthu</p>
  661. <p class="bodytext"><a name="para209-210"></a><a name="para209-210_an1"></a><span class="paranum">209-210</span>. Tatiyassa <a name="V1.0155"></a><a name="M1.0169"></a> paṭhamadutiyesu <span class="bld">tisso sikkhā</span>ti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātā tisso sikkhā. <span class="bld">Cuddasa bhattacchede katvā</span>ti sattāhaṃ nirāhāratāya ekekasmiṃ divase dvinnaṃ bhattacchedānaṃ vasena cuddasa bhattacchede katvā.</p>
  662. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ tāpasānaṃ. <span class="bld">Lābubhājanādiparikkhāraṃ saṃvidhāyā</span>ti lābubhājanāditāpasaparikkhāraṃ saṃvidahitvā. <span class="bld">Sapariḷāhakāyadhātuko</span>ti ussannapittatāya sapariḷāhakāyasabhāvo. <span class="bld">Satasahassā</span>ti satasahassaparimāṇā. Satasahassaṃ parimāṇaṃ etesanti satasahassā uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti, atthiatthe vā akārapaccayo daṭṭhabbo. Pāṇātipātādiakusaladhammasamudācārasaṅkhāto āmagandho kuṇapagandho natthi etesanti <span class="bld">nirāmagandhā,</span> yathāvuttakilesasamudācārarahitāti attho. Kilesasamudācāro hettha ‘‘āmagandho’’ti vutto. Kiṃkāraṇā? Amanuññattā, kilesaasucimissattā, sabbhi jigucchitattā, paramaduggandhabhāvavahattā ca. Tathā hi ye ye ussannakilesā sattā, te te atiduggandhā honti. Teneva nikkilesānaṃ matasarīrampi duggandhaṃ na hoti. <span class="bld">Dānaggaparivahanake</span>ti dānaggadhuravahanake. <span class="bld">Māpako</span>ti divase divase parimitaparibbayadānavasena dhaññamāpako.</p>
  663. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiya</span>nti vinayapāḷiyaṃ. <span class="bld">Migajātakaṃ āharitvā kathesī</span>ti atīte kira bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā migagaṇaparivuto araññe vasati. Athassa bhaginī attano puttakaṃ upanetvā ‘‘bhātika imaṃ bhāgineyyaṃ migamāyaṃ sikkhāpehī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ‘‘gaccha tāta, asukavelāyaṃ nāma āgantvā sikkheyyāsī’’ti āha. So mātulena vuttavelaṃ anatikkamitvā taṃ upasaṅkamitvā migamāyaṃ sikkhi. So ekadivasaṃ vane vicaranto pāsena baddho baddharavaṃ viravi. Migagaṇo palāyitvā ‘‘putto te pāsena baddho’’ti tassa mātuyā ārocesi. Sā bhātu santikaṃ gantvā ‘‘bhātika bhāgineyyo <a name="M1.0170"></a> te migamāyaṃ sikkhāpito’’ti <a name="V1.0156"></a> pucchi. Bodhisatto ‘‘mā tvaṃ puttassa kiñci pāpakaṃ āsaṅki, suggahitā tena migamāyā, idāni taṃ hāsayamāno āgacchissatī’’ti vatvā <span class="bld">‘‘migaṃ tipallattha’’</span>ntiādimāha.</p>
  664. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">miga</span>nti bhāgineyyamigaṃ. Tipallatthaṃ vuccati sayanaṃ, ubhohi passehi ujukameva ca nipannakavasena tīhākārehi pallatthaṃ assa, tīṇi vā pallatthāni assāti tipallattho, taṃ <span class="bld">tipallatthaṃ. Anekamāya</span>nti bahumāyaṃ bahuvañcanaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakkhura</span>nti ekekasmiṃ pāde dvinnaṃ dvinnaṃ vasena aṭṭhahi khurehi samannāgataṃ. <span class="bld">Aḍḍharattāpapāyi</span>nti purimayāmaṃ atikkamitvā majjhimayāme araññato āgamma pānīyassa pivanato aḍḍharatte āpaṃ pivatīti aḍḍharattāpapāyī. ‘‘Aḍḍharatte āpapāyi’’ntipi pāṭho. Mama bhāgineyyaṃ migaṃ ahaṃ sādhukaṃ migamāyaṃ uggaṇhāpesiṃ. Kathaṃ? Yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi atibhoti bhāgineyyo. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayañhi tava puttaṃ tathā uggaṇhāpesiṃ, yathā ekasmiṃ uparimanāsikāsote vātaṃ sannirumbhitvā pathaviyaṃ allīnena ekena heṭṭhimanāsikāsotena tatheva chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi luddakaṃ atibhoti, chahi koṭṭhāsehi ajjhottharati vañcetīti attho. Katamehi chahi? Cattāro pāde pasāretvā ekena passena seyyāya, khurehi tiṇapaṃsukhaṇanena, jivhāninnāmanena, udarassa uddhumātabhāvakaraṇena, uccārapassāvavissajjanena, vātassa nirumbhanenāti. Atha vā tathā naṃ uggaṇhāpesiṃ, yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto. <span class="bld">Chahī</span>ti heṭṭhā vuttehi chahi kāraṇehi. <span class="bld">Kalāhī</span>ti kalāyissati, luddakaṃ vañcessatīti attho. <span class="bld">Bhotī</span>ti bhaginiṃ ālapati. <span class="bld">Bhāgineyyo</span>ti evaṃ chahi kāraṇehi vañcakaṃ bhāgineyyaṃ niddisati.</p>
  665. <p class="bodytext">Evaṃ bodhisatto bhāgineyyassa migamāyaṃ sādhukaṃ uggahitabhāvaṃ vadanto bhaginiṃ samassāsesi. Sopi migapotako pāse baddho anibandhitvāyeva bhūmiyaṃ mahāphāsukapassena pāde pasāretvā nipanno pādānaṃ āsannaṭṭhāne khurehi eva paharitvā paṃsuñca tiṇāni ca uppāṭetvā uccārapassāvaṃ vissajjetvā sīsaṃ pātetvā jivhaṃ ninnāmetvā sarīraṃ kheḷakilinnaṃ katvā vātaggahaṇena udaraṃ uddhumātakaṃ katvā akkhīni parivattetvā heṭṭhānāsikāsotena vātaṃ sañcarāpento uparimanāsikāsotena <a name="M1.0171"></a> vātaṃ sannirumbhitvā sakalasarīraṃ thaddhabhāvaṃ gāhāpetvā matakākāraṃ dassesi, nīlamakkhikāpi naṃ samparivāresuṃ, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kākā nilīyiṃsu. Luddo āgantvā udare hatthena paharitvā ‘‘pātova baddho bhavissati, pūtiko jāto’’ti tassa bandhanarajjuṃ mocetvā ‘‘ettheva dāni naṃ ukkantitvā maṃsaṃ ādāya gamissāmī’’ti <a name="V1.0157"></a> nirāsaṅko hutvā sākhāpalāsaṃ gahetuṃ āraddho. Migapotakopi uṭṭhāya catūhi pādehi ṭhatvā kāyaṃ vidhunitvā gīvaṃ pasāretvā mahāvātena chinnavalāhako viya vegena mātu santikaṃ agamāsi. Satthā ‘‘na, bhikkhave, rāhulo idāneva sikkhākāmo, pubbepi sikkhākāmoyevā’’ti evaṃ migajātakaṃ āharitvā kathesi.</p>
  666. <p class="bodytext"><span class="bld">Ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ desesī</span>ti ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, imaṃ parittaṃ udakāvasesaṃ udakādāne ṭhapitanti? Evaṃ, bhante. Evaṃ parittakaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ, yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’ti evamādinā <span class="bld">ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ</span> (ma. ni. 2.107 ādayo) kathesi. <span class="bld">Gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassā</span>ti āyasmā kira rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ olokesi, so bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya vijjulatāparikkhitto kanakapabbato viya yantasamākaḍḍhitaratanavicittasuvaṇṇaagghikaṃ viya paṃsukūlacīvarappaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya pavāḷalatāpaṭimaṇḍitasuvaṇṇaghaṭikaṃ viya cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitasuvaṇṇacetiyaṃ viya lākhārasānulitto kanakathūpo viya rattavalāhakantaragato taṅkhaṇamuggatapuṇṇacando viya aho samatiṃsapāramitānubhāvena sajjitassa attabhāvassa sirisampattī’’ti cintesi. Tato attānampi oloketvā ‘‘ahampi sobhāmi, sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissa, mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaramadassa, evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ atisobhissā’’ti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – <span class="bld">‘‘satthu ceva attano ca rūpasampattiṃ disvā gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassā’’</span>ti.</p>
  667. <p class="bodytext">Bhagavāpi <a name="M1.0172"></a> purato gacchantova cintesi – ‘‘paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo, rajanīyesu rūpārammaṇādīsu cittassa pakkhandanakālo jāto, nipphalatāya nu kho rāhulo vītināmetī’’ti. Atha sahāvajjaneneva pasanne udake macchaṃ viya parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa, disvā ca ‘‘ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’nti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādeti, atitthe pakkhando, uppathaṃ paṭipanno, agocare carati, disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati, ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassissati paratthampi ubhayatthampi, tato <a name="V1.0158"></a> nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi pettivisayepi asurakāyepi sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati. Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegena vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati, evameva ayampi na ajjhupekkhitabbo. Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti ajjhāsayaṃ akāsi. Tato rāhulaṃ āmantetvā ‘‘yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbanti. Rūpameva nu kho bhagavā rūpameva nu kho sugatāti. Rūpampi rāhula, vedanāpi rāhula, saññāpi rāhula, saṅkhārāpi rāhula, viññāṇampi rāhulā’’ti <span class="bld">mahārāhulovādasuttaṃ</span> (ma. ni. 2.113 ādayo) abhāsi. Taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci rāhula…pe… kathesī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  668. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃyuttake pana rāhulovādo</span>ti rāhulasaṃyutte vuttarāhulovādaṃ sandhāya vadanti. Tattha ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti therena yācito ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ<a name="M1.0173"></a>, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādinā <span class="bld">rāhulovādaṃ</span> (saṃ. ni. 2.188 ādayo) ārabhi. <span class="bld">Therassa vipassanācāroyeva,</span> na pana mahārāhulovādo viya vitakkūpacchedāya vuttoti adhippāyo.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Athassa satthā ñāṇaparipākaṃ ñatvā</span>tiādīsu bhagavato kira rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yannūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyya’’nti? Athassa bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, rāhula, nisīdanaṃ, yena andhavanaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rāhulo bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Tena kho pana samayena anekāni devatāsahassāni bhagavantaṃ abhivanditvā anubandhitā honti ‘‘ajja bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ <a name="V1.0159"></a> uttari āsavānaṃ khaye vinessatī’’ti. Atha kho bhagavā andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādinā <span class="bld">rāhulovādaṃ</span> (saṃ. ni. 4.121) adāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – <span class="bld">‘‘andhavane nisinno cūḷarāhulovādaṃ kathesī’’</span>ti.</p>
  670. <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭisatasahassadevatāhī</span>ti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pathavindhararājakāle patthanaṃ ṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ ṭhapitadevatāyevetā. Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhadevatā, kāci antalikkhaṭṭhakā, kāci cātumahārājikādidevaloke, kāci brahmaloke nibbattā, imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhidosika</span>nti <a name="M1.0174"></a> pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Ekarattātikkantasseva hi nāmasaññā esā, yadidaṃ ābhidosikoti. Ayaṃ panettha vacanattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosoyeva <span class="bld">ābhidosiko. Kummāsa</span>nti yavakummāsaṃ. <span class="bld">Adhivāsetvā</span>ti ‘‘tena hi, tāta raṭṭhapāla, adhivāsehi svātanāya bhatta’’nti pitarā nimantito svātanāya bhikkhaṃ adhivāsetvā. Ettha ca thero pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāseti. Mātu kirassa theraṃ anussaritvā anussaritvā mahāsoko uppajjati, rodaneneva dukkhī viya jātā, tasmā thero ‘‘sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phaleyyā’’ti anuggahena adhivāsesi. Paṇḍitā hi bhikkhū mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti.</p>
  672. <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṅkatapaṭiyatte itthijane</span>ti pitarā uyyojite itthijane. Pitā kirassa dutiyadivase sakanivesane mahantaṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ kārāpetvā kilañjehi paṭicchādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikāyo ‘‘etha tumhe vadhū, yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā, tena alaṅkārena alaṅkarothā’’ti āṇāpetvā paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā kāle ārocite āgantvā paññatte āsane nisinnaṃ ‘‘idaṃ te, raṭṭhapāla, mattikaṃ dhanaṃ, aññaṃ pettikaṃ, aññaṃ pitāmahaṃ; sakkā, tāta raṭṭhapāla, bhoge <a name="V1.0160"></a> ca bhuñjituṃ, puññāni ca kātuṃ? Ehi tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’’ti yācitvā tena paṭikkhipitvā dhamme desite ‘‘ahaṃ imaṃ uppabbājessāmī’’ti ānayiṃ, so ‘‘dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho, alaṃ me vacanaṃ na karissatī’’ti uṭṭhāya gantvā tassa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā ‘‘ayaṃ vo sāmiko, gacchatha, yaṃ kiñci katvāna gaṇhituṃ vāyamathā’’ti uyyojesi. Tīsu vayesu ṭhitā nāṭakitthiyo theraṃ parivārayiṃsu. Tāsu ayaṃ asubhasaññaṃ uppādesi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘alaṅkatapaṭiyatte itthijane asubhasaññaṃ uppādetvā’’</span>ti.</p>
  673. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitakova</span> <a name="M1.0175"></a> <span class="bld">dhammaṃ desetvā</span>ti –</p>
  674. <p class="gatha1">‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;</p>
  675. <p class="gathalast">Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti.</p>
  676. <p class="gatha1">‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca;</p>
  677. <p class="gathalast">Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati.</p>
  678. <p class="gatha1">‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ;</p>
  679. <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
  680. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;</p>
  681. <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
  682. <p class="gatha1">‘‘Añjanīvaṇṇavā cittā, pūtikāyo alaṅkato;</p>
  683. <p class="gathalast">Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.</p>
  684. <p class="gatha1">‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo;</p>
  685. <p class="gathalast">Bhutvā nivāpaṃ gacchāmi, kandante migabandhake’’ti. (ma. ni. 2.302; theragā. 769-774) –</p>
  686. <p class="unindented">Imāhi gāthāhi dhammaṃ desetvā.</p>
  687. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākāsaṃ</span> <a name="V1.0161"></a> <span class="bld">uppatitvā</span>ti ākāsaṃ pakkhanditvā. Kasmā pana thero ākāsena gato? Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷāni dāpetvā malle āṇāpesi ‘‘sace nikkhamitvā gacchati, hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā’’ti. Tasmā thero ‘‘ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ nesaṃ mā ahosī’’ti cintetvā ākāsena agamāsi. <span class="bld">Migacīra</span>nti evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. <span class="bld">Catupārijuññapaṭimaṇḍita</span>nti jarāpārijuññaṃ, byādhipārijuññaṃ, bhogapārijuññaṃ, ñātipārijuññanti imehi catūhi pārijuññehi paṭimaṇḍitaṃ. <span class="bld">Pārijuñña</span>nti ca parihānīti attho. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  688. <p class="subhead">Kuṇḍadhānattheravatthu</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_an1"></a><span class="paranum">211</span>. Tatiye salākaṃ gaṇhantīti <span class="bld">salākagāhakā</span>. Sunāparantajanapadaṃ gacchantepi paṭhamameva salākaṃ gaṇhīti sambandho. <span class="bld">Chabbassantare</span>ti channaṃ <a name="M1.0176"></a> vassānaṃ abbhantare. <span class="bld">Mettī</span>ti mittabhāvo. <span class="bld">Bhedake satī</span>ti bhedakaraṇe sati. <span class="bld">Gumbasabhāgato</span>ti gumbasamīpato, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Itthī hutvā</span>ti itthī viya hutvā, manussitthivaṇṇaṃ māpetvāti attho. <span class="bld">Dīgharattānugato</span>ti dīghakālaṃ anubandho. <span class="bld">Ettakaṃ addhāna</span>nti ettakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Handāvuso</span>ti gaṇhāvuso. <span class="bld">Atthaṃ gahetvā</span>ti bhūtatthaṃ gahetvā, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Koṇḍo jāto</span>ti dhutto jāto.</p>
  690. <p class="bodytext"><span class="bld">Māvoca pharusaṃ kañcī</span>ti kañci ekapuggalaṃ pharusaṃ mā avoca. <span class="bld">Vuttā paṭivadeyyu ta</span>nti tayā pare dussīlāti vuttā tampi tatheva paṭivadeyyuṃ. <span class="bld">Dukkhā hi sārambhakathā</span>ti esā kāraṇuttarā yugaggāhakathā nāma dukkhā. <span class="bld">Paṭidaṇḍā phuseyyu ta</span>nti kāyadaṇḍādīhi paraṃ paharantassa tādisāva paṭidaṇḍā tava matthake pateyyuṃ.</p>
  691. <p class="bodytext"><span class="bld">Sace neresi attāna</span>nti sace attānaṃ niccalaṃ kātuṃ sakkhissasi. <span class="bld">Kaṃso upahato yathā</span>ti mukhavaṭṭiyaṃ chinditvā talamattaṃ katvā ṭhapitaṃ kaṃsatālaṃ viya. Tādisañhi hatthehi pādehi daṇḍena vā pahatampi saddaṃ na karoti. <span class="bld">Esa pattosi nibbāna</span>nti sace evarūpo bhavituṃ sakkhissasi, imaṃ paṭipadaṃ pūrayamāno eso tvaṃ idāni appattopi nibbānaṃ pattosi nāma. <span class="bld">Sārambho te na vijjatī</span>ti ‘‘evañca sati tvaṃ dussīlo, ahaṃ susīlo’’ti evamādiko uttarikaraṇavācālakkhaṇo sārambho te na vijjati, na bhavissatiyevāti attho. <span class="bld">Parikkilesenā</span>ti saṃkilesahetunā.</p>
  692. <p class="subhead">Vaṅgīsattheravatthu</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_an1"></a><span class="paranum">212</span>. Catutthe <a name="V1.0162"></a> <span class="bld">sampannapaṭibhānāna</span>nti paripuṇṇapaṭibhānānaṃ. <span class="bld">Cutiṃ yo vedi…pe… sabbaso</span>ti yo sattānaṃ cutiñca paṭisandhiñca sabbākārena pākaṭaṃ katvā jānāti, taṃ ahaṃ alagganatāya <span class="bld">asattaṃ,</span> paṭipattiyā suṭṭhu gatattā <span class="bld">sugataṃ,</span> catunnaṃ saccānaṃ sambuddhattā <span class="bld">buddhaṃ</span> brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. <span class="bld">Yassa gati</span>nti yassete devādayo gatiṃ na jānanti, tamahaṃ āsavānaṃ khīṇatāya <span class="bld">khīṇāsavaṃ,</span> kilesehi ārakattā <span class="bld">arahantaṃ</span> brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.</p>
  694. <p class="subhead">Upasenavaṅgantaputtattheravatthu</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_an1"></a><span class="paranum">213</span>. Pañcame <a name="M1.0177"></a> <span class="bld">sabbapāsādikāna</span>nti sabbaso pasādaṃ janentānaṃ. <span class="bld">Kintāya</span>nti kiṃ te ayaṃ. <span class="bld">Atilahu</span>nti atisīghaṃ. Yassa tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapuriso’’ti vadanti ariṭṭhalāḷudāyiādike viya. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapurisā’’ti vadantiyeva dhaniyattherādike viya. Imassapi tasmiṃ khaṇe maggaphalānaṃ abhāvato <span class="bld">‘‘moghapurisā’’</span>ti āha, tucchamanussāti attho. <span class="bld">Bāhullāyā</span>ti parisabāhullāya. <span class="bld">Anekapariyāyenā</span>ti anekakāraṇena.</p>
  696. <p class="bodytext"><span class="bld">Icchāmahaṃ, bhikkhave</span>ti bhagavā kira taṃ addhamāsaṃ na kañci bodhaneyyasattaṃ addasa, tasmā evamāha, evaṃ santepi tantivasena dhammadesanā kattabbā siyā. Yasmā panassa etadahosi – ‘‘mayi okāsaṃ kāretvā paṭisallīne bhikkhū adhammikaṃ katikavattaṃ karissanti, taṃ upaseno bhindissati, ahaṃ tassa pasīditvā bhikkhūnaṃ dassanaṃ anujānissāmi. Tato maṃ passitukāmā bahū bhikkhū dhutaṅgāni samādiyissanti, ahañca tehi ujjhitasanthatapaccayā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti, tasmā evamāha. <span class="bld">Therassā</span>ti upasenattherassa. <span class="bld">Manāpāni te bhikkhu paṃsukūlānī</span>ti ‘‘bhikkhu tava imāni paṃsukūlāni manāpāni attano ruciyā khantiyā gahitānī’’ti pucchati. <span class="bld">Na kho me, bhante, manāpāni paṃsukūlānī</span>ti, bhante, na mayā attano ruciyā khantiyā gahitāni, galaggāhena viya matthakatāḷanena viya ca gāhito mayāti dasseti. <span class="bld">Pāḷiyaṃ āgatamevā</span>ti vinayapāḷiṃ sandhāya vadati.</p>
  697. <p class="subhead">Dabbattheravatthu</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_an1"></a><span class="paranum">214</span>. Chaṭṭhe <a name="V1.0163"></a> <span class="bld">aṭṭhārasasu mahāvihāresū</span>ti rājagahassa samantato ṭhitesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu. <span class="bld">Upavijaññā</span>ti āsannapasūtikālā. <span class="bld">Rahogato</span>ti rahasi gato. <span class="bld">Saṅghassa veyyāvaccakaraṇe kāyaṃ yojetukāmo cintesī</span>ti thero kira attano katakiccabhāvaṃ disvā ‘‘ahaṃ imaṃ sarīraṃ dhāremi, tañca kho vātamukhe ṭhitapadīpo viya aniccatāmukhe ṭhitaṃ nacirasseva nibbāyanadhammaṃ yāva <a name="M1.0178"></a> na nibbāyati, tāva kiṃ nu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintento iti paṭisañcikkhati ‘‘tiroraṭṭhesu bahū kulaputtā bhagavantaṃ adisvāva pabbajanti, te ‘bhagavantaṃ passissāma ceva vandissāmā’ti ca dūratopi āgacchanti, tatra yesaṃ senāsanaṃ nappahoti, te silāpattakepi seyyaṃ kappenti. Pahomi kho panāhaṃ attano ānubhāvena tesaṃ tesaṃ kulaputtānaṃ icchāvasena pāsādavihāraaḍḍhayogādīni mañcapīṭhattharaṇāni nimminitvā dātuṃ? Punadivase cettha ekacce ativiya kilantarūpā honti, te gāravena bhikkhūnaṃ purato ṭhatvā bhattānipi na uddisāpenti, ahaṃ kho pana tesaṃ bhattānipi uddisituṃ pahomī’’ti. Iti paṭisañcikkhanto ‘‘yaṃnūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ, bhattāni ca uddiseyya’’nti cintesi. <span class="bld">Sabhāgasabhāgāna</span>nti suttantikādiguṇavasena sabhāgānaṃ, na mittasanthavavasena. Thero hi yāvatikā suttantikā honti, te uccinitvā uccinitvā ekato tesaṃ anurūpameva senāsanaṃ paññapeti. Venayikābhidhammikakammaṭṭhānikakāyadaḷhibahulesupi eseva nayo. Teneva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (pārā. 380) vuttaṃ – ‘‘yete bhikkhū suttantikā, tesaṃ ekajjhaṃ senāsanaṃ paññapetī’’tiādi.</p>
  699. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅguliyā jalamānāyā</span>ti tejokasiṇacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena aṅgulijalanaṃ adhiṭṭhahitvā teneva tejodhātusamāpattijanitena aggijālena aṅguliyā jalamānāya. <span class="bld">Ayaṃ mañco</span>tiādīsu pana there ‘‘ayaṃ mañco’’tiādiṃ vadante nimmitāpi attano attano gataṭṭhāne ‘‘ayaṃ mañco’’tiādiṃ vadanti. Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā.</p>
  700. <p class="gatha1">‘‘Ekasmiṃ bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā;</p>
  701. <p class="gathalast">Ekasmiṃ tuṇhimāsine, sabbe tuṇhī bhavanti te’’ti. (dī. ni. 2.286);</p>
  702. <p class="bodytext">Yasmiṃ pana vihāre mañcapīṭhādīni na paripūrenti, tattha attano ānubhāvena pūrenti, tena nimmitānaṃ avatthukaṃ vacanaṃ na hoti sabbattha mañcapīṭhādīnaṃ sabbhāvato. Sabbavihāresu ca <a name="V1.0164"></a> gamanamagge samappamāṇe katvā adhiṭṭhāti. Katikasaṇṭhānādīnaṃ pana nānappakārattā tasmiṃ tasmiṃ vihāre katikavattāni visuṃ visuṃ kathāpetīti veditabbaṃ. Aniyametvā <a name="M1.0179"></a> nimmitānañhi ‘‘ekasmiṃ bhāsamānasmi’’ntiādidhammatā vuttā. Tathā hi ye vaṇṇavayasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā nimmitā honti, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānappakāre kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakāre kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva honti. <span class="bld">Puna attano vasanaṭṭhānameva āgacchatī</span>ti tehi saddhiṃ janapadakathaṃ kathento anisīditvā attano vasanaṭṭhānaṃ veḷuvanameva paccāgacchati. <span class="bld">Pāḷiya</span>nti vinayapāḷiyaṃ.</p>
  703. <p class="subhead">Pilindavacchattheravatthu</p>
  704. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_an1"></a><span class="paranum">215</span>. Sattame <span class="bld">piyāna</span>nti piyāyitabbānaṃ. <span class="bld">Manāpāna</span>nti manavaḍḍhanakānaṃ. <span class="bld">Pilindoti panassa gottaṃ, vacchoti nāma</span>nti ettha vuttavipariyāyenapi vadanti ‘‘pilindoti nāmaṃ, vacchoti gotta’’nti. Teneva ācariyadhammapālattherena <span class="bld">theragāthāsaṃvaṇṇanāya</span> (theragā. aṭṭha. 1.8 pilindavacchattheragāthāvaṇṇanā) vuttaṃ – ‘‘pilindotissa nāmaṃ akaṃsu, vacchoti pana gottaṃ. Tena so aparabhāge pilindavacchoti paññāyitthā’’ti. <span class="bld">Saṃsandetvā</span>ti ekato katvā.</p>
  705. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā</span>ti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggena vuttaṃ. Apare pana bhaṇanti – anuppanneyeva amhākaṃ bhagavati sāvatthiyaṃ brāhmaṇagehe nibbattitvā pilindavacchoti paññāto saṃsāre saṃvegabahulatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā cūḷagandhāraṃ nāma vijjaṃ sādhetvā ākāsacārī paracittavidū ca hutvā rājagahe lābhaggayasaggappatto paṭivasati. Atha yadā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā anukkamena rājagahaṃ upagato, tato paṭṭhāya buddhānubhāvena <a name="M1.0180"></a> tassa sā vijjā na sampajjati, atthakiccaṃ na sādheti. So cintesi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ ‘ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ yattha mahāgandhāravijjā dharati, tattha cūḷagandhāravijjā na sampajjatī’ti. Samaṇassa pana gotamassa āgatakālato <a name="V1.0165"></a> paṭṭhāya nāyaṃ mama vijjā sampajjati, nissaṃsayaṃ samaṇo gotamo mahāgandhāravijjaṃ jānāti, yannūnāhaṃ taṃ payirupāsitvā tassa santike vijjaṃ pariyāpuṇeyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, mahāsamaṇa, tava santike ekaṃ vijjaṃ pariyāpuṇitukāmo, okāsaṃ me karohī’’ti. Bhagavā ‘‘tena hi pabbajā’’ti āha. So ‘‘vijjāya parikammaṃ pabbajjā’’ti maññamāno pabbajīti. <span class="bld">Paravambhanavasenā</span>ti paresaṃ garahanavasena.</p>
  706. <p class="bodytext"><span class="bld">Akakkasa</span>nti apharusaṃ. <span class="bld">Viññāpani</span>nti atthaviññāpaniṃ. <span class="bld">Sacca</span>nti bhūtatthaṃ. <span class="bld">Nābhisaje</span>ti yāya girāya aññaṃ kujjhāpanavasena na lagāpeyya, khīṇāsavo nāma evarūpameva giraṃ na bhāseyya, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.</p>
  707. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuvicinitvā</span>ti anuvicāretvā. <span class="bld">Caṇḍikataṃ gacchanta</span>nti sīghagatiyā gacchantaṃ.</p>
  708. <p class="subhead">Bāhiyadārucīriyattheravatthu</p>
  709. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_an1"></a><span class="paranum">216</span>. Aṭṭhame <span class="bld">ekarattivāsena gantvā</span>ti devatānubhāvena gantvā. ‘‘Buddhānubhāvenā’’tipi vadanti. Evaṃ gato ca vihāraṃ pavisitvā sambahule bhikkhū bhuttapātarāse kāyālasiyavimocanatthāya abbhokāse caṅkamante disvā ‘‘kahaṃ etarahi satthā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘sāvatthiyaṃ piṇḍāya paviṭṭho’’ti vatvā taṃ pucchiṃsu – ‘‘tvaṃ pana kuto āgato’’ti? Suppārakā āgatomhīti. Kadā nikkhantosīti? Hiyyo sāyaṃ nikkhantomhīti. Dūrato āgato, tava pāde dhovitvā telena makkhetvā thokaṃ vissamāhi, āgatakāle satthāraṃ dakkhissatīti. Ahaṃ, bhante, satthu vā attano vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, ekarattenevamhi katthaci aṭṭhatvā anisīditvā vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgato, satthāraṃ passitvāva vissamissāmīti. So evaṃ vatvā taramānarūpo sāvatthiṃ pavisitvā bhagavantaṃ anopamāya buddhasiriyā piṇḍāya carantaṃ disvā <a name="M1.0181"></a> ‘‘cirassaṃ vata me diṭṭho sammāsambuddho’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatasarīro gantvā antaravīthiyameva pañcapatiṭṭhitena vanditvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā evamāha – ‘‘desetu me, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu me sugato dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.</p>
  710. <p class="bodytext">Atha naṃ satthā ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhomhi piṇḍāyā’’ti paṭikkhipi<a name="V1.0166"></a>. Taṃ sutvā bāhiyo, ‘‘bhante, saṃsāre saṃsarantena kabaḷīkārāhāro na no laddhapubbo, tumhākaṃ vā mayhaṃ vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, desetha me dhamma’’nti. Satthā dutiyampi paṭikkhipiyeva. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imassa maṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ ajjhotthaṭaṃ hoti, balavapītivegena dhammaṃ sutvāpi na sakkhissati paṭivijjhituṃ, majjhattupekkhā tāva tiṭṭhatu, ekaratteneva vīsayojanasataṃ maggaṃ āgatattā darathopissa balavā, sopi tāva paṭippassambhatū’’ti. Tasmā dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyaṃ yācito antaravīthiyaṃ ṭhitova ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādinā (udā. 10) nayena dhammaṃ deseti. Imamatthaṃ saṃkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘satthāraṃ piṇḍāya paviṭṭha’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">antaraghare</span>ti antaravīthiyaṃ.</p>
  711. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvaraṃ pariyesanto</span>ti so kira vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ‘‘bhikkhunā nāma attano paccaye labhitvā aññaṃ anoloketvā sayameva bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti ekabhikkhussapi pattena vā cīvarena vā saṅgahaṃ nākāsi. Tenassa ‘‘iddhimayapattacīvaraṃ na uppajjissatī’’ti ñatvā ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ na adāsi. Tāvadeva ca pabbajjaṃ yācito ‘‘paripuṇṇaṃ te pattacīvara’’nti pucchitvā ‘‘aparipuṇṇa’’nti vutte ‘‘tena hi pattacīvaraṃ pariyesāhī’’ti vatvā pakkāmi. Tasmā so pattacīvaraṃ pariyesanto saṅkāraṭṭhānato coḷakhaṇḍāni saṃkaḍḍhati.</p>
  712. <p class="bodytext"><span class="bld">Sahassamapī</span>ti paricchedavacanaṃ. Ekasahassaṃ dvesahassānīti evaṃ sahassena ce paricchinnā gāthā honti, tā ca <span class="bld">anatthapadasaṃhitā</span> ākāsavaṇṇapabbatavaṇṇādīni pakāsakehi anibbānadīpakehi anatthakehi padehi saṃhitā yāva bahukā honti, tāva pāpikā evāti attho<a name="M1.0182"></a>. <span class="bld">Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyo</span>ti ‘‘appamādo amatapadaṃ…pe… yathā matā’’ti (dha. pa. 21) evarūpā ekagāthāpi seyyoti attho.</p>
  713. <p class="subhead">Kumārakassapattheravatthu</p>
  714. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_an1"></a><span class="paranum">217</span>. Navame <span class="bld">ekaṃ buddhantaraṃ sampattiṃ anubhavamāno</span>ti sāvakabodhiyā niyatatāya puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhavamāno. <span class="bld">‘‘Ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno’’</span>ti vatvā tamevassa uppannabhāvaṃ <a name="V1.0167"></a> mūlato paṭṭhāya dassetuṃ – <span class="bld">‘‘sā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sā</span>ti kuladārikā. <span class="bld">Ca</span>-saddo byatirekattho. Tena vuccamānaṃ visesaṃ jotayati. <span class="bld">Kulaghara</span>nti patikulagehaṃ. <span class="bld">Gabbhanimitta</span>nti gabbhassa saṇṭhitabhāvaviggahaṃ. Satipi visākhāya sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘visākhañcā’’</span>tiādi vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā, vāsiṭṭhopi āgato’’ti. Bhagavatā evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumārā’’ti voharīyanti, ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha – <span class="bld">‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’</span>ti.</p>
  715. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā</span>ti ‘‘bhikkhu, bhikkhu, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūpāyati, divā pajjalatī’’tiādinā <span class="bld">vammikasutte</span> (ma. ni. 1.249) āgatanayena pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā. <span class="bld">Pāyāsirañño</span>ti ‘‘natthi paraloko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti (dī. ni. 2.410, 412) evaṃladdhikassa pāyāsirājassa. Rājā hi tadā anabhisitto hutvā pasenadinā kosalena dinnasetabyanagaraṃ ajjhāvasanto imaṃ diṭṭhiṃ gaṇhi. <span class="bld">Pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍetvā</span>ti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rājañña, ime candimasūriyā imasmiṃ vā loke parasmiṃ vā devā vā te manussā’’ti evamādīhi (dī. ni. 2.411) pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍitaṃ katvā. <span class="bld">Suttante</span>ti pāyāsisuttante (dī. ni. 2.406 ādayo).</p>
  716. <p class="subhead">Mahākoṭṭhikattheravatthu</p>
  717. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><a name="para218_an1"></a><span class="paranum">218</span>. Dasamaṃ uttānatthameva.</p>
  718. <p class="centered">Tatiyaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  719. <p class="title">14. Etadaggavaggo</p>
  720. <p class="subhead">(14) 4. Catutthaetadaggavaggavaṇṇanā</p>
  721. <p class="subhead">Ānandattheravatthu</p>
  722. <p class="bodytext"><a name="para219-223"></a><a name="para219-223_an1"></a><span class="paranum">219-223</span>. Catutthavaggassa <a name="V1.0168"></a><a name="M1.0183"></a> paṭhame <span class="bld">heṭṭhā vuttappamāṇa</span>nti heṭṭhā koṇḍaññattherassa vatthumhi ‘‘tassa dhurapattāni navutihatthāni honti, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, pādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ ekādasahattha’’nti evaṃ vuttappamāṇaṃ. <span class="bld">Rañño pesesī</span>ti paccantassa kupitabhāvaṃ ārocetvā pesesi. <span class="bld">Theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (theragā. aṭṭha. 2.1016 ānandattheragāthāvaṇṇanā) pana ‘‘paccantassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasamesi, taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso puttaṃ pakkosāpetvā ‘varaṃ te, sumana, dammi, gaṇhāhī’ti āhā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Na metaṃ cittaṃ atthī</span>ti mama evarūpaṃ cittaṃ natthi. <span class="bld">Avañjha</span>nti atucchaṃ. <span class="bld">Aññaṃ varehī</span>ti aññaṃ patthehi, aññaṃ gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Udakaṃ adhiṭṭhāyā</span>ti ‘‘udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhahitvā. <span class="bld">Gatenā</span>ti gamanena. <span class="bld">Na āmisacakkhukā</span>ti cīvarādipaccayasaṅkhātaṃ āmisaṃ na olokenti.</p>
  723. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasanaṭṭhānasabhāgeyevā</span>ti vasanaṭṭhānasamīpeyeva. <span class="bld">Ekantavallabho</span>ti upaṭṭhākaṭṭhāne ekantena vallabho. <span class="bld">Etassevā</span>ti etasseva bhikkhussa. <span class="bld">Dvejjhakathā na hontī</span>ti dvidhābhūtakathā na honti, anekantikakathā na hontīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anibaddhā</span>ti aniyatā. <span class="bld">Lohitena galantenā</span>ti itthambhūtakkhāne karaṇavacanaṃ, galantena lohitena yuttoti attho. <span class="bld">Anvāsatto</span>ti anugato. <span class="bld">Uṭṭhehi, āvuso ānanda, uṭṭhehi, āvuso ānandā</span>ti turite idamāmeḍitavacanaṃ. <span class="bld">Duvidhena udakenā</span>ti sītudakena uṇhudakena ca. <span class="bld">Tividhena dantakaṭṭhenā</span>ti khuddakaṃ mahantaṃ majjhimanti evaṃ tippakārena dantakaṭṭhena. <span class="bld">Nava vāre anupariyāyatī</span>ti satthari pakkosante paṭivacanadānāya thinamiddhavinodanatthaṃ navakkhattuṃ anupariyāyati. Tenevāha – <span class="bld">‘‘evañhissa ahosī’’</span>tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  724. <p class="subhead">Uruvelakassapattheravatthu</p>
  725. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><a name="para224_an1"></a><span class="paranum">224</span>. Dutiye <a name="V1.0169"></a> yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthārato vinayapāḷiyaṃ āgatameva.</p>
  726. <p class="subhead">Kāḷudāyittheravatthu</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><a name="para225_an1"></a><span class="paranum">225</span>. Tatiye <a name="M1.0184"></a> <span class="bld">gamanākappa</span>nti gamanākāraṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
  728. <p class="subhead">Bākulattheravatthu</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><a name="para226_an1"></a><span class="paranum">226</span>. Catutthe <span class="bld">nirābādhāna</span>nti ābādharahitānaṃ. Yathā ‘‘dvāvīsati dvattiṃsā’’tiādimhi vattabbe ‘‘bāvīsati bāttiṃsā’’tiādīni vuccanti, evamevaṃ dve kulāni assāti dvikulo, dvekuloti vā vattabbe bākuloti vuttanti āha – <span class="bld">‘‘bākuloti dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo’’</span>ti. <span class="bld">Upayogenā</span>ti ānubhāvena. <span class="bld">Phāsukakāle</span>ti arogakāle. <span class="bld">Gadduhanamattampī</span>ti goduhanamattampi kālaṃ. Idha pana na sakalo goduhanakkhaṇo adhippeto, atha kho gāviṃ thane gahetvā ekakhīrabinduduhanakālamattaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Ārogyasāla</span>nti āturānaṃ arogabhāvakaraṇatthāya katasālaṃ.</p>
  730. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimujjanummujjanavasenā</span>ti jāṇuppamāṇe udake thokaṃyeva nimujjanummujjanavasena. <span class="bld">Chaḍḍetvā palāyī</span>ti macchassa mukhasamīpeyeva chaḍḍetvā palāyi. <span class="bld">Dārakassa tejenā</span>ti dārakassa puññatejena. <span class="bld">Māriyamānāva marantī</span>ti daṇḍādīhi pothetvā māriyamānāva maranti, na jālena baddhatāmattena amāriyamānā. <span class="bld">Nīhaṭamattova mato</span>ti nīhaṭakkhaṇeyeva mato. Tenassa māraṇatthaṃ upakkamo na kato, yena upakkamena dārakassa ābādho siyā. <span class="bld">Ta</span>nti macchaṃ. <span class="bld">Sakalamevā</span>ti avikalameva paripuṇṇāvayavameva. <span class="bld">Na keḷāyatī</span>ti na nandati, kismiñci na maññati. <span class="bld">Piṭṭhito phālentī</span>ti dārakassa puññatejena piṭṭhito phālentī. <span class="bld">Bheriṃ carāpetvā</span>ti ‘‘puttaṃ labhi’’nti ugghosanavasena bheriṃ carāpetvā. <span class="bld">Pakatiṃ ācikkhī</span>ti attano puttabhāvaṃ kathesi. <span class="bld">Kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā</span>ti jananībhāvato amātā kātuṃ na sakkā. <span class="bld">Macchaṃ gaṇhantāpī</span>ti macchaṃ vikkiṇitvā gaṇhantāpi. Tathā gaṇhantā ca tappariyāpannaṃ sabbaṃ gaṇhanti nāmāti āha – <span class="bld">‘‘vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthī’’</span>ti. <span class="bld">Ayampi amātā kātuṃ na sakkā</span>ti dinnaputtabhāvato na sakkā.</p>
  731. <p class="subhead">Sobhitattheravatthu</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><a name="para227_an1"></a><span class="paranum">227</span>. Pañcamaṃ <a name="V1.0170"></a><a name="M1.0185"></a> uttānatthameva.</p>
  733. <p class="subhead">Upālittheravatthu</p>
  734. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_an1"></a><span class="paranum">228</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">bhārukacchakavatthu</span>nti aññataro kira bhārukacchadesavāsī bhikkhu supinante purāṇadutiyikāya methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā ‘‘assamaṇo ahaṃ vibbhamissāmī’’ti bhārukacchaṃ gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ upāliṃ passitvā etamatthaṃ ārocesi. Āyasmā upāli, evamāha – ‘‘anāpatti, āvuso, supinantenā’’ti. Yasmā supinante avisayattā evaṃ hoti. Tasmā upālitthero bhagavatā avinicchitapubbampi imaṃ vatthuṃ nayaggāhena evaṃ vinicchini. Gahapatino dve dārakā honti putto ca bhāgineyyo ca. Atha so gahapati gilāno hutvā āyasmantaṃ ajjukaṃ etadavoca – ‘‘imaṃ, bhante, okāsaṃ yo imesaṃ dārakānaṃ saddho hoti pasanno, tassa ācikkheyyāsī’’ti. Tena ca samayena tassa ca gahapatino bhāgineyyo saddho hoti pasanno. Athāyasmā ajjuko taṃ okāsaṃ tassa dārakassa ācikkhi. So tena sāpateyyena kuṭumbañca saṇṭhapesi, dānañca paṭṭhapesi. Atha tassa gahapatino putto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante ānanda, pituno dāyajjo putto vā bhāgineyyo vā’’ti. Putto kho, āvuso, pituno dāyajjoti. Āyasmā, bhante, ayyo ajjuko amhākaṃ sāpateyyaṃ amhākaṃ methunakassa ācikkhīti. Assamaṇo, āvuso, so ajjukoti. Athāyasmā ajjuko āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘dehi me, āvuso ānanda, vinicchaya’’nti. Te ubhopi upālittherassa santikaṃ agamaṃsu. Athāyasmā upāli, āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘yo nu kho, āvuso ānanda, sāmikena ‘imaṃ okāsaṃ itthannāmassa ācikkhā’ti vutto, tassa ācikkhati, kiṃ so āpajjatī’’ti? Na, bhante, kiñci āpajjati antamaso dukkaṭamatthampīti. Ayaṃ, āvuso, āyasmā ajjuko sāmikena ‘‘imaṃ okāsaṃ itthannāmassa ācikkhā’’ti vutto tassa ācikkhati, anāpatti, āvuso, āyasmato ajjukassāti. Bhagavā taṃ sutvā ‘‘sukathitaṃ, bhikkhave, upālinā’’ti vatvā <a name="M1.0186"></a> sādhukāramadāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kumārakassapavatthu</span> (a. ni. aṭṭha. 1.1.217) pana heṭṭhā āgatameva.</p>
  735. <p class="bodytext"><span class="bld">Channaṃ khattiyāna</span>nti bhaddiyo sakyarājā anuruddho ānando bhagu kimilo devadattoti imesaṃ <a name="V1.0171"></a> channaṃ khattiyānaṃ. <span class="bld">Pasādhako</span>ti maṇḍayitā. <span class="bld">Pāḷiya</span>nti saṅghabhedakkhandhakapāḷiyanti (cūḷava. 330 ādayo).</p>
  736. <p class="subhead">Nandakattheravatthu</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><a name="para229_an1"></a><span class="paranum">229</span>. Sattame <span class="bld">ekasamodhāne</span>ti ekasmiṃ samodhāne, ekasmiṃ sannipāteti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  738. <p class="subhead">Nandattheravatthu</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><a name="para230_an1"></a><span class="paranum">230</span>. Aṭṭhame <span class="bld">na taṃ catusampajaññavasena aparicchinditvā oloketī</span>ti sātthakasappāyagocaraasammohasampajaññasaṅkhātānaṃ catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena aparicchinditvā taṃ disaṃ na oloketi. So hi āyasmā ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakārappatto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvaro ukkaṃsapāramippatto catusampajaññaṃ amuñcitvāva sabbadisaṃ āloketi. Vuttañcetaṃ bhagavatā –</p>
  740. <p class="indent">‘‘Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāsavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato…pe… sampajāno hotī’’’ti (a. ni. 8.9).</p>
  741. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisekagehapavesanaāvāhamaṅgalesu</span> <a name="M1.0187"></a> <span class="bld">vattamānesū</span>ti idha tīṇi maṅgalāni vuttāni, vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘taṃ divasameva nandakumārassa kesavissajjanaṃ, paṭṭabandho, gharamaṅgalaṃ, chattamaṅgalaṃ, āvāhamaṅgalanti pañca maṅgalāni hontī’’ti vuttaṃ. Tattha kulamariyādavasena kesoropanaṃ <span class="bld">kesavissajjanaṃ</span>. Yuvarājapaṭṭabandhanaṃ <span class="bld">paṭṭabandho</span>. Abhinavagharappavesanamaho <span class="bld">gharamaṅgalaṃ</span>. Vivāhakaraṇamaho <span class="bld">āvāhamaṅgalaṃ</span>. Yuvarājachattamaho <span class="bld">chattamaṅgalaṃ</span>.</p>
  742. <p class="bodytext">Nandakumāraṃ <a name="V1.0172"></a> abhisekamaṅgalaṃ na tathā pīḷesi, yathā janapadakalyāṇiyā vuttavacananti ajjhāharitabbaṃ. Tadeva pana vacanaṃ sarūpato dassetuṃ – <span class="bld">‘‘pattaṃ ādāya gamanakāle’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Janapadakalyāṇī</span>ti janapadamhi kalyāṇī uttamā cha sarīradosarahitā pañca kalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātāti atikkantā mānusavaṇṇaṃ, asampattā dibbavaṇṇaṃ, tasmā <span class="bld">cha sarīradosarahitā</span>. Chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nhārukalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi pana kalyāṇehi samannāgatattā <span class="bld">pañca kalyāṇasamannāgatā</span> nāma. Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi, attano sarīrobhāseneva dvādasahatthe ṭhāne ālokaṃ karoti, piyaṅgusāmā vā hoti suvaṇṇasāmā vā, ayamassā <span class="bld">chavikalyāṇatā</span>. Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti, ayamassā <span class="bld">maṃsakalyāṇatā</span>. Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya, muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni honti, ayamassā <span class="bld">nhārukalyāṇatā</span>. Dvattiṃsa dantā suphusitā sudhotavajirapanti viya khāyanti, ayamassā <span class="bld">aṭṭhikalyāṇatā</span>. Vīsaṃvassasatikāpi samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nippalitena, ayamassā <span class="bld">vayakalyāṇatā</span>. Iti imehi pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā ‘‘janapadakalyāṇī’’ti vuccati. <span class="bld">Tuvaṭa</span>nti sīghaṃ.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ ṭhāne nivattessati, imasmiṃ ṭhāne nivattessatīti cintentamevā</span>ti so kira tathāgate gāravavasena ‘‘pattaṃ vo, bhante, gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahanto evaṃ cintesi – ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti<a name="M1.0188"></a>. Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānapādamūle gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Evaṃ ‘‘idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintentameva satthā vihāraṃ netvā pabbājesi.</p>
  744. <p class="subhead">Mahākappinattheravatthu</p>
  745. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_an1"></a><span class="paranum">231</span>. Navame <span class="bld">sutavittako</span>ti dhammassavanapiyo. <span class="bld">Paṭihārakassā</span>ti dovārikassa. <span class="bld">Saccakārenā</span>ti saccakiriyāya. <span class="bld">Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā bhikkhunīupassayaṃ gatā</span>ti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggaṃ dassentena vuttaṃ. Teneva <span class="bld">dhammapadaṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu) vuttaṃ –</p>
  746. <p class="indent">‘‘Tā <a name="V1.0173"></a> satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pabbajjaṃ yāciṃsu. Evaṃ kira vutte satthā uppalavaṇṇāya āgamanaṃ cintesīti ekacce vadanti. Satthā pana tā upāsikāyo āha – ‘sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbājethā’ti. Tā anupubbena janapadacārikaṃ caramānā antarāmagge mahājanena abhihaṭasakkārasammānā padasāva vīsayojanasatikaṃ maggaṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsū’’ti.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammapītī</span>ti dhammapāyako, dhammaṃ pivantoti attho. Dhammo ca nāmesa na sakkā bhājanena yāguādīni viya pātuṃ, navavidhaṃ pana lokuttaradhammaṃ nāmakāyena phusanto ārammaṇato sacchikaronto pariññābhisamayādīhi dukkhādīni ariyasaccāni paṭivijjhanto dhammaṃ pivati nāma. <span class="bld">Sukhaṃ setī</span>ti desanāmattametaṃ, catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho. <span class="bld">Vippasannenā</span>ti anāvilena nirupakkilesena. <span class="bld">Ariyappavedite</span>ti buddhādīhi ariyehi pavedite satipaṭṭhānādibhede bodhipakkhiyadhamme. <span class="bld">Sadā ramatī</span>ti evarūpo dhammapīti vippasannena cetasā viharanto paṇḍiccena samannāgato sadā ramati abhiramati. Bāhitapāpattā <span class="bld">‘‘brāhmaṇā’’</span>ti theraṃ ālapati.</p>
  748. <p class="subhead">Sāgatattheravatthu</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_an1"></a><span class="paranum">232</span>. Dasame <a name="M1.0189"></a> <span class="bld">chabbaggiyānaṃ vacanenā</span>ti kosambikā kira upāsakā āyasmantaṃ sāgataṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ ṭhitā evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ, bhante, ayyānaṃ dullabhañca manāpañca, kiṃ paṭiyādemā’’ti? Evaṃ vutte chabbaggiyā bhikkhū kosambike upāsake etadavocuṃ – ‘‘atthāvuso kāpotikā, nāma pasannā bhikkhūnaṃ dullabhā ca manāpā ca, taṃ paṭiyādethā’’ti. Atha kosambikā upāsakā ghare ghare kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā āyasmantaṃ sāgataṃ piṇḍāya carantaṃ disvā etadavocuṃ – ‘‘pivatu, bhante, ayyo sāgato kāpotikaṃ pasannaṃ, pivatu, bhante, ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’nti. Athāyasmā sāgato ghare ghare kāpotikaṃ pasannaṃ pivitvā nagaramhā nikkhamanto nagaradvāre pati. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘chabbaggiyānaṃ vacanena sabbagehesu kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">kāpotikā</span> nāma kapotapādasamānavaṇṇā rattobhāsā. <span class="bld">Pasannā</span>ti surāmaṇḍassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Vinaye samuṭṭhita</span>nti surāpānasikkhāpade (pāci. 326 ādayo) āgataṃ.</p>
  750. <p class="subhead">Rādhattheravatthu</p>
  751. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_an1"></a><span class="paranum">233</span>. Ekādasame <a name="V1.0174"></a> <span class="bld">satthā sāriputtattherassa saññaṃ adāsī</span>ti brāhmaṇaṃ pabbājetuṃ saññaṃ adāsi, āṇāpesīti vuttaṃ hoti. Bhagavā kira taṃ brāhmaṇaṃ pabbajjaṃ alabhitvā kisaṃ lūkhaṃ dubbaṇṇaṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātaṃ disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ko, bhikkhave, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ saratī’’ti. Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ sarāmī’’ti. Kiṃ pana tvaṃ, sāriputta, brāhmaṇassa adhikāraṃ sarasīti. Idha me, bhante, so brāhmaṇo rājagahe piṇḍāya carantassa kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi, imaṃ kho ahaṃ, bhante, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ sarāmī’’ti. Sādhu sādhu, sāriputta. Kataññuno hi, sāriputta, sappurisā katavedino, tena hi tvaṃ, sāriputta, taṃ brāhmaṇaṃ pabbājehi upasampādehīti. <span class="bld">Aṭṭhuppattiyaṃ āgato</span>ti alīnacittajātakassa (jā. 1.2.11-12) aṭṭhuppattiyaṃ (jā. aṭṭha. 2.2.alīnacittajātakavaṇṇanā) āgato.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">Nidhīna</span>nti <a name="M1.0190"></a> tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. <span class="bld">Pavattāra</span>nti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi, te sukhena jīvanupāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhaṃ jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. <span class="bld">Vajjadassina</span>nti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca, anaññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggaṇhanatthāya sīlādīnamassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullumpanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvāpi pothetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamuditova hoti, evamevaṃ evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ. ‘‘Bhante, mahantaṃ vo kammaṃ kataṃ mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi, punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Niggayhavādi</span>nti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ me parihāni bhavissatī’’ti taṃ vattuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti, so imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjento paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi, sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha<a name="V1.0175"></a>, ānanda, vakkhāmi, yo sāro, so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). <span class="bld">Medhāvi</span>nti dhammojapaññāya samannāgataṃ. <span class="bld">Tādisa</span>nti evarūpaṃ <span class="bld">paṇḍitaṃ bhajeyya</span> payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ <span class="bld">bhajamānassa</span> antevāsikassa <span class="bld">seyyo hoti na pāpiyo,</span> vaḍḍhiyeva hoti, no parihānīti.</p>
  754. <p class="subhead">Mogharājattheravatthu</p>
  755. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_an1"></a><span class="paranum">234</span>. Dvādasame <span class="bld">kaṭṭhavāhananagare</span>ti kaṭṭhavāhanena gahitattā evaṃladdhanāmake nagare. Atīte kira bārāṇasivāsī eko rukkhavaḍḍhakī sake ācariyake adutiyo. Tassa soḷasa sissā ekamekassa sahassaṃ antevāsikā. Evaṃ te sattarasādhikā soḷasa sahassā ācariyantevāsikā <a name="M1.0191"></a> sabbepi bārāṇasiṃ upanissāya jīvikaṃ kappentā pabbatasamīpaṃ gantvā rukkhe gahetvā tattheva nānāpāsādavikatiyo niṭṭhāpetvā kullaṃ bandhitvā gaṅgāya bārāṇasiṃ ānetvā sace rājā atthiko hoti, rañño ekabhūmakaṃ vā sattabhūmakaṃ vā pāsādaṃ yojetvā denti. No ce, aññesampi vikkiṇitvā puttadāraṃ posenti. Atha nesaṃ ekadivasaṃ ācariyo ‘‘na sakkā vaḍḍhakikammena niccaṃ jīvituṃ, dukkarañhi jarākāle etaṃ kamma’’nti cintetvā antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, udumbarādayo appasārarukkhe ānethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ānayiṃsu. So tehi kaṭṭhasakuṇaṃ katvā tassabbhantaraṃ pavisitvā vātena yantaṃ pūresi. Kaṭṭhasakuṇo suvaṇṇahaṃsarājā viya ākāse laṅghitvā vanassa upari caritvā antevāsīnaṃ purato oruhi.</p>
  756. <p class="bodytext">Athācariyo sisse āha – ‘‘tātā īdisāni kaṭṭhavāhanāni katvā sakkā sakalajambudīpe rajje gahetuṃ, tumhepi tātā etāni karotha, rajjaṃ gahetvā jīvissāma, dukkaraṃ vaḍḍhakisippena jīvitu’’nti. Te tathā katvā ācariyassa paṭivedesuṃ. Tato ne ācariyo āha – ‘‘katamaṃ tātā rajjaṃ gaṇhāmā’’ti? Bārāṇasirajjaṃ ācariyāti. Alaṃ tātā, mā etaṃ rucittha, mayañhi taṃ gahetvāpi ‘‘vaḍḍhakirājā, vaḍḍhakiyuvarājā’’ti vaḍḍhakivādā na muccissāma, mahanto jambudīpo, aññattha gacchāmāti. Tato saputtadārakā kaṭṭhavāhanāni abhiruhitvā sajjāvudhā hutvā himavantābhimukhā gantvā himavati aññataraṃ nagaraṃ pavisitvā rañño nivesaneyeva paccuṭṭhaṃsu. Te tattha rajjaṃ gahetvā ācariyaṃ rajje abhisiñciṃsu. So ‘‘kaṭṭhavāhano rājā’’ti pākaṭo ahosi, taṃ nagaraṃ tena gahitattā ‘‘kaṭṭhavāhananagara’’nteva nāmaṃ labhi.</p>
  757. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapacāra</span>nti <a name="V1.0176"></a> tapacaraṇaṃ. <span class="bld">Pāsāṇacetiye piṭṭhipāsāṇe nisīdī</span>ti pāsāṇakacetiyanti laddhavohāre piṭṭhipāsāṇe sakkena māpite mahāmaṇḍape nisīdi. Tattha kira mahato pāsāṇassa upari pubbe devaṭṭhānaṃ ahosi, uppanne pana bhagavati vihāro jāto, so teneva purimavohārena <span class="bld">‘‘pāsāṇacetiya’’</span>nti vuccati.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena</span> <a name="M1.0192"></a> <span class="bld">pucchite dutiyo hutvā satthāraṃ pañhaṃ pucchī</span>ti –</p>
  759. <p class="gatha1">‘‘Muddhaṃ muddhādhipātañca, bāvarī paripucchati;</p>
  760. <p class="gathalast">Taṃ byākarohi bhagavā, kaṅkhaṃ vinaya no ise’’ti. (su. ni. 1031) –</p>
  761. <p class="unindented">Evaṃ tena pañhe pucchite bhagavatā ca –</p>
  762. <p class="gatha1">‘‘Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī;</p>
  763. <p class="gathalast">Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’ti. (su. ni. 1032) –</p>
  764. <p class="unindented">Pañhe vissajjite dutiyo hutvā pañhaṃ pucchi.</p>
  765. <p class="bodytext"><span class="bld">Athassa…pe… pañhaṃ kathesī</span>ti –</p>
  766. <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1124) –</p>
  767. <p class="unindented">Tena pañhe pucchite –</p>
  768. <p class="gatha1">‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;</p>
  769. <p class="gatha2">Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā;</p>
  770. <p class="gathalast">Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1125) –</p>
  771. <p class="unindented">Pañhaṃ vissajjesi.</p>
  772. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesajanā</span>ti tasmiṃ samāgame sannipatitā sesajanā. <span class="bld">Na kathīyantī</span>ti ‘‘ettakā sotāpannā’’tiādinā <a name="V1.0177"></a> na vuccanti. <span class="bld">Evaṃ pārāyane vatthu samuṭṭhita</span>nti pārāyanavagge idaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ.</p>
  773. <p class="centered">Catutthaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  774. <p class="centered">Therapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  775. <p class="title">14. Etadaggavaggo</p>
  776. <p class="subhead">(14) 5. Pañcamaetadaggavaggavaṇṇanā</p>
  777. <p class="subhead">Mahāpajāpatigotamītherīvatthu</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_an1"></a><span class="paranum">235</span>. Theripāḷisaṃvaṇṇanāya <a name="V1.0178"></a> paṭhame <span class="bld">yadidaṃ mahāgotamī</span>ti ettha ‘‘yadidaṃ mahāpajāpati gotamī’’ti ca paṭhanti. Tattha <span class="bld">gotamī</span>ti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase <a name="M1.0193"></a> panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatī’’ti ubhayathāpi ‘‘mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu, tasmā puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantatāya ‘‘mahāpajāpatī’’ti vohariṃsu. Tadubhayaṃ pana saṃsandetvā <span class="bld">‘‘mahāpajāpatigotamī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vārabhikkha</span>nti vārena dātabbaṃ bhikkhaṃ. <span class="bld">Nāmaṃ akaṃsū</span>ti gottaṃyeva nāmaṃ akaṃsu. <span class="bld">Mātuccha</span>nti cūḷamātaraṃ. Mātubhaginī hi mātucchāti vuccati. <span class="bld">Kalahavivādasuttapariyosāne</span>ti ‘‘kutopahūtā kalahā vivādā’’tiādinā suttanipāte āgatassa <span class="bld">kalahavivādasuttassa</span> (su. ni. 868 ādayo) pariyosāne. Idañca aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggānusārena vuttaṃ. Apare pana ‘‘tasmiṃyeva suttanipāte ‘attadaṇḍābhayaṃ jāta’ntiādinā āgatassa <span class="bld">attadaṇḍasuttassa</span> (su. ni. 941 ādayo) pariyosāne’’ti vadanti. <span class="bld">Nikkhamitvā pabbajitāna</span>nti ettha ehibhikkhupabbajjāya ete pabbajitāti vadanti. Teneva suttanipāte <span class="bld">attadaṇḍasuttasaṃvaṇṇanāya</span> (su. ni. aṭṭha. 2.942 ādayo) vuttaṃ – ‘‘desanāpariyosāne pañcasatā sākiyakumārā koḷiyakumārā ca ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā. Te gahetvā bhagavā mahāvanaṃ pāvisī’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  779. <p class="subhead">Khemātherīvatthu</p>
  780. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_an1"></a><span class="paranum">236</span>. Dutiye <span class="bld">parapariyāpannā hutvā</span>ti paresaṃ dāsī hutvā. <span class="bld">Suvaṇṇarasapiñjaro ahosī</span>ti suvaṇṇarasapiñjaro viya ahosi.</p>
  781. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkaṭakova</span> <a name="V1.0179"></a> <span class="bld">jāla</span>nti yathā nāma makkaṭako suttajālaṃ katvā majjhaṭṭhāne nābhimaṇḍale nipanno pariyante patitaṃ paṭaṅgaṃ vā makkhikaṃ vā vegena gantvā vijjhitvā tassa rasaṃ pivitvā punāgantvā tasmiṃyeva ṭhāne nipajjati, evameva ye sattā rāgarattā dosapaduṭṭhā mohamūḷhā sayaṃkataṃ taṇhāsotaṃ anupatanti, te taṃ samatikkamituṃ na sakkonti, evaṃ duratikkamaṃ. <span class="bld">Etampi chetvāna vajanti dhīrā</span>ti paṇḍitā etaṃ bandhanaṃ chinditvā <span class="bld">anapekkhino</span> nirālayā hutvā arahattamaggena sabbaṃ dukkhaṃ pahāya vajanti gacchantīti attho.</p>
  782. <p class="subhead">Uppalavaṇṇātherīvatthu</p>
  783. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_an1"></a><span class="paranum">237</span>. Tatiyaṃ <a name="M1.0194"></a> uttānatthameva.</p>
  784. <p class="subhead">Paṭācārātherīvatthu</p>
  785. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_an1"></a><span class="paranum">238</span>. Catutthe <span class="bld">paṭihārasatenapī</span>ti dvārasatenapi. <span class="bld">Paṭihārasaddo hi dvāre dovārike ca dissati. Kulasabhāga</span>nti attano gehasamīpaṃ.</p>
  786. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāṇāyā</span>ti tāṇabhāvāya patiṭṭhānatthāya. <span class="bld">Bandhavā</span>ti putte ca pitaro ca ṭhapetvā avasesā ñātisuhajjā. <span class="bld">Antakenādhipannassā</span>ti maraṇena abhibhūtassa. Pavattiyañhi puttādayo annapānādidānena ceva uppannakiccanittharaṇena ca tāṇā hutvāpi maraṇakāle kenaci upāyena maraṇaṃ paṭibāhituṃ asamatthatāya tāṇatthāya leṇatthāya na santi nāma. Teneva vuttaṃ – <span class="bld">‘‘natthi ñātīsu tāṇatā’’</span>ti.</p>
  787. <p class="bodytext"><span class="bld">Etamatthavasa</span>nti etaṃ tesaṃ aññamaññassa tāṇaṃ bhavituṃ asamatthabhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ jānitvā <span class="bld">paṇḍito</span> catupārisuddhisīlena saṃvuto rakkhitagopito hutvā <span class="bld">nibbānagamanaṃ</span> aṭṭhaṅgikaṃ <span class="bld">maggaṃ</span> sīghaṃ sodheyyāti attho.</p>
  788. <p class="subhead">Dhammadinnātherīvatthu</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_an1"></a><span class="paranum">239</span>. Pañcame <span class="bld">parāyattaṭṭhāne</span>ti paresaṃ dāsiṭṭhāne. <span class="bld">Sujātattherassa adhikārakammaṃ katvā</span>ti sā kira attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanaṃ akāsi<a name="V1.0180"></a>. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Hatthe pasārite</span>ti tassa hatthāvalambanatthaṃ pubbāciṇṇavasena hatthe pasārite. So kira anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno hasamāno āgacchati, evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi. Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi. Sā <a name="M1.0195"></a> ‘‘pātarāsabhojanakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati. Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji. Tenāha – <span class="bld">‘‘bhuñjamānopi imaṃ detha, imaṃ harathāti na byāharī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">imaṃ dethā</span>ti imaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā detha. <span class="bld">Imaṃ harathā</span>ti imaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā apaharatha. <span class="bld">Santhavavasenā</span>ti kilesasanthavavasena. Cirakālaparibhāvitāya ghaṭadīpajālāya viya abbhantare dibbamānāya hetusampattiyā codiyamānā āha – <span class="bld">‘‘evaṃ sante…pe… mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthā’’</span>ti.</p>
  790. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsī</span>ti sā kira ‘‘dhammadinne tuyhaṃ doso natthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya santhavavasena…pe… kulagharaṃ gacchā’’ti vutte evaṃ cintesi – ‘‘pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi, addhā etena lokuttaradhammo nāma paṭividdho’’ti. Tenassā ayaṃ saṅkappo ahosi ‘‘ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsī’’ti. <span class="bld">Majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.460) pana ‘‘atha kasmā mayā saddhiṃ yathāpakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti so cintesi – ‘ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetabbo; sace kho panāhaṃ na kathessāmi, ayaṃ hadayaṃ phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā’ti tassā anuggahatthāya kathesi – ‘dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato, taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭatī’’’ti vuttaṃ.</p>
  791. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcakkhandhādivasena pañhe pucchī</span>ti ‘‘sakkāyo sakkāyoti ayye vuccati, katamo nu kho ayye sakkāyo vutto bhagavatā’’tiādinā cūḷavedallasutte (ma. ni. 1.460 ādayo) āgatanayena pucchi. <span class="bld">Pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesī</span>ti ‘‘pañca kho ime, āvuso visākha, upādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā’’tiādinā (ma. ni. 1.460 ādayo) tattheva āgatanayena vissajjesi. <span class="bld">Sūrabhāva</span>nti tikkhabhāvaṃ. Anadhigataarahattamaggassa uggahena <a name="V1.0181"></a> vinā tattha pañho na upaṭṭhātīti āha – <span class="bld">‘‘uggahavasena arahattamaggepi pucchī’’</span>ti. <span class="bld">Taṃ nivattentī</span>ti ‘‘vimuttiyā panāyye kiṃ paṭibhāgo’’ti pucchite ‘‘vimuttiyā kho, āvuso visākha, nibbānaṃ paṭibhāgo’’ti (ma. ni. 1.466) vutte ‘‘nibbānassa, panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti puna pucchite taṃ nivattentī <span class="bld">‘‘accasarāvuso</span> <a name="M1.0196"></a> <span class="bld">visākhā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">accasarā</span>ti apucchitabbaṃ pucchanto pañhaṃ atikkāmitā ahosīti attho. <span class="bld">Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetu</span>nti pañhānaṃ paricchedappamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Pañhānañhi paricchedaṃ gahetuṃ yuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tato paraṃ pucchanto nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ. Appaṭibhāgadhammassa ca paṭibhāgaṃ pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃ, na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ, tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho. <span class="bld">Nibbānogadha</span>nti nibbānaṃ ogāhetvā ṭhitaṃ, nibbānantogadhaṃ nibbānaṃ anuppaviṭṭhanti attho. <span class="bld">Nibbānaparāyaṇa</span>nti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parāgati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti <span class="bld">nibbānapariyosānaṃ</span>.</p>
  792. <p class="bodytext"><span class="bld">Pure</span>ti atītesu khandhesu. <span class="bld">Pacchā</span>ti anāgatesu khandhesu. <span class="bld">Majjhe</span>ti paccuppannesu khandhesu. <span class="bld">Akiñcana</span>nti yassa etesu tīsu taṇhāgāhasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi, tamahaṃ rāgakiñcanādīhi akiñcanaṃ kassaci gahaṇassa abhāvena <span class="bld">anādānaṃ</span> brāhmaṇaṃ vadāmīti attho.</p>
  793. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍitā</span>ti dhātuāyatanādikusalatāsaṅkhātena paṇḍiccena samannāgatā. Vuttañhetaṃ –</p>
  794. <p class="indent">‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito hoti? Yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti āyatanakusalo ca paṭiccasamuppādakusalo ca ṭhānāṭṭhānakusalo ca, ettāvatā kho, ānanda, bhikkhu paṇḍito hotī’’ti.</p>
  795. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpaññā</span>ti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggahaṇe samatthāya paññāya samannāgatā. Imissā hi theriyā asekkhappaṭisambhidāppattatāya paṭisambhidāyo pūretvā ṭhitatāya paññāmahattaṃ. <span class="bld">Yathā taṃ dhammadinnāyā</span>ti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ, ahaṃ evameva byākareyyanti attho. <span class="bld">Ta</span>nti nipātamatthaṃ.</p>
  796. <p class="subhead">Nandātherīvatthu</p>
  797. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><a name="para240_an1"></a><span class="paranum">240</span>. Chaṭṭhe <a name="V1.0182"></a><a name="M1.0197"></a> <span class="bld">aññaṃ maggaṃ apassantī</span>ti aññaṃ upāyaṃ apassantī. <span class="bld">Vissatthā</span>ti nirāsaṅkā. <span class="bld">Itthinimitta</span>nti itthiyā subhanimittaṃ, subhākāranti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dhammapade gāthaṃ vatvā</span>ti –</p>
  798. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kataṃ, maṃsalohitalepanaṃ;</p>
  799. <p class="gathalast">Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito’’ti. (dha. pa. 150) –</p>
  800. <p class="unindented">Imaṃ gāthaṃ vatvā. Tatrāyamadhippāyo – yatheva hi pubbaṇṇāparaṇṇādīnaṃ odahanatthāya kaṭṭhāni ussāpetvā vallīhi bandhitvā mattikāya vilimpitvā nagarasaṅkhātaṃ bahiddhā gehaṃ karonti, evamidaṃ ajjhattikampi tīṇi aṭṭhisatāni ussāpetvā nhāruvinaddhaṃ maṃsalohitalepanaṃ tacapaṭicchannaṃ jīraṇalakkhaṇāya jarāya maraṇalakkhaṇassa maccuno ārogyasampadādīni paṭicca uppajjanalakkhaṇassa mānassa sukatakāraṇavināsanalakkhaṇassa makkhassa ca odahanatthāya nagaraṃ kataṃ. Evarūpo eva hi ettha kāyikacetasiko ābādho ohito, ito uddhaṃ kiñci gayhūpagaṃ natthīti.</p>
  801. <p class="bodytext"><span class="bld">Suttaṃ abhāsī</span>ti –</p>
  802. <p class="gatha1">‘‘Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ;</p>
  803. <p class="gathalast">Samiñjeti pasāreti, esā kāyassa iñjanā.</p>
  804. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhinahārusaṃyutto, tacamaṃsāvalepano;</p>
  805. <p class="gathalast">Chaviyā kāyo paṭicchanno, yathābhūtaṃ na dissatī’’ti. (su. ni. 195-196) –</p>
  806. <p class="unindented">Ādinā suttamabhāsi.</p>
  807. <p class="subhead">Soṇātherīvatthu</p>
  808. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_an1"></a><span class="paranum">241</span>. Sattame <a name="V1.0183"></a> <span class="bld">sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpesī</span>ti ettha sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpetvā ‘‘puttāva maṃ paṭijaggissanti, kiṃ me visuṃ kuṭumbenā’’ti sabbaṃ sāpateyyampi vibhajitvā adāsīti veditabbaṃ. Teneva hi tato paṭṭhāya ‘‘ayaṃ amhākaṃ kiṃ karissatī’’ti attano santikaṃ āgataṃ ‘‘mātā’’ti saññampi na kariṃsu. Tathā hi naṃ katipāhaccayena jeṭṭhaputtassa bhariyā ‘‘aho amhākaṃ ayaṃ jeṭṭheputto <a name="M1.0198"></a> meti dve koṭṭhāse datvā viya imameva gehaṃ āgacchatī’’ti āha. Sesaputtānaṃ bhariyāyopi evamevaṃ vadiṃsu. Jeṭṭhadhītaraṃ ādiṃ katvā tāsaṃ gehaṃ gatakāle tāpi naṃ evameva vadiṃsu. Sā avamānappattā hutvā ‘‘kiṃ me imesaṃ santike vutthena, bhikkhunī hutvā jīvissāmī’’ti bhikkhunīupassayaṃ gantvā pabbajjaṃ yāci, tā naṃ pabbājesuṃ. Imameva vatthuṃ dassento <span class="bld">‘‘bahuputtikasoṇā tesaṃ attani agāravabhāvaṃ ñatvā ‘gharāvāsena kiṃ karissāmī’ti nikkhamitvā pabbajī’’</span>ti āha.</p>
  809. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāraṃ gacchantiyo</span>ti bhikkhuvihāraṃ gacchantiyo. <span class="bld">Dhammamuttama</span>nti navavidhalokuttaradhammaṃ. So hi uttamadhammo nāma yo hi taṃ na passati, tassa vassasatampi jīvanato taṃ dhammaṃ passantassa paṭivijjhantassa <span class="bld">ekāhampi</span> ekakkhaṇampi jīvitaṃ seyyo. <span class="bld">Āgantukajano</span>ti vihāragataṃ bhikkhunījanaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Anupadhāretvā</span>ti asallakkhetvā.</p>
  810. <p class="subhead">Bakulātherīvatthu</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_an1"></a><span class="paranum">242</span>. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.</p>
  812. <p class="subhead">Kuṇḍalakesātherīvatthu</p>
  813. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_an1"></a><span class="paranum">243</span>. Navame <span class="bld">catukke</span>ti vīthicatukke. Catunnaṃ samāhāro catukkaṃ. <span class="bld">Cārakato</span>ti bandhanāgārato. <span class="bld">Ubbaṭṭetvā</span>ti uddharitvā.</p>
  814. <p class="bodytext"><span class="bld">Muhuttamapi cintaye</span>ti muhuttaṃ taṅkhaṇampi ṭhānuppattikapaññāya taṅkhaṇānurūpaṃ atthaṃ cintituṃ sakkuṇeyya. <span class="bld">Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā</span>ti ayaṃ gāthā dārucīriyattherassa bhagavatā bhāsitā, idhāpi ca sāyeva gāthā dassitā. <span class="bld">Therigāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ</span> ācariyadhammapālattherenapi kuṇḍalakesittheriyā <a name="V1.0184"></a> vatthumhi ayameva gāthā vuttā. <span class="bld">Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ</span> pana kuṇḍalakesittheriyā vatthumhi –</p>
  815. <p class="gatha1">‘‘Yo ca gāthāsataṃ bhāse, anatthapadasaṃhitā;</p>
  816. <p class="gathalast">Ekaṃ dhammapadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. aṭṭha. 1.102) –</p>
  817. <p class="unindented">Ayaṃ gāthā āgatā. Taṃtaṃbhāṇakānaṃ kathāmaggānusārena tattha tattha tathā vuttanti na idha ācariyassa pubbāparavirodho saṅkitabbo.</p>
  818. <p class="subhead">Bhaddākāpilānītherī-bhaddākaccānātherīvatthu</p>
  819. <p class="bodytext"><a name="para244-245"></a><a name="para244-245_an1"></a><span class="paranum">244-245</span>. Dasamaṃ <a name="M1.0199"></a> ekādasamañca uttānatthameva.</p>
  820. <p class="subhead">Kisāgotamītherīvatthu</p>
  821. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_an1"></a><span class="paranum">246</span>. Dvādasame <span class="bld">tīhi lūkhehī</span>ti vatthalūkhasuttalūkharajanalūkhasaṅkhātehi tīhi lūkhehi. <span class="bld">Siddhatthaka</span>nti sāsapabījaṃ.</p>
  822. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ puttapasusammatta</span>nti taṃ rūpabalādisampanne putte ca pasū ca labhitvā ‘‘mama puttā abhirūpā balasampannā paṇḍitā sabbakiccasamatthā, mama goṇo arogo abhirūpo mahābhāravaho, mama gāvī bahukhīrā’’ti evaṃ puttehi ca pasūhi ca sammattaṃ naraṃ. <span class="bld">Byāsattamanasa</span>nti cakkhuviññeyyādīsu ārammaṇesu hiraññasuvaṇṇādīsu pattacīvarādīsu vā yaṃ yaṃ laddhaṃ hoti, tattha tattheva lagganāya sattamānasaṃ. <span class="bld">Suttaṃ gāma</span>nti niddaṃ upagataṃ sattakāyaṃ. <span class="bld">Mahoghovā</span>ti yathā evarūpaṃ gāmaṃ gambhīrato vitthārato ca mahanto mahānadiogho antamaso sunakhampi asesetvā sabbaṃ ādāya gacchati, evaṃ vuttappakāraṃ naraṃ maccu ādāya gacchatīti attho. <span class="bld">Amataṃ pada</span>nti maraṇarahitaṃ koṭṭhāsaṃ, amataṃ mahānibbānanti attho. Sesamettha uttānameva.</p>
  823. <p class="subhead">Siṅgālakamātātherīvatthu</p>
  824. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_an1"></a><span class="paranum">247</span>. Terasamaṃ <a name="V1.0185"></a> uttānatthameva.</p>
  825. <p class="centered">(Pañcamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)</p>
  826. <p class="centered">Theripāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  827. <p class="title">14. Etadaggavaggo</p>
  828. <p class="subhead">(14) 6. Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā</p>
  829. <p class="subhead">Tapussa-bhallikavatthu</p>
  830. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><a name="para248_an1"></a><span class="paranum">248</span>. Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanāya <a name="V1.0186"></a><a name="M1.0200"></a> paṭhame <span class="bld">sabbapaṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantāna</span>nti sabbesaṃ paṭhamaṃ hutvā saraṇaṃ gacchantānaṃ. <span class="bld">Ito para</span>nti sattasattāhato paraṃ. <span class="bld">Gamanūpacchedaṃ akāsī</span>ti gamanavicchedaṃ akāsi. Yathā te goṇā dhuraṃ chaḍḍetvā pothiyamānāpi na gacchanti, tathā akāsīti attho. <span class="bld">Tesa</span>nti tapussabhallikānaṃ. <span class="bld">Adhimuccitvā</span>ti āvisitvā. Yakkhassa āvaṭṭo <span class="bld">yakkhāvaṭṭo</span>. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Atītabuddhānaṃ āciṇṇaṃ olokesī</span>ti atītabuddhā kena bhājanena paṭiggaṇhiṃsūti buddhāciṇṇaṃ olokesi. <span class="bld">Dvevācike saraṇe patiṭṭhāyā</span>ti saṅghassa anuppannattā buddhadhammavasena dvevācike saraṇe patiṭṭhahitvā. <span class="bld">Cetiya</span>nti pūjanīyavatthuṃ. <span class="bld">Jīvakesadhātuyā</span>ti jīvamānassa bhagavato kesadhātuyā.</p>
  831. <p class="subhead">Anāthapiṇḍikaseṭṭhivatthu</p>
  832. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_an1"></a><span class="paranum">249</span>. Dutiye <span class="bld">teneva guṇenā</span>ti teneva dāyakabhāvasaṅkhātena guṇena. So hi sabbakāmasamiddhatāya vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi. Tena sabbakālaṃ upaṭṭhito anāthānaṃ piṇḍo etassa atthīti anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. <span class="bld">Yojanikavihāre kāretvā</span>ti yojane yojane ekamekaṃ vihāraṃ kāretvā. <span class="bld">‘‘Evarūpaṃ dānaṃ pavattesī’’</span>ti vatvā tameva dānaṃ vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘devasikaṃ pañca salākabhattāni hontī’’</span>tiādimāha. Tattha salākāya gāhetabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">salākabhattaṃ</span>. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">pakkhikabhattaṃ</span>. Dhuragehe ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">dhurabhattaṃ</span>. Āgantukānaṃ dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">āgantukabhattaṃ</span>. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Pañca āsanasatāni gehe niccapaññattāneva hontī</span>ti gehe nisīdāpetvā bhuñjantānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccapaññattāni honti.</p>
  833. <p class="subhead">Cittagahapativatthu</p>
  834. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_an1"></a><span class="paranum">250</span>. Tatiye <a name="V1.0187"></a> migā eva <span class="bld">migarūpāni. Bhikkhaṃ samādāpetvā</span>ti, ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahaṃ karotha, idha nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti bhikkhāgahaṇatthaṃ samādāpetvā<a name="M1.0201"></a>. Vivaṭṭaṃ uddissa upacitaṃ nibbedhabhāgiyakusalaṃ <span class="bld">upanissayo</span>. <span class="bld">Saḷāyatanavibhattimeva desesī</span>ti saḷāyatanavibhāgappaṭisaṃyuttameva dhammakathaṃ kathesi. <span class="bld">Therenā</span>ti tattha sannihitānaṃ sabbesaṃ jeṭṭhena mahātherena. <span class="bld">Pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontenā</span>ti cittena gahapatinā ‘‘yā imā, bhante thera, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti, ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni, imā nu kho, bhante, diṭṭhiyo kismiṃ sati honti, kismiṃ asati na hontī’’ti evamādinā (saṃ. ni. 4.345) pañhe puṭṭhe taṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena. Imaṃ kira pañhaṃ yāvatatiyaṃ puṭṭho mahāthero tuṇhī ahosi. Atha isidattatthero cintesi – ‘‘ayaṃ thero neva attanā byākaroti, na aññaṃ ajjhesati, upāsako ca bhikkhusaṅghaṃ vihesati, ahametaṃ byākaritvā phāsuvihāraṃ katvā dassāmī’’ti. Evaṃ cintetvā ca āsanato vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā ‘‘byākaromahaṃ, bhante, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti (saṃ. ni. 4.345) āha. Evaṃ vutte thero ‘‘byākarohi tvaṃ, āvuso isidatta, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti isidattaṃ ajjhesi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena ajjhiṭṭho’’</span>ti.</p>
  835. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhaṃ vissajjetvā</span>ti ‘‘yā imā, gahapati, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni, imā kho, gahapati, diṭṭhiyo sakkāyadiṭṭhiyā sati honti, sakkāyadiṭṭhiyā asati na hontī’’tiādinā nayena pañhaṃ vissajjetvā. <span class="bld">Gihisahāyakabhāve ñāte</span>ti therassa gihisahāyakabhāve cittena gahapatinā ñāte. Citto kira, gahapati, tassa pañhaveyyākaraṇe tuṭṭho ‘‘kuto, bhante, ayyo isidatto āgacchatī’’ti vatvā ‘‘avantiyā kho ahaṃ, gahapati, āgacchāmī’’ti vutto ‘‘atthi, bhante, avantiyā <a name="M1.0202"></a> isidatto nāma kulaputto amhākaṃ adiṭṭhasahāyo pabbajito, diṭṭho so āyasmatā’’ti pucchi. Thero ca ‘‘evaṃ, gahapatī’’ti vatvā ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, so āyasmā etarahi viharatī’’ti puna puṭṭho <a name="V1.0188"></a> tuṇhī ahosi. Atha citto gahapati ‘‘ayyo no, bhante, isidatto’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, gahapatī’’ti vutte attano gihisahāyabhāvaṃ aññāsi.</p>
  836. <p class="bodytext"><span class="bld">Tejosamāpattipāṭihāriyaṃ dassetvā</span>ti ekasmiṃ kira divase citto gahapati ‘‘sādhu me, bhante, ayyo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’’ti mahātheraṃ yāci. Thero ‘‘tena hi tvaṃ, gahapati, āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tattha tiṇakalāpaṃ okirā’’ti vatvā tena ca tathā kate sayaṃ vihāraṃ pavisitvā ca ghaṭikaṃ datvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā tāḷacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpeti, uttarāsaṅgaṃ na jhāpeti. Atha citto gahapati uttarāsaṅgaṃ papphoṭetvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ ṭhito theraṃ bahi nikkhamantaṃ disvā ‘‘abhiramatu, bhante, ayyo macchikāsaṇḍe, ramaṇīyaṃ ambāṭakavanaṃ, ahaṃ ayyassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti āha. Tato thero ‘‘na dāni idha vasituṃ sakkā’’ti tamhā vihārā pakkāmi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – <span class="bld">‘‘tejosamāpatti pāṭihāriyaṃ dassetvā ‘idāni idha vasituṃ na yutta’nti yathāsukhaṃ pakkāmī’’</span>ti. <span class="bld">Dve aggasāvakā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthārato <span class="bld">vinayapāḷiyaṃ</span> āgatameva.</p>
  837. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddho</span>ti lokiyalokuttarāya saddhāya samannāgato. <span class="bld">Sīlenā</span>ti agāriyasīlaṃ anagāriyasīlanti duvidhaṃ sīlaṃ, tesu idha agāriyaṃ sīlaṃ adhippetaṃ, tena samannāgatoti attho. <span class="bld">Yasobhogasamappito</span>ti yādiso anāthapiṇḍikādīnaṃ pañcaupāsakasataparivārasaṅkhāto agāriyo yaso, tādiseneva yasena, yo ca dhanadhaññādiko ceva sattavidhaariyadhanasaṅkhāto cāti duvidho bhogo, tena ca samannāgatoti attho. <span class="bld">Yaṃ yaṃ padesa</span>nti puratthimādīsu disāsu evarūpo kulaputto yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattha evarūpena lābhasakkārena pūjitova hotīti attho.</p>
  838. <p class="subhead">Hatthakaāḷavakavatthu</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><a name="para251_an1"></a><span class="paranum">251</span>. Catutthe <a name="M1.0203"></a> <span class="bld">catubbidhena saṅgahavatthunā</span>ti dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātena catubbidhena saṅgahavatthunā. <span class="bld">‘‘Sve bhattacāṭiyā saddhiṃ āḷavakassa pesetabbo ahosī’’</span>ti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ – <span class="bld">‘‘tatrāyaṃ anupubbikathā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Migavatthāya araññaṃ gantvā</span>ti āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corappaṭibāhanatthañca paṭirājanisedhanatthañca byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ ‘‘yassa passena <a name="V1.0189"></a> migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti katakatikavatto migavatthāya araññaṃ gantvā. <span class="bld">Ekaṃ miga</span>nti attano ṭhitaṭṭhānena palātaṃ eṇimigaṃ. <span class="bld">Anubandhitvā</span>ti tiyojanamaggaṃ ekakova anubandhitvā. Javasampanno hi rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migamanubandhi. <span class="bld">Ghātetvā</span>ti yasmā eṇimigā tiyojanavegā eva honti, tasmā parikkhiṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā ṭhitaṃ ghātetvā. <span class="bld">Dvidhā chetvā dhanukoṭiyaṃ lagetvā nivattetvā āgacchanto</span>ti anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ dvidhā chinnaṃ dhanukoṭiyaṃ lagetvā āgacchanto. <span class="bld">Sandacchāya</span>nti ghanacchāyaṃ bahalapattapalāsaṃ.</p>
  840. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhe adhivatthā devatā</span>ti āḷavakaṃ yakkhaṃ sandhāya vadati. So hi mahārājūnaṃ santikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto tattha paṭivasati. <span class="bld">Āḷavakassa nisīdanapallaṅke nisīdī</span>ti yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu āḷavako nisīditvā siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīdi. <span class="bld">Attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjentā</span>ti tadā kira sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti, ākāse ca yakkhānaṃ na sabbattha maggo atthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti, āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannamañjūsāsadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena, tassa upari maggo hoti, te taṃ padesamāgamma gantumasamatthā <a name="M1.0204"></a> ahesuṃ. Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantumasamattho, tasmā attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjesuṃ. <span class="bld">Tesaṃ kathaṃ sutvā cintesī</span>ti yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlakathādayo viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare uppannakopena paṭapaṭāyamānahadayo hutvā cintesi. <span class="bld">Pabbatakūṭa</span>nti kelāsapabbatakūṭaṃ.</p>
  841. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito paṭṭhāya āḷavakayuddhaṃ vitthāretabba</span>nti so kira manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsakūṭapabbataṃ akkami, taṃ ayokūṭappahato viya niddhantaayapiṇḍo papaṭikāyo muñci. So tatra ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ugghosesi, sakalajambudīpaṃ saddo phari. Tiyojanasahassavitthatahimavāpi sampakampi yakkhassānubhāvena. So <span class="bld">vātamaṇḍalaṃ</span> samuṭṭhāpesi ‘‘eteneva samaṇaṃ <a name="V1.0190"></a> palāpessāmī’’ti. Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavinagaraṃ pakkhandā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse bhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato <span class="bld">mahāvassaṃ</span> samuṭṭhāpesi ‘‘udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato <span class="bld">pāsāṇavassaṃ</span> samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato <span class="bld">paharaṇavassaṃ</span> samuṭṭhāpesi. Ekatodhārā ubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni ahesuṃ.</p>
  842. <p class="bodytext">Tato <a name="M1.0205"></a> <span class="bld">aṅgāravassaṃ</span> samuṭṭhāpesi. Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato <span class="bld">kukkuḷavassaṃ</span> samuṭṭhāpesi. Accuṇho kukkuḷo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati. Tato <span class="bld">vālikavassaṃ</span> samuṭṭhāpesi. Atisukhumā vālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato <span class="bld">kalalavassaṃ</span> samuṭṭhāpesi. Taṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato <span class="bld">andhakāraṃ</span> samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi. Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkuḷavālikakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetumasakkonto nānāvidhappaharaṇahatthaanekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāravikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya ca honti. Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā bhagavantaṃ allīyitumasamatthā eva ahesuṃ.</p>
  843. <p class="bodytext">Evaṃ sabbarattiṃ anekappakāravibhiṃsākāradassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti. Sace hi so duṭṭho ākāse taṃ dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya<a name="V1.0191"></a>, sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbaṃ susseyya. Sace sinerupabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃmahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi. Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti. Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇaṃ ahosi. Athāḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci<a name="M1.0206"></a>. Taṃ asanicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho, uddhaṭadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipātitamānaddhajo ahosi. Evamidaṃ āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbaṃ.</p>
  844. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha pañhe pucchī</span>ti –</p>
  845. <p class="gatha1">‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,</p>
  846. <p class="gatha2">Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti;</p>
  847. <p class="gatha3">Kiṃ su have sādutaraṃ rasānaṃ,</p>
  848. <p class="gathalast">Kathaṃ jīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183) –</p>
  849. <p class="unindented">Ādinā aṭṭha pañhe pucchi. <span class="bld">Satthā vissajjesī</span>ti –</p>
  850. <p class="gatha1">‘‘Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,</p>
  851. <p class="gatha2">Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;</p>
  852. <p class="gatha3">Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ,</p>
  853. <p class="gathalast">Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184) –</p>
  854. <p class="unindented">Ādinā vissajjesi. <span class="bld">Vikkandamānāyā</span>ti accantaṃ paridevamānāya.</p>
  855. <p class="subhead">Mahānāmasakkavatthu</p>
  856. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><a name="para252_an1"></a><span class="paranum">252</span>. Pañcame <a name="V1.0192"></a> <span class="bld">satthā tato paraṃ paṭiññaṃ nādāsī</span>ti saṃvaccharato paraṃ sikkhāpadapaññattiyā paccayappavāraṇāsādiyanassa vāritattā ‘‘paṭiññaṃ nādāsī’’ti vuttaṃ. Tathā hi bhagavā tatiyavārepi mahānāmena sakkena ‘‘icchāmahaṃ, bhante, saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavāretu’’nti (pāci. 304-305) vutte ‘‘sādhu sādhu, mahānāma, tena hi tvaṃ, mahānāma, saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavārehī’’ti paṭiññaṃ adāsiyeva. Evaṃ paṭiññaṃ datvā pacchā chabbaggiyehi bhikkhūhi mahānāmassa sakkassa viheṭhitabhāvaṃ sutvā chabbaggiye bhikkhū vigarahitvā sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘agilānena bhikkhunā cātumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punappavāraṇāya aññatra niccappavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiya’’nti. Tasmā paṭhamaṃ anujānitvāpi pacchā sikkhāpadabandhanena vāritattā ‘‘paṭiññaṃ nādāsī’’ti vuttaṃ.</p>
  857. <p class="subhead">Uggagahapatyādivatthu</p>
  858. <p class="bodytext"><a name="para253-256"></a><a name="para253-256_an1"></a><span class="paranum">253-256</span>. Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni <a name="M1.0207"></a> suviññeyyāneva.</p>
  859. <p class="subhead">Nakulapitugahapativatthu</p>
  860. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><a name="para257_an1"></a><span class="paranum">257</span>. Dasame <span class="bld">susumāragirinagare</span>ti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa vatthupariggahadivase avidūre udakarahade susumāro saddamakāsi, giraṃ nicchāresi. Atha nagare anantarāyena māpite tameva susumāragirakaraṇaṃ subhanimittaṃ katvā ‘‘susumāragirī’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Keci pana ‘‘susumārasaṇṭhānattā susumāro nāma eko giri, so tassa nagarassa samīpe, tasmā taṃ susumāragiri etassa atthīti susumāragirīti vuccatī’’ti vadanti. <span class="bld">Bhesakaḷāvane</span>ti bhesakaḷānāmake vane. ‘‘Bhesakalāvane’’tipi pāṭho. Kathaṃ pana bhagavati nesaṃ puttasaññā patiṭṭhāsīti āha – <span class="bld">‘‘ayaṃ kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Daharasseva daharā ānītā</span>ti me daharasseva sato daharā ānītāti attho. <span class="bld">Aticaritā</span>ti atikkamitvā caranto.</p>
  861. <p class="centered">(Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)</p>
  862. <p class="centered">Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  863. <p class="title">14. Etadaggavaggo</p>
  864. <p class="subhead">(14) 7. Sattamaetadaggavaggavaṇṇanā</p>
  865. <p class="subhead">Sujātāvatthu</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><a name="para258_an1"></a><span class="paranum">258</span>. Upāsikāpāḷisaṃvaṇṇanāya <a name="V1.0193"></a> paṭhamaṃ suviññeyyameva.</p>
  867. <p class="subhead">Visākhāvatthu</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><a name="para259_an1"></a><span class="paranum">259</span>. Dutiye <span class="bld">mahālatāpasādhanassā</span>ti mahālatāpiḷandhanassa. Tasmiñca piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu. Muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, padumarāgamaṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca indanīlādīhi nīlapītalohitodātamañjiṭṭhasāmakabaravaṇṇavasena sattavaṇṇehi vararatanehi niṭṭhānaṃ agamāsi, taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ <a name="M1.0208"></a> hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. <span class="bld">Antoaggi bahi na nīharitabbo</span>tiādīnaṃ attho upari āvi bhavissati. Sesamettha suviññeyyameva.</p>
  869. <p class="subhead">Khujjuttarā-sāmāvatīvatthu</p>
  870. <p class="bodytext"><a name="para260-261"></a><a name="para260-261_an1"></a><span class="paranum">260-261</span>. Tatiyacatutthesu <span class="bld">pāyāsassā</span>ti bahalatarassa pāyāsassa. <span class="bld">Taṃ pāyāsaṃ bhuñjantesū</span>ti taṃ bahalataraṃ garusiniddhaṃ pāyāsaṃ bhuñjantesu. <span class="bld">Jīrāpetuṃ asakkonto</span>ti antarāmagge appāhāratāya mandagahaṇikattā jīrāpetuṃ asakkonto. <span class="bld">Vāḷamigaṭṭhāne</span>ti vāḷamigehi adhiṭṭhitaṭṭhāne. <span class="bld">Anuvijjanto</span>ti vicārento. <span class="bld">Sālā</span>ti naḷakārasālā. <span class="bld">Mudhā na karissatī</span>ti mūlyaṃ vinā na karissati. <span class="bld">Ālimpesī</span>ti aggiṃ adāsi, aggiṃ jālesīti attho. <span class="bld">Pekkhā</span>ti āgamehi. <span class="bld">Upadhisampadā</span>ti sarīrasampatti. <span class="bld">Vaṭarukkhaṃ patvā</span>ti nigrodharukkhaṃ patvā. <span class="bld">Suvaṇṇakaṭake</span>ti suvaṇṇavalaye. <span class="bld">Abbhuṃ me</span>ti me avaḍḍhīti attho. <span class="bld">Anto asodhetvā</span>ti paṇṇasālāya <a name="V1.0194"></a> anto kassaci atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā anupadhāretvā. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  871. <p class="subhead">Uttarānandamātāvatthu</p>
  872. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><a name="para262_an1"></a><span class="paranum">262</span>. Pañcame <span class="bld">upanissayaṃ disvā</span>ti iminā yathā visesādhigamassa satipi paccuppannapaccayasamavāye avassaṃ upanissayasampadā icchitabbā, evaṃ diṭṭhadhammavedanīyabhāvena vipaccanakassa kammassapi paccuppannasamavāyo viya upanissayasampadāpi savisesā icchitabbāti dasseti. Tathā hi ukkaṃsagatasappurisūpanissayayonisomanasikāresu labbhamānesupi upanissayarahitassa visesādhigamo na sampajjatevāti. <span class="bld">Kappiyaṃ katvā</span>ti yathā kappiyaṃ hoti, tathā katvā. <span class="bld">Patte patiṭṭhapeyyā</span>ti āhāraṃ dānamukhe vissajjeyya. <span class="bld">Tīhi cetanāhī</span>ti pubbabhāgamuñcaanumodanācetanāhi. Vuttañhetaṃ –</p>
  873. <p class="gatha1">‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye;</p>
  874. <p class="gathalast">Datvā attamano hoti, esā puññassa sampadā’’ti. (a. ni. 6.37; pe. va. 305);</p>
  875. <p class="bodytext"><span class="bld">Tava</span> <a name="M1.0209"></a> <span class="bld">manaṃ sandhārehī</span>ti ‘‘ajja bhattaṃ cirāyita’’nti kodhato tava cittaṃ sandhārehi, mā kujjhīti attho. <span class="bld">Olokitolokitaṭṭhānaṃ…pe… samparikiṇṇaṃ viya ahosī</span>ti tena kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇabhāvāpattiyā mahākosātakipupphehi sañchannaṃ viya ahosi. <span class="bld">Tādise</span>ti tayā sadise. <span class="bld">Na kopemī</span>ti na vināsemi, jātiyā na hīḷemi. <span class="bld">Pūjaṃ karotī</span>ti sammāsambuddhassa pūjaṃ karoti. <span class="bld">Antaravatthu</span>nti gehaṅgaṇaṃ. <span class="bld">Bho</span>ti sambodhane nipāto. <span class="bld">Je</span>ti avaññālapanaṃ. Sayaṃ ariyasāvikābhāvato satthuvasena <span class="bld">‘‘sapitikā dhītā’’</span>ti vatvā satthu sammukhā dhammassavanena tassā visesādhigamaṃ paccāsīsantī <span class="bld">‘‘dasabale khamanteyeva khamissāmī’’</span>ti āha. <span class="bld">Kadariya</span>nti thaddhamacchariṃ.</p>
  876. <p class="subhead">Suppavāsāvatthu</p>
  877. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><a name="para263_an1"></a><span class="paranum">263</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">paṇītadāyikāna</span>nti paṇītarasavatthūnaṃ dāyikānaṃ. Āyuno ṭhitihetuṃ bhojanaṃ dentī <span class="bld">āyuṃ deti</span> nāma. Esa nayo <span class="bld">vaṇṇaṃ detī</span>tiādīsu. Tenāha – <span class="bld">‘‘pañca ṭhānānī’’</span>ti. Kammasarikkhakañcetaṃ <a name="V1.0195"></a> phalanti dassento <span class="bld">‘‘āyuṃ kho pana datvā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">datvā</span>ti dānahetu. <span class="bld">Bhāginī</span>ti bhāgavatī laddhuṃ bhabbā.</p>
  878. <p class="subhead">Suppiyāvatthu</p>
  879. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><a name="para264_an1"></a><span class="paranum">264</span>. Sattame <span class="bld">ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsī</span>ti āgataphalā viññātasāsanā ariyasāvikā attano sarīradukkhaṃ acintetvā tassa bhikkhuno rogavūpasamameva paccāsīsantī attano ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsi. Satthāpi tassā tathāpavattaṃ ajjhāsayasampattiṃ disvā ‘‘mama sammukhībhāvūpagamanenevassā vaṇo ruhitvā sañchavi jāyati, phāsubhāvo hotī’’ti ca disvā <span class="bld">‘‘pakkosatha na’’</span>nti āha. <span class="bld">Sā cintesī</span>ti ‘‘sabbalokassa hitānukampako satthā na maṃ dukkhāpetuṃ pakkosati, atthettha kāraṇa’’nti cintesi. <span class="bld">Attanā katakāraṇaṃ sabbaṃ kathesī</span>ti buddhānubhāvavibhāvanatthaṃ kathesi, na attano daḷhajjhāsayatāya vibhāvanatthaṃ. <span class="bld">Gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesī</span>ti agaṇitattadukkhā gilānānaṃ bhikkhūnaṃ gelaññavūpasamane yuttappayuttāti gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.</p>
  880. <p class="subhead">Kātiyānīvatthu</p>
  881. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><a name="para265_an1"></a><span class="paranum">265</span>. Aṭṭhame <a name="M1.0210"></a> <span class="bld">aveccappasannāna</span>nti ratanattayaguṇe yāthāvato ñatvā pasannānaṃ, so panassa pasādo maggenāgatattā kenaci akampanīyo. <span class="bld">Adhigatenā</span>ti maggādhigameneva adhigatena. ‘‘Avigatenā’’ti vā pāṭho, tassattho ‘‘kadāci avigacchantenā’’ti. So appadhaṃsiyo ca hoti, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘adhigatena acalappasādenā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">kāyasakkhiṃ katvā</span>ti pamukhaṃ katvā, vacanatthato pana nāmakāyena desanāya sampaṭicchanavasena sakkhibhūtaṃ katvāti attho. <span class="bld">Ummaggaṃ khanitvā</span>ti gharasandhicchedanena antopavisanamaggaṃ khanitvā. <span class="bld">Dullabhassavana</span>nti dullabhasaddhammassavanaṃ. <span class="bld">Mahāpathavī pavisitabbā bhaveyyā</span>ti avīcippavesanaṃ vadati.</p>
  882. <p class="subhead">Nakulamātāvatthu</p>
  883. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><a name="para266_an1"></a><span class="paranum">266</span>. Navame vissāsakathaneneva nakulamātā nakulapitā ca satthuvissāsikā nāma jātāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vissāsikānanti vissāsakathaṃ kathentīnaṃ upāsikāna’’</span>nti. <span class="bld">Gahapatānī</span>ti gehasāminī. <span class="bld">Vuttamevā</span>ti upāsakapāḷiyaṃ nakulapitukathāyaṃ vuttanayameva.</p>
  884. <p class="subhead">Kāḷīkuraragharikāvatthu</p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><a name="para267_an1"></a><span class="paranum">267</span>. Dasame <a name="V1.0196"></a> <span class="bld">anussavenevā</span>ti paccakkhato rūpadassanena satthu sammukhā dhammassavanena ca vinā kevalaṃ anussavaneneva parassa vacanaṃ anugatassavaneneva uppannena pasādena. <span class="bld">Anussavikappasāda</span>nti anussavato āgatappasādaṃ.</p>
  886. <p class="centered">(Sattamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)</p>
  887. <p class="bodytext">Upāsikāpāḷisaṃvaṇṇanā samattā.</p>
  888. <p class="centered">Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā</p>
  889. <p class="bodytext">Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  890. <p class="centered">Etadaggavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā.</p>
  891. <p class="chapter">15. Aṭṭhānapāḷi (paṭhamavagga)</p>
  892. <p class="subhead">(15) 1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā</p>
  893. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><a name="para268_an1"></a><span class="paranum">268</span>. Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ <a name="V1.0197"></a><a name="M1.0211"></a> avijjamānaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">aṭṭhānaṃ,</span> natthi ṭhānanti vā <span class="bld">aṭṭhānaṃ. Anavakāso</span>ti etthāpi eseva nayo. Tadatthanigamanameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Tenāha – <span class="bld">‘‘ubhayenapī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ya</span>nti kāraṇatthe paccattavacanaṃ. Hetuattho cettha kāraṇatthoti āha – <span class="bld">‘‘yanti yena kāraṇenā’’</span>ti. Ukkaṭṭhaniddesenettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘maggadiṭṭhiyā sampanno’’</span>ti. Kuto panāyamattho labbhatīti? Liṅgato, liṅgaṃ cetassa niccato upagamanappaṭikkhepo. <span class="bld">Catubhūmakesū</span>ti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ, na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato. Vakkhati hi ‘‘tadabhāve catutthabhūmakasaṅkhārā panā’’tiādinā. Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ <span class="bld">‘‘saṅkhatasaṅkhāresū’’</span>ti vuttaṃ, lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati. <span class="bld">Etaṃ kāraṇaṃ natthī</span>ti tathā upagamane setughāto natthi. <span class="bld">Tejussadattā</span>ti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato. Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti. Idaṃ pana pakaraṇavasena vuttaṃ. Appahīnavipallāsānañhi santānesu kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti.</p>
  894. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><a name="para269_an1"></a><span class="paranum">269</span>. Asukhe sukhanti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti dassento <span class="bld">‘‘ekanta…pe… attadiṭṭhivasenā’’</span>ti padhānadiṭṭhimāha. <span class="bld">Gūtha</span>nti gūthaṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthanti vuttaṃ.</p>
  895. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><a name="para270_an1"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Paricchedo</span>ti paricchindanaṃ paricchijja tassa gahaṇaṃ. Svāyaṃ yesu niccādito upagamanaṃ sambhavati, tesaṃ vasenayeva kātabboti dassento <span class="bld">‘‘sabbavāresu vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabbavāresū</span>ti ‘‘niccato upagaccheyyā’’tiādinā āgatesu sabbesu suttapadesu. <span class="bld">Puthujjano hī</span>ti <span class="bld">hi</span>-saddo hetuattho. Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ puthujjano niccādivasena gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato <a name="M1.0212"></a> jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ vissajjeti, tasmā yattha <a name="V1.0198"></a> gāho, tattha vissajjanāti catubhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhantīti attho.</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><a name="para271_an1"></a><span class="paranum">271</span>. Puttasambandhena mātupitusamaññā dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyenāti nippariyāyena siddhaṃ taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘janikāva mātā, janakova pitā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā ānantariyakammassa adhippetattā <span class="bld">‘‘manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhānameta’’ntiādinā ‘‘mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevā’’ti maññamāno vadati – <span class="bld">‘‘kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā’’</span>ti? ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacanato <span class="bld">‘‘etampi aṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādi. Evaṃ sante kasmā ‘‘mātara’’ntiādinā visesetvā vuttanti āha – <span class="bld">‘‘puthujjanabhāvassa panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">baladīpanattha</span>nti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ. Ariyamaggenāgatasaddhādhibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti.</p>
  897. <p class="bodytext"><a name="para275"></a><a name="para275_an1"></a><span class="paranum">275</span>. <span class="bld">Pañcahi kāraṇehī</span>ti idamettha nipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ samānayogakkhamattā. <span class="bld">Ākārehī</span>ti kāraṇehi. <span class="bld">Anussāvanenā</span>ti anurūpaṃ sāvanena. Bhedassa <span class="bld">anurūpaṃ</span> yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa <span class="bld">sāvanena</span> viññāpanena. Tenāha – <span class="bld">‘‘nanu tumhe’’</span>tiādi. <span class="bld">Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā</span>ti etena pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro, tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvananti dasseti.</p>
  898. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammameva uddeso vā pamāṇa</span>nti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ, itare pana tesaṃ sambhārabhūtā. Tenāha – <span class="bld">‘‘vohārā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatthā</span>ti voharaṇe. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni, tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarappayojanāni cāti ānantariyāni, tāni eva kammānīti <span class="bld">ānantariyakammāni</span>.</p>
  899. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammato</span>ti <a name="M1.0213"></a> ‘‘evaṃ ānantariyakammaṃ hoti, evaṃ ānantariyakammasadisa’’nti evaṃ kammavibhāgato. <span class="bld">Dvārato</span>ti kāyadvārato. <span class="bld">Kappaṭṭhitiyato</span>ti ‘‘idaṃ kappaṭṭhitiyavipākaṃ, idaṃ na kappaṭṭhitiyavipāka’’nti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato. <span class="bld">Pākasādhāraṇādīhī</span>ti ‘‘idamettha vipaccati, idaṃ <a name="V1.0199"></a> na vipaccatī’’ti vipaccanavibhāgato, gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato, <span class="bld">ādi</span>-saddena vedanādivibhāgato ca.</p>
  900. <p class="bodytext">Kammato tāva vinicchayo vuccatīti sambandho. Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva kusaladhammānaṃ tikkhavisadabhāvāpatti, yathā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussabhāve ṭhitasseva edisānaṃ akusaladhammānampi tikkhavisadabhāvāpattīti āha – <span class="bld">‘‘manussabhūtassevā’’</span>ti. Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbā. Yathāvutto ca attho samānajātiyassa vikopane garutaro, na tathā vijātiyassāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā’’</span>ti. Liṅgaparivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyapabandho ca, na aññoti āha – <span class="bld">‘‘api parivattaliṅga’’</span>nti. Arahattaṃ pattepi eseva nayo. <span class="bld">Tassa vipāka</span>ntiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ. Catukkoṭiyañcettha sambhavati. Tattha paṭhamā koṭi dassitā, itarāsu visaṅketabhāvaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yo panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yadipi tattha visaṅketo, kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha – <span class="bld">‘‘bhāriyaṃ…pe… tiṭṭhatī’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ pañho</span>ti ñāpanicchānibbattā kathā.</p>
  901. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisandhinā</span>ti adhippāyena. <span class="bld">Ānantariyaṃ phusatī</span>ti maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā vuttaṃ. <span class="bld">Ānantariyaṃ na phusatī</span>ti ānantariyavatthuabhāvato ānantariyaṃ na hoti. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ. Yo hi parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati ‘‘etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī’’ti, yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti. ‘‘Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī’’ti khipati, usuṃ ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti, vohāravasena pitughātakoti vuccati, ānantariyaṃ pana natthīti. Coracatukkaṃ pana yo ‘‘coraṃ māressāmī’’ti <a name="M1.0214"></a> coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti, ānantariyaṃ phusatītiādinā yojetabbaṃ. <span class="bld">Tenevā</span>ti teneva payogena. <span class="bld">Arahantaghātako hotiyevā</span>ti arahato māritattā vuttaṃ, <span class="bld">puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotī</span>ti etthāyamadhippāyo – yathā vadhakacetanā paccuppannārammaṇāpi pabandhavicchedanavasena jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā. Sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ, tasseva dinnaṃ hotīti.</p>
  902. <p class="bodytext"><span class="bld">Lohitaṃ</span> <a name="V1.0200"></a> <span class="bld">samosaratī</span>ti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. <span class="bld">Mahantatara</span>nti garutaraṃ. <span class="bld">Sarīrappaṭijaggane viyā</span>ti satthurūpakāyappaṭijaggane viya.</p>
  903. <p class="bodytext"><span class="bld">Asannipatite</span>ti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ. <span class="bld">Bhedo ca hotī</span>ti saṅghassa bhedo ca hoti. <span class="bld">Vaṭṭatīti saññāyā</span>ti ‘‘īdisaṃ karaṇaṃ saṅghabhedāya na hotī’’ti saññāya. <span class="bld">Tathā navato ūnaparisāyā</span>ti navato ūnaparisāya karontassa tathāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tathā</span>ti ca iminā ‘‘na ānantariyakamma’’nti imaṃ ākaḍḍhati, na pana ‘‘bhedova hotī’’ti idaṃ. Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo. <span class="bld">Dhammavādino anavajjā</span>ti yathādhammaṃ anavaṭṭhānato. Saṅghabhedassa pubbabhāgo <span class="bld">saṅgharāji</span>.</p>
  904. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyadvārameva pūrenti</span> kāyakammabhāveneva lakkhitabbato. <span class="bld">Saṇṭhahantehi kappe…pe… muccatī</span>ti idaṃ <span class="bld">kappaṭṭhakathāya</span> (kathā. 654 ādayo) na sameti. Tattha hi <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ – ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. <span class="bld">Kappavināseyevā</span>ti ca āyukappavināse evāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca <span class="bld">saṇṭhahante</span>ti idampi ‘‘sveva vinassissatī’’ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. <span class="bld">Ekadivasameva niraye paccati,</span> tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. <span class="bld">Sesānī</span>ti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni.</p>
  905. <p class="bodytext">Yadi tāni ahosikammasaṅkhaṃ gacchanti, evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato. Atha sati phaladāne cutianantaro <a name="M1.0215"></a> eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā icchitā, na phaladānaniyamena. Evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ, aññassa balavato ānantariyassa abhāve sati cutianantaraṃ ekantena phaladānato.</p>
  906. <p class="bodytext">Nanu <a name="V1.0201"></a> evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni ca ānantariyāni katāni ekantena vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatānivatti, garugarutarabhāvo pana tesaṃ labbhatevāti saṅghabhedassa siyā garutarabhāvoti <span class="bld">‘‘yena…pe… vipaccatī’’</span>ti āha. Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni. <span class="bld">Paṭisandhivasena vipaccatī</span>ti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati. <span class="bld">No vā tathā sīlavatī</span>ti yathā pitā sīlavā, tathā sīlavatī <a name="M1.0216"></a> no vā hotīti yojanā. Sace mātā sīlavatī, mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā.</p>
  907. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatatto</span>ti anukkhitto. <span class="bld">Samānasaṃvāsako</span>ti apārājiko. <span class="bld">Samānasīmāya</span>nti ekasīmāyaṃ.</p>
  908. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><a name="para276_an1"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Satthu kiccaṃ kātuṃ asamattho</span>ti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi, naṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya. <span class="bld">Aññaṃ titthakara</span>nti aññaṃ satthāraṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
  909. <p class="indent">‘‘Titthaṃ jānitabbaṃ, titthakaro jānitabbo, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Tattha <span class="bld">titthaṃ</span> nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Ettha hi satthā taranti uplavanti ummujjanimujjaṃ karonti, tasmā titthanti vuccanti. Tādisānaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā <span class="bld">titthakaro</span> nāma pūraṇakassapādiko. Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā <span class="bld">titthiyā</span> nāma. Te hi titthe jātāti titthiyā. Yathāvuttaṃ vā diṭṭhigatasaṅkhātaṃ titthaṃ etesaṃ atthīti titthikā<a name="V1.0202"></a>, titthikā eva titthiyā. Tesaṃ paccayadāyakā <span class="bld">titthiyasāvakā</span>ti veditabbā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.140).</p>
  910. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><a name="para277_an1"></a><span class="paranum">277</span>. Abhijātiādīsu pakampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhamaṃ dasasahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ <span class="bld">jātikhettaṃ</span>. Saraseneva āṇāpavattanaṭṭhānaṃ <span class="bld">āṇākhettaṃ</span>. Visayabhūtaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">visayakhettaṃ. Dasasahassī lokadhātū</span>ti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu. Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci, ‘‘sabbesaṃyeva buddhānaṃ tattakaṃyeva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva devatānaṃ dhammābhisamayo’’ti ca vadanti. Mātukucchi okkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato. <span class="bld">Āṇākhettaṃ nāma</span> yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca, <span class="bld">āṇā pavattati</span> āṇāya tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena. Adhippāyavasena <a name="M1.0217"></a> pana ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā vatteyyeva.</p>
  911. <p class="bodytext"><span class="bld">Na uppajjantīti pana atthī</span>ti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso, sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyu’’nti imaṃ <span class="bld">suttaṃ</span> (a. ni. 1.277; vibha. 809; ma. ni. 3.129; mi. pa. 5.1.1) āharantena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.</p>
  912. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekato</span>ti saha, ekasmiṃ kāleti attho, so pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento, <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Anacchariyattā</span>ti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvatoti attho. Dvīsupi uppajjamānesu anacchariyatā, kimaṅgaṃ pana bahūsūti dassento, <span class="bld">‘‘yadi cā’’</span>tiādimāha. Buddhā nāma majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā ekadhāti āha – <span class="bld">‘‘desanāya ca visesābhāvato’’</span>ti<a name="V1.0203"></a>. Etenapi anacchariyattameva sādheti. <span class="bld">Vivādabhāvato</span>ti etena vivādābhāvatthaṃ dve buddhā ekato na uppajjantīti dasseti. <span class="bld">Etaṃ kāraṇa</span>nti etaṃ anacchariyatādikāraṇaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti milindapañhe.</p>
  913. <p class="bodytext">Ekaṃ eva buddhaṃ dhāretīti <span class="bld">ekabuddhadhāraṇī</span>. Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso mahāpathaviyāpi dussahoti sakkā viññātuṃ. Tathā hi abhisambodhisamaye upagatassa lokanāthassa guṇabhāraṃ bodhirukkhassa tīsupi disāsu mahāpathavī sandhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā ‘‘na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarehi pakāsento <span class="bld">‘‘caleyyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">caleyyā</span>ti paripphandeyya. <span class="bld">Kampeyyā</span>ti pavedheyya<a name="M1.0218"></a>. <span class="bld">Nameyyā</span>ti ekapassena nameyya. <span class="bld">Onameyyā</span>ti osīdeyya. <span class="bld">Vinameyyā</span>ti vividhaṃ ito cito ca nameyya. <span class="bld">Vikireyyā</span>ti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya. <span class="bld">Vidhameyyā</span>ti vinasseyya. <span class="bld">Viddhaṃseyyā</span>ti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca na katthaci tiṭṭheyyāti āha – <span class="bld">‘‘na ṭhānamupagaccheyyā’’</span>ti.</p>
  914. <p class="bodytext">Idāni tattha nidassanaṃ dassento, <span class="bld">‘‘yathā, mahārājā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">eke purise</span>ti ekasmiṃ purise. <span class="bld">Samupādikā</span>ti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃ gāminīti attho. ‘‘Samuppādikā’’tipi paṭhanti, ayamevattho. <span class="bld">Vaṇṇenā</span>ti saṇṭhānena. <span class="bld">Pamāṇenā</span>ti ārohena. <span class="bld">Kisathūlenā</span>ti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho. <span class="bld">Dvinnampī</span>ti dvepi, <span class="bld">dvinnampi</span> vā sarīrabhāraṃ.</p>
  915. <p class="bodytext"><span class="bld">Chādenta</span>nti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. <span class="bld">Tandikato</span>ti tena bhojanena tandibhūto. <span class="bld">Anonamitadaṇḍajāto</span>ti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamanadaṇḍo viya jāto. <span class="bld">Sakiṃ bhutto vameyyā</span>ti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho.</p>
  916. <p class="bodytext"><span class="bld">Atidhammabhārena pathavī calatī</span>ti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya. Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅgīnaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento, <span class="bld">‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’</span>tiādimāha<a name="V1.0204"></a>. Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekassā</span>ti ekasmā, <span class="bld">ekassa</span> vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭā gahetvāti attho.</p>
  917. <p class="bodytext"><span class="bld">Osārita</span>nti uccāritaṃ, vuttanti attho. <span class="bld">Aggo</span>ti sabbasattehi aggo. <span class="bld">Jeṭṭho</span>ti vuddhataro. <span class="bld">Seṭṭho</span>ti pasatthataro. Visiṭṭhehi sīlādīhi guṇehi samannāgatattā <span class="bld">visiṭṭho</span>. Uggatatamoti <span class="bld">uttamo. Pavaro</span>ti <a name="M1.0219"></a> tasseva vevacanaṃ. Natthi etassa samoti <span class="bld">asamo</span>. Asamā pubbabuddhā, tehi samoti <span class="bld">asamasamo</span>. Natthi etassa paṭisamo paṭipuggaloti <span class="bld">appaṭisamo</span>. Natthi etassa paṭibhāgoti <span class="bld">appaṭibhāgo</span>. Natthi etassa paṭipuggaloti <span class="bld">appaṭipuggalo</span>.</p>
  918. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvapakatikā</span>ti sabhāvabhūtā akittimā pakati. <span class="bld">Kāraṇamahantattā</span>ti kāraṇānaṃ mahantatāya, mahantehi buddhakaradhammehi pāramisaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathavīādīni mahantāni vatthūni, mahantā cakkavāḷādayo attano attano visaye ekekāva, evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva. Ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ. ‘‘Ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotī’’ti vadanto paracakkavāḷesupi dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti.</p>
  919. <p class="bodytext"><span class="bld">Imināva padenāti</span> ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti iminā eva padena. <span class="bld">Dasa cakkavāḷasahassāni gahitānī</span>ti jātikhettāpekkhāya gahitāni. <span class="bld">Ekacakkavāḷenevā</span>ti iminā eva ekacakkavāḷena, na yena kenaci. Yathā ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī’’ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpe eva, tatthāpi majjhimadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati, evaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati.</p>
  920. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  921. <p class="chapter">15. Aṭṭhānapāḷi (dutiyavagga)</p>
  922. <p class="subhead">(15) 2. Aṭṭhānapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā</p>
  923. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><a name="para278_an1"></a><span class="paranum">278</span>. <span class="bld">Vivādupacchedato</span>ti <a name="V1.0205"></a> vivādupacchedakāraṇā. Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya, tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo. <span class="bld">Ekasmiṃ dīpe</span>tiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjati, pageva ekadīpeti dasseti. <span class="bld">Sopi parihāyethā</span>ti cakkavāḷassa padese eva pavattitabbattā parihāyeyya.</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para279-280"></a><a name="para279-280_an1"></a><span class="paranum">279-280</span>. <span class="bld">Manussatta</span>nti <a name="M1.0220"></a> manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇānaṃ yoggabhāvato. <span class="bld">Liṅgasampattī</span>ti purisabhāvo. <span class="bld">Hetū</span>ti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā. <span class="bld">Satthāradassana</span>nti satthusammukhībhāvo. <span class="bld">Pabbajjā</span>ti kammakiriyavādīsu tāpasesu, bhikkhūsu vā pabbajjā. <span class="bld">Guṇasampattī</span>ti abhiññādiguṇasampadā. <span class="bld">Adhikāro</span>ti buddhe uddissa adhiko kāro, savisesā upakārakiriyā adhiko sakkāroti vuttaṃ hoti. Chandova <span class="bld">chandatā,</span> sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando. <span class="bld">Aṭṭhadhammasamodhānā</span>ti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena. <span class="bld">Abhinīhāro</span>ti kāyapaṇidhānaṃ. <span class="bld">Samijjhatī</span>ti nipphajjati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyā <span class="bld">cariyāpiṭakavaṇṇanāya</span> (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) vuttanayena veditabbo. <span class="bld">Sabbākāraparipūramevā</span>ti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattuttamādīhi sabbākārena sampannameva. Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatādi sambhavati. Dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva. Tenevāha – anantaravāre <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi.</p>
  925. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><a name="para281_an1"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Idha purisassa tattha nibbattanato</span>ti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato. Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti. Taṃyeva ca purisākāraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyyā’’ti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘samānepī’’</span>tiādi. Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjeyyunti āha – <span class="bld">‘‘brahmatta’’</span>ntiādi.</p>
  926. <p class="bodytext"><a name="para290-295"></a><a name="para290-295_an1"></a><span class="paranum">290-295</span>. ‘‘Kāyaduccaritassā’’tiādipāḷiyā <a name="V1.0206"></a> kammaniyāmo nāma kathito. Samañjanaṃ samaṅgo, samannāgamo, so etassa atthīti samaṅgī, samannāgato, samañjanasīlo vā samaṅgī, pubbabhāge upakaraṇasamudāyato pabhuti āyūhanavasena <span class="bld">āyūhanasamaṅgītā,</span> sanniṭṭhāpakacetanāvasena <span class="bld">cetanāsamaṅgitā</span>. Cetanāsantativasena vā <span class="bld">āyūhanasamaṅgitā,</span> taṃtaṃcetanākkhaṇavasena <span class="bld">cetanāsamaṅgītā</span>. Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena <span class="bld">kammasamaṅgitā</span>. Kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena <span class="bld">vipākasamaṅgitā</span>. Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena <span class="bld">upaṭṭhānasamaṅgitā. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe</span>ti kusalakammassa akusalakammassa <a name="M1.0221"></a> ca samīhanakkhaṇe. <span class="bld">Tathā</span>ti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ <span class="bld">upacitaṃ. Vipākāraha</span>nti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ. Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā. Upapattiyā uppajjanassa nimittaṃ kāraṇanti <span class="bld">upapattinimittaṃ,</span> kammaṃ, kammanimittaṃ, gatinimittañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana gatinimittavaseneva yojanā dassitā. Kammakammanimittānampi upaṭṭhānaṃ yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammāni, tānissa tasmiṃ samaye olambanti ajjholambanti abhilambanti’’ti (ma. ni. 3.248) vacanato sāyanhe mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā viya āsannamaraṇassa sattassa citte supine viya vipaccituṃ katokāsaṃ kammaṃ, tassa nimittaṃ gatinimittaṃ upatiṭṭhateva. <span class="bld">Calatī</span>ti parivattati. Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhite paccayavisesavasena tato aññena kammunā tadaññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ. <span class="bld">Sesā niccalā</span> avasesā catubbidhāpi samaṅgitā niccalā aparivattanato.</p>
  927. <p class="bodytext"><span class="bld">Sunakhavājiko</span>ti sunakhehi migavājavasena vajanasīlo, sunakhaluddakoti attho. <span class="bld">Talasantharaṇapūja</span>nti bhūmitalassa pupphehi santharaṇapūjaṃ. <span class="bld">Āyūhanacetanā kammasamaṅgitāvasenā</span>ti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena.</p>
  928. <p class="bodytext"><span class="bld">Kamma</span>nti akusalakammaṃ. <span class="bld">Tasmiṃyeva khaṇe</span>ti āyūhanakkhaṇeyeva. <span class="bld">Tassā</span>ti kammasamaṅgino puggalassa saggo vārito, tañce kammaṃ vipākavāraṃ labheyyāti adhippāyo. <span class="bld">Saggo vārito</span>ti ca nidassanamattaṃ. Manussalokopissa vāritovāti. Apare pana purimehi vipākāvaraṇassa anuddhaṭattā ‘‘tasmiṃyeva khaṇe’’ti ca avisesena vuttattā taṃ dosaṃ pariharituṃ <span class="bld">‘‘āyūhitakammaṃ nāmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhatī</span>ti idaṃ katokāsassa appaṭibāhiyattā vuttaṃ<a name="V1.0207"></a>. Tathā hi bhagavā <span class="bld">tatiyapārājikavatthusmiṃ</span> (pārā. 162 ādayo) paṭisallīyi, imasmiṃ sutte ‘‘kāyaduccaritasamaṅgī’’ti āgatattā vipākūpaṭṭhānasamaṅgitā na labbhanti.</p>
  929. <p class="centered">(Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)</p>
  930. <p class="centered">Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ anuttānatthadīpanā niṭṭhitā.</p>
  931. <p class="chapter">16. Ekadhammapāḷi</p>
  932. <p class="subhead">(16) 1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā</p>
  933. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><a name="para296_an1"></a><span class="paranum">296</span>. Ekadhammapāḷivaṇṇanāyaṃ <a name="V1.0208"></a><a name="M1.0222"></a> idha dhamma-saddo sabhāvattho ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu viyāti āha – <span class="bld">‘‘ekasabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Ekantenā</span>ti ekaṃsena, avassanti attho. <span class="bld">Vaṭṭe</span>ti saṃsāravaṭṭe. <span class="bld">Nibbindanatthāyā</span>ti anabhiramanatthāya. <span class="bld">Virajjanatthāyā</span>ti arajjanatthāya. <span class="bld">Virajjanāyā</span>ti palujjanāya. Tenevāha – <span class="bld">‘‘vigamāyā’’</span>ti. <span class="bld">Rāgādīnaṃ nirodhāyā</span>ti maggañāṇena rāgādīnaṃ nirodhanatthāya. Maggañāṇena nirodhanaṃ nāma accantaṃ appavattikaraṇanti āha – <span class="bld">‘‘appavattikaraṇatthāyā’’</span>ti. Yathā khādanīyassa mukhe katvā khādanaṃ nāma yāvadeva ajjhoharaṇatthaṃ, evaṃ rāgādīnaṃ nirodhanaṃ vaṭṭanirodhanatthamevāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāyā’’</span>ti. Yasmā kilesesu khīṇesu itaraṃ vaṭṭadvayampi khīṇameva hoti, tasmā mūlameva gaṇhanto <span class="bld">‘‘upasamāyāti kilesavūpasamanatthāyā’’</span>ti āha. Saṅkhatadhammānaṃ abhijānanaṃ nāma tattha lakkhaṇattayāropanamukhenevāti āha – <span class="bld">‘‘aniccādi…pe… abhijānanatthāyā’’</span>ti. Sambujjhitabbāni nāma cattāri ariyasaccāni tabbinimuttassa ñeyyassa abhāvato. <span class="bld">‘‘Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāyā’’</span>ti vatvā tayidaṃ bujjhanaṃ yassa ñāṇassa vasena ijjhati, tassa ñāṇassa vasena dassetuṃ – <span class="bld">‘‘bodhi vuccatī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Appaccayanibbānassā</span>ti amatadhātuyā.</p>
  934. <p class="bodytext"><span class="bld">Ussāhajananatthanti</span> kammaṭṭhāne abhiruciuppādanāya. <span class="bld">Visakaṇṭakoti</span> guḷassa vāṇijasamaññā. ‘‘Kismiñci dese desabhāsā’’ti keci. Ucchuraso samapākapakko cuṇṇādīhi missetvā piṇḍīkato <span class="bld">guḷo,</span> apiṇḍīkato <span class="bld">phāṇitaṃ</span>. Pākavisesena khaṇḍakhaṇḍasedito <span class="bld">khaṇḍo,</span> malābhāvaṃ āpanno <span class="bld">sakkarā</span>.</p>
  935. <p class="bodytext">Saratīti sati. Anu anu saratīti <span class="bld">anussati,</span> anu anurūpā satītipi <span class="bld">anussati. Duvidhaṃ hotī</span>ti payojanavasena duvidhaṃ hoti. <span class="bld">Cittasampahaṃsanattha</span>nti pasādanīyavatthusmiṃ pasāduppādanena bhāvanācittassa paritosanatthaṃ. <span class="bld">Vipassanattha</span>nti vipassanāsukhatthaṃ. Upacārasamādhinā hi citte samāhite vipassanāsukhena ijjhati. <span class="bld">Cittuppādo</span>ti bhāvanāvasena pavatto cittuppādo<a name="V1.0209"></a>. <span class="bld">Upahaññati</span> patihaññati paṭikūlattā ārammaṇassa. Tato <a name="M1.0223"></a> eva <span class="bld">ukkaṇṭhati,</span> kammaṭṭhānaṃ riñcati, <span class="bld">nirassādo hoti</span> bhāvanassādassa alabbhanato. <span class="bld">Pasīdati</span> buddhaguṇānaṃ pasādanīyattā. Tathā ca kaṅkhādicetokhilābhāvena <span class="bld">vinīvaraṇo hoti. Dametvā</span>ti nīvaraṇanirākaraṇena nibbisevanaṃ katvā. Evaṃ kammaṭṭhānantarānuyuñjanena cittaparidamanassa upamaṃ dassento, <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha.</p>
  936. <p class="bodytext"><span class="bld">Ko ayaṃ…pe… anussarī</span>ti ko ayaṃ mama abbhantare ṭhatvā anussari. <span class="bld">Pariggaṇhanto</span>ti bāhirakaparikappitassa anussarakassa sabbaso abhāvadassanametaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘na añño kocī’’</span>ti. <span class="bld">Disvā</span>ti pariyesananayena vuttappakāraṃ cittameva anussarīti disvā <span class="bld">sabbampeta</span>nti etaṃ hadayavatthuādippabhedaṃ sabbampi. <span class="bld">Idañca rūpaṃ purimañca arūpa</span>nti idaṃ ruppanasabhāvattā rūpaṃ, purimaṃ ataṃsabhāvattā arūpanti saṅkhepato rūpārūpaṃ vavatthapetvā. Pañcakkhandhe vavatthapetvāti yojanā. <span class="bld">Sambhāvikā</span>ti samuṭṭhāpikā. <span class="bld">Tassā</span>ti samudayasaccassa. <span class="bld">Nirodho</span>ti nirodhanimittaṃ. <span class="bld">Appanāvāro</span>ti yathāraddhāya desanāya nigamanavāro.</p>
  937. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><a name="para297_an1"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā yvāyaṃ ‘‘taṃ paneta’’ntiādinā atthanayo buddhānussatiyaṃ vibhāvitoti atidisati, svāyaṃ atideso payojanavasena navasupi anussatīsu sādhāraṇavasena vuttopi ānāpānassatiādīsu tīsu vipassanatthāneva hontīti iminā apavādena nivattitoti tāsaṃ ekappayojanatāva daṭṭhabbā. Dhamme anussati dhammānussatīti samāsapadavibhāgadassanampi vacanatthadassanapakkhikamevāti āha – <span class="bld">‘‘ayaṃ panettha vacanattho’’</span>ti. <span class="bld">Dhammaṃ ārabbhā</span>ti hi dhammassa anussatiyā visayabhāvadassanametaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sīlaṃ ārabbhā</span>ti attano pārisuddhisīlaṃ ārabbha. <span class="bld">Cāgaṃ ārabbhā</span>ti attano cāgaguṇaṃ ārabbha. <span class="bld">Devatā ārabbhā</span>ti ettha devatāguṇasadisatāya attano saddhāsīlasutacāgapaññāsu devatāsamaññā. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘tāni osadhāni, esa brahmadatto’’ti ca. Tenāha – <span class="bld">‘‘devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā</span>ti ‘‘yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena, yathārūpena <a name="M1.0224"></a> sutena, yathārūpena cāgena, yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’’ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā. <span class="bld">Assāsapassāsanimittaṃ</span> nāma tattha laddhabbappaṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Gatā</span>ti ārammaṇakaraṇavasena upagatā pavattā.</p>
  938. <p class="bodytext">Upasammati <a name="V1.0210"></a> ettha dukkhanti upasamo, nibbānaṃ. Accantameva ettha upasammati vaṭṭattayanti <span class="bld">accantūpasamo,</span> nibbānameva. Khiṇoti khepeti kileseti khayo, ariyamaggo. Te eva upasametīti upasamo, ariyamaggo eva. Khayo ca so upasamo cāti <span class="bld">khayūpasamo</span>. Tatracāyaṃ upasamo dhammo evāti dhammānussatiyā upasamānussati ekasaṅgahoti? Saccaṃ ekasaṅgaho dhammabhāvasāmaññe adhippete, saṅkhatadhammato pana asaṅkhatadhammo sātisayo uḷāratamapaṇītatamabhāvatoti dīpetuṃ visuṃ nīharitvā vuttaṃ. Imameva hi visesaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘dhammānussatī’’ti vatvāpi upasamānussatiṃ avoca anussarantassa savisesaṃ santapaṇītabhāvena upaṭṭhānato. Evañca katvā idha khayūpasamaggahaṇampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Yatheva hi samānepi lokuttaradhammabhāve ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādivacanato (itivu. 90) maggaphaladhammehi nibbānadhammo sātisayo, evaṃ phaladhammato maggadhammo kilesappahānena acchariyadhammabhāvato, tasmā accantūpasamena saddhiṃ khayūpasamopi gahitoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vipassanatthāneva hontī</span>ti kasmā vuttanti? ‘‘Ekantanibbidāyātiādivacanato’’ti keci, taṃ akāraṇaṃ buddhānussatiādīsupi tathā desanāya āgatattā. Yathā pana buddhānussatiādīni kammaṭṭhānāni vipassanatthāni honti, nimittasampahaṃsanatthānipi honti, na evametāni, etāni pana vipassanatthānevāti tathā vuttaṃ.</p>
  939. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  940. <p class="title">16. Ekadhammapāḷi</p>
  941. <p class="subhead">(16) 2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā</p>
  942. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><a name="para298_an1"></a><span class="paranum">298</span>. Micchā <a name="V1.0211"></a> passati tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanameva vā tanti <span class="bld">micchādiṭṭhi,</span> yaṃ kiñci viparītadassanaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘dvāsaṭṭhividhāyā’’</span>tiādi<a name="M1.0225"></a>. Micchādiṭṭhi etassāti micchādiṭṭhiko. Tassa <span class="bld">micchādiṭṭhikassa</span>.</p>
  943. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><a name="para299_an1"></a><span class="paranum">299</span>. Sammā passati tāya, sayaṃ vā sammā passati, sammādassanamattameva vā tanti <span class="bld">sammādiṭṭhi. Pañcavidhāyā</span>ti kammassakatājhānavipassanāmaggaphalavasena pañcavidhāya. Tattha jhānacittuppādapariyāpannaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">jhānasammādiṭṭhi,</span> vipassanāñāṇaṃ <span class="bld">vipassanāsammādiṭṭhi</span>.</p>
  944. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><a name="para302_an1"></a><span class="paranum">302</span>. Pañcasu khandhesu ‘‘nicca’’ntiādinā pavatto <span class="bld">anupāyamanasikāro</span>.</p>
  945. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><a name="para303_an1"></a><span class="paranum">303</span>. ‘‘Anicca’’ntiādinā pavatto <span class="bld">upāyamanasikāro. Yāva niyāmokkamanā</span>ti yāva micchattaniyāmokkamanā. Micchattaniyāmokkamananayo pana sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṃ taṭṭīkāya ca vuttanayeneva veditabbo.</p>
  946. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><a name="para304_an1"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hotī</span>ti kammapathappattiyā mahāsāvajjabhāvato vuttaṃ. Saggāvaraṇāya hontiyā maggavibandhakabhāve vattabbameva natthīti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘maggāvaraṇā cā’’</span>ti. ‘‘Sassato loko’’tiādikā <span class="bld">dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi. Maggāvaraṇāva hoti</span> viparītadassanabhāvato, <span class="bld">na saggāvaraṇā</span> akammapathapattitoti adhippāyo. <span class="bld">Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvā</span>ti viparītadassanañca na maggāvaraṇañcāti viruddhametaṃ uddhammabhāvato. Tathā hi sati appahīnāya eva sakkāyadiṭṭhiyā maggādhigamena bhavitabbanti adhippāyena yathāvuttavidhānaṃ paṭikkhipitvā. ‘‘Na saggāvaraṇā’’ti saggūpapattiyā avibandhakattaṃ vadantehi diṭṭhiyā saggāvahatāpi nāma anuññātā hotīti taṃ vādaṃ paṭikkhipantena <span class="bld">‘‘diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthī’’</span>ti vuttaṃ. Kasmā? Ekantagarutarasāvajjabhāvato. Tenāha – <span class="bld">‘‘ekantaṃ nirayasmiṃyeva nimujjāpetī’’</span>tiādi.</p>
  947. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><a name="para305_an1"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Vaṭṭaṃ</span> <a name="V1.0212"></a> <span class="bld">viddhaṃsetī</span>ti maggasammādiṭṭhi kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭañca viddhaṃseti. Vipākavaṭṭaṃ kā nu viddhaṃseti nāma. Evaṃ pana attano kāraṇena viddhastabhavaṃ phalasammādiṭṭhi paṭibāhatīti vuttaṃ avasaradānato. <span class="bld">Iccetaṃ kusala</span>nti arahattaṃ pāpetuṃ sace sakkoti, evametaṃ vipassanāya paṭisandhianākaḍḍhanaṃ <a name="M1.0226"></a> kusalaṃ anavajjaṃ. <span class="bld">Satta bhave detī</span>ti sotāpattimaggassa paccayabhūtā vipassanāsammādiṭṭhi tassa puggalassa satta bhave deti. <span class="bld">Evamaya</span>nti pañcavidhampi sammādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā’’</span>ti. <span class="bld">Imasmiṃ panatthe</span>ti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī’’tiādinā vutte gatimaggasaṅkhāte atthe. ‘‘Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘lokikā bhavanipphādikāva veditabbā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  948. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><a name="para306_an1"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Yathādiṭṭhī</span>ti atthabyāpanicchāyaṃ <span class="bld">yathā</span>-saddo, tena uttarapadatthappadhāno samāsoti āha – <span class="bld">‘‘yā yā diṭṭhī’’</span>ti. <span class="bld">Tassā tassā anurūpa</span>nti taṃtaṃdiṭṭhianurūpanti attho. <span class="bld">Samatta</span>nti anavasesaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘paripuṇṇa’’</span>nti. <span class="bld">Samādinna</span>nti ādimajjhapariyosānesu samaṃ ekasadisaṃ katvā ādinnaṃ gahitaṃ anissaṭṭhaṃ. <span class="bld">Tadeta</span>nti yadetaṃ ‘‘yañceva kāyakamma’’ntiādinā vuttaṃ, tadetaṃ kāyakammaṃ. <span class="bld">Yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakamma</span>nti yā pana diṭṭhi ‘‘natthi tatonidānaṃ pāpa’’ntiādinā pavattā, tassaṃ diṭṭhiyaṃ ṭhitakassa ṭhitamattassa anissaṭṭhassa taṃdiṭṭhikassa kāyakammaṃ. <span class="bld">Diṭṭhisahajātaṃ kāyakamma</span>nti tassa yathādiṭṭhikassa paresaṃ hatthamuddādinā viññāpanakāle tāya diṭṭhiyā sahajātaṃ kāyakammaṃ. Na cettha vacīkammāsaṅkā uppādetabbā pāṇaghātādīnaṃyeva adhippetattā. <span class="bld">Diṭṭhānulomikaṃ kāyakamma</span>nti yathā paresaṃ pākaṭaṃ hoti, evaṃ diṭṭhiyā anulomikaṃ katvā pavattitaṃ kāyakammaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭha’’</span>nti. <span class="bld">Tatthā</span>tiādi suviññeyyameva. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā yathāvuttāya diṭṭhiyā ṭhitavacīkammaṃ, diṭṭhisahajātaṃ vacīkammaṃ, diṭṭhānulomikaṃ vacīkammanti tividhaṃ hotīti evamādi atidisati. <span class="bld">Micchādiṭṭhikassā</span>ti kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa. ‘‘Yāya kāyaci micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa sato’’ti apare.</p>
  949. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhisahajātā</span>ti yathāvuttāya diṭṭhiyā sahajātā cetanā. Esa nayo sesapadesupi. <span class="bld">Patthanā</span>ti ‘‘idaṃ nāma kareyya’’nti taṇhāpatthanā. <span class="bld">Cetanāpatthanānaṃ vasenā</span>ti yathāvuttadiṭṭhigatanissitacetasikanikāmanānaṃ vasena. <span class="bld">Cittaṭṭhapanā</span>ti cittassa paṇidahanā. <span class="bld">Phassādayo</span>ti cetanādiṭṭhitaṇhādivinimuttā phassādidhammā. Yasmā diṭṭhi pāpikā, tasmā tassa puggalassa sabbe te dhammā aniṭṭhāya…pe… saṃvattantīti yojanā. <span class="bld">Purimassevā</span>ti <a name="M1.0227"></a> tittakapadasseva<a name="V1.0213"></a>. Tittakaṃ kaṭukanti ca ubhayaṃ idha aniṭṭhapariyāyaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘pacchā te kaṭukaṃ bhavissatī’’tiādīsu viya.</p>
  950. <p class="bodytext"><span class="bld">Amboya</span>nti ambo ayaṃ. <span class="bld">Tameva pūja</span>nti tameva pubbe laddhaparisiñcanadānādipūjaṃ. <span class="bld">Nivesare</span>ti pavisiṃsu. <span class="bld">Asātasannivāsenā</span>ti amadhuranimbamūlasaṃsaggena.</p>
  951. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ pana paṭikkhipitvā…pe… vutta</span>nti sabbāpi micchādiṭṭhi ekantasāvajjattā aniṭṭhāya dukkhāya saṃvattatīti adhippāyena vuttaṃ. <span class="bld">Anantarasutte</span>ti dasamasutte. <span class="bld">Yojetvā veditabbānī</span>ti navamasutte viya yojetvā veditabbāni. <span class="bld">Cittaṭṭhapanāva patthanā</span>ti ettha paṇidhi cāti vattabbaṃ.</p>
  952. <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  953. <p class="title">16. Ekadhammapāḷi</p>
  954. <p class="subhead">(16) 3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā</p>
  955. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><a name="para308_an1"></a><span class="paranum">308</span>. Tatiyassa <a name="V1.0214"></a> paṭhame <span class="bld">ayāthāvadiṭṭhiko</span>ti aniccādibhāvesu dhammesu niccātiādinā uppannadiṭṭhiko. Tenāha – <span class="bld">‘‘tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano’’</span>ti <span class="bld">saddhammā</span>ti ettha santo pasattho sundaro dhammo, yo manussadhammotipi vuccati. Tato hi micchādiṭṭhiko paraṃ vuṭṭhāpeyya, na ariyadhammato. Tenāha – <span class="bld">‘‘dasakusalakammapathadhammato’’</span>ti. <span class="bld">Evarūpā</span>ti iminā pāthikaputtādike saṅgaṇhāti.</p>
  956. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><a name="para309_an1"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Sabbaññubodhisatto</span>ti sabbaññubhāgī bodhisatto. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pūritapāramikā paccekabodhisattā ekaccasāvakabodhisattā ca saṅgayhanti.</p>
  957. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><a name="para310_an1"></a><span class="paranum">310</span>. <span class="bld">Paramā</span>ti mahāsāvajjabhāvena paramā, ukkaṃsagatāti attho. <span class="bld">Tesa</span>nti ānantariyakammānaṃ. <span class="bld">Paricchedo</span>ti vipākavasena pariyosānaṃ. <span class="bld">Vaṭṭassa mūlaṃ,</span> tato taṃsamaṅgīpuggalo vaṭṭassa khāṇūti vuccati. Tenāha – <span class="bld">‘‘tāyā’’</span>tiādi. Tañce gāhaṃ na vissajjeti, tassa punapi tabbhāvāvahattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘bhavato vuṭṭhānaṃ natthī’’</span>ti, na pana sabbaso vuṭṭhānassa abhāvato. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ dassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na <a name="M1.0228"></a> vattabbaṃ. Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalaṃ. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā, na ca micchattaniyāmo accantiko. Teneva <span class="bld">papañcasūdaniyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 2.100) –</p>
  958. <p class="indent">‘‘Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiṃyeva niyato, āsevanavasena bhavantarepi taṃ diṭṭhiṃ roceti evā’’ti –</p>
  959. <p class="unindented">Vuttaṃ. Tatoyeva ca <span class="bld">sumaṅgalavilāsiniyampi</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ –</p>
  960. <p class="indent">‘‘Ye <a name="V1.0215"></a> vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā, tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti. Patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthī’’ti.</p>
  961. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṭṭhicakkavāḷe</span>ti jhāyamānacakkavāḷassa parato ekasmiṃ okāse. Yaṃ jhāyamānānaṃ ajjhāyamānānañca cakkavāḷānamantaraṃ, yattha lokantarikanirayasamaññā, tādise ekasmiṃ okāse. <span class="bld">Paccatiyevā</span>ti cakkavāḷe jhāyamāne ajjhāyamānepi attano kammabalena paccatiyeva.</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><a name="para311_an1"></a><span class="paranum">311</span>. Catutthe <span class="bld">‘‘mā khalī’’ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo</span>ti taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ, ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāto paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ <a name="M1.0229"></a> pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamitvā ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva ca pabbajjaṃ aggahesi. Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘mā khalīti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro’’ti.</p>
  963. <p class="bodytext"><span class="bld">Samāgataṭṭhāne</span>ti dvinnaṃ nadīnaṃ udakappavāhassa sannipātaṭṭhāne. <span class="bld">Dvinnaṃ udakāna</span>nti dvinnaṃ udakappavāhānaṃ. Yathāvuttaṭṭhāne macchaggahaṇatthaṃ khipitabbato khippaṃ, kuminaṃ, tadeva idha <span class="bld">khippa</span>nti vuttaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘kumina’’</span>nti. <span class="bld">Ucchūhī</span>ti udakaucchūhi. <span class="bld">Tucchapuriso</span> ariyadhammābhāvato. Jhānamattampi <a name="V1.0216"></a> hi tassa nattheva, kuto ariyamaggo. <span class="bld">Manussakhippaṃ maññe</span>ti manussā patitvā byasanappattiatthaṃ oṭṭitaṃ kuminaṃ viya. Tenāha – <span class="bld">‘‘mahājanassā’’</span>tiādi.</p>
  964. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><a name="para312_an1"></a><span class="paranum">312</span>. Pañcamādīsu <span class="bld">bāhirakasāsana</span>nti avisesena vuttaṃ – tassa sabbassapi aniyyānikattā satthupaṭiññassapi asabbaññubhāvato. Tenāha – <span class="bld">‘‘tattha hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Gaṇo</span>ti sāvakagaṇo. <span class="bld">Tathābhāvāyā</span>ti ācariyena vuttākāratāya samaṅgibhāvatthaṃ. <span class="bld">Jaṅghasata</span>nti bahū aneke satte. <span class="bld">Samakameva akusalaṃ pāpuṇātī</span>ti tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ samādapanepi tesaṃ akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti ekajjhaṃ bahūnaṃ samādapanepi tathā ussahanassa balavabhāvato. Visuṃ visuṃ samādapane vattabbameva natthi. Yathā hi dhammacariyāyaṃ samakamevāti vattabbā kalyāṇamittatā, evaṃ adhammacariyāyaṃ akalyāṇamittatāti.</p>
  965. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><a name="para313_an1"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Suṭṭhu akkhāte</span>ti ekantato niyyānikabhāvena akkhāte. <span class="bld">Satthā ca sabbaññū hotī</span>ti asabbaññuno niyyānikabhāvena kathetuṃ asakkuṇeyyattā. <span class="bld">Dhammo ca svākkhāto</span> sammāsambuddhappaveditattā. <span class="bld">Gaṇo ca suppaṭipanno</span> satthārā suvinītattā. <span class="bld">Samādapako hī</span>tiādi suppaṭipattiyā nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  966. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><a name="para314_an1"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Pamāṇaṃ jānitabba</span>nti ‘‘ayaṃ ettakena yāpeti, imassa ettakaṃ dātuṃ yutta’’nti evaṃ pamāṇaṃ jānitabbaṃ. <span class="bld">Atireke…pe… nibbānasampatti vā natthi</span> durakkhātattā dhammassa. <span class="bld">Tassā</span>ti paṭiggāhakassa. <span class="bld">Appicchapaṭipadā nāma natthi</span> durakkhāte dhammavinayeti adhippāyo.</p>
  967. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><a name="para315_an1"></a><span class="paranum">315</span>. <span class="bld">Dāyakassa</span> <a name="M1.0230"></a> <span class="bld">vaso</span> nāma uḷāruḷāratābhedo ajjhāsayo. Deyyadhammassa pana thokabahutāva <span class="bld">deyyadhammassa vaso</span> nāma. <span class="bld">Attano thāmo</span>ti yāpanappamāṇaṃ. <span class="bld">Yadi hī</span>tiādi ‘‘katha’’ntiādinā saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ. <span class="bld">Anuppannassā</span>ti anuppanno assa puggalassa. <span class="bld">Cakkhubhūto hotī</span>ti mahājanassa cakkhu viya hoti. <span class="bld">Sāsanaṃ ciraṭṭhititaṃ karotī</span>ti anuppannalābhuppādanena mahājanassa pasāduppādanena ca ciraṭṭhitikaṃ karoti.</p>
  968. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭumbariyavihāre</span>ti kuṭumbariyagāmasannissitavihāre. <span class="bld">Bhuñjanatthāyā</span>ti tasmiṃyeva gehe nisīditvā bhuñjanatthāya. <span class="bld">Gahetvā gamanatthāyā</span>ti gehato bahi gahetvā gamanatthāya. <span class="bld">Dhurabhattānī</span>ti niccabhattāni. <span class="bld">Cūḷupaṭṭhāka</span>nti veyyāvaccakaraṃ. <span class="bld">Vīmaṃsitvā</span>ti yathā uddissa kataṃ na hoti, evaṃ vīmaṃsitvā<a name="V1.0217"></a>. <span class="bld">Mahājano appiccho bhavituṃ maññatī</span>ti mahājano sayaṃ appiccho bhavituṃ maññati diṭṭhānugatiṃ āpajjanena. <span class="bld">Mahājanassā</span>ti bahujanassa. <span class="bld">Avattharitvā</span>ti vitthārikaṃ katvā.</p>
  969. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><a name="para316_an1"></a><span class="paranum">316</span>. <span class="bld">Pañcātapatappanaṃ</span> catūsu passesu aggisantāpassa upari sūriyasantāpassa ca tappanaṃ, tañca kho gimhakāle. Chinnappapātapabbatasikharato patanaṃ <span class="bld">maruppapātapatanaṃ</span>. Pubbaṇhādīsu ādiccābhimukhāvaṭṭanaṃ <span class="bld">ādiccānuparivattanaṃ</span>.</p>
  970. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><a name="para317_an1"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">Ayampī</span>ti svākkhāte dhammavinaye kusītopi. <span class="bld">Sāmañña</span>nti tapacaraṇaṃ. <span class="bld">Dupparāmaṭṭha</span>nti micchācaritaṃ saṃkiliṭṭhaṃ. <span class="bld">Nirayāyupakaḍḍhatī</span>ti nirayadukkhāya naṃ kaḍḍhati.</p>
  971. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><a name="para318_an1"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">Vuttappakāre</span>ti pañcātapatappanādike vuttappakāre.</p>
  972. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><a name="para319_an1"></a><span class="paranum">319</span>. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārāya cittappasādavhayasuppaṭipattiyā. Tena samaṇadhammakaraṇasukhañca saṅgaṇhāti.</p>
  973. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><a name="para320_an1"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Navakanipāte</span>ti imasmiṃyeva aṅguttaranikāye vakkhamānaṃ navakanipātaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Nava puggalā</span>ti sattakkhattuparamakolaṃkolādayo nava puggalā. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti imasmiṃ sutte vuttāvasiṭṭhesu sabbesu suttesu.</p>
  974. <p class="centered">Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  975. <p class="title">16. Ekadhammapāḷi</p>
  976. <p class="subhead">(16) 4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā</p>
  977. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><a name="para322_an1"></a><span class="paranum">322</span>. Catutthassa <a name="V1.0218"></a><a name="M1.0231"></a> paṭhame <span class="bld">saññāṇabhūtā</span>ti upalakkhaṇabhūtā. <span class="bld">Pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhā</span>ti pañcadasayojanakkhandhaparikkhepā. <span class="bld">Yathā cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena kadambarukkhādīnaṃ kappaṭṭhāyibhāvaṃ viya yojanasatubbedhādibhāvaṃ samuccinoti, na pana jambuyā jambudīpassa viya tehi aparagoyānādīnaṃ saññāṇabhāvaṃ. <span class="bld">Rāmaṇeyyaka</span>nti ramaṇīyabhāvaṃ. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti vanarāmaṇeyyakādipadesu. Uggataṃ kūlaṃ ussitabhāvo etassāti <span class="bld">ukkūlaṃ,</span> vigataṃ apagataṃ kūlaṃ etassāti <span class="bld">vikūla</span>nti āha – <span class="bld">‘‘unnataṭṭhānaṃ ninnaṭṭhāna’’</span>nti ca. <span class="bld">Nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭhenevā</span>ti kujjakakulisakamacchasaṅghātapiṭṭheneva.</p>
  978. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><a name="para323_an1"></a><span class="paranum">323</span>. Dutiyādīsu <span class="bld">cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā,</span> na devā aññatra manussehīti hīnāya jātiyā adhippetattā. <span class="bld">Upādāyupādāyāpi majjhimadeso labbhati,</span> yattha gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ aññesampi kammavādikiriyavādiviññujātikānaṃ, yo patirūpadesoti vuccati. Tenāha – <span class="bld">‘‘sakalopi hī’’</span>tiādi.</p>
  979. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><a name="para324_an1"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Eḷā</span>ti doso. Tenāha – <span class="bld">‘‘niddosamukhāti attho’’</span>ti.</p>
  980. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><a name="para326_an1"></a><span class="paranum">326</span>. Tathāgatassa guṇe jānitvā cakkhunāpi dassanaṃ dassanameva, ajānitvā pana dassanaṃ tiracchānagatānampi hotiyevāti āha – <span class="bld">‘‘ye tathāgatassa guṇe jānitvā’’</span>tiādi.</p>
  981. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><a name="para327_an1"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">Pakāsetvā kathita</span>nti saccāni pakāsetvā kathitaṃ.</p>
  982. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><a name="para328_an1"></a><span class="paranum">328</span>. Sutānaṃ dhammānaṃ asammoso dhāraṇanti āha – <span class="bld">‘‘dhārentīti na pammussantī’’</span>ti.</p>
  983. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><a name="para329_an1"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Atthānatthaṃ upaparikkhantī</span>ti ‘‘ayaṃ imissā pāḷiyā attho, ayaṃ na attho’’ti <a name="V1.0219"></a> atthānatthaṃ upaparikkhanti. Anatthaparihārena hi atthaggahaṇaṃ yathā adhammaparivajjanena dhammappaṭipatti.</p>
  984. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><a name="para330_an1"></a><span class="paranum">330</span>. <span class="bld">Anulomapaṭipada</span>nti nibbānassa anulomikaṃ paṭipadaṃ.</p>
  985. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><a name="para331_an1"></a><span class="paranum">331</span>. <span class="bld">Saṃvegajanakesu</span> <a name="M1.0232"></a> <span class="bld">kāraṇesū</span>ti saṃvegajanakesu jātiādīsu kāraṇesu. Saṃvejanīyesu ṭhānesu sahottappañāṇaṃ saṃvego.</p>
  986. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><a name="para332_an1"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Upāyenā</span>ti yena upāyena vaṭṭūpacchedo, tena upāyena. <span class="bld">Padhānavīriyaṃ karontī</span>ti sammappadhānasaṅkhātaṃ vīriyaṃ karonti uppādenti.</p>
  987. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><a name="para333_an1"></a><span class="paranum">333</span>. Vavassajīyanti vissajjīyanti ettha saṅkhārāti <span class="bld">vavassaggo,</span> asaṅkhatā dhātūti āha – <span class="bld">‘‘vavassaggo vuccati nibbāna’’</span>nti.</p>
  988. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><a name="para334_an1"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Uttamannāna</span>nti uttamānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ. <span class="bld">Uttamarasāna</span>nti uttamānaṃ rasānaṃ. <span class="bld">Uñchācārenā</span>ti uñchācariyāya kassaci apariggahabhūtassa kiñci ayācitvā gahaṇaṃ uñchācāro. <span class="bld">Ettha cā</span>tiādinā annādīnaṃ aggabhāvo nāma manāpaparamo icchitakkhaṇalābho, na tesaṃ lābhitāmattanti dasseti. <span class="bld">Paṭilabhantī</span>ti denti paṇītabhāvena. <span class="bld">Bhattassa ekapātī</span>ti ekapātipūraṃ bhattaṃ. <span class="bld">Idaṃ kiṃ nāmā</span>ti ‘‘idaṃ annaggarasaggaṃ nāma hoti, na hotī’’ti pucchati. <span class="bld">Uñchena kapālābhatenā</span>ti missakabhattena. <span class="bld">Yāpente</span>ti yāpanasīsena yāpanahetuṃ bhattaṃ vadati. <span class="bld">Upādāya aggarasaṃ nāmā</span>ti taṃ taṃ upādāyupādāya annaggarasaggaṃ daṭṭhabbanti dasseti. Cakkavattiāhārato hi cātumahārājikānaṃ āhāro aggoti evaṃ yāva paranimmitavasavattidevā netabbaṃ.</p>
  989. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><a name="para335_an1"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni</span> ‘‘ariyamaggānaṃ phalabhūto raso’’ti katvā. <span class="bld">Dhammaraso nāma cattāro maggā</span> ‘‘sāmaññaphalassa hetubhūto raso’’ti katvā <span class="bld">vimuttiraso nāma amataṃ nibbānaṃ</span> ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti katvā.</p>
  990. <p class="centered">Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  991. <p class="centered">Jambudīpapeyyālo niṭṭhito.</p>
  992. <p class="chapter">17. Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā</p>
  993. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><a name="para366_an1"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Addhamida</span>nti <a name="V1.0220"></a> sandhivasena pāḷiyaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ, ma-kāro padasandhikaroti āha – <span class="bld">‘‘addhā ida’’</span>nti. <span class="bld">Ekaṃso esā</span>ti ekaṃso hetu <a name="M1.0233"></a> esa lābhānaṃ. <span class="bld">Pāpakaṃ nāmā</span>ti appakampi pāpaṃ nāma byattaṃ ekaṃsena na karoti. <span class="bld">Tathassā</span>ti tathā sammāpaṭipajjamānassa assa. Āraññikattaṃ…pe… tecīvarikattanti imesaṃ dhutadhammānaṃ gahaṇeneva itaresampi taṃsabhāgānaṃ gahitabhāvo daṭṭhabbo. <span class="bld">Thāvarappattabhāvo</span>ti sāsane thirabhāvappatti therabhāvo. <span class="bld">Ākappassa sampattī</span>ti ‘‘añño me ākappo karaṇīyo’’ti evaṃ vuttassa ākappassa sampatti. <span class="bld">Kolaputtī</span>ti kolaputtiyanti āha – <span class="bld">‘‘kulaputtabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Sampannarūpatā</span>ti upadhisampadā. <span class="bld">Vacanakiriyāyā</span>ti vacanappayogassa madhurabhāvo mañjussaratā. <span class="bld">Tenassa lābho uppajjatī</span>ti idaṃ na lābhuppādanūpāyadassanaparaṃ, atha kho evaṃ sammāpaṭipajjamānassa anicchantasseva lābho uppajjatīti lābhassa abyabhicārahetudassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāha –</p>
  994. <p class="indent">‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65).</p>
  995. <p class="centered">Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  996. <p class="chapter">18. Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā</p>
  997. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><a name="para382_an1"></a><span class="paranum">382</span>. <span class="bld">Idampi</span> <a name="V1.0221"></a> <span class="bld">sutta</span>nti ettha <span class="bld">pi</span>-saddo heṭṭhā vuttacūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ sampiṇḍeti. Cūḷaccharāsaṅghātasutte appanaṃ appattāya mettāya tāvamahanto vipāko dassito, kimaṅgaṃ pana imissā appanāppattāya mettāyāti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘appanāppattāya hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vipākakathāyeva natthī</span>ti vipāke kathāyeva natthi, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Gaṇanānupubbatā</span>ti gaṇanānupubbatāya. Paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ, paṭhamaṃ samāpajjatīti idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti, matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi, antarantarā okkantopi samāpajjituṃ sakkoti eva. Pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti. <span class="bld">Vibhaṅge</span>ti jhānavibhaṅge. Vipassanaṃ kayiramānaṃ <span class="bld">lakkhaṇūpanijjhānakiccaṃ maggena sijjhati</span> taggatasammohaviddhaṃsanato<a name="M1.0234"></a>. Apica <span class="bld">vipassanāya lakkhaṇūpanijjhānaṃ maggena uppannena sijjhati</span> itarathā parivattanato, tasmā <span class="bld">maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ,</span> na aniccādilakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇato. Yathā phalaṃ nibbānassa asaṅkhatalakkhaṇaṃ ārammaṇakaraṇavasena upanijjhāyati, evaṃ maggopi. Evampissa lakkhaṇūpanijjhānataṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Vattabbameva natthi</span> arittajjhānatāya. <span class="bld">Sesaṃ</span> visesaṃ, arittajjhānā evāti attho.</p>
  998. <p class="bodytext"><a name="para386-387"></a><a name="para386-387_an1"></a><span class="paranum">386-387</span>. <span class="bld">Hitapharaṇa</span>nti sattesu hitānurūpaṃ jhānassa pharitvā pavattanaṃ. Cetopaṭipakkhato vimuccati etāyāti <span class="bld">cetovimutti,</span> appanāppattā mettā. Tenāha – <span class="bld">‘‘idhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā karuṇādīnampi appanāppattataṃ atidisati. <span class="bld">Vaṭṭaṃ honti</span> kammavaṭṭabhāvato. <span class="bld">Vaṭṭapādā hontī</span>ti vipākavaṭṭassa kāraṇaṃ honti.</p>
  999. <p class="bodytext"><a name="para390"></a><a name="para390_an1"></a><span class="paranum">390</span>. <span class="bld">Ajjhattaparikammavasenā</span>ti attano kesādīsu parikammakaraṇavasena. <span class="bld">Aṭṭhārasavidhe</span>ti aṭṭhārasappabhede. <span class="bld">Kāye</span>ti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Samūhavisayatāya cassa kāyasaddassa samudāyūpādanatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ. Tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ kataṃ. <span class="bld">Kāyānupassī</span>ti imassa atthaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘tameva kāyaṃ paññāya anupassanto’’</span>ti āha. <span class="bld">Tameva kāya</span>nti ca <a name="V1.0222"></a> avadhāraṇena vedanādianupassanaṃ nivatteti. Tena ca puna kāyaggahaṇassa payojanaṃ sūcitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāye’’ti hi vatvāpi puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ kataṃ. Tena vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāyavedanādianupassanappasaṅgepi āpanne na kāye vedanānupassī cittānupassī dhammānupassī vā. Atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhātavatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, katthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī<a name="M1.0235"></a>, nāgarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti.</p>
  1000. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhārasavidhenā</span>ti aṭṭhārasavidhā. <span class="bld">Satipaṭṭhānabhāvakassā</span>ti satipaṭṭhānabhāvaṃ bhāventassa. Tīsu bhavesu kilese ātapetīti <span class="bld">ātāpo,</span> vīriyassetaṃ nāmaṃ. Yadipi hi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātapasaddo viya pana ātāpasaddopi vīriyeva niruḷho. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññadhammā, tasmā ātāpoti vīriyassa nāmaṃ, so assa atthīti <span class="bld">ātāpī</span>. Ayañca īkāro pasaṃsāya atisayassa vā dīpakoti ātāpiggahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘ātāpīti…pe… vīriyena vīriyavā’’</span>ti. <span class="bld">Sampajāno</span>ti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Tenāha – <span class="bld">‘‘aṭṭhārasavidhena…pe… sammā pajānanto’’</span>ti. Ayaṃ panettha vacanattho – sammā samantato sāmañca pajānanto <span class="bld">sampajāno,</span> asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ sabbākārappajānena samantato uparūparivisesāvahabhāvena pavattiyā sammā pajānantoti attho.</p>
  1001. <p class="bodytext">Kāyo ca idha lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti adhippetoti āha – <span class="bld">‘‘tasmiṃyeva kāyasaṅkhāte loke’’</span>ti. <span class="bld">Pañcakāmaguṇikataṇha</span>nti rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu pavattamānaṃ taṇhaṃ<a name="V1.0223"></a>. Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ <a name="M1.0236"></a> subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa, domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti. <span class="bld">Suddharūpasammasanameva kathita</span>nti kevalaṃ kāyānupassanābhāvato vuttaṃ.</p>
  1002. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhādibhedāsu vedanāsū</span>ti sukhadukkhaadukkhamasukhasāmisanirāmisabhedāsu vedanāsu. Tattha sukhayatīti <span class="bld">sukhā,</span> sampayuttadhamme kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ cetasikañca ābādhanti <span class="bld">sukhā,</span> sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti vā <span class="bld">sukhā</span>. Dukkhayatīti <span class="bld">dukkhā,</span> sampayuttadhamme kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ cetasikañca sātanti <span class="bld">dukkhā,</span> dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti vā <span class="bld">dukkhā</span>. Dukkhasukhappaṭikkhepena <span class="bld">adukkhamasukhā</span>ti upekkhā vuttā. Vediyati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti <span class="bld">vedanā. Vediyamāno</span>ti anubhavamāno. <span class="bld">Sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātī</span>ti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedanaṃ vediyamānā ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ pajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattupaladdhiṃ na jahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattupaladdhiṃ jahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vediyati, tassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānantassa vediyanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1003. <p class="bodytext">Tattha ko vediyatīti? Na koci satto vā puggalo vā vediyati. Kassa vedanāti? Na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti? Vatthuārammaṇā ca panassa vedanāti. Tasmā esa evaṃ pajānāti ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthubhūtaṃ rūpādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva <a name="M1.0237"></a> vediyati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vediyāmī’ti <a name="V1.0224"></a> vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ ‘‘sukhādīnaṃ vatthubhūtaṃ rūpādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vediyatī’’ti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti pajānātīti veditabbo.</p>
  1004. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātī</span>ti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃyeva vediyāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe bhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paraṃ paṭhamaṃ abhāvato ‘‘vedanā nāma aniccā addhuvā vipariṇāmadhammā’’ti itiha tattha sampajāno hoti. <span class="bld">Dukkhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātī</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  1005. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmisaṃ vā sukha</span>ntiādīsu yasmā kilesehi āmasitabbato āmisā nāma pañca kāmaguṇā. Ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisā, tasmā <span class="bld">sāmisā sukhā</span> nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā chasu dvāresu uppannā chagehassitā somanassavedanā. <span class="bld">Sāmisā dukkhā</span> nāma chagehassitā domanassavedanā. Sā ca chasu dvāresu ‘‘iṭṭhārammaṇaṃ nānubhavissāmi nānubhavāmī’’ti vitakkayato uppannā kāmaguṇanissitā domanassavedanā veditabbā. <span class="bld">Nirāmisā sukhā</span> nāma chanekkhammassitā somanassavedanā. Sā ca chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussakkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannā somanassavedanā daṭṭhabbā.</p>
  1006. <p class="bodytext"><span class="bld">Nirāmisā dukkhā</span> nāma chanekkhammassitā domanassavedanā. Sā pana chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannā domanassavedanā.</p>
  1007. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmisā adukkhamasukhā</span> nāma chagehassitā upekkhāvedanā. Sā ca chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anuvattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā kāmaguṇanissitā <a name="M1.0238"></a> upekkhāvedanā. <span class="bld">Nirāmisā adukkhamasukhā</span> nāma chanekkhammassitā upekkhāvedanā. Sā pana chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhanena amuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā <a name="V1.0225"></a> upekkhāvedanā. <span class="bld">Evaṃ vutta</span>nti mahāsatipaṭṭhānasutte vuttaṃ. <span class="bld">Sāva vedanā veditabbā</span>ti lujjanappalujjanaṭṭhena sā vedanā ‘‘loko’’ti veditabbā.</p>
  1008. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vitthārite</span>ti ‘‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ…pe… sadosaṃ vā cittaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ, samohaṃ vā cittaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ, saṃkhittaṃ vā cittaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ, mahaggataṃ vā cittaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ, sauttaraṃ vā cittaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ, samāhitaṃ vā cittaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ, vimuttaṃ vā cittaṃ, avimuttaṃ vā cittanti pajānātī’’ti evaṃ satipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.381; ma. ni. 1.114) vitthāretvā dassite soḷasavidhe citte.</p>
  1009. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sarāga</span>nti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ. <span class="bld">Vītarāga</span>nti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. <span class="bld">Sadosa</span>nti duvidhaṃ domanassasahagataṃ. <span class="bld">Vītadosa</span>nti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasa akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. <span class="bld">Samoha</span>nti vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā sesānipi idha vattantiyeva. Imasmiññeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādinnānīti. <span class="bld">Vītamoha</span>nti lokiyakusalābyākataṃ.</p>
  1010. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃkhitta</span>nti thinamiddhānupatitaṃ. Etañhi saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocavasena pavattanato. <span class="bld">Vikkhitta</span>nti uddhaccasahagataṃ. Etañhi pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato. <span class="bld">Mahaggata</span>nti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. <span class="bld">Amahaggata</span>nti kāmāvacaraṃ. <span class="bld">Sauttara</span>nti kāmāvacaraṃ. <span class="bld">Anuttara</span>nti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ arūpāvacarameva. <span class="bld">Samāhita</span>nti yassa appanāsamādhi vā upacārasamādhi vā atthi. <span class="bld">Asamāhita</span>nti ubhayasamādhivirahitaṃ. <span class="bld">Vimutta</span>nti <a name="M1.0239"></a> tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. <span class="bld">Avimutta</span>nti ubhayavimuttirahitaṃ. Samucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi, okāsābhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo.</p>
  1011. <p class="bodytext">Upādānassa khandhā <span class="bld">upādānakkhandhā,</span> upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Upādānehi ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā <span class="bld">upādānakkhandhā. Cha ajjhattikabāhirāyatanānī</span>ti <a name="V1.0226"></a> cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imāni cha ajjhattikāyatanāni ceva, rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imāni cha bāhirāyatanāni ca. Ettha pana lokuttaradhammā na gahetabbā sammasanacārassa adhippetattā. <span class="bld">Satta sambojjhaṅgā</span>ti satisambojjhaṅgādayo satta sambojjhaṅgā. Satiādayo hi sambodhissa, sambodhiyā vā aṅgāti <span class="bld">sambojjhaṅgā</span>. Tathā hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati, kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi, tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅgāti <span class="bld">sambojjhaṅgā</span>.</p>
  1012. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāri ariyasaccānī</span>ti ‘‘dukkhaṃ dukkhasamudayo dukkhanirodho dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti (saṃ. ni. 5.1071-1072) evaṃ vuttāni cattāri ariyasaccāni. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivaṭṭatadadhigamūpāyabhāvato. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti sarūpato pariggahasambhavato. Vivaṭṭe natthi abhiniveso avisayattā avisayatte ca payojanābhāvato. <span class="bld">Pañcadhā vuttesū</span>ti satipaṭṭhānasutte vuttesu. <span class="bld">Suddhaarūpasammasanamevā</span>ti rūpena amissitattā kevalaṃ arūpasammasanameva. Khandhāyatanasaccakoṭṭhāsānaṃ pañcakkhandhasaṅgahato <span class="bld">‘‘rūpārūpasammasana’’</span>nti vuttaṃ. Pubbabhāgiyānampi satipaṭṭhānānaṃ saṅgahitattā <span class="bld">‘‘lokiyalokuttaramissakāneva kathitānī’’</span>ti āha.</p>
  1013. <p class="bodytext"><a name="para394"></a><a name="para394_an1"></a><span class="paranum">394</span>. <span class="bld">Anibbattāna</span>nti ajātānaṃ. <span class="bld">Payogaṃ parakkama</span>nti ettha bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo, payogasaṅkhātaṃ parakkamanti attho. <span class="bld">Cittaṃ ukkhipatī</span>ti kosajjapakkhe patituṃ apadānavasena ukkhipati. <span class="bld">Padhānavīriya</span>nti <a name="M1.0240"></a> sammappadhānalakkhaṇappattavīriyaṃ. <span class="bld">Lokiyā</span>ti lokiyasammappadhānakathā. <span class="bld">Sabbapubbabhāge</span>ti sabbamaggānaṃ pubbabhāge. <span class="bld">Kassapasaṃyuttapariyāyenā</span>ti kassapasaṃyutte āgatasuttena ‘‘uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti (saṃ. ni. 2.145) āgatattā. Sā lokiyāti veditabbā.</p>
  1014. <p class="bodytext"><span class="bld">Samathavipassanāvā</span>ti avadhāraṇena maggaṃ nivattetvā tassa nivattane kāraṇaṃ dassento, <span class="bld">‘‘maggo panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sakiṃ uppajjitvā</span>ti idaṃ bhūtakathanamattaṃ. Niruddhassa puna anuppajjanato ‘‘na koci guṇo’’ti āsaṅkeyyāti āha – <span class="bld">‘‘so hī’’</span>tiādi. Anantarameva yathā phalaṃ uppajjati, tathā pavattiyevassa paccayadānaṃ. <span class="bld">Purimasmimpī</span>ti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etthapi. <span class="bld">Vutta</span>nti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Taṃ pana</span> tathāvuttavacanaṃ <a name="V1.0227"></a> <span class="bld">na yuttaṃ</span> dutiyasmiṃ viya purimasmiṃ maggassa aggahaṇe kāraṇābhāvato. Purimasmiṃ aggahite magge anuppajjamāno maggo anatthāya saṃvatteyyāti āpajjeyya, na cetaṃ yuttaṃ āpajjamāne tasmiṃ padhānatthasambhavato. <span class="bld">Catukiccasādhanavasenā</span>ti anuppannākusalānuppādanādicatukiccasādhanavasena.</p>
  1015. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā’’tiādinā vuttanayena. <span class="bld">Vijjamānā</span>ti dharamānasabhāvā. Khaṇattayapariyāpannattā uppādādisamaṅgino vattamānabhāvena uppannaṃ <span class="bld">vattamānuppannaṃ</span>. Tañhi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannaṃ pattanti nippariyāyato <span class="bld">‘‘uppanna’’</span>nti vuccati. Anubhavitvā bhavitvā ca vigataṃ bhutvāvigataṃ. Anubhavanabhavanāni hi bhavanasāmaññena bhutvā-saddena vuttāni. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyati. Idha vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvāvigatamattavasena kammañca <span class="bld">‘‘bhutvāvigatuppanna’’</span>nti vuttaṃ. Na aṭṭhasāliniyaṃ viya rajjanādivasena anubhūtāpagataṃ javanaṃ uppajjitvā niruddhatāvasena bhūtāpagatañca saṅkhataṃ <span class="bld">bhūtāpagatuppanna</span>nti. Tasmā idha <span class="bld">okāsakatuppannaṃ</span> vipākameva vadati, na tattha viya kammampi. Aṭṭhasāliniyañhi bhūtāvigatuppannaṃ okāsakatuppannañca aññathā dassitaṃ. Vuttañhi tattha (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya) –</p>
  1016. <p class="indent">‘‘Ārammaṇarasaṃ <a name="M1.0241"></a> anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ, upādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’ti evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathākatokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāmā’’ti.</p>
  1017. <p class="bodytext">Idha pana sammohavinodaniyaṃ vuttanayeneva bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannañca dassitaṃ. Vuttañhi, <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 406) –</p>
  1018. <p class="indent">‘‘Kamme pana jahite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddho vipāko bhutvāvigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvāvigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhyaṃ gacchati. Kusalākusalaṃ kammaṃ aññakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa <a name="V1.0228"></a> okāsaṃ karoti. Evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāmā’’ti.</p>
  1019. <p class="bodytext">Tattha aṭṭhasāliniyā ayamadhippāyo – ‘‘satipi sabbesampi cittuppādānaṃ saṃvedayitasabhāvā ārammaṇānubhavane savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāro. Yathā vikappaggāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca nippariyāyato ārammaṇarasaṃ anubhavati, na tathā vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya, sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā, tasmā rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalaṃ kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena sesasaṅkhatañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Sammohavinodaniyā pana vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ avipakkapākassa sabbathā avigatattā bhavitvāvigatamattavasena kammañca bhutvāpagatanti <a name="M1.0242"></a> vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha, na kammampi, tasmā idhāpi sammohavinodaniyaṃ vuttanayeneva bhutvāpagatuppannaṃ okāsakatuppannañca vibhattanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1020. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāmā</span>ti sammasanassa ṭhānabhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Tesū</span>ti atītādibhedesu. <span class="bld">Anusayitakilesā</span>ti appahīnā maggena pahātabbā adhippetā. Tenāha – <span class="bld">‘‘atītā vā…pe… na vattabbā’’</span>ti. Hontu tāva ‘‘atītā’’ti vā ‘‘paccuppannā’’ti vā na vattabbā, ‘‘anāgatā’’ti pana kasmā na vattabbā, nanu kāraṇalābhe uppajjanārahā appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā anusayāti vuccantīti? Saccametaṃ, anāgatabhāvopi nesaṃ na paricchinno itarānāgatakkhandhānaṃ viyāti ‘‘anāgatā vāti na vattabbā’’ti vuttaṃ. Yadi hi nesaṃ paricchinno anāgatabhāvo siyā, tato ‘‘paccuppannā, atītā’’ti ca vattabbā siyuṃ, paccayasamavāye pana uppajjanārahataṃ upādāya anāgatavohāro tattha veditabbo.</p>
  1021. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāmā</span>ti idaṃ yathāvuttaṃ kilesajātaṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhuppannaṃ nāma kāraṇalābhe sati vijjamānakiccakaraṇato. <span class="bld">Tāsu tāsu bhūmisū</span>ti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Ārammaṇakaraṇavasena hi bhavanti ettha kilesāti <span class="bld">bhūmiyo,</span> upādānakkhandhā. <span class="bld">Asamugghātagatā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattidhammataṃ anāpāditatāya samugghātaṃ samucchedaṃ na gatāti <span class="bld">asamugghātagatā. Bhūmiladdhuppannaṃ nāmā</span>ti ettha laddhabhūmikaṃ <a name="V1.0229"></a> bhūmiladdhanti vuttaṃ aggiāhito viya. Okāsakatuppannasaddepi ca <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya) āgatanayena okāso kato etena kusalākusalakammena, okāso kato etassa vipākassāti ca duvidhatthepi evameva katasaddassa paranipāto veditabbo. Idha pana okāsakatuppannasaddena vipākasseva gahitattā ‘‘okāso kato etassa vipākassā’’ti evaṃ viggaho daṭṭhabbo.</p>
  1022. <p class="bodytext">Khaṇattayasamaṅgitāya samudācārappattaṃ <span class="bld">samudācāruppannaṃ</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘sampati vattamānaṃyevā’’</span>ti. Ārammaṇaṃ adhiggayha daḷhaṃ gahetvā pavattaṃ <span class="bld">ārammaṇādhiggahituppannaṃ</span>. Vikkhambhanappahānavasena appahīnā <span class="bld">avikkhambhitā</span>. Samucchedappahānavasena appahīnā <span class="bld">asamugghātitā</span>. Nimittaggāhavasena ārammaṇassa adhiggahitattā <a name="M1.0243"></a> taṃ ārammaṇaṃ anussaritānussaritakkhaṇe kilesuppattihetubhāvena upatiṭṭhanato adhiggahitameva nāmaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘ārammaṇassa adhiggahitattā’’</span>ti. Ettha ca āhaṭakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhiggahitaṃ ārammaṇaṃ, anāhaṭakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogatakilesaārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nimittaggāhikā avikkhambhitakilesā vā puggalā vā āhaṭānāhaṭakhīrarukkhasadisā. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti avikkhambhituppanne vuttanayeneva. <span class="bld">Vitthāretabba</span>nti ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantī’’ti na vattabbā. Kasmā? Asamugghātitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāmāti evaṃ yojetvā vitthāretabbaṃ.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Imesu uppannesū</span>ti yathāvuttesu aṭṭhasu uppannesu. Idaṃ <span class="bld">na maggavajjhaṃ</span> appahātabbavatthuttā. <span class="bld">Maggavajjhaṃ</span> maggena paheyyavatthuttā. <span class="bld">Ratto</span>ti rāgena samannāgato. Esa nayo <span class="bld">duṭṭho mūḷho</span>ti etthāpi. <span class="bld">Vinibaddho</span>ti mānasaṃyojanena virūpaṃ nibandhito. <span class="bld">Parāmaṭṭho</span>ti diṭṭhiparāmāsena dhammasabhāvaṃ atikkamma parato āmaṭṭho. <span class="bld">Aniṭṭhaṅgato</span>ti niṭṭhaṃ agato, saṃsayāpannoti attho. <span class="bld">Thāmagato</span>ti anusayavasena daḷhataṃ upagato. <span class="bld">Yuganaddhā</span>ti pahātabbappahāyakayuge naddhā viya vattanakā ekakālikattā. <span class="bld">Saṃkilesikā</span>ti saṃkilesadhammasahitā.</p>
  1024. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiya</span>nti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 3.21). Tikālikesupi kilesesu vāyāmābhāvadassanatthaṃ ajātaphalataruṇarukkho pāḷiyaṃ nidassito, aṭṭhakathāyaṃ pana jāto satto asamudāhaṭakileso nāma natthīti <span class="bld">‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’</span>nti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā maggena pahīnakilesānameva atītādibhedena tidhā <a name="V1.0230"></a> navattabbataṃ pākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho upamāvasena pāḷiyaṃ ābhato, atītādīnaṃ appahīnatādassanatthampi <span class="bld">‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’</span>nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattanārahāni phalāni chinne anuppajjamānāni kadāci sasabhāvāni ahesuṃ, honti, bhavissanti vāti atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā magge anuppanne uppattirahānaṃ uppanne sabbena sabbaṃ abhāvato<a name="M1.0244"></a>. Yathā ca chede asati phalāni uppajjissantīti chedanassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā. <span class="bld">Nāpi na pajahatī</span>ti uppajjanārahānaṃ pajahanato vuttaṃ. <span class="bld">Uppajjitvā</span>ti lakkhaṇe tvā-saddo. Maggassa uppajjanakiriyāya hi samudayappahānanibbānasachikaraṇakiriyā viya khandhānaṃ parijānanakiriyā lakkhīyati.</p>
  1025. <p class="bodytext"><span class="bld">Tepi pajahatiyevā</span>ti ye tehi kilesehi janetabbā upādinnakkhandhā, tepi pajahatiyeva tannimittassa abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhanato. Tenāha – <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenā</span>ti kammaviññāṇassa anuppattidhammatāpādanena. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ sotāpattimaggañāṇe hetubhūte. <span class="bld">Ete</span>ti nāmarūpasaññitā saṅkhārā. <span class="bld">Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadantī</span>ti arahattamaggo sabbabhavehi vuṭṭhātiyevāti vadanti taduppattito uddhaṃ bhavūpapattiyā kilesassapi abhāvato.</p>
  1026. <p class="bodytext">Ekacittakkhaṇikattā maggassāti adhippāyena <span class="bld">‘‘kathaṃ anuppannānaṃ…pe… ṭhitiyā bhāvanā hotī’’</span>ti pucchati. Maggappavattiyāyeva ubhayakiccasiddhito āha – <span class="bld">‘‘maggappavattiyāyevā’’</span>ti. <span class="bld">Maggo hī</span>tiādinā tamatthaṃ vivarati. Anuppanno nāma vuccati, tasmā tassa bhāvanā anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā vuttāti yojetabbā. <span class="bld">Vattuṃ vaṭṭatī</span>ti yāvatā maggassa pavattiyeva ṭhiti, tattakāneva nibbattitalokuttarāni.</p>
  1027. <p class="bodytext"><a name="para398-401"></a><a name="para398-401_an1"></a><span class="paranum">398-401</span>. Kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti āha – <span class="bld">‘‘chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhī’’</span>ti <span class="bld">padhānasaṅkhārā</span>ti catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">padhānabhūtā</span>ti vīriyabhūtā. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro,</span> sabbaṃ vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato sesanivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti, padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. <span class="bld">Tehi dhammehī</span>ti chandasamādhinā padhānasaṅkhārehi ca. <span class="bld">Iddhipāda</span>nti ettha ijjhatīti iddhi, samijjhati <a name="V1.0231"></a> nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontītipi iddhi. Paṭhamenatthena iddhi eva pādo <a name="M1.0245"></a> <span class="bld">iddhipādo,</span> iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti <span class="bld">iddhipādo,</span> pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi yasmā uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Tenāha – <span class="bld">‘‘iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādaṃ iddhipāda’’</span>nti.</p>
  1028. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">iddhipāda</span>nti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Teneva <span class="bld">iddhipādavibhaṅge</span> (vibha. 434-437) ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ. Sā eva ca tathāvuttā iddhi yasmā heṭṭhimā heṭṭhimā uparimāya uparimāya tayo chandasamādhippadhānasaṅkhārā pādabhūtā adhiṭṭhānabhūtā, tasmā vuttaṃ ‘‘iddhibhūtaṃ vā pāda’’nti. Tathā heṭṭhā dhammā iddhipi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva. Vīriyacittavīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasaṅkhātāpi tayo tayo dhammā iddhipi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva.</p>
  1029. <p class="bodytext">Apica pubbabhāgo pubbabhāgo iddhipādo nāma, paṭilābho paṭilābho iddhi nāmāti veditabbā. Ayamattho upacārena vā vipassanāya vā dīpetabbo. Paṭhamajjhānaparikammañhi iddhipādo nāma, paṭhamajjhānaṃ iddhi nāma. Dutiyajhāna… tatiyajhāna… catutthajhāna… ākāsānañcāyatana… viññāṇañcāyatana… ākiñcaññāyatana… nevasaññānāsaññāyatanaparikammaṃ iddhipādo nāma, nevasaññānāsaññāyatanaṃ iddhi nāma. Sotāpattimaggassa vipassanā iddhipādo nāma, sotāpattimaggo iddhi nāma. Sakadāgāmi-anāgāmi-arahattamaggassa vipassanā iddhipādo nāma, arahattamaggo iddhi nāma. Paṭilābhenapi dīpetuṃ vaṭṭatiyeva. Paṭhamajjhānañhi iddhipādo nāma, dutiyajjhānaṃ iddhi nāma. Dutiyajjhānaṃ iddhipādo nāma, tatiyajjhānaṃ iddhi nāma…pe… anāgāmimaggo iddhipādo nāma, arahattamaggo iddhi nāma.</p>
  1030. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesesupī</span>ti vīriyasamādhiādīsupi. Tattha hi vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīriyasamādhi, cittasamādhi, vīmaṃsāsamādhīti <a name="M1.0246"></a> attho veditabbo. <span class="bld">Chandādīsu eka</span>nti <a name="V1.0232"></a> chandādīsu catūsu ādito vuttattā ādibhūtaṃ ekaṃ padhānaṃ chandanti adhippāyo. Tenevāha – <span class="bld">‘‘tadāssa paṭhamiddhipādo’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ sesāpī</span>ti etena vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇantānaṃ vasena dutiyavīriyiddhipādādayo yojetabbāti dasseti. Iminā hi suttantena catunnaṃ bhikkhūnaṃ matthakappattaṃ kammaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Eko hi bhikkhu chandaṃ avassayati, kattukamyatākusaladhammacchandena atthanipphattiyaṃ sati ‘‘ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane bhāro’’ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbatteti. Eko vīriyaṃ avassayati, eko cittaṃ, eko paññaṃ avassayati, paññāya atthanipphattiyaṃ sati ‘‘ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane bhāro’’ti paññaṃ jeṭṭhakaṃ paññaṃ dhuraṃ paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbatteti.</p>
  1031. <p class="bodytext">Kathaṃ? Yathā hi catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṃ patthetvā vicarantesu eko upaṭṭhānaṃ avassayati, eko sūrabhāvaṃ, eko jātiṃ, eko mantaṃ. Kathaṃ? Tesu hi paṭhamo upaṭṭhāne appamādakāritāya atthanipphattiyā sati labbhamānaṃ ‘‘lacchāmetaṃ ṭhānantara’’nti upaṭṭhānaṃ avassayati. Dutiyo upaṭṭhāne appamattopi ‘‘ekacco saṅgāme paccupaṭṭhite saṇṭhātuṃ na sakkoti, avassaṃ pana rañño paccanto kuppissati, tasmiṃ kuppite rathassa purato kammaṃ katvā rājānaṃ ārādhetvā āharāpessāmetaṃ ṭhānantara’’nti sūrabhāvaṃ avassayati. Tatiyo ‘‘sūrabhāvepi sati ekacco hīnajātiko hoti, jātiṃ sodhetvā ṭhānantaraṃ dento mayhaṃ dassatī’’ti jātiṃ avassayati. Catuttho ‘‘jātimāpi eko amantanīyo hoti, mantena kattabbakicce uppanne āharāpessāmetaṃ ṭhānantara’’nti mantaṃ avassayati. Te sabbepi attano attano avassayabalena ṭhānantarāni pāpuṇiṃsu.</p>
  1032. <p class="bodytext">Tattha upaṭṭhāne appamatto hutvā ṭhānantaraṃ patto viya chandaṃ avassāya kattukamyatākusaladhammacchandena ‘‘atthanipphattiyaṃ sati ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane sāro’’ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako <a name="V1.0233"></a> daṭṭhabbo <a name="M1.0247"></a> <span class="bld">raṭṭhapālatthero</span> (ma. ni. 2.293 ādayo) viya. So hi āyasmā ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhampi bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Sūrabhāvena rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ patto viya vīriyaṃ jeṭṭhakaṃ vīriyaṃ dhuraṃ vīriyaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo <span class="bld">soṇatthero</span> (mahāva. 243 ādayo) viya. So hi āyasmā vīriyaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi.</p>
  1033. <p class="bodytext">Jātisampattiyā ṭhānantaraṃ pattoviya cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo <span class="bld">sambhūtatthero</span> (theragā. aṭṭha. 2 sambhūtattheragāthāvaṇṇanā) viya. So hi āyasmā cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Mantaṃ avassāya ṭhānantaraṃ patto viya vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ vīmaṃsaṃ dhuraṃ vīmaṃsaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo <span class="bld">thero mogharājā</span> (su. ni. 1122 ādayo; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85) viya. So hi āyasmā vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ vīmaṃsaṃ dhuraṃ vīmaṃsaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Tassa hi bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 88) suññatākathaṃ kathesi. Paññānissitamānaniggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito pañhaṃ na kathesi. Ettha ca punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato vīriyassa sūrattasadisatā, ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.erakapattanāgarājavatthu) vacanato pubbaṅgamatā cittassa visiṭṭhajātisadisatā.</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para402-406"></a><a name="para402-406_an1"></a><span class="paranum">402-406</span>. <span class="bld">Attano saddhādhure</span>ti attano saddhākicce saddahanakiriyāya. <span class="bld">Indaṭṭhaṃ kāretī</span>ti anuvattanavasena sampayuttadhammesu indaṭṭhaṃ kāreti, tasmā ādhipateyyaṭṭhena saddhā eva indriyanti <span class="bld">saddhindriyaṃ</span>. Tathā vīriyādīnaṃ sakasakakiccesūti āha – <span class="bld">‘‘vīriyindriyādīsupi eseva nayo’’</span>ti. <span class="bld">Visodhento</span>ti vipakkhavivajjanasapakkhanisevanasarikkhūpanissayasaṅgaṇhanalakkhaṇehi tīhi kāraṇehi visodhanavasena sodhento.</p>
  1035. <p class="bodytext"><span class="bld">Assaddhe puggale parivajjayato</span>ti buddhādīsu pasādasinehābhāvena saddhārahite lūkhapuggale sabbaso vajjayato. <span class="bld">Saddhe puggale sevato</span>ti <a name="M1.0248"></a> buddhādīsu saddhādhimutte vakkalittherasadise sevato. <span class="bld">Pasādanīye</span>ti pasādāvahe sampasādanīyasuttādike (dī. ni. 3.141 ādayo). <span class="bld">Paccavekkhato</span>ti pāḷito atthato ca pati pati avekkhantassa cintentassa. <span class="bld">Visujjhatī</span>ti paṭipakkhamalavigamato paccayavasena sabhāvasaṃsuddhito visuddhaphalanibbattito ca saddhindriyaṃ visujjhati. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sammappadhāne</span>ti sammappadhānappaṭisaṃyutte (saṃ. ni. 5.651-662 ādayo) suttante. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Jhānavimokkhe</span>ti paṭhamajjhānādijjhānāni <a name="V1.0234"></a> ceva paṭhamavimokkhādivimokkhe ca. Kāmañcettha jhānāniyeva vimokkhā, pavattiākāravasena pana visuṃ gahaṇaṃ.</p>
  1036. <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrañāṇacariya</span>nti gambhīrānaṃ ñāṇānaṃ pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘saṇhasukhuma’’</span>ntiādi. <span class="bld">Khandhantara</span>nti sabhāvajātibhūmiādivasena khandhānaṃ nānattaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Akatābhiniveso</span>ti pubbe akatabhāvanābhiniveso. <span class="bld">Saddhādhurādīsū</span>ti saddhādhure paññādhure ca. <span class="bld">Avasāne</span>ti bhāvanāpariyosāne. <span class="bld">Vivaṭṭetvā</span>ti saṅkhārārammaṇato vivaṭṭetvā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā. <span class="bld">Arahattaṃ gaṇhātī</span>ti maggaparamparāya arahattaṃ gaṇhāti. <span class="bld">Akampiyaṭṭhenā</span>ti paṭipakkhehi akampiyabhāvena. Etenevassa sampayuttadhammesu thirabhāvopi vibhāvito daṭṭhabbo. Na hi sampayuttadhammesu thirabhāvena vinā paṭipakkhehi akampiyatā sambhavati. Sampayuttadhammesu thirabhāveneva hi akusalānaṃ abyākatānañca nesaṃ balavabhāvūpapatti. <span class="bld">Assaddhiye</span>ti assaddhiyahetu. Nimittatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Esa nayo sesesupi.</p>
  1037. <p class="bodytext"><a name="para418"></a><a name="para418_an1"></a><span class="paranum">418</span>. <span class="bld">Ādipadāna</span>nti satiādipadānaṃ. <span class="bld">Saraṇaṭṭhenā</span>ti cirakatacirabhāsitānaṃ anussaraṇaṭṭhena. <span class="bld">Upaṭṭhānalakkhaṇā</span>ti kāyādīsu asubhākārādisallakkhaṇamukhena tattha upatiṭṭhanasabhāvā. Upatiṭṭhanañca ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, avissajjanaṃ vā ārammaṇassa. <span class="bld">Apilāpanalakkhaṇā</span>ti asammussanasabhāvā, udake alābu viya ārammaṇe plavitvā gantuṃ appadānaṃ, pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ sāraṇaṃ asammuṭṭhakaraṇaṃ apilāpanaṃ. <span class="bld">Sāpateyya</span>nti santakaṃ. Apilāpanaṃ asammuṭṭhaṃ karoti <span class="bld">apilāpeti,</span> sāyaṃ pātañca rājānaṃ issariyasampattiṃ sallakkhāpeti sāretīti attho. <span class="bld">Kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme</span>ti kaṇhasukkasaṅkhāte sappaṭibhāge dhamme. Kaṇho hi dhammo sukkena, sukko <a name="M1.0249"></a> ca kaṇhena sappaṭibhāgo. <span class="bld">Vitthāra</span>-saddo ādisaddattho. Tena ‘‘ime cattāro dhammā sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ samatho, ayaṃ vipassanā, ayaṃ vijjā, ayaṃ vimutti, ime lokuttaradhammāti evaṃ kho, mahārāja, apilāpanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13) imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Therenā</span>ti nāgasenattherena. So hi dhammānaṃ kiccaṃ lakkhaṇaṃ katvā asseti ‘‘apilāpanalakkhaṇā sati, ākoṭanalakkhaṇo vitakko’’tiādinā. Evañhi dhammā subodhā hontīti. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattanti āha – <span class="bld">‘‘asammosarasā vā’’</span>ti. Yassa dhammassa balena sampayuttadhammā ārammaṇābhimukhā bhavanti, sā sati. Tasmā sā tesaṃ ārammaṇābhimukhabhāvaṃ paccupaṭṭhāpesi, sayaṃ vā ārammaṇābhimukhabhāvena paccupatiṭṭhatīti <a name="V1.0235"></a> vuttaṃ – <span class="bld">‘‘gocarābhimukhībhāvapaccupaṭṭhānā’’</span>ti. Sammā pasattho bojjhaṅgoti <span class="bld">sambojjhaṅgo. Bodhiyā</span> vakkhamānāya dhammasāmaggiyā, <span class="bld">bodhissa vā</span> ariyasāvakassa aṅgoti bojjhaṅgo. <span class="bld">Yā hī</span>tiādinā tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarati. ‘‘Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī’’ti etassa ‘‘bodhīti vuccatī’’ti iminā sambandho. <span class="bld">Dhammasāmaggiyā</span>ti dhammasamūhena, yāya dhammasāmaggiyāti sambandho. <span class="bld">Patiṭṭhānāyūhanā oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1) ‘‘kilesavasena patiṭṭhānaṃ, abhisaṅkhāravasena āyūhanā. Taṇhā diṭṭhivasena patiṭṭhānaṃ, avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ, uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhallikānuyogavasena patiṭṭhānaṃ, attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti evaṃ vuttesu sattasu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbā. <span class="bld">Paṭipakkhabhūtāyā</span>ti ettha līnappatiṭṭhānakāmasukhallikānuyogaucchedābhinivesānaṃ dhammavicayavīriyapītippadhānā dhammasāmaggī paṭipakkho, uddhaccāyūhanaattakilamathānuyogasassatābhinivesānaṃ passaddhisamādhiupekkhāpadhānā dhammasāmaggī paṭipakkho. Sati pana ubhayatthāpi icchitabbā. Tathā hi sā ‘‘sabbatthikā’’ti vuttā.</p>
  1038. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesasantānaniddāya</span> <a name="M1.0250"></a> <span class="bld">uṭṭhahatī</span>ti etena sikhāppattavipassanāya sahagatānampi satiādīnaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. Vuṭṭhānagāminivipassanā hi kilese nirodhentī eva pavattatīti. <span class="bld">Cattāri vā</span>tiādinā pana maggaphalasahagatānaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. Sattahi bojjhaṅgehi bhāvitehi saccappaṭivedho hotīti kathamidaṃ jānitabbanti codanaṃ sandhāyāha – <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Jhānaṅgamaggaṅgādayo viyā</span>ti etena bodhibojjhaṅgasaddānaṃ samudāyāvayavavisayataṃ dasseti. <span class="bld">Senaṅgarathaṅgādayo viyā</span>ti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti.</p>
  1039. <p class="bodytext"><span class="bld">Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā</span>ti kāraṇattho aṅgasaddoti katvā vuttaṃ. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāni bojjhaṅgānīti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘bujjhantīti bojjhaṅgā’’</span>ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇādīnaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evaṃ atthavisesadīpakehi upasaggehi <span class="bld">‘‘anubujjhantī’’</span>tiādi vuttaṃ. Bodhisaddo hi sabbavisesayuttabujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhāti. Saṃ-saddo pasaṃsāyaṃ sundarabhāve ca dissatīti āha – <span class="bld">‘‘pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo’’</span>ti.</p>
  1040. <p class="bodytext">Dhamme <a name="V1.0236"></a> vicinatīti <span class="bld">dhammavicayo</span>. Tattha <span class="bld">dhamme</span>ti catusaccadhamme tabbinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvato. Tato eva so <span class="bld">pavicayalakkhaṇo. Obhāsanaraso</span>ti visayobhāsanaraso. Asammuyhanākārena paccupatiṭṭhatīti <span class="bld">asammohapaccupaṭṭhāno</span>.</p>
  1041. <p class="bodytext">Vīrassa bhāvo, kammaṃ vāti <span class="bld">vīriyaṃ. Īrayitabbato</span>ti pavattetabbato. <span class="bld">Paggahalakkhaṇa</span>nti kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggahalakkhaṇaṃ. Tato eva sampayuttadhamme <span class="bld">upatthambhanarasaṃ. Anosīdanaṃ</span> asaṃsīdanaṃ.</p>
  1042. <p class="bodytext"><span class="bld">Pīṇayatī</span>ti tappeti. Pīṇanakiccena sampayuttadhammānaṃ viya taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpehi kāyassābyapanaṃ. Pharaṇapītivasena hetaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ, tathā <span class="bld">raso</span>ti. Udaggabhāvo odagyaṃ, taṃ paccupaṭṭhapetīti <span class="bld">odagyapaccupaṭṭhānā</span>. Ubbegapītivasena cetaṃ vuttaṃ.</p>
  1043. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyacittadarathappassambhanato</span>ti kāyadarathassa cittadarathassa ca passambhanato vūpasamanato. Tenāha – <span class="bld">‘‘upasamalakkhaṇā’’</span>ti, kāyacittadarathānaṃ <a name="M1.0251"></a> vūpasamanalakkhaṇāti attho. <span class="bld">Kāyo</span>ti cettha vedanādayo tayo khandhā. <span class="bld">Daratho</span> sārambho, dukkhadomanassapaccayānaṃ uddhaccādikānaṃ kilesānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandanavirahito sītibhāvo <span class="bld">aparipphandanasītibhāvo</span>.</p>
  1044. <p class="bodytext">Sammā cittassa ṭhapanaṃ <span class="bld">samādhānaṃ. Avikkhepo</span> sampayuttānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo <span class="bld">avikkhepo. Avisāro</span> attano eva avisaraṇabhāvo. Atha vā vikkhepappaṭipakkhatāya <span class="bld">avikkhepalakkhaṇo</span>. Nhānīyacuṇṇassa udakaṃ viya sampayuttadhammānaṃ sampiṇḍanakiccatāya avisārabhāvena lakkhitabbo <span class="bld">avisāralakkhaṇo</span>. Nivāte dīpacciṭṭhiti viya cetaso ṭhitibhāvena paccupatiṭṭhatīti <span class="bld">cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno</span>.</p>
  1045. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhupekkhanato</span>ti samappavattesu assesu sārathi viya sampayuttadhammānaṃ ajjhupekkhanato. <span class="bld">Paṭisaṅkhānalakkhaṇā</span>ti majjhattabhāve ṭhatvā vīmaṃsanasaṅkhātappaṭisaṅkhānalakkhaṇā. <span class="bld">Samavāhitalakkhaṇā</span>ti samaṃ avisamaṃ yathāsakakiccesu sampayuttadhammānaṃ pavattanalakkhaṇā. Udāsīnabhāvena pavattamānāpi sesasampayuttadhamme yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi atthakaraṇe dhammaṭṭhe yathāsakaṃ kiccesu appamatto pavatteti. Alīnānuddhatappavattipaccayattā <span class="bld">ūnādhikanivāraṇarasā. Pakkhapātupacchedanarasā</span>ti ‘‘idaṃ nihīnakiccaṃ <a name="V1.0237"></a> hotu, idaṃ atirekatarakicca’’nti evaṃ pakkhapātanavasena viya pavatti pakkhapāto, taṃ upacchindantī viya hotīti <span class="bld">pakkhapātupacchedanarasā</span>. Sampayuttadhammānaṃ sakasakakicce majjhattabhāvena paccupatiṭṭhatīti <span class="bld">majjhattabhāvapaccupaṭṭhāno</span>. Bojjhaṅgānaṃ uparūpari uppādanameva brūhanaṃ vaḍḍhanañcāti āha – <span class="bld">‘‘uppādetī’’</span>ti.</p>
  1046. <p class="bodytext">Sati ca sampajaññañca <span class="bld">satisampajaññaṃ,</span> satipadhānaṃ vā sampajaññaṃ <span class="bld">satisampajaññaṃ</span>. Taṃ sabbattha satokāribhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokāripuggalasevanā, tattha ca yuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya <a name="M1.0252"></a> hotīti imamatthaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘satisampajañña’’</span>ntiādinā. <span class="bld">Sattasu ṭhānesū</span>ti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hotī’’ti (dī. ni. 2.376; ma. ni. 1.109) evaṃ vuttesu abhikkantādīsu sattasu ṭhānesu. <span class="bld">Tissadattatthero</span> nāma yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ padhāresi. <span class="bld">Abhayatthero</span>ti dattābhayattheramāha. <span class="bld">Abhinivesa</span>nti vipassanābhinivesaṃ.</p>
  1047. <p class="bodytext"><span class="bld">Paripucchakatā</span>ti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ pucchantassa hi dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha – <span class="bld">‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’</span>ti.</p>
  1048. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuvisadakiriyā</span>ti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca vatthūnīti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadakiriyā. Tenāha – <span class="bld">‘‘ajjhattikabāhirāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ussannadosa</span>nti vātapittādivasena upacitadosaṃ. <span class="bld">Sedamalamakkhita</span>nti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. <span class="bld">Ca</span>-saddena aññampi sarīrassa pīḷāvahaṃ accāsanādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Senāsanaṃ vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena malaggahitapattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Paribhaṇḍakaraṇādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena pattapacanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Avisade</span>ti vatthumhi avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa <a name="V1.0238"></a> tāni ajjhattikabāhiravatthūni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavaseneva vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. <span class="bld">Cittacetasikesū</span>ti nissayādipaccayabhūtesu cittacetasikesu. <span class="bld">Ñāṇampī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ <a name="M1.0253"></a> hotī’’ti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti.</p>
  1049. <p class="bodytext"><span class="bld">Samabhāvakaraṇa</span>nti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Saddhindriyaṃ balavaṃ hoti,</span> saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha – <span class="bld">‘‘itarāni mandānī’’</span>ti. <span class="bld">Tato</span>ti tasmā, saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattāti attho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho. Paggahova kiccaṃ <span class="bld">paggahakiccaṃ</span>. Kātuṃ na sakkotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā <span class="bld">upaṭṭhānaṃ</span>. Vikkhepappaṭipakkho, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so <span class="bld">avikkhepo</span>. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ <span class="bld">dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti</span> balavatā saddhindriyena adhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekadesatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. <span class="bld">Ta</span>nti saddhindriyaṃ. <span class="bld">Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenā</span>ti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena yāthāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’</span>nti.</p>
  1050. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā amanasikārenā</span>ti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ <a name="M1.0254"></a> paṭukiccabhāvāvahena manasikārena <a name="V1.0239"></a> saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.</p>
  1051. <p class="bodytext"><span class="bld">Vakkalittheravatthū</span>ti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) nayena ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsavissajjanena attānaṃ dassetvā –</p>
  1052. <p class="gatha1">‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;</p>
  1053. <p class="gathalast">Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –</p>
  1054. <p class="unindented">Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti āha. So teneva amatena abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, saddhāya pana balavabhāvena vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattappaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’</span>nti. <span class="bld">Etthā</span>ti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe. <span class="bld">Itarakiccabheda</span>nti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. <span class="bld">Passaddhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho. <span class="bld">Hāpetabba</span>nti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī passaddhādibhāvanā ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’</span>nti.</p>
  1055. <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇattherassa vatthū</span>ti sukhumālasoṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo <a name="M1.0255"></a> kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā <a name="V1.0240"></a> vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ visodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanampi ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’</span>nti. <span class="bld">Sesesupī</span>ti satisamādhipaññindriyesupi.</p>
  1056. <p class="bodytext"><span class="bld">Samata</span>nti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnādhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. <span class="bld">Balavasaddho</span>tiādi byatirekamukhena vuttassevatthassa samatthanaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. <span class="bld">Kerāṭikapakkha</span>nti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetuppaṭirūpakehi vañcito, evaṃbhūto sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha – <span class="bld">‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’</span>ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, anatthāvaho visamabhāvo, evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ avikkhepāvaho samabhāvo, itaro vikkhepāvaho cāti <span class="bld">kosajjaṃ abhibhavati,</span> tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. <span class="bld">Uddhaccaṃ abhibhavatī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Taṃ ubhaya</span>nti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca. <span class="bld">Samaṃ kattabba</span>nti samarasaṃ kātabbaṃ.</p>
  1057. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhikammikassā</span>ti samathakammaṭṭhānikassa. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. <span class="bld">Saddahanto</span>ti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena <a name="M1.0256"></a> kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. <span class="bld">Okappento</span>ti ārammaṇaṃ anuppavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. <span class="bld">Ekaggatā balavatī vaṭṭati</span> samādhippadhānattā jhānassa. <span class="bld">Ubhinna</span>nti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatā viya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha – <span class="bld">‘‘samatāyapī’’</span>ti, samabhāvenapīti attho. <span class="bld">Appanā</span>ti lokiyaappanā. Tathā hi <span class="bld">‘‘hotiyevā’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).</p>
  1058. <p class="bodytext">Yadi <a name="V1.0241"></a> visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha – <span class="bld">‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhike gaṇhanto <span class="bld">‘‘saddhāvīriyapaññāna’’</span>nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi <span class="bld">kosajjapakkhikena ca samādhinā</span>icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. <span class="bld">Sā</span>ti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto <span class="bld">sabbakammiko. Tenā</span>ti tena sabbattha icchitabbatthena kāraṇena. <span class="bld">Āha</span> aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā <span class="bld">sabbatthikā</span> sabbattha līne uddhate ca citte icchitabbattā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgagaṇena atthetabbāti sabbatthā, sāva <span class="bld">sabbatthikā. Citta</span>nti kusalacittaṃ. Tassa hi <span class="bld">satipaṭisaraṇaṃ</span> parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha – <span class="bld">‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’</span>tiādi.</p>
  1059. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhādibhedesu anogāḷhapaññāna</span>nti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha – <span class="bld">‘‘samapaññāsa…pe… puggalasevanā’’</span>ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha – <span class="bld">‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’</span>ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ. Tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha – <span class="bld">‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’</span>ti.</p>
  1060. <p class="bodytext">Pañcavidhabandhanakammakāraṇaṃ <a name="M1.0257"></a> niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti devadūtasuttādīsu ādito vuttattā ca āha – <span class="bld">‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’</span>ti. <span class="bld">Sakaṭavahanādikāle</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tadaññaṃ manussehi tiracchānehi ca vibādhitabbakālaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Ekaṃ buddhantara</span>nti idaṃ aparāparesu petesuyeva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya dīghāyukatā siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi kāḷo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhitopi metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatīti vadanti, yatassa kappāyukatā vuttā.</p>
  1061. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ ānisaṃsadassāvino</span>ti vīriyāyatto eva sabbo lokiyo lokuttaro ca visesādhigamoti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. <span class="bld">Gamanavīthi</span>nti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminipaṭipadaṃ<a name="V1.0242"></a>, saha vipassanāya ariyamaggappaṭipāṭi, sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi ‘‘bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadā’’ti katvā gamanavīthi nāma.</p>
  1062. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyadaḷhībahulo</span>ti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. <span class="bld">Piṇḍapāta</span>nti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā <span class="bld">piṇḍapātāpacāyanaṃ</span>.</p>
  1063. <p class="bodytext"><span class="bld">Nīharanto</span>ti pattatthavikato nīharanto. <span class="bld">Taṃ saddaṃ sutvā</span>ti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasālādvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā <span class="bld">tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasī</span>ti tayi katena dānamayena veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussānaṃ sampattiyo ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasīti thero attānaṃ pucchati. <span class="bld">Sitaṃ karonto</span>ti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto.</p>
  1064. <p class="bodytext"><span class="bld">Nipparissayakālo</span>ti nirupaddavakālo, tadā bhikkhusaṅghassa sulabhā paccayā hontīti paccayahetukā cittapīḷā natthīti adhippāyo. <span class="bld">Passantānaṃyevā</span>ti anādare sāmivacanaṃ. <span class="bld">Khīradhenu</span>nti khīradāyikaṃ dhenuṃ<a name="M1.0258"></a>. <span class="bld">Kiñcideva katvā</span>ti kiñcideva bhatikammaṃ katvā. <span class="bld">Ucchuyantakamma</span>nti ucchuyantasālāya kātabbaṃ kiccaṃ. <span class="bld">Tameva magga</span>nti upāsakena paṭipannamaggaṃ. <span class="bld">Upakaṭṭhāyā</span>ti āsannāya. <span class="bld">Vippaṭipanna</span>nti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ <span class="bld">kusītopi</span> teneva kusītabhāvena na sammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. <span class="bld">Āraddhavīriyova labhati</span> sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha.</p>
  1065. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahā</span>ti sīlādiguṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento <span class="bld">‘‘satthuno hī’’</span>tiādimāha.</p>
  1066. <p class="bodytext">Yasmā <a name="V1.0243"></a> satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamanena sakyaputtiyabhāvo sañjāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘asambhinnāyā’’</span>tiādimāha.</p>
  1067. <p class="bodytext">Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānagatikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā <span class="bld">kusītapuggalaparivajjanā</span>ti āha – <span class="bld">‘‘kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise’’</span>tiādi. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhessāmā’’tiādinā bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā <span class="bld">āraddhavīriyapuggalasevanā</span>ti āha – <span class="bld">‘‘āraddhavīriye’’</span>tiādi. <span class="bld">Visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.64-65) pana jātimahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato, thinamiddhavinodanaṃ pana tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti. Vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhamevāti. Tattha <a name="M1.0259"></a> thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhi- muttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.</p>
  1068. <p class="bodytext">Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘yāva upacārā’’</span>ti. <span class="bld">Sakalasarīraṃ pharamāno</span>ti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno, dhammasaṅghaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti evaṃ sesaanussatīsu, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāya ca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. <span class="bld">Evarūpe kāle</span>ti ‘‘dubbhikkhabhayādīsū’’ti vuttakāle. <span class="bld">Samāpatti…pe… na samudācarantī</span>ti idaṃ upasamānussatiyā vasena vuttaṃ. Saṅkhārānañhi vasena sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā saññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa upādāya hotīti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. <span class="bld">Na samudācarantī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo kāraṇattho. Yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā, pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena lūkhahadayatāya lūkhatā. Sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha – <span class="bld">‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’</span>ti.</p>
  1069. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇītabhojanasevanatā</span>ti <a name="V1.0244"></a> paṇītasappāyabhojanasevanatā. <span class="bld">Utuiriyāpathasukha</span>ggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kalyatāpādanavasena cittassa kalyataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukasattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo <span class="bld">majjhattapayogatā</span>. Ayañhi sabhāvāsāraddhatāya taṃpassaddhakāyatāya kāraṇaṃ hoti, passaddhidvayaṃ <a name="M1.0260"></a> āvahati. Eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1070. <p class="bodytext">Vatthuvisadakiriyā indriyasamattappaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti. Samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vatthuvisadakiriyā…pe… veditabbā’’</span>ti.</p>
  1071. <p class="bodytext">Kāraṇakosallabhāvanākosallānaṃ nānantariyabhāvato rakkhanākosallassa ca taṃmūlakattā <span class="bld">‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahakusalatā’’</span>icceva vuttaṃ. <span class="bld">Kasiṇanimittassā</span>ti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittādikassapi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahakosallaṃ nimittakusalatā evāti. <span class="bld">Atisithilavīriyatādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paññāpayogamandataṃ payogavekallañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa paggaṇhana</span>nti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  1072. <p class="indent">‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa. So tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).</p>
  1073. <p class="indent">Ettha <a name="V1.0245"></a> ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva.</p>
  1074. <p class="bodytext"><span class="bld">Accāraddhavīriyatādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāpanañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa niggaṇhana</span>nti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –</p>
  1075. <p class="indent">‘‘Yasmiñca <a name="M1.0261"></a> kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni nikkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca na dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).</p>
  1076. <p class="bodytext">Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā. Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva, samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā, itarassa anantaraṃ vakkhati.</p>
  1077. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāpayogamandatāyā</span>ti paññābyāpārassa appakabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ, sīlaṃ adosappadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohappadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti. Anabhisaṅgato viya āhāro purisassa, yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenapi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘paññāpayogamandatāyā…pe… nirassādaṃ hotī’’</span>ti. Tassa saṃveguppādanaṃ pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento, <span class="bld">‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’</span>tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññaviheṭhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni<a name="V1.0246"></a>. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇajīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanatā</span>ti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayeneva saṃvegajananavasena <a name="M1.0262"></a> ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho.</p>
  1078. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāpaṭipattiṃ āgammā</span>ti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. <span class="bld">Alīna</span>ntiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya <span class="bld">alīnaṃ,</span> uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya <span class="bld">anuddhataṃ,</span> paññāpayogasampattiyā upasamasukhādhigamena ca <span class="bld">anirassādaṃ,</span> tato eva ārammaṇe <span class="bld">samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ</span>. Alīnānuddhatāhi vā ārammaṇe <span class="bld">samappavattaṃ,</span> anirassādatāya <span class="bld">samathavīthipaṭipannaṃ</span>. Samappavattiyā vā <span class="bld">alīnaṃ anuddhataṃ,</span> samathavīthipaṭipattiyā <span class="bld">anirassāda</span>nti daṭṭhabbaṃ. Tattha alīnatāya <span class="bld">paggahe,</span> anuddhatatāya <span class="bld">niggahe,</span> anirassādatāya <span class="bld">sampahaṃsane</span> na byāpāraṃ āpajjati. <span class="bld">Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatā</span>ti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya ajjhupekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhānakiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanamevāti tattha samadhurabhāvenāha – <span class="bld">‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’</span>ti. <span class="bld">Esa uppajjatī</span>ti esa samādhisambojjhaṅgo anuppanno uppajjati.</p>
  1079. <p class="bodytext">Anurodhavirodhappahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato, so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha – <span class="bld">‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’</span>ti. Tadubhayena ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘sattamajjhattatā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’</span>ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha – ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.269). <span class="bld">Dvīhākārehī</span>ti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti, imehi dvīhi kāraṇehi. <span class="bld">Dvīhevā</span>ti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā eva hettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. <span class="bld">Assāmikabhāvo</span> anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so <a name="M1.0263"></a> pana koci natthevāti adhippāyo. <span class="bld">Anaddhaniya</span>nti na addhānakkhamaṃ, na ciraṭṭhāyī ittaraṃ aniccanti attho. <span class="bld">Tāvakālika</span>nti tasseva vevacanaṃ.</p>
  1080. <p class="bodytext"><span class="bld">Mamāyatī</span>ti <a name="V1.0247"></a> mamattaṃ karoti, mamāti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. <span class="bld">Dhanāyantā</span>ti dhanaṃ dabbaṃ karontā.</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para419"></a><a name="para419_an1"></a><span class="paranum">419</span>. <span class="bld">Sammādassanalakkhaṇā</span>ti sammā aviparītaṃ aniccādivasena dassanasabhāvā. <span class="bld">Sammāabhiniropanalakkhaṇo</span>ti sammadeva ārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo. Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti <span class="bld">‘‘pariggahalakkhaṇā’’</span>ti vuttā. Visaṃvādanādikiccatāya hi lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ musāvādādīnaṃ paṭipakkhabhūtā siniddhabhāvena pariggahaṇasabhāvā sammājappanakiccā sammāvācā tappaccayasubhāsitasampaṭiggāhake jane sampayuttadhamme ca pariggaṇhantī pavattatīti <span class="bld">pariggahalakkhaṇā</span>. Yathā cīvarakammādippayogasaṅkhāto kammanto kātabbaṃ cīvararajanādikaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjassa kattabbassa niravajjākārena samuṭṭhāpanakiccavā hotīti āha – <span class="bld">‘‘sammāsamuṭṭhāpanalakkhaṇo’’</span>ti. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ <span class="bld">samuṭṭhāpanaṃ</span> kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. <span class="bld">Sammāvodāpanalakkhaṇo</span>ti jīvamānassa puggalassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā sammadeva sodhanaṃ vodāpanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sammāvodāpanalakkhaṇo. Atha vā kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo <span class="bld">‘‘vodāpanalakkhaṇo’’</span>ti vutto. Sammāvāyāmasatisamādhīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  1082. <p class="bodytext">Paññāya kusalānaṃ dhammānaṃ pubbaṅgamabhāvato sabbepi akusalā dhammā tassā paṭipakkhāvāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhi’’</span>nti. Atha vā <span class="bld">attano paccanīkakilesā</span> diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo paññāya ujupaccanīkabhāvato. <span class="bld">Passatī</span>ti passantī <a name="M1.0264"></a> viya hoti vibandhābhāvato. Tenāha – <span class="bld">‘‘tappaṭicchādaka…pe… asammohato’’</span>ti. Sammāsaṅkappādīnaṃ micchāsaṅkappādayo ujuvipaccanīkāti āha – <span class="bld">‘‘sammāsaṅkappādayo…pe… pajahantī’’</span>ti. <span class="bld">Tathevā</span>ti iminā attano paccanīkakilesehi saddhinti imamatthaṃ anukaḍḍhati. <span class="bld">Visesato</span>ti sammādiṭṭhiyā vuttakiccato visesena. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu sammāsaṅkappādīsu.</p>
  1083. <p class="bodytext"><span class="bld">Esā sammādiṭṭhi nāmā</span>ti lokiyaṃ lokuttarañca ekajjhaṃ katvā vadati missakatābhāvato<a name="V1.0248"></a>. Tenāha – <span class="bld">‘‘pubbabhāge’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekārammaṇā</span> nibbānārammaṇattā. <span class="bld">Kiccato</span>ti pubbabhāge dukkhādīhi ñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. <span class="bld">Cattāri nāmāni labhati</span> dukkhapariññādicatukiccasādhanato. <span class="bld">Tīṇi nāmāni labhati</span> kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. <span class="bld">Sikkhāpadavibhaṅge</span> (vibha. 703 ādayo) ‘‘viraticetanā taṃsampayuttā ca dhammā sikkhāpadānī’’ti vuttāni, tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena <span class="bld">‘‘viratiyopi honti cetanādayopī’’</span>ti āha. ‘‘Sammā vadati etāyā’’tiādinā atthasambhavato <span class="bld">sammāvācādayo tayo viratiyopi honti cetanādayopi</span>. Musāvādādīhi viramaṇakāle viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle cetanādayo yojetabbā. <span class="bld">Maggakkhaṇe pana viratiyova</span> maggalakkhaṇappattito. Na hi cetanā niyyānasabhāvā. Atha vā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito <span class="bld">‘‘maggakkhaṇe viratiyovā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1084. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāri nāmāni labhatī</span>ti catusammappadhānacatusatipaṭṭhānavasena labhati. Maggakkhaṇeti ānetvā sambandho. <span class="bld">Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evā</span>ti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānalakkhaṇaṃ catusatikiccaṃ, eko samādhi catujjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi, paṭhamajjhānasamādhi <a name="M1.0265"></a> eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi, catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.</p>
  1085. <p class="bodytext">‘‘Kiṃ panāyaṃ maggadhammānaṃ desanānukkamo, kevalaṃ vācāya kamavattinibhāvato, udāhu kañci visesaṃ upādāyā’’ti vicāraṇāyaṃ kañci visesaṃ upādāyāti dassento āha – <span class="bld">‘‘imesū’’</span>tiādi. Tattha bhāvanānubhāvā hitaphalāya sātisayaṃ tikkhavisadabhāvappattiyā acchariyabbhutasamatthatāyogena sabbaso paṭipakkhavidhamanena yāthāvato dhammasabhāvabodhanena ca sammādiṭṭhiyā bahukāratā veditabbā. Tenāha – <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādi.</p>
  1086. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti <a name="V1.0249"></a> sammādiṭṭhiyā. <span class="bld">Bahukāro</span>ti dhammasampaṭivedhe bahūpakāro. Idāni tamatthaṃ upamāhi vibhāvetuṃ, <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1087. <p class="bodytext">Vacībhedassa kārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanappavattanākārāya sammāvācāyapi upakārako evāti āha – <span class="bld">‘‘svāyaṃ…pe… sammāvācāyapi upakārako’’</span>ti. Sammāsaṅkappo hi saccavācāya virativācāyapi visesapaccayo micchāsaṅkappatadekaṭṭhakilesappahānato.</p>
  1088. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvidahitvā</span>tiādīsu sammā vidahanaṃ kammantappayojanañca ekantānavajjavacīkāyakammavasena icchitabbanti virativācāvasena saṃvidahanaṃ viratikammantasseva payojanañca nidassitanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ hissa sammāvācāya sammākammantassāpi bahukāratā jotitā siyā. Vacībhedaniyāmikā hi vacīduccaritavirati kāyikakiriyaniyāmikāya kāyaduccaritaviratiyā upakārikā. Tathā hi visaṃvādanādimicchāvācato avirato micchākammantatopi na viramateva. Yathāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassa…pe… natthi pāpaṃ akāriya’’nti. Tasmā avisaṃvādanādisammāvācāya ṭhito sammākammantampi pūretiyevāti vacīduccaritavirati kāyaduccaritaviratiyā upakārikā.</p>
  1089. <p class="bodytext">Yasmā ājīvapārisuddhi nāma dussīlyappahānapubbikā, tasmā sammāvācākammantānantaraṃ sammāājīvo desitoti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘catubbidhaṃ panā’’</span>tiādi <a name="M1.0266"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti parisuddhasīlājīvikāmattena. <span class="bld">Idaṃ vīriya</span>nti catusammappadhānavīriyaṃ.</p>
  1090. <p class="bodytext">Vīriyārambhopi sammāsatipariggahito eva nibbānāvaho, na kevaloti dassetuṃ – <span class="bld">‘‘tato’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sūpaṭṭhitā</span>ti bahiddhāvikkhepaṃ pahāya suṭṭhu upaṭṭhitā kātabbā. <span class="bld">Samādhissa upakāradhammā</span> nāma yathāvuttavatthuvisadakiriyādayo. Tappaṭipakkhato <span class="bld">anupakāradhammā</span> veditabbā. <span class="bld">Gatiyo</span>ti nipphattiyo. <span class="bld">Samanvesitvā</span>ti sammā pariyesitvā.</p>
  1091. <p class="bodytext"><a name="para427"></a><a name="para427_an1"></a><span class="paranum">427</span>. Yathā itthīsu kathā pavattā adhitthīti vuccati, evaṃ attānaṃ adhikicca pavattā <span class="bld">ajjhattaṃ</span>. ‘‘Evaṃ pavattamānā mayaṃ ‘attā’ti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikicca uddissa pavattā sattasantatipariyāpannā ajjhattaṃ. Tasmiṃ <span class="bld">ajjhattarūpe,</span> attano kesādivatthuke kasiṇarūpeti attho. <span class="bld">Parikammavasena ajjhattaṃ</span> <span class="bld">rūpasaññī</span>ti parikammakaraṇavasena <a name="V1.0250"></a> ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhattaṃ parikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhā parikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘taṃ panā’’</span>tiādi.</p>
  1092. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppanna</span>nti yassa puggalassa evaṃ vuttappakārena ajjhattaṃ parikammaṃ jātaṃ. <span class="bld">Nimittaṃ pana bahiddhā</span>ti paṭibhāganimittaṃ sasantatipariyāpannaṃ na hotīti bahiddhā. <span class="bld">Parittānī</span>ti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha – <span class="bld">‘‘avaḍḍhitānī’’</span>ti. <span class="bld">Parittavasenevā</span>ti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti <span class="bld">abhibhāyatanaṃ,</span> jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti <span class="bld">abhibhāyatanaṃ</span>. Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttajjhānaṃ <span class="bld">abhibhāyatanaṃ</span>. Abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha – <span class="bld">‘‘ñāṇuttariko puggalo’’</span>ti. <span class="bld">Abhibhavitvā samāpajjatī</span>ti ettha abhibhavanaṃ <a name="M1.0267"></a> samāpajjanañca upacārajjhānādhigamanasamanantarameva appanājhānuppādananti āha – <span class="bld">‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Saha nimittuppādenā</span>ti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo khippābhiññoti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ nimitte. <span class="bld">Appanaṃ pāpetī</span>ti bhāvanāappanaṃ neti.</p>
  1093. <p class="bodytext">Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantaraṃ bhavaṅgaparivāsena upacārasevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā. Tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto <span class="bld">‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’</span>ti vutto. <span class="bld">Saha nimittuppādenā</span>ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, tattha adhippāyo vuttanayeneva veditabbo. <span class="bld">Na antosamāpattiyaṃ</span> tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. <span class="bld">Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo</span> pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘imināssa pubbābhogo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ <a name="V1.0251"></a> tadā tathā ābhogābhāve kasmā jhānasaññāyapīti vuttanti āha – <span class="bld">‘‘abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyampi atthī’’</span>ti.</p>
  1094. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍhitappamāṇānī</span>ti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivaḍḍhiṃ pāpitāni tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha – <span class="bld">‘‘mahantānī’’</span>ti. <span class="bld">Bhattavaḍḍhitaka</span>nti bhuñjanabhājane vaḍḍhetvā dinnaṃ bhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.</p>
  1095. <p class="bodytext">Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī <span class="bld">arūpasaññī</span>. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha <span class="bld">alābhitā. Bahiddhāva uppanna</span>nti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Ettha ca –</p>
  1096. <p class="indent">‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni<a name="M1.0268"></a>. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 3.338, 358; a. ni. 8.65; 10.29) –</p>
  1097. <p class="unindented">Evamidha cattāri abhibhāyatanāni āgatāni. <span class="bld">Abhidhamme</span> (dha. sa. 244-245) pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evamāgatāni. Tattha ca kāraṇaṃ abhidhammaṭṭhakathāyaṃ vuttameva. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) –</p>
  1098. <p class="indent">‘‘Kasmā pana yathā suttante ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttāti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato. Tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānī’’ti.</p>
  1099. <p class="bodytext">Tatrāpi idhapi vuttāni ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī ajjhattaṃ arūpasaññīti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – idha vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme <a name="V1.0252"></a> pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanapattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato desetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.</p>
  1100. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattarūpānaṃ</span> <a name="M1.0269"></a> <span class="bld">anabhibhavanīyato</span>ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattarūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ – ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ suttante ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti vacanaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathanabhāvato. Desanāvilāso hi nāma veneyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānassa ca pariyāyassa vibhāvanaṃ, na yassa kassaci, tasmā ‘‘idha pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāraṃ vavatthānaṃ desanāvilāsanibandhananti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1101. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇadubbaṇṇānī</span>ti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Na nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃyaṃcaritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘imesu panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1102. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅgāhikavasenā</span>ti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. <span class="bld">Vaṇṇavasenā</span>ti sabhāvavaṇṇavasena. <span class="bld">Nidassanavasenā</span>ti passitabbatāvasena, cakkhuviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena<a name="V1.0253"></a>. <span class="bld">Obhāsavasenā</span>ti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. <span class="bld">Vaṇṇadhātuyā vā</span>ti añjanarajatavatthādivaṇṇadhātuyā. <span class="bld">Lokiyāneva</span> rūpāvacarajjhānabhāvato.</p>
  1103. <p class="bodytext"><a name="para435"></a><a name="para435_an1"></a><span class="paranum">435</span>. <span class="bld">Rūpī</span>ti ettha yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭharūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānaṃ. Idha pana paramatthato rūpibhāvasādhakanti āha – <span class="bld">‘‘ajjhattaṃ kesādīsū’’</span>tiādi. <span class="bld">Rūpajjhānaṃ rūpa</span>nti uttarapadalopena vuttaṃ – ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160-161, 185-190 ādayo, 244-245 ādayo; vibha. 625) viya.</p>
  1104. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhantveva</span> <a name="M1.0270"></a> <span class="bld">adhimutto hotī</span>ti ayaṃ tatiyavimokkho. Idha suparisuddhanīlādivaṇṇakasiṇajjhānavasena vuttoti dassetvā idāni paṭisambhidāpāḷiyaṃ tassa brahmavihārajjhānavasena āgatabhāvaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘paṭisambhidāmagge panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Idha pana uparipāḷiyaṃyeva brahmavihārānaṃ āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā parisuddhanīlādivaṇṇakasiṇavaseneva subhavimokkho anuññāto.</p>
  1105. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><a name="para443_an1"></a><span class="paranum">443</span>. <span class="bld">Parikammapathaviyāpī</span>ti akatāya vā katāya vā daḷhamaṇḍalādisaṅkhātaparikammapathaviyāpi. Uggahanimittādīnaṃ pathavīkasiṇanti nāmaṃ nissite nissayavohāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti.</p>
  1106. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlānī</span>ti pātimokkhasaṃvarādīni cattāri sīlāni. <span class="bld">Sodhetvā</span>ti anāpajjanena āpannavuṭṭhāpanena kilesehi appaṭipīḷanena ca visodhetvā. Tividhañhi sīlassa visodhanaṃ nāma – anāpajjanaṃ āpannavuṭṭhāpanaṃ kilesehi ca appaṭipīḷananti. Kammaṭṭhānabhāvanaṃ paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti <span class="bld">palibodho</span> rakārassa lakāraṃ katvā, paribandhoti attho. <span class="bld">Upacchinditvā</span>ti samāpannena saṅgāhaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho. <span class="bld">Kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā</span>ti –</p>
  1107. <p class="gatha1">‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>
  1108. <p class="gathalast">Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37) –</p>
  1109. <p class="unindented">Evamādiguṇasamannāgataṃ ekantahitesiṃ vuddhipakkhe ṭhitaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā.</p>
  1110. <p class="bodytext"><span class="bld">Ananurūpaṃ</span> <a name="V1.0254"></a> <span class="bld">vihāra</span>nti aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsu –</p>
  1111. <p class="gatha1">‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;</p>
  1112. <p class="gathalast">Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.</p>
  1113. <p class="gatha1">‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;</p>
  1114. <p class="gathalast">Paccantasīmā sappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.</p>
  1115. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;</p>
  1116. <p class="gathalast">Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52);</p>
  1117. <p class="bodytext"><span class="bld">Anurūpe</span>ti <a name="M1.0271"></a> gocaragāmato nātidūranaccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  1118. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ. Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’ti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).</p>
  1119. <p class="bodytext">Ettha ca nātidūraṃ naccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekanti evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.</p>
  1120. <p class="bodytext"><span class="bld">Khuddakapalibodhaṃ</span> <a name="V1.0255"></a> <span class="bld">upacchinditvā</span>ti dīghakesanakhalomānaṃ chedanena cīvarakammacīvararajanapattapacanamañcapīṭhādisodhanavasena khuddakapalibodhaṃ upacchinditvā.</p>
  1121. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><a name="para453_an1"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Uddhumātakādīsū</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena vinīlakavipubbakavicchiddakavikkhāyitakahatavikkhittakalohitakapuḷavakaaṭṭhikānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva <span class="bld">uddhumātakaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti <span class="bld">uddhumātakaṃ,</span> tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ, vinīlameva <span class="bld">vinīlakaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti <span class="bld">vinīlakaṃ,</span> maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa<a name="M1.0272"></a>, pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nilaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānapubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva <span class="bld">vipubbakaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti <span class="bld">vipubbakaṃ,</span> tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva <span class="bld">vicchiddakaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti <span class="bld">vicchiddakaṃ,</span> vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitaṃ vikkhāyitaṃ, vikkhāyitameva <span class="bld">vikkhāyitakaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti <span class="bld">vikkhāyitakaṃ,</span> tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  1122. <p class="bodytext">Vividhā khittaṃ vikkhittaṃ, vikkhittameva <span class="bld">vikkhittakaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti <span class="bld">vikkhittakaṃ,</span> aññena hatthaṃ, aññena pādaṃ, aññena sīsanti evaṃ tato tato vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti <span class="bld">hatavikkhittakaṃ,</span> kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayeneva vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti <span class="bld">lohitakaṃ,</span> paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo, puḷave kiratīti <span class="bld">puḷavakaṃ,</span> kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva <span class="bld">aṭṭhikaṃ,</span> paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti <span class="bld">aṭṭhikaṃ,</span> aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imesu dasasu asubhesu paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīni. Tenāha – idha <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānasahagatā saññā’’</span>ti. Tathā hi aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ. Evamevaṃ dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ<a name="V1.0256"></a>. Tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni. Ārammaṇassa dubbalatā cettha paṭikūlabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā.</p>
  1123. <p class="bodytext">‘‘Rukkho mato, lohaṃ mata’’ntiādīsu yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro <span class="bld">sammutimaraṇaṃ</span>. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātaṃ <span class="bld">khaṇikamaraṇaṃ. Samucchedamaraṇa</span>nti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Vipassanābhāvanāvasena cetaṃ vuttaṃ. Maraṇānussatibhāvanāyaṃ pana tividhampetaṃ nādhippetaṃ <a name="M1.0273"></a> asaṃvegavatthuto anupaṭṭhahanato abāhullato ca. Maraṇānussatiyañhi ekena bhavena paricchinnassa jīvitindriyappabandhassa vicchedo maraṇanti adhippeto saṃvegavatthuto upaṭṭhahanato bāhullato ca. Idāni imameva maraṇaṃ sandhāya vikappantaraṃ dassento, <span class="bld">‘‘heṭṭhā vuttalakkhaṇā vā’’</span>tiādimāha.</p>
  1124. <p class="bodytext"><span class="bld">Asitapītādibhede</span>ti asitapītakhāyitasāyitappabhede, asitabbakhāditabbasāyitabbavibhāgeti attho kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, āharīyatīti āhāro, kabaḷīkāro ca so āhāro cāti <span class="bld">kabaḷīkārāhāro</span>. Vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhāvena adhippeto. Ojālakkhaṇo pana āhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatīti āhāroti vuccati. So idha nādhippeto paṭikūlākāraggahaṇassa asambhavato. <span class="bld">Nava paṭikūlānī</span>ti gamanapariyesanaparibhogāsayanidānaaparipakkaparipakkaphalanissandappaṭikūlavasena nava paṭikūlāni. Samakkhanappaṭikūlaṃ pana paribhogādīsu labbhamānattā idha visuṃ na gahitaṃ, aññathā tena saddhiṃ ‘‘dasa paṭikūlānī’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">Visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.303-304) pana samakkhanaṃ paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikūlanti visuṃ gahetvā dasahākārehi paṭikūlatā vuttā.</p>
  1125. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppajjanakasañña</span>nti paṭikūlākāraggahaṇavasena uppajjanakasaññaṃ. Saññāsaddo cāyaṃ ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.57) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāya āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekaṭṭhā, udāhu nānaṭṭhā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhārehi paṭikūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikūlasaññā’’ti adhippetaṃ.</p>
  1126. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkaṇṭhitasañña</span>nti <a name="V1.0257"></a> nibbindanākārena uppajjanakasaññaṃ. <span class="bld">Aniccasañña</span>nti ettha aniccaṃ khandhapañcakaṃ uppādavayaññathattabhāvato, hutvā abhāvato vā, tasmiṃ anicce khandhapañcake aniccanti uppajjamānā aniccalakkhaṇapariggāhikā saññā aniccasaññā. Tenāha – <span class="bld">‘‘pañcannaṃ upādānakkhandhāna’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">udayo</span> <a name="M1.0274"></a> nibbattilakkhaṇaṃ, <span class="bld">vayo</span> vipariṇāmalakkhaṇaṃ, <span class="bld">aññathattaṃ</span> jarā. Udayabbayaññathattaggahaṇena aniccalakkhaṇaṃ dasseti. Uppādavayaññathattabhāvato hi khandhapañcakaṃ aniccanti vuccati. Yassa ca sabhāvena khandhapañcakaṃ aniccanti vuccati, taṃ <span class="bld">aniccalakkhaṇaṃ</span>. Tena hi taṃ aniccanti lakkhīyati, aniccalakkhaṇañca udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti, udayabbayaṃ pana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvaṃ sallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti, atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti.</p>
  1127. <p class="bodytext">‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 46, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhaṃ, abhiṇhappaṭipīḷanākāro pana dukkhalakkhaṇaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘anicce khandhapañcake…pe… saññaṃ bhāvetī’’</span>ti. Tattha paṭipīḷanaṃ nāma yathāpariggahitaṃ udayavayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānatā vibādhiyamānatā. Dukkhalakkhaṇañca abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti, abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ pana manasi karitvā iriyāpathe labbhamānadukkhappaṭicchādakabhāve ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Tathā hi iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā. Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti, evaṃ sesāpi. Iriyāpathānaṃ pana taṃtaṃdukkhapatitākārabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhappaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato. Tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi karitvā iriyāpathe labbhamānadukkhappaṭicchādakabhāve ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti.</p>
  1128. <p class="bodytext">‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ avasavattanato anattā, avasavattanākāro pana anattalakkhaṇaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘paṭipīḷanaṭṭhenā’’</span>tiādi<a name="M1.0275"></a>. Anattalakkhaṇañca nānādhātuvinibbhogassa <a name="V1.0258"></a> amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti, nānādhātuyo pana vinibbhujjitvā ‘‘aññā pathavīdhātu, aññā āpodhātū’’tiādinā, ‘‘añño phasso, aññā vedanā’’tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā ghanavinibbhoge kate samūhaghane kiccārammaṇaghane ca bhedite anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Yā hesā aññamaññūpatthambhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi mamāyamānā samūhaghanatā, tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā, tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā. Sā catūsu dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānāsu hatthena parimaddiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilīnaṃ āgacchati, yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammamattāti avasavattanākārasaṅkhātaṃ anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti.</p>
  1129. <p class="centered">Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1130. <p class="chapter">19. Kāyagatāsativaggavaṇṇanā</p>
  1131. <p class="bodytext"><a name="para563"></a><a name="para563_an1"></a><span class="paranum">563</span>. <span class="bld">Cetasā</span> <a name="V1.0259"></a> <span class="bld">phuṭo</span>ti cittena pharito. Cittena pharaṇañca samuddassa dvidhā sambhavatīti āha – <span class="bld">‘‘duvidhaṃ pharaṇa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Purimena atthenā</span>ti ‘‘sampayogavasena vijjaṃ bhajantī’’ti vuttena atthena. <span class="bld">Pacchimenā</span>ti ‘‘vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantī’’ti vuttena.</p>
  1132. <p class="bodytext"><a name="para564"></a><a name="para564_an1"></a><span class="paranum">564</span>. <span class="bld">Mahato saṃvegāya saṃvattatī</span>tiādīsu ayaṃ pana aparo nayo. Yāthāvato kāyasabhāvappavedanato mahato saṃvegāya saṃvattati. <span class="bld">Atthāyā</span>ti diṭṭhadhammikādiatthāya. <span class="bld">Yogakkhemāyā</span>ti catūhi yogehi khemabhāvāya. <span class="bld">Satisampajaññāyā</span>ti sabbattha satiavippavāsāya sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. <span class="bld">Ñāṇadassanappaṭilābhāyā</span>ti vipassanāñāṇādhigamāya. <span class="bld">Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyā</span>ti tisso vijjā cittassa adhimutti nibbānaṃ cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya.</p>
  1133. <p class="bodytext"><a name="para584"></a><a name="para584_an1"></a><span class="paranum">584</span>. <span class="bld">Paññāpaṭilābhāyā</span>tiādīsu <a name="M1.0276"></a> soḷasasu padesu paññāpaṭilābhāya paññāvuddhiyā paññāvepullāya paññābāhullāyāti imāni cattāri paññāvasena bhāvavacanāni, sesāni dvādasa puggalavasena bhāvavacanāni. <span class="bld">Sappurisasaṃsevo</span>ti sappurisānaṃ bhajanaṃ. <span class="bld">Saddhammassavana</span>nti tesaṃ sappurisānaṃ santike sīlādippaṭipattidīpakassa saddhammavacanassa savanaṃ. <span class="bld">Yoniso manasikāro</span>ti sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhāvasena upāyena manasikāro. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipattī</span>ti lokuttaradhamme anugatassa sīlādippaṭipadādhammassa paṭipajjanaṃ.</p>
  1134. <p class="bodytext"><span class="bld">Channaṃ abhiññāñāṇāna</span>nti iddhividhadibbasotacetopariyapubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇānaṃ. <span class="bld">Tesattatīnaṃ ñāṇāna</span>nti <span class="bld">paṭisambhidāpāḷiyaṃ</span> (paṭi. ma. 1.1-2 mātikā) ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṃ, sutvāna saṃvare paññā sīlamaye ñāṇa’’ntiādinā ñāṇakathāya niddiṭṭhānaṃ sāvakasādhāraṇāsādhāraṇānaṃ ñāṇānaṃ. Imesañhi tesattatiñāṇānaṃ sutamayañāṇādīni sattasaṭṭhiñāṇāni sāvakassa sādhāraṇāni, ‘‘indriyaparopariyatte ñāṇaṃ, sattānaṃ āsayānusaye ñāṇaṃ, yamakapāṭihīre ñāṇaṃ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇaṃ, anāvaraṇañāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.68-73 mātikā) imāni cha asādhāraṇañāṇāni sāvakehi.</p>
  1135. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattasattatīnaṃ</span> <a name="V1.0260"></a> <span class="bld">ñāṇāna</span>nti ettha –</p>
  1136. <p class="indent">‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ…pe… upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ, taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ, vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ, phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ, saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ, saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati <a name="M1.0277"></a> avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhamaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇa’’nti –</p>
  1137. <p class="bodytext">Bhagavatā <span class="bld">nidānavagge</span> (saṃ. ni. 2.34-35) jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ satta satta katvā vuttāni sattasattatiñāṇāni.</p>
  1138. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammaṭṭhitiñāṇa</span>nti paccayākārañāṇaṃ. Paccayākāro hi dhammānaṃ pavattisaṅkhātāya ṭhitiyā kāraṇattā ‘‘dhammaṭṭhitī’’ti vuccati, tattha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā vuttasseva chabbidhassa ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Khayadhamma</span>nti khayagamanasabhāvaṃ. <span class="bld">Vayadhamma</span>nti vayagamanasabhāvaṃ. <span class="bld">Virāgadhamma</span>nti virajjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Nirodhadhamma</span>nti nirujjhanasabhāvanti attho.</p>
  1139. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābho</span>tiādīsu lābhoyeva upasaggena visesetvā <span class="bld">‘‘paṭilābho’’</span>ti vutto. Puna tasseva atthavivaraṇavasena <span class="bld">‘‘patti sampattī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Phusanā</span>ti adhigamanavasena phusanā. <span class="bld">Sacchikiriyā</span>ti paṭilābhasacchikiriyā. <span class="bld">Upasampadā</span>ti nipphādanā.</p>
  1140. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattannañca</span> <a name="V1.0261"></a> <span class="bld">sekkhāna</span>nti tisso sikkhā sikkhantīti sekkhasaññitānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ. <span class="bld">Puthujjanakalyāṇakassa cā</span>ti nibbānagāminiyā paṭipadāya yuttattā sundaraṭṭhena kalyāṇasaññitassa puthujjanassa. Vaḍḍhitaṃ vaḍḍhanaṃ ekāyāti <span class="bld">vaḍḍhitavaḍḍhanā</span>. Yathāvuttānaṃ aṭṭhannampi paññānaṃ vasena visesatova arahato paññāvasena <span class="bld">paññāvuddhiyā</span>. Tathā <span class="bld">paññāvepullāya</span>.</p>
  1141. <p class="bodytext">Yassa kassacipi visesato anurūpadhammassa mahantaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento <span class="bld">‘‘mahante atthe pariggaṇhātī’’</span>tiādimāha. Tattha atthādīnaṃ mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo, mahāvisayatā ca tesaṃ paṭisambhidāmagge āgatanayena veditabbā. Sīlakkhandhassa pana hetumahantatāya, paccayamahantatāya, nissayamahantatāya<a name="M1.0278"></a>, pabhedamahantatāya, kiccamahantatāya, phalamahantatāya, ānisaṃsamahantatāya ca mahantabhāvo veditabbo. Tattha <span class="bld">hetu</span> alobhādayo. <span class="bld">Paccayo</span> hirottappasaddhāsativīriyādayo. <span class="bld">Nissayo</span> sāvakabodhipaccekabodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. <span class="bld">Pabhedo</span> cārittavārittādivibhāgo. <span class="bld">Kiccaṃ</span> tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ. <span class="bld">Phalaṃ</span> saggasampadā nibbānasampadā ca. <span class="bld">Ānisaṃso</span> piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.9) <span class="bld">ākaṅkheyyasuttā</span>dīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā vattabbā. Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ mahantabhāvo pana mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena veditabbā.</p>
  1142. <p class="bodytext">Vihārasamāpattīnaṃ mahāvisayatā samādhikkhandhe mahāvisayatāniddhāraṇanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalayānasaṅgāhakato <span class="bld">saccavibhaṅge</span> (vibha. 189 ādayo) <span class="bld">taṃsaṃvaṇṇanāsu</span> (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) ca āgatanayena, satipaṭṭhānādīnaṃ <span class="bld">satipaṭṭhānavibhaṅgā</span>dīsu (vibha. 355 ādayo) <span class="bld">taṃsaṃvaṇṇanā</span>dīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena, sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato, abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito, nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito ca mahantabhāvo veditabbo. <span class="bld">Pariggaṇhātī</span>ti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti, paṭivijjhatīti attho.</p>
  1143. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthupaññā</span>ti <a name="V1.0262"></a> etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">puthu nānākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatī</span>ti ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho…pe… ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho…pe… bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho…pe… bahuvidhena saññākkhandho. Ekavidhena saṅkhārakkhandho…pe… bahuvidhena saṅkhārakkhandho. Ekavidhena viññāṇakkhandho…pe… bahuvidhena <a name="M1.0279"></a> viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.</p>
  1144. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu nānādhātūsū</span>ti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmikā’’ti evaṃ dhātūsu nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādinnadhātuvasena vuttaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, tañca kho ekadesatova, na nippadesato. Bahiddhā anupādinnadhātūnaṃ nānākaraṇaṃ tesaṃ avisayova, sabbaññubuddhānaṃyeva pana ‘‘imāya dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa kharo, imassa bahalataco, imassa sukkhataco. Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ. Imassa pupphaṃ nīlaṃ, pītaṃ, lohitaṃ, odātaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, missakagandhaṃ. Phalaṃ khuddakaṃ, mahantaṃ, dīghaṃ, vaṭṭaṃ, suvaṇṇaṃ, dubbaṇṇaṃ, maṭṭhaṃ, pharusaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, madhuraṃ, tittakaṃ, ambilaṃ, kaṭukaṃ, kasāvaṃ. Kaṇṭako tikhiṇo, atikhiṇo, ujuko, kuṭilo, tambo, nīlo, lohito, odāto’’tiādinā dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.</p>
  1145. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu nānāāyatanesū</span>ti ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.</p>
  1146. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu nānāpaṭiccasamuppādesū</span>ti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.110).</p>
  1147. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu nānāsuññatamanupalabbhesū</span>ti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhamānasabhāvesu. <span class="bld">Ma</span>-kāro hettha padasandhikaro.</p>
  1148. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu</span> <a name="V1.0263"></a> <span class="bld">nānāatthesū</span>ti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. <span class="bld">Dhammesū</span>ti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. <span class="bld">Niruttīsū</span>ti <a name="M1.0280"></a> tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu. <span class="bld">Puthu nānāpaṭibhānesū</span>ti atthapaṭisambhidādivisayesu imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato paṭibhānānīti laddhanāmesu nānāñāṇesu.</p>
  1149. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu nānāsīlakkhandhesū</span>tiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva, itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – <span class="bld">‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’</span>ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.</p>
  1150. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipule atthe</span>ti mahante atthe. Mahantapariyāyo hi vipulasaddo. <span class="bld">Gambhīresū</span>ti sasādīhi viya mahāsamuddo anupacitañāṇasambhārehi alabbhaneyyappatiṭṭhesu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti visayassa gambhīratāya ñāṇassa gambhīratā vibhāvitā.</p>
  1151. <p class="bodytext">Tikkhavisadabhāvādiguṇehi asādhāraṇattā paresaṃ paññāya na sāmantā, atha kho suvidūravidūreti <span class="bld">asamantapaññā</span> ākārassa rassattaṃ katvā. Keci ‘‘asamatthapaññā’’ti paṭhanti, tesaṃ yathāvuttaguṇehi aññehi asādhāraṇattā natthi etissā kāyaci samatthanti asamatthā paññāti yojanā. <span class="bld">Atthavavatthānato</span>ti atthappabhedassa yāthāvato sanniṭṭhānato. <span class="bld">Na añño koci sakkoti abhisambhavitu</span>nti ñāṇagatiyā sampāpuṇituṃ na añño kocipi sakkoti, tasmā ayaṃ suvidūravidūreti asamantapaññā. Idāni puggalantaravasena asamantapaññaṃ vibhāvetuṃ, <span class="bld">‘‘puthujjanakalyāṇakassā’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  1152. <p class="indent">‘‘Paññāpabhedakusalo abhinnañāṇo adhigatappaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano balavā netā vinetā anunetā paññāpetā vinijjhāpetā pekkhatā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugāmī ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.</p>
  1153. <p class="indent">‘‘So <a name="V1.0264"></a><a name="M1.0281"></a> hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato, natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti, yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi taṃ sabbaṃ jānitabbaṃ, attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati.</p>
  1154. <p class="indent">‘‘Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ. Neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā, yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino, evamevaṃ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati.</p>
  1155. <p class="indent">‘‘Sabbe <a name="M1.0282"></a> dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā, sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesaṃ sattānaṃ buddho āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbā sabbe satte pajānāti, sadevako loko <a name="V1.0265"></a> samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.</p>
  1156. <p class="indent">‘‘Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhino antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi te sāriputtasamā paññāya, tepi buddhañāṇassa padese parivattanti, buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā atighaṃsitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā, vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā’’ti (paṭi. ma. 3.5) –</p>
  1157. <p class="unindented">Ādinā niddiṭṭhapāḷiṃ peyyālamukhena saṃkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo…pe… te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā’’</span>tiādimāha.</p>
  1158. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pabhinnañāṇo</span>ti atthādīsu pabhedagatañāṇo. ‘‘Pabhedañāṇo’’tipi paṭhanti, soyeva attho. <span class="bld">Te pañha</span>nti te te attanā adhippetaṃ pañhaṃ. <span class="bld">Niddiṭṭhakāraṇā</span>ti vissajjitakāraṇā. <span class="bld">Upakkhittakāti</span> bhagavato paññāveyyattiyena samīpe khittakā antevāsikā sampajjanti.</p>
  1159. <p class="bodytext">Bhavati <a name="M1.0283"></a> abhibhavatīti bhūri. Kiṃ? Rāgādiṃ. Upasagge satipi tadeva padaṃ tamatthaṃ vadatīti upasaggena vināpi so attho viññeyyo anekatthattā dhātūnanti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘abhibhuyyatī’’</span>ti. Kārakabyattayena cetaṃ vuttaṃ, tasmā <span class="bld">rāgaṃ abhibhuyyatī</span>ti sā sā maggapaññā attanā attanā vajjhaṃ rāgaṃ abhibhuyyati abhibhavati, madatīti attho. Abhibhavatīti sā sā phalapaññā taṃ taṃ rāgaṃ bhavi abhibhavi maddīti <span class="bld">bhūripaññā</span>. ‘‘Abhibhavitā’’ti vā pāṭho, ‘‘abhibhavitvā’’tipi paṭhanti. Abhibhavitvāti ca kiriyāya siddhabhāvadassanaṃ. Paññā ce siddhā, rāgābhibhavo ca siddho evāti. Sesesupi eseva nayo.</p>
  1160. <p class="bodytext">Rāgādīsu pana rajjanalakkhaṇo <span class="bld">rāgo</span>. Dussanalakkhaṇo <span class="bld">doso</span>. Muyhanalakkhaṇo <span class="bld">moho</span>. Kujjhanalakkhaṇo <a name="V1.0266"></a> <span class="bld">kodho,</span> upanandhanalakkhaṇo <span class="bld">upanāho</span>. Pubbakālaṃ <span class="bld">kodho,</span> aparakālaṃ <span class="bld">upanāho</span>. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo <span class="bld">makkho,</span> yugaggāhalakkhaṇo <span class="bld">palāso</span>. Parasampattikhīyanalakkhaṇā <span class="bld">issā,</span> attano sampattiniggūhanalakkhaṇaṃ <span class="bld">macchariyaṃ</span>. Attanā katapāpappaṭicchādanalakkhaṇā <span class="bld">māyā,</span> attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ <span class="bld">sāṭheyyaṃ</span>. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo <span class="bld">thambho,</span> karaṇuttariyalakkhaṇo <span class="bld">sārambho</span>. Unnatilakkhaṇo <span class="bld">māno,</span> abbhunnatilakkhaṇo <span class="bld">atimāno</span>. Mattabhāvalakkhaṇo <span class="bld">mado,</span> pañcakāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo <span class="bld">pamādo</span>. Bhavati abhibhavati arinti <span class="bld">bhūri</span> asarūpato parassa akārassa lopaṃ katvā. Tenāha – <span class="bld">‘‘ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā’’</span>ti. Bhavati ettha thāvarajaṅgamanti <span class="bld">bhūri vuccati pathavī</span> yathā ‘‘bhūmī’’ti bhūri viyāti <span class="bld">bhūripaññā</span> vitthatavipulaṭṭhena sabbaṃ sahatāya ca. Tenāha – <span class="bld">‘‘tāyā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">pathavisamāyā</span>ti vitthatavipulaṭṭheneva pathavisamāya. <span class="bld">Vitthatāyā</span>ti pajānitabbe visaye vitthatāya, na ekadese vattamānāya. <span class="bld">Vipulāyā</span>ti uḷārabhūtāya. <span class="bld">Samannāgato</span>ti puggalo. <span class="bld">Iti</span>-saddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena puggalassa bhūripaññāya samannāgatattā tassa paññā bhūripaññā nāmāti attho. ‘‘Bhūripaññassa paññā bhūripaññapaññā’’ti vattabbe ekassa paññāsaddassa lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttaṃ.</p>
  1161. <p class="bodytext"><span class="bld">Apicā</span>ti <a name="M1.0284"></a> paññāpariyāyadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Paññāyameta</span>nti paññāya etaṃ. <span class="bld">Adhivacana</span>nti adhikaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Bhūrī</span>ti bhūte atthe khandhādike ramati saccasabhāvena, diṭṭhi viya na abhūteti bhūri. <span class="bld">Medhā</span>ti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. <span class="bld">Pariṇāyikā</span>ti yassuppajjati, taṃ sattaṃ attahitappaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇappaṭivedhe pariṇetīti pariṇāyikā. Imeheva aññānipi paññāpariyāyavacanāni honti.</p>
  1162. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññābāhulla</span>nti paññā bahulā assāti paññābahulo, tassa bhāvo paññābāhullaṃ. Tañca paññāya bāhullaṃ pavatti evāti tamatthaṃ paññāgarukassa puggalassa vasena dassento, <span class="bld">‘‘idhekacco paññāgaruko hotī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">idhekacco</span>ti puthujjanakalyāṇako, ariyo vā. Paññā garu ekassāti <span class="bld">paññāgaruko</span>. Paññāya carito pavattito <span class="bld">paññācarito,</span> paññāya caritaṃ pavattaṃ assāti vā <span class="bld">paññācarito</span>. Anulomikakhantiādivibhāgā paññā āsayo etassāti <span class="bld">paññāsayo</span>. Paññāya adhimutto tanninnoti <span class="bld">paññādhimutto</span>. Samussitaṭṭhena paññā dhajo etassāti <span class="bld">paññādhajo. Paññāketū</span>ti tasseva vevacanaṃ. Paññānimittaṃ ādhipateyyaṃ etassāti <span class="bld">paññādhipateyyo</span>. Paññāsaṅkhāto vicayo, dhammasabhāvavicinanaṃ vā bahulaṃ etassāti <span class="bld">vicayabahulo</span><a name="V1.0267"></a>. Nānappakārena dhammasabhāvavicinanaṃ bahulaṃ assāti <span class="bld">pavicayabahulo</span>. Okkhāyanaṃ yāthāvato dhammānaṃ upaṭṭhānaṃ bahulaṃ etassāti <span class="bld">okkhāyanabahulo</span>. Paññāya tassa tassa dhammassa sammāpekkhanā sampekkhā, sampekkhāya ayanaṃ pavattanaṃ sampekkhāyanaṃ, sampekkhāyanaṃ dhammo pakati assāti <span class="bld">sampekkhāyanadhammo</span>. Sampekkhāyanaṃ vā yāthāvato dassanadhammo sabhāvo etassāti <span class="bld">sampekkhāyanadhammo</span>. Sabbaṃ dhammajātaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ katvā viharaṇasīloti <span class="bld">vibhūtavihārī</span>.</p>
  1163. <p class="bodytext"><span class="bld">Taccarito</span>tiādīsu <span class="bld">taṃ</span>-saddena paññā paccāmaṭṭhā, tasmā tattha ‘‘paññācarito’’tiādinā attho veditabbo. Sā paññā caritā garukā bahulā assāti <span class="bld">taccarito taggaruko tabbahulo</span>. Tassaṃ paññāyaṃ ninno poṇo pabbhāro adhimuttoti <span class="bld">tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto</span>. Sā paññā adhipati tadadhipati, tadadhipatito āgato <a name="M1.0285"></a> <span class="bld">tadādhipateyyo. Paññāgaruko</span>tiādīni ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti, ayaṃ puggalo nekkhammagaruko’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.114) viya purimajātito pabhuti vuttāni. <span class="bld">Taccarito</span>tiādīni imissā jātiyā vuttāni. Idāni vuttamevatthaṃ nidassanavasenapi dassetuṃ – <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evameva</span>ntiādīni dassitabbanigamanaṃ.</p>
  1164. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīghapaññā</span>ti attano visaye sīghappavattikā paññā, yā samāraddhā attano paññākiccaṃ adandhāyantī avitthāyantī khippameva sampāpeti. Tenāha – <span class="bld">‘‘sīghaṃ sīghaṃ sīlāni paripūretī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sīghaṃ sīgha</span>nti bahūnaṃ sīlādīnaṃ saṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sīlānī</span>ti cārittavārittavasena paññattāni pātimokkhasaṃvarasīlāni, ṭhapetvā vā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ gahitattā itarāni tividhasīlāni. <span class="bld">Indriyasaṃvara</span>nti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ rāgappaṭighappavesaṃ akatvā satikavāṭena nivāraṇaṃ thakanaṃ. <span class="bld">Bhojane mattaññuta</span>nti paccavekkhitaparibhogavasena bhojane pamāṇaññubhāvaṃ. <span class="bld">Jāgariyānuyoga</span>nti divasassa tīsu koṭṭhāsesu rattiyā paṭhamamajjhimakoṭṭhāsesu ca jāgarati na niddāyati, samaṇadhammameva karotīti jāgaro, jāgarassa bhāvo, kammaṃ vā jāgariyaṃ, jāgariyassa anuyogo jāgariyānuyogo, taṃ jāgariyānuyogaṃ. <span class="bld">Sīlakkhandha</span>nti sekkhaṃ vā asekkhaṃ vā sīlakkhandhaṃ. Evamitarepi khandhā veditabbā. <span class="bld">Paññākkhandha</span>nti maggapaññā ca sekkhāsekkhānaṃ lokiyapaññā ca. <span class="bld">Vimuttikkhandha</span>nti phalavimutti. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassanakkhandha</span>nti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Sīghapaññāniddesasadisoyeva lahupaññāniddeso, tathā hāsapaññāniddeso. Javanapaññāniddeso pana kalāpasammasananayena pavatto. Tikkhapaññāniddeso vīriyassa ussukkāpanavasena, nibbedhikapaññāniddeso <a name="V1.0268"></a> sabbaloke anabhiratasaññāvasena pavatto. Tattha turitakiriyā <span class="bld">sīghatā</span>. Adandhatā <span class="bld">lahutā</span>. Vegāyitattaṃ <span class="bld">khippatā</span>.</p>
  1165. <p class="bodytext"><span class="bld">Hāsabahulo</span>ti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Atha vā <span class="bld">hāsabahulo</span>ti mūlapadaṃ. <span class="bld">Vedabahulo</span>ti tassā eva pītiyā sampayuttasomanassavedanāvasena niddesapadaṃ. <span class="bld">Tuṭṭhibahulo</span>ti nātibalavapītiyā tuṭṭhākāravasena. <span class="bld">Pāmojjabahulo</span>ti balavapītiyā pamuditabhāvavasena. <span class="bld">Sīlāni paripūretī</span>ti haṭṭhappahaṭṭho udaggūdaggo <a name="M1.0286"></a> sampiyāyamāno sīlāni sampādeti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitā vikasitā viya pavattati, na evaṃ upekkhāsahagatāti.</p>
  1166. <p class="bodytext"><span class="bld">Aniccato khippaṃ javatī</span>ti ‘‘khandhapañcakaṃ anicca’’nti vegāyitena pavattati, paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ – <span class="bld">‘‘rūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">khayaṭṭhenā</span>ti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. <span class="bld">Bhayaṭṭhenā</span>ti bhayānakabhāvato. <span class="bld">Asārakaṭṭhenā</span>ti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. <span class="bld">Tulayitvā</span>ti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. <span class="bld">Tīrayitvā</span>ti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. <span class="bld">Vibhāvayitvā</span>ti yāthāvato pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Atha vā <span class="bld">tulayitvā</span>ti kalāpasammasanavasena tulayitvā. <span class="bld">Tīrayitvā</span>ti udayabbayānupassanāvasena tīretvā. <span class="bld">Vibhāvayitvā</span>ti bhaṅgānupassanādivasena pākaṭaṃ katvā. <span class="bld">Vibhūtaṃ katvā</span>ti saṅkhārupekkhānulomavasena phuṭaṃ katvā. <span class="bld">Rūpanirodhe</span>ti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne. <span class="bld">Khippaṃ javatī</span>ti ninnapoṇapabbhāravasena javati pavattati. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna <span class="bld">‘‘rūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  1167. <p class="bodytext">Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti <span class="bld">‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’</span>ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, <span class="bld">‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’</span>ntiādimāha. Samathavipassanāhi vikkhambhanatadaṅgavasena pahīnampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, taṃ idha <span class="bld">‘‘uppanna’’</span>nti adhippetaṃ. <span class="bld">Nādhivāsetī</span>ti santānaṃ āropetvā na vāseti. <span class="bld">Pajahatī</span>ti samucchedavasena pajahati. <span class="bld">Vinodetī</span>ti khipati. <span class="bld">Byantiṃ karotī</span>ti vigatantaṃ karoti. <span class="bld">Anabhāvaṃ gametī</span>ti anu abhāvaṃ <a name="V1.0269"></a> gameti, vipassanākkamena ariyamaggaṃ patvā samucchedavaseneva abhāvaṃ gamayatīti attho. Ettha ca kāmappaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">kāmavitakko</span>. ‘‘Ime sattā <a name="M1.0287"></a> marantū’’ti paresaṃ maraṇappaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">byāpādavitakko</span>. ‘‘Ime sattā vihiṃsiyantū’’ti paresaṃ vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">vihiṃsāvitakko. Pāpake</span>ti lāmake. <span class="bld">Akusale dhamme</span>ti akosallasambhūte dhamme. Tikkhapañño nāma khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – <span class="bld">‘‘ekamhi āsane cattāro ariyamaggā’’</span>tiādi.</p>
  1168. <p class="bodytext">‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ – <span class="bld">‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ubbegabahulo</span>ti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) nayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego. <span class="bld">Uttāsabahulo</span>ti ñāṇabhayavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. <span class="bld">Ukkaṇṭhanabahulo</span>ti saṅkhārato uddhaṃ visaṅkhārābhimukhatāya ukkaṇṭhanabahulo. Iminā nibbidānupassanamāha. <span class="bld">Aratibahulo</span>tiādinā tassā eva aparāparūpapattiṃ. <span class="bld">Bahimukho</span>ti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho. Tathā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ paṭivijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthīti nibbedhikā, nibbijjhatīti vā nibbedhikā, sā eva paññā <span class="bld">nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubba</span>nti anamatagge saṃsāre antaṃ pāpetvā anividdhapubbaṃ. <span class="bld">Appadālitapubba</span>nti tasseva atthavacanaṃ, antakaraṇeneva appadālitapubbanti attho. <span class="bld">Lobhakkhandha</span>nti lobharāsiṃ, lobhakoṭṭhāsaṃ vā.</p>
  1169. <p class="centered">Kāyagatāsativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1170. <p class="chapter">20. Amatavaggavaṇṇanā</p>
  1171. <p class="bodytext"><a name="para600-611"></a><a name="para600-611_an1"></a><span class="paranum">600-611</span>. Natthi <a name="V1.0270"></a> ettha mataṃ maraṇaṃ vināsoti <span class="bld">amataṃ,</span> nibbānanti āha – <span class="bld">‘‘maraṇavirahitaṃ nibbānaṃ paribhuñjantī’’</span>ti. Amatassa vā nibbānassa adhigamahetutāya <a name="M1.0288"></a> amatasadisaatappakasukhapatitatāya ca kāyagatāsati <span class="bld">‘‘amata’’</span>nti vuttā. <span class="bld">Paribhuñjantī</span>ti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. <span class="bld">Viraddha</span>nti anadhigamena virajjhitaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘virādhitaṃ nādhigata’’</span>nti. <span class="bld">Āraddha</span>nti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Tañca paripuṇṇaṃ nāma hotīti āha – <span class="bld">‘‘āraddhanti paripuṇṇa’’</span>nti. <span class="bld">Pamādiṃsū</span>ti kālabyattayenedaṃ vuttanti āha – <span class="bld">‘‘pamajjantī’’</span>ti.</p>
  1172. <p class="centered">Amatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1173. <p class="centered">Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  1174. <p class="centered">Ekakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.</p>
  1175. <p class="centered">Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.</p>
  1176. </body>