| 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Saṃyuttanikāye</p>
- <a name="sn5"></a>
- <p class="book">Mahāvaggaṭīkā</p>
- <a name="sn5_1"></a>
- <p class="chapter">1. Maggasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Avijjāvaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-2"></a><a name="para1-2_sn5"></a><span class="paranum">1-2</span>. <span class="bld">Pubbaṅgamā</span>ti <a name="M2.0393"></a><a name="V2.0103"></a> pubbecarā. Avijjā hi aññāṇalakkhaṇā sammuyhanākārena ārammaṇe pavattatīti sampayuttadhammānampi tadākārānuvidhānatāya paccayo hoti. Tathā hi te aniccāsubhadukkhānattasabhāvepi dhamme niccādito gaṇhanti, ayamassā tesaṃ sahajātavasena pubbaṅgamatā. Yaṃ pana mohena abhibhūto pāpakiriyāya ādīnavaṃ apassanto pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyati, kāmesu micchā carati, musā bhaṇati, aññampi vividhaṃ dussīlyaṃ ācarati, ayamassa sahajātavasena ca upanissayavasena ca pubbaṅgamatā. <span class="bld">Samāpajjanāyā</span>ti tabbhāvāpajjanāya <a name="V2.0104"></a> akusalappattiyā. <span class="bld">Sabhāvapaṭilābhāyā</span>ti attalābhāya. Tenāha <span class="bld">‘‘uppattiyā’’</span>ti. Sā panesā vuttākārena akusalānaṃ pubbaṅgamabhūtā avijjā uppajjatīti sambandho. <span class="bld">Yadeta</span>nti yaṃ etaṃ pāpājigucchanatāya pāpato <span class="bld">alajjanākārasaṇṭhitaṃ ahirikaṃ,</span> pāpānutrāsatāya <span class="bld">pāpato abhāyanākārasaṇṭhitañca anottappaṃ, etaṃ</span> <a name="M2.0394"></a> dvayaṃ <span class="bld">anudeva</span> anvāgatameva. <span class="bld">Anu</span>-saddena cettha <span class="bld">eta</span>nti upayogavacanaṃ. <span class="bld">Anudevā</span>ti etassa attho saheva ekatoti. Ettha avijjāya vuttanayānusārena tappaṭipakkhato ca attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha yathā akusalakammapathavasena pavattiyaṃ pubbaṅgamatā avijjāya, evaṃ kusalakammapathavasena puññakiriyavatthuvasena ca pavattiyaṃ vijjāya pubbaṅgamatā vattabbā. Vīmaṃsādhipativasena pavattiyaṃ ādhipaccākāravasena ca pubbaṅgamatā veditabbā. Dvīhevāti ca avadhāraṇaṃ ādhipaccākārassa sahajāteneva saṅgahetabbato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lajjanākārasaṇṭhitā</span>ti pāpato jigucchanākārasaṇṭhitā. <span class="bld">Bhāyanākārasaṇṭhita</span>nti uttasanākārasaṇṭhitaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti hiriottappe. Vidati, vindatīti vā <span class="bld">vijjā. Viddasū</span>ti ca sappaññapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘viddasunoti viduno’’</span>ti. <span class="bld">Yāthāvadiṭṭhī</span>ti aviparītā diṭṭhi, saṃkilesato <span class="bld">niyyānikadiṭṭhi. Sammādiṭṭhi pahotī</span>ti ettha sā vijjā sammādiṭṭhi veditabbā. <span class="bld">Na ekato sabbāni labbhanti</span> sammāvācākammantājīvānaṃ pubbābhisaṅkhārassa anekarūpattā. <span class="bld">Lokuttaramaggakkhaṇe ekato labbhanti</span> kiccato bhinnānampi tāsaṃ tattha sarūpato abhinnattā. Ekā eva hi virati maggakkhaṇe tissannampi viratīnaṃ kiccaṃ sādhentī pavattati, yathā ekā eva sammādiṭṭhi parijānanādivasena catubbidhakiccaṃ sādhentī pavattati. Tāni ca kho sabbāni aṭṭhapi paṭhamajjhānike magge labbhantīti yojanā. <span class="bld">Paṭhamajjhānike</span>ti paṭhamajhānavante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathābhūtassā</span>ti ariyamaggasamaṅgino. <span class="bld">Yasmā mahāsaḷāyatanasutte vuttaṃ</span> ‘‘sammādiṭṭhiādīnaṃ pañcannaṃ eva aṅgānaṃ vasenā’’ti, <span class="bld">tasmā pañcaṅgiko lokuttaramaggo hoti</span>. ‘‘Pubbeva kho panā’’ti hi vacanaṃ tadā maggakkhaṇe viratīnaṃ abhāvaṃ ñāpeti, tasmā kāmāvacaracittesu viya lokuttaracittesu virati aniyatāti adhippāyo. <span class="bld">Parisuddhabhāvadassana</span>nti parisuddhasīlabhāvadassanatthaṃ. <span class="bld">Ayamattho dīpito,</span> na ariyamagge viratīnaṃ abhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā abhidhamme maggavibhaṅge pañcaṅgikavāro āgatoti āha <span class="bld">‘‘yampi abhidhamme’’</span>tiādi. <span class="bld">Ta</span>nti ‘‘pañcaṅgiko maggo hotī’’ti vacanaṃ. <span class="bld">‘‘Ekaṃ</span> <a name="M2.0395"></a> <span class="bld">kiccantaraṃ dassetuṃ vutta’’</span>nti vatvā taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmiñhi kāle’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yasmiñhi kāle</span>ti lokiyakāle<a name="V2.0105"></a>. Tena ‘‘ekaṃ kiccantara’’nti vuttaṃ aṭṭhaṅgikakiccaṃ dasseti. Viratiuppādanena micchāvācādīni puggalena maggasamaye pajahāpentīti sammādiṭṭhiādīni ‘‘pañca kārakaṅgānī’’ti vuttāni. Sammāvācādikiriyā hi virati, tañca etāni kārāpentīti. <span class="bld">Virativasenā</span>ti viramaṇakiriyāvasena kārāpakabhāvena, kattubhāvena vāti attho. ‘‘Viratittayavasenā’’ti vā pāṭho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammākammanto pūratī</span>ti imehi sammādiṭṭhiādīhi sammākammantakiccaṃ pūrati nāma tehi vīriyādikehi tadatthasiddhito. Tampi sandhāya <span class="bld">‘‘ekaṃ kiccantaraṃ dassetu’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Imaṃ kiccantaraṃ dassetu</span>nti lokuttaramaggakkhaṇepi imāneva pañca sammāvācādiviratittayassa ekakkhaṇe kārāpakaṅgānīti dassetuṃ. <span class="bld">Evaṃ vutta</span>nti ‘‘tasmiṃ samaye pañcaṅgiko maggo hotī’’ti (vibha. 494) evaṃ vuttaṃ. Lokiyamaggakkhaṇe pañceva honti, virati pana aniyatā, tasmā ‘‘chaaṅgiko’’ti avatvā ‘‘pañcaṅgiko’’icceva vuttaṃ. Tayidaṃ abhidhamme pañcaṅgikavāradesanāya kāraṇakittanamaggo, ariyamaggo pana aṭṭhaṅgikovāti dassetuṃ, <span class="bld">‘‘yā ca, bhikkhave’’</span>tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. Micchādiṭṭhiādikā dasa, tappaccayā akusalā ca dasāti vīsati akusalapakkhiyā, sammādiṭṭhiādikā dasa, tappaccayā kusalā ca dasāti vīsati kusalapakkhiyā mahācattārīsakasutte vuttā. <span class="bld">Mahācattārīsaka</span>nti tassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Missakova kathito</span> lokuttarassapi idha labbhamānattā.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā kosalasaṃyuttepi idha ca therena ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassā’’tiādinā vuttaṃ ‘‘mā hevaṃ ānandā’’tiādinā paṭikkhipitvā ‘‘sakalamevidaṃ ānandā’’tiādinā bhagavatā desitaṃ suttaṃ āgataṃ. Tassattho kosalasaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vutto, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kosalasaṃyutte vuttatthamevā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sāriputtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_sn5"></a><span class="paranum">3</span>. Sāvakabodhi <a name="M2.0396"></a> sāvakapāramiyo, tappariyāpannaṃ ñāṇaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ, taṃ pana dvinnaṃ aggasāvakānaṃ tatthapi dhammasenāpatino eva savisesaṃ matthakaṃ pattaṃ, na itaresanti āha – <span class="bld">‘‘sāvaka…pe… appattatāyā’’</span>ti. Tasmā tassa matthakappattiyā maggabrahmacariye ijjhante tassa ekadeso idha ijjhati, na sakalanti. Na hi addhabrahmacariyaṃ nāma atthi, tasmā vuttaṃ, <span class="bld">‘‘sakalampi</span> <a name="V2.0106"></a> <span class="bld">…pe… labbhatī’’</span>ti, taṃ pana bhaṇḍāgāriko nāññāsi ñāṇassa sāvakavisayepi sappadesikattā, dhammasenāpati pana ñāṇassa tattha nippadesikattā aññāsīti. Tenāha – <span class="bld">‘‘ānandatthero…pe… aññāsī’’</span>ti. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘sakalamidaṃ, bhante’’ti evaṃ avoca.</p>
- <p class="centered">Sāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Jāṇussoṇibrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_sn5"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Vaḷavābhi</span>-saddo vaḷavāpariyāyoti āha <span class="bld">‘‘catūhi vaḷavāhi yuttarathenā’’</span>ti. <span class="bld">Yodharatho</span>ti yodhehi yujjhanatthaṃ ārohitabbaratho. <span class="bld">Alaṅkāraratho</span> maṅgaladivasesu alaṅkatapaṭiyattehi ārohitabbaratho. <span class="bld">Ghanadukulena parivārito</span>ti rajatapaṭṭavaṇṇena setadukulena paṭicchādito. Paṭicchādanattho hi idha parivārasaddo. <span class="bld">Rajatapanāḷisuparikkhittā</span> setabhāvakaraṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Channaṃ channaṃ māsāna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karotī</span>ti idaṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhitena kātabbaṃ cārittaṃ. <span class="bld">Nagarato na pakkantā</span>ti nagarato bahi na gatā. Maṅgalavacane niyuttā <span class="bld">maṅgalikā,</span> suvatthivacane niyuttā <span class="bld">sovatthikā. Ādi</span>-saddena thutimāgadhavandikācariyake saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sukapattasadisāni</span> vaṇṇato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇagīta</span>nti thutigītaṃ. Brahmabhūtaṃ seṭṭhabhūtaṃ yānaṃ, brahmabhūtānaṃ seṭṭhabhūtānaṃ yānanti vā <span class="bld">brahmayānaṃ. Vijitattā</span> visesena jinanato. <span class="bld">Rāgaṃ vinayamānā pariyosāpetī</span>ti sabbampi rāgaṃ samucchedavinayavasena vineti, attano kiccaṃ pariyosāpeti. Kiccapariyosāpaneneva hi sayampi <a name="M2.0397"></a> pariyosānaṃ nipphattiṃ upagacchati. Tenāha <span class="bld">‘‘pariyosānaṃ gacchati nipphajjatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhura</span>nti bhummatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘tatramajjhattatāyuge yuttā’’</span>ti. <span class="bld">Īsā</span>ti yugasandhārikā dāruyugaḷā. Yathā vā bāhiraṃ yugaṃ dhāreti, tassā ṭhitāya eva kiccasiddhi, evaṃ kiriyāvasena laddhabalena tatramajjhattatāyuge thiraṃ dhāreti, teheva ariyamaggarathassa pavattanaṃ. <span class="bld">Hiri</span>ggahaṇena cettha taṃsahacaraṇato ottappampi gahitaṃyeva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘attanā saddhi’’</span>ntiādi. Nāḷiyā minamāno puriso viya ārammaṇaṃ minātīti <span class="bld">mano</span>. Kataraṃ pana taṃ mano, kathañcassa yottasadisatāti āha <span class="bld">‘‘vipassanācitta’’</span>ntiādi. Tena yottaṃ viyāti yottanti dasseti. Lokiyavipassanācittaṃ atirekapaññāsa kusaladhamme ekābaddhe ekasaṅgahite karotīti sambandho. Te pana ‘‘phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti cittaṅgavasena <span class="bld">dhammasaṅgahe</span> (dha. sa. 1) āgatanayeneva <a name="V2.0107"></a> veditabbā. <span class="bld">Lokuttaravipassanācitta</span>nti maggacittaṃ āha. <span class="bld">Atirekasaṭṭhī</span>ti te eva sammākammantājīvehi anaññātaññassāmītindriyādīhi ca saddhiṃ atirekasaṭṭhi kusaladhamme. <span class="bld">Ekābaddhe</span>ti ekasmiṃ eva ārammaṇe ābaddhe. <span class="bld">Ekasaṅgahe</span>ti tatheva vipassanākiccavasena ekasaṅgahe karoti. Pubbaṅgamabhāvena ārakkhaṃ sāretīti <span class="bld">ārakkhasārathī. ‘‘Yathā hi rathassa…pe… sārathī’’</span>ti vatvā taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yoggiyo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dhuraṃ vāheti</span> yogge. <span class="bld">Yojeti</span> yogge samagatiyañca. <span class="bld">Akkhaṃ abbhañjati</span> sukhappavattanatthaṃ. <span class="bld">Rathaṃ peseti</span> yoggacodanena. <span class="bld">Nibbisevane karoti</span> gamanavīthiyaṃ paṭipādanena sanniyojeti. <span class="bld">Ārakkhapaccupaṭṭhānā</span>ti ārakkhaṃ paccupaṭṭhapeti asammosasabhāvattā. <span class="bld">Gatiyo</span>ti pavattiyo, nipphattiyo vā. <span class="bld">Samanvesatī</span>ti gavesati.</p>
- <p class="bodytext">Ariyapuggalassa nibbānaṃ paṭimukhaṃ sampāpane ratho viyāti <span class="bld">ratho</span>. Parikaroti vibhūsayatīti <span class="bld">parikkhāro,</span> vibhūsanaṃ, sīlañca ariyamaggassa vibhūsanaṭṭhāniyaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘catupārisuddhisīlālaṅkāro’’</span>ti, sīlabhūsanoti attho. <span class="bld">Vipassanāsampayuttāna</span>nti lokiyāya lokuttarāya ca vipassanāya sampayuttānaṃ. Vidhinā īretabbato pavattetabbato <span class="bld">vīriyaṃ,</span> <a name="M2.0398"></a> sammāvāyāmo. Samaṃ sammā ca dhiyatīti samādhi, dhurañca taṃ samādhi cāti dhurasamādhi, upekkhā dhurasamādhi etassāti <span class="bld">upekkhādhurasamādhi,</span> ariyamaggo upekkhāsaṅkhātadhurasamādhīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana byañjanaṃ anādiyitvā dhurasamādhisaddānaṃ bhinnādhikaraṇatā vuttā. <span class="bld">Payogamajjhatte</span>ti vīriyasamatāya. <span class="bld">Anicchā</span>ti icchāpaṭipakkhā. Tenāha <span class="bld">‘‘alobhasaṅkhātā’’</span>ti. <span class="bld">Parivāraṇa</span>nti parivāro, paricchadoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mettā</span>ti mettācetovimutti. Tathā <span class="bld">karuṇā. Pubbabhāgo</span>ti ubhinnampi upacāro. Dvepi kāyacittavivekā viya pubbabhāgadhammavasena vuttā. <span class="bld">Ariyamaggarathe</span>ti parisuddhamaggasaṅkhāte rathe. Ariyamaggaratho ca maggaratho cāti <span class="bld">ariyamaggaratho,</span> evaṃ ekasesanayena vā attho veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘imasmiṃ lokiyalokuttaramaggarathe ṭhito’’</span>ti. <span class="bld">Sannaddhacammo</span>ti yogāvacarassa paṭimukkacammaṃ. <span class="bld">Na naṃ te vijjhantī</span>ti vacanapathā na naṃ vijjhanti. Dhammabhedanavasena na bhañjati, tassa ariyamaggassa rathassa sammā yojitassa antarā bhaṅgo natthīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attano purisakāraṃ nissāya laddhattā</span> attano santāneti adhippāyo. <span class="bld">Anuttara</span>nti uttararahitaṃ. Tato eva <span class="bld">seṭṭhayānaṃ,</span> nassa kenaci sadisanti <span class="bld">asadisaṃ</span>. Dhitisampannatāya <span class="bld">dhīrā paṇḍitapurisā</span> <a name="V2.0108"></a> <span class="bld">lokamhā niyyanti gacchanti</span>. ‘‘Jayaṃ jaya’’nti gāthāyaṃ vacanavipallāsena vuttanti āha <span class="bld">‘‘jinantā jinantā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Jāṇussoṇibrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5-6"></a><a name="para5-6_sn5"></a><span class="paranum">5-6</span>. <span class="bld">Niyamattho</span>ti avadhāraṇattho. <span class="bld">Tena</span> niyamena avadhāraṇena – <span class="bld">aññaṃ maggaṃ paṭikkhipati</span> ito aññassa niyyānikamaggassa abhāvato. ‘‘Dukkhassa pariññattha’’nti vuttattā <span class="bld">vaṭṭadukkhaṃ kathitaṃ</span>. Ariyamagge gahite tassa pubbabhāgamaggo vipassanāya gahito evāti <span class="bld">‘‘missakamaggo kathito’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Uttānameva</span> apubbassa abhāvā. Ayaṃ pana viseso ‘‘rāgakkhayo’’tiādīhi <a name="M2.0399"></a> yadipi nibbānaṃ vuttaṃ. Tathāpi arahattaṃ viya brahmacariyampi. Tena nibbānaṃ eva vuccati <span class="bld">‘‘idaṃ brahmacariyapariyosāna’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Kimatthiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_sn5"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Rāgavinayā</span>dipadehi nibbānaṃ vāpi vucceyya arahattaṃ vāpi. Yasmā so bhikkhu ubhayatthapi niviṭṭhabuddhi, tasmā bhagavā tassa ajjhāsayavasena ‘‘nibbānadhātuyā kho eta’’ntiādinā nibbānadhātuṃ vissajjetvā puna ‘‘āsavānaṃ khayo tena vuccatī’’ti āha. Yasmā ariyamaggo rāgādike samucchedavasena vineti, āsavañca sabbaso khepeti, tena ca vuttaṃ nibbānaṃ arahattañca, tasmā tadubhayaṃ <span class="bld">‘‘rāgavinayotiādi nāmamevā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anusandhikusalatāya pucchanto etaṃ avocā</span>ti iminā ‘‘pucchānusandhi idha labbhatī’’ti dīpitaṃ, ajjhāsayānusandhipi ettha labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_sn5"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvā</span>ti ‘‘sammādiṭṭhī’’tiādinā ekena pariyāyena ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ vibhāgena dassetvā ‘‘katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhī’’tiādinā <a name="V2.0109"></a> <span class="bld">puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo</span>. Uggahadhāraṇaparicayañāṇānipi savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantīti <span class="bld">‘‘savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṭṭhānābhiniveso</span>ti kammaṭṭhānapaṭipatti. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. <span class="bld">Iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa</span>nti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvo eva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekenevākārena saccānaṃ paṭivedhanimittatā, so eva abhimukhabhāvo tesaṃ samāgamoti <span class="bld">ekābhisamayo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti <a name="M2.0400"></a> ñāṇassa, yogino vā. Ettha ca keci ‘‘lokiyañāṇampi paṭivedho sabbassa yāthāvabodhabhāvato’’ti vadanti. Nanu uggahādipaṭivedho ca paṭivedhova, na ca so lokuttaroti? Taṃ na, kevalena paṭivedha-saddena uggahādipaṭivedhānaṃ avacanīyattā, paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuccati, na paṭivedhattā, paṭivedhabhūtameva pana ñāṇaṃ ujukaṃ paṭivedhoti vattabbataṃ arahati. <span class="bld">Kiccato</span>ti pariññādikiccato. <span class="bld">Ārammaṇapaṭivedho</span>ti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. <span class="bld">Kiccato</span>ti asammohapaṭivedhaṃ. Uggahādīhi saccassa pariggaṇhanaṃ <span class="bld">pariggaho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duddasattā</span>ti anadhigatañāṇena yāthāvasarasalakkhaṇato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā uppattito pākaṭānipi. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhasaccaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ubhaya</span>nti purimaṃ saccadvayaṃ. <span class="bld">Payogo</span>ti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ dukkarataratañca upamāhi dasseti <span class="bld">‘‘bhavaggaggahaṇattha’’</span>ntiādinā. Yathā purimaṃ saccadvayaṃ viya kenaci pariyāyena apākaṭatāya paramagambhīrattā uggahādivasena pubbabhāge pavattibhedaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘dukkhe ñāṇa’’</span>ntiādinā catubbidhaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti</span> ekābhisamayavaseneva pavattanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmapaccanīkaṭṭhenā</span>ti kāmānaṃ ujupaccanīkabhāvena. <span class="bld">Kāmato nissaṭabhāvenā</span>ti kāmehi visaṃyuttabhāvena. <span class="bld">Kāmaṃ sammasantassā</span>ti duvidhampi kāmaṃ aniccādito sammasantassa. Pajjati pavattati etenāti padaṃ, kāmassa padanti <span class="bld">kāmapadaṃ,</span> kāmassa uppattikāraṇassa ghāto samugghāto, taṃ <span class="bld">kāmapadaghātaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘kāmavūpasama’’</span>nti. Kāmehi vivittaṃ <span class="bld">kāmavivittaṃ</span>. So eva ca nesaṃ anto samucchedaviveketi katvā tasmiṃ sādhetabbe uppannoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmavivittante uppanno’’</span>ti. Kāmato nikkhamatīti nikkhamo, so eva <span class="bld">nekkhammasaṅkappo</span>. Imasmiñca <a name="V2.0110"></a> nekkhammasaṅkappassa saddatthavibhāvena yathāvutto kāmapaccanīkaṭṭhādiko atthaniddhāraṇaviseso antogadho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā byāpādapaccanīkaṭṭhena vihiṃsāya paccanīkaṭṭhenātiādikaṃ abyāpādāvihiṃsāsaṅkappānaṃ atthuddhāraṇavidhiṃ atidisati. <span class="bld">Nekkhammasaṅkappādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena abyāpādaavihiṃsāsaṅkappe eva saṅgaṇhāti. <span class="bld">Kāma…pe… saññāna</span>nti kāmavitakkādiviratisampayuttānaṃ nekkhammādisaññānaṃ. <span class="bld">Nānattā</span>ti nānākhaṇikattā. <span class="bld">Tīsu ṭhānesū</span>ti <a name="M2.0401"></a> tippakāresu kāraṇesu. <span class="bld">Uppannassā</span>ti uppajjanārahassa. Bhūmiladdhauppannaṃ idhādhippetaṃ. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">Padacchedato</span>ti kāraṇupacchedato. <span class="bld">Pada</span>nti hi uppattikāraṇanti vuttovāyamattho. <span class="bld">Anuppattisādhanavasenā</span>ti yathā saṅkappo āyatiṃ nuppajjati, evaṃ anuppattisādhanavasena. Sammādiṭṭhi viya <span class="bld">ekova kusalasaṅkappo uppajjati</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu ṭhānesū</span>ti visaṃvādanādīsu catūsu vītikkamaṭṭhānesu. Pabbajitānaṃ micchājīvo nāma āhāranimittakoti āha <span class="bld">‘‘khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāyā’’</span>ti. Sabbaso anesanāya pahānaṃ sammāājīvoti āha <span class="bld">‘‘buddhappasatthena ājīvenā’’</span>ti. Kammapathapattānaṃ vasena <span class="bld">‘‘sattasu ṭhānesū’’</span>ti vuttaṃ. Akammapathapattāya hi anesanāya so padaghātaṃ karotiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathārūpe vā ārammaṇe</span>ti yasmiṃ ārammaṇe imassa pubbe kilesā na uppannā, tasmiṃ eva. <span class="bld">Anuppannāna</span>nti anuppādassapi patthanāvasena anuppannānaṃ. <span class="bld">Vīriyacchanda</span>nti vīriyassa nibbattetukāmatāchandaṃ. ‘‘Chandasampayuttavīriyañcā’’ti vadanti. Vīriyameva pana anuppannākusalānuppādane labbhamānachandatāya dhurasampaggahatāya chandapariyāyena vuttaṃ. Tathā hi vīriyaṃ – ‘‘anikkhittachandatā anikkhittadhuratā’’ti (dha. sa. 26) niddiṭṭhaṃ. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā <span class="bld">cittaṃ paggahitaṃ karoti. Padhāna</span>nti padhānabhūtavīriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppattipabandhavasenā</span>ti nirantaruppādanavasena. <span class="bld">Catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasenā</span>ti yathāvuttesu catūsu ṭhānesu padhānakiccassa nipphādanavasena anuppādanādivasena. <span class="bld">Kiccasādhanavasenā</span>ti kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattagāhavidhamanavasena asubhadukkhāniccānattasādhanavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aya</span>nti yathāvutto sadisāsadisatāviseso. <span class="bld">Assā</span>ti maggassa. <span class="bld">Ettha katha</span>nti yadi rūpāvacaracatutthajjhānato <a name="V2.0111"></a> paṭṭhāya yāva sabbabhavaggā jhānaṅgamaggaṅgabojjhaṅgānaṃ sadisatā, evaṃ sante ‘‘āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttara’’nti ettha kathaṃ attho gahetabboti āha <span class="bld">‘‘etthāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Taṃjhānikāvā</span>ti paṭhamajjhānādīsu yaṃ jhānaṃ maggapaṭilābhassa pādakabhūtaṃ, taṃjhānikāva <span class="bld">assa</span> ariyassa uparipi <span class="bld">tayo maggā</span><a name="M2.0402"></a>. <span class="bld">Eva</span>nti vuttākārena. <span class="bld">Pādakajjhānameva niyameti</span> āruppe catukkapañcakajjhānuppattiyaṃ. <span class="bld">Vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā</span>ti sammasitakhandhe vadanti. <span class="bld">Puggalajjhāsayo niyameti</span> pādakasammasitajjhānānaṃ bhede. Yasmā saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti, tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa saṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvato itarassa ca atabbhāvato tīsupi vādesu vipassanāva niyametīti veditabbo, tasmā vipassanāniyameneva hi paṭhamavādepi apādakajjhānādipādakāpi maggā paṭhamajjhānikā honti. Itarehi ca pādakajjhānehi vipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikāva. Evaṃ sesavādesu vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Dutiyavāde taṃtaṃjhānikatā sammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatra hi vipassanā taṃtaṃvirāgabhāvanā bhāvetabbā, na somanassasahagatā upekkhāsahagatā hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo. Imasmiñca vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hotīti <span class="bld">‘‘puggalajjhāsayo niyametīti vadantī’’</span>ti vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana visuddhimaggassa etissā aṭṭhakathāya ekasaṅgahitattā <span class="bld">‘‘tesaṃ vādavinicchayo…pe… veditabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pubbabhāge</span>ti vipassanākkhaṇe.</p>
- <p class="centered">Vibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Sūkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_sn5"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Sūka</span>nti sāliyavādīnaṃ vālamāha. So hi nikantakasadiso paṭimukhagataṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindati, tasmā bhedaṃ icchantena uddhaggaṃ katvā ṭhapitaṃ <span class="bld">sammāpaṇihitaṃ</span> nāma, tathā aṭṭhapitaṃ <span class="bld">micchāpaṇihitaṃ</span> nāmāti vuttaṃ. <span class="bld">Micchāpaṇihitāyā</span>ti kammassakatapaññāya micchāṭhapanaṃ nāma – ‘‘ime sattā kammavasena sukhadukkhaṃ paccanubhavanti, taṃ pana kammaṃ issarassa icchāvasena brahmā nimminātī’’tiādinā micchāpakappanaṃ. Keci pana ‘‘natthi dinnantiādinā nayena pavatti, tassa vā ñāṇassa appavattī’’ti vadanti. <span class="bld">Maggabhāvanāyā</span>ti <a name="M2.0403"></a> etthāpi micchāmaggassa pavattanaṃ, ariyamaggassa vā appavattanaṃ micchāṭhapanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘appavattitattā’’</span>ti. <span class="bld">Avijjaṃ bhindissatī</span>ti avijjaṃ samucchindissati. <span class="bld">Magganissitaṃ katvā</span> magge <a name="V2.0112"></a> eva pakkhipitvā. Tañhi ñāṇaṃ maggassa mūlakāraṇaṃ magge siddhe tassa kiccassa matthakappattito. ‘‘Sammāpaṇihitāya diṭṭhiyā sammāpaṇihitāya maggabhāvanāyā’’ti vuttattā <span class="bld">missakamaggo kathito</span>. Chavibhedasadiso cettha avijjābhedo, lohituppādasadiso lokuttaramaggabhāvo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Sūkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Nandiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_sn5"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Channaparibbājako</span> vatthacchādiyā channaṅgaparibbājako, na naggaparibbājako.</p>
- <p class="centered">Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Vihāravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamavihārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_sn5"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Aḍḍhamāsa</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Paṭisallīyitu</span>nti yathāvuttaṃ kālaṃ paṭi divase divase samāpattiyaṃ dhammacintāyaṃ cittaṃ nilīyituṃ. <span class="bld">Vinetabbo</span>ti samucchedavinayena vinetabbo ariyamaggādhigantabbo. <span class="bld">Ta</span>nti diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti janatāya. <span class="bld">Apagacchatī</span>ti satthu santikato apeti. <span class="bld">Sū</span>ti nipātamattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padesenā</span>ti ekadesena. Saha padesenāti <span class="bld">sapadeso</span>. Svāyaṃ sapadeso yasmā vedanāvaseneva pāḷiyaṃ āgato, tasmā paramatthadhammakoṭṭhāse vedanā anavasesato labbhati, te gaṇhanto <span class="bld">‘‘khandhapadeso’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃ sabba</span>nti khandhapadesādikaṃ sabbampi. <span class="bld">‘‘Sammasanto’’</span>ti padassa atthadassanavasena <span class="bld">‘‘paccavekkhanto’’</span>ti āha. Paccavekkhaṇā idha sammasanaṃ nāma, na vipassanā. Vipassanāsammasanaṃ pana bhagavato <a name="M2.0404"></a> visākhapuṇṇamāyaṃ eva nipphannaṃ, tasmā bhagavato aññabhūmikāpi vedanā aññabhūmikānaṃ sattānaṃ viruddhā uppajjatevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāva bhavaggā pavattā sukhā vedanā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbākārenā</span>ti sarūpato samudayato atthaṅgamato assādāditoti sabbākārena. <span class="bld">Pariggaṇhanto</span> upaparikkhanto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nippadesāneva</span> <a name="V2.0113"></a> anavasesāneva. Indriyasatipaṭṭhānapadeso suviññeyyoti anuddhato. <span class="bld">Assā</span>ti bhagavato. <span class="bld">Ṭhāne</span>ti tasmiṃ tasmiṃ paccavekkhitabbasaṅkhāte okāse. <span class="bld">Sā sā ca vihārasamāpattī</span>ti khandhavasena āyatanādivasena ca pavattitvā tesaṃ ekadesabhūtaṃ vedanaṃyeva pariggahetvā taṃ sammasitvā anukkamena samāpannā jhānasamāpatti phalasamāpatti ca. Phalasamāpatti hi tathā sammasitvā punappunaṃ samāpajjanavasena atthato abhinnāpi adhiṭṭhānabhūtadhammabhedena bhinnā viya vuccati, yato catuvīsatikoṭisatasahassabhedā devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo aṭṭhakathāyaṃ vuttā. Kāmaṃ aññadhammavasenapi jātā eva, vedanāvasena panettha abhiniveso kato <span class="bld">vedanānubhāvena jātā</span>. Kasmā evaṃ jātāti? Buddhānaṃ ñāṇapadassa antaravibhāgattā. Tathā hi bhagavā sakalampi aḍḍhamāsaṃ vedanāvaseneva sammasanaṃ pavatteti, tadanusārena ca tā vihārasamāpattiyo samāpajji. Tayidaṃ acchariyaṃ anaññasādhāraṇaṃ bhikkhū pavedento satthā – ‘‘yena svāha’’ntiādimavoca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akusalāvā</span>ti pāṇātipāta-adinnādāna-kāmesumicchācāra-musāvāda-pisuṇavācāsamphappalāpa-abhijjhā-byāpādavasena taṃtaṃmicchādassanavasena ca akusalā vedanā eva hoti. Brahmalokādīsu uppajjitvā tattha niccā dhuvā bhavissāmāti evaṃ diṭṭhiṃ upanissāyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Devakulādīsu</span> devapūjatthaṃ, sabbajanaparibhogatthaṃ vā <span class="bld">mālāvacchaṃ ropenti. Vadhabandhanādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena adinnādāna-micchācāra-musāvāda-pisuṇavācā-samphappalāpādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Diṭṭhadhammavipākassa apacurattā apākaṭattā ca <span class="bld">‘‘bhavantaragatāna’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iti nesa</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena yathā pharusavācāvasena, evaṃ tadaññesampi akusalakammānaṃ vasena sammādiṭṭhipaccayā <a name="M2.0405"></a> akusalavedanāppavatti yathārahaṃ nīharitvā vattabbā. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā yathā micchādiṭṭhipaccayā sammādiṭṭhipaccayā ca kusalākusalavipākavedanā sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca vasena yathārahaṃ yojetvā dassitā, evaṃ micchāsaṅkappapaccayādīsupi yathārahaṃ yojetvā dassetabbāti imamatthaṃ atidisati. <span class="bld">Chandapaccayā</span>ti ettha taṇhāchandasahito kattukāmatāchando adhippetoti āha <span class="bld">‘‘chandapaccayātiādīsu pana chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā veditabbā’’</span>ti. <span class="bld">Vitakkapaccayā</span>ti ettha appanāppattova vitakko adhippetoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanāvā’’</span>ti. Vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanāya gahitattā <span class="bld">‘‘ṭhapetvā paṭhamajjhāna’’</span>nti. Upari tisso rūpāvacarā, heṭṭhā tisso arūpāvacarā evaṃ <span class="bld">sesā cha saññāsamāpattivedanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇa</span>nti <a name="V2.0114"></a> chandavitakkasaññānaṃ. <span class="bld">Avūpasame</span>ti paṭipakkhena avūpasamite. Tiṇṇañhi tesaṃ sahabhāvena paccayatā aṭṭhalobhasahagatacittesu eva. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ vuttameva. <span class="bld">Chandamattassā</span>ti tesu tīsu chandamattassa. <span class="bld">Vūpasame paṭhamajjhānavedanāva</span> appanāppattassa adhippetattā. <span class="bld">Chandavitakkānaṃ vūpasame dutiyajjhānādivedanā adhippetā</span> saññāya avūpasantattā. Dutiyajjhānādivedanāgahaṇena hi sabbā saññāsamāpattiyo ca gahitāva honti. <span class="bld">Tiṇṇampi vūpasame</span>ti chandavitakkasaññānaṃ vūpasame <span class="bld">nevasaññānāsaññāyatanavedanā adhippetā</span>. Bhavaggappattasaññā hi vūpasamanti chandasaṅkappānaṃ accantasukhumabhāvappattiyā. Heṭṭhā ‘‘sammādiṭṭhipaccayā’’ti ettha sammādiṭṭhiggahaṇena heṭṭhimamaggasammādiṭṭhipi gahitāva hotīti āha – <span class="bld">‘‘appattassa pattiyāti arahattaphalassa pattatthāyā’’</span>ti. Atha vā heṭṭhimamaggādhigamena vinā aggamaggo natthīti heṭṭhimamaggādhigamaṃ atthāpannaṃ katvā <span class="bld">‘‘arahattaphalassa pattatthāyā’’</span>ti vuttaṃ. Āyameti phalena missito hoti etenāti <span class="bld">āyāmo,</span> sammāvāyāmoti āha <span class="bld">‘‘atthi āyāmanti atthi vīriya’’</span>nti. <span class="bld">Tassa vīriyārambhassā</span>ti aññādhigamakāraṇassa sammāvāyāmassa vasena. Pāḷiyaṃ ṭhāna-saddo kāraṇapariyāyoti āha – <span class="bld">‘‘arahattaphalassa kāraṇe’’</span>ti. <span class="bld">Tappaccayā</span>ti ettha <span class="bld">taṃ</span>-saddena ‘‘ṭhāne’’ti vuttakāraṇameva paccāmaṭṭhanti āha – <span class="bld">‘‘arahattassa ṭhānapaccayā’’</span>ti. <span class="bld">Catumaggasahajātā</span>ti etena ‘‘arahattaphalassa pattatthāyā’’ti <a name="M2.0406"></a> ettha heṭṭhimamaggānaṃ atthāpattivasena gahitabhāvameva joteti. Keci pana ‘‘catumaggasahajātāti vatvā nibbattitalokuttaravedanāti bhūtakathanaṃ visesanaṃ. Nibbattitalokuttaravedanāti paṭhamaṃ apekkhitabbaṃ, pacchā catumaggasahajātā’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Paṭhamavihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyavihārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_sn5"></a><span class="paranum">12</span>. Micchādiṭṭhi vūpasamati sabbaso pahīyati etenāti <span class="bld">micchādiṭṭhivūpasamo</span>. ‘‘Micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi. Bhavantare uppajjanto atidūreti maññamāno vipākavedanaṃ na gaṇhātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Iminā nayenā’’</span>ti atidisitvāpi tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘yassa yassā’’</span>tiādiṃ vatvā eva sāmaññavasena vuttamatthaṃ pacchimesu tīsu padesu sarūpatova dassetuṃ <span class="bld">‘‘chandavūpasamapaccayā’’</span>tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. <span class="bld">Vuttatthāneva</span> anantarasutte.</p>
- <p class="centered">Dutiyavihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3-7. Sekkhasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13-17"></a><a name="para13-17_sn5"></a><span class="paranum">13-17</span>. Tissannampi <a name="V2.0115"></a> sikkhānaṃ sikkhanaṃ sīlaṃ etassāti <span class="bld">sikkhanasīlo</span>. Sikkhatītipi vā <span class="bld">sekkho</span>. Vuttañhetaṃ ‘‘sikkhatīti kho, bhikkhave, tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhatī’’tiādi (a. ni. 3.86). <span class="bld">Tīhi phalehi</span> heṭṭhā. Sāpi catutthamaggena saddhiṃ uppannasikkhāpi. Maggakkhaṇe hi sikkhākiccaṃ na niṭṭhitaṃ vippakatabhāvato, phalakkhaṇe pana niṭṭhitaṃ nāma. <span class="bld">Uttānatthāneva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
- <p class="centered">Sekkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Vihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Micchattavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21-30"></a><a name="para21-30_sn5"></a><span class="paranum">21-30</span>. <span class="bld">Micchāsabhāva</span>nti <a name="M2.0407"></a> ayāthāvasabhāvaṃ aniyyānikasabhāvaṃ. <span class="bld">Sammāsabhāva</span>nti yāthāvasabhāvaṃ niyyānikasabhāvaṃ. <span class="bld">Micchāpaṭipattādhikaraṇahetū</span>ti ettha <span class="bld">adhi</span>-saddo anatthakoti āha – <span class="bld">‘‘micchāpaṭipattikaraṇahetū’’</span>ti. Ñāyati paṭividdhavasena nibbānaṃ gacchatīti <span class="bld">ñāyo</span>. So eva taṃsamaṅgīnaṃ vaṭṭadukkhapātato dhāraṇaṭṭhena <span class="bld">dhammo</span>ti āha – <span class="bld">‘‘ñāyaṃ dhammanti ariyamaggadhamma’’</span>nti. Ñāṇassa micchāsabhāvo nāma natthīti viññāṇamevettha paccavekkhaṇavasena pavattaṃ ñāṇa-saddena vuccatīti āha <span class="bld">‘‘micchāviññāṇo’’</span>ti. <span class="bld">Micchāpaccavekkhaṇo</span>ti kiñci pāpaṃ katvā ‘‘aho mayā kataṃ sukata’’nti evaṃ pavatto micchāpaccavekkhaṇo. Gosīlagovatādipūraṇaṃ muttīti evaṃ gaṇhato <span class="bld">micchāvimutti</span> nāma. Micchāpaṭipadādīhi vivaṭṭanti evaṃ <span class="bld">vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Puggalo pucchito</span>ti nigamito ca ‘‘ayaṃ vuccati, bhikkhave, asappuriso’’tiādinā. Kiñcāpi ‘‘micchādiṭṭhiko hotī’’tiādinā puggalova niddiṭṭho, tathāpi puggalasīsenāyaṃ dhammadesanāti āha <span class="bld">‘‘dhammo vibhatto’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘dhammena puggalo dassito’’</span>ti. <span class="bld">Dhammenā</span>ti micchādiṭṭhiādikena dhammena. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya sabbaso <span class="bld">sappurisā</span> nāma, khīṇāsavo <span class="bld">sappurisataro. Suppavattaniyo</span>ti sukhena pavattetuṃ sakkuṇeyyo. <span class="bld">Dhāvatī</span>ti gacchati. Paccayuppannena upecca nissitabbato upanisā, paccayo, ekassa sa-kārassa lopaṃ katvā vāti āha – <span class="bld">‘‘saupanisaṃ sapaccaya’’</span>nti. Parikaraṇato <span class="bld">parikkhāro,</span> parivāroti <a name="V2.0116"></a> āha – <span class="bld">‘‘saparikkhāraṃ saparivāra’’</span>nti. Sahajātavasena upanissayavasena ca sapaccayatā kiccasādhane nipphādane sahāyabhāvūpagamane ca saparivāratā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Micchattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Paṭipattivaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31-40"></a><a name="para31-40_sn5"></a><span class="paranum">31-40</span>. <span class="bld">Ayāthāvapaṭipatti,</span> na yathāpaṭipatti, hetumhipi phalepi ayāthāvavatthusādhanato. <span class="bld">Ekaṃ suttaṃ dhammavasena kathitaṃ</span> paṭipattivasena. <span class="bld">Ekaṃ suttaṃ puggalavasena kathitaṃ</span> paṭipannakavasena. Saṃsāramahoghassa paratīrabhāvato yo naṃ adhigacchati, taṃ pāreti gametīti pāraṃ, nibbānaṃ, tabbidhuratāya <a name="M2.0408"></a> natthi ettha pāranti apāraṃ, saṃsāroti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘apārāpāranti vaṭṭato nibbāna’’</span>nti. <span class="bld">Pāraṅgatā</span>ti asekkhe sandhāya. <span class="bld">Yepi gacchantī</span>ti sekkhe. <span class="bld">Yepi gamissantī</span>ti kalyāṇaputhujjane. <span class="bld">Pāragāmino</span>ti ettha kita-saddo tikālavācīti evaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīra</span>nti orimatīramāha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vaṭṭameva anudhāvatī’’</span>ti. Ekantakāḷakattā cittassa apabhassarabhāvakaraṇato kaṇhābhijātihetuto ca vuttaṃ <span class="bld">‘‘kaṇhanti akusaladhamma’’</span>nti. Vodānabhāvato cittassa pabhassarabhāvakaraṇato sukkābhijātihetuto ca vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sukkanti kusaladhamma’’</span>nti. Kilesamāra-abhisaṅkhāramāra-maccumārānaṃ pavattiṭṭhānatāya okaṃ vuccati vaṭṭaṃ, tabbidhuratāya anokanti nibbānanti āha – <span class="bld">‘‘okā anokanti vaṭṭato nibbāna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Paramatthato samaṇā vuccanti ariyā, samaṇānaṃ bhāvo sāmaññaṃ, ariyamaggo, tena araṇīyato upagantabbato sāmaññattho nibbānanti āha – <span class="bld">‘‘sāmaññatthanti nibbānaṃ, taṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Brahmaññattha</span>nti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. <span class="bld">Brahmaññena</span> ariyamaggena. <span class="bld">Rāgakkhayo</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādisaddattho. Tena ‘‘dosakkhayo mohakkhayo’’ti padadvayaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vaṭṭatiyevāti vadanti</span> ‘‘rāgakkhayo’’ti. Pariyāyena hi arahattassa vattabbattāti.</p>
- <p class="centered">Paṭipattivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Aññatitthiyapeyyālavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41-48"></a><a name="para41-48_sn5"></a><span class="paranum">41-48</span>. Aparāparaṃ <a name="V2.0117"></a> parivattamānena vattasampannena saṃsāraddhānapariññāvaseneva nibbānassa pattabbattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘nibbānaṃ patvā pariññātaṃ nāma hotī’’</span>ti. <span class="bld">Nibbānaṃ patvā</span>ti nibbānappattihetu. Hetuattho hi ayaṃ <span class="bld">tvā</span>-saddo yathā – ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā apariññeyyaparijānanakiccena nibbānassa pattiyā addhānapariññāsiddhi ñāyati, tasmā upacāravasena nibbānaṃ ‘‘addhānapariññā’’ti vuccati yathā ‘‘himasanti sūriyaṃ uggametī’’ti. <span class="bld">Vijjāvimuttiphalasacchikiriyattha</span>nti ettha <span class="bld">vijjā</span>ti aggamaggavijjā. <span class="bld">Vimuttī</span>ti aggamaggasamādhi adhippeto<a name="M2.0409"></a>. Tesaṃ phalaṃ aññāti āha – <span class="bld">‘‘vijjāvimuttiphalena arahattaṃ kathita’’</span>nti. Yāthāvato jānanato paccakkhato dassanato ca ñāṇadassananti idha phalanibbānapaccavekkhaṇā adhippetāti āha – <span class="bld">‘‘ñāṇadassanena paccavekkhaṇā kathitā’’</span>ti. <span class="bld">Sesehī</span>ti rāga-virāga-saṃyojanappahāna-anusayasamugghāta-addhānapariññā- āsavakkhaya-vijjā-vimutti-phalasacchikiriyā-ñāṇadassana-anupādāparinibbānapadehi.</p>
- <p class="centered">Aññatitthiyapeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Sūriyapeyyālavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49-62"></a><a name="para49-62_sn5"></a><span class="paranum">49-62</span>. Yathā aruṇuggaṃ sūriyuggamanassa ekantikaṃ pubbanimittaṃ, evaṃ kalyāṇamittatā ariyamaggapātubhāvassāti sadisūpamā <span class="bld">aruṇuggaṃ kalyāṇamittatāya</span>. Kalyāṇamittoti cettha ariyo, <span class="bld">ariyamaggo</span> vā daṭṭhabbo <span class="bld">sūriyapātubhāvo viya</span> tena vidhūpanīyandhakāravidhamanato. <span class="bld">Kusalakattukamyatāchando chandasampadā</span> itarachandato sampannattā. <span class="bld">Kārāpakaappamādassā</span>ti saccapaṭivedhassa kārāpakassa. Evaṃ sabbattheva sampadāsaddā visesādhigamahetutāya veditabbā. <span class="bld">Aññenapi ākārenā</span>ti ‘‘vivekanissita’’ntiādiākārato aññena ‘‘rāgavinayapariyosāna’’ntiādinā ākārena.</p>
- <p class="centered">Sūriyapeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Ekadhammapeyyālavaggādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63-138"></a><a name="para63-138_sn5"></a><span class="paranum">63-138</span>. <span class="bld">Tathā</span> <a name="V2.0118"></a> <span class="bld">tathā vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena kathito,</span> tasmā ‘‘vutto eva attho, kasmā puna vutto’’ti na codetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Ekadhammapeyyālavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">8. Appamādapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Tathāgatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para139"></a><a name="para139_sn5"></a><span class="paranum">139</span>. <span class="bld">Kārāpakaappamādo</span> <a name="M2.0410"></a> nāma ‘‘ime akusalā dhammā pahātabbā, ime kusalā dhammā uppādetabbā’’ti vuttavajjetabbavajjanasampādetabbasampādanavasena pavatto appamādo. <span class="bld">Esā</span>ti appamādo. <span class="bld">Lokiyova. Na</span> lokuttaro. <span class="bld">Aya</span>nti <span class="bld">esā</span>ti ca appamādameva vadati. <span class="bld">Tesa</span>nti catubhūmakadhammānaṃ. <span class="bld">Paṭilābhakaṭṭhenā</span>ti paṭilābhāpanaṭṭhena.</p>
- <p class="centered">Tathāgatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Padasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_sn5"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Jaṅgalāna</span>nti jaṅgalavāsīnaṃ. <span class="bld">Jaṅgala</span>-saddo cettha thaddhabhāvasāmaññena pathavīpariyāyo, na anupaṭṭhānavidūradesavācī. Tenāha – <span class="bld">‘‘pathavītalavāsīna’’</span>nti. Padānaṃ vuccamānattā <span class="bld">‘‘sapādakapāṇāna’’</span>nti visesetvā vuttaṃ. <span class="bld">Samodhāna</span>nti antogadhabhāvaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘odhānaṃ upakkhepa’’</span>nti, upanetvā pakkhipitabbanti attho.</p>
- <p class="centered">Padasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3-10. Kūṭasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141-148"></a><a name="para141-148_sn5"></a><span class="paranum">141-148</span>. Vassikāya pupphaṃ <span class="bld">vassikaṃ</span> yathā ‘‘āmalakiyā phalaṃ āmalaka’’nti. <span class="bld">Mahātalasmi</span>nti <a name="V2.0119"></a> uparipāsāde. <span class="bld">‘‘Yāni kānicī’’</span>ti padehi itarāni samānādhikaraṇāni bhavituṃ yuttānīti <span class="bld">‘‘paccatte sāmivacana’’</span>nti vatvā tathā vibhattivipariṇāmo kato. <span class="bld">‘‘Tantāvutāna’’</span>nti padaṃ niddhāraṇe sāmivacananti tattha ‘‘vatthānī’’ti vacanasesena atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Kūṭasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Appamādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">9. Balakaraṇīyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Balasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_sn5"></a><span class="paranum">149</span>. Kammāniyeva <a name="M2.0411"></a> <span class="bld">kammantā</span> yathā suttantā. <span class="bld">Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ magga</span>nti ettha nānantariyakatāya vipassanāpi gahitā eva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahavipassana’’</span>nti.</p>
- <p class="subhead">2. Bījasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_sn5"></a><span class="paranum">150</span>. Pañcavidhampi samūhaṭṭhena <span class="bld">bījagāmo nāma. Tadevā</span>ti mūlabījādi <span class="bld">eva. Sampanna</span>nti sahajātamūlavantaṃ. <span class="bld">Nīlabhāvato paṭṭhāyā</span>ti nīlabhāvāpattito paṭṭhāya.</p>
- <p class="subhead">3. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_sn5"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Balaṃ gāhentī</span>ti attano sarīrabalaṃ gāhenti. Taṃ pana nāgānaṃ balappatti evāti āha – <span class="bld">‘‘balaṃ gaṇhantī’’</span>ti. <span class="bld">Sambhejjamukhadvāra</span>nti mahāsamuddena sambhedagatamahānadīnaṃ mukhadvāraṃ. <span class="bld">Nāgā kāyaṃ vaḍḍhentī</span>tiādi yasmā ca bhagavatā upamāvasena ābhataṃ, tasmā <span class="bld">evameva khoti etthā</span>tiādinā upamaṃ saṃsandati. <span class="bld">Āgatesū</span>tiādīsu tīsu padesu bhāvenabhāvalakkhaṇe.</p>
- <p class="subhead">5. Kumbhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_sn5"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V2.0120"></a> <span class="bld">patiāvamatī</span>ti ca nikujjitabhāvena udakavamano ghaṭo, na taṃ puna mukhena gaṇhāti. Tenāha <span class="bld">‘‘na anto pavesetī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">7. Ākāsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_sn5"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Tenetaṃ vutta</span>nti tena ariyamaggassa ijjhanena etesaṃ sabbesaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ ijjhanaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">8-9-10. Paṭhamameghasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156-158"></a><a name="para156-158_sn5"></a><span class="paranum">156-158</span>. <span class="bld">Paṃsurajojalla</span>nti bhūmireṇusahajātamalaṃ. <span class="bld">Vāṇijakopame</span>ti vāṇijakopamapaṭhamasutte cāpi.</p>
- <p class="subhead">11-12. Āgantukasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159-160"></a><a name="para159-160_sn5"></a><span class="paranum">159-160</span>. Sahavipassanassa <a name="M2.0412"></a> ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanena <span class="bld">etaṃ</span> abhiññāpariññeyyādidhammānaṃ abhiññāparijānanādīnaṃ ijjhanaṃ <span class="bld">vuttaṃ</span> khattiyādīnaṃ visayaādikaṃ karontassa kathāya sajjitattā.</p>
- <p class="centered">Balakaraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">10. Esanāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Esanāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_sn5"></a><span class="paranum">161</span>. <span class="bld">Kāmāna</span>nti vatthukāmakilesakāmānaṃ. Kilesakāmopi hi kāmitanti parikappitena vidhinā ca adhikarāgehi esanīyo. <span class="bld">Bhavāna</span>nti tiṇṇaṃ gatīnaṃ. Diṭṭhigatikaparikappitassa <a name="V2.0121"></a> brahmacariyassa nimittabhāvato micchādiṭṭhi ‘‘brahmacariya’’nti adhippetā.</p>
- <p class="subhead">2-11. Vidhāsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para162-171"></a><a name="para162-171_sn5"></a><span class="paranum">162-171</span>. Seyyohamasmītiādinā taṃtaṃvibhāgena dhīyanti vidhīyantīti <span class="bld">vidhā,</span> mānakoṭṭhāsā, mānaṭṭhapanā vā. <span class="bld">Nīhanantī</span>ti vibādhenti.</p>
- <p class="centered">Esanāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">11. Oghavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Oghasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172-173"></a><a name="para172-173_sn5"></a><span class="paranum">172-173</span>. Vaṭṭe ohananti osīdāpentīti <span class="bld">oghā. Rūpārūpabhave</span>ti rūpabhave ca arūpabhave ca rūpārūpataṇhopanissayā rūpārūpāvacarakammanibbattā khandhā. Yojanaṭṭhena <span class="bld">yogo</span>.</p>
- <p class="subhead">3-4. Upādānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174-175"></a><a name="para174-175_sn5"></a><span class="paranum">174-175</span>. Kāmanavasena upādiyanato <span class="bld">kāmupādānaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘kāmaggahaṇa’’</span>nti. <span class="bld">Nāmakāyassā</span>ti vedanādīnaṃ catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. <span class="bld">Ghaṭanapabandhanakileso</span>ti <a name="M2.0413"></a> hetunā phalassa kammavaṭṭassa vipākavaṭṭena dukkhappabandhasaññitassa ghaṭanassa sambajjhanassa nibbattakakileso. <span class="bld">Antaggāhikadiṭṭhi</span> sassatucchedagāho.</p>
- <p class="centered">Upādānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5-10. Anusayasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176-181"></a><a name="para176-181_sn5"></a><span class="paranum">176-181</span>. <span class="bld">Thāmagataṭṭhenā</span>ti sattasantāne thirabhāvūpagamanabhāvena. <span class="bld">Thāmagata</span>nti ca aññehi asādhāraṇo kāmarāgādīnaṃyeva āveṇiko sabhāvo daṭṭhabbo. <span class="bld">Kāmarāgovā</span>ti kāmarāgo <a name="V2.0122"></a> eva appahīno. So sati paccayalābhe uppajjanārahatāya santāne anusetīti <span class="bld">anusayo. Sesesupī</span>ti paṭighānusayādīsu. Orambhāgo vuccati kāmadhātu rūpārūpabhāvato heṭṭhābhūtattā. Tattha pavattiyā paccayabhāvato <span class="bld">orambhāgiyāni</span> yathā ‘‘pacchiyo goduhako’’ti. Saṃyojentīti <span class="bld">saṃyojanāni,</span> heṭṭhā viya attho vattabbo. <span class="bld">Uddhambhāgo</span> mahaggatabhāgo, tassa hitānīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā na vuttanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Anusayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Oghavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Maggasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_2"></a>
- <p class="chapter">2. Bojjhaṅgasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Pabbatavaggo</p>
- <p class="subhead">1.Himavantasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><a name="para182_sn5"></a><span class="paranum">182</span>. Bujjhati <a name="V2.0123"></a><a name="M2.0414"></a> catusaccaṃ ariyasāvako etāyāti <span class="bld">bodhaṃ,</span> dhammasāmaggī, ariyasāvako pana catusaccaṃ bujjhatīti <span class="bld">bodhi. Aṅgā</span>ti kāraṇā. Yāya dhammasāmaggiyāti sambandho. Taṇhāvasena <span class="bld">patiṭṭhānaṃ,</span> diṭṭhivasena <span class="bld">āyūhanā</span>. Sassatadiṭṭhiyā <span class="bld">patiṭṭhānaṃ,</span> ucchedadiṭṭhiyā <span class="bld">āyūhanā</span>. Līnavasena <span class="bld">patiṭṭhānaṃ,</span> uddhaccavasena <span class="bld">āyūhanā</span>. Kāmasukhānuyogavasena <span class="bld">patiṭṭhānaṃ,</span> attakilamathānuyogavasena <span class="bld">āyūhanā. Oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (saṃ. ni. 1.1) –</p>
- <p class="indent">‘‘Kilesavasena patiṭṭhānaṃ, abhisaṅkhāravasena āyūhanā. Taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ, avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā, sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttesu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbo. <span class="bld">Kilesasantānaniddāya uṭṭhahatī</span>ti etena sikhāpattavipassanāsahagatānampi satiādīnaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Cattārī</span>tiādinā maggaphalena sahagatānaṃ. Sattahi bojjhaṅgehi bhāvitehi saccapaṭivedho hotīti kathamidaṃ jānitabbanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Jhānaṅgamaggaṅgādayo viyā</span>ti etena bodhibojjhaṅgasaddānaṃ samudāyāvayavavisayataṃ dasseti. <span class="bld">Senaṅgarathaṅgādayo viyā</span>ti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgāti vuttaṃ ‘‘kāraṇattho aṅgasaddo’’ti. Bujjhatīti bodhi, bodhiyā eva aṅgāti <span class="bld">bojjhaṅgā</span>ti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bujjhantīti bojjhaṅgā’’</span>ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānaṃ saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītaṃ sammā bujjhantīti evaṃ vatthuvisesadīpakehi <a name="V2.0124"></a> uparimaggehi anubujjhantītiādinā vuttabodhisaddehi nippadesena vuttaṃ <a name="M2.0415"></a> ‘‘bujjhanatāsāmaññena saṅgaṇhātī’’ti. Ettha ca līnapatiṭṭhāna-kāmasukhallikānuyoga-ucchedābhinivesānaṃ dhammavicaya-vīriyapītipadhāna-dhammasāmaggī paṭipakkho. Uddhaccāyūhanaattakilamathānuyoga-sassatābhinivesānaṃ passaddhisamādhi-upekkhāpadhāna-dhammasāmaggī paṭipakkho. Sati pana ubhayatthāpi icchitabbā. Tathā hi sā sabbatthikā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Saṃ-saddo pasaṃsāyaṃ. Punadeva sundaro ca atthopīti āha <span class="bld">‘‘pasattho sundaro ca bojjhaṅgo’’</span>ti. <span class="bld">Abhinibbattetī</span>ti abhivisiṭṭhabhāvena nibbatteti savisesabhāvaṃ vadati. <span class="bld">‘‘Eke vaṇṇayantī’’</span>ti vatvā tattha yathāvuttavivekattayato aññaṃ vivekadvayaṃ uddharitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘te hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha jhānakkhaṇe tāva kiccato vikkhambhanavivekanissitaṃ, vipassanākkhaṇe ajjhāsayato paṭippassaddhivivekanissitaṃ bhāvetīti. Tenāha – ‘‘anuttaraṃ vimokkhaṃ upasampajja viharissāmī’’ti. Tattha tattha nicchayatāya kasiṇajjhānaggahaṇena anuppādānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Kāyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_sn5"></a><span class="paranum">183</span>. Tiṭṭhanti etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Kammautucittāhārasaññito catubbidho paccayo ṭhiti etassāti <span class="bld">paccayaṭṭhitiko</span>. Āhārapaccayasaddā hi ekatthā. <span class="bld">Subhampī</span>ti kāmacchando paccayo, asubhe subhākārena pavattanato subhanti vuccati. Tena kāraṇena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā <span class="bld">subhanimitta</span>nti. <span class="bld">Subhassā</span>ti yathāvuttassa subhassa. <span class="bld">Ārammaṇampī</span>ti subhākārena, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādiārammaṇampi subhanimittaṃ vuttākārena. <span class="bld">Anupāyamanasikāro</span>ti ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro, tato eva <span class="bld">uppathamanasikāro</span>ti ayonisomanasikāro. <span class="bld">Tasmi</span>nti yathāniddhārite kāmacchandabhūte tadārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘subhārammaṇe’’icceva vuttaṃ. <span class="bld">Atthi, bhikkhave, subhanimittantiādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kāmacchandanīvaraṇassa āhāradassanapāḷi uttānāti katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘evaṃ sabbanīvaraṇesu yojanā veditabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭighopi</span> <a name="M2.0416"></a> <span class="bld">paṭighanimittaṃ</span> purimuppannassa pacchā uppajjanakassa nimittabhāvato. <span class="bld">Paṭighārammaṇaṃ</span> nāma ekūnavīsati āghātavatthubhūtā sattasaṅkhārā. <span class="bld">Aratī</span>ti pantasenāsanādīsu aramaṇaṃ<a name="V2.0125"></a>. <span class="bld">Ukkaṇṭhitā</span>ti ukkaṇṭhabhāvo. <span class="bld">Pantesū</span>ti dūresu, vivittesu vā. <span class="bld">Adhikusalesū</span>ti samathavipassanādhammesu. <span class="bld">Arati</span> ratipaṭipakkho. <span class="bld">Aratitā</span>ti aramaṇākāro. <span class="bld">Anabhiratī</span>ti anabhiratabhāvo. <span class="bld">Anabhiramaṇā</span>ti anabhiramaṇākāro. <span class="bld">Ukkaṇṭhitā</span>ti ukkaṇṭhanākāro. <span class="bld">Paritassitā</span>ti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āgantukaṃ,</span> na sabhāvasiddhaṃ. <span class="bld">Kāyālasiya</span>nti nāmakāye alasabhāvo. <span class="bld">Sammohavinodaniyaṃ</span> pana ‘‘tandīti jātiālasiya’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Vadatī</span>ti etena atisītādipaccayā saṅkocāpattiṃ dasseti. <span class="bld">Yaṃ sandhāya vuttaṃ</span> kilesavatthuvibhaṅge (vibha. aṭṭha. 857). <span class="bld">Tandī</span>ti jātiālasiyaṃ. <span class="bld">Tandiyanā</span>ti tandiyanākāro. <span class="bld">Tandimanakatā</span>ti tandiyā abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo <span class="bld">ālasyaṃ</span>. Ālasyāyanākāro <span class="bld">ālasyāyanā</span>. Ālasyāyitassa bhāvo <span class="bld">ālasyāyitattaṃ</span>. Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesavasenā</span>ti sammohavasena. <span class="bld">Kāyavinamanā</span>ti kāyassa virūpato namanā. <span class="bld">Jambhanā</span>ti phandanā. Punappunaṃ jambhanā <span class="bld">vijambhanā. Ānamanā</span>ti purato namanā. <span class="bld">Vinamanā</span>ti pacchato namanā. <span class="bld">Sannamanā</span>ti samantato namanā. <span class="bld">Paṇamanā</span>ti yathā hi tantato uṭṭhitapesakāro kiñcideva upariṭṭhitaṃ gahetvā ujuṃ kāyaṃ ussāpeti, evaṃ kāyassa uddhaṃ ṭhapanā. <span class="bld">Byādhiyaka</span>nti uppannabyādhitā. Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyaphandanameva kathitaṃ (vibha. aṭṭha. 858).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhattapariḷāho</span>ti bhattavasena pariḷāhuppatti. <span class="bld">Bhuttāvissā</span>ti bhuttavato. <span class="bld">Bhattamucchā</span>ti bhattagelaññaṃ. Atibhuttapaccayā hi mucchāpatto viya hoti. <span class="bld">Bhattakilamatho</span>ti bhuttapaccayā kilantabhāvo. <span class="bld">Bhattapariḷāho</span>ti bhattadaratho. Kucchipūraṃ bhuttavato hi pariḷāhuppattiyā upahatindriyo viya hoti, kāyo khijjati. <span class="bld">Kāyaduṭṭhulla</span>nti bhuttabhattaṃ nissāya kāyassa akammaññatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittassa</span> <a name="M2.0417"></a> <span class="bld">līyanākāro</span>ti ārammaṇe cittassa saṅkocappatti. <span class="bld">Cittassa akalyatā</span>ti cittassa gilānabhāvo. <span class="bld">Gilāno</span>ti akallako vuccati. Tathā cāha ‘‘nāhaṃ, bhante, akallako’’ti. <span class="bld">Akammaññatā</span>ti cittagelaññasaṅkhāto akammaññanākāro. <span class="bld">Olīyanā</span>ti olīyanākāro. Iriyāpathikampi cittaṃ yassa vasena iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonto olīyati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘olīyanā’’</span>ti. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Līna</span>nti avipphārikatāya <a name="V2.0126"></a> saṅkocappattaṃ. Itare dve ākāraniddesā. <span class="bld">Thina</span>nti avipphārikatāya anussāhanā asaṅgahanasaṅgahanaṃ. Thiyanākāro <span class="bld">thiyanā. Thiyitatta</span>nti thiyitassa ākāro, avipphārikatāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cetaso avūpasamo</span>ti cittassa avūpasantatā asannisinnabhāvo. Tenāha – <span class="bld">‘‘avūpasantākāro’’</span>ti. <span class="bld">Atthato paneta</span>nti svāyaṃ avūpasantākāro vikkhepasabhāvattā vikkhepahetutāya ca atthato etaṃ uddhaccakukkuccameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vicikicchāya ārammaṇadhammā</span> nāma ‘‘buddhe kaṅkhatī’’tiādinā āgataaṭṭhakaṅkhāvatthubhūtā dhammā. Yasmā vicikicchā byāpādādayo viya anu anu uggahaṇapaccayā uppajjati, tasmā kaṅkhāṭṭhānīyaṃ ārammaṇameva dassitaṃ ‘‘vicikicchāya ārammaṇadhammā’’ti. Yasmā purimuppannā vicikicchā pacchā vicikicchāya paccayo hoti, tasmā vicikicchāpi vicikicchāṭṭhānīyadhammā veditabbā. Tatrāyaṃ vacanattho – tiṭṭhanti pavattanti etthāti ṭhānīyā, vicikicchā eva ṭhānīyā <span class="bld">vicikicchāṭṭhānīyā</span>. Aṭṭhakathāyaṃ pana ārammaṇassapi tattha visesapaccayataṃ upādāya <span class="bld">‘‘kāmacchando vicikicchāti ime dve dhammā ārammaṇena kathitā’’</span>ti vuttaṃ. Subhanimittassa hi paccayabhāvamattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, tathāpi yathā ‘‘paṭighampi paṭighanimitta’’nti katvā ‘‘byāpādo upanissayena kathito’’ti vuttaṃ, evaṃ subhampi subhanimittanti katvā kāmacchando upanissayena kathitoti sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Sesā</span> thinamiddhauddhaccakukkuccāni. Tattha thinamiddhaṃ aññamaññaṃ sahajātādivasena paccayo, tathā uddhaccakukkuccanti. Ubhayesampi upanissayakoṭiyā paccayabhāve vattabbameva natthīti āha <span class="bld">‘‘sahajātena ca upanissayena cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā <a name="M2.0418"></a> sati nāma ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ anussaraṇavasena vattati, tasmā te dhammā satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā nāma. Lokuttaradhamme ca anussavādivasena gahetvā tathā pavattateva. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘satiyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Kosallaṃ vuccati paññā, tato uppannā <span class="bld">kosallasambhūtā. Anavajjasukhavipākā</span>ti anavajjā hutvā sukhavipākā vipaccanakā. Padadvayena paccayato sabhāvato kiccato phalato kusaladhammaṃ dasseti. Akusalaniddesepi eseva nayo. <span class="bld">Sāvajjā</span>ti gārayhā. <span class="bld">Anavajjā</span>ti agārayhā. <span class="bld">Hīnā</span> lāmakā. <span class="bld">Paṇītā</span> seṭṭhā. <span class="bld">Kaṇhā</span> kāḷakā asuddhā. <span class="bld">Sukkā</span> odātā suddhā<a name="V2.0127"></a>. <span class="bld">Paṭibhāga</span>-saddo paṭhame vikappe sadisakoṭṭhāsattho, dutiye paṭipakkhakoṭṭhāsattho, tatiye niggahetabbapaṭipakkhakoṭṭhāsattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kusalakiriyāya ādikammabhāvena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya dhātūti vuttanti āha <span class="bld">‘‘ārambhadhātūti paṭhamārambhavīriya’’</span>nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha – <span class="bld">‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’</span>nti. Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanatāya tatopi balavatara’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhānīyā. Ārammaṇadhammā, pītisambojjhaṅgassa ṭhānīyāti <span class="bld">pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā</span>ti <span class="bld">‘‘pītiyā ārammaṇadhammā’’</span>ti vuttaṃ. Yasmā aparāparuppattiyā pītipi tathā vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ visuddhimagge ‘‘pītiyā eva taṃ nāma’’nti. <span class="bld">Darathapassaddhī</span>ti daratho kilesapariḷāho, so passambhati etāyāti darathapassaddhi, kāyapassaddhiyā vedanādikhandhattayassa viya rūpakāyassapi passambhanaṃ hoti, cittapassaddhiyā cittasseva passambhanaṃ, tato evettha bhagavatā lahutādīnaṃ viya duvidhatā vuttā. Tathā samāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samathova <span class="bld">samathanimittaṃ,</span> tassa ārammaṇabhūtaṃ paṭibhāganimittampi. Vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo, vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso bhantatāpaccupaṭṭhāno vutto. Ekaggabhāvato byaggapaṭipakkhoti <span class="bld">abyaggo,</span> samādhi, so eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tasseva vevacana’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Yo <a name="M2.0419"></a> ārammaṇe iṭṭhāniṭṭhākāraṃ anādiyitvā gahetabbo majjhattākāro, yo ca pubbe upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāvasena uppanno majjhattākāro, duvidhopi so upekkhāya ārammaṇadhammoti adhippetoti āha – <span class="bld">‘‘atthato pana majjhattākāro upekkhāṭṭhānīyā dhammāti veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇena kathitā</span> ārammaṇasseva tesaṃ visesapaccayabhāvato. <span class="bld">Sesā</span>ti vīriyādayo cattāro dhammā. Tesañhi upanissayova sātisayo icchitabboti.</p>
- <p class="centered">Kāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sīlasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><a name="para184_sn5"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Khīṇāsavassa lokuttaraṃ sīlaṃ</span> nāma maggaphalapariyāpannā sammāvācākammantājīvā sīlalakkhaṇappattā <a name="V2.0128"></a> tadaññe cetanādayo. <span class="bld">Lokiyaṃ</span> pana kiriyābyākatacittapariyāpannaṃ cārittasīlaṃ, vārittasīlassa pana sambhavo eva natthi viramaṇavasena pavattiyā abhāvato. ‘‘Pubbabhāgasīlaṃ lokiyasīla’’nti keci.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhudassana</span>nti cakkhūhi dassanaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇassa dassana</span>nti sabhāvadhammānaṃ saṅkhatānaṃ paccattalakkhaṇassa ñātapariññāya, aniccādisāmaññalakkhaṇassa tīraṇapariññāya dassanaṃ. Pajahantopi hi te pahātabbākārato passati nāma. Nibbānassa tathalakkhaṇaṃ maggaphalehi dassanaṃ, taṃ pana <span class="bld">paṭivijjhanaṃ</span>. Jhānena pathavīkasiṇādīnaṃ, abhiññāhi rūpānaṃ dassanampi <span class="bld">ñāṇadassanameva. Cakkhudassanaṃ adhippetaṃ</span> savanapayirupāsanānaṃ parato gahitattā. <span class="bld">Pañhapayirupāsana</span>nti pañhapucchanavasena payirupāsanaṃ aññakammatthāya upasaṅkamanassa kevalaṃ upasaṅkamaneneva jotitattā.</p>
- <p class="bodytext">Ariyānaṃ anussati nāma guṇavasena, tatthāpi laddhaovādāvajjanamukhena yathābhūtasīlādiguṇānussaraṇanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘jhānavipassanā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aññesaṃyeva santike</span>ti ariyehi aññesaṃ sāsanikānaṃyeva santike. Tenāha – <span class="bld">‘‘anupabbajjā nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Aññesū</span>ti sāsanikehi aññesu tāpasaparibbājakādīsu. Tattha hi pabbajjā ariyānaṃ anupabbajjā nāma na hotīti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satasahassamattā</span> <a name="M2.0420"></a> <span class="bld">ahesuṃ</span> samantapāsādikattā mahātherassa. <span class="bld">Laṅkādīpe</span>ti nissayasīsena nissitasallakkhaṇaṃ. Na hi pabbajjā dīpapaṭiladdhā, atha kho dīpanivāsiācariyapaṭiladdhā. <span class="bld">Mahinda…pe… pabbajanti nāma</span> tassa parivāratāya pabbajjāyāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saratī</span>ti taṃ ovādānusāsanidhammaṃ cinteti citte karoti. <span class="bld">Vitakkāhataṃ karotī</span>ti punappunaṃ parivitakkanena tadatthaṃ vitakkanipphāditaṃ karoti. <span class="bld">Āraddho hotī</span>ti sampādito hoti. Taṃ pana sampādanaṃ pāripūri evāti āha <span class="bld">‘‘paripuṇṇo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti yathāvutte dhamme. <span class="bld">Ñāṇacāravasenā</span>ti ñāṇassa pavattanavasena. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ dhammāna</span>nti tasmiṃ tasmiṃ ovādadhamme āgatānaṃ rūpārūpadhammānaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇa</span>nti visesalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca. <span class="bld">Pavicinatī</span>ti ‘‘idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpa’’ntiādinā vicayaṃ āpajjati. <span class="bld">Ñāṇañca ropetī</span>ti ‘‘aniccaṃ calaṃ palokaṃ pabhaṅgū’’tiādinā ñāṇaṃ pavatteti. <span class="bld">Vīmaṃsanaṃ…pe… āpajjatī</span>ti rūpasattakārūpasattakakkamena <a name="V2.0129"></a> vipassanaṃ paccakkhato viya aniccatādīnaṃ dassanaṃ sammasanaṃ āpajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayampeta</span>nti phalānisaṃsāti vuttadvayaṃ. <span class="bld">Atthato ekaṃ</span> pariyāyasaddattā. <span class="bld">Paṭikaccā</span>ti pageva. <span class="bld">Maraṇakāle</span>ti maraṇakālasamīpe. Samīpatthe hi idaṃ bhummanti āha <span class="bld">‘‘maraṇassa āsannakāle’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So tividho hoti</span> ñāṇassa tikkhamajjhamudubhāvena. Tenāha <span class="bld">‘‘kappasahassāyukesū’’</span>tiādi. <span class="bld">Upahaccaparinibbāyī nāma</span> āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyanato. <span class="bld">Yattha katthacī</span>ti avihādīsu yattha katthaci. <span class="bld">Sappayogenā</span>ti vipassanāñāṇasaṅkhārasaṅkhātena payogena, saha vipassanāpayogenāti attho. Suddhāvāsabhūmiyaṃ uddhaṃyeva maggasoto etassāti <span class="bld">uddhaṃsoto</span>. Paṭisandhivasena akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti <span class="bld">akaniṭṭhagāmī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Avihādīsu vattamānopi ekaṃsato uddhaṃgamanāraho puggalo akaniṭṭhagāmī eva nāmāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca hontī’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Uddhaṃsotabhāvato yadipi heṭṭhimādīsupi ariyabhūmi nibbattateva, tathāpi tattha bhūmīsu āyuṃ <a name="M2.0421"></a> aggahetvā akaniṭṭhabhave āyuvaseneva soḷasakappasahassāyukatā daṭṭhabbā. ‘‘Satta phalā sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘arahattamaggassa pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā’’</span>ti vuttaṃ. Sattannampi sahabhāvo labbhatīti <span class="bld">‘‘apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇikā’’</span>ti vuttaṃ. Tayidaṃ pāḷiyaṃ tattha tattha ‘‘tasmiṃ samaye’’ti āgatavacanena viññāyati, bojjhaṅgānaṃ pana nānāsabhāvattā <span class="bld">‘‘nānālakkhaṇā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Sīlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Vatthasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para185"></a><a name="para185_sn5"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">‘‘Satisambojjhaṅgo’’ti evaṃ ce mayhaṃ hotī</span>ti satisambojjhaṅgo nāma seṭṭho uttamo pavaro, tasmāhaṃ satisambojjhaṅgasīsena phalasamāpattiṃ appetvā viharissāmīti evaṃ ce mayhaṃ pubbabhāge hotīti attho. <span class="bld">‘‘Appamāṇo’’ti evaṃ mayhaṃ hotī</span>ti svāyaṃ satisambojjhaṅgo, sabbaso pamāṇakarakilesābhāvato appamāṇadhammārammaṇato ca appamāṇoti evaṃ mayhaṃ antosamāpattiyaṃ asammohavasena hoti. <span class="bld">Suparipuṇṇo</span>ti bhāvanāpāripūriyā suṭṭhu paripuṇṇoti evaṃ <a name="V2.0130"></a> mayhaṃ antosamāpattiyaṃ asammohavasena hotīti. <span class="bld">Tiṭṭhatī</span>ti yathākālaparicchedasamāpattiyā avaṭṭhānena tappariyāpannatāya satisambojjhaṅgo tiṭṭhati paṭibandhavasena. <span class="bld">Uppādaṃ anāvajjitattā</span>ti uppādassa anāvajjanena asamannāhārena. Uppādasīsena cettha uppādavantova saṅkhārā gahitā. <span class="bld">Anuppāda</span>nti nibbānaṃ uppādābhāvato uppādavantehi ca vinissaṭattā. <span class="bld">Pavatta</span>nti vipākappavattaṃ. <span class="bld">Appavatta</span>nti nibbānaṃ tappaṭikkhepato. <span class="bld">Nimitta</span>nti sabbasaṅkhāranimittaṃ. <span class="bld">Animitta</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Saṅkhāre</span>ti uppādādianāmasanena kevalameva saṅkhāragahaṇaṃ. <span class="bld">Visaṅkhāra</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Āvajjitattā</span> āvajjitakālato paṭṭhāya ārabbha pavattiyā <span class="bld">satisambojjhaṅgo tiṭṭhati. Aṭṭhahākārehī</span>ti aṭṭhahi kāraṇehi. <span class="bld">Jānātī</span>ti samāpattito vuṭṭhitakāle pajānāti. <span class="bld">Aṭṭhahākārehī</span>ti uppādāvajjanādīhi ceva anuppādāvajjanādīhi ca vuttākāraviparītehi aṭṭhahi ākārehi <span class="bld">cavantaṃ</span> samāpattivasena anavaṭṭhānatopi gacchantaṃ <span class="bld">cavatī</span>ti thero <span class="bld">pajānātī</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phalabojjhaṅgā</span>ti <a name="M2.0422"></a> phalasamāpattipariyāpannā bojjhaṅgā. Kiṃ pana te visuṃ visuṃ pavattantīti āha <span class="bld">‘‘yadā hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sīsaṃ katvā</span>ti padhānaṃ seṭṭhaṃ katvā. <span class="bld">Tadanvayā</span>ti tadanugatā satisambojjhaṅgaṃ anugacchanakā. Tañca kho tathā katvā dhammaṃ paccavekkhaṇavasena. Keci pana ‘‘taṃ paccavekkhaṇādikaṃ katvā’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Vatthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Bhikkhusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_sn5"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Bodhāyā</span>ti ettha bodho nāma bujjhanaṃ, taṃ pana kissa kenāti pucchanto <span class="bld">‘‘kiṃ bujjhanatthāyā’’</span>ti vatvā taṃ dassento <span class="bld">‘‘maggenā’’</span>tiādimāha. Maggena nibbānaṃ bujjhanatthāya saṃvattanti, paccavekkhaṇāya katakiccataṃ bujjhanatthāya saṃvattanti, paṭhamavikappe sacchikiriyābhisamayo eva dassitoti tena atuṭṭhe <span class="bld">‘‘maggena vā’’</span>ti dutiyavikappamāha. <span class="bld">Vivekanissitaṃ virāganissita</span>nti padehi sabbaṃ maggakiccaṃ tassa phalañca dassitaṃ. <span class="bld">Nirodhanissita</span>nti iminā nibbānasacchikiriyā. <span class="bld">Kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī</span>tiādinā kilesappahānaṃ. <span class="bld">Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī</span>tiādinā paccavekkhaṇā dassitā.</p>
- <p class="centered">Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6-7. Kuṇḍaliyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187-188"></a><a name="para187-188_sn5"></a><span class="paranum">187-188</span>. Nibaddhavāsavasena <a name="V2.0131"></a> ārāme nisīdanasīloti <span class="bld">ārāmanisādī</span>. Parisaṃ ogāḷho hutvā caratīti <span class="bld">parisāvacaro</span>ti āha – <span class="bld">‘‘yo panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Eva</span>nti iminākārena. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti niggahaṇaṃ. Tena pucchāpadassa atthaṃ vivarati. <span class="bld">Nibbeṭhana</span>nti niggahanibbeṭhanaṃ. Tena vissajjanapadassa atthaṃ vivarati. <span class="bld">Iminā nayenā</span>ti etena ‘‘itivādo’’ti ettha iti-saddassa atthaṃ dasseti. Upārambhādhippāyo vadati etenāti <span class="bld">vādo,</span> doso. <span class="bld">Itivādo hotī</span>ti evaṃ imassa upari vādāropanaṃ hoti. <span class="bld">Itivādappamokkho</span>ti evaṃ tato pamokkho hoti<a name="M2.0423"></a>. Evaṃ vādappamokkhānisaṃsaṃ parehi āropitadosassa nibbeṭhanavasena dassetvā idāni dosapavedanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ pucchāya doso’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettakaṃ ṭhāna</span>ntiādito paṭṭhāya yāva ‘‘tīṇi sucaritānī’’ti ettakaṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Imaṃ desana</span>nti ‘‘indriyasaṃvaro kho’’tiādinayappavattaṃ imaṃ desanaṃ. <span class="bld">Nābhijjhāyatī</span>ti na abhijjhāyati. <span class="bld">Nābhihaṃsatī</span>ti na abhitussati. <span class="bld">Gocarajjhatte ṭhitaṃ hotī</span>ti kammaṭṭhānārammaṇe samādhānavasena ṭhitaṃ hoti avaṭṭhitaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘susaṇṭhita’’</span>nti. <span class="bld">Susaṇṭhita</span>nti sammā avikkhepavasena ṭhitaṃ. <span class="bld">Kammaṭṭhānavimuttiyā</span>ti kammaṭṭhānānuyuñjanavasena paṭipakkhato nīvaraṇato vimuttiyā. Suṭṭhu vimuttanti <span class="bld">suvimuttaṃ. Tasmiṃ</span> amanāparūpadassane <span class="bld">na maṅku</span> vilakkho na hoti. <span class="bld">Kilesavasena</span> dosavasena. <span class="bld">Aṭṭhitacitto</span> athaddhacitto. Kovesena hi cittaṃ thaddhaṃ hoti, na mudukaṃ. <span class="bld">Adīnamānaso</span>ti domanassavasena yo dīnabhāvo, tadabhāvena niddosamānaso. <span class="bld">Apūticitto</span>ti byāpajjābhāvena sītibhūtacitto.</p>
- <p class="bodytext">Imesu chasu dvāresu aṭṭhārasa duccaritāni honti paccekaṃ kāyavacīmanoduccaritabhedena. Tāni vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">iṭṭhārammaṇe āpāthagate</span>ti nayadānamattametaṃ. Tena ‘‘aniṭṭhārammaṇe āpāthagate dosaṃ uppādentassā’’tiādinā tividhaduccaritaṃ nīharitvā vattabbaṃ, tathā ‘‘majjhattārammaṇe mohaṃ uppādentassā’’tiādinā ca. Manoduccaritādisāmaññena pana tīṇiyeva duccaritāni hontīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññattivasenā</span>ti vatthuṃ anāmasitvā piṇḍagahaṇamukhena kevalaṃ paññattivaseneva. <span class="bld">Bhāvanāpaṭisaṅkhāne</span>ti bhāvanāsiddhe paṭisaṅkhāne, bhāvanāya paṭisaṅkhāne vāti attho. <span class="bld">Imānī</span>ti yathāvuttāni chadvārārammaṇāni. <span class="bld">Duccaritānī</span>ti duccaritakāraṇāni. Appaṭisaṅkhāne ṭhitassa duccaritāni <a name="V2.0132"></a> sucaritāni katvā. <span class="bld">Pariṇāmetī</span>ti parivatteti duccaritāni tattha anuppādetvā sucaritāni <a name="M2.0424"></a> uppādento. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena. <span class="bld">Indriyasaṃvaro…pe… veditabbo</span> indriyasaṃvarasampādanavasena tiṇṇaṃ sucaritānaṃ sijjhanato. Tenāha <span class="bld">‘‘ettāvatā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ādito paṭṭhāya yāva ‘‘tīṇi sucaritāni paripūrentī’’ti padaṃ, ettāvatā. <span class="bld">Sīlānurakkhakaṃ indriyasaṃvarasīla</span>nti catupārisuddhisīlassa anurakkhakaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ kathikaṃ. Kathaṃ pana tadeva tassa anurakkhakaṃ hotīti? Aparāparuppattiyā upanissayabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi sīlānī</span>ti indriyasaṃvara-ājīvapārisuddhi-paccayasannissita-sīlāni. <span class="bld">Lokuttaramissakā</span>ti lokiyāpi lokuttarāpi hontīti attho. <span class="bld">Sattannaṃ bojjhaṅgāna</span>nti lokuttarānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ. <span class="bld">Mūlabhūtā satipaṭṭhānā pubbabhāgā,</span> te sandhāya vuttaṃ ‘‘cattāro kho, kuṇḍaliya, satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’ti. <span class="bld">Tepī</span>ti yathāvuttasatipaṭṭhānā. <span class="bld">Satipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgā</span>ti lokiyasatipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgāva. <span class="bld">Pubbabhāgāvā</span>ti ettha keci ‘‘pubbabhāgā cā’’ti pāṭhaṃ katvā ‘‘pubbeva lokuttarā pubbabhāgā cā’’ti atthaṃ vadanti. <span class="bld">Vijjāvimuttimūlakā</span>ti ‘‘satta kho, kuṇḍaliya, bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti evaṃ vuttā bojjhaṅgā lokuttarāva vijjāvimuttisahagatabhāvato.</p>
- <p class="centered">Kuṇḍaliyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Upavānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_sn5"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Paccatta</span>nti karaṇaniddeso ayanti āha – <span class="bld">‘‘attanāvā’’</span>ti. <span class="bld">Kurumānoyevā</span>ti uppādento <span class="bld">eva. Kammaṭṭhānavimuttiyā suṭṭhu vimutta</span>nti kammaṭṭhānamanasikārena nīvaraṇānaṃ dūrībhāvato tehi suṭṭhu vimuttaṃ. <span class="bld">Atthaṃ karitvā</span>ti bhāvanāmanasikāraṃ uttamaṃ katvā. ‘‘Mahā vata me ayaṃ attho uppanno’’ti <span class="bld">atthiko hutvā</span>.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭhamauppannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_sn5"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Tathāgatassa pātubhāvā</span>tiādinā buddhuppādakāle eva bojjhaṅgaratanapaṭilābhoti dasseti.</p>
- <p class="centered">Pabbatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Gilānavaggo</p>
- <p class="subhead">1-3. Pāṇasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192-194"></a><a name="para192-194_sn5"></a><span class="paranum">192-194</span>. <span class="bld">Yesa</span>nti <a name="M2.0425"></a><a name="V2.0133"></a> yesaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Cattāro iriyāpathā atthi</span> labbhanti tadupagasarīrāvayavalābhena. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘cattāro iriyāpathe kappentī’’ti etaṃ vacanaṃ. ‘‘Vivekanissita’’ntiādivacanato <span class="bld">‘‘sahavipassanake maggabojjhaṅge’’</span>icceva vuttaṃ. <span class="bld">Dutiyatatiyāni uttānatthāneva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
- <p class="subhead">4-10. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195-201"></a><a name="para195-201_sn5"></a><span class="paranum">195-201</span>. <span class="bld">Visuddhaṃ ahosi</span> visabhāgadhātukkhobhaṃ vūpasamentaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘pokkharapatte …pe… vinivattitvā gato’’</span>ti. <span class="bld">Eseva nayo</span> pāḷito atthato ca catutthena pañcamachaṭṭhānaṃ samānattā. <span class="bld">Visarukkhavātasamphassenā</span>ti visarukkhasannissitavātasamphassena. <span class="bld">Mandasītajaro</span>ti muduko sītajaro. <span class="bld">Sesa</span>nti vuttāvasesaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sattamādīsu catūsu.</p>
- <p class="centered">Gilānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Udāyivaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Bodhāyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202-203"></a><a name="para202-203_sn5"></a><span class="paranum">202-203</span>. <span class="bld">Kittakena nu kho</span> kāraṇena <span class="bld">bujjhanakaaṅgā nāma vuccanti</span> bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vattabbataṃ labhanti. <span class="bld">Missakabojjhaṅgā kathitā</span> sahavipassanā maggabojjhaṅgā kathitāti katvā. <span class="bld">Dhammaparicchedo kathito</span> gaṇanāmattena paricchinditvā vuttattā na bhūmantaraparicchedo, vipassanādiparicchedo vā.</p>
- <p class="subhead">3-5. Ṭhāniyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204-206"></a><a name="para204-206_sn5"></a><span class="paranum">204-206</span>. Kāmarāgena <a name="V2.0134"></a> gadhitabbaṭṭhānabhūtā kāmarāgaṭṭhāniyāti āha <span class="bld">‘‘ārammaṇadhammāna’’</span>nti. ‘‘Manasikārabahulīkārā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘ārammaṇeneva kathita’’</span>nti <a name="M2.0426"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Vuttaparicchedo</span>ti etena na kevalaṃ ārammaṇavaseneva, atha kho upanissayavasenapettha attho labbhatīti dasseti. Paṭhamavaggassa hi dutiye sutte upanissayavaseneva attho dassito. <span class="bld">Missakabojjhaṅgā kathitā</span> avibhāgeneva kathitattā. <span class="bld">Aparihāniye</span>ti tīhi sikkhāhi aparihānāvahe.</p>
- <p class="subhead">6-7. Taṇhakkhayasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para207-208"></a><a name="para207-208_sn5"></a><span class="paranum">207-208</span>. <span class="bld">‘‘So maṃ pucchissatī’’</span>ti adhippāyena <span class="bld">bhagavatā osāpitadesanaṃ. Patthaṭattā</span> bhāvanāpāripūriyā vitthāritaṃ gatattā. <span class="bld">Mahantabhāva</span>nti bhāvanāvaseneva mahattaṃ gatattā. Tato eva <span class="bld">vaḍḍhippamāṇā</span>. Nīvaraṇavigame sambhavato paccayato byāpādo vigato hotīti āha – <span class="bld">‘‘nīvaraṇānaṃ dūrībhāvena byāpādavirahitattā’’</span>ti. <span class="bld">Taṇhāmūlaka</span>nti taṇhāpaccayaṃ. Yañhi taṇhāsahagataṃ asahagatampi taṇhaṃ upanissāya nipphannaṃ, sabbaṃ taṃ taṇhāmūlakaṃ. <span class="bld">Pahīyati</span> anuppādappahānena. <span class="bld">Taṇhādīnaṃyeva khayā,</span> na tesaṃ saṅkhārānaṃ khayā. <span class="bld">Etehi</span> taṇhakkhayādipadehi.</p>
- <p class="subhead">8. Nibbedhabhāgiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_sn5"></a><span class="paranum">209</span>. Nibbijjhantīti nibbedhā, nibbijjhanadhammā dhammavinayādayo, tappariyāpannatāya nibbedhabhāge gato nibbedhabhāgiyo, taṃ <span class="bld">nibbedhabhāgiyaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘nibbijjhanakoṭṭhāsiya’’</span>nti. <span class="bld">Bhāvetvā ṭhitena</span> cittena. Vipassanāmaggampi gahetvā <span class="bld">‘‘maggabojjhaṅgā missakā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Tehī</span>ti bojjhaṅgehi <span class="bld">bhāvitaṃ</span> cittaṃ. <span class="bld">Te vā</span> bojjhaṅge <span class="bld">bhāvetvā ṭhitaṃ cittaṃ</span> nāma phalacittaṃ, tasmā <span class="bld">nibbattitalokuttarameva. Tampī</span>ti phalacittampi maggānantaratāya <span class="bld">magganissitaṃ katvā missakameva kathetuṃ vaṭṭati</span> ‘‘bodhāya saṃvattantī’’ti vuttattā.</p>
- <p class="subhead">9. Ekadhammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_sn5"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Saṃyojanasaṅkhātā vinibandhā</span>ti kāmarāgādisaṃyojanasaññitā bandhanā. <span class="bld">Pariniṭṭhapetvā gahaṇā</span>ti gilitvā viya pariniṭṭhapetvā gahaṇākārā.</p>
- <p class="subhead">10. Udāyisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_sn5"></a><span class="paranum">211</span>. Bahukataṃ <a name="M2.0427"></a><a name="V2.0135"></a> vuccati bahukāro bahumāno, natthi etassa bahukatanti <span class="bld">abahukato,</span> akatabahumāno. Dhammo uppajjamāno ukkujjanto viya nirujjhamāno avakujjanto viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ukkujjaṃ vuccati udayo, avakujjaṃ vayo’’</span>ti. <span class="bld">Parivattento</span>ti aniccātipi dukkhātipi anattātipi. ‘‘Eso hi te udāyi maggo paṭiladdho, yo te…pe… tathattāya upanessatī’’ti pariyosāne bhagavato vacanañcettha sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tena tenākārena viharanta</span>nti yena sammasanākārena vipassanāvihārena viharantaṃ. <span class="bld">Tathābhāvāyā</span>ti khīṇāsavabhāvapaccavekkhaṇāya. Tenāha – <span class="bld">‘‘khīṇā jātīti…pe… taṃ dassento evamāhā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Udāyivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Nīvaraṇavaggo</p>
- <p class="subhead">3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para214-215"></a><a name="para214-215_sn5"></a><span class="paranum">214-215</span>. <span class="bld">Na ca pabhāvanta</span>nti na ca pabhāsampannaṃ. <span class="bld">Pabhijjanasabhāva</span>nti tāpetvā tālane pabhaṅgutaṃ. <span class="bld">Avasesaṃ loha</span>nti vuttāvasesaṃ jātilohaṃ, vijātilohaṃ, kittimalohanti pabhedaṃ sabbampi lohaṃ. <span class="bld">Uppajjituṃ appadānenā</span>ti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassa uppajjituṃ appadānena upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhapatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa, parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjati. Nīvaraṇe hi vūpasante santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hoti, upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti, aparisuddhadīpakapallikavaṭṭhitelādisannissayo dīpo viya, apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento <span class="bld">‘‘yadaggena hī’’</span>tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappattivasena <span class="bld">cuṇṇavicuṇṇatā</span> veditabbā. <span class="bld">Na āvarantī</span>ti kusaladhamme uppajjituṃ appadānavasena na āvaranti, atha kho tesaṃ uppattiyā honti. <span class="bld">Na paṭicchādentī</span>ti na <a name="M2.0428"></a> vinandhanti. <span class="bld">Catubhūmakacittassā</span>ti catutthabhūmakakusalacittassa anupakkilesā, tehi akilissanato.</p>
- <p class="subhead">8. Āvaraṇanīvaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_sn5"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">Paññā</span> <a name="V2.0136"></a> <span class="bld">dubbalā hoti,</span> na balavatī paṭipakkhena upakkiliṭṭhabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘mandā avisadā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca nīvaraṇā dūre honti</span> āvaraṇābhāvato. <span class="bld">Tameva pīti</span>nti sappāyadhammasavane uppannaṃ pītiṃ. Tassā tadā uppannākārasallakkhaṇena avijahanto punappunaṃ tassā nibbattanena. Tenāha <span class="bld">‘‘pañca nīvaraṇe vikkhambhetvā’’</span>ti.<span class="bld"> Idaṃ sandhāyā</span>ti ettake divasepi na vinassanti, sā dhammapīti laddhapaccayā hutvā visesāvahāti imamatthaṃ sandhāya etaṃ ‘‘imassa pañca nīvaraṇā tasmiṃ samaye na hontī’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pītipāmojjapakkhiyā</span>ti pītipāmojjapaccayā. <span class="bld">Nassantī</span>ti nirodhapaccayavasena pavattanato nassanti. Sabhāgapaccayavasena <span class="bld">puna uppajjantāpi…pe… vuccati</span> kiccasādhanavasena pavattanato.</p>
- <p class="subhead">9. Rukkhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_sn5"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Abhiruhanakā</span>ti samīparukkhe abhibhavitvā ruhanakā. <span class="bld">Aṭṭhikacchako</span>ti aṭṭhibahulakacchako. Kapithanasadisaphalattā <span class="bld">kapitthano</span>ti laddhanāmo.</p>
- <p class="subhead">10. Nīvaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_sn5"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Andhabhāvakaraṇā</span> paññācakkhussa vibandhanato. Tathā hi te ‘‘acakkhukaraṇā paññānirodhikā’’ti vuttā. Vihanati vibādhatīti <span class="bld">vighāto,</span> dukkhanti āha <span class="bld">‘‘vighātapakkhiyāti dukkhapakkhikā’’</span>ti. Nibbānatthāya na saṃvattantīti <span class="bld">anibbānasaṃvattanikā. Missakabojjhaṅgāva kathitā</span> pubbabhāgikānaṃ kathitattā.</p>
- <p class="centered">Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Cakkavattivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Vidhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para222"></a><a name="para222_sn5"></a><span class="paranum">222</span>. Vidhīyantīti <a name="M2.0429"></a><a name="V2.0137"></a> <span class="bld">vidhā,</span> mānādibhāgā koṭṭhāsāti āha <span class="bld">‘‘tayo mānakoṭṭhāsā’’</span>ti. <span class="bld">Tathā tathā vidahanato</span>ti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā tena tenākārena vidahanato ṭhapanato, ṭhapetabbato vā.</p>
- <p class="subhead">2. Cakkavattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_sn5"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Sirisampattiyā rājati</span> dippati sobhatīti <span class="bld">rājā,</span> dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi <span class="bld">catūhi saṅgahavatthūhi</span>. <span class="bld">Rañjetī</span>ti rameti. <span class="bld">Abbhuggatāyā</span>ti udīritā nibbattito tattha tattha gacchanato. <span class="bld">Cakkaṃ vattetī</span>ti cakkaratanaṃ pavatteti. <span class="bld">Devaṭṭhāna</span>nti pūjanīyadevaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Cittīkataṭṭhenā</span>ti pūjanīyabhāvena. <span class="bld">Aggho natthi</span> cirakālasambhavapuññānubhāvasiddharatanasabbhāvato. <span class="bld">Aññehi</span> cakkavattino pariggahabhūtaratanehi. <span class="bld">Loke</span>ti manussaloke. Tena tadaññalokaṃ nivatteti. <span class="bld">Vijjamāna</span>ggahaṇena atītānāgataṃ nivatteti. <span class="bld">Buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti</span> cakkavattinopi yebhuyyena tasmiṃyeva uppajjanatoti adhippāyo. <span class="bld">Anomassā</span>ti alāmakassa ukkaṭṭhassa. <span class="bld">Sesāni</span> ratanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti vākyopaññāsane nipāto, tasmiṃ pātubhāvavacane. <span class="bld">‘‘Ayutta’’</span>nti vatvā tattha adhippāyaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘uppannaṃ hī’’</span>tiādimāha. Tehi ratanehi <span class="bld">cakkavattananiyamāpekkhatāya</span> cakkavattivacanassa. <span class="bld">Niyamenā</span>ti ekantena. <span class="bld">Vattabbataṃ āpajjati</span> bhāvini bhūte viya upacāroti yathā – ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410). <span class="bld">Laddhanāmassā</span>ti cakkavattīti loke laddhasamaññassa patthanīyassa purisavisesassa. <span class="bld">Mūluppattivacanatopī</span>ti ‘‘cakkavattissa pātubhāvā’’ti etassa paṭhamuppattiyā vacanatopi. Idāni tamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādimāha. Yo hi cakkavattirājā, tassa uppattiyā cakkaratanassa uppajjanato cakkavattīti evaṃ nāmaṃ uppajjati. ‘‘Cakkaṃ vattessatī’’ti idaṃ pana niyāmaṃ anapekkhitvā tassa uppajjatīti ratanānuppattiṃ <a name="M2.0430"></a> gahetvā vuttanayato saññā uppajjati ‘‘cakkavattī’’ti. <span class="bld">Ekamevā</span>ti cakkaratanameva paṭhamaṃ pātubhavati. Yasmiṃ bhūte rañño cakkavattisamaññā, atha pacchā <a name="V2.0138"></a> ratanāni pātubhavantīti bahūnaṃ pātubhāvaṃ upādāya <span class="bld">bahulavacanatopi etaṃ</span> ‘‘cakkavattissa pātubhāvā ratanānaṃ pātubhāvo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ</span> hetukattusaññito atthabhedo. <span class="bld">Pātubhāvā</span>ti pātubhāvato. Puññasambhāro bhinnasantānatāya <span class="bld">ratanānampi pariyāyena upanissayahetū</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Yuttamevetaṃ</span> yathāvuttayuttiyuttattā.</p>
- <p class="bodytext">Vattabbabhūto adhippāyo etassa atthīti adhippāyo, atthaniddeso, saṅkhepato adhippāyo <span class="bld">saṅkhepādhippāyo</span>. Cakkaratanānubhāvena cakkavattissariyassa sijjhanato <span class="bld">‘‘dātuṃ samatthassā’’</span>ti vuttaṃ. Yojanappamāṇe padese pavattattā <span class="bld">yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ</span>. Atidīghātirassatādiṃ chabbidhaṃ dosaṃ vivajjetvā ṭhitassāti vacanaseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesaṃ catubhūmakadhammānaṃ purecaraṃ</span> kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesanavasena pavattanato. Buddhādīhipi appahānīyatāya mahantadhammasabhāvattā dhammakāye ca jeṭṭhakaṭṭhena <span class="bld">dhammakāyūpapannaṃ</span>. Paññāpāsādatāya cassa uparigataṭṭhena <span class="bld">accuggataṃ</span>. Vitthataṭṭhena <span class="bld">vipulaṃ</span>. Mahantatāya <span class="bld">mahantaṃ</span>. Anādikālabhāvitassa kilesasantānassa khaṇeneva viddhaṃsanato <span class="bld">sīghaṃ lahu java</span>nti pariyāyā. Bojjhaṅgadhammapariyāpannattā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekanta-kusalattā’’</span>ti. Sampayuttavasena pītiyā ālokaviddhaṃsanabhāvavasenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajātapaccayādī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikadhammaparicchedo</span>ti catubhūmakattā sabbasaṅgāhako bojjhaṅgadhammaparicchedo kathito.</p>
- <p class="subhead">4-10. Duppaññasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225-231"></a><a name="para225-231_sn5"></a><span class="paranum">225-231</span>. Eḷaṃ vuccati doso, eḷena mūgo viyāti <span class="bld">eḷamūgo</span>ti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘mukhena vāca’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="centered">Cakkavattivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Sākacchavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Āhārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_sn5"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Purimanayato</span>ti <a name="V2.0139"></a><a name="M2.0431"></a> ‘‘satisambojjhaṅgaṭṭhānīyānaṃ dhammāna’’ntiādinā āgatanayato. <span class="bld">Eva</span>nti idāni vuccamānākārena. Sati ca sampajaññañca <span class="bld">satisampajaññaṃ</span>. Satipadhānaṃ vā abhikkantādīsu satthakabhāvapariggaṇhakañāṇaṃ <span class="bld">satisampajaññaṃ</span>. Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattati. Yathā ca paccanīkadhammappahānaṃ anurūpadhammadesanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavajjanā satokārīpuggalasevanā ca tattha ca yuttapayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘satisampajañña’’</span>ntiādinā. <span class="bld">Arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti</span>. Tathā hi arahāva ‘‘sativepullappatto’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo, so eva heṭṭhā vuttanayena sambojjhaṅgo, tassa <span class="bld">dhammavicayasambojjhaṅgassa. Paripucchakatā</span>ti ācariyaṃ payirupāsitvā pañcapi nikāye sahaṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ, tassa tassa ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’’ti evaṃ khandhādīsu atthapucchakabhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘khandha…pe… bahulatā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuvisadakiriyā</span>ti cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ tappaṭibaddhāni ca cīvarādīni idha ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhattikabāhirāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ussannadosa</span>nti vātādiussannadosaṃ. <span class="bld">Sedamalamakkhita</span>nti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. <span class="bld">Ca</span>-saddena aññampi sarīrassa ca cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Senāsanaṃ vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Avisade</span> sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayoti? Antarantarā pavattanakacittuppādavasena evaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya ijjhantiyāpi aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. <span class="bld">Cittacetasikesu</span> nissayādipaccayabhūtesu. <span class="bld">Ñāṇampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo sampiṇḍane. Tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva<a name="M2.0432"></a>, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā nissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayīnaṃ aparisuddhiṃ dasseti anvayato byatirekato ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samabhāvakaraṇaṃ</span> <a name="V2.0140"></a> kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca anubalappadānasithilatādinā <span class="bld">saddhindriyaṃ balavaṃ hoti</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘itarāni mandānī’’</span>ti. <span class="bld">Tato</span>ti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ <span class="bld">paggaho,</span> paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā <span class="bld">upaṭṭhānaṃ,</span> vikkhepapaṭipakkho. Yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so <span class="bld">avikkhepo</span>. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ <span class="bld">dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti</span> balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ karontānaṃ saha pavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. <span class="bld">Ta</span>nti saddhindriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenā</span>ti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti – ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena…pe… hāpetabba’’nti. <span class="bld">Tathā amanasikaraṇenā</span>ti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanaṃ nānuyuñjanenāti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭutarabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi <a name="M2.0433"></a> samataṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vakkalittheravatthū</span>ti so hi āyasmā saddhādhimutto tattha ca katādhikāro satthu rūpakāyadassane pasuto eva hutvā viharanto satthārā – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) ovadiyamāno kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ <a name="V2.0141"></a> vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsavissajjanena attānaṃ dassetvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –</p>
- <p class="unindented">Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti āha. So tena vacanena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, saddhāya bahulabhāvato vipassanāvīthiṃ nārohati. Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. <span class="bld">Etthā</span>ti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itarakiccabheda</span>nti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. <span class="bld">Passaddhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Hāpetabba</span>nti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiyādibhāvanāya hāyati samādhipakkhikattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti. <span class="bld">Soṇattherassa vatthū</span>ti sukumārasoṇattherassa vatthu. So hi āyasmāpi satthu santikā kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto – ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamanameva adhiṭṭhāya <a name="M2.0434"></a> padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ pavattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇopamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yājetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatteva patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. <span class="bld">Sesesupī</span>ti satisamādhipaññindriyesupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samata</span>nti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnādhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānañca. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññanātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ. Yato tesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ <a name="V2.0142"></a> samatāya sati aññamaññupatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhatīti. <span class="bld">Balavasaddho</span>tiādi vuttasseva atthassa byatirekamukhena samatthanaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati, seyyathāpi titthiyasāvakā. <span class="bld">Kerāṭikapakkha</span>nti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca lūkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha <span class="bld">‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’</span>ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, visamabhāvo anatthāvaho, evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, itaro anatthāvaho, tathā samabhāvo avikkhepāvaho, itaro vikkhepāvaho. <span class="bld">Kosajjaṃ abhibhavati,</span> tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Esa nayo <span class="bld">uddhaccaṃ abhibhavatī</span>ti etthāpi. <span class="bld">Tadubhaya</span>nti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca. <span class="bld">Samaṃ kātabba</span>nti samataṃ kātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhikammikassā</span>ti samathakammaṭṭhānikassa. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. <span class="bld">Saddahanto</span>ti ‘‘pathavī pathavīti manasikāramattena <a name="M2.0435"></a> kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sambuddhena vuttavidhi ijjhatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. <span class="bld">Okappento</span>ti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. <span class="bld">Ekaggatā balavatī vaṭṭati</span> samādhipadhānattā jhānassa. <span class="bld">Ubhinna</span>nti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha <span class="bld">‘‘samatāyapī’’</span>ti, samabhāvenāpīti attho. <span class="bld">Appanā</span>ti lokiyaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati, lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170). Yadi visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samānataṃ icchati, kathaṃ satīti āha – <span class="bld">‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti līnuddhaccapakkhikesu pañcindriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto <span class="bld">‘‘saddhāvīriyapaññāna’’</span>nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi <span class="bld">‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’</span>icceva vuttaṃ, na ca ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. <span class="bld">Sā</span>ti sati. Sabbesu rājakammesu niyuttoti <span class="bld">sabbakammiko. Tenā</span>ti yena kāraṇena sabbattha icchitabbā, tena <span class="bld">āha</span> aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā <span class="bld">sabbatthikā</span><a name="V2.0143"></a>, sabbena vā līnuddhaccapakkhikena bojjhaṅgena atthetabbā sabbatthiyā, sabbatthiyāva <span class="bld">sabbatthikā. Citta</span>nti kusalacittaṃ. Tassa hi <span class="bld">satipaṭisaraṇaṃ</span> parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha – <span class="bld">‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhādibhede anogāḷhapaññāna</span>nti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha – <span class="bld">‘‘samapaññāsa…pe… puggalasevanā’’</span>ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvagahaṇanti āha – <span class="bld">‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’</span>ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ, tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha <span class="bld">‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’</span>ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ so eva paññāvepullappattopīti āha <a name="M2.0436"></a> <span class="bld">‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’</span>ti. Vīriyādīsupi eseva nayoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa sabbapaṭhamaṃ karontīti <span class="bld">devadūtasuttā</span>dīsu (ma. ni. 3.250), tassā ādito vuttattā ca āha – <span class="bld">‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’</span>ti. <span class="bld">Sakaṭavahanādikāle</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tadaññamanussehi tiracchānehi ca vibādhanīyakālaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Ekaṃ buddhantara</span>nti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ, ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ rūpadassāvī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ ānisaṃsadassāvino</span>ti ‘‘vīriyāyatto eva sakalalokiyalokuttaravisesādhigamo’’ti evaṃ ānisaṃsadassanasīlassa. <span class="bld">Gamanavīthi</span>nti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ. Saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi, sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi vaṭṭato niyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyadaḷhībahulo</span>ti kāyassa posanapasuto. <span class="bld">Piṇḍa</span>nti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍāya bhikkhāya paṭipūjanā <span class="bld">piṇḍāpacāyanā. Nīharanto</span>ti pattatthavikato nīharanto. <span class="bld">Taṃ saddaṃ sutvā</span>ti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvāti vadanti. Manussasampatti, dibbasampatti<a name="V2.0144"></a>, ante nibbānasampattīti <span class="bld">tisso sampattiyo. Sitaṃ karontovā</span>ti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.</p>
- <p class="bodytext">Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyassa posanabahulānaṃ yāvadatthaṃ paribhuñjitvā seyyasukhādiṃ anuyuñjantānaṃ tiracchānakathikānaṃ dūratova vajjanaṃ <span class="bld">kusītapuggalaparivajjanā</span>. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālenakālaṃ <a name="M2.0437"></a> upasaṅkamanā <span class="bld">āraddhavīriyapuggalasevanā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘kucchiṃ pūretvā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visuddhimagge</span> pana ‘‘jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇā’’ti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, ‘‘thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇā’’ti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya gahitaṃ, vīriyuppādane yuttapayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthato siddhameva. Tattha thinamiddhavinodanaṃ kusītapuggalaparivajjana-āraddhavīriyapuggala-sevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamana-paccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāva upacārā’’</span>ti. <span class="bld">Sakalasarīraṃ pharamāno</span>ti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammasaṅghaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā. Evaṃ sesaanussatīsu pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāya ca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. <span class="bld">Evarūpe kāle</span>ti dubbhikkhabhayādīsūti vuttakāle. <span class="bld">Samāpattiyā…pe… na samudācarantī</span>ti idaṃ upasamānussatiyā vasena vuttaṃ. Saṅkhārānañhi sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tattha sapaññāya pavattanato bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena saṃsūcitahadayatā lūkhatā. Sā ca tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa <a name="V2.0145"></a> <span class="bld">passaddhisambojjhaṅgassa. Paṇītabhojanasevanatā</span>ti paṇītasappāyabhojanasevanatā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇehi sappāyautuiriyāpathaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ <a name="M2.0438"></a> āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhaṃ ahetukanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti ayaṃ dutiyo, ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo <span class="bld">majjhattapayogatā</span>. Ayañhi pahānasāraddhakāyatā-saṅkhātapassaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati. Eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjana-passaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā ca ‘‘paññāvahā’’ti vuttā. Samathāvahāpi tā honti samathāvahabhāveneva paññāvahattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Karaṇakosallabhāvanākosallānaṃ nānantariyabhāvato rakkhaṇakosallassa ca taṃmūlakattā <span class="bld">‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’</span>icceva vuttaṃ. <span class="bld">Atisithilavīriyatādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paññāpayogamandataṃ appamādavekallañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa paggaṇhana</span>nti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuṭṭhāpanaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Accāraddhavīriyatādīhī</span>ti <a name="M2.0439"></a><a name="V2.0146"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāvanañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa niggaṇhana</span>nti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni….pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).</p>
- <p class="bodytext">Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā. Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva, samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā, itarassa anantaraṃ vakkhati. <span class="bld">Paññāpayogamandatāyā</span>ti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ, sīlaṃ adosappadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohappadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na uppādeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Tathā bhāvanāya sammadeva vīthipaṭipattiyā abhāvena upasamasukhaṃ na vindati, tenapi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Tassa saṃveguppādanañca pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento <span class="bld">‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’</span>tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle <a name="M2.0440"></a> vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāniyeva. Ye pana sattā āhārūpajīvino tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanā</span>ti ayaṃ sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena bhāvanācittassa tosanātiattho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāpaṭipattiṃ</span> <a name="V2.0147"></a> <span class="bld">āgammā</span>ti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alīna</span>ntiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya <span class="bld">alīnaṃ,</span> uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya <span class="bld">anuddhataṃ,</span> paññāpayogasampattiyā upasamasukhādhigamena ca <span class="bld">anirassādaṃ,</span> tato eva ārammaṇe <span class="bld">samappavattaṃ samathavīthipaṭipannañca</span>. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatāya ca niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhaccatāhi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatā</span>ti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye cittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya upekkhanā vuccati. <span class="bld">Esā</span>ti samādhibojjhaṅgo anuppanno uppajjati. <span class="bld">Arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī</span>ti etena nippariyāyato samādhivepullappattopi arahā evāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Anurodhavirodhapahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato, so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha <span class="bld">‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’</span>ti. Tadubhayavasena cassa virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘sattamajjhattatā’’</span>tiādimāha. Tathā hissa sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanaṃ ‘‘uppattiyā kāraṇa’’nti vuccati. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho, tato rāgabahulassa puggalassa upekkhā ‘‘visuddhimaggo’’ti vuccati. <span class="bld">Dvīhākārehī</span>ti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. <span class="bld">Dvīhevā</span>ti avadhāraṇaṃ saṅkhārasahitāya saṅkhyāsamānatāya dassanatthaṃ. Saṅkhyā eva hettha samānaṃ, na <a name="M2.0441"></a> saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. <span class="bld">Assāmikabhāvo</span> anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. <span class="bld">Anaddhaniya</span>nti, na addhānakkhamaṃ, na ciraṭṭhāyi ittaraṃ aniccanti attho. <span class="bld">Tāvakālika</span>nti tasseva vevacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mamāyatī</span>ti mamattaṃ karoti. Mamāti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. <span class="bld">Dhanāyantā</span>ti dhanaṃ dabbaṃ karontā. <span class="bld">Assā</span>ti upekkhāsambojjhaṅgassa <span class="bld">arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti</span>. Tathā hi arahato eva chaḷaṅgupekkhānipphatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhārammaṇā</span> <a name="V2.0148"></a> <span class="bld">dhammā</span>ti asubhappakārā asubhajhānassa ārammaṇabhūtā dhammā. Kāmaṃ indriyabaddhāpi kesādayo asubhappakārā eva, visesato pana jigucchitabbe jigucchāvahe gaṇhanto <span class="bld">‘‘dasā’’</span>ti āha. Yathā manasikaroto sabhāvasarasato tattha asubhasaññā santiṭṭhati, tathā pavatto manasikāro <span class="bld">upāyamanasikāro</span>. Asubhe asubhapaṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā manasikāro asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā <span class="bld">asubhabhāvanānuyogo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ suṭṭhu susaṃvaraṇe sati avasaraṃ alabhanto kāmacchando pahīyateva, tathā bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyati. Yo pana āhāre paṭikkūlasaññaṃ tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca udariyabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāratiṭṭhakataṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena visesato <span class="bld">bhojane mattaññū</span> nāma. Tassa kāmacchando pahīyateva, aṭṭhakathāyaṃ pana appāhārataṃyeva dassetuṃ <span class="bld">‘‘catunna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Asubhakammikatissatthero</span> dantaṭṭhidassāvī. <span class="bld">Pahīnassā</span>ti vikkhambhanavasena pahīnassa. Abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti <span class="bld">‘‘arahattamaggena āyatiṃ anuppādo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Mejjati hitapharaṇavasena siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā. Sā eva paṭipakkhato <a name="M2.0442"></a> cetaso vimuttīti <span class="bld">mettācetovimutti</span>. Tattha mettāyanassa sattesu hitapharaṇassa uppādanaṃ pavattanaṃ <span class="bld">mettānimittassa uggaho</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘odissakā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha attapiyasahāyamajjhattaverivasena <span class="bld">odissakatā</span>. Sīmāsambhede kate <span class="bld">anodissakatā</span>. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggaṇhane veditabbā. <span class="bld">Uggaho</span> yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā <span class="bld">bhāvanā,</span> sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsatividhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca <span class="bld">odhisopharaṇamettā</span>. Sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā. Ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattiyā vīsatividhā <span class="bld">anodhisopharaṇamettā,</span> taṃ sandhāyāha – <span class="bld">‘‘odhiso…pe… bhāventassapī’’</span>ti. <span class="bld">Tvaṃ etassā</span>tiādinā kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ dasseti<a name="V2.0149"></a>. <span class="bld">Paṭisaṅkhāne ṭhitassā</span>ti kodhe yathāvuttassa ādīnavassa tappaṭipakkhato akodhe mettāya ānisaṃsassa ca paṭisaṅkhāne sammadeva jānane. <span class="bld">Sevantassā</span>ti bhajantassa <span class="bld">byāpādo pahīyati</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atibhojane nimittaggāho</span>ti āhārassa adhikabhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte thinamiddhaṃ uppajjati, ettake no’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho. <span class="bld">Divā sūriyāloka</span>nti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ, rattiyaṃ manasikarontassapīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti tadubhayassa pahānakāraṇaṃ dassento bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo’’tiādimāha. Tasmā bāhusaccādi tassa pahānakāraṇanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘apica cha dhammā’’</span>tiādimāha. Tattha bahussutassa ganthato, atthato dhammaṃ vicārentassa attavedādipaṭilābhasambhavato vikkhepo na hoti. Yathāvihitapaṭipattiyā <a name="M2.0443"></a> yathādhammapaṭikārappattiyā ca vippaṭisāro anavasarovāti <span class="bld">‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’</span>ti vuttaṃ. Yadaggena bahussutassa paṭisaṅkhānavato uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetaso vūpasamakarattā uddhaccakukkuccassa pahānakārī vuttā, vuddhabhāvaṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca bhikkhūnaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti <span class="bld">‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’</span>tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. <span class="bld">Pahīne uddhaccakukkucce</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā <span class="bld">anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo</span> vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalā dhammā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’</span>tiādi. Vinaye pakataññutāya ca sati sikkhāya kaṅkhāya asambhavo eva, tathā ratanattayaguṇāvabodhe sati pubbantādīsu saṃsayassāti āha – <span class="bld">‘‘vinaye’’</span>tiādi. <span class="bld">Okappanīyasaddhā</span> saddheyyavatthuṃ anupavisitvā viya adhimuccanaṃ, tañca tathā adhimokkhuppādanameva. Saddhāya ninnapoṇapabbhāratā <span class="bld">adhimutti. Arahattena kūṭaṃ gaṇhi</span> sattapi bojjhaṅge vitthāretvā desanāya osāpitattā.</p>
- <p class="centered">Āhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pariyāyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_sn5"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Sambahulāti</span> <a name="V2.0150"></a> <span class="bld">vuccanti</span> saṅghasamaññāya abhāvato. <span class="bld">Tato para</span>nti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādisaṅghakammavasena kammappattattā. <span class="bld">Pavisiṃsū</span>ti bhāvini pavisane bhūte viya katvā upacārena vuttanti āha – <span class="bld">‘‘paviṭṭhā’’</span>ti. Bhāvini hi bhūte viya upacāro. Tenāha – <span class="bld">‘‘te panā’’</span>tiādi, te pana bhikkhūti attho. Puna <span class="bld">te panā</span>ti titthiyā titthiyasāvakā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ</span> <a name="M2.0444"></a> <span class="bld">paññāpane</span>ti ‘‘pañca nīvaraṇe pahāyā’’tiādinayappavatte imasmiṃ pakāre atthapaññāpane. Visissati aññamaññato pabhijjatīti <span class="bld">viseso,</span> bhedo. Svāyaṃ idha antogadhādhikabhāvo adhippetoti āha – <span class="bld">‘‘ko visesoti kiṃ adhika’’</span>nti. Adhikaṃ payasanaṃ payuñjananti <span class="bld">adhippayāso,</span> adhikappayogo. Nānā karīyati etenāti <span class="bld">nānākaraṇaṃ,</span> bhedoti āha – <span class="bld">‘‘kiṃ nānatta’’</span>nti. <span class="bld">Dutiyapade</span>ti ‘‘anusāsaniyā vā anusāsani’’nti etasmiṃ pade. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti yathā paṭhamasmiṃ pade atthayojanā, evaṃ dutiyapadepi yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi ṭhānānī</span>ti devamārabrahmaṭṭhānāni tīṇi ‘‘sadevake loke’’tiādinā <span class="bld">loke pakkhipitvā</span>. ‘‘Sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyā’’ti <span class="bld">dve</span> ṭhānāni. <span class="bld">‘‘Pajāyā’’</span>ti ettha pakkhipitvā iti <span class="bld">pañcahi</span> padehi. <span class="bld">Uddesa</span>nti uddisitabbataṃ. <span class="bld">Gaṇana</span>nti eko kāmacchandoti gahetabbataṃ gacchati. <span class="bld">Attano hatthapādādīsū</span>ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ samudāyaṃ ārabbha paṭighassa uppajjanato. <span class="bld">Attano khandhesu vimati</span> ‘‘ahaṃ nu khosmī’’tiādinā.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi sabbaṃ vīriyaṃ cetasikameva, yaṃ pana kāyakammādhiṭṭhānādivasena manasi kāyikapayogasamuṭṭhāpanaṃ vīriyaṃ kāyikanti laddhapariyāyanti tato visesetvā cetasikanti yathādhippetadutiyatādassanatthaṃ. Yadipi yathākappitairiyāpathasandhāraṇavasena pavattamānaṃ vīriyaṃ kāyassa tathāpavattassa paccayabhūtanti na sakkā vattuṃ, tathāpi na tādiso kāyapayogo, tadā pavatto natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyapayogaṃ vinā uppannavīriya’’</span>nti. <span class="bld">Satisambojjhaṅgasadiso vā</span>ti iminā ajjhattike saṅkhāre ajjhupekkhanavasena pavattā ajjhattadhammesu upekkhātiādinayaṃ atidisati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Missakabojjhaṅgā kathitā’’</span>ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘etesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Caṅkamantenapi <a name="V2.0151"></a> ariyamaggaṃ adhigantuṃ sakkāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘maggaṃ apattaṃ kāyikavīriya’’</span>nti. <span class="bld">Bojjhaṅgā na labbhantī</span>ti nippariyāyabojjhaṅgā na labbhantī. <span class="bld">Bojjhaṅge uddharanti</span> pariyāyatoti adhippāyo. <span class="bld">Sesā</span>ti bahiddhādhammesu sati-dhammavicaya-upekkhā-cetasika-vīriya-savitakka-savicāra-pīti-samādhī dve passaddhiyo ca. Ayaṃ pana nayo pacurappavattivasena aṭṭhakathānayeneva <a name="M2.0445"></a> vutto. Theravādavasena pana avitakkaavicāramattā pītisamādhisambojjhaṅgā rūpāvacarāpi atthīti tepi gahetvā dasa missakāva hontīti vattabbaṃ siyāti.</p>
- <p class="centered">Pariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Aggisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_sn5"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Loṇadhūpana</span>nti loṇañca dhūpanañca loṇadhūpanaṃ. <span class="bld">Yodhakamma</span>nti yodhapuggalena kattabbaṃ kammaṃ. <span class="bld">Mantakamma</span>nti rājakiccamantanaṃ. <span class="bld">Paṭihārakamma</span>nti rañño santikaṃ āgatānaṃ vacanaṃ rañño nivedetvā tato nesaṃ paṭiharaṇakammaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti sabbatthikattā satiyā. <span class="bld">Evaṃ</span> ‘‘satiñca khvāha’’ntiādikaṃ avoca. <span class="bld">Pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgāva kathitā</span> paggahaniggahavinoditattā.</p>
- <p class="centered">Aggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Mettāsahagatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_sn5"></a><span class="paranum">235</span>. Kīdisā gati nibbatti etissāti <span class="bld">kiṃgatikā,</span> kiṃniṭṭhāti vuttaṃ hoti. Kīdisī paramā uttamā koṭi etissāti <span class="bld">kiṃparamā</span>. Kīdisaṃ phalaṃ ānisaṃsaṃ udayo etissāti <span class="bld">kiṃphalā. Saṃsaṭṭhaṃ sampayutta</span>nti idaṃ <span class="bld">sahagata</span>-saddassa atthadassanamattaṃ, idha pana mettājhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanāpubbabhāgabojjhaṅgā ca ‘‘mettāsahagataṃ satisambojjhaṅga’’ntiādinā vuttāti veditabbaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu bojjhaṅgesu sabbesu ca brahmavihāresu.</p>
- <p class="bodytext">Paṭikūleti virajjatīti paṭikūlaṃ, aniṭṭhaṃ. Na paṭikūlaṃ <span class="bld">appaṭikūlaṃ,</span> iṭṭhaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘iṭṭhe vatthusmi’’</span>nti. <span class="bld">Etthā</span>ti appaṭikūlavatthusmiṃ. <span class="bld">Eva</span>nti paṭikūlasaññī. Satte appaṭikūle <span class="bld">asubhapharaṇaṃ,</span> saṅkhāre appaṭikūle <span class="bld">aniccanti manasikāraṃ karonto. Asubhāyā</span>ti asubhasaññāya. <span class="bld">Aniccato vā upasaṃharatī</span>ti aniccanti manasikāraṃ pavatteti. ‘‘Eseva nayo’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘appaṭikūlapaṭikūlesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Chaḷaṅgupekkha</span>nti chasu ārammaṇesu pahīnānurodhassa uppattiyā chaḷaṅgavantaṃ upekkhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mettāyā</span>ti <a name="M2.0446"></a><a name="V2.0152"></a> mettābhāvanāya. Paṭikūlādīsu vatthūsu icchitavihārena viharituṃ samatthatā ariyānaṃ eva, tattha ca arahato eva ijjhanato <span class="bld">ariyiddhi</span> nāma. Tassā <span class="bld">ariyiddhiyā ca dassitattā desanā vinivaṭṭetabbā</span> pariyosānetabbā <span class="bld">siyā. Arahattaṃ pāpuṇituṃ na sakkoti</span> indriyānaṃ aparipakkattā nikantiyā ca duppariyādānato. <span class="bld">Ayaṃ desanā</span>ti ‘‘mettāsahagataṃ bojjhaṅgaṃ bhāvetī’’tiādinā ayaṃ desanā āraddhā. Yo hi mettājhānaṃ pādakaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto parisuddhesu vaṇṇakasiṇesu vimokkhasaṅkhātaṃ rūpāvacarajjhānaṃ nibbatteti, taṃ sandhāyāha bhagavā – ‘‘subhaṃ kho pana vimokkhaṃ upasampajja viharatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Subhaparama</span>nti subhavimokkhaparamaṃ. <span class="bld">Idha</span> loke eva <span class="bld">paññā assa</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘lokiyapaññassāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Arahattaparamāva mettā</span> arahattamaggassa pādakattā. <span class="bld">Karuṇādīsupi eseva nayo</span>ti karuṇādijhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ pattuṃ sakkoti, tassa arahatthaparamā karuṇā hoti, evaṃ muditāupekkhāsupi vattabbanti imamatthaṃ atidisati. Puna desanārambhapayojanaṃ pana ‘‘iminā nayenā’’ti heṭṭhā atidiṭṭhameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Subhaparamāditā</span>ti mettākaruṇāmuditāupekkhānaṃ subhaparamatā ākāsānañcāyatanaparamatā, viññāṇañcāyatanaparamatā, ākiñcaññāyatanaparamatā. <span class="bld">Tassa tassā</span>ti subhavimokkhassa heṭṭhā tiṇṇaṃ arūpajjhānānañca yathākkamaṃ upanissayattā. <span class="bld">Appaṭikūlaparicayā</span>ti iṭṭhārammaṇe manasikārabahulīkārā. <span class="bld">Appakasirenevā</span>ti sukheneva. <span class="bld">Tatthā</span>ti visuddhatāya iṭṭhesu vaṇṇakasiṇesu. <span class="bld">Citta</span>nti bhāvanāmayacittaṃ <span class="bld">pakkhandati</span> appanāvasena. <span class="bld">Tato para</span>nti tato subhavimokkhato paraṃ vimokkhānaṃ upanissayo nāma na hoti, mettāsahagatabhāvo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattadukkhaṃ samanupassantassā</span>ti daṇḍena abhihaṭappattarūpahetuṃ sattesu uppajjanakadukkhaṃ ñāṇena vīmaṃsantassa. Tayidaṃ rūpanimittakaṃ sattesu uppajjanakaṃ dukkhaṃ ñāṇena karuṇāvihārissa visesato pakkhandatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandatī’’</span>ti, na pana sabbaso arūpe ānisaṃsadassanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇaṃ</span> <a name="M2.0447"></a> <span class="bld">samanupassantassā</span>ti idaṃ pāmojjagahaṇamukhena tannissayaviññāṇassa gahaṇaṃ sambhavatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Viññāṇaggahaṇaparicita</span>nti vuttanayena viññāṇaggahaṇe paricitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāvihārissā</span>ti <a name="V2.0153"></a> upekkhābrahmavihāraṃ viharato. <span class="bld">Ābhogābhāvato</span>ti sukhādivasena ābhujanābhāvato. <span class="bld">Sukha…pe… sambhavato</span>ti sukhadukkhāti paramatthakammaggahaṇe vimukhatāsambhavato. <span class="bld">Avijjamānaggahaṇadukkha</span>nti paramatthato avijjamānasattapaññattigahaṇaparicitaṃ tassa tassa abhāvamattakassa gahaṇampi dukkhaṃ kusalampi hoti. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="centered">Mettāsahagatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Saṅgāravasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_sn5"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Paṭhamaññevā</span>ti puretaraṃyeva. Asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha – <span class="bld">‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgagahitenā’’</span>ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ, vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti <span class="bld">vikkhambhananissaraṇaṃ</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇiyo pattabbo <span class="bld">attattho,</span> tathā <span class="bld">parattho</span> veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu byāpādādīnaṃ anāgatattā abyāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena pana tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Ālokasaññā</span> upacārappattā, appanāppattā vā, yo koci kasiṇajjhānādibhedo <span class="bld">samatho. Dhammavavatthānaṃ</span> upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuthito</span>ti tatto. <span class="bld">Usmudakajāto</span>ti tasseva kuthitabhāvassa usmudakataṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha <span class="bld">‘‘usumajāto’’</span>ti. <span class="bld">Tilabījakādibhedenā</span>ti tilabījakakaṇṇikakesarādibhedena. <span class="bld">Sevālena…pe… paṇakenā</span>ti udakapicchilena. <span class="bld">Appasanno</span> ākulatāya. <span class="bld">Asannisinno</span> <a name="M2.0448"></a> kalaluppattiyā. <span class="bld">Anālokaṭṭhāne</span>ti ālokarahite ṭhāne.</p>
- <p class="centered">Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Abhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_sn5"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā</span>ti ekaṃsato eva bhagavā ete dhammā nīvaraṇā citte kusalappavattiyā <a name="V2.0154"></a> nīvaraṇato. <span class="bld">Kāyakilamatho</span>ti kāyaparissamo, so pana aṭṭhuppattiyā paccayattā ‘‘daratho’’ti vutto. Cittakilamatho tappaccayajāto daṭṭhabbo. Tenāha – <span class="bld">‘‘tassa kirā’’</span>tiādi. Cittadarathopi paṭippassambhīti ānetvā sambandho. <span class="bld">Maggenevā</span>ti yathādhigatena ariyamaggeneva. <span class="bld">Assā</span>ti abhayassa rājakumārassa. <span class="bld">Etaṃ</span> kāyacittadarathadvayaṃ.</p>
- <p class="centered">Abhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sākacchavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Ānāpānavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Aṭṭhikamahapphalasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_sn5"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">Uppannasaññā</span>ti saññāsīsena upacārajjhānaṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ paneta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Chavicammampi upaṭṭhātī</span>ti idaṃ saviññāṇakaṃ aviññāṇakampi kāyasāmaññato gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Sati vā upādisese</span>ti ettha upādiyati attano ārammaṇaṃ gaṇhātīti <span class="bld">upādi,</span> upādānaṃ, etassa ekadese appahīne satīti attho.</p>
- <p class="centered">Ānāpānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">8. Nirodhavaggo</p>
- <p class="subhead">1-10. Asubhasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248-257"></a><a name="para248-257_sn5"></a><span class="paranum">248-257</span>. <span class="bld">Anabhirati</span>nti anabhiramaṇaṃ anapekkhitaṃ. Accantanirodhabhūte nibbāne pavattasaññā <span class="bld">nirodhasaññā</span>. Tattha sā maggasahagatā lokuttarā<a name="M2.0449"></a>, yā pana nibbāne ninnabhāvena pavattā, upasamānussatisahagatā ca, sā lokiyāti āha – <span class="bld">‘‘nirodhasaññā missakā’’</span>ti. ‘‘Tesaṃ navasū’’tiādi pamādapāṭho. ‘‘Ekādasasu appanā hoti, nava upacārajjhānikā’’ti pāṭho gahetabbo. <span class="bld">Vīsati kammaṭṭhānānī</span>ti idampi idhāgatanayo, na visuddhimaggādīsu āgatanayo<a name="V2.0155"></a>. Ettha ca ārammaṇādīsu yathāyogaṃ appanaṃ upacāraṃ vā pāpuṇitvā arahattappattassa pubbabhāgabhūtā vipassanāmaggabojjhaṅgā kathitā.</p>
- <p class="centered">Nirodhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Bojjhaṅgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_3"></a>
- <p class="chapter">3. Satipaṭṭhānasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Ambapālivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ambapālisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para367"></a><a name="para367_sn5"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">Ekāyanvāya</span>nti <a name="M2.0450"></a><a name="V2.0156"></a> sandhivasena vuttaṃ o-kārassa va-kāraṃ a-kārassa dīghaṃ katvā. Ayaṃ kira saṃyuttābhilāpo, tattha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayameva, atha kho aññepi maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto <span class="bld">‘‘maggassa hī’’</span>tiādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo āyana-saddo, kasmā puna maggoti vuttanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ekamaggo</span>ti ekova maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññepi bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ, satiyā maggabhāvadassanatthañca. <span class="bld">Na dvedhāpathabhūto</span>ti iminā imassa dvayabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. <span class="bld">Nibbānagamanaṭṭhenā</span>ti nibbānaṃ gacchati etenāti nibbānagamanaṃ, so eva aviparītabhāvanāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. <span class="bld">Magganīyaṭṭhenā</span>ti gavesitabbatāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgādīhī</span>ti ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) evaṃ vuttehi rāgādīhi malehi. Sā panāyaṃ saṃkiliṭṭhacittānaṃ visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ <span class="bld">soko</span>. Ñātibyasanādinimittameva sokādhikatājanito ‘‘kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā paridevanavasena vācāvippalāpo paridevanaṃ <span class="bld">paridevo</span>. Tassa āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha <span class="bld">‘‘pahānāyā’’</span>ti. <span class="bld">Dukkhadomanassāna</span>nti ettha cetasikadukkhatāya domanassassapi dukkhasaddeneva gahaṇe <a name="M2.0451"></a> siddhe saddena anivattanato <a name="V2.0157"></a> sāmaññajotanāya visesavacanaṃ seṭṭhanti ‘‘domanassāna’’nteva vuttaṃ. <span class="bld">Cetasikadomanassassā</span>ti bhūtakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ñāyati etena yāthāvato paṭivijjhīyati catusaccanti <span class="bld">ñāyo</span> vuccati ariyamaggo. Nanu ayampi maggo, kiṃ maggo eva maggassa adhigamāya hotīti codanaṃ sandhāyāha – <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādi. Taṇhāva kammakilesavipākānaṃ vinanaṭṭhena saṃsibbanaṭṭhena <span class="bld">vānaṃ</span>. Tena taṇhāvānena virahitattā tassa abhāvāti attho. <span class="bld">Attapaccakkhāyā</span>ti attapaccakkhatthāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇabhāsana</span>nti pasaṃsāvacanaṃ. <span class="bld">Visuddhi</span>nti visujjhanaṃ kilesappahānaṃ. <span class="bld">Uggahetabba</span>nti ettha vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Paricayakaraṇaṃ paripucchāmūlakattā taggahaṇeneva gahitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na tato heṭṭhā</span>ti idha adhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvena <span class="bld">‘‘na uddha’’</span>nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. <span class="bld">Tayo satipaṭṭhānā</span>ti satipaṭṭhānasaddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhānasaddassa atthadassanaṃ. <span class="bld">Ādīsu hī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānāti vuttānaṃ satigocarānaṃ pakāsake suttapadese saṅgaṇhāti. Evaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiyampi avasesapāḷipadesadassanattho <span class="bld">ādi</span>-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Satiyā paṭṭhāna</span>nti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyo</span>ti ārakattādinā ariyaṃ sammāsambuddhamāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ <span class="bld">saḷāyatanavibhaṅgasutte</span> (ma. ni. 3.311). Tattha hi –</p>
- <p class="indent">‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… marahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya – ‘idaṃ vo <a name="M2.0452"></a> hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe... marahati. Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā <a name="V2.0158"></a> …pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… ekacce sāvakā sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ceva attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Anattamanatañca attamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ…pe… marahati. Puna caparaṃ, bhikkhave,…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ satipaṭṭhāna’’nti –</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha <span class="bld">‘‘pavattayitabbatoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Satiyā</span> karaṇabhūtāya <span class="bld">paṭṭhānaṃ</span> paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulavacanena kammatthopi hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Tathāssa kattuatthopi labbhatīti <span class="bld">‘‘patiṭṭhātīti paṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Upaṭṭhātī</span>ti ettha <span class="bld">upa</span>-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti <span class="bld">‘‘okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho’’</span>ti vuttaṃ. Puna bhāvatthaṃ satisaddaṃ paṭṭhānasaddañca vaṇṇento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. Tena purimavikappe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati. <span class="bld">Saraṇaṭṭhenā</span>ti cirakatassa cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. <span class="bld">Ida</span>nti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ <span class="bld">idha</span> imasmiṃ suttapadese <span class="bld">adhippetaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi</span> <a name="M2.0453"></a> <span class="bld">eva</span>nti yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā satipaṭṭhānāti bahuvacananti āha <span class="bld">‘‘satīnaṃ bahuttā’’</span>tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā maggoti ekavacananti yojanā. <span class="bld">Magganaṭṭhenā</span>ti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattupagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">catassopi cetā</span>ti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. <span class="bld">Aparabhāge</span>ti ariyamaggakkhaṇe. <span class="bld">Kiccaṃ sādhayamānā</span>ti pubbabhāge kāyādīsu ārammaṇesu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe sakiṃyeva <a name="V2.0159"></a> tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchanti, tamevassa catukiccasādhanataṃ upādāya bahuvacananiddeso, tathāpi atthato bhedābhāvato maggoti ekavacanena vuccati. Tenāha – <span class="bld">‘‘tasmā catassopi eko maggoti vuttā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathetukamyatāpucchā</span> itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato niddesādivasena desetukāmatāya ca tathā vuttattā. ‘‘Ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.271, 287, 297; pārā. 11) khandhapañcakaṃ, ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu vedanādayo tayo arūpakkhandhā, ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu (dha. sa. 40) vedanādayo tayo cetasikā khandhā ‘‘kāyo’’ti vuccanti, tato visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘kāyeti rūpakāye’’</span>ti āha. <span class="bld">Kāyānupassī</span>ti ettha tassīlatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘kāyaṃ anupassanasīlo’’</span>ti āha. <span class="bld">Aniccato anupassatī</span>ti catusamuṭṭhānikakāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto eva cassa aniccākārampi anupassatīti vuccati, tathābhūtassa cassa niccagāhassa visesopi na hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘no niccato’’</span>ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 1.28) vutto. Ettha ca aniccato eva anupassatīti evakāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘no niccato’’</span>ti vuttaṃ. Na cettha dukkhānupassanādinivattanamāsaṅkitabbaṃ paṭiyoginivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāāruḷhattā ca tāsaṃ. <span class="bld">Dukkhato anupassatī</span>tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā <a name="M2.0454"></a> tameva kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassatīti.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rajjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccato anupassati, no niccato, dukkhato anupassati, no sukhato, anattato anupassati, no attato, nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ <span class="bld">nirodheti, no samudeti,</span> samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca <span class="bld">paṭinissajjati, no ādiyati</span>. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyatannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati. Tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca pariccajanavasena kilese <a name="V2.0160"></a> na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idāni nissitāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">niccasañña</span>nti saṅkhārā niccāti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsapahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāgahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nandi</span>nti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viharatī</span>ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha – <span class="bld">‘‘iriyatī’’</span>ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato <span class="bld">‘‘tīsu bhavesū’’</span>ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddoviya pana ātāpa-saddopi vīriye eva niruḷhoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vīriyassetaṃ nāma’’</span>nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ātāpī</span>ti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā samantato sāmañca pajānanto <span class="bld">sampajāno,</span> asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena <a name="M2.0455"></a> sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho. Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Tasmā satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu anupassako, tasmā <span class="bld">‘‘kāyānupassī’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Antosaṅkhepo</span> antolīnatā, kosajjanti attho. <span class="bld">Upāyapariggaho</span>ti ettha sīlavisodhanādi gaṇanādi uggahakosallādi ca <span class="bld">upāyo,</span> tabbipariyāyato <span class="bld">anupāyo</span> veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassatī yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘muṭṭhassati…pe… asamattho hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu apariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. <span class="bld">Assa</span> yogino.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttā, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha – <span class="bld">‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’</span>ti. <span class="bld">Aṅga</span>-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Sati</span>ggahaṇenevettha sammāsamādhissapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ <a name="V2.0161"></a> desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Pahānaṅga</span>nti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu viya pahātabbaṅgaṃ <span class="bld">dassetuṃ</span>. Yasmā ettha pubbabhāgamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento <span class="bld">‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’</span>ti āha. <span class="bld">Assā</span>ti yogino. <span class="bld">Tesaṃ dhammāna</span>nti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā <span class="bld">‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’</span>nti āha. <span class="bld">Yaṃ panā</span>ti vibhaṅge, vibhaṅgapakaraṇeti adhippāyo. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade, tā ca lokiyā eva anupassanā nāma sammasananti katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhato</span>ti vipariṇāmasaṅkhāradukkhatāhi dukkhasabhāvato, dukkhāti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Yo sukhaṃ</span> <a name="M2.0456"></a> <span class="bld">dukkhato addā</span>ti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya dukkhanti paññācakkhunā addakkhi. <span class="bld">Dukkhamaddakkhi sallato</span>ti dukkhavedanaṃ pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallanti addakkhi passi. <span class="bld">Adukkhamasukha</span>nti upekkhāvedanaṃ. <span class="bld">Santa</span>nti sukhadukkhānaṃ viya anoḷārikatāya paccayavasena vūpasantasabhāvattā ca santaṃ. <span class="bld">Aniccato</span>ti hutvā abhāvato udayabbayavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepato ca aniccanti yo addakkhi. <span class="bld">Sa ve sammaddaso bhikkhū</span>ti so bhikkhu ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammā passanakoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhātipī</span>ti saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. <span class="bld">Sabbaṃ taṃ</span> vedayitaṃ <span class="bld">dukkhasmiṃ</span> antogadhaṃ pariyāpannanti <span class="bld">vadāmi</span> saṅkhāradukkhanti vattabbato. <span class="bld">Sukhadukkhatopi cā</span>ti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya ca vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi sukhato tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. <span class="bld">Satta anupassanā</span> heṭṭhā pakāsitā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇā…pe… bhedāna</span>nti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārika-savitakka-savicārāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa, ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa, devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa, diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa, tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa <a name="V2.0162"></a> ca saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sarāgādīna</span>nti <span class="bld">mahāsatipaṭṭhānasutte</span> (dī. ni. 2.381; ma. ni. 1.114) āgatānaṃ sarāgavītarāgādibhedānaṃ. <span class="bld">Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇāna</span>nti phusanāditaṃtaṃsalakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suññatadhammassā</span>ti anattatāsaṅkhātasuññatasabhāvassa. ‘‘Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇāna’’nti hi iminā yo ito bāhirakehi sāminivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakabhāvena parikappito attā, tassa saṅkhāresu niccatā sukhatā viya katthacipi abhāvo vibhāvito. Natthi etesaṃ attāti <span class="bld">anattā,</span> yasmā pana saṅkhāresu ekadhammopi attā <a name="M2.0457"></a> na hoti, tasmā te na attātipi anattāti ayaṃ tesaṃ suññatadhammo. Tassa suññatadhammassa, yaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">abhidhamme</span> (dha. sa. 121) ‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī’’tiādinā suññatavāradesanā vuttā. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="centered">Ambapālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Satisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para368"></a><a name="para368_sn5"></a><span class="paranum">368</span>. Saratīti <span class="bld">sato</span>. Ayaṃ pana na yāya kāyaci satiyā sato, atha kho edisāyāti dassento <span class="bld">‘‘kāyādianupassanāsatiyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Catusampajaññapaññāyā</span>ti catubbidhasampajaññapaññāya, abhikkamanaṃ abhikkantanti āha – <span class="bld">‘‘abhikkantaṃ vuccati gamana’’</span>nti. Tathā paṭikkamanaṃ paṭikkantanti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘paṭikkantaṃ nivattana’’</span>nti. Nivattanañca nivattimattaṃ, nivattitvā pana gamanaṃ gamanameva. <span class="bld">Kāyaṃ abhiharanto</span> abhigamanavasena kāyaṃ nāmento. Ṭhānanisajjāsayanesu yo gamanādividhinā kāyassa purato abhihāro, so abhikkamo, pacchato apaharaṇaṃ paṭikkamoti dassento <span class="bld">‘‘ṭhānepī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Āsanassā</span>ti pīṭhakādiāsanassa. <span class="bld">Purimaaṅgābhimukho</span>ti aṭanikādipurimāvayavābhimukho. <span class="bld">Saṃsaranto</span>ti saṃsappanto. <span class="bld">Paccāsaṃsaranto</span>ti paṭiāsappanto. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā sarīrasseva abhimukhasaṃsappanapaṭiāsappanāni nidasseti.</p>
- <p class="bodytext">Sammā pajānanaṃ <span class="bld">sampajānaṃ</span>. Tena attanā kātabbakiccassa karaṇasīlo sampajānakārīti āha – <span class="bld">‘‘sampajaññena sabbakiccakārī’’</span>ti. Sampajānameva hi sampajaññaṃ. <span class="bld">Sampajaññasseva vā kārī</span>ti <a name="V2.0163"></a> sampajaññasseva karaṇasīlo. <span class="bld">Sampajaññaṃ karotevā</span>ti abhikkantādīsu asammohaṃ uppādeti eva, sampajānasseva vā kāro etassa atthīti <span class="bld">sampajānakārī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhammato vaḍḍhitasaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ, abhikkantādi, sātthakassa sampajānanaṃ <span class="bld">sātthakasampajaññaṃ</span>. Sappāyassa attano <a name="M2.0458"></a> upakārāvahassa hitassa sampajānanaṃ <span class="bld">sappāyasampajaññaṃ</span>. Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare, aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ <span class="bld">gocarasampajaññaṃ</span>. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ <span class="bld">asammohasampajaññaṃ. Pariggaṇhitvā</span>ti tulayitvā tīretvā, paṭisaṅkhāyāti attho. <span class="bld">Saṅghadassaneneva</span> uposathapavāraṇādiatthaṃ gamanaṃ saṅgahitaṃ. <span class="bld">Asubhadassanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kasiṇaparikammādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘cetiyaṃ disvāpi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Arahattaṃ pāpuṇātī</span>ti ukkaṭṭhaniddeso eso. Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vuddhi eva. <span class="bld">Dakkhiṇadvāre</span>ti cetiyaṅgaṇassa dakkhiṇadvāre, tathā <span class="bld">pacchimadvāre</span>tiādīsu. <span class="bld">Abhayavāpi pāḷiya</span>nti abhayavāpiyā puratthimatīre.</p>
- <p class="bodytext">Buddhavaṃsa-ariyavaṃsa-cetiyavaṃsa-dīpavaṃsādivaṃsakathanato <span class="bld">mahāariyavaṃsabhāṇako</span> thero. <span class="bld">Paññāyanaṭṭhāne</span>ti cetiyassa paññāyanaṭṭhāne. <span class="bld">Ekapaduddhāre</span>ti paduddhārapatiṭṭhānaparivattanaṃ akatvā ekasmiṃyeva avaṭṭhāne. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ panā</span>ti sātthakasampajaññavasena pariggahitaatthepi gamane. Attho nāma dhammato vaḍḍhīti yaṃ sātthakanti adhippetaṃ gamanaṃ, taṃ sappāyamevāti siyā kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘cetiyadassanaṃ tāvā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Cittakammarūpakāni viyā</span>ti cittakammakatā paṭimāyo viya, yantapayogena vā vicittakammā paṭimāya sadisā yantarūpakā viya. <span class="bld">Asamapekkhanaṃ</span> gehassitaaññāṇupekkhāvasena ārammaṇe ayoniso olokanādi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā’’</span>tiādi (ma. ni. 3.308). Hatthiādisammaddena <span class="bld">jīvitantarāyo</span>. Visabhāgarūpadassanādinā <span class="bld">brahmacariyantarāyo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ anuvattanakathā āciṇṇā, ananuvattanakathā pana tassā aparā dutiyā nāma hotīti āha – <span class="bld">‘‘dve kathā nāma na kathitapubbā’’</span>ti. <span class="bld">Eva</span>nti iminā <a name="V2.0164"></a> ‘‘sace panā’’tiādikaṃ sabbampi vuttākāraṃ paccāmasati, na ‘‘purisassa mātugāmāsubha’’ntiādikaṃ vuccamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yogakammassa <a name="M2.0459"></a> pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṃ kammaṭṭhānaṃ vuccatīti āha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocara’’</span>nti. <span class="bld">Uggahetvā</span>ti yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggahakosallassa sampādanavasena uggahetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Haratī</span>ti kammaṭṭhānaṃ pavatteti, yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho. <span class="bld">Na paccāharatī</span>ti āhārūpabhogato yāva divāṭṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṃ na paṭineti. <span class="bld">Samādāya vattati</span> sammā ādiyitvā tesaṃ vattānaṃ paripūraṇavasena vattati. <span class="bld">Sarīraparikamma</span>nti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ. <span class="bld">Dve tayo pallaṅke</span>ti dve tayo nisajjāvāre dve tīṇi uṇhāsanāni. Tenāha – <span class="bld">‘‘usumaṃ gāhāpento’’</span>ti. <span class="bld">Kammaṭṭhānasīsenevā</span>ti kammaṭṭhānamukheneva kammaṭṭhānaṃ avijahanto eva. Tena ‘‘pattopi acetano’’tiādinā pavattetabbakammaṭṭhānaṃ, yathāparihariyamānaṃ vā kammaṭṭhānaṃ avijahitvāti dasseti. <span class="bld">Tathevā</span>ti tikkhattumeva. Paribhogacetiyato sarīracetiyaṃ garutaranti katvā <span class="bld">‘‘cetiyaṃ vanditvā’’</span>ti cetiyavandanāya paṭhamaṃ karaṇīyatā vuttā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘cetiyaṃ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā’’ti vuttā. Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhiñca paṇipātakaraṇanti āha – <span class="bld">‘‘buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā’’</span>ti. <span class="bld">Gāmasamīpe</span>ti gāmassa upacāraṭṭhāne.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Janasaṅgahaṇattha</span>nti ‘‘mayi akathente etesaṃ ko kathessatī’’ti dhammānuggahena janasaṅgahaṇatthaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘dhammakathā nāma kathetabbā evā’’ti aṭṭhakathācariyā vadanti, yasmā ca dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā. <span class="bld">Kammaṭṭhānasīsenevā</span>ti attanā parihariyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ avijahanto tadanuguṇaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā. <span class="bld">Anumodanaṃ katvā</span>ti etthāpi ‘‘kammaṭṭhānasīsenevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Sampattaparicchedenevā</span>ti paricito aparicitotiādivibhāgaṃ akatvā sampattakoṭiyā eva, samāgamamattenevāti attho. <span class="bld">Bhaye</span>ti paracakkādibhaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammajatejo</span>ti gahaṇiṃ sandhāyāha. <span class="bld">Kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati</span> khudāparissamena kilantakāyattā samādhānābhāvato. <span class="bld">Avasesaṭṭhāne</span>ti yāguyā <a name="M2.0460"></a> aggahitaṭṭhāne. <span class="bld">Poṅkhānupoṅkha</span>nti kammaṭṭhānupaṭṭhānassa <a name="V2.0165"></a> aviccheda-dassanametaṃ, yathā poṅkhānupoṅkhaṃ pavattāya sarapaṭipāṭiyā anavicchedo, evametassapi kammaṭṭhānupaṭṭhānassāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkhittadhuro</span> bhāvanānuyoge. Vattapaṭipattiyā apūraṇena <span class="bld">sabbavattāni bhinditvā</span>. Kāme avītarāgo hoti. Kāye avītarāgo. Rūpe avītarāgo. Yāvadatthaṃ udarāvadehaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati. Aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) evaṃ vuttaṃ <span class="bld">pañcavidhacetovinibandhacitto. Caritvā</span>ti pavattitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gatapaccāgatikavattavasenā</span>ti bhāvanāsahitaṃyeva bhikkhāya gatapaccāgataṃ gamanapaccāgamanaṃ etassa atthīti gatapaccāgatikaṃ, tadeva vattaṃ, tassa vasena. Attano hitasukhaṃ kāmenti icchantīti <span class="bld">attakāmā,</span> dhammacchandavanto. ‘‘Dhammo’’ti hi hitaṃ taṃnimittakañca sukhanti. Atha vā viññūnaṃ dhammānaṃ attaniyattā attabhāvaparicchannattā ca attā nāma dhammo. Tenāha bhagavā – <span class="bld">‘‘attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā’’</span>tiādi (saṃ. ni. 3.43). Taṃ kāmenti icchantīti <span class="bld">attakāmā. Usabhaṃ</span> nāma vīsati yaṭṭhiyo. <span class="bld">Tāya saññāyā</span>ti tāya pāsāṇasaññāya, ‘‘ettakaṃ ṭhānamāgatā’’ti jānantāti adhippāyo. <span class="bld">So eva nayo</span> ayaṃ bhikkhūtiādiko yo ṭhāne vutto, so eva nisajjāyapi nayo. Pacchato āgacchantānaṃ chinnabhattabhāvabhayenapi yonisomanasikāraṃ paribrūheti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maddantā</span>ti dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsāni maddantā. <span class="bld">Mahāpadhānaṃ pūjessāmī</span>ti amhākaṃ atthāya lokanāthena cha vassāni kataṃ dukkaracariyaṃ evāhaṃ yathāsatti pūjessāmīti. Paṭipattipūjā hi satthupūjā, na āmisapūjāti. <span class="bld">Ṭhānacaṅkamamevā</span>ti adhiṭṭhātabbairiyāpathakālavasena vuttaṃ, na bhojanādikālesu avassaṃ kātabbanisajjāya paṭikkhepavasena.</p>
- <p class="bodytext">Vīthiṃ otaritvā ito cito anoloketvā paṭhamameva vīthiyo sallakkhetabbāti āha <span class="bld">‘‘vīthiyo sallakkhetvā’’</span>ti. Yaṃ sandhāya <a name="M2.0461"></a> vuccati – ‘‘pāsādikena abhikkantenā’’tiādi. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Aṭṭhaṅgasamannāgata</span>nti ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 6.58; 8.9) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ katvā. <span class="bld">Neva davāyā</span>tiādi pana paṭikkhepadassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paccekabodhiṃ <a name="V2.0166"></a> sacchikaroti, yadi upanissayasampanno hotīti sambandho. Idañca yathā heṭṭhā tīsu ṭhānesu, evaṃ ito paresu ṭhānesu upanetvā sambandhitabbaṃ. Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā kappānaṃ dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca tajjaṃ puññañāṇasambhārasambharaṇaṃ, sāvakabodhiyaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca, mahāsāvakānaṃ kappasatasahassameva tajjaṃ sambhārasambharaṇaṃ, itaresaṃ atītāsu jātīsu vivaṭṭasannissayavasena nibbattitaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ. <span class="bld">Bāhiyo dārucīriyo</span>ti bāhiyavisaye jātasaṃvaddhatāya bāhiyo, dārucīrapariharaṇena dārucīriyoti laddhasamañño. So hi āyasmā ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ – diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādivasappavattena (udā. 10) saṃkhitteneva ovādena khippataraṃ visesaṃ adhigacchi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo’’</span>ti. Evaṃ <span class="bld">mahāpañño vā</span>tiādīsu yathārahaṃ vattabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti asammuyhanaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti idāni vuccamānākāradassanaṃ. <span class="bld">Attā abhikkamatī</span>ti iminā andhaputhujjanassa diṭṭhiggāhavasena abhikkame sammuyhanaṃ dasseti, <span class="bld">ahaṃ abhikkamāmī</span>ti pana iminā mānaggāhavasena, tadubhayaṃ pana taṇhāya vinā na hotīti taṇhāggāhavasenapi sammuyhanaṃ dassitameva hoti, <span class="bld">‘‘tathā asammuyhanto’’</span>ti vatvā taṃ asammuyhanaṃ yena ghanavinibbhogena hoti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘abhikkamāmīti citte uppajjamāne’’</span>tiādimāha. Tattha yasmā vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa paccayo. Uddharaṇagatikā hi tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha dhātūnaṃ sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento <span class="bld">‘‘ekekapāduddharaṇe…pe… balavatiyo’’</span>ti āha. Yasmā pana tejodhātuyā anugatā <a name="M2.0462"></a> vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo. Tiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassānugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento <span class="bld">‘‘tathā atiharaṇavītiharaṇesū’’</span>ti āha. Satipi anugamanānugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṃ sandhāya <span class="bld">tathā</span>-saddaggahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṃ <span class="bld">uddharaṇaṃ,</span> ṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā purato haraṇaṃ <span class="bld">atiharaṇaṃ</span>. Rukkhakhāṇuādipariharaṇatthaṃ, patiṭṭhitapādaghaṭṭanapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ <span class="bld">vītiharaṇaṃ</span>. Yāva patiṭṭhitapādo, tāva āharaṇaṃ <span class="bld">atiharaṇaṃ,</span> tato paraṃ haraṇaṃ <span class="bld">vītiharaṇa</span>nti ayaṃ vā etesaṃ viseso. Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjanassa paccayo. Garutarasabhāvā hi āpodhātūti vossajjane pathavīdhātuyā tassānugatabhāvo, tasmā tāsaṃ dvinnamettha <a name="V2.0167"></a> sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento āha <span class="bld">‘‘vossajjane…pe… balavatiyo’’</span>ti. Yasmā pana āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo. Patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā tassā anugatabhāvo, tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena sannirumbhanassa sijjhanato tatthāpi pathavīdhātuyā āpodhātuanugatabhāvo, tasmā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘tathā sannikkhepanasannirumbhanesū’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ abhikkamane, tesu vā vuttesu uddharaṇādīsu chasu koṭṭhāsesu. <span class="bld">Uddharaṇe</span>ti uddharaṇakkhaṇe. <span class="bld">Rūpārūpadhammā</span>ti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā taṃsamuṭṭhāpakā arūpadhammā ca. <span class="bld">Atiharaṇaṃ na pāpuṇanti</span> khaṇamattāvaṭṭhānato. <span class="bld">Tattha tatthevā</span>ti yattha yattha uppannā, tattha tattheva. Na hi dhammānaṃ desantarasaṅkamanaṃ atthi. <span class="bld">Pabbaṃ pabba</span>ntiādi uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena vuttanti veditabbaṃ. Atiittaro hi rūpadhammānampi pavattikkhaṇo, gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyena <a name="M2.0463"></a> paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamatopi sīghataro. Yathā tilānaṃ bhajjiyamānānaṃ taṭataṭāyanena bhedo lakkhīyati, evaṃ saṅkhatadhammānaṃ uppādenāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘taṭataṭāyantā’’</span>ti vuttaṃ. Uppannā hi ekantato bhijjantīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhiṃ rūpenā</span>ti idaṃ tassa tassa cittassa nirodhena saddhiṃ nirujjhanakarūpadhammavasena vuttaṃ, yaṃ tato sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ. Aññathā yadi rūpārūpadhammā samānakkhaṇā siyuṃ, ‘‘rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodha’’ntiādivacanehi virodho siyā. Tathā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) evamādipāḷiyā ca. Cittacetasikā hi sārammaṇasabhāvā yathābalaṃ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṃ vibhāventāyeva uppajjantīti tesaṃ taṃsabhāvanipphattianantaraṃ nirodho, rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā. Evaṃ tesaṃ pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hotīti taṅkhaṇāyukatā tesaṃ icchitā, lahukaviññāṇassa visayasaṅgatimattapaccayatāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ, visayasaṅgatimattatāya ca viññāṇassa lahuparivattitā, dandhamahābhūtapaccayatāya rūpadhammānaṃ dandhaparivattitā. Nānādhātuyā yathābhūtañāṇaṃ kho pana tathāgatasseva, tena ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto, pacchājātapaccayo ca tassevāti rūpārūpadhammānaṃ samānakkhaṇatā na yujjateva, tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññaṃ</span> <a name="V2.0168"></a> <span class="bld">uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhatī</span>ti yaṃ purimuppannaṃ cittaṃ, taṃ aññaṃ, taṃ pana nirujjhantaṃ aparassa anantarādipaccayo hutvā eva nirujjhatīti tathāladdhapaccayaṃ aññaṃ uppajjate cittaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ antaro labbheyyāti, noti āha <span class="bld">‘‘avīcimanupabandho’’</span>ti. Yathā vīci antaro na labbhati, ‘‘tadeveta’’nti avisesavidū maññanti, evaṃ anu anu pabandho cittasantāno rūpasantāno ca <span class="bld">nadīsotova</span> nadiyaṃ udakappavāho viya <span class="bld">vattati</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abhimukhaṃ lokitaṃ <span class="bld">ālokita</span>nti āha <span class="bld">‘‘puratopekkhana’’</span>nti. Yasmā yaṃdisābhimukho gacchati tiṭṭhati nisīdati vā, tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃ<a name="M2.0464"></a>, tasmā tadanugataṃ vidisālokanaṃ vilokitanti āha <span class="bld">‘‘vilokitaṃ nāma anudisāpekkhana’’</span>nti. Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe olokitassa, ullokāharaṇādīsu ullokitassa, pacchato āgacchantassa parissayassa parivajjanādivasena apalokitassa ca siyā sambhavoti āha – <span class="bld">‘‘iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyasakkhi</span>nti kāyena sacchikatavantaṃ, paccakkhakārinanti attho. Sohāyasmā vipassanākāle eva ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakāraṃ patto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramippatto, teneva naṃ satthā – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.230) etadagge ṭhapesi.</p>
- <p class="bodytext">Sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā ālokitavilokitassāti ānetvā sambandho. <span class="bld">Tasmā</span>ti kammaṭṭhānāvijahanasseva gocarasampajaññabhāvatoti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. <span class="bld">Attano kammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ,</span> khandhādikammaṭṭhānikehi añño upāyo na gavesitabboti adhippāyo. Yasmā ālokitādisamaññāpi dhammamattasseva pavattiviseso, tasmā tassa yāthāvato pajānanaṃ asammohasampajaññanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘abbhantare’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenā</span>ti kiriyamayacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā calanākārapavattivasena. <span class="bld">Adho sīdatī</span>ti thokaṃ otarati. <span class="bld">Uddhaṃ laṅghetī</span>ti laṅghantaṃ viya upari gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅgakiccaṃ sādhayamāna</span>nti padhānabhūtaṃ aṅgakiccaṃ nipphādentaṃ, upapattibhavassa sarīraṃ hutvāti attho. <span class="bld">Paṭhamajavanepi…pe… sattamajavanepi na hotī</span>ti idaṃ pañcadvāraviññāṇavīthiyaṃ ‘‘itthī puriso’’ti <a name="V2.0169"></a> rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjanavoṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobhamattaṃ, aniṭṭhe paṭighamattaṃ uppajjati. Manodvāre pana ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādi hoti, tassa pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ, yathāvuttaṃ <a name="M2.0465"></a> vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlabhūtadhammaparijānanavaseneva mūlapariññā vuttā, āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbabhāvavasena ceva ittarabhāvavasena ca vuttā. <span class="bld">Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesū</span>ti heṭṭhimassa uparimassa ca aparāparaṃ bhaṅgappattimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti javanaṃ. Tassa javanassa na yuttanti sambandho. <span class="bld">Āgantuko</span> abbhāgato. Udayabbayaparicchinno tāvatako kālo etesanti <span class="bld">tāvakālikāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ</span> asammohasampajaññaṃ. <span class="bld">Samavāye</span>ti sāmaggiyaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti pañcakkhandhavasena ālokanavilokane paññāyamāne tabbinimutto – <span class="bld">ko eko āloketi, ko viloketi. Upanissayapaccayo</span>ti idaṃ suttantanayena pariyāyato vuttaṃ. <span class="bld">Sahajātapaccayo</span>ti nidassanamattametaṃ aññamaññasampayuttaatthiavigatādipaccayānampi labbhanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāle</span>ti samiñjituṃ yuttakāle <span class="bld">samiñjantassa,</span> tathā pasāretuṃ yuttakāle <span class="bld">pasārentassa. ‘‘Maṇisappo</span> nāma ekā sappajātī’’ti vadanti. <span class="bld">Laḷana</span>nti kampanaṃ, līḷākaraṇaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uṇhapakatiko</span> pariḷāhabahulakāyo. Sīlassa vidūsanena ahitāvahattā <span class="bld">micchājīvavasena uppannaṃ asappāyaṃ. ‘‘Cīvarampi acetana’’</span>ntiādinā cīvarassa viya kāyopi acetanoti kāyassa attasuññatāvibhāvanena <span class="bld">‘‘abbhantare’’</span>tiādinā vuttamevatthaṃ paridīpento itarītarasantosassa kāraṇaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catupañcagaṇṭhikāhato</span>ti āhatacatupañcagaṇṭhiko, catupañcagaṇṭhikāhi vā hatasobho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhavidhopi attho</span>ti aṭṭhavidhopi payojanaviseso. Mahāsivattheravādavasena ‘‘imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā nayena vutto daṭṭhabbo. Imasmiṃ pakkhe <span class="bld">‘‘neva davāyātiādinā nayenā’’</span>ti pana idaṃ paṭikkhepaṅgadassanamukhena pāḷi āgatāti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pathavīsandhārakajalassa <a name="M2.0466"></a><a name="V2.0170"></a> taṃsandhārakavāyunā viya paribhuttassa āhārassa vāyodhātuyāva āsaye avaṭṭhānanti āha – <span class="bld">‘‘vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī’’</span>ti. <span class="bld">Atiharatī</span>ti yāva mukhā abhiharati. <span class="bld">Vītiharatī</span>ti tato kucchiyaṃ vimissaṃ karonto harati. <span class="bld">Atiharatī</span>ti vā mukhadvāraṃ atikkāmento harati. <span class="bld">Vītiharatī</span>ti kucchigataṃ passato harati. <span class="bld">Parivattetī</span>ti aparāparaṃ cāreti. Ettha ca āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni pathavīdhātusahitā eva vāyodhātu karoti, na kevalāti tāni pathavīdhātuyā kiccabhāvena vuttāni, sā eva dhāraṇādīni kiccāni karontassa sādhāraṇāti vuttāni. <span class="bld">Allattañca anupāletī</span>ti yathā vāyodhātuādīhi aññehi visosanaṃ na hoti, tathā anupāleti allabhāvaṃ. <span class="bld">Tejodhātū</span>ti gahaṇīsaṅkhātā tejodhātu. Sā hi antopaviṭṭhaṃ āhāraṃ paripāceti. <span class="bld">Añjaso hotī</span>ti āhārassa pavisanādīnaṃ maggo hoti. <span class="bld">Ābhujatī</span>ti pariyesanavasena, ajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṃvedanavasena ca āvajjeti, vijānātīti attho. Taṃtaṃvijānanassa paccayabhūtoyeva hi payogo ‘‘sammāpayogo’’ti vutto. Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati, so tabbisayavijānanampi nipphādeti nāma tadavinābhāvato. Atha vā sammāpayogaṃ sammāpaṭipattiṃ <span class="bld">anvāya</span> āgamma <span class="bld">ābhujati</span> samannāharati. Ābhogapubbako hi sabbopi viññāṇabyāpāroti tathā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamanato</span>ti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. <span class="bld">Pariyesanato</span>ti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. <span class="bld">Paribhogato</span>ti āhārassa paribhuñjanato. <span class="bld">Āsayato</span>ti pittādiāsayato. Āsayati ettha ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti <span class="bld">āsayo,</span> āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro. Nidheti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo, tato <span class="bld">nidhānato. Aparipakkato</span>ti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena avipakkato. <span class="bld">Paripakkato</span>ti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato. <span class="bld">Phalato</span>ti nipphattito. <span class="bld">Nissandato</span>ti ito cito ca vissandanato<a name="M2.0467"></a>. <span class="bld">Sammakkhanato</span>ti sabbaso makkhanato. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya</span> (visuddhi. mahāṭī. 1.294) gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīrato sedā muccantī</span>ti vegasandhāraṇena uppannapariḷāhato sarīrato sedā muccanti. <span class="bld">Aññe ca rogā</span> kaṇṇasūlabhagandarādayo. <span class="bld">Aṭṭhāne</span>ti manussāmanussapariggahe ayuttaṭṭhāne khettadevāyatanādike. Kuddhā hi manussā amanussāpi vā jīvitakkhayaṃ pāpenti. Vissaṭṭhattā <span class="bld">neva tassa</span> <a name="V2.0171"></a> <span class="bld">bhikkhuno attano,</span> kassaci anissajjitattā jigucchanīyattā ca <span class="bld">na parassa, udakatumbato</span>ti veḷunāḷiādiudakabhājanato. <span class="bld">Ta</span>nti chaḍḍitaudakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato, so pubbe abhikkamapaṭikkamagahaṇena. ‘‘Gamanepi purato pacchato ca kāyassa abhiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahita’’nti apare. Yasmā idha sampajaññakathāyaṃ asammohasampajaññameva dhuraṃ, tasmā antarantare iriyāpathe pavattānaṃ rūpārūpadhammānaṃ tattha tattheva nirodhadassanavasena sampajānakāritā gahitāti. Majjhimabhāṇakā pana evaṃ vadanti – eko hi bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento, aññaṃ vitakkento gacchati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati, tathā eko tiṭṭhanto, nisīdanto, sayanto aññaṃ cintento, aññaṃ vitakkento sayati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati. Ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamanena dīpenti. Yo bhikkhu caṅkamanaṃ otaritvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti – ‘‘pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, caṅkamanamajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā, caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā, ṭhāne pavattā nisajjaṃ appatvā ettheva niruddhā, nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā’’ti, evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti, uṭṭhahanto pana kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhahati. Ayaṃ bhikkhu <span class="bld">gatādīsu sampajānakārī</span> nāma hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi <a name="M2.0468"></a> sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ na kātabbaṃ, tasmā so bhikkhu yāva sakkoti, tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati – ‘‘kāyo acetano mañco acetano, kāyo na jānāti ‘ahaṃ mañce sayito’ti, mañcopi na jānāti ‘mayi kāyo sayito’ti, acetano kāyo acetane mañce sayito’’ti, evaṃ pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti, pabujjhanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhatīti ayaṃ <span class="bld">sutte sampajānakārī</span> nāma hoti. Kāyikādikiriyānibbattanena tammayattā āvajjanakiriyānibbattakattā āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṃ, sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyāmayapavattaṃ nāma, tasmiṃ sati jāgaritaṃ nāma hotīti pariggaṇhanto <span class="bld">jāgarite sampajānakārī</span> nāma. Apica rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi <span class="bld">jāgarite sampajānakārī</span> nāma hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Vimuttāyatanasīse <a name="V2.0172"></a> ṭhatvā dhammaṃ desentopi bāttiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitasappāyakathaṃ kathentopi <span class="bld">bhāsite sampajānakārī</span> nāma hoti. Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ ārammaṇaṃ manasikāraṃ pavattentopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi <span class="bld">tuṇhībhāve sampajānakārī</span> nāma. Dutiyañhi jhānaṃ vacīsaṅkhārappahānato visesato tuṇhībhāvo nāmāti. <span class="bld">Oṭṭhe cā</span>tiādīsu <span class="bld">ca</span>-saddena kaṇṭhasīsanābhiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tadanurūpaṃ payoga</span>nti tassa uppattiyā anucchavikaṃ cittassa pavattiākārasaññitaṃ payogaṃ, yato sabbe vicārādayo nipphajjanti. <span class="bld">Upādārūpapavattiyā</span>ti viññattivikārasahitasaddāyatanuppattiyā. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena. Sattasupi ṭhānesu asammuyhanavasena <span class="bld">‘‘missaka’’</span>nti vuttaṃ. Maggasammāsatiyāpi kāyānupassanādianurūpattā sampajaññānurūpa<span class="bld">pubbabhāgaṃ</span> sattaṭṭhāniyassa ekantalokiyattā.</p>
- <p class="centered">Satisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Bhikkhusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para369"></a><a name="para369_sn5"></a><span class="paranum">369</span>. Yasmā so bhikkhu ‘‘desetu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhamma’’nti saṃkhittena dhammadesanaṃ yāci, tassa saṃkhittarucibhāvato, tasmā saṃkhitteneva <a name="M2.0469"></a> dhammaṃ desetukāmo bhagavā ‘‘tasmātihā’’tiādimāhāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘yasmā saṃkhittena desanaṃ yācasi, tasmā’’</span>ti. Kammassakatādiṭṭhikasseva lokiyalokuttaraguṇavisesā ijjhanti, na diṭṭhivipannassa, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhīti kammassakatādiṭṭhī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">4. Sālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para370"></a><a name="para370_sn5"></a><span class="paranum">370</span>. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhe apātanavasena dhāraṇaṭṭhena <span class="bld">dhammo,</span> sāsanabrahmacariyaṃ, tadeva tadaṅgādivasena kilesānaṃ vinayanaṭṭhena <span class="bld">vinayo</span>ti āha – <span class="bld">‘‘dhammoti vā…pe… nāma’’</span>nti. Paṭipakkhadhammehi anabhibhūtatāya eko udetīti ekodīti laddhanāmo samādhi bhūto jāto etesanti <span class="bld">ekodibhūtā</span>. Ettha ca <span class="bld">ekodibhūtā</span>ti etena upacārajjhānāvaho pubbabhāgiko samādhi vutto. <span class="bld">Samāhitā</span>ti etena upacārappanāsamādhi. <span class="bld">Ekaggacittā</span>ti etena subhāvito vasippatto appanāsamādhi vuttoti veditabbo. <span class="bld">Navakabhikkhūhi bhāvitasatipaṭṭhānā pubbabhāgā</span>. Te hi yathābhūtañāṇāya bhāvitā. Yathābhūtañāṇanti hi sotāpattimaggañāṇaṃ idhādhippetaṃ. <span class="bld">Khīṇāsavehi bhāvitasatipaṭṭhānāpi pubbabhāgā</span>. Tesañhi katakaraṇīyānaṃ <a name="V2.0173"></a> diṭṭhadhammasukhavihārāya satipaṭṭhānabhāvanā, sekkhānaṃ pana satipaṭṭhānabhāvanā pariññatthāya pavattā lokiyā, parijānanavasena pavattā lokuttarāti <span class="bld">‘‘missakā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Akusalarāsisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para371"></a><a name="para371_sn5"></a><span class="paranum">371</span>. Pañcame <span class="bld">kevalo</span>ti kusaladhammehi asammisso, tato eva sakalo sukkapakkho anavajjaṭṭho. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="subhead">6. Sakuṇagghisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para372"></a><a name="para372_sn5"></a><span class="paranum">372</span>. Pākatikasakuṇakulesu balavabhāvato tesaṃ hananato <span class="bld">sakuṇagghi</span>. Senoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘senassetaṃ adhivacana’’</span>nti, senaviseso pana so veditabbo. Āmisatthāya pattattā <span class="bld">‘‘lobhasāhasena pattā’’</span>ti vuttaṃ, lobhanimittena sāhasākārena pattāti attho. Naṅgalena kaṭṭhaṃ kasitaṃ naṅgalakaṭṭhaṃ, taṃ karīyati etthāti <span class="bld">naṅgalakaṭṭhakaraṇa</span>nti <a name="M2.0470"></a> āha – <span class="bld">‘‘adhunā kaṭṭhaṃ khettaṭṭhāna’’</span>nti. Leḍḍuyo tiṭṭhanti etthāti <span class="bld">leḍḍuṭṭhānaṃ,</span> leḍḍunimittaṃ kasitaṭṭhānaṃ. Vajjatīti vadaṃ, vacanaṃ. Kucchitaṃ vadaṃ avadaṃ. Garahane hi ayaṃ a-kāro yathā – ‘‘aputto abhariyā’’ti. Avadaṃ mānetīti <span class="bld">avadamānā,</span> attano balamadena lāpaṃ atimaññitvā vadantīti attho. Tenevāha ‘‘gaccha kho, tvaṃ lāpa, tatrapi me gantvā na mokkhasī’’ti. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘attano balassa suṭṭhu vaṇṇaṃ vadamānā’’ti, tattha attato āpannaṃ gahetvā vuttaṃ. ‘‘Vadamāno’’ti vā pāṭho, sārambhavasena avhāyantoti attho. Tenāha ‘‘ehi kho dāni sakuṇagghī’’ti. <span class="bld">Suṭṭhu ṭhapetvā</span>ti jiyāmuttasarassa viya sīghapātayogyatākaraṇena ubho pakkhe sammā ṭhapetvā. <span class="bld">Aya</span>nti sakuṇagghi. <span class="bld">Ñatvā</span>ti yathābhūtadassanena attano ñāṇena jānitvā. <span class="bld">Phālīyitthā</span>ti phālacchedatikhiṇasikhare sukkhaleḍḍusmiṃ bhijjittha.</p>
- <p class="subhead">7. Makkaṭasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para373"></a><a name="para373_sn5"></a><span class="paranum">373</span>. <span class="bld">Sañcāro</span>ti sañcaraṇaṃ. <span class="bld">Lepa</span>nti silesasadisaṃ ālepanaṃ. <span class="bld">Kājasikkā viyā</span>ti kājadaṇḍake olaggetabbā sikkā viya. Apica catasso rajjuyo upari bandhanaṭṭhānañcāti <span class="bld">pañcaṭṭhānaṃ. Oḍḍito</span>ti olambito. <span class="bld">Thunanto</span>ti nitthunanto.</p>
- <p class="subhead">8. Sūdasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><a name="para374_sn5"></a><span class="paranum">374</span>. Āhārasampādanena <a name="V2.0174"></a> taṃtaṃāhāravatthugate sūdeti paggharetīti <span class="bld">sūdo,</span> bhattakārako. Daharehi manāpataraṃ accetabbato atikkamitabbato accayā, bhojane rasavisesā, tasmā <span class="bld">nānaccayehī</span>ti nānappakārarasavisesehīti attho. Tena vuttaṃ ‘‘nānaccayehī’’tiādi. Aggīyati asaṅkarato vibhajīyatīti aggo, ambilameva aggo <span class="bld">ambilaggo</span>ti āha – <span class="bld">‘‘ambilaggehīti ambilakoṭṭhāsehī’’</span>ti. Dātuṃ abhiharitabbatāya <span class="bld">abhihārā,</span> deyyadhammā. Tenāha – <span class="bld">‘‘abhihaṭānaṃ dāyāna’’</span>nti. <span class="bld">Idaṃ me kammaṭṭhānaṃ anulomaṃvā</span>ti idaṃ mama kammaṭṭhānaṃ evaṃ pavattamānaṃ anulomāvasānameva hutvā tiṭṭhati. Evaṃ puna pavattamānaṃ <a name="M2.0471"></a> ussakkitvā visesanibbattanatthameva hotīti evaṃ <span class="bld">nimittaṃ gahetuṃ na sakkoti</span> bālo abyatto, paṇḍito pana sakkoti. <span class="bld">Attano cittassā</span>ti attano bhāvanācittassa. <span class="bld">Pubbabhāgavipassanā satipaṭṭhānāva kathitā</span> ‘‘sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti vuttattā.</p>
- <p class="subhead">9. Gilānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para375"></a><a name="para375_sn5"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Pādagāmo</span>ti nagarassa padasadiso mahantagāmo. Tenevāha <span class="bld">‘‘vesāliyaṃ viharati veḷuvagāmake’’</span>ti. Ahitanisedhana-hitaniyojana-byasanapariccajana-lakkhaṇo mittabhāvo yesu atthi, te <span class="bld">mittā</span>. Ye pana diṭṭhamattasahāyā, te <span class="bld">sandiṭṭhā</span>. Ye savisesaṃ bhattimanto, te <span class="bld">sambhattā</span>ti dassento <span class="bld">‘‘mittāti mittāvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Assā</span>ti bhagavato. Pañcamiyaṃ aṭṭhamiyaṃ cātuddasiyaṃ pañcadasiyanti ekekasmiṃ pakkhe cattāro vāre katvā māsassa <span class="bld">aṭṭhavāre</span>.</p>
- <p class="bodytext">Vedanānaṃ balavabhāvena <span class="bld">kharo pharuso</span> kakkhaḷo. <span class="bld">Ābādho</span>ti pubbakammahetutāya kammasamuṭṭhāno ābādho saṅkhāradukkhatāsaṅkhāto sabbakālikattā sarīrassa sabhāgarogo nāma. Nāyamīdiso ābādho, ayaṃ pana bahalatarabyādhitāya <span class="bld">‘‘visabhāgarogo’’</span>ti vutto. Anta-saddo samīpapavattoti āha – <span class="bld">‘‘maraṇantaṃ maraṇasantika’’</span>nti. <span class="bld">Vedanā…pe… akaronto</span> ukkaṃsagatabhāvitakāyāditāya. <span class="bld">Apīḷiyamāno</span>ti apīḷiyamāno viya. Ovādameva bhikkhusaṅghassa apalokananti āha – <span class="bld">‘‘ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Pubbabhāgavīriyaṃ</span> nāma phalasamāpattiyā parikammabhūtavipassanāvīriyaṃ. <span class="bld">Jīvitampi jīvitasaṅkhāro</span> patituṃ adatvā attabhāvassa abhisaṅkharaṇato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakaṃ <a name="V2.0175"></a> kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmī’’ti khaṇaparicchedavatī samāpatti <span class="bld">khaṇikasamāpatti. Niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā</span>ti rūpasattakārūpasattakavasena pavattiyamānaṃ vipassanābhāvanaṃ sabbaso khilavirahena niggumbaṃ, abyākulatāya nijjaṭaṃ katvā. <span class="bld">Mahāvipassanāvasenā</span>ti paccekaṃ savisesaṃ vitthāritānaṃ aṭṭhārasādīnaṃ mahāvipassanānaṃ vasena vipassitvā <span class="bld">samāpannā</span> yā <span class="bld">samāpatti, sā suṭṭhu vikkhambheti</span> vedanaṃ mahābalavatāya pubbārammaṇassa, mahānubhāvatāya tathāpavattitavipassanāvīriyassa. <span class="bld">Yathā</span> <a name="M2.0472"></a> <span class="bld">nāmā</span>tiādinā tassa nidassanaṃ dasseti. <span class="bld">Vedanā</span>ti dukkhavedanā. <span class="bld">Cuddasahākārehī</span>ti tasseva sattakadvayassa vasena vadati. <span class="bld">Sannetvā</span>ti antarantarā samāpannajjhānasamāpattisambhūtena vipassanāpītisinehena temetvā. <span class="bld">Samāpattī</span>ti phalasamāpatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gilānā vuṭṭhito</span>ti gilānabhāvato vuṭṭhito. Sarīrassa garuthaddhabhāvappatti madhurakatāti āha – <span class="bld">‘‘sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Nānākārato</span>ti puratthimādibhedato. <span class="bld">Satipaṭṭhānadhammā</span>ti pubbe attanā bhāviyamānā satipaṭṭhānadhammā. <span class="bld">Pākaṭā na honti</span> kāyacittānaṃ akammaññatāya. <span class="bld">Tanti dhammā</span>ti pariyattidhammā na ñāyanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anantaraṃ abāhira</span>nti dhammavasena puggalavasena ca antarabāhiraṃ akatvā. <span class="bld">Ettaka</span>ntiādinā vuttamevatthaṃ vivarati. <span class="bld">Daharakāle</span>ti attano daharakāle. <span class="bld">Na evaṃ hotī</span>ti ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’tiādiko mānataṇhāmūlako issāmacchariyānaṃ pavattiākāro tathāgatassa na hoti, nattheva pageva tesaṃ samucchinnattāti āha – <span class="bld">‘‘bodhipallaṅkeyevā’’</span>tiādi. Paṭisaṅkharaṇena veṭhena missakena. <span class="bld">Maññe</span>ti yathāvuttaṃ paṭisaṅkharaṇasaññitena veṭhamissakena viya jarasakaṭaṃ. <span class="bld">Arahattaphalaveṭhenā</span>ti arahattaphalasamāpattisaññitena atthabhāvaveṭhena.</p>
- <p class="bodytext">Phalasamāpattiyā adhippetattā <span class="bld">‘‘ekaccānaṃ vedanānanti lokiyānaṃ vedanāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Attadīpā</span>ti ettha <span class="bld">atta</span>-saddena dhammo eva vutto, svāyamattho heṭṭhā vibhāvito eva. <span class="bld">Navavidho lokuttaradhammo veditabbo</span>. So hi catūhi oghehi anajjhottharaṇīyato ‘‘dīpo’’ti vutto. <span class="bld">Tamaagge</span>ti tamayogābhāvena sadevakassa lokassa agge. <span class="bld">Sabbesa</span>nti sabbesaṃ sikkhākāmānaṃ. <span class="bld">Te</span> ‘‘dhammadīpā viharathā’’ti vuttā <span class="bld">catusatipaṭṭhānagocarāva bhikkhū agge bhavissanti.</span></p>
- <p class="subhead">10. Bhikkhunupassayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para376"></a><a name="para376_sn5"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Kammaṭṭhānakammikā</span>ti <a name="V2.0176"></a> kammaṭṭhānamanuyuttā. Visesetīti <span class="bld">viseso,</span> atisayo, svāyaṃ pubbāparaviseso upādāyupādāya gahetabboti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppajjati</span> <a name="M2.0473"></a> <span class="bld">kilesapariḷāho</span>ti kāye asubhādivasena manasikāraṃ adahantassa manasikārassa vīthiyaṃ apaṭipannatā subhādivasena kāyārammaṇo kilesapariḷāho ca uppajjati. Vīriyārambhassa abhāvena tasmiṃ ārammaṇe <span class="bld">cetaso vā līnattaṃ</span> hoti, gocarajjhattato <span class="bld">bahiddhā puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipati. Evaṃ kilesapariḷāhe cā</span>tiādinā tividhampi bhāvanānuyogassa kilesavatthubhāvaṃ upādāya samuccayavasena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Yasmā pana te pariḷāhalīnattavikkhepā ekajjhaṃ na pavattanti, tasmā pāḷiyaṃ ‘‘kāyārammaṇo vā’’tiādinā aniyamattho vā-saddo gahito. <span class="bld">Kilesānurañjitenā</span>ti kilesavivaṇṇitacittena hutvā na vattitabbaṃ. Kathaṃ pana vattitabbanti āha <span class="bld">‘‘kismiñcidevā’’</span>ti. <span class="bld">Na ca vitakketi na ca vicāretī</span>ti kilesasahagate vitakkavicāre na pavatteti. <span class="bld">Sukhito</span>ti jhānasukhena sukhito.</p>
- <p class="bodytext">Imassa bhikkhuno bhāvanā pavattāti sambandho. Yasmā hi imassa bhikkhuno taṃ mūlakammaṭṭhānaṃ paripanthe sati ṭhapetvā buddhaguṇādianussaraṇena cittaṃ pasādetvā mūlakammaṭṭhānabhāvanā pavattā, tasmā paṇidhāya bhāvanāti vuttanti sambandho. <span class="bld">Aṭṭhapetvā</span>ti cittaṃ appavattetvāti attho veditabbo. Kammaṭṭhānādīnaṃ tiṇṇampi vasena atthayojanā sambhavati. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sārento viyā</span>ti rathaṃ vāhayanto viya. Samappamāṇato aṭṭhakādivasena <span class="bld">sutacchitaṃ pakkhipanto viya</span>. Sukheneva kilesānaṃ okāsaṃ adento antarā asajjanto <span class="bld">alagganto</span>. Vipassanācārassa āraddhavuttitaṃ aparipanthatañca dassento opammadvayamāha. <span class="bld">Byābhaṅgiyā</span>ti kājadaṇḍena. <span class="bld">Kilesapariḷāhādīna</span>nti kilesapariḷāhalīnattavikkhepānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guḷakhaṇḍādīnī</span>ti guḷakhaṇḍasakkharakhaṇḍādīni ucchuvikārabhūtāni. ‘‘Kāye kāyānupassī viharāmī’’tiādivacanato <span class="bld">‘‘pubbabhāgavipassanā kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Ambapālivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Nālandavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Nālandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para378"></a><a name="para378_sn5"></a><span class="paranum">378</span>. Dutiyavagge <a name="M2.0474"></a><a name="V2.0177"></a> paṭhamasuttaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyanti taṃ laṅghitvā <span class="bld">‘‘dutiye’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhiyyataro abhiññāto</span>ti sambodhiyā seṭṭhataroti abhilakkhito. <span class="bld">Bhiyyatarābhiñño</span>ti sabbasattesu adhikatarapañño. Tenāha <span class="bld">‘‘uttaritarañāṇo’’</span>ti. Sammā anavasesato bujjhati etenāti <span class="bld">sambodhī</span>ti āha – <span class="bld">‘‘sambodhiyanti sabbaññutaññāṇe’’</span>ti. <span class="bld">Nippadesā gahitā</span>ti anavasesā buddhaguṇā gahitā aggamaggasiddhiyāva bhagavato sabbaguṇānaṃ siddhattā. Na kevalañca buddhānaṃ, atha kho aggasāvakapaccekabuddhānampi taṃtaṃguṇasamijjhanaṃ aggamaggādhigamenevāti dassento <span class="bld">‘‘dvepi aggasāvakā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Aparo nayo – <span class="bld">pasanno</span>ti iminā pasādassa vattamānatā dīpitāti <span class="bld">uppannasaddho</span>ti imināpi saddhāya paccuppannatā pakāsitāti āha – <span class="bld">‘‘evaṃ saddahāmīti attho’’</span>ti. Abhijānāti abhimukhabhāvena sabbaññeyyaṃ jānātīti abhiñño, bhiyyo adhiko abhiññoti <span class="bld">bhiyyobhiñño</span>. So eva atisayavacanicchāvasena bhiyyobhiññataroti vuttoti āha – <span class="bld">‘‘bhiyyataro abhiññāto’’</span>ti. Dutiyavikappe pana abhijānātīti abhiññā, abhivisiṭṭhā paññā. Bhiyyo abhiññā etassāti bhiyyobhiñño, so eva atisayavacanicchāvasena <span class="bld">bhiyyobhiññataro</span>. Svāyaṃ assa atisayo abhiññāya bhiyyobhāvakatoti āha – <span class="bld">‘‘bhiyyatarābhiñño vā’’</span>ti. Sambujjhati etāyāti <span class="bld">sambodhi,</span> sabbaññutaññāṇaṃ aggamaggañāṇañca. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ, aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ <span class="bld">sambodhi nāma</span>. Tattha padhānavasena tadatthadassane paṭhamavikappo, padaṭṭhānavasena dutiyavikappo. Kasmā panettha arahattamaggañāṇasseva gahaṇaṃ, nanu heṭṭhimānipi bhagavato maggañāṇāni savāsanameva yathāsakaṃ paṭipakkhavidhamanavasena pavattāni. Savāsanappahānañhi ñeyyāvaraṇappahānanti? Saccametaṃ, taṃ pana aparipuṇṇaṃ paṭipakkhavidhamanassa vippakatabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘arahattamaggañāṇe vā’’</span>ti. <span class="bld">Sabba</span>nti sammāsambuddhena adhigantabbaṃ sabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Khādanīyānaṃ <a name="M2.0475"></a><a name="V2.0178"></a> uḷāratā sātarasānubhāvenāti āha <span class="bld">‘‘madhure āgacchatī’’</span>ti. Pasaṃsāya uḷāratā visiṭṭhabhāvenāti āha – <span class="bld">‘‘seṭṭhe’’</span>ti. Obhāsassa uḷāratā mahantabhāvenāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘vipule’’</span>ti. Usabhassa ayanti āsabhī, idha pana āsabhī viyāti <span class="bld">āsabhī</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘usabhassa vācāsadisī’’</span>ti. Yena guṇena sā taṃsadisā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘acalā asampavedhī’’</span>ti vuttaṃ. Yato kutoci anussavanaṃ <span class="bld">anussavo</span>. Vijjāṭṭhānādīsu kataparicayānaṃ ācariyānaṃ taṃ taṃ atthaṃ ñāpentī paveṇī <span class="bld">ācariyaparamparā</span>. Kevalaṃ attano matiyā ‘‘iti kira evaṃ kirā’’ti parikappanā <span class="bld">itikirā</span>. Piṭakassa ganthassa sampadānato bhūtato tassa gahaṇaṃ <span class="bld">piṭakasampadānaṃ</span>. Yathāsutānaṃ attānaṃ ākārassa parivitakkanaṃ <span class="bld">ākāraparivitakko</span>. Tathevassa ‘‘evameta’’nti diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ <span class="bld">diṭṭhinijjhānakkhanti</span>. Āgamādhigamehi vinā kevalaṃ anussutato takkamaggaṃ nissāya takkanaṃ <span class="bld">takko</span>. Anumānavidhiṃ nissāya gahaṇaṃ <span class="bld">nayaggāho</span>. Yasmā buddhavisaye ṭhatvā bhagavato ayaṃ therassa codanā therassa ca so avisayo, tasmā <span class="bld">‘‘paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viyā’’</span>ti vuttaṃ. Sīhanādo viyāti <span class="bld">sīhanādo</span>. Taṃsadisatā cassa seṭṭhabhāvena, so cettha evaṃ veditabboti dassento <span class="bld">‘‘sīhanādo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Unnādayantenā</span>ti asanisadisaṃ karontena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuyogadāpanattha</span>nti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato anuyogaṃ <span class="bld">sodheti</span> nāma, anuyujjhanto ca naṃ <span class="bld">sodhāpeti</span> nāma. <span class="bld">Dātu</span>nti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, taṃ na yuttaṃ. Na hi yo sīhadānaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti yujjati. <span class="bld">Nighaṃsana</span>nti vimaddanaṃ. <span class="bld">Dhamamāna</span>nti tāpayamānaṃ. Tāpanañcettha gaggariyā dhammāpanasīsena vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe te</span>ti sabbe te atīte niruddhe sammāsambuddhe. Tenetaṃ dasseti – ye te ahesuṃ atītamaddhānaṃ tava abhinīhārato oraṃ sammāsambuddhā, tesaṃ tāva sāvakañāṇagocare dhamme paricchindanto mārādayo viya ca buddhānaṃ lokiyacittācāraṃ tvaṃ jāneyyāsi. Ye pana te abbhatītā, tato parato chinnavaṭumā chinnapapañcā pariyādinnavaṭṭā sabbadukkhavītivattā sammāsambuddhā, tesaṃ sabbesampi tava sāvakañāṇassa <a name="M2.0476"></a> avisayabhūte dhamme kathaṃ jānissasīti. <span class="bld">Tenā</span>ti sambodhisaṅkhātena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena arahattamaggañāṇena. <span class="bld">Evaṃsīlā</span>ti tādisasīlā. <span class="bld">Samādhipakkhā</span>ti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā ekadesasarūpekasesanayena. Tattha <span class="bld">samādhipakkhā</span>ti vīriyasatiyo tadanuguṇā ca dhammā veditabbā<a name="V2.0179"></a>. Jhānasamāpattīsu yebhuyyena vihāravohāro, jhānasamāpattiyo samādhippadhānāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pana heṭṭhā gahitāpi samādhipaññā paṭipakkhato vimuttattā vimuccana-saṅkhāta-kiccavisesa-dassanavasena vimuttipariyāyena puna gahitā ‘‘evaṃvimuttā’’ti, evaṃ dibbavihāro dibbavihāravisesadassanavasena puna gahito ‘‘evaṃvihārī’’ti, tasmā sabbesaṃ samāpattivihārānaṃ vasenettha attho yujjatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vimuttīti saṅkhaṃ gacchanti</span> vimuccitthāti katvā. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Paṭippassaddhante</span>ti paṭippassambhanosāpanena. Sabbakilesehi nissaṭattā asaṃsaṭṭhattā vimuttattā ca <span class="bld">nissaraṇavimutti</span> nibbānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgatabuddhānaṃ panā</span>ti <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthajotano. Tena atītesu tāva khandhānaṃ bhūtapubbattā tattha siyā ñāṇassa savisaye gati, anāgatesu pana sabbaso asañjātesu kathanti imamatthaṃ joteti. Tenāha <span class="bld">‘‘anāgatāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Attano cetasā paricchinditvā viditā’’</span>ti kasmā vuttaṃ? Nanu atītānāgate sattāhe eva pavattaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa visayo, na tato paranti? Nayidaṃ cetopariyañāṇakiccavasena vuttaṃ, atha kho pubbenivāsaanāgataṃsañāṇānaṃ vasena vuttaṃ, tasmā nāyaṃ doso. <span class="bld">Viditaṭṭhāne na karoti</span> sikkhāpadeneva tādisassa paṭikkhepassa paṭikkhittattā setughātato ca. Kathaṃ pana thero dvayasambhave paṭikkhepameva akāsi, na vibhajja byākāsīti āha <span class="bld">‘‘thero kirā’’</span>tiādi. Pāraṃ pariyantaṃ minotīti pāramī, sā eva ñāṇanti pāramiñāṇaṃ, sāvakānaṃ pāramiñāṇaṃ <span class="bld">sāvakapāramiñāṇaṃ</span>. Tasmiṃ sāvakānaṃ ukkaṃsapariyantagate jānane nāyamanuyogo, atha kho sabbaññutaññāṇe sabbaññutāya jānane. Keci pana ‘‘sāvakapāramiñāṇeti sāvakapāramiñāṇavisaye’’ti atthaṃ vadanti, tathā sesapadesupi. <span class="bld">Sīla…pe… samattha</span>nti sīlasamādhipaññāvimuttiñāṇasaṅkhātānaṃ kāraṇānaṃ <a name="M2.0477"></a> jānanasamatthaṃ. Buddhasīlādayo hi buddhānaṃ buddhakiccassa parehi ete buddhāti jānanassa ca kāraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Anumānañāṇaṃ viya saṃsayaṭṭhitaṃ ahutvā idamidanti yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti nicchinotīti <span class="bld">dhammo,</span> paccakkhañāṇanti āha <span class="bld">‘‘dhammassa paccakkhato ñāṇassā’’</span>ti. Anuetīti <span class="bld">anvayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘anuyogaṃ anugantvā’’</span>ti. Paccakkhasiddhañhi atthaṃ anugantvā anumānañāṇassa pavatti ‘‘diṭṭhena adiṭṭhassa anumāna’’nti veditabbā. Vidite vedakampi ñāṇaṃ atthato viditameva hotīti <span class="bld">‘‘anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vidito</span>ti viddho <a name="V2.0180"></a> paṭiladdho, adhigatoti attho. <span class="bld">Appamāṇo</span>ti aparimāṇo mahāvisayattā. Tenāha <span class="bld">‘‘apariyanto’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti apariyantattā. <span class="bld">Tena</span> vā apariyantena ñāṇena. Etena thero yaṃ yaṃ anumeyyamatthaṃ ñātukāmo hoti, tattha tattha tassa asaṅgamappaṭihataṃ anumānañāṇaṃ pavattetīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘so iminā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">iminā</span>ti iminā kāraṇena.</p>
- <p class="bodytext">Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ āpetīti <span class="bld">uddhāpaṃ,</span> pākāramūlaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Paccante bhavaṃ <span class="bld">paccantimaṃ</span>. Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā thero attānaṃ dassetīti dassento <span class="bld">‘‘ekadvāranti kasmā āhā’’</span>ti codanaṃ samuṭṭhāpesi.</p>
- <p class="bodytext">Yassā paññāya vasena puriso paṇḍitoti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha – <span class="bld">‘‘paṇḍiccena samannāgato’’</span>ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo <span class="bld">veyyattiyaṃ</span>. Medhati aññāṇaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti <span class="bld">medhāvī</span>. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti <span class="bld">ṭhānuppattikā,</span> ṭhānaso uppajjanapaññā. Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo, so eva pathoti <span class="bld">anupariyāyapatho,</span> parito pākārassa anuyāyanamaggo. Pākārabhāgā sambandhitabbā etthāti <span class="bld">pākārasandhi,</span> pākārassa phullitapadeso. So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha – <span class="bld">‘‘dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Chinnaṭṭhāna</span>nti chinnabhinnapadesaṃ, chinnaṭṭhānaṃ vā. Tañhi ‘‘vivara’’nti vuccati. <span class="bld">Kīliṭṭha</span>nti malīnaṃ. <span class="bld">Upatāpentī</span>ti kilesapariḷāhena santāpenti. <span class="bld">Vibādhentī</span>ti pīḷenti. Uppannāya paññāya nīvaraṇehi na kiñci kātuṃ sakkāti āha <span class="bld">‘‘anuppannāya paññāya uppajjituṃ na dentī’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti paccayūpaghātena <a name="M2.0478"></a> uppajjituṃ appadānato. <span class="bld">Catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā</span>ti catubbidhāyapi satipaṭṭhānabhāvanāya sammadeva ṭhapitacittā appitacittā. <span class="bld">Yathāsabhāvena bhāvetvā</span>ti yāthāvato sammadeva yathā paṭipakkhā samucchijjanti, evaṃ bhāvetvā.</p>
- <p class="bodytext">Purimanaye satipaṭṭhānāni bojjhaṅgā ca missakā adhippetāti tato aññathā vattuṃ <span class="bld">‘‘apicetthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Missakā</span>ti samathavipassanāmaggavasena missakā. ‘‘Catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittāti paṭhamaṃ vuttattā satipaṭṭhānesu vipassanaṃ gahetvā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvāti vuttattā maggapariyāpannānaṃyeva ca nesaṃ nippariyāyabojjhaṅgabhāvato tesu ca adhigatameva hotīti bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyyā’’ti <span class="bld">mahāsivatthero āha. Na panevaṃ gahitaṃ</span> porāṇehīti adhippāyo. <span class="bld">Itī</span>ti vuttappakāraparāmasanaṃ. <span class="bld">Thero</span>ti sāriputtatthero.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="V2.0181"></a> tesu paccantanagarādīsu. <span class="bld">Nagaraṃ viya nibbānaṃ</span> tadatthikehi upagantabbato upagatānañca parissayarahitasukhādhigamaṭṭhānato. <span class="bld">Pākāro viya sīlaṃ</span> tadupagatānaṃ parito ārakkhabhāvato. <span class="bld">Anupariyāyapatho viya hirī</span> sīlapākārassa adhiṭṭhānabhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘pariyāyapathoti kho bhikkhu hiriyā etaṃ adhivacana’’nti. <span class="bld">Dvāraṃ viya ariyamaggo</span> nibbānanagarappavesane añjasabhāvato. <span class="bld">Paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati</span> nibbānanagaraṃ paviṭṭhapavisanakānaṃ sattānaṃ sallakkhaṇato. <span class="bld">Dinno</span>ti dāpito, sodhitoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="subhead">3. Cundasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para379"></a><a name="para379_sn5"></a><span class="paranum">379</span>. Pubbe sāvatthito veḷuvagāmassa gatattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘āgatamaggeneva paṭinivattanto’’</span>ti. <span class="bld">Sattanna</span>nti upaseno, revato, khadiravaniyo, cundo, samaṇuddeso ahanti catunnaṃ, cālā, upacālā, sīsūpacālāti, tissannanti imesaṃ sattannaṃ arahantānaṃ. <span class="bld">Natthi nu kho</span>ti etthāpi ‘‘olokento’’ti ānetvā sambandho sīhāvalokanañāyena. Bhavissanti me vattāro harituṃ nāsakkhīti sambandho. <span class="bld">Idaṃ dāni pacchimadassana</span>nti bhūtakathanamattaṃ, na tattha sālayatādassanaṃ yathā tathāgatassa vesāliyā nikkhamitvā nāgāpalokitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tassa <a name="M2.0479"></a> tassa visesassa adhiṭṭhānavaseneva iddhibhedadassanaṃ <span class="bld">iddhivikubbanaṃ</span>. Sīhassa vijambhanādivasena kīḷitvā nādasadisī ayaṃ dhammakathāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sīhavikīḷito dhammapariyāyo’’</span>ti. <span class="bld">Gamanakālo mayhantī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo parisamāpane. Tena therena yathārambhassa vacanapabandhassa samāpitabhāvaṃ joteti. Esa nayo sesesupi edisesu sabbaṭṭhānesu. Yugandharādayo <span class="bld">paribhaṇḍapabbatā</span>ti veditabbā. <span class="bld">Ekappahārenevā</span>ti ekappahārena iva. Svāyaṃ <span class="bld">iva</span>-saddo na sakkomīti ettha ānetvā sambandhitabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipādessāmī</span>ti ṭhitakāyaṃ paṭipādessāmi. Patthanākāle anomadassissa bhagavato vacanasutānusārena ñāṇena diṭṭhamattataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘taṃ paṭhamadassana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhāretuṃ asakkontī</span> guṇasāraṃ. <span class="bld">Esa maggo</span>ti eso jātānaṃ sattānaṃ maraṇaniṭṭhito pantho. Punapi <span class="bld">evaṃbhāvino nāma saṅkhārā</span>ti saṅkhārā nāma evaṃbhāvino, maraṇapariyosānāti attho. <span class="bld">Ettaka</span>nti ettakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Saṅkaḍḍhitvā</span> saṃharitvā. <span class="bld">Mukhaṃ pidhāyā</span>ti mukhaṃ chādetvā. <span class="bld">Agghikasatānī</span>ti makuḷaṅkuracetiyasatāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimadivase</span>ti <a name="V2.0182"></a> atītadivase. Yasmā dhammasenāpatino arahattappattadivaseyeva satthu sāvakasannipāto ahosi, tasmā <span class="bld">‘‘pūritasāvakasannipāto esa bhikkhū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Pañca jātisatānī</span>ti bhummatthe, accantasaṃyoge vā upayogavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaḷopihattho</span>ti vilīvamayabhājanahattho. ‘‘Cammamayabhājanahattho’’ti ca vadanti. <span class="bld">Purantare</span>ti nagaramajjhe. <span class="bld">Vane</span>ti araññe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Osakkanākāravirahito</span>ti dhammadesanāya saṅkocahetuvirahito. <span class="bld">Visārado</span>ti sāradavirahito. <span class="bld">Dhammoja</span>nti dhammarasaṃ, ojavantaṃ desanādhammanti attho. <span class="bld">Dhammabhoga</span>nti dhammaparibhogaṃ, parehi saddhiṃ saṃvibhajanavasena pavattaṃ dhammasambhoganti desanādhammameva vadati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ubhayenapi dhammaparibhogova kathito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Piyāyitabbato <span class="bld">piyehi</span>. Manassa vaḍḍhanato <span class="bld">manāpehi. Jātiyā</span>ti khattiyādijātiyā. <span class="bld">Nānābhāvo</span> asahabhāvo visuṃbhāvo. <span class="bld">Aññathābhāvo</span> aññathattaṃ. <span class="bld">Sarīra</span>nti rūpadhammakāyasaṅkhātaṃ sarīraṃ. Rūpakāye <a name="M2.0480"></a> hi bhijjante bhijjanteva. <span class="bld">So bhijjeyyā</span>ti so mahantataro khandho bhijjeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇadisaṃ gato</span>ti dakkhiṇadisāmukhe pavatto. <span class="bld">Mahākhandho viyā</span>ti mahanto sāravanto sākhākhandho viya. Sākhakhandhā hi disābhimukhapavattākārā, mūlakhandho pana uddhamuggato. <span class="bld">Soḷasannaṃ pañhāna</span>nti soḷasannaṃ aparāpariyapavattaniyānaṃ atthānaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho.</p>
- <p class="subhead">4-5. Ukkacelasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para380-381"></a><a name="para380-381_sn5"></a><span class="paranum">380-381</span>. <span class="bld">Amāvasuposathe</span>ti amāvasiuposathe, kālapakkhauposatheti attho. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti anantarasutte vuttanayeneva.</p>
- <p class="subhead">6. Uttiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para382"></a><a name="para382_sn5"></a><span class="paranum">382</span>. <span class="bld">Maccudheyyassā</span>ti maccuno pavattiṭṭhānassa.</p>
- <p class="subhead">8. Brahmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para384"></a><a name="para384_sn5"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Tasmiṃ</span> <a name="V2.0183"></a> <span class="bld">kāle</span>ti paṭhamābhisambodhiyaṃ. <span class="bld">Bhikkhuyeva natthi</span> dhammacakkassa appavattitattā, <span class="bld">bhikkhuyeva</span> bhikkhulakkhaṇayogato. Ekako maggo, na dvedhāpathabhūtoti ekamaggo, taṃ <span class="bld">ekamaggaṃ</span>. Jātiyā khayo vaṭṭadukkhassa antabhūtoti jātikkhayanto, nibbānaṃ, taṃ diṭṭhattā <span class="bld">jātikkhayantadassī</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="subhead">9. Sedakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para385"></a><a name="para385_sn5"></a><span class="paranum">385</span>. <span class="bld">Ayaṃ tassa laddhī</span>ti ayaṃ idāni vuccamānā tassa ācariyassa laddhi. <span class="bld">Tato anāmento</span>ti yena vaṃso namati, tena kāyaṃ anāmento. Tathā namanto hi patitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti. <span class="bld">Ta</span>nti kāyaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vaṃsaṃ vā. <span class="bld">Ākaḍḍhento viyā</span>ti namitaṭṭhānato parabhāgena ākaḍḍhento viya. <span class="bld">Ekatobhāgiyaṃ katvā</span>ti yathāvuttaṃ satiṃ sūpaṭṭhitaṃ <a name="M2.0481"></a> katvā onataṃ viya katvā. Tathā karaṇaṃ pana tathā vātūpatthambhagāhāpanenāti āha – <span class="bld">‘‘vātūpatthambhaṃ gāhāpetvā’’</span>ti. Tañca satiyā tadatthaṃ upaṭṭhānenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Niccalova nisīdanto</span> antevāsī <span class="bld">ācariyaṃ rakkhati,</span> ettakaṃ ācariyassa laddhivasena vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Ācariyo vaṃsaṃ suggahitaṃ gaṇhanto’’</span>tiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Attānameva rakkhatī’’</span>ti idaṃ attano rakkhaṇaṃ padhānaṃ katvā vuttaṃ, <span class="bld">na antevāsika</span>nti avadhāraṇaphalaṃ. Attarakkhāya panettha sijjhamānāya antevāsikarakkhāpi siddhā eva hotīti. Dutiyapakkhepi eseva nayo. <span class="bld">So tattha ñāyo</span>ti yā attano eva rakkhā, sā atthato pararakkhāpi hotīti ayamettha ñāyo yuttappayogo. <span class="bld">Anuvaḍḍhiyā</span>ti yathāvaḍḍhitassa anuanuvaḍḍhiyā. Etena paṭiladdhasampayuttapamodanākāro dassitoti āha – <span class="bld">‘‘sapubbabhāgāya muditāyāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Āsevanāyā</span>tiādīni padāni anudayatāpariyosānāni (yasmā satipaṭṭhānaṃ sevantassa siddhaṃ attano ca parassa ca rakkhaṇaṃ pakāsenti, tasmā) – ‘‘attānaṃ, bhikkhave, rakkhissāmīti satipaṭṭhānaṃ sevitabba’’ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Janapadakalyāṇīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para386"></a><a name="para386_sn5"></a><span class="paranum">386</span>. <span class="bld">Janapadasmiṃ kalyāṇī</span>ti sakalajanapade bhaddā rūpasampattiyā sikkhāsampattiyā ca sundarā <a name="V2.0184"></a> seṭṭhā. Rūpasampatti ca nāma sabbaso rūpadosābhāvena rūpaguṇapāripūriyā hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā’’</span>ti vuttaṃ. Taṃ duvidhampi vivaranto <span class="bld">‘‘sā hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pañcakalyāṇasamannāgatā</span>ti pañcavidhasarīraguṇasampadāhi samannāgatā. <span class="bld">Nātidīghā nātirassā</span>ti pamāṇamajjhimā dīghatarappamāṇā na hoti, na atirassā, lakuṇḍakarūpā na hoti. <span class="bld">Nātikisā</span>ti ativiya kisathaddhamaṃsalohitā dissamānā aṭṭhisarīrā jālasarīrā na hoti. <span class="bld">Nātithūlā</span>ti bhāriyamaṃsā mahodarā na hoti. <span class="bld">Nātikāḷā nāccodātā</span>ti ativiya kāḷavaṇṇā jhāmaṅgāro viya<a name="M2.0482"></a>, dadhitakkādīhi pamajjitamattakaṃsalohavaṇṇā na hoti. Manussaloke tādisiyā rūpasampattiyā abhāvato <span class="bld">atikkantā manussavaṇṇaṃ</span>. Yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca paresaṃ pasādāvahā nātidīghatādayo. Evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattīpīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appattā dibbavaṇṇa’’</span>nti. Ettha ca nātidīghanātirassatāvacanena ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Kisathūladosābhāvavacanena pariṇāhasampatti vuttā. Ubhayenapi saṇṭhānasampadā vibhāvitā, nātikāḷatāvacanena vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. <span class="bld">Piyaṅgusāmā</span>ti pariṇatapiyaṅgupupphasadisasarīranibhāsā. <span class="bld">Mukhapariyosāna</span>nti adharoṭṭhamāha. <span class="bld">Ayaṃ</span> yathāvuttā sarīravaṇṇasampatti. <span class="bld">Assā</span>ti janapadakalyāṇiyā. <span class="bld">Chavikalyāṇatā</span> chavisampattihetukattā tassā. Esa nayo sesesupi. Nakhā eva pattasadisatāya <span class="bld">nakhapattāni</span>.</p>
- <p class="bodytext">(<span class="bld">Pasāvo</span> sarīrāvayavena iriyananti āha – <span class="bld">‘‘pavattīti attho’’</span>ti, pasāvo yathāparitameva kanatanti, na sabhāvasandhānaṃ. Yathāvibhāvasena <span class="bld">uttamameva naccaṃ naccati</span>. Te vā vīsatiyāsūtiraṃ dhānappattiyā pavattiyā pavattimakatamandatā vibhāvasuṭatassa uttamameva gītañca gāyatīti attho.) [Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca. Suddhapāṭho gavesitabbo.] <span class="bld">Samatittiko telapatto</span>ti mukhavattisamaṃ telānaṃ pūritattā samatittikamukhaṃ telabhājanaṃ. <span class="bld">Antarena ca mahāsamajjaṃ antarena ca janapadakalyāṇi</span>nti janapadakalyāṇiyā, tassā ca naccagītaṃ pekkhituṃ sannipatitamahājanasamūhassa majjhato <span class="bld">pariharitabbo</span> netabbo. <span class="bld">Na</span>nti telaṃ. <span class="bld">Āhareyyā</span>ti āpajjeyya. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – telapattaṃ viya kāyagatāsati, tassa pariharaṇapuggalo viya vipassako, janakāyā viya puthuttārammaṇāni, asipuriso viya mano, telassa cajanaṃ viya kilesuppādanaṃ, sīsapātanaṃ viya ariyamaggañāṇasīsānuppatti. ‘‘Kāyagatā sati no bhāvitā…pe… sikkhitabba’’nti vuttattā <span class="bld">‘‘pubbabhāgavipassanāva kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Nālandavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Sīlaṭṭhitivaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Sīlasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para387-388"></a><a name="para387-388_sn5"></a><span class="paranum">387-388</span>. <span class="bld">Sīlānī</span>ti <a name="V2.0185"></a><a name="M2.0483"></a> bahuvacanaṃ anekavidhattā sīlassa. Tañhi sīlanaṭṭhena ekavidhampi cārittādivasena anekavidhaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘catupārisuddhisīlānī’’</span>ti. <span class="bld">Pañhamaggo</span>ti ñātuṃ icchitassa atthassa vīmaṃsanaṃ. Tenāha – <span class="bld">‘‘pañhagavesana’’</span>nti.</p>
- <p class="subhead">3-5. Parihānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para389-391"></a><a name="para389-391_sn5"></a><span class="paranum">389-391</span>. <span class="bld">Puggalavasena parihānaṃ hoti</span> na dhammavasena. Yo na bhāveti, tasseva parihāyati. Tenāha <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">6. Padesasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para392"></a><a name="para392_sn5"></a><span class="paranum">392</span>. <span class="bld">Padesato bhāvitattā</span>ti ekadesato bhāvitattā bhāvanāpāripūriyā ananuppattattā. Tenāha – <span class="bld">‘‘cattāro hi magge’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">7. Samattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para393"></a><a name="para393_sn5"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Samattā bhāvitattā</span>ti pariyattā bhāvitattā.</p>
- <p class="subhead">8-10. Lokasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para394-396"></a><a name="para394-396_sn5"></a><span class="paranum">394-396</span>. Mahāvisayattā mahatiyo abhiññā etassāti <span class="bld">mahābhiñño,</span> tassa bhāvoti sabbaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">‘‘Satatavihāravasena vutta’’</span>nti vatvā tamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘thero kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti therassa. <span class="bld">Āvajjanassa gati</span>nti ekāvajjanasseva gamanavīthiṃ. <span class="bld">Anubandhati</span> cakkavāḷānaṃ sahassaṃ ekāvajjaneneva sahassalokadhātuyā icchitamatthaṃ jānituṃ samatthoti dasseti.</p>
- <p class="centered">Sīlaṭṭhitivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Ananussutavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para397-407"></a><a name="para397-407_sn5"></a><span class="paranum">397-407</span>. <span class="bld">Yā</span> <a name="V2.0186"></a><a name="M2.0484"></a> <span class="bld">vedanā sammasitvā</span>ti yā tebhūmakavedanā sammasitvā. <span class="bld">Tāvassā</span>ti tā tebhūmakavedanā eva assa bhikkhuno. Sadisavasena cetaṃ vuttaṃ, aniccādisammasanavasena <span class="bld">viditā</span> pubbabhāge sammasanakāle <span class="bld">upaṭṭhahanti. Pariggahitesū</span>ti parijānanavasena paricchijja gahitesu. <span class="bld">‘‘Vedanā</span> taṇhāpapañcassa, <span class="bld">vitakko</span> mānapapañcassa, <span class="bld">saññā</span> diṭṭhipapañcassa mūlavasena sammasanaṃ vuttā’’ti vadanti. ‘‘Vedanāvitakkasaññā taṇhāmānadiṭṭhipapañcānaṃ mūladassanavasenā’’ti apare.</p>
- <p class="centered">Ananussutavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Amatavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Samudayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para408"></a><a name="para408_sn5"></a><span class="paranum">408</span>. <span class="bld">Sārammaṇasatipaṭṭhānā</span>ti ārammaṇalakkhitā satipaṭṭhānā kathitā, na satilakkhaṇā.</p>
- <p class="subhead">4. Satisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para410"></a><a name="para410_sn5"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Suddhikaṃ katvā</span> visuṃ visuṃ katvā. Tathā ca vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘kāye vā bhikkhū’’ti.</p>
- <p class="subhead">6. Pātimokkhasaṃvarasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para412"></a><a name="para412_sn5"></a><span class="paranum">412</span>. <span class="bld">Jeṭṭhakasīla</span>nti padhānakasīlaṃ. Sīlaggahaṇañhi pāḷiyaṃ pātimokkhasaṃvaravaseneva āgataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tipiṭakacūḷanāgatthero panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">pātimokkhasaṃvarova sīla</span>nti avadhāraṇaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ ekadesena pātimokkhantogadhabhāvaṃ dīpeti. Tathā hi anolokiyolokane ājīvahetu ca chasikkhāpadavītikkamane gilānapaccayassa appaccavekkhitaparibhoge <a name="V2.0187"></a> ca āpatti vihitāti. <span class="bld">Tīṇīti</span> indriyasaṃvarādīni. <span class="bld">Sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma natthī</span>ti sīlapariyāyena tesaṃ katthaci sutte gahitaṭṭhānaṃ nāma natthīti nippariyāyasīlataṃ tesaṃ <a name="M2.0485"></a> paṭikkhipati. <span class="bld">Chadvārarakkhaṇamattamevā</span>ti tassa sallahukatamāha cittādhiṭṭhānamattena paṭipākatikabhāvappattito. Itaradvayepi eseva nayo. <span class="bld">Paccayuppattimattaka</span>nti phalena hetuṃ dasseti. Uppādanahetukā hi paccayānaṃ uppatti. <span class="bld">Idamattha</span>nti idaṃ payojanaṃ imassa paccayassa paribhuñjaneti adhippāyo. <span class="bld">Nippariyāyenā</span>ti iminā indriyasaṃvarādīni tīṇi padhānasīlassa paripālanaparisodhanavasena pavattiyā pariyāyasīlāni nāmāti dasseti. Idāni pātimokkhasīlasseva padhānabhāvaṃ byatirekato anvayato ca upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">so</span>ti pātimokkhasaṃvaro. <span class="bld">Sesāni</span> indriyasaṃvarādīni. Pātimokkhasaddassa attho pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsu vitthārito, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācārena ca gocarena ca sampanno</span>ti kāyikacetasikaavītikkamasaṅkhātena ācārena ca navesiyādigocaratādisaṅkhātena gocarena ca sampanno, sampannaācāragocaroti attho. <span class="bld">Appamattakesū</span>ti atiparittakesu anāpattigamanīyesu. ‘‘Dukkaṭadubbhāsitamattesū’’ti apare. <span class="bld">Vajjesū</span>ti akaraṇīyesu gārayhesu. Te pana ekantato akusalā hontīti āha – <span class="bld">‘‘akusaladhammesū’’</span>ti. <span class="bld">Bhayadassāvī</span>ti bhayato dassanasīlo, paramāṇumattampi vajjaṃ sineruppamāṇaṃ viya katvā dassanasīlo. <span class="bld">Sammā ādiyitvā</span>ti sammadeva sakkaccaṃ sabbaso ca ādiyitvā. <span class="bld">Sikkhāpadesūti niddhāraṇe bhumma</span>nti samudāyato avayavaniddhāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpada’’</span>ntiādimāha. Sikkhāpadaṃ samādātabbaṃ sikkhitabbañcāti adhippāyo. <span class="bld">Sikkhā</span>ti adhisīlasikkhā. Pubbe <span class="bld">pada</span>-saddo adhiṭṭhānaṭṭho, idha bhāgatthoti daṭṭhabbanti āha – <span class="bld">‘‘sikkhākoṭṭhāsesū’’</span>ti. Mūlapaññattianupaññattiādibhedaṃ yaṃkiñci sikkhitabbaṃ pūretabbaṃ sīlaṃ, taṃ pana dvāravasena duvidhamevāti āha – <span class="bld">‘‘kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’</span>ti. Imasmiṃ atthavikappe <span class="bld">sikkhāpadesū</span>ti ādhāre bhummaṃ sikkhābhāgesu kassaci visuṃ aggahaṇato. Tenāha – <span class="bld">‘‘taṃ taṃ sabba’’</span>nti. ‘‘Tato tvaṃ bhikkhu sīlaṃ nissāyā’’ti vacanato anabhijjhā abyāpādasammādiṭṭhiyopi sīlanti vuttā, tasmā imasmiṃ sutte <span class="bld">‘‘pātimokkhasaṃvarasīlameva kathita’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Duccaritasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413"></a><a name="para413_sn5"></a><span class="paranum">413</span>. Etthāpi <a name="M2.0486"></a> manosucaritaṃ sīlaṃ nāmāti dassetīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pacchimāpi tayo’’</span>ti. Anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhidhammā sīlaṃ hotīti veditabbā kāyavacīsucaritehi saddhiṃ <a name="V2.0188"></a> manosucaritampi vatvā ‘‘tato tvaṃ bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāyā’’ti vuttattā. <span class="bld">Sesaṃ</span> vuttanayameva. <span class="bld">Chaṭṭhasattamesū</span>ti chaṭṭhasattamavaggesu apubbaṃ natthi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo’’</span>ti. Vaggapeyyālato pana imasmiṃ satipaṭṭhānasaṃyutte katipayavaggā saṅgahaṃ ārūḷhā, tathāpi tesaṃ atthavisesābhāvato ekaccesu potthakesu mukhamattaṃ dassetvā saṃkhittā, ekaccesu atisaṃkhittāva, te saṅkhepavasena dve katvā <span class="bld">‘‘chaṭṭhasattamesū’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Amatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Satipaṭṭhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_4"></a>
- <p class="chapter">4. Indriyasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Suddhikavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Suddhikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para471"></a><a name="para471_sn5"></a><span class="paranum">471</span>. <span class="bld">Catubhūmaka</span> <a name="V2.0189"></a><a name="M2.0487"></a> <span class="bld">…pe… labbhanti</span> kusalābyākatabhāvato tesaṃ tiṇṇaṃ indriyānaṃ. <span class="bld">Vīriyindriyasamādhindriyāni…pe… sabbattha labbhanti</span> kusalattikasādhāraṇattā. <span class="bld">Catubhūmaka …pe… vasenā</span>ti catubhūmakadhammaparicchedavasena ceva kusalādīhi sabbasaṅgāhakadhammaparicchedavasena ca vuttanti attho.</p>
- <p class="subhead">Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para477"></a><a name="para477_sn5"></a><span class="paranum">477</span>. <span class="bld">Dukkhasaccavasenā</span>ti dukkhasaccabhāvena na pajānanti. Tañhi pariññeyyatāya dukkhasaccasaṅgahaṃ. <span class="bld">Samudayasaccavasenā</span>ti taṇhāvijjādiṃ saddhindriyassa samudayasaccabhāvena na pajānanti. <span class="bld">Nirodha</span>nti saddhindriyassa anupādāya nirodhanimittaṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Paṭipada</span>nti saddhindriyanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyamaggaṃ. <span class="bld">Sesesū</span>ti vīriyindriyādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkapakkhe</span>ti ‘‘saddhindriyaṃ pajānantī’’tiādinayappavatte anavajjapakkhe. <span class="bld">Adhimokkhavasena āvajjanasamudayā</span>ti ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattapubbabhāgabhūtasaddhādhimokkhavasena āvajjanuppattiyā. Tasmā paṭhamuppannā saddhā eva hettha ‘‘āvajjana’’nti vuttā, na manodvārāvajjanaṃ. Esa nayo sesesupi. Tasmā paṭhamuppannā āvajjanā paggahuppattiṭṭhānānaṃ tikkhānaṃ vīriyindriyādīnaṃ paṭhamuppattiyā āvajjanapariyāyena vuttāti daṭṭhabbaṃ. Dubbalā hi paṭhamuppannā paggahābhāvato vīriyindriyādīnaṃ samudayoti balavabhāvappattavīriyindriyādikassa āvajjanaṭṭhāniyāni hontīti tesaṃ samudayoti vuttā, pubbe adhimuccanādivasena pavattassa āvajjanassa samudayāti attho. Puna <span class="bld">chandavasenā</span>ti kattukāmatākusalacchandavasena saddhādīnaṃ uppādetukāmatākārappavattassa <a name="V2.0190"></a> chandassa vasena. <span class="bld">Manasikāravasena āvajjanasamudayā</span>ti saddhindriyādivasena pavattassa dubbalassa tassa nibbattakayonisomanasikāravasena āvajjanassa uppattiyā. <span class="bld">Evampī</span>ti ‘‘adhimokkhavasenā’’tiādinā vuttākārenapi. <span class="bld">Chasu suttesū</span>ti <a name="M2.0488"></a> dutiyato paṭṭhāya chasu suttesu. <span class="bld">Catusaccameva kathitaṃ</span>. Assādaggahaṇena hi samudayasaccaṃ, ādīnavaggahaṇena dukkhasaccaṃ, nissaraṇaggahaṇena nirodhamaggasaccāni gahitānīti. Paṭhamasutte pana indriyānaṃ sarūpadassanamevāti.</p>
- <p class="subhead">8. Dabbasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para478"></a><a name="para478_sn5"></a><span class="paranum">478</span>. Soto āpajjīyati etenāti <span class="bld">sotāpatti,</span> anāgataṃ pati paṭhamamaggo. <span class="bld">Soto</span>ti ariyamaggasoto daṭṭhabbo. <span class="bld">Āpajjīyatī</span>tiādito paṭipajjīyati. Paṭhamamaggapaṭilābhanimittāni sotāpannassa aṅgāni idha <span class="bld">‘‘sotāpattiyaṅgānī’’</span>ti vuttāni. Tāni pana tīsu ṭhānesu saddhā ariyakantasīlañcāti veditabbāni. <span class="bld">Savisaye</span>ti sakavisaye. <span class="bld">Jeṭṭhakabhāvadassanattha</span>nti padhānabhāvadassanatthaṃ. Yattha saddhādiindriyānaṃ sātisayakiccaṃ, tesaṃ kiccātirekataṃ dassetunti attho. Idāni tamatthaṃ upamāhi vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Patvā</span>ti attano kiccātirekaṭṭhānaṃ paṭilabhitvā. <span class="bld">Pubbaṅgama</span>nti saddahanakiccesu purecāraṃ dhorayhaṃ. <span class="bld">Sesāni</span> vīriyindriyādīni. <span class="bld">Tadanvayānī</span>ti tadanugatāni tassa saddhindriyādikassa pakkhikāni. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Jhānavimokkhe</span>ti jhānasaṅkhāte vimokkhe samādhipadhānatāya jhānānaṃ. Evañca katvā ‘‘sotāpattiyaṅgāni patvā’’ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Saddhūpanisañhi sīlanti. <span class="bld">Ariyasaccāni patvā</span>ti cattāri saccāni abhisametabbāni pāpuṇitvā.</p>
- <p class="subhead">9-10. Paṭhamavibhaṅgasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para479-480"></a><a name="para479-480_sn5"></a><span class="paranum">479-480</span>. Nepakkaṃ vuccati paññāti āha – <span class="bld">‘‘paññāyetaṃ nāma’’</span>nti. Nipāyati saṃkilesadhamme visoseti nikkhāmetīti nipako, thiratikkhasatipuggalo, tassa bhāvo <span class="bld">nepakka</span>nti satiyāpi nepakkabhāvo yujjateva. Evañhi ‘‘satinepakkenā’’ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti, satiyā ca nepakkenāti evaṃ vuccamānena satiniddeso nāma kato hotiyeva. <span class="bld">Asukaṃ nāma</span> suttaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā <span class="bld">me bhāsita</span>nti. Vossajjīyati saṅkhāragataṃ etasmiṃ adhigateti <span class="bld">vossaggo,</span> nibbānaṃ. Taṃ ārammaṇaṃ <a name="M2.0489"></a> karitvāti āha – <span class="bld">‘‘nibbānārammaṇaṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Gacchantiyā</span>ti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca udayabbayaṃ gacchantiyā bujjhantiyā. Tenāha <a name="V2.0191"></a> <span class="bld">‘‘udayabbayapariggāhikāyā’’</span>ti. <span class="bld">Saddhāsatipaññindriyāni pubbabhāgāni</span> ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā, udayatthagāminiyā paññāyā’’ti ca vuttattā. ‘‘Āraddhavīriyo viharati, so anuppannāna’’ntiādinā ca vuttattā <span class="bld">vīriyindriyaṃ missakaṃ</span>. ‘‘Vossaggārammaṇaṃ karitvā’’ti vuttattā <span class="bld">samādhindriyaṃ nibbattitalokuttarameva. Ayamevā</span>ti yvāyaṃ navame vutto. Ayameva pubbabhāgamissakalokuttarattadhammaparicchedo.</p>
- <p class="centered">Suddhikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Mudutaravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para481"></a><a name="para481_sn5"></a><span class="paranum">481</span>. <span class="bld">Sammappadhāne ārabbhā</span>ti sammappadhāne bhāvanāvasena ārabbha. Tenāha <span class="bld">‘‘bhāvento’’</span>ti. Yathā vīriyindriyaniddese ‘‘cattāro sammappadhāne ārabbha vīriyaṃ paṭilabhatī’’ti desanā āgatā, evaṃ satindriyaniddese ‘‘cattāro satipaṭṭhāne ārabbha satiṃ paṭilabhatī’’ti, tasmā <span class="bld">‘‘satindriyepi eseva nayo’’</span>ti vuttaṃ. Saddhindriyādiniddesesu pana na tathā deseti.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para482"></a><a name="para482_sn5"></a><span class="paranum">482</span>. Indriyānaṃ tikkhādibhāvo vipassanāvasena vā maggavasena vā phalavasena vā gahetabboti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tatoti…pe… veditabba’’</span>nti. Nanu cettha mudubhāvo eva pāḷiyaṃ gahitoti? Saccametaṃ, taṃ pana tikkhabhāve asati na hoti tikkhādibhāvoti vuttaṃ. Yato hi ayaṃ mudu, ito taṃ tikkhanti vattabbataṃ labhati apekkhāsiddhattā tikkhamudubhāvānaṃ pārāpāraṃ viya. Idāni ‘‘tato’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘samattānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">samattānī</span>ti sampannāni. Itaraṃ <a name="M2.0490"></a> tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Samattānī</span>ti vā pariyattāni, samattānīti attho. ‘‘Tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā’’ti kasmā vuttaṃ? Tatoti hi sotāpattimaggavipassanindriyāni adhippetāniyeva, ‘‘tato mudutarānī’’ti vuttapaṭhamamaggo dhammānusārī vā siyā saddhānusārī vāti byabhicarati? Nāyaṃ doso, sotāpattimaggekadesavaseneva <a name="V2.0192"></a> laddhabbapaṭhamamaggāpekkhāya vipassanāya vibhāgassa adhippetattā. Yo hi sotāpanno hutvā iriyāpathaṃ akopetvā yathānisinnova sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇāti, tassa vipassanindriyāni sandhāya avibhāgena vuttaṃ – ‘‘tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāmā’’ti. Yo pana sotāpanno hutvā kālantarena sakadāgāmī hoti, tassa sotāpattimaggatthāya pavattāni vipassanindriyāni nāma honti. So ce dhammānusārīgotto, tassa yathāvuttavipassanindriyato mudutarānīti <span class="bld">‘‘tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā’’</span>ti vuttaṃ. Vipassanindriyāni nāmāti ānetvā sambandho. Dhammānusārīvipassanindriyato saddhānusārīvipassanindriyānaṃ mudubhāvassa kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Dhammena paññāya maggasotaṃ anussaratīti <span class="bld">dhammānusārī,</span> paññuttaro ariyo. Saddhāya maggasotaṃ anussaratīti <span class="bld">saddhānusārī,</span> saddhuttaro ariyo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vipassanāvasena dassetvā maggavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tathā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Sampayogato sabhāvato ca arahattamaggapariyāpannāni <span class="bld">arahattamaggindriyāni. Arahattaphalindriyānī</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni phalavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘samattāni paripuṇṇānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sotāpattimaggaṭṭhapuggalavasena nānattaṃ jātaṃ, tasmā te dvepi idha tatiyavāre na labbhantīti adhippāyo. Dhammānusārīsaddhānusārīnaṃ nānattaṃ kathaṃ jātanti āha <span class="bld">‘‘āgamanenapi maggenapī’’</span>ti. Tadubhayaṃ dassento <span class="bld">‘‘saddhānusārīpuggalo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Uddisāpento</span>ti uddesaṃ gaṇhanto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo tikkho hoti</span> upanissayindriyānaṃ tikkhavisadabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘sūraṃ ñāṇaṃ vahatī’’</span>ti. <span class="bld">Asaṅkhārenā</span>ti saraseneva. <span class="bld">Appayogenā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Dhammānusārīpuggalo hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova vikkhambhetuṃ sakkoti. Saddhānusārīpuggalo pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti, tasmā dhammānusārissa pubbabhāgamaggakkhaṇe <a name="M2.0491"></a> kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ hutvā vahati, yathā nāma tikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi khippaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā dhammānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti, saddhānusārino pana pubbabhāgakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ dandhaṃ na tikhiṇaṃ asūraṃ hutvā vahati, yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavavāyāmakiccaṃ icchitabbaṃ <a name="V2.0193"></a> hoti, evarūpā saddhānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti. Evaṃ santepi kilesakkhaye nānattaṃ natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘kilesakkhaye panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Avasesā ca kilesā khīyanti</span> saṃyojanakkhayāya yogattā.</p>
- <p class="subhead">3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para483"></a><a name="para483_sn5"></a><span class="paranum">483</span>. <span class="bld">Tato</span>ti phalato phalavemattatāya cariyamānattā. <span class="bld">Indriyavemattatā</span> saddhādīnaṃ indriyānaṃ nānattena. <span class="bld">Phalanānatta</span>nti arahattaphalādinānattaṃ. <span class="bld">Puggalanānatta</span>nti anāgāmiādipuggalanānattaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para484"></a><a name="para484_sn5"></a><span class="paranum">484</span>. Sīlakkhandhādīhi saddhindriyādīhi ca parito pūraṇena paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto nipphattito <span class="bld">arahattaphalaṃ ārādheti</span> nipphādeti. <span class="bld">Tayo padesamagge</span>ti sīlakkhandhādīnaṃ apāripūriyā ekadesabhūte tayo heṭṭhimamagge. <span class="bld">Padesaṃ</span> heṭṭhimaphalattayaṃ. <span class="bld">Catūsū</span>ti imasmiṃ vagge paṭhamādīsu catūsu suttesu. Kāmañcettha tatiye ‘‘tatoti phalavasena nissakka’’nti vuttaṃ, catutthe ‘‘paripūraṃ paripūrakārī ārādheti, padesaṃ padesakārī’’ti, ‘‘catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitānī’’ti pana vacanato vipassanāvasenapi yojanā labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">5-7. Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para485-487"></a><a name="para485-487_sn5"></a><span class="paranum">485-487</span>. <span class="bld">Vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ,</span> na maggaphalavasena, imasmiṃ sutte sabbasova vipassanindriyānaṃ eva adhippetattā. Idāni tamatthaṃ <a name="M2.0492"></a> pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘paripuṇṇāni hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Avihādīsu pañcasu suddhāvāsesu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā kilesaparinibbānena parinibbāyanato <span class="bld">antarāparinibbāyī,</span> asaṅkhārena appayogena sarasatova parinibbāyanato <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī,</span> tabbipariyāyato <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī,</span> uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti <span class="bld">uddhaṃsoto,</span> uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti <span class="bld">uddhaṃsoto,</span> akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti <span class="bld">akaniṭṭhagāmī</span>ti evamettha saddattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ pana ṭhāne</span>ti ‘‘vipassanāvasena nissakka’’nti vuttaṭṭhāne. <span class="bld">Arahattamaggeyeva ṭhatvā</span>ti imasmiṃyeva <a name="V2.0194"></a> bhave arahattamaggeyeva, na vipassanāya ca ṭhatvā. <span class="bld">Pañca nissakkāni nīharitabbānī</span>ti ‘‘tato mudutarehi antarāparinibbāyī hotī’’tiādīni pañca nissakkāni niddhāretvā kathetabbāni. Idāni tamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘arahattamaggassa hī’’</span>tiādimāha. Tattha avihādīsu uppajjitvā uppannasamanantarāya parinibbāyanato <span class="bld">paṭhamaantarāparinibbāyī</span>. Tattha āyuppamāṇavemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanato <span class="bld">dutiyaantarāparinibbāyī,</span> āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyanato tato paraṃ <span class="bld">tatiyaantarāparinibbāyī</span> veditabbo. ‘‘Pañca nissakkānī’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīti vattabbanti? Na vattabbanti dassento āha <span class="bld">‘‘asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi nissakkānī</span>ti ‘‘tato mudutarehi sotāpanno hotī’’tiādīni tīṇi nissakkapadāni. Idha sakadāgāmī na gahito, so anāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbo, anāgāmimaggassa vipassanindriyehi mudutarehi sakadāgāmī hoti. <span class="bld">Sakadā…pe… mudutarānī</span>ti idaṃ sakadāgāmimaggassa vipassanindriyehi ekabījisaṅkhātasotāpannavipassanindriyāni mudutarāni hontīti tīṇi katvā vuttaṃ. <span class="bld">Dhammānusārī</span>tiādidvayaṃ kolaṃkolādidvayena gahitaṃ hotīti. <span class="bld">Sakadāgāmimaggassa hī</span>tiādi vuttasseva atthassa vivaraṇaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. <span class="bld">Chaṭṭhasattamāni vuttanayānevā</span>ti chaṭṭhasattamāni suttāni dutiyatatiyesu vuttanayāneva. Tattha pana missakāni indriyāni kathitāni, idha pubbabhāgavipassanindriyāni kathitānīti ayameva viseso.</p>
- <p class="subhead">8. Paṭipannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para488"></a><a name="para488_sn5"></a><span class="paranum">488</span>. <span class="bld">Ta</span>nti <a name="M2.0493"></a> maggaphalavasena nissakkaṃ. <span class="bld">Pāḷiyaṃ vuttameva</span> ‘‘arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno hotī’’tiādinā. <span class="bld">Aṭṭhahī</span>ti catūhi phalehi catūhi ca maggehīti aṭṭhahi. <span class="bld">Bahibhūto</span> na antobhāvo. <span class="bld">Lokuttarāneva indriyāni kathitāni</span> maggaphalacittuppādapariyāpannattā.</p>
- <p class="subhead">9-10. Sampannasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para489-490"></a><a name="para489-490_sn5"></a><span class="paranum">489-490</span>. <span class="bld">Indriyasampanno</span>ti ettha <span class="bld">sampanna</span>saddo paripūriatthoti āha <span class="bld">‘‘paripuṇṇindriyo’’</span>ti. <span class="bld">Missakāni indriyāni kathitāni</span> sāmaññatova desitattā.</p>
- <p class="centered">Mudutaravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Chaḷindriyavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para492"></a><a name="para492_sn5"></a><span class="paranum">492</span>. <span class="bld">Itthibhāve</span>ti <a name="V2.0195"></a> itthitāya. <span class="bld">Indaṭṭhaṃ karoti</span> tathāsattajanasāmaññakāraṇabhāvato. Itthiyā eva indriyaṃ <span class="bld">itthindriyaṃ</span>. Esa nayo purisindriye. <span class="bld">Jīvite</span>ti sahajātadhammānaṃ jīvane pālane pavattane. <span class="bld">Vaṭṭindriyānī</span>ti vaṭṭahetubhūtāni indriyāni. Imesu hi upādinnaindriyesu sati vaṭṭaṃ vattati paññāyati.</p>
- <p class="subhead">3. Aññindriyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><a name="para493_sn5"></a><span class="paranum">493</span>. <span class="bld">Ajānitapubbaṃ dhamma</span>nti catusaccadhammamāha, tathā <span class="bld">tesaṃyeva ñātadhammāna</span>nti. Ayaṃ panettha attho – ājānātīti <span class="bld">aññā,</span> paṭhamamaggena ñātamanatikkamitvā jānātīti attho. Sotāpannādīnaṃ chaariyānaṃ etaṃ nāmaṃ. Aññassa indriyāni <span class="bld">aññindriyāni. Aññātāvīsū</span>ti ājānitavantesu. Yasmā aggaphaladhammesu ñāṇakiccaṃ sātisayaṃ, tasmā taṃ kiccaṃ sesadhammesupi samāropetvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññātāvīsu arahattaphaladhammesū’’</span>ti. <span class="bld">Tattha tattha</span> tesu tesu maggaphalesu. <span class="bld">Tena tenākārenā</span>ti anaññātajānanādiākārena.</p>
- <p class="subhead">4. Ekabījisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para494"></a><a name="para494_sn5"></a><span class="paranum">494</span>. <span class="bld">Vipassanato</span> <a name="M2.0494"></a> <span class="bld">nissakka</span>nti vipassanindriyehi nissakkaṃ. Idāni tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘samattānī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tīṇi nissakkāni evamidha pañca nissakkāni nīharitabbāni</span> ekabījiādivibhāvanato. Tenāha <span class="bld">‘‘sakadāgāmimaggassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sotāpattimaggassa vipassanindriyāni</span> nāma tenattabhāvena sakadāgāmimaggaṃ pattuṃ gacchantassa sotāpannassa vipassanindriyāni. Pañcapi te sotāpattimaggassa bhedāyevāti <span class="bld">‘‘sakadāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekabījī</span>ti ettha khandhabījaṃ nāma kathitaṃ. Yassa hi sotāpannassa ekaṃ khandhabījaṃ atthi, ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ, so ekabīji nāma. Tenāha – <span class="bld">‘‘sotāpanno hutvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Mānusakaṃ</span> <a name="V2.0196"></a> <span class="bld">bhava</span>nti idaṃ panettha desanāmattaṃ, devabhavaṃ nibbattetītipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Bhagavatā gahitanāmānetāni. Ettakañhi pamāṇaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dve tayo bhave</span>ti devamanussesu eva dve tayo bhave. Sambodhicatusaccadhammo paraṃ ayanaṃ nissayo gati etassāti <span class="bld">sambodhiparāyaṇo</span>. Kulato kulaṃ gacchatīti <span class="bld">kolaṃkolo</span>. Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule uppatti nāma natthi, mahābhogesu kulesu eva nibbattatīti attho. Kevalopi hi kula-saddo mahābhogakulameva vadati. <span class="bld">Dve vā tīṇi vā kulānī</span>ti devamanussavasena dve vā tayo vā bhaveti ayampi missakabhavena kathito. Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmametaṃ, yadidaṃ niyatoti sattakkhattuparamādikoti ca samaññāti dassento āha <span class="bld">‘‘bhagavatā gahitanāmavasenevā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Yadi pubbahetuniyamato sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayābhāvato pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayabhāvo āpajjati. Yadi tassapi pubbahetuupanissayo siyā, tāva niyamato sotāpattimagguppattito pubbe eva niyamito, yāvañca akaniṭṭhaṃ tassa pubbahetu nāma<a name="M2.0495"></a>, ahetukatā āpannā, iccassa ahetu appaccayā nipphatti pāpuṇāti. Kiñca hetu ce? Niyamato sotāpanno ca niyatoti paṭhamamaggādhigameneva anukkamena upari tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccāni nipphajjanti, evaṃ sattakkhattuparamatādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattatāya dukkhassa mūlabhūtā kilesā paṭhamamaggeneva khīṇāti upari tayo maggā akiccā siyuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭhamamaggassa upanissayo kato nāmā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamāditaṃ niyamenti, tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjeyya. Atha sakkāyadiṭṭhiādippahānaṃ tassa kiccaṃ, tesaṃ tesaṃ pahānena sattakkhattuparamādiniyamatāya. Bhavitabbaṃ, yāva uparimaggā eva hontīti sattabhavādito uddhamapavattanato tena vinānena sakkāyadiṭṭhiādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha – <span class="bld">‘‘paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Tiṇṇaṃ maggāna</span>nti upari tiṇṇaṃ maggānaṃ. <span class="bld">Vipassanā niyametīti yujjatī</span>ti vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Sotāpanno <a name="V2.0197"></a> vaṭṭajjhāsayo. Tatrekacce pākaṭe paññāte dassento <span class="bld">‘‘anāthapiṇḍiko’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassā</span>ti yo imasmiṃ kāmabhave ṭhito manussadevavasena vokiṇṇabhavūpapattiko sukkhavipassako ca, tassa vasena. <span class="bld">Nāmaṃ kathita</span>nti sattakkhattuparamoti nāmaṃ kathitaṃ. Keci pana ‘‘kāmabhave sattakkhattuṃyeva uppajjati, na tato’’ti vadanti, taṃ vīmaṃsitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sodhessāmī</span>ti jambudīpe kenaci tepiṭakena bhikkhunā saddhiṃ piṭakattayameva mayhaṃ uggahaparipucchāvasena sodheyyāmīti <span class="bld">paratīraṃ</span> jambudīpaṃ gato. Yo bhikkhu sakkotīti yojanā. Aniccānupassanādīsu ekamukhena abhiniviṭṭhenapi abhidhammapariyāyena tīhi eva vimokkhehi maggaṃ labhatīti abhinivesabhedena tayo puggalā suññatato vuṭṭhitā, tathā tayo appaṇihitato vuṭṭhitāti cha honti, teva saddhādhurapaññādhuravasena <span class="bld">dvādasa sakadāgāmino</span>. Tathā <span class="bld">arahanto,</span> tayo antarāparinibbāyino <a name="M2.0496"></a> eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca, te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyibhedena dasāti avihādīsu catūsupi cattālīsa, akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthīti <span class="bld">aṭṭhacattālīsa anāgāmino. Vipassanā kathitā</span> sammasanacārassa kathitattā.</p>
- <p class="subhead">5-10. Suddhakasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para495-500"></a><a name="para495-500_sn5"></a><span class="paranum">495-500</span>. Yathā cakkhussa sahajātatadindriyanissitadhammesu adhipateyyaṃ anuvattanīyattā, evaṃ taṃdvārikadhammesupi adhipateyyaṃ tehi anuvattanīyattāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘adhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhenā’’</span>ti. Esa nayo sesindriyādīsupi. <span class="bld">Catusaccavasena kathitāni</span> sabhāvādivibhāvanassa kathitattā.</p>
- <p class="centered">Chaḷindriyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Sukhindriyavaggo</p>
- <p class="subhead">1-5. Suddhikasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para501-505"></a><a name="para501-505_sn5"></a><span class="paranum">501-505</span>. Yathā cakkhu dassane adhipateyyaṭṭhena cakkhundriyaṃ, evaṃ sukhavedanā sukhane adhipateyyaṭṭhena <a name="V2.0198"></a> sukhindriyaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sesaṃ tebhūmaka</span>nti sesaṃ bhūmittayavasena tebhūmakaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para506"></a><a name="para506_sn5"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Kāyika</span>nti ayamassa nissayavasena niddesoti āha – <span class="bld">‘‘kāyapasādavatthuka’’</span>nti. <span class="bld">Sarūpaniddeso</span> sukhaṃ sukhindriyassa sarūpanti. Sādanīyaṭṭhena dhammapadāni attani assādayatīti <span class="bld">sātaṃ,</span> madhuraṃ. <span class="bld">Vedayita</span>nti vediyanaṃ, anubhavananti attho. <span class="bld">Aññadhammavisiṭṭho</span>ti phassādīhi aññehi dhammehi visadiso. <span class="bld">Kāyika</span>nti pasādakāyasannissitaṃ. <span class="bld">Cetasika</span>nti cetosannissitaṃ, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ettha panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Kāyapasāda…pe… natthi,</span> tasmā <span class="bld">‘‘cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para509"></a><a name="para509_sn5"></a><span class="paranum">509</span>. <span class="bld">Dvinnaṃ</span> <a name="M2.0497"></a> <span class="bld">araṇīna</span>nti adharuttarāraṇīnaṃ. Kiñci dvayaṃ saṅghaṭṭitamattaṃ hutvā na samodhānagataṃ hotīti taṃnivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘saṅghaṭṭanasamodhānā’’</span>ti vuttaṃ. Punappunaṃ saṅghaṭṭanena hi tejopātubhāvo. <span class="bld">Adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ</span> asatipi vāyāme tajjasamphassapaccayato. <span class="bld">Uttarāraṇī viya phasso</span> vatthārammaṇādiphassena pavattanato. <span class="bld">Saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ</span> araṇidvayasaṅghaṭṭanā viya phassasseva vatthārammaṇesu saṅghaṭṭanākārena pavattito. <span class="bld">Aggi viya vedanā</span> anudahanaṭṭhena khaṇikāvāyañca. <span class="bld">Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya</span> indhanāpātagahaṇādīsu ussāhassa viya pavattisambhavato. <span class="bld">Phasso adharāraṇī viya</span> nirussāhanirīhatāvasena attasādhanato.</p>
- <p class="subhead">10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><a name="para510_sn5"></a><span class="paranum">510</span>. Rasanaṃ bhañjanaṃ nirujjhanaṃ raso. Yo yo dhammānaṃ raso yathādhammaraso, tena <span class="bld">yathādhammarasena. Paṭipāṭiyā</span>ti kamena, ubhayenapi dhammānaṃ pahānakkamenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Imasmiṃ indriyavibhaṅge</span>ti imasmiṃ indriyasaṃyuttasaññite indriyavibhaṅge. <span class="bld">Adesitattā</span>ti sesasuttāni viya ‘‘sukhindriya’’ntiādinā adesitattā idaṃ <span class="bld">uppaṭipāṭikasuttaṃ nāma. Valiyā</span> kharasamphassāya <span class="bld">phuṭṭhassa. Ta</span>nti kaṇṭakavedanādiṃ. <span class="bld">Etassa</span> dukkhindriyassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="V2.0199"></a> <span class="bld">tesa</span>nti domanassindriyādīnaṃ. <span class="bld">Kāraṇavasenevā</span>ti taṃtaṃasādhāraṇakāraṇavasena. Tesañhi visesakāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘pattacīvarādīnaṃ vā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekatovā</span>ti punappunaṃ paduddhāraṇaṃ akatvā ekajjhameva. Dutiyajjhānādīnaṃ upacārakkhaṇe eva nirujjhantīti ānetvā sambandho. <span class="bld">Tesaṃ</span> dukkhindriyadomanassādīnaṃ. <span class="bld">Atisayanirodho</span>ti suṭṭhu pahānaṃ ujuppaṭipakkhena vūpasamo. <span class="bld">Nirodhoyevā</span>ti nirodhamattameva. <span class="bld">Nānāvajjane</span>ti yena āvajjanena appanāvīthi hoti, tato bhijjāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho <span class="bld">visamāsanupatāpo</span><a name="M2.0498"></a>. <span class="bld">Pītipharaṇenā</span>ti pītiyā pharaṇarasattā. Pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’</span>ti. <span class="bld">Vitakkavicārapaccayepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo aṭṭhānapayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassapi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilami, cittampi vihaññī’’ti ca vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārapaccayatā veditabbā. Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriyanti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Tatthassa siyā uppattī</span>ti tattha dutiyajjhānupacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa suppahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā’’</span>ti. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā <span class="bld">‘‘āsannattā’’</span>ti vuttaṃ. Nānāvajjanupacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyyāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘appanāppattāyā’’</span>tiādimāha. ‘‘Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantī’’ti vadanti. <span class="bld">Aparisesa</span>nti suvikkhambhitanti katvā vikkhambhanena anavasesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathattāyā</span>ti tathabhāvāya paṭhamajjhānasamaṅgitāya. Sā panassa uppādanena vā uppannassa samāpajjanena vā hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘uppādanatthāya samāpajjanatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Dvīsū</span>ti navamadasamesu suttantesu.</p>
- <p class="centered">Sukhindriyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Jarāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Jarādhammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511"></a><a name="para511_sn5"></a><span class="paranum">511</span>. Pamukhe<a name="V2.0200"></a>, pāsādassa ca pacchimabhāge ātapo pacchātapo, tasmiṃ <span class="bld">pacchātape</span>. So hi pāsādassa pamukhabhāvena kato. Kiṃ pana bhagavato vajirasāraṃ sarīraṃ otāpetabbaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘sammāsambuddhassā’’</span>tiādi<a name="M2.0499"></a>. <span class="bld">Ayañca</span> imaṃ suttaṃ desitasamaye. <span class="bld">Na sakkoti</span> byāmappabhāya kāyaci pabhāya anabhibhavanīyattā. Kiñcāpi buddhābhā sūriyābhāya anabhibhavanīyā, ghammasabhāvatāya pana rasmīnaṃ parito pharantī sūriyābhā tikhiṇā uṇhāti āha <span class="bld">‘‘rasmiteja’’</span>nti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yatheva hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇāvaṭṭaṃ viyā</span>ti acche suvaṇṇapatte vinivattaāvaṭṭaṃ viya. <span class="bld">Garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ</span> ‘‘acchariyametaṃ avisicchephalavada’’ntiādīsu viya. <span class="bld">Na evametarahī</span>ti attano pākaṭavasena vadati, na itaresampīti. <span class="bld">Sirājālā</span>ti sirāsantānā. <span class="bld">Evarūpaṃ na hotī</span>ti aññesaṃ pākatikasattānaṃ vuttākāraṃ viya na hoti puññasambhārassa uḷāratamattā vipaccanassa pariyantagatattā. Tenāha <span class="bld">‘‘aññesaṃ apākaṭa’’</span>nti. <span class="bld">Valiyāvaṭṭaka</span>nti appakaṃ valiyāvaṭṭaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kesaggappamāṇa’’</span>nti. <span class="bld">Sabbānī</span>ti sirājālāni. <span class="bld">Purato vaṅko</span>ti thokaṃ purato natamattaṃ sandhāyāha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo’’</span>ti. <span class="bld">Nayaggāhato</span>ti anumānato. <span class="bld">Dhī ta</span>nti <span class="bld">dhī</span>-saddayoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Dhī</span>ti jigucchanatthe nipāto. <span class="bld">Dhikkāro</span>ti jigucchāpayogo. <span class="bld">Taṃ phusatū</span>ti tuyhaṃ pāpuṇātu.</p>
- <p class="subhead">2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para512"></a><a name="para512_sn5"></a><span class="paranum">512</span>. <span class="bld">Aññamaññassā</span>ti añño aññassa. <span class="bld">Na paccanubho</span>ti attano avisayabhāvato. Idāni taṃ aññavisayataṃ anvayato byatirekato vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Visayāni paṭisaranti etthāti <span class="bld">paṭisaraṇaṃ</span>. Indriyaviññāṇāni hi asatipi tādise adhippāye attano ārammaṇassa yāthāvato sampajānanato pavedanavijānanāni karontāni viya pavattanti, tathā lokassa aññattha siddhito. Tenāha bhagavā – ‘‘mano paṭisaraṇaṃ, manova nesaṃ <a name="V2.0201"></a> gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti manodvārikajavanamano hi savisesaṃ manovisayaṃ paccanubhoti, pañcadvārikajavanamano mananamattameva paccanubhavati. <span class="bld">Rajjanādi</span>ggahaṇañcettha nidassanamattaṃ, tasmā saddahanādipi gahitamevāti daṭṭhabbaṃ, pañcadvārappavattivasena tathā vuttaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ pana dvāre</span>ti cakkhudvāre.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dubbalabhojakā</span>ti <a name="M2.0500"></a> appānubhāvā rājabhoggā. <span class="bld">Āya</span>nti bhoguppattiṭṭhānaṃ. Yottabandhādinimittaṃ laddhabbakahāpaṇo <span class="bld">yottakahāpaṇo</span>. Addubandhādinimittaṃ gahetabbakahāpaṇo <span class="bld">addukahāpaṇo</span>. Māghātaghosanāya katāya hiṃsānimittaṃ gahetabbakahāpaṇo <span class="bld">māpahārakahāpaṇo</span>. Tassa parimāṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhakahāpaṇo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Satavatthuka</span>nti satakarīsavatthukaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggasatī</span>ti ariyamaggasati. Bhāvanamanuyuñjantassa hi javanamano ussakkitvāva <span class="bld">maggasatiṃ paṭisarati</span> tappariyosānattā. <span class="bld">Ta</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Sā</span>ti phalavimutti. <span class="bld">Paṭisarati</span> aggamaggasatiyā. Phalavimutti nibbānanti ubhayaṃ maggassa siddhāyevāti. Ārammaṇavasena natthi etassa paṭisaraṇanti <span class="bld">appaṭisaraṇaṃ</span> asaṅkhatāmatassa santiniccasabhāvattā. Sayaṃ pana sabbesaṃyeva ariyānaṃ paṭisaraṇaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ arahato gatī’’ti (pari. 339). <span class="bld">Nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ</span> nibbānanissayattā. <span class="bld">Na tato paraṃ gacchati</span> gatassa aññassa tādisassa abhāvā. Nibbānaṃ pari sabbaso osānanti <span class="bld">nibbānapariyosānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlajātā</span> jātamūlā. Tato eva <span class="bld">patiṭṭhitā</span>. Kā panassāti āha <span class="bld">‘‘maggena āgatasaddhā’’</span>ti. Maggo daḷhāya asaṃhāriyasaddhāya mūlaṃ diṭṭhisampayuttāni ceva vicikicchācittañcāti <span class="bld">pañca akusalacittāni</span> samucchedavasena <span class="bld">pahīnāni. Pañca nīvaraṇānī</span>ti ettha apāyagamanīyāni paṭhamamaggeneva pahīnāni, itarāni vikkhambhanavasena jhānena pahīnānīti pañcasu orambhāgiyakilesasaṃyojanesu ekadesavigameneva bahiddhāsaṃyojano viya jātoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘so aparihīna…pe… nibbāyeyyā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515"></a><a name="para515_sn5"></a><span class="paranum">515</span>. Pubbakoṭṭhake evaṃ āgatasuttaṃ ādiṃ katvā <span class="bld">phalindriyāneva kathitāni</span> aggaphalavasena desanāya āgatattā.</p>
- <p class="subhead">10. Āpaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para520"></a><a name="para520_sn5"></a><span class="paranum">520</span>. <span class="bld">Upari</span> <a name="V2.0202"></a> <span class="bld">saha vipassanāya tayo maggā</span>ti vipassanāya saha sotāpattiphalato upari tayo maggā. Maggādhigamena idāni paccakkhabhūtattā <a name="M2.0501"></a> ‘‘ime kho te dhammā’’ti vuttā. Tattha yaṃ aggabhūtaṃ, tassa vasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘arahattaphalindriyaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ indriyabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā. <span class="bld">Ativijjhitvā passāmī</span>ti sacchikatvā yāthāvato passāmi. <span class="bld">Catūhi indriyehī</span>ti vīriyindriyādīhi catūhi indriyehi. Sā vipassanāmaggaphalasahagatā siyāti missakā vuttā.</p>
- <p class="centered">Jarāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Sūkarakhatavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para521"></a><a name="para521_sn5"></a><span class="paranum">521</span>. <span class="bld">Sūrabhāvenā</span>ti atisūrabhāvena. <span class="bld">Bujjhanatthāyā</span>ti saccapaṭivedhāya.</p>
- <p class="subhead">2. Mallikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para522"></a><a name="para522_sn5"></a><span class="paranum">522</span>. <span class="bld">Cattāri indriyānī</span>ti paññindriyaṃ ṭhapetvā sesāni cattāri. <span class="bld">‘‘Ariyañāṇaṃ lokuttara’’</span>nti vuttaṃ maggañāṇaṃ katvā. Ariya-saddo pana yathā tathā visuddhepi hotīti tādisaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘tampi panā’’</span>tiādi. Yathā hi cattārindriyāni missakāni, evaṃ paññindriyampi missakanti vuccamāne na koci virodhoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘tampi pana…pe… vaṭṭatī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">3. Sekhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para523"></a><a name="para523_sn5"></a><span class="paranum">523</span>. <span class="bld">Na sakkoti</span> indriyānaṃ aparipakkattā. <span class="bld">Atthīti pajānāti</span> nayaggāhena, na paccakkhato. Na hi ariyāpi anadhigataṃ maggaphalaṃ paccavekkhituṃ sakkonti.</p>
- <p class="subhead">6. Patiṭṭhitasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para526"></a><a name="para526_sn5"></a><span class="paranum">526</span>. <span class="bld">Sāsavesū</span>ti <a name="V2.0203"></a> caturāsavavinimuttesu sesadhammesu ārammaṇesu. Tesupi uppajjanakaanatthato <span class="bld">cittaṃ rakkhati nāma</span>.</p>
- <p class="subhead">8. Sūkarakhatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para528"></a><a name="para528_sn5"></a><span class="paranum">528</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="M2.0502"></a> <span class="bld">sandhāyā</span>ti taṃ sūkarakhataleṇaṃ sandhāya. <span class="bld">Etaṃ</span> ‘‘sūkarakhatāya’’nti vacanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bhāvanapuṃsaka</span>nti bhāvajotakaṃ napuṃsakavacanaṃ yathā ‘‘visamaṃ vātā vāyanti, ekamantaṃ nisīdī’’ti. Kiccapaṭipatti tesaṃ saṃkāsanaṭṭhena sapatiso, sapatiso eva <span class="bld">sappatisso,</span> sajeṭṭhakoti āha <span class="bld">‘‘sappatissoti sajeṭṭhako’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Sūkarakhatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Bodhipakkhiyavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para531-650"></a><a name="para531-650_sn5"></a><span class="paranum">531-650</span>. Sattānaṃ phalānaṃ hetubhūtāni ‘‘imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā’’tiādinā vuttāni, pañcindriyāniyeva phalūpacārena <span class="bld">‘‘satta phalānī’’</span>ti vuttāni. Tāni ca <span class="bld">pubbabhāgāni</span> ‘‘imesaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā…pe… sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti vacanato. <span class="bld">Tesa</span>nti sattānaṃ phalānaṃ. ‘‘Dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phala’’nti evaṃ atītasutte vuttāni heṭṭhā dve phalāni nāmāti vadanti. Yehi pana indriyehi aññatra pana antarāparinibbāyiṃ sesāni phalāni honti, tāni cattāri sapubbabhāgāni lokuttarānīti vuttaṃ siyā.</p>
- <p class="centered">Indriyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_5"></a>
- <p class="chapter">5. Sammappadhānasaṃyuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para651-704"></a><a name="para651-704_sn5"></a><span class="paranum">651-704</span>. <span class="bld">Sammappadhānasaṃyutte</span> <a name="V2.0204"></a> <span class="bld">pubbabhāgavipassanāva kathitā</span> ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāyā’’tiādivacanato.</p>
- <p class="centered">Sammappadhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_6"></a>
- <p class="chapter">6. Balasaṃyuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para705-812"></a><a name="para705-812_sn5"></a><span class="paranum">705-812</span>. <span class="bld">Balasaṃyutte balāni missakāneva kathitāni</span> ‘‘vivekanissita’’nti vacanato.</p>
- <p class="centered">Balasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_7"></a>
- <p class="chapter">7. Iddhipādasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Cāpālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Apārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para813"></a><a name="para813_sn5"></a><span class="paranum">813</span>. <span class="bld">Chandaṃ</span> <a name="V2.0205"></a><a name="M2.0503"></a> <span class="bld">nissāya pavatto samādhī</span>ti kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ katvā paṭiladdhasamādhi <span class="bld">chandhasamādhi. Padhānasaṅkhārā</span>ti catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Tehī</span>ti chandasamādhipadhānasaṅkhārehi. <span class="bld">Iddhiyā pāda</span>nti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya saddhā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena <span class="bld">‘‘iddhī’’</span>ti saṅkhātānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ, sesacittacetasikarāsinti attho. Sā eva ca yathāvuttaiddhi yasmā heṭṭhimā heṭṭhimā uparimāya uparimāya pādabhūtā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipāda’’</span>nti. <span class="bld">Sesesū</span>ti vīriyasamādhiādīsu. Tattha hi vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ adhipatiṃ katvā paṭiladdhasamādhi vīmaṃsāsamādhīti attho veditabbo. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ iddhipādasaṃyutte. <span class="bld">Ekaparicchedova</span> atthaniddeso.</p>
- <p class="subhead">5. Iddhipadesasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para817"></a><a name="para817_sn5"></a><span class="paranum">817</span>. <span class="bld">Iddhipadesa</span>nti iddhiyā ekadesaṃ. Ko pana soti āha – <span class="bld">‘‘tayo ca magge tīṇi ca phalānī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">6. Samattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para818"></a><a name="para818_sn5"></a><span class="paranum">818</span>. <span class="bld">Samatta</span>nti sāmaññassa samaṃ attanaṃ ijjhanaṃ samattaṃ paripuṇṇaṃ. <span class="bld">Vivaṭṭapādakā eva iddhipādā kathitā</span> ‘‘apārā pāraṃ gamanāya saṃvattantī’’tiādivacanato.</p>
- <p class="subhead">10. Cetiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para822"></a><a name="para822_sn5"></a><span class="paranum">822</span>. <span class="bld">Udenayakkhassa</span> <a name="V2.0206"></a> <span class="bld">cetiyaṭṭhāne</span>ti udenassa nāma yakkhassa devāyatanasaṅkhepena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne. <span class="bld">Katavihāro</span>ti bhagavantaṃ uddissa tattha katavihāro. <span class="bld">Vuccatī</span>ti purimavohārena <a name="M2.0504"></a> ‘‘udenacetiya’’nti vuccati. <span class="bld">Gotamakādīsupī</span>ti gotamakacetiyanti evamādīsupi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. <span class="bld">Vaḍḍhitā</span>ti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. <span class="bld">Punappunaṃ katā</span>ti bhāvanāya bahulīkaraṇavasena aparāparaṃ pavattitā ānītā. <span class="bld">Yuttayānaṃ viya katā</span>ti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattimarahati, evaṃ yathāruci pavattanārahataṃ gamitā. <span class="bld">Patiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti adhiṭṭhānaṭṭhena. <span class="bld">Vatthu viya katā</span>ti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. <span class="bld">Adhiṭṭhitā</span>ti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. <span class="bld">Samantato citā</span>ti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha <span class="bld">‘‘suvaḍḍhitā’’</span>ti. <span class="bld">Suṭṭhu samāraddhā</span>ti iddhibhāvanāya sikhappattiyā sammadeva saṃsevitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aniyamenā</span>ti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyatavacanena. <span class="bld">Niyametvā</span>ti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpaggahaṇena niyametvā. <span class="bld">Āyuppamāṇa</span>nti paramāyuppamāṇaṃ vadati. Tasseva gahaṇe kāraṇaṃ brahmajālavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Mahāsīvatthero</span> pana mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkheyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyāti avoca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṇḍiccādīhi abhisuyyatī</span>ti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kvacani patito’’ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘so pana na ruccati…pe… niyamita’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyuṭṭhitacitto</span>ti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhotthaṭacitto’’</span>ti. <span class="bld">Añño</span>ti therato, ariyehi vā añño yo koci paro <a name="M2.0505"></a> puthujjano. Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na <a name="V2.0207"></a> sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘māro hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Cattāro vipallāsā</span>ti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. <span class="bld">Tenā</span>ti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. <span class="bld">Assā</span>ti therassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maddatī</span>ti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā, kiṃ sakkhissati na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā na sakkhissati? Nanu esa aggasāvakassa mahiddhikassa mahānubhāvassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano mahānubhāvassa dassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha <span class="bld">‘‘kiṃ sakkhissatī’’</span>ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā. <span class="bld">Nimittobhāsa</span>nti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ. Tathā pana pariyāyaggahaṇaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso. <span class="bld">Jānantoyevā</span>ti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva. Attano aparādhahetuko sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha – <span class="bld">‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’</span>nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana jānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anatthe niyojento</span> guṇamāraṇena <span class="bld">māreti,</span> virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti <span class="bld">‘‘māretīti māro’’</span>ti vuttaṃ. Atipāpattā <span class="bld">pāpimā</span>. Kaṇhadhammasamannāgato <span class="bld">kaṇho</span>. Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato <span class="bld">antako</span>. Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti <span class="bld">namuci</span>. Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti <span class="bld">pamattabandhu</span>. Sattamasattāhato paraṃ satta <a name="M2.0506"></a> ahāni sandhāyāha <span class="bld">‘‘aṭṭhame sattāhe’’</span>ti, na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle brahmuno sakkassa ca paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkāmessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi, ‘‘handāhaṃ dāni naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama manoratho ijjhissatī’’ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhame sattāhe’’tiādi. Tattha <span class="bld">ajjā</span>ti āyusaṅkhāravossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ <a name="V2.0208"></a> jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha <span class="bld">‘‘na tāvāha’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggavasena byattā</span>ti saccapaṭivedhaveyyattiyena byattā. <span class="bld">Tatheva vinītā</span>ti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā. <span class="bld">Tathā visāradā</span>ti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘suta’’nti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘tepiṭakavasenā’’</span>ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho <span class="bld">tepiṭakaṃ,</span> tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva <span class="bld">tepiṭakaṃ,</span> tassa vasena. <span class="bld">Tadevā</span>ti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena sutanti vuttaṃ, tameva. <span class="bld">Dhamma</span>nti pariyattidhammaṃ. <span class="bld">Dhārentī</span>ti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhavasenapi taṃ dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ariyadhammassā</span>ti maggaphaladhammassa, navavidhassa vā lokuttaradhammassa. <span class="bld">Anudhammabhūta</span>nti adhigamāyānurūpaṃ dhammabhūtaṃ. <span class="bld">Anucchavikapaṭipada</span>nti tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. <span class="bld">Anudhamma</span>nti nibbānadhammassa anudhammo, yathāvuttapaṭipadā, tassānurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ. <span class="bld">Caraṇasīlā</span>ti samādāya vattanasīlā. Anumaggaphaladhammo etissāti vā <span class="bld">anudhammā,</span> vuṭṭhānagāminivipassanā, tassa caraṇasīlā. <span class="bld">Attano ācariyavāda</span>nti attano ācariyassa <a name="M2.0507"></a> sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena <span class="bld">ācariyo,</span> bhagavā, tassa vādo, catusaccadesanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkhissantī</span>ti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. <span class="bld">Desessantī</span>ti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. <span class="bld">Paññapessantī</span>ti pajānāpessanti, saṅkāsessantīti attho. <span class="bld">Paṭṭhapessantī</span>ti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. <span class="bld">Vivarissantī</span>ti vivaṭaṃ karissanti. <span class="bld">Vibhajissantī</span>ti vibhattaṃ karissanti. <span class="bld">Uttānīkarissantī</span>ti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti ettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viyāti āha <span class="bld">‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappāṭihāriya</span>nti sanissaraṇaṃ. Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha <span class="bld">‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’</span>ti<a name="V2.0209"></a>, navavidhaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññapessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">nettiyaṃ</span> (netti. saṅgahavāra) ‘‘dvādasa padāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhattayasaṅgahita</span>nti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ. <span class="bld">Sakalaṃ sāsanabrahmacariya</span>nti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. <span class="bld">Samiddha</span>nti sammadeva vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Jhānassādavasenā</span>ti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena. <span class="bld">Vuḍḍhippatta</span>nti uḷārapaṇītabhāvūpagamanena sabbaso parivuḍḍhimupagataṃ. <span class="bld">Sabbapāliphullaṃ viya</span> abhiññāsampadāhi sāsanābhivuḍḍhiyā matthakappattito. <span class="bld">Patiṭṭhitavasenā</span>ti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitaṃ <span class="bld">bāhujaññaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘mahājanābhisamayavasenā’’</span>ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti vā <span class="bld">puthubhūtaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbākārena puthulabhāvappatta’’</span>nti. <span class="bld">Suṭṭhu pakāsita</span>nti sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satiṃ</span> <a name="M2.0508"></a> <span class="bld">sūpaṭṭhitaṃ katvā</span>ti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho, yato ime kāyādayo asubhādito sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi satiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. <span class="bld">Ñāṇena paricchinditvā</span>ti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ bodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitaṃ matthakappattaṃ, taṃ dāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, tasmā āha ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī’’ti, evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā saccabhāgena vinicchayaṃ katvā. <span class="bld">Āyusaṅkhāraṃ vissajī</span>ti āyuno jīvitassa abhisaṅkharaṇaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissaji, taṃ vissajjaneneva tena abhisaṅkharīyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ na pavattayissāmīti vissaji. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi <span class="bld">mahanto pathavīkampo</span>. Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tadā…pe… akampitthā’’</span>ti vuttaṃ, sā pana jātikhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci. Yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi akampittha, tadāpi <a name="V2.0210"></a> tattakāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ? Jātikhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā, pariggahaṇañcassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tattakameva jātikhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātu nissaddā hoti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti ca ādi. Udakapariyantaṃ katvā chappakārappavedhanena. Avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva <span class="bld">bhiṃsanako</span>ti āha <span class="bld">‘‘bhayajanako’’</span>ti. <span class="bld">Devabheriyo</span>ti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ, na cettha kāci bherī devadundubhīti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsato nigghosasaddo. Tenāha <span class="bld">‘‘devo’’</span>tiādi. <span class="bld">Devo</span>ti megho. Tassa hi tadā acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite <a name="M2.0509"></a> sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha <span class="bld">‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pītivegavissaṭṭha</span>nti ‘‘evaṃ ciratarakālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, dāni na cirasseva nikkhipissāmī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udāneti, evaṃ udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tulīyatīti <span class="bld">tula</span>nti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tulita’’</span>nti vuttaṃ. Appānubhāvatāya <span class="bld">paricchinnaṃ</span>. Tathā hi taṃ paṭipakkhena parito khaṇḍitabhāvena parittanti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca <span class="bld">na tulaṃ na paricchinnaṃ</span>. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato ‘‘mahaggataṃ atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni rūpāvacarato āruppassa sātisayaṃ vijjantīti <span class="bld">arūpāvacaraṃ atula</span>nti vuttaṃ, itarañca tulanti. <span class="bld">Appavipāka</span>nti tīsupi kammesu yaṃ appavipākaṃ hīnaṃ, taṃ tulaṃ. <span class="bld">Bahuvipāka</span>nti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ atulaṃ. Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ. Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti <span class="bld">sambhavo</span>ti āha <span class="bld">‘‘sambhava^ hetubhūta’’</span>nti. <span class="bld">Niyakajjhattarato</span>ti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca rato. Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ, na ca taṃ kāmādi^ bhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ sambhavanti vatvā <span class="bld">‘‘bhavasaṅkhāra’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ossajī</span>ti ariyamaggena avassaji. <span class="bld">Kavacaṃ viya</span> attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā <span class="bld">attasambhavaṃ</span> <a name="V2.0211"></a> <span class="bld">kilesañca</span> abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ajjhattarato samāhito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ. Ettha avasajjanākāroti taṃ dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tīrento</span>ti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā vīmaṃsanto. <span class="bld">Tulento tīrento</span>tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañcakkhandhā’’</span>tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti. <span class="bld">Eva</span>ntiādinā <a name="M2.0510"></a> pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dasseti. <span class="bld">Abhītabhāvañāpanatthañcā</span>ti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Pāsādakampanavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Pubbasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para823-824"></a><a name="para823-824_sn5"></a><span class="paranum">823-824</span>. <span class="bld">Parato</span> imasmiṃ pāsādakampanavagge dasamasutte <span class="bld">āvi bhavissanti. Chaabhiññāpādakā</span>ti channaṃ abhiññānaṃ pādakabhūtā padhānabhūtā. Yathā paṭhamasutte, tathā dutiyatatiyasuttesupi ca chaabhiññāpādakā iddhipādā kathitāti attho.</p>
- <p class="subhead">3. Chandasamādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para825"></a><a name="para825_sn5"></a><span class="paranum">825</span>. Yo samādhissa nissayabhūto chando, so idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘chandanti kattukamyatāchanda’’</span>nti. Tassa ca adhipateyyaṭṭho nissayaṭṭho, na vinā taṃ chandaṃ nissāyāti āha – <span class="bld">‘‘nissāyāti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Padhānabhūtā</span>ti seṭṭhabhūtā, seṭṭhabhāvo ca ekassapi catukiccasādhanavasena pavattiyā, tato eva bahuvacananiddeso, padhānasaṅkhāraṭṭhena padhānasaṅkharaṇato. ‘‘Chandaṃ ce nissāya…pe… ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi <span class="bld">chandasamādhī</span>ti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipatisaddatthadassanavasena vā chandahetuko, chandādhiko vā samādhi <span class="bld">chandasamādhi</span>. Tena ‘‘chandasamādhinā ceva padhānasaṅkhārehi padhānabhūtasaṅkhārehi ca samannāgatā’’ti vakkhati, taṃ ānetvā <a name="V2.0212"></a> sambandho. <span class="bld">Padhānabhūtā</span>ti vīriyabhūtā. Keci vadanti – ‘‘saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthaṃ padhānaggahaṇa’’nti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro,</span> sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato tadaññassa nivattanatthaṃ <span class="bld">padhāna</span>ggahaṇanti. Yathā chando chandasamādhinā ceva padhānasaṅkhārehi ca samannāgato, evaṃ chandasamādhi chandena ceva padhānasaṅkhārehi ca samannāgato. Padhānasaṅkhārāpi chandena <a name="M2.0511"></a> ceva chandasamādhinā ca samannāgatāti tīsupi padesu samannāgatasaddo yojetabbo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā tayopi chandādayo ekacittuppādapariyāpannā, tasmā sabbe te dhammā ekato katvā ‘‘ayaṃ vuccati…pe… iddhipādo’’ti vuttanti. Evaṃ chandādīnaṃyeva cettha iddhipādabhāvo vutto, vibhaṅge pana tesaṃ iddhibhāvo sampayuttānaṃ iddhipādabhāvo vuttoti dassento <span class="bld">‘‘iddhipādavibhaṅge panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Idāni nesaṃ iddhipādatāpi sambhavatīti dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Tattha chandañhi bhāvayato padhānaṃ katvā bhāventassa tathā pavattapubbābhisaṅkhāravasena ijjhamāno chando <span class="bld">iddhi</span> nāma, tassa nissayabhūtā padhānasaṅkhārā <span class="bld">iddhipādo</span> nāma. Sesadvayepi eseva nayo. Tathā bhāvayantassa mukhyatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, ijjhanattho pana sabbesaṃ samānanti dassento <span class="bld">‘‘sampayutta…pe… ijjhantiyevā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Iddhipāde asaṅkarato dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">chandādayo</span>ti chandasamādhipadhānasaṅkhārā. <span class="bld">Sesiddhipādesū</span>ti vīriyiddhipādādīsu. Tattha vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatoti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ, tattha purimaṃ samādhivisesaṃ, vīriyādhipatisamādhi eva vīriyasamādhīti dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi padhānasaṅkhāro ca, chandādayo samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathāpi visiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā, visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipādo’’ti ettha nissayatthepi pāda-sadde upādāyaṭṭhena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti, teneva <span class="bld">abhidhamme uttaracūḷabhājaniye</span> ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā (vibha. 457) chandādīnaṃyeva iddhipādatā vuttā, pañhapucchake ca – ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādināva (vibha. 431) uddesaṃ katvāpi puna <a name="V2.0213"></a> chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo <a name="M2.0512"></a> vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na hotīti ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo. Tattha <span class="bld">upāyiddhipādadassanatthamevā</span>ti chandādike dhure jeṭṭhake pubbaṅgame katvā nibbattitasamādhi chandādhipatisamādhīti chandādīnaṃ iddhiyā adhigamūpāyadassanaṃ upāyiddhipādadassanaṃ, tadatthameva ‘‘tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti tattha tattha pāḷiyaṃ nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ chandādivisiṭṭhānaṃyeva vedanākkhandhādīnaṃ adhippetattā. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā kevalaṃ iddhisampayuttānaṃyeva khandhānaṃ vasena iddhipādabhāve gayhamāne tesaṃ catubbidhatā na hoti visesakāraṇabhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti uttaravihāravāsino. <span class="bld">Anibbatto</span>ti hetupaccayehi na nibbatto, na sabhāvadhammo, paññattimattanti adhippāyo. Vādamaddanatthāya hoti, abhidhamme ca āgato uttaracūḷavāroti yojanā. <span class="bld">Cattāro iddhipādā</span>tiādi uttaracūḷavāradassanaṃ. Ime pana uttaracūḷavāre āgatā iddhipādā.</p>
- <p class="bodytext">Raṭṭhapālatthero chande sati kathaṃ nānujānissantīti sattāhāni bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva nissāya arahattaṃ pāpuṇīti āha – <span class="bld">‘‘raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesī’’</span>ti. <span class="bld">Soṇatthero</span>ti sukhumālasoṇatthero. So hi āyasmā attano sukhumālabhāvaṃ acintetvā ativelaṃ caṅkamanena pādesu uṭṭhitesupi ussāhaṃ avissajjento vīriyaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. <span class="bld">Sambhutatthero</span> ‘‘cittavato ce alamariyañāṇadassanaviseso ijjheyya, mayhaṃ ijjheyyāti cittaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Mogharājā ‘‘paññavato ce maggabhāvanā ijjheyya, mayhaṃ ijjheyyā’’ti paññāpubbaṅgamaṃ paññādhuraṃ paññājeṭṭhakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇīti āha <span class="bld">‘‘mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesī’’</span>ti. Idāni nesaṃ ariyānaṃ upaṭṭhānussāhamantajātisampadaṃ nissāya rañño santike laddhavisese amaccaputte nidassanabhāvena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yathā’’</span>tiādimāha. Ettha <a name="M2.0513"></a> ca punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato ca vīriyassa sūrattasadisatā, cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā, yonisomanasikāra-sambhūtesu kusaladhammesu paññā seṭṭhāti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā.</p>
- <p class="subhead">4. Moggallānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para826"></a><a name="para826_sn5"></a><span class="paranum">826</span>. <span class="bld">Uddhaccapakatikā</span>ti <a name="V2.0214"></a> vikkhittasabhāvā, vibbhantacittāti attho. Anavaṭṭhitatāya vipphanditacittatāya <span class="bld">vipphandamānacittā</span>. Tucchatāya naḷo viyāti naḷo, māno, uggato naḷo etesanti <span class="bld">unnaḷā</span>ti āha – <span class="bld">‘‘unnaḷāti…pe… vuttaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Capalā</span>ti cāpalyatā nāma lolabhāvo. <span class="bld">Murā</span>ti kharavacanā, pharusavacanāti attho. <span class="bld">Vikiṇṇavācā</span> nāma samphappalāpinoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘asaṃyatavacanā’’</span>tiādi. Paṭipattidhamme pamuṭṭhā vinaṭṭhā paṭivinaṭṭhā sati etesanti <span class="bld">muṭṭhasatī</span>ti āha – <span class="bld">‘‘naṭṭhassatino’’</span>ti. <span class="bld">Ubbhantacittā</span>ti samādhino abhāvena uddhacceneva uparūpari bhantacittā. <span class="bld">Pākatindriyā</span> abhāvitakāyatāya gāmadārakā viya pakatibhūtaindriyā. Nemo vuccati bhūmiyā baddhabhāvanimittapadeso, gambhīro nemo etassāti <span class="bld">gambhīranemo. Suṭṭhu nikhāto</span>tiādi tassa pādassa suppatiṭṭhitabhāvadassanaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para827"></a><a name="para827_sn5"></a><span class="paranum">827</span>. <span class="bld">Pahānattha</span>nti anuppādapahānatthaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Iddhādidesanāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para831"></a><a name="para831_sn5"></a><span class="paranum">831</span>. <span class="bld">Abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ adhippetaṃ</span> ‘‘iddhilābhāya pavattatī’’ti vacanato.</p>
- <p class="subhead">10. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para832"></a><a name="para832_sn5"></a><span class="paranum">832</span>. <span class="bld">Chandaṃ uppādetvā</span>ti bhāvanāchandaṃ uppādetvā. <span class="bld">Līnākāro</span>ti bhāvanācittassa layāpatti. <span class="bld">Kosajjena</span> vokiṇṇāpajjanaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0514"></a> pasādābhāvena cittassa vikkhepāpatti, tattha pasāduppādanena yaṃ sampahaṃsanaṃ icchitabbaṃ, tassa uppādanākāraṃ dassetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘so buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā’’</span>tiādi. Vatthukāme ārabbha vikkhitto punappunaṃ vikkhitto hotiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anuvikkhitto’’</span>ti. Uppathaṃ paṭipannassa cittassa daṇḍanaṭṭhena niggaṇhanaṭṭhena suttāni eva daṇḍoti <span class="bld">suttadaṇḍo,</span> tena suttadaṇḍena <a name="V2.0215"></a> cittaṃ tajjetvā. Pañcakāmaguṇe ārabbha pavatto cittavikkhepo punappunaṃ uppajjatevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anuvikkhitto anuvisaṭo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Purepacchābhāvo kammaṭṭhānassa manasikāravasena uggahavasena vāti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Atilīnādīsu catūsu ṭhānesū</span>ti atilīnātipaggahitasaṃkhittaanuvikkhittasaññitesu catūsu ṭhānesu. Tattha bhāvanaṃ anajjhogāhetvāva saṅkoco <span class="bld">atilīnatā,</span> ajjhogāhetvā anto saṅkoco <span class="bld">saṃkhittatā,</span> antosaṅkhepo <span class="bld">atipaggahitatā,</span> accāraddhavīriyatā <span class="bld">anuvikkhittatā</span>. Bahiddhā visamavitakkānubhāvanaṃ āpajjanto dvattiṃsākāravasena aṭṭhikasaññāvasena vā gahetabbanti āha – <span class="bld">‘‘sarīravasena veditabba’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘uddhaṃ pādatalā’’</span>tiādi (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110).</p>
- <p class="bodytext">Aññamaññaṃ asaṅkarato ākirīyanti pakārato ṭhapīyantīti <span class="bld">ākārā,</span> bhāgāti āha – <span class="bld">‘‘yehi ākārehīti yehi koṭṭhāsehī’’</span>ti. Liṅgīyati sallakkhīyatīti <span class="bld">liṅgaṃ,</span> saṇṭhānaṃ. Nimīyati niddhāretvā paricchindīyatīti <span class="bld">nimittaṃ,</span> upaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Yo bhikkhū</span>tiādi ālokasaññaṃ yo uggaṇhāti, taṃ dassanaṃ. <span class="bld">Aṅgaṇe</span>ti vivaṭaṅgaṇe. <span class="bld">Ālokasaññaṃ manasikaroti</span> rattiyaṃ. <span class="bld">Vīriyādīsupī</span>ti yathā ‘‘idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā’’ti chande vitthāranayo vutto, vīriyādīsupi eso eva vitthāranayo yojetabbo.</p>
- <p class="centered">Pāsādakampanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Ayoguḷavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Ayoguḷasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para834"></a><a name="para834_sn5"></a><span class="paranum">834</span>. <span class="bld">Iminā catumahābhūtamayenā</span>ti iminā sabbalokapaccakkhena catūhi mahābhūtehi nibbattena catumahābhūtamayena. Manomayo pana nimmitakāyo <a name="M2.0515"></a> bhagavato rucivasena paresaṃ paccakkho hoti. <span class="bld">Omātī</span>ti avamāti. Ava-pubbo hi mā-saddo sattiatthopi hotīti <span class="bld">‘‘pahoti sakkotī’’</span>ti attho vutto. <span class="bld">Asambhinnapada</span>nti asādhāraṇapadaṃ aññattha anāgatattā. Kāyassa <a name="V2.0216"></a> citte samodahanaṃ āropanaṃ tannissitatākaraṇañca atthato cittagatiyā pavattanamevāti āha <span class="bld">‘‘cittagatiyā pesetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cittagatigamanaṃ</span> nāma cittavasena kāyassa pariṇāmanena ‘‘ayaṃ kāyo imaṃ cittaṃ viya hotū’’ti kāyassa cittena samānagatikatāṭhapanaṃ. Kathaṃ pana kāyo dandhapavattiko lahupavattinā cittena samānagatiko hotīti? Na sabbathā samānagatiko. Yatheva hi kāyavasena cittapariṇāmane cittaṃ sabbathā kāyena samānagatikaṃ na hoti. Na hi kadāci taṃ sabhāvasiddhena attano khaṇena avattitvā dandhavuttikassa rūpadhammassa vasena pavattituṃ sakkoti, ‘‘idaṃ cittaṃ ayaṃ kāyo viya hotū’’ti pana adhiṭṭhānena dandhagatikassa kāyassa anuvattanato yāva icchitaṭṭhānappatti, tāva kāyagatianulomeneva hutvā santānavasena pavattamānaṃ cittaṃ kāyagatiyā pariṇāmitaṃ nāma hoti. Evaṃ ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti adhiṭṭhānena pageva sukhalahusaññāya sampāditattā abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ avattitvā yathā lahukaṃ katipayacittavāreneva icchitaṭṭhānappatti hoti, evaṃ pavattamāno kāyo cittagatiyā pariṇāmito nāma hoti, na ekacittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānappattiyā, evañca katvā bāhāsamiñjanapasāraṇūpamāpi upacārena vinā suṭṭhutaraṃ yuttā hotīti. Aññathā dhammatāvilomatā siyā, nāpi dhammānaṃ lakkhaṇaññathattaṃ iddhibalena kātuṃ sakkā, bhāvaññathattameva pana kātuṃ sakkāti.</p>
- <p class="subhead">3-10. Bhikkhusuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para835-842"></a><a name="para835-842_sn5"></a><span class="paranum">835-842</span>. ‘‘Dvinnaṃ phalāna’’nti āgatasuttaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dve phalāni ādiṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="centered">Ayoguḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iddhipādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_8"></a>
- <p class="chapter">8. Anuruddhasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Rahogatavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Paṭhamarahogatasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para899-900"></a><a name="para899-900_sn5"></a><span class="paranum">899-900</span>. <span class="bld">Chattiṃsāya</span> <a name="M2.0516"></a><a name="V2.0217"></a> <span class="bld">ṭhānesū</span>ti ajjhattaṃ kāye samudayadhammānupassī, vayo, samudayavayo, bahiddhā samudayo, vayo, samudayavayo, ajjhattabahiddhā samudayo, vayo, samudayavayadhammānupassīti nava anupassanā, tathā vedanāya citte dhammesūti evaṃ chattiṃsāya ṭhānesu. <span class="bld">Dutiye dvādasasu ṭhānesū</span>ti kāye ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā, vedanāya citte dhammesūti evaṃ dvādasasu ṭhānesu.</p>
- <p class="subhead">3. Sutanusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para901"></a><a name="para901_sn5"></a><span class="paranum">901</span>. <span class="bld">Imāya pāḷiyā</span>ti imāya hīnattikapāḷiyā. <span class="bld">Ime dhammā hīnā</span> lāmakaṭṭhena. <span class="bld">Ime dhammā majjhimā</span> hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavāti. Uttamaṭṭhena attappakaṭṭhena padhānabhāvaṃ nītāti <span class="bld">paṇītā</span>.</p>
- <p class="subhead">4-7. Paṭhamakaṇḍakīsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para902-905"></a><a name="para902-905_sn5"></a><span class="paranum">902-905</span>. Kaṇḍakā etissā atthīti <span class="bld">kaṇḍakī,</span> karamandagaccho. Osadhibhāvāpekkhāya itthiliṅganiddeso, tabbahulatāya taṃ vanaṃ ‘‘kaṇḍakīvana’’nteva paññāyittha. <span class="bld">Sahassaloka</span>nti sahassacakkavāḷalokaṃ. <span class="bld">Dasacakkavāḷasahassaṃ ekāvajjanassa āpāthaṃ āgacchati</span> tathā ālokavaḍḍhanassa katattā.</p>
- <p class="subhead">9. Ambapālivanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para907"></a><a name="para907_sn5"></a><span class="paranum">907</span>. <span class="bld">Arahattabhāvadīpaka</span>nti <a name="V2.0218"></a> arahattassa atthibhāvadīpakaṃ. ‘‘Arahattabhāvadīpika’’nti vā pāṭho.</p>
- <p class="centered">Rahogatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Dutiyavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para909-922"></a><a name="para909-922_sn5"></a><span class="paranum">909-922</span>. <span class="bld">Dasabalañāṇa</span>nti <a name="M2.0517"></a> dasavidhabalañāṇaṃ. <span class="bld">Ekadesenā</span>ti padesavasena. Sāvakānampi attano abhinīhārānurūpaṃ ñāṇaṃ pavattatīti te kālapadesavasena ceva yathāparicayasattapadesavasena ca ṭhānānīti jānanti, sammāsambuddhānaṃ pana anantañāṇatāya sabbattheva appaṭihatameva ñāṇanti āha – <span class="bld">‘‘sabbaññubuddhānaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Etaṃ</span> dasabalañāṇaṃ anantavisayattā <span class="bld">nippadesaṃ</span> anūnatāya <span class="bld">sabbākāraparipūraṃ</span>.</p>
- <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Anuruddhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_9"></a>
- <p class="chapter">9. Jhānasaṃyuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para923"></a><a name="para923_sn5"></a><span class="paranum">923</span>. Jhānasaṃyuttaṃ <a name="V2.0219"></a> suviññeyyameva, missakanti vadanti.</p>
- <p class="centered">Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_10"></a>
- <p class="chapter">10. Ānāpānasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Ekadhammavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ekadhammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para977"></a><a name="para977_sn5"></a><span class="paranum">977</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M2.0518"></a><a name="V2.0220"></a> etasmiṃ paṭhamasutte. <span class="bld">Vuttameva,</span> tasmā tattha vuttanayeneva veditabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para982"></a><a name="para982_sn5"></a><span class="paranum">982</span>. <span class="bld">No</span>-saddo pucchāyaṃ, tasmā nūti iminā samānatthoti āha <span class="bld">‘‘bhāvetha nū’’</span>ti. <span class="bld">Kāmacchando</span>ti vatthukāmesu icchāti āha <span class="bld">‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’</span>ti. <span class="bld">Dvādasasu āyatanadhammesu</span> saparasantatipariyāpannesu. <span class="bld">Iminā</span> kāmacchandappahānakittanena paṭighasaññāpaṭivinayakittanena ca <span class="bld">anāgāmimaggaṃ katheti</span> pañcorambhāgiyasaññojanasamucchedassa byākatattā. <span class="bld">Vipassanaṃ dassento</span>ti ‘‘vipassanaṃ anuyuñjathā’’ti dassento.</p>
- <p class="subhead">8. Padīpopamasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para984"></a><a name="para984_sn5"></a><span class="paranum">984</span>. ‘‘Neva kāyopi kilamati na cakkhūnī’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato. <span class="bld">‘‘Kāyopi kilamati, cakkhūnipi vihaññantī’’</span>ti vatvā yattha yathā hoti, tāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘dhātukammaṭṭhānasmiṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cakkhūni phandanti kilamantī</span>tiādi ativelaṃ upanijjhāyane hotīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Imasmiṃ pana kammaṭṭhāne</span>ti ānāpānakammaṭṭhāne. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘bhikkhu cepi ākaṅkheyya, neva kāyo kilameyyā’’ti evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Labbhatī</span>ti aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā vuttaṃ, parato āgatena theravādena so anicchito. Na <a name="V2.0221"></a> hi tārakarūpamuttāvaḷikādisadisaṃ nimittūpaṭṭhānākāramattaṃ khaṇamattaṭṭhāyinaṃ kasiṇanimittesu viya ugghāṭanaṃ kātuṃ sakkoti. Tenāha <span class="bld">‘‘na labbhatevā’’</span>ti. <span class="bld">Ānisaṃsadassanatthaṃ gahito,</span> ānāpānassatisamādhismiṃ siddhe ayaṃ guṇo sukheneva ijjhatīti. <span class="bld">Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgata</span>nti yathā purimavāre ‘‘bhikkhu cepi ākaṅkheyyā’’ti <a name="M2.0519"></a> āgataṃ, evaṃ idha ‘‘bhāvite kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhimhī’’ti āgatavāre bhikkhuggahaṇamakataṃ, tasmā ‘‘so’’ti na vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Vesālīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para985"></a><a name="para985_sn5"></a><span class="paranum">985</span>. <span class="bld">Pākāraparikkhepavaḍḍhanenā</span>ti pākāraparikkhepena bhūmiyā vaḍḍhanena. Rājagahasāvatthiyo viya <span class="bld">idampi ca nagaraṃ…pe… sabbākāravepullataṃ pattaṃ. Anekapariyāyenā</span>ti ettha <span class="bld">pariyāya</span>saddo kāraṇavacanoti āha <span class="bld">‘‘anekehi kāraṇehī’’</span>ti, ayaṃ kāyo aviññāṇakopi saviññāṇakopi evampi asubho evampi asubhoti nānāvidhehi kāraṇehīti attho. <span class="bld">Asubhākārasandassanappavatta</span>nti kesādivasena tatthāpi vaṇṇādito asubhākārassa sabbaso dassanavasena pavattaṃ. <span class="bld">Kāyavicchandanīyakatha</span>nti attano parassa ca karajakāye vicchandanuppādanakathaṃ. <span class="bld">Muttaṃ vā</span>tiādinā byatirekamukhena kāyassa amanuññataṃ dasseti. Tattha ādito tīhi padehi adassanīyatāya asārakatāya ca, majjhe catūhi duggandhatāya, ante ekena lesamattenapi manuññatābhāvamassa dasseti. <span class="bld">Atha kho</span>tiādinā anvayato sarūpeneva amanuññatāya dassanaṃ. <span class="bld">‘‘Kesalomādī’’</span>ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yepī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇento</span>ti vitthārento. <span class="bld">Asubhāyā</span>ti asubhamātikāya. <span class="bld">Phātikamma</span>nti bahulīkāro. Kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānaṃ <span class="bld">‘‘cittamañjūsa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Nissāyā</span>ti pādakaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext">Apare pana ‘‘tasmiṃ kira addhamāse na koci buddhaveneyyo ahosi, tasmā bhagavā evamāha – ‘icchāmahaṃ, bhikkhave’tiādī’’ti vadanti. <span class="bld">Pare kirā</span>ti <span class="bld">kira</span>-saddo arucisaṃsūcanattho. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ pana icchāmatta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekakāraṇasammisso</span>ti ettha kāraṇaṃ nāma kāyassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlatāva. <span class="bld">Sabbamakaṃsū</span>ti puthujjanā nāma sāvajjepi tattha anavajjasaññino hutvā karaṇakārāpanasamanuññatābhedaṃ <a name="V2.0222"></a> sabbaṃ pāpaṃ akaṃsu<a name="M2.0520"></a>. Kāmaṃ dasānussatiggahaṇeneva ānāpānassati gahitā, sā pana tattha sannipatitabhikkhūsu bahūnaṃ sappāyā sātthikā ca, tasmā puna gahitā. Tathā hi bhagavā tameva kammaṭṭhānaṃ imasmiṃ sutte kathesi. Āhāre paṭikūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā, cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ayogyāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vesāliṃ upanissāyā</span>ti vesālīnagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. <span class="bld">Muhuttenevā</span>ti satthari saddhamme ca gāravena upagatabhikkhūnaṃ vacanasamanantarameva uṭṭhahiṃsūti katvā vuttaṃ. Buddhakāle kira bhikkhū bhagavato sandesaṃ sirasā sampaṭicchituṃ ohitasotā viharanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ānāpānapariggāhikāyā</span>ti assāsapassāse pariggaṇhanavasena pavattāya satiyā. <span class="bld">Sampayutto samādhī</span>ti tāya sampayuttaaññamaññapaccayabhūtāya uppanno samādhi. <span class="bld">Ānāpānassatiyaṃ vā samādhī</span>ti iminā upanissayapaccayasabhāvampi dasseti, ubhayatthāpi sahajātādīnaṃ sattannampi paccayānaṃ vasena paccayabhāvaṃ dasseti. ‘‘Yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāti vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā’’</span>ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti <span class="bld">bhāvito,</span> uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano <span class="bld">bhāvito,</span> paguṇabhāvaṃ āpādito vaḍḍhitoti attho. <span class="bld">Bahulīkato</span>ti bahulaṃ pavattito. Tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvamāpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattissati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘punappunaṃ kato’’</span>ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vuttoyeva hoti, evamidhāpīti āha <span class="bld">‘‘ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo’’</span>ti. Ubhayattha niyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhakammaṭṭhāna</span>nti asubhārammaṇaṃ jhānamāha. Tañhi asubhesu yogakammabhāvato yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca <span class="bld">‘‘asubhakammaṭṭhāna’’</span>nti vuccati. <span class="bld">Kevala</span>nti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. <span class="bld">Paṭivedhavasenā</span>ti <a name="M2.0521"></a> jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati yathāsabhāvato paṭivijjhiyati cāti paṭivedhoti vuccati. <span class="bld">Oḷārikārammaṇattā</span>ti <a name="V2.0223"></a> bībhacchārammaṇattā. <span class="bld">Paṭikūlārammaṇattā</span>ti jigucchitabbārammaṇattā. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti kāraṇena, lesantarena vā. <span class="bld">Ārammaṇasantatāyā</span>ti anukkamena vicitabbataṃ pattārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Santehi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘santo vūpasanto nibbuto’’</span>ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ <span class="bld">santatā</span> lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti <span class="bld">asecanako</span>. Asecanakattā <span class="bld">anāsittako,</span> anāsittakattā eva <span class="bld">abbokiṇṇo,</span> asammisso parikammādinā. Tato eva <span class="bld">pāṭiyekko</span> visuṃyeveko. <span class="bld">Āveṇiko</span> asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ, parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ. <span class="bld">Parikamma</span>nti ca kasiṇakaraṇādinimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ ettha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantaṃ appaṇītaṃ siyā. Upacāre vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇādivigamena aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādisamannā…pe… paṇīto cāti yojanā. <span class="bld">Kecī</span>ti uttaravihāravāsino. <span class="bld">Anāsittako</span>ti upasecanena anāsittako. Tenāha – <span class="bld">‘‘ojavanto’’</span>ti ojavantasadisoti attho. <span class="bld">Madhuro</span>ti iṭṭho. Cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena, upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi jhānānaṃ vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe <span class="bld">‘‘appitappitakkhaṇe’’</span>ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avikkhambhite</span>ti jhānena sakasantānato anīhate appahīne. <span class="bld">Akosallasambhūte</span>ti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. <span class="bld">Khaṇenevā</span>ti attano pavattikkhaṇeneva. <span class="bld">Antaradhāpetī</span>ti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ, taṃ pana jhānakattukaṃ <a name="M2.0522"></a> idhādhippetanti pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha – <span class="bld">‘‘vikkhambhetī’’</span>ti. <span class="bld">Vūpasametī</span>ti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘suṭṭhu upasametī’’</span>ti. Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyā hotīti āha <span class="bld">‘‘nibbedhabhāgiyattā’’</span>ti. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha <span class="bld">‘‘anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto’’</span>ti. Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="subhead">10. Kimilasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para986"></a><a name="para986_sn5"></a><span class="paranum">986</span>. <span class="bld">Thero</span>ti <a name="V2.0224"></a> ānandatthero. <span class="bld">Ayaṃ desanā</span>ti ‘‘kathaṃ vibhāvito nu kho kimilā’’tiādinā pavattā desanā. <span class="bld">Kāyaññatara</span>nti rūpakāye aññatarakoṭṭhāse. <span class="bld">Eva</span>nti yathā ānāpānaṃ anussaranto bhikkhu kāye kāyānupassī jāto, evaṃ sabbattha vāresu vedanānupassītiādi attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Desanāsīsa</span>nti desanāpadesaṃ. Manasikārapadesena vedanā vuttāti taṃ sabbaṃ sarūpato aññāpadesato apadisati. <span class="bld">Yatheva hī</span>tiādinā tattha nidassanaṃ dasseti. <span class="bld">Cittasaṅkhārapadadvaye</span>ti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti etasmiṃ padadvaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ santepī</span>ti pītimanasikāracittasaṅkhārapadesena yadi vedanā vuttā, evaṃ santepi. <span class="bld">Esā</span> yathāvuttā <span class="bld">vedanā ārammaṇaṃ na hoti</span>. Vedanārammaṇā ca anupassanā, <span class="bld">tasmā vedanānupassanā na yujjati</span>. Yadi evaṃ mahāsatipaṭṭhānādīsu ‘‘vedanā vediyatī’’ti vuttaṃ, taṃ kathanti āha – ‘‘mahāsatipaṭṭhānādīsupī’’tiādi. Tattha <span class="bld">sukhādīnaṃ vatthu</span>nti sukhādīnaṃ uppattiyā vatthubhūtaṃ rūpasaddādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vediyati, na puggalo puggalasseva abhāvato. <span class="bld">Vedanāppavattiṃ upādāya</span> nissāya yathā ‘‘puggalo vedanaṃ vediyatī’’ti <span class="bld">vohāramattaṃ hoti</span>. Evaṃ idhāpi vedanāya assāsapassāse ārabbha pavatti, tathā pavattamanasikārasīsena ‘‘vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti vutto. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti taṃ vedanāya ārammaṇabhāvaṃ sandhāya<a name="M2.0523"></a>. <span class="bld">Ādīnaṃ</span> padānaṃ. <span class="bld">Etassa</span> ‘‘vedanānupassanā na yujjatī’’ti vuttaanuyogassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappītike dve jhāne samāpajjatī</span>ti pītisahagatāni paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. <span class="bld">Tassā</span>ti tena. Paṭisaṃviditasaddāpekkhāya hi kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Samāpattikkhaṇe</span>ti samāpajjanakkhaṇe. <span class="bld">Jhānapaṭilābhenā</span>ti jhānena samaṅgībhāvena. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti ārammaṇamukhena tadārammaṇajhānapariyāpannā <span class="bld">pīti paṭisaṃviditā hoti,</span> ārammaṇassa paṭisaṃviditattāti vuttaṃ hoti. Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditāva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā. <span class="bld">Vipassanakkhaṇe</span>ti vipassanāpaññāya tikkhavisadabhāvappattāya <a name="V2.0225"></a> visayato dassanakkhaṇe. <span class="bld">Lakkhaṇappaṭivedhenā</span>ti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi pītiyā visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite sā yāthāvato viditā eva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">dīghaṃ assāsavasenā</span>ti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena. Pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. <span class="bld">Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato</span>ti jhānapariyāpannaṃ ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yathā hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. <span class="bld">Sati upaṭṭhitā hotī</span>ti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tasmiṃ ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. <span class="bld">Tāya satiyā</span>ti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. <span class="bld">Dīghaṃ passāsavasenā</span>tiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathevā</span>tiādīsu <a name="M2.0524"></a> ayaṃ saṅkhepattho – jhānapaṭilābhena yathā ārammaṇato pītiādayo paṭisaṃviditā honti tena vinā tesaṃ appavattanato. Evaṃ jhānasampayuttena taṃpariyāpannena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti aruṇuggamena viya sūriyassa tena vinā vedanāya appavattanato. Tasmā vuttanayena atisayappavatti vedanā suppaṭividitā, tasmā suvuttametanti pubbe vuttacodanaṃ nirākaroti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇe</span>ti assāsapassāsanimittaṃ vadati. <span class="bld">Cittānupassīyeva nāmesa hoti</span> asammohato cittassa paṭisaṃviditattā. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Cittapaṭisaṃviditavasenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena itarā tissopi cittānupassanā saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti dhammānupassanaṃ anuyutto bhikkhu. <span class="bld">Yaṃ taṃ pahānaṃ</span> pahāyakañāṇaṃ. <span class="bld">Paññāyā</span>ti aparāya vipassanāpaññāya aniccavirāgādito disvā duvidhāyapi ajjhupekkhitā hoti. <span class="bld">Idañhi catukka</span>nti aniccānupassanādivasena vuttaṃ catukkaṃ. <span class="bld">Tassāpi</span> dhammānupassanāya. Pajahatīti <a name="V2.0226"></a> <span class="bld">pahāna</span>nti āha <span class="bld">‘‘niccasaññaṃ…pe… pahānakarañāṇaṃ adhippeta’’</span>nti. <span class="bld">Vipassanāparampara</span>nti paṭipāṭiyā vipassanamāha. <span class="bld">Pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhatī</span>ti majjhimāya paṭipattiyā sammadeva vīthipaṭipannaṃ bhāvanācittaṃ paggahaniggahānaṃ akaraṇena ajjhupekkhati. <span class="bld">Ekato upaṭṭhāna</span>nti yasmā majjhimasamathavīthinātivattiyā tattha ca pakkhandanena indriyānaṃ ekarasabhāvena, tatramajjhattatāya bhāvato avisesaṃ ekaggabhāvūpagamanena ekantato upaṭṭhāti, tasmā na tattha kiñci kātabbanti ajjhupekkhati. <span class="bld">Tatthā</span>ti evaṃ ajjhupekkhane. <span class="bld">Sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti</span> tesaṃ pavattanākārassa ajjhupekkhanato. ‘‘Paññāya disvā’’ti vuttattā <span class="bld">ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā</span>. Na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme ajjhupekkhitā, atha kho abhijjhā …pe… paññāya disvā ajjhupekkhitā hotīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Paṃsupuñjaṭṭhāniyassa kilesassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘catumahāpatho viya cha āyatanāni’’</span>icceva vuttaṃ. Kāyādayo cattāro ārammaṇasatipaṭṭhānā. <span class="bld">Catūsu ārammaṇesū</span>ti kāyādīsu catūsu ārammaṇesu <span class="bld">pavattā</span> <a name="M2.0525"></a> <span class="bld">cattāro satipaṭṭhānā</span> paṃsupuñjaṭṭhāniyassa kilesassa upahananato.</p>
- <p class="centered">Ekadhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para987-988"></a><a name="para987-988_sn5"></a><span class="paranum">987-988</span>. <span class="bld">Kasmā</span>tiādi vihārasamāpattiācikkhaṇe kāraṇaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva-vākāro</span>ti eva-kāro vā-kāro ca. <span class="bld">Ekantasantattā</span> ekantena santamanasikārabhāvato. Sekkhavacaneneva tesaṃ sikkhitabbassa atthibhāve siddhepi sikkhitabbarahitesu tesupi sekkhapariyāyassa vuccamānattā sikkhitabbasaddena sekkhe visesetvā vuttā. Āsavakkhayatthaṃ sikkhitabbassa abhāvepi diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ jhānādisikkhanena vinā sikkhitabbābhāvā <span class="bld">‘‘asekkhā nāmā’’</span>ti vuttā. Buddhānaṃ pana sabbaso sammadeva pariniṭṭhitasikkhattā ‘‘sikkhāmī’’ti na vuttaṃ. Ānāpānajjhānaphalasamāpatti <span class="bld">tathāgatavihāro</span>.</p>
- <p class="subhead">3-10. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para989-996"></a><a name="para989-996_sn5"></a><span class="paranum">989-996</span>. <span class="bld">Aniccādivasenā</span>ti <a name="V2.0227"></a> aniccadukkhānattavasena. <span class="bld">Pavicinati</span> pakārehi vicinati. <span class="bld">Nikkilesā</span>ti apagatakilesā vikkhambhitakilesā. Pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgoti pāṭho.</p>
- <p class="bodytext">Yāya anosakkanaṃ anativattanañca hoti, ayaṃ tatramajjhattupekkhā <span class="bld">majjhattākāro</span>ti vuttā. <span class="bld">Ekacittakkhaṇikā</span>ti ekacittuppādapariyāpannattā.</p>
- <p class="bodytext">Cattunnaṃ catukkānaṃ vasena <span class="bld">soḷasakkhattukā</span>. Ānāpānasannissayena pavattattā ārammaṇavasena pavattā ānāpānārammaṇāpi aparabhāge sati ānāpānassatīti pariyāyena vattabbataṃ arahatīti <span class="bld">‘‘ānāpānassati missakā kathitā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ānāpānamūlakā</span>ti ānāpānasannissayena <a name="M2.0526"></a> pavattā satipaṭṭhānā. <span class="bld">Tesaṃ mūlabhūtā</span>ti tesaṃ satipaṭṭhānānaṃ mūlakāraṇabhūtā. <span class="bld">Bojjhaṅgamūlakā</span>ti bojjhaṅgapaccayabhūtā. <span class="bld">Tepi bojjhaṅgā</span>ti ete vīsati satipaṭṭhānahetukā bojjhaṅgā. <span class="bld">Vijjāvimuttipūrakā</span>ti tatiyavijjāya tassa phalassa ca paripūraṇavasena pavattā bojjhaṅgā. <span class="bld">Phalasampayuttā</span>ti catutthaphalasampayuttā, catubbidhaphalasampayuttā vā.</p>
- <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ānāpānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_11"></a>
- <p class="chapter">11. Sotāpattisaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Veḷudvāravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Cakkavattirājasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para997"></a><a name="para997_sn5"></a><span class="paranum">997</span>. <span class="bld">Anuggahagarahaṇesu</span> <a name="M2.0527"></a><a name="V2.0228"></a> <span class="bld">nipāto</span>ti anuggaṇhanagarahatthajotako nipāto. Kimettha anuggaṇhāti, kiṃ vā garahatīti āha <span class="bld">‘‘catunna’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">anuggaṇhanto</span> anucchavikaṃ katvā gaṇhanto. <span class="bld">Garahanto</span> nindanto. Issarasīlo issaro, tassa bhāvo <span class="bld">issariyaṃ,</span> pabhutā. Adhīnaṃ pati adhipati, tassa bhāvo <span class="bld">ādhipaccaṃ,</span> sāmibhāvoti āha – <span class="bld">‘‘issariyādhipacca’’</span>ntiādi. <span class="bld">Anantakānī</span>ti antarahitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aveccappasādenā</span>ti vatthuttayassa guṇe yāthāvato avecca pavisitvā pasādo. So pana kenaci calanarahitoti āha <span class="bld">‘‘acalappasādenā’’</span>ti. <span class="bld">Maggenā</span>ti ariyamaggena. <span class="bld">Āgatappasādo</span> tassa adhigamena laddhappasādo. <span class="bld">Apubbaṃ acarima</span>nti ekajjhaṃ. Ariyasāvakānañhi ariyamaggo uppajjantova tīsu vatthūsu aveccappasādaṃ āvahanto eva uppajjati. <span class="bld">Tesa</span>nti visayabhūtānaṃ tiṇṇaṃ vatthūnaṃ vasena tidhā vutto. <span class="bld">Yasmā ca</span> atthato <span class="bld">eko, tasmāva ninnānākaraṇo hoti</span> pavattaṭṭhānabhede satipi. <span class="bld">Ariyasāvakassa hī</span>tiādinā nayena tamatthaṃ vivarati. <span class="bld">Pasādo</span> okappanā. <span class="bld">Pemaṃ</span> bhatti. <span class="bld">Gāravaṃ</span> garukaraṇaṃ. <span class="bld">Mahantaṃ</span> uḷāraṃ. <span class="bld">Etaṃ</span> vibhāgena <span class="bld">natthi</span> sabbattha samānattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti bhavantarepi akopanīyatāya. <span class="bld">Sadisavasenā</span>ti aññehi akhaṇḍādīhi sadisavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘mukhavaṭṭi yañhi chinne’’</span>tiādi. Khaṇḍā etissā atthīti <span class="bld">khaṇḍā</span>. Esa nayo sesesupi. Pātimokkhe āgatānukkamena sīlassa ādimajjhavibhāgo veditabbo. <span class="bld">Dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā</span>ti sīlakoṭṭhāsānaṃ. <span class="bld">Ekantaraṃ bhinna</span>nti abhinnena ekantaraṃ hutvā bhinnaṃ. <span class="bld">Tesaṃ</span> khaṇḍādīnaṃ. ‘‘Bhujissehī’’ti uttarapadalopena niddesoti āha <span class="bld">‘‘bhujissabhāvakarehī’’</span>ti. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V2.0229"></a> <span class="bld">vītikkanta</span>nti idampi sīlaṃ vītikkantaṃ. ‘‘Ayaṃ sīlassa vītikkamo’’ti <span class="bld">evaṃ parāmasituṃ asakkuṇeyyehi</span>.</p>
- <p class="subhead">2. Brahmacariyogadhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para998"></a><a name="para998_sn5"></a><span class="paranum">998</span>. <span class="bld">Yesa</span>nti <a name="M2.0528"></a> aniyamato saddhādīnamādhārabhūtapuggaladassanaṃ. <span class="bld">Buddhe pasādo gahito</span>. So hi itarehi paṭhamaṃ gahetabboti. <span class="bld">Ariyakantāni sīlāni gahitāni</span> sotāpannassa sīlānaṃ adhippetattā. <span class="bld">Saṅghe pasādo gahito</span> dhammappasādassa anantaraṃ vuccamānattā. <span class="bld">Dhamme pasādo gahito</span> aveccappasādabhāvato. Sotaṃ ariyamaggaṃ ādito patti sotāpatti, tassā aṅgāni <span class="bld">sotāpattiyaṅgāni. Paccentī</span>ti pajāyanti adhigacchanti. Tenāha <span class="bld">‘‘pāpuṇantī’’</span>ti. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Katarapasādo</span> vattamānoti adhippāyo. <span class="bld">Maggappasādo</span>ti maggasampayutto pasādo. <span class="bld">Āgatamaggassā</span>ti adhigatamaggassa. <span class="bld">Missakappasādo eso</span>ti tasmā ubhopi therā paṇḍitā bahussutā.</p>
- <p class="subhead">3. Dīghāvuupāsakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para999"></a><a name="para999_sn5"></a><span class="paranum">999</span>. Yadaggena tasmiṃ upāsake yathāvuttāni sotāpattiyaṅgāni saṃvijjanti, tadaggena so tesu vattissatīti āha <span class="bld">‘‘catūsu sotāpattiyaṅgesu sandissasī’’</span>ti. Vijjaṃ bhajantīti <span class="bld">vijjābhāgiyā,</span> tesu koṭṭhāsesu pariyāpannāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vijjābhāgiyeti vijjākoṭṭhāsike’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">4-5. Paṭhamasāriputtasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1000-1001"></a><a name="para1000-1001_sn5"></a><span class="paranum">1000-1001</span>. ‘‘Sotāpattī’’ti paṭhamamaggo adhippeto, tassa adhigamūpāyo <span class="bld">sotāpattiyaṅgaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sotāpattiyā pubbabhāgapaṭilābhaṅga’’</span>nti. <span class="bld">Sotāpattiatthāyā</span>ti sotāpattimaggatthāya. <span class="bld">Aṅga</span>nti kāraṇaṃ. <span class="bld">Itare</span> ratanattayappasādādayo. Pubbabhāgiyāya <span class="bld">sotāpattiyā aṅgaṃ</span> kāraṇanti.</p>
- <p class="subhead">6. Thapatisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1002"></a><a name="para1002_sn5"></a><span class="paranum">1002</span>. (Vitānaṃ kāyānaṃ kālanakāya, kāraṇassa upagatānaṃ sātapariyā sijjhati. Tattha <a name="V2.0230"></a> kāyaparipajjhāyamukhena tantiṃ ṭhapesi bhagavā. Na hi passatha namatthehi karaṇe niratthako piti vattati. <span class="bld">‘‘Niyatattā’’</span>ti vuttaṃ. Tameva niyamaṃ <span class="bld">‘‘majjhimapadeseyevā’’</span>ti avadhāraṇena vibhāveti<a name="M2.0529"></a>. Mahāmaṇḍalacārikaṃ carantopi majjhimapadesassa antanteneva carati. Tattha ca vineyyajanassa samosaraṇatā mattapanavācamahatthasupananti.) [Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca, suddhapāṭho gavesitabbo.] Aruṇuṭṭhāpanampi tattheva hoti. Paccantapadese pana dūre vineyyajanā honti, tattha gantvā maggaphalesu patiṭṭhāpetvā tato paccāgantvā majjhimapadese eva vāsaṃ upagacchati, tattha manussehi katānaṃ kārānaṃ mahapphalabhāvaniyamanatthanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Āsanne no bhagavā’’ti idaṃ nidassanamattanti dassento <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>nti ādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakiñcanasapalibodhanaṭṭhenā</span>ti ettha kiñcanaṃ palibodho asamāpitakiccatā, tadubhayassa atthibhāvenāti attho. <span class="bld">Mahāvāse</span>ti mahāgehe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvepi janā</span>ti isidattapurāṇā. <span class="bld">Sitaṃ</span> nāma mandahasitaṃ. <span class="bld">Hasitaṃ</span> nāma vissaṭṭhahasitaṃ. <span class="bld">Muttacāgo</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">visuddhimaggaṭīkāyaṃ</span> (visuddhi. mahāṭī. 1.160) vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Saṃvibhāge</span>ti parassa dānavasena saṃvibhajane. <span class="bld">Akatavibhāga</span>nti deyyadhammavasena na katavibhāgaṃ. Puggalavasena pana ‘‘sīlavantehī’’ti vuttattā katavibhāgameva mahapphalatākaraṇena. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhita’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">(Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca, suddhapāṭho gavesitabbo.)</p>
- <p class="subhead">7. Veḷudvāreyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1003"></a><a name="para1003_sn5"></a><span class="paranum">1003</span>. <span class="bld">Paveṇiāgatassā</span>ti anekapurisayugavasena paramparāgatassa. <span class="bld">Attani upanetabba</span>nti attani netvā parasmiṃ upanetabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yo kho myāyaṃ dhammo appiyo amanāpo, parassapeso dhammo appiyo amanāpo’’</span>tiādi. <span class="bld">Amantabhāsenā</span>ti samphassa samphappalāpassa amantāya mantārahitabhāsanena.</p>
- <p class="subhead">8-9. Paṭhamagiñjakāvasathasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1004-5"></a><a name="para1004-5_sn5"></a><span class="paranum">1004-5</span>. <span class="bld">Dve gāmā</span> dvinnaṃ ñātīnaṃ gāmāti katvā. <span class="bld">Ñātike</span>ti evaṃladdhanāme ekasmiṃ <a name="V2.0231"></a> gāmake. <span class="bld">Giñjakāvasathe</span>ti giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasatho, tasmiṃ. So kira āvāso yathā <a name="M2.0530"></a> sudhāhi parikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā kato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’</span>ti. Tulāthambhadvārabandhakavāṭaphalakāni pana dārumayā eva. Oraṃ vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti <span class="bld">orambhāgiyāni,</span> orambhāgassa vā hitāni <span class="bld">orambhāgiyāni</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tīhi maggehī</span>ti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi pahātabbatāya hi tesaṃ saññojanānaṃ orambhāgiyatā, oraṃ bhañjiyāni vā <span class="bld">orambhāgiyāni</span> vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhanāya na hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnānī’’</span>ti. <span class="bld">Nibbattivasenā</span>ti paṭisandhiggahaṇavasena gantuṃ na denti. Mahaggatabhavagāmikammāyūhanassa vibandhanato <span class="bld">sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi</span> saññojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatabhavūpapattiyā visesapaccayattā <span class="bld">tattha</span> mahaggatabhave <span class="bld">nibbattampi</span> tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato <span class="bld">ānetvā idheva</span> kāmabhave eva <span class="bld">nibbattāpenti</span>. Tasmā <span class="bld">sabbānipi</span> pañcapi saṃyojanāni <span class="bld">orambhāgiyāneva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvo</span>ti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvo. Buddhadassana-theradassana-dhammassavanānaṃ pana atthāya assa āgamanaṃ anivāritaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kadāci uppattiyā viraḷākāratā, pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti <span class="bld">dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇha</span>nti bahuso. <span class="bld">Bahalabahalā</span>ti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā pharantā sādhentā andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti. <span class="bld">Puttadhītaro hontī</span>ti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Bhavatanukavasenā</span>ti appakabhavavasena. <span class="bld">Ta</span>nti mahāsīvattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ. Tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sotāpannassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi</span> aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāvacaralokaṃ</span> <a name="M2.0531"></a> <span class="bld">sandhāya vuttaṃ</span> itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi <a name="V2.0232"></a> sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā – ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Imaṃ lokaṃ āgantvā</span>ti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayamidha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘imaṃ lokanti kāmabhavo adhippeto’’ti imamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu…pe… sabhāvoti attho</span> apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. <span class="bld">Dhammaniyāmenā</span>ti maggadhammaniyāmena <span class="bld">niyato</span> uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha ‘‘sambodhiparāyaṇo’’ti. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ ñāṇagati</span>nti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ ñāṇūpapattiṃ. <span class="bld">Ñāṇābhisamparāya</span>nti tato parampi – ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ñāṇasahitaṃ upapattipaccayabhavaṃ. <span class="bld">Olokentassa</span> ñāṇacakkhunā apekkhantassa. Kevalaṃ <span class="bld">kāyakilamathova,</span> na tena kāci paresaṃ atthasiddhīti adhippāyo. <span class="bld">Cittavihesā</span> cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā <span class="bld">buddhānaṃ natthi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ādissati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ, dhammabhūtaṃ ādāsaṃ <span class="bld">dhammādāsaṃ,</span> ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tena hi ariyasāvako catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānaṃ yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbāti. <span class="bld">Yena dhammādāsenā</span>ti idha pana maggadhammameva vadati. Sesaṃ uttānatthattā suviññeyyamevāti.</p>
- <p class="centered">Veḷudvāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Rājakārāmavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sahassabhikkhunisaṅghasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1007"></a><a name="para1007_sn5"></a><span class="paranum">1007</span>. Dhammikattā <a name="V2.0233"></a><a name="M2.0532"></a> desavāsīhi anukampito rājāti rājako, tassa ārāmo <span class="bld">rājakārāmo,</span> tasmiṃ. <span class="bld">Bhūmisīsaṃ</span> seṭṭhappadeso, yattha vasanto lābhaggayasaggappatto hotīti tesaṃ adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vārāpehī</span>ti paṭisedhehi. <span class="bld">Yujjhāpetu</span>nti kalahaṃ kārāpetuṃ. <span class="bld">Puna āgacchantā</span>ti aparasmiṃ saṃvacchare āgacchantā. <span class="bld">Ubbaṭṭetvā</span>ti mahatī vīciyo ubbaṭṭetvā. Yathā tassa sakalameva raṭṭhaṃ ekodakībhūtaṃ hoti, evaṃ katvā samuddameva jātaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘samuddameva akaṃsū’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Isīnamantaraṃ katvā</span>ti isīnaṃ kāraṇaṃ katvā, isīnaṃ hetūti attho, isīnaṃ vā antarabhedaṃ katvā. Tathā loke kolāhalassa patthaṭataṃ vibhāvento bhagavā <span class="bld">‘‘me suta’’</span>nti āha paccakkhato jānampi. <span class="bld">Ucchinno</span>ti kulacchedena ucchinno. Na kevalaṃ sayameva, atha kho <span class="bld">saha raṭṭhehi. Vibhava</span>nti vināsaṃ upagato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ sandhāyetaṃ vutta</span>nti taṃ yathāvuttaṃ pasenadinā kosalarājena kāritaṃ vihāraṃ sandhāya etaṃ ‘‘rājakārāme’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">2-3. Brāhmaṇasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1008-9"></a><a name="para1008-9_sn5"></a><span class="paranum">1008-9</span>. <span class="bld">Udayagāmini</span>nti ārambhato paṭṭhāya sampattiāvahaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Duggatibhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1010"></a><a name="para1010_sn5"></a><span class="paranum">1010</span>. Duṭṭhā gati nipphatti duggati, duggatabhāvo dāliddiyaṃ, tadeva bhayaṃ, taṃ sabbaṃ anavasesaṃ vā <span class="bld">duggatibhayaṃ</span> daliddabhayaṃ. Sammadeva atikkantoti <span class="bld">samatikkanto</span>.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamamittāmaccasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1012"></a><a name="para1012_sn5"></a><span class="paranum">1012</span>. <span class="bld">Vohāramittā</span>ti <a name="V2.0234"></a> taṃtaṃdānaggahaṇavasena vohārakā mittā. <span class="bld">Āmantanapaṭimantanairiyāpathādīsupī</span>ti ālāpasallāpagamananisajjādiatthasaṃvidhānādīsu<a name="M2.0533"></a>. <span class="bld">Ekato pavattakiccā</span>ti saha pavattakattabbā. Amā saha bhavantīti <span class="bld">amaccā</span>. ‘‘Amhākaṃ ime’’ti ñāyantīti <span class="bld">ñātī,</span> āvāhavivāhasambaddhā. Tenāha <span class="bld">‘‘sassusasurapakkhikā’’</span>ti. Yonisambandhā vā <span class="bld">sālohitā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘bhātibhaginimātulādayo’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyamittāmaccasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1013"></a><a name="para1013_sn5"></a><span class="paranum">1013</span>. Kismiñci kassaci ca tathā tathā uppannassa pasādassa aññathābhāvo <span class="bld">pasādaññathattaṃ</span>. Bhūtasaṅghātassa ghanaādikassa aññathābhāvo <span class="bld">bhāvaññathattaṃ</span>. Nirayādigatiantaraupapatti <span class="bld">gatiaññathattaṃ</span>. Sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇassa aññathābhāvo <span class="bld">lakkhaṇaññathattaṃ</span>. ‘‘Ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti evaṃ vuttaṃ aññathattaṃ <span class="bld">vipariṇāmaññathattaṃ</span>. Lakkhaṇaññathattaṃ na labbhati. Tenāha <span class="bld">‘‘lakkhaṇaṃ pana na vigacchatī’’</span>ti, sesaṃ labbhatīti. <span class="bld">Pathavīdhātuyā</span>ti sasambhārapathavīdhātuyā. <span class="bld">Āpodhātuyā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Purimabhāvo</span>ti ghanakaṭhinabhāvo. <span class="bld">Bhāvaññathattaṃ</span> rasaññathattasabhāvo. <span class="bld">Gatiaññathattaṃ</span> uggatūpapatti. Tenāha <span class="bld">‘‘tañhi ariyasāvakassa natthī’’</span>ti. <span class="bld">Pasādaññathattampi natthiyeva</span> ariyasāvakassa.</p>
- <p class="centered">Rājakārāmavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Saraṇānivaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1017-18"></a><a name="para1017-18_sn5"></a><span class="paranum">1017-18</span>. <span class="bld">Samiddha</span>nti sampuṇṇaṃ. <span class="bld">Supupphita</span>nti upasobhitatāya supupphitasadisattā. Byūhā nāma yehi eva pavisanti, tehi eva nikkhamanti. Tenāha <span class="bld">‘‘byūhā vuccanti avinibbiddharacchāyo’’</span>ti. <span class="bld">Uddhatacārinā</span>ti yaṭṭhantarā.</p>
- <p class="subhead">3. Godhasakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1019"></a><a name="para1019_sn5"></a><span class="paranum">1019</span>. <span class="bld">Tīhī</span>ti <a name="V2.0235"></a> ratanattaye uppannehi tīhi pasādadhammehi. <span class="bld">Catūhī</span>ti tehi eva saddhiṃ sīlena. <span class="bld">Kocidevā</span>tiādi parikappavasena vuttaṃ bhagavati <a name="M2.0534"></a> attano saddhāya uḷāratamabhāvadassanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavato sabbaññutāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dhammo samuppādo</span>ti vivādadhammauppattihetu. Tadeva hi sandhāyāha <span class="bld">‘‘kiñcideva kāraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Kāraṇa</span>nti nānākāraṇaṃ. <span class="bld">Kalyāṇakusalavimutta</span>nti akalyāṇaṃ akusalaṃ, tadidaṃ yathāvuttaappasādanena apanītaatthadassanatthaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti mahānāmasakkassa. <span class="bld">Anavajjanadoso eso</span>ti catūsu dhammesu ekenapi samannāgato sotāpanno hotīti anujānitvā catūhipi samannāgatena ācikkhitabbanti yāthāvato anavajjanadosoti attho.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1020"></a><a name="para1020_sn5"></a><span class="paranum">1020</span>. <span class="bld">Pamāṇenā</span>ti ekena pamāṇena, na sabbaso. <span class="bld">Olokanaṃ khamantī</span>ti dassanamaggena catusaccadhammā paccattaṃ passitabbā paṭivijjhitabbā. Paṭhamamaggakkhaṇe hi catusaccadhammā ekadesatova diṭṭhā nāma honti. <span class="bld">‘‘Parimuccatī’’ti pana vattuṃ vaṭṭati</span> paṭivijjhanakiriyāya vattamānattā. <span class="bld">Agantvā</span> apāyesu anuppattirahattā. Tenāha <span class="bld">‘‘na gacchatī’’</span>ti, na uppajjatīti attho. <span class="bld">Mahāsārarukkhe dassento āha</span> – ‘‘yo koci viññujātiko mama ce gocaraṃ gacchati, ekassa āgamanaṃ avañjhaṃ amogha’’nti dassetuṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Dutiyasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><a name="para1021_sn5"></a><span class="paranum">1021</span>. <span class="bld">Dukkhettaṃ</span> nirojakaṃ, tāya eva dukkhettatāya visamaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘visamakhetta’’</span>nti. <span class="bld">Loṇūpahata</span>nti jātasabhāvena loṇena ūsarena upahataṃ. <span class="bld">Khaṇḍānī</span>ti khaṇḍitāni. <span class="bld">Temetvā</span>ti temitattā. <span class="bld">Vātātapahatānī</span>ti cirakālaṃ vātena ceva ātapena ca upahatāni ābādhitāni.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1022"></a><a name="para1022_sn5"></a><span class="paranum">1022</span>. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti ṭhānaso. Tenāha <span class="bld">‘‘khaṇenā’’</span>ti. Niyyānikanti pavattaṃ ñāṇapaṭirūpakaṃ <a name="V2.0236"></a> pakatipurisantarajānanādimicchāñāṇaṃ. Taṃ pana aniyyānikaṃ ‘‘niyyānika’’nti paccavekkhaṇavasena pavatteyyāti āha <span class="bld">‘‘micchāpaccavekkhaṇenā’’</span>ti. Guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānasaṅkhātā vimutti <span class="bld">micchāvimutti</span>.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1023"></a><a name="para1023_sn5"></a><span class="paranum">1023</span>. Yathākammaṃ <a name="M2.0535"></a> samparetabbato samparāyo, peccabhavo, samparāyahetukaṃ <span class="bld">samparāyikaṃ,</span> maraṇabhayaṃ.</p>
- <p class="centered">Saraṇānivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Puññābhisandavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamapuññābhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1027"></a><a name="para1027_sn5"></a><span class="paranum">1027</span>. Avicchedena niccappavattiyamānāni puññāni abhisandanaṭṭhena <span class="bld">‘‘puññābhisandā’’</span>ti vuttā, tena puññanadiyoti attho vutto. Sukhassa āharaṇato ānayanato <span class="bld">sukhassāhāro</span>.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamadevapadasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1030"></a><a name="para1030_sn5"></a><span class="paranum">1030</span>. <span class="bld">Devāna</span>nti visuddhidevānaṃ. <span class="bld">Devapadānī</span>ti tesaṃ padāni devapadāni, devoti vā sammāsambuddho. <span class="bld">Devassa ñāṇena akkantapadānī</span>ti paṭivedhañāṇena ceva desanāñāṇena ca akkantapadāni. <span class="bld">Devā nāma</span> jātidevā. Tesampi devaṭṭhena devoti devadevo, sambuddho.</p>
- <p class="subhead">8. Vassasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1034"></a><a name="para1034_sn5"></a><span class="paranum">1034</span>. <span class="bld">Pāraṃ vuccati nibbānaṃ</span> saṃsāramahoghassa paratīrabhāvato. Tenāha – ‘‘tiṇṇo pāraṅgato, thale tiṭṭhati brāhmaṇo (saṃ. ni. 4.238; itivu. 69; pu. pa. 188), ye <a name="V2.0237"></a> janā pāragāmino’’ti (dha. pa. 85) ca. Atha vā pāti rakkhatīti <span class="bld">pāraṃ,</span> nibbānaṃ. Yo paṭivijjhati, taṃ vaṭṭadukkhato pāti rakkhati, accantahitena ca vimuttisukhena ca rameti, tasmā <span class="bld">pāra</span>nti vuccati. <span class="bld">Gacchamānā evā</span>ti pāraṃ nibbānaṃ gacchamānā eva. Te dhammā <span class="bld">āsavānaṃ khayāya saṃvattanti</span> sacchikiriyāpahānapaṭivedhānaṃ samakālattā.</p>
- <p class="subhead">10. Nandiyasakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1036"></a><a name="para1036_sn5"></a><span class="paranum">1036</span>. <span class="bld">Pavivekatthāyā</span>ti <a name="M2.0536"></a> pavivekasukhatthāya. <span class="bld">Paṭisallānatthāyā</span>ti bahiddhā nānārammaṇato cittaṃ paṭinivattetvā kammaṭṭhāne sammadeva līnatthāya.</p>
- <p class="centered">Puññābhisandavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Sagāthakapuññābhisandavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamaabhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1037"></a><a name="para1037_sn5"></a><span class="paranum">1037</span>. <span class="bld">Saṅkhyā atthi</span> heṭṭhā mahāpathaviyā, upari ākāsena, parito cakkavāḷapabbatena, majjhe tattha tattha ṭhitehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā. Jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti adhippāyo. Mahāsarīramaccha-kumbhīla-yakkha-rakkhasa-mahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ, baḷavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena <span class="bld">bahubheravaṃ</span>.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyaabhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1038"></a><a name="para1038_sn5"></a><span class="paranum">1038</span>. <span class="bld">Sambhede</span>ti sambhedaṃ samodhānaṃ gataṭṭhāne. <span class="bld">Yatthimā mahānadiyo saṃsandanti samentī</span>ti parikappavacanametaṃ. Tādisāsu hi mahānadīsu kāci puratthimasamuddaṃ paviṭṭhā, kāci pacchimaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyaabhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1039"></a><a name="para1039_sn5"></a><span class="paranum">1039</span>. ‘‘Kusale <a name="V2.0238"></a> patiṭṭhito’’ti ettha yaṃ accantikaṃ kusale patiṭṭhānaṃ. Taṃ dassento <span class="bld">‘‘maggakusale patiṭṭhito’’</span>ti āha, heṭṭhimamaggakusaleti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘bhāveti magga’’</span>nti. Ariyaphalaṃyeva <span class="bld">dhammasāro</span>. Kilesā khīyanti etthāti kilesakkhayo, nibbānaṃ, tasmiṃ <span class="bld">kilesakkhaye rato</span>.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamamahaddhanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1040"></a><a name="para1040_sn5"></a><span class="paranum">1040</span>. Ariyānaṃ <a name="M2.0537"></a> buddhānaṃ dhanantipi ariyadhanaṃ, nibbānanti keci. Anayatopi visuddhaṭṭhena ariyañca taṃ dhanañca dhanāyitaṭṭhenāti ariyadhanaṃ, tena <span class="bld">ariyadhanena. Teneva bhogenā</span>ti ariyadhanabhogena.</p>
- <p class="centered">Sagāthakapuññābhisandavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Sappaññavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Vassaṃvutthasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1048"></a><a name="para1048_sn5"></a><span class="paranum">1048</span>. <span class="bld">Samodhānetvā</span>ti yehi indriyādīhi bhāviyamānehi sotāpattimaggo anuppatto, tāneva. Dhammasamānatāya cetaṃ vuttaṃ. Aññāneva hi atthato taṃ taṃ maggaṃ sādhakāni indriyādīni. <span class="bld">Tanti paveṇī kathitā</span>ti yaṃ kañci vineyyapuggalaṃ anapekkhitvā kevalaṃ tantivasena ṭhiti kathitā.</p>
- <p class="subhead">3. Dhammadinnasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1049"></a><a name="para1049_sn5"></a><span class="paranum">1049</span>. <span class="bld">Sattasu janesū</span>ti sattasu kittiyamānesu upāsakajanesu. <span class="bld">Gambhīrā</span>tiādīsu <span class="bld">dhammagambhīrā</span>ti pāḷigatiyā gambhīrā, tathā ca <span class="bld">sallasuttaṃ</span> heṭṭhā pakāsitameva. <span class="bld">‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’</span>tiādinā (a. ni. 6.63; kathā. 539) āgataṃ <span class="bld">cetanāsuttaṃ</span><a name="V2.0239"></a>. Tattha ‘‘cetanāsahajātaṃ nānākkhaṇika’’ntiādinā paṭṭhāne āgatanayena, suttesu (a. ni. 3.101) ca ‘‘diṭṭhadhammavedanīya’’ntiādinā āgatanayena gambhīrabhāvo veditabbo, nibbānassa ceva ariyamaggassa ca pakāsanato <span class="bld">asaṅkhatasaṃyuttassa</span> lokuttaratthadīpakatā. ‘‘Atītaṃpāhaṃ rūpena khajjiṃ, etarahi khajjāmī’’tiādinā pañcannaṃ khandhānaṃ khādakabhāvassa, puggalassa khāditabbatāya vibhāvanena <span class="bld">khajjanīyapariyāye</span> (saṃ. ni. 3.79) visesato nissattanijjīvatā dīpitāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sattasuññatādīpakā khajjanikasuttantādayo’’</span>ti. <span class="bld">Upasampajja viharissāmā</span>ti ye tesu suttesu vuttapaṭipadaṃ sammadeva paripūrenti, te tesu upasampajja viharanti nāma<a name="M2.0538"></a>. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘na kho neta’’nti ettha na-kāro ‘‘aññamañña’’nti ettha ma-kāro viya byañjanasandhimattameva, nāssa koci attho.</p>
- <p class="subhead">4. Gilānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1050"></a><a name="para1050_sn5"></a><span class="paranum">1050</span>. <span class="bld">Na kho paneta</span>nti na kho etaṃ, noti ca amhehīti atthoti āha <span class="bld">‘‘na kho amhehī’’</span>tiādi. Assasantīti <span class="bld">assāsanīyā</span>ti āha <span class="bld">‘‘assāsakarehī’’</span>ti. Marissatīti <span class="bld">māriso,</span> ekantabhāvimaraṇo, so pana maraṇādhīnavuttikoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘maraṇapaṭibaddho’’</span>ti. <span class="bld">Adhimuccehī</span>ti adhimuttiṃ uppādehi. Taṃ pana tathā cittassa paṇidhānaṃ ṭhapananti āha <span class="bld">‘‘ṭhapehī’’</span>ti. <span class="bld">Āgamanīyaguṇesū</span>ti pubbabhāgaguṇesu. <span class="bld">Pamāṇaṃ nāma natthi</span> anantāparimāṇattā. <span class="bld">Nānākaraṇaṃ natthi</span> vimuttiyā ninnānattā.</p>
- <p class="subhead">9. Paññāpaṭilābhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1055"></a><a name="para1055_sn5"></a><span class="paranum">1055</span>. <span class="bld">Paññāpaṭilābhāyā</span>ti maggaphalapaññāya paṭilābhatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘satta sekkhā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Sappaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Mahāpaññavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Mahāpaññasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1058"></a><a name="para1058_sn5"></a><span class="paranum">1058</span>. <span class="bld">Mahante</span> <a name="V2.0240"></a> <span class="bld">atthe pariggaṇhātī</span>ti saccapaṭiccasamuppādādike mahāvitthāre atthe paricchijja asesetvā muṭṭhigate viya katvā gaṇhāti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Mahāpaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sotāpattisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_12"></a>
- <p class="chapter">12. Saccasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Samādhivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1071"></a><a name="para1071_sn5"></a><span class="paranum">1071</span>. <span class="bld">Cittekaggatāyā</span>ti <a name="M2.0539"></a><a name="V2.0241"></a> nissakkavacanaṃ ‘‘parihāyantī’’ti padaṃ apekkhitvā. <span class="bld">Yathābhūtādivasenā</span>ti yathāgatādivasena. Yathābhūtaṃ nāma imasmiṃ sutte ‘‘samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘tathā yasmā’’tiādisaṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi yathābhūtavasena kāraṇacchedo kato ‘‘tathā yasmā’’tiādivacanehi. <span class="bld">Vaṇṇā</span>ti akkharā, ‘‘guṇā’’ti keci. <span class="bld">Padabyañjanānī</span>ti nāmādipadāni ceva taṃsamudāyabhūtabyañjanāni ca.</p>
- <p class="subhead">3. Paṭhamakulaputtasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1073-75"></a><a name="para1073-75_sn5"></a><span class="paranum">1073-75</span>. <span class="bld">Sāsanāvacarā adhippetā</span> bāhirakānaṃ saccābhisamayassa abhāvato. <span class="bld">Tathā</span>ti iminā catutthapañcamesu atthavisesābhāvaṃ dasseti. Yadi evaṃ kasmā visuṃ visuṃ desanāti āha <span class="bld">‘‘tena tena abhilāpenā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">10. Tiracchānakathāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1080"></a><a name="para1080_sn5"></a><span class="paranum">1080</span>. Duggatito saṃsārato ca niyyāti etenāti niyyānaṃ, saggamaggo mokkhamaggo ca. Tasmiṃ niyyāne niyuttā, taṃ ettha atthīti <span class="bld">niyyānikā</span>. Vacīduccaritasaṃkilesato vā niyyātīti ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ka-kāraṃ katvā niyyānikā. Cetanāya saddhiṃ samphappalāpā veramaṇi. Tappaṭipakkhato aniyyānikā, tassa bhāvo <span class="bld">aniyyānikattaṃ. Tiracchānabhūta</span>nti tirokaraṇabhūtaṃ. <span class="bld">Kammaṭṭhānabhāve</span>ti aniccatāpaṭisaṃyuttacatusaccakammaṭṭhānabhāve. <span class="bld">Sātthaka</span>nti dānasīlādinissitattā hitapaṭisaṃyuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visikhā</span>ti <a name="V2.0242"></a> gharasanniveso. Visikhāgahaṇena ca gāmādigahaṇe viya tannivāsino visesato gahitā ‘‘āgato gāmo’’tiādīsu viya<a name="M2.0540"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘sūrā samatthā’’</span>ti. Kumbhaṭṭhānāpadesena kumbhadāsiyo vuttāti āha – <span class="bld">‘‘kumbhadāsikathā’’</span>ti. Ayāthāvato uppattiṭṭhitisaṃhārādivasena loko akkhāyati etenāti <span class="bld">lokakkhāyikā</span>. Iti iminā pakārena bhavo, iminā abhavoti evaṃ pavattāya <span class="bld">itibhavābhavakathāya saddhiṃ</span>.</p>
- <p class="centered">Samādhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Dhammacakkappavattanavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1081"></a><a name="para1081_sn5"></a><span class="paranum">1081</span>. <span class="bld">‘‘Isīnaṃ patanuppatanavasena</span> osīdanauppatanaṭṭhānavasena <span class="bld">evaṃ</span> ‘isipatana’nti <span class="bld">‘laddhanāme’</span>ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘ettha hī’’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āmantesī</span>ti ettha yasmā dhammacakkappavattanatthaṃ ayaṃ āmantanā, tasmā samudāgamato paṭṭhāya satthu pubbacaritaṃ saṅkhepeneva pakāsetuṃ vaṭṭatīti <span class="bld">‘‘dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāyā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">mārabalaṃ bhinditvā</span>ti mārañca mārabalañca bhañjitvā. Atha vā mārassa abbhantaraṃ bāhirañcāti duvidhaṃ balaṃ bhañjitvā. <span class="bld">‘‘Dveme, bhikkhave, antā’’</span>ti ettha <span class="bld">anta</span>-saddo ‘‘pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. 1063) viya bhāgapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā’’</span>ti. <span class="bld">Saha samudāhārenā</span>ti uccāraṇasamakālaṃ. <span class="bld">Pattharitvā aṭṭhāsi</span> buddhānubhāvena. <span class="bld">Brahmāno samāgacchiṃsu</span> paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gihisaññojana</span>nti gihibandhanaṃ. <span class="bld">Chinditvā</span>ti haritvā. <span class="bld">Na vaḷañjetabbā</span>ti nānuyuñjetabbā. <span class="bld">Kilesakāmasukhassā</span>ti kilesakāmayuttassa sukhassa. <span class="bld">Anuyogo</span>ti anubhavo. Gāmavāsīhi sevitabbattā <span class="bld">gāmavāsīnaṃ santako. Attano</span>ti attabhāvassa. Āhito ahaṃmāno etthāti <span class="bld">attā,</span> attabhāvo. <span class="bld">Dukkhakaraṇa</span>nti dukkhuppādanaṃ. <span class="bld">Attamāraṇehī</span>ti <a name="M2.0541"></a> attabādhanehi. <span class="bld">Upasamāyā</span>ti <a name="V2.0243"></a> kilesavūpasamo adhippeto, tadatthasampadānavacananti āha <span class="bld">‘‘kilesūpasamatthāyā’’</span>ti. Esa nayo sesesupi.</p>
- <p class="bodytext">Saccañāṇādivasena tayo parivaṭṭā etassāti <span class="bld">tiparivaṭṭaṃ,</span> ñāṇadassanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘saccañāṇā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yathābhūtaṃ ñāṇa</span>nti paṭivedhañāṇaṃ āha. <span class="bld">Tesuyeva</span> saccesu. Ñāṇena kattabbassa ca pariññāpaṭivedhādikiccassa ca <span class="bld">jānanañāṇaṃ,</span> ‘‘tañca kho paṭivedhato pagevā’’ti keci. Pacchāti apare. Tathā <span class="bld">katañāṇaṃ. Dvādasākāra</span>nti dvādasavidhaākārabhedaṃ. <span class="bld">Aññatthā</span>ti aññesu suttesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi dhammacakka</span>nti idaṃ tattha ñāṇakiccaṃ padhānanti katvā vuttaṃ. Saddhindriyādidhammasamudāyo pana pavattanaṭṭhena cakkanti <span class="bld">dhammacakkaṃ</span>. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañca, dhammena ñāyena cakkantipi <span class="bld">dhammacakkaṃ</span>. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattatīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattatīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). <span class="bld">Ubhayampī</span>ti paṭivedhañāṇaṃ desanāñāṇanti ubhayampi. <span class="bld">Eta</span>nti tadubhayaṃ. <span class="bld">Imāya desanāyā</span>ti iminā suttena <span class="bld">pakāsentena bhagavatā</span> yathāvuttañāṇadvayasaṅkhātaṃ <span class="bld">dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma</span> pavattanakiccassa aniṭṭhitattā. <span class="bld">Patiṭṭhite</span>ti aññāsi koṇḍaññattherena sotāpattiphale patiṭṭhite. <span class="bld">Pavattitaṃ</span> nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo, ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā, uparimaggādhigamo panassa atthaṅgato evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekappahārenā</span>ti ekeneva pahārasaññitena kālena. Divasassa hi tatiyo bhāgo pahāro nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘tena khaṇena tena layena tena muhuttenā’’ti vuttaṃ. Taṃ pahārakkhaṇasallakkhaṇameva. <span class="bld">Sabbaññutaññāṇobhāso</span>ti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto obhāso cittaṃ paṭicca utusamuṭṭhāno veditabbo. Yasmā bhagavato dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpane ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi, tasmā <span class="bld">‘‘imassapi udānassā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Saṅkāsanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1089"></a><a name="para1089_sn5"></a><span class="paranum">1089</span>. Atthasaṃvaṇṇane <a name="M2.0542"></a> vaṇṇīyanteti <span class="bld">vaṇṇā</span>. Teyeva pariyāyena akkharaṇato <span class="bld">akkharāni</span><a name="V2.0244"></a>. Atthaṃ byañjentīti <span class="bld">byañjanāni</span>. Yasmā pana akārādike sarasamaññā, kakārādike byañjanasamaññā, ubhayattha vaṇṇasamaññā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vaṇṇānaṃ vā ekadesā yadidaṃ byañjanā nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Nettiyaṃ</span> pana vākye byañjanasamaññā. Byañjanaggahaṇeneva cettha ākāraniruttiniddesā gahitā evāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Saṅkāsanā</span>ti atthassa ñāpanā bhāgaso. Tenāha <span class="bld">‘‘vibhattiyo’’</span>ti. Saṅkāsanaggahaṇeneva cettha pakāsanā vuttā hoti. Vibhattiyo hi atthavacaneneva vivaranti, tāhi kāraṇapaññattiyo vuttāyevāti, tāhipi atthapadāni gahitāneva honti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ nettiaṭṭhakathāyañca</span> vuttanayena veditabbo. <span class="bld">Sabbākārenā</span>ti sabhāgādivibhāvanākārena. <span class="bld">Vaṇṇādīna</span>nti tasmiṃ pana vitthāre pavattavaṇṇādīnaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti vaṇṇādīnaṃ antaabhāvato. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘aparimāṇā vaṇṇā byañjanā saṅkāsanā’’ti evamāha.</p>
- <p class="subhead">10. Tathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1090"></a><a name="para1090_sn5"></a><span class="paranum">1090</span>. <span class="bld">Sabhāvāvijahanaṭṭhenā</span>ti attano dukkhasabhāvassa kadācipi apariccajanena tathasabhāvaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhañhi dukkhameva vutta’’</span>nti. <span class="bld">Sabhāvassā</span>ti dukkhasabhāvassa. <span class="bld">Amoghatāyā</span>ti avañjhatāya. <span class="bld">Avitatha</span>nti na vitathaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hotī’’</span>ti. <span class="bld">Aññabhāvānupagamenā</span>ti samudayādisabhāvānupagamanena musā na hotīti añño aññathā na hotīti <span class="bld">anaññathaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Dhammacakkappavattanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Koṭigāmavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Koṭigāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1091"></a><a name="para1091_sn5"></a><span class="paranum">1091</span>. <span class="bld">Ananubodhā</span>ti <a name="M2.0543"></a> paṭivedhassa anurūpabodhābhāvena. <span class="bld">Appaṭivedhā</span>ti saccānaṃ paṭimukhaṃ vedhābhāvena.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyakoṭigāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1092"></a><a name="para1092_sn5"></a><span class="paranum">1092</span>. <span class="bld">Phalasamādhiphalapaññāna</span>nti <a name="V2.0245"></a> aggaphalasamādhiaggaphalapaññānaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Tathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1097"></a><a name="para1097_sn5"></a><span class="paranum">1097</span>. <span class="bld">Ariyāna</span>nti buddhānaṃ ariyānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">8. Lokasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1098"></a><a name="para1098_sn5"></a><span class="paranum">1098</span>. <span class="bld">Paṭividdhattā desitattā cā</span>ti iminā paṭivedhañāṇena desanāñāṇena ca pariggahitattā <span class="bld">ariyasantakāni honti</span> ariyassa bhagavato santakabhāvato.</p>
- <p class="subhead">10. Gavampatisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1100"></a><a name="para1100_sn5"></a><span class="paranum">1100</span>. <span class="bld">Ekappaṭivedho</span>ti ekeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ ekajjhaṃ paṭivedho.</p>
- <p class="centered">Koṭigāmavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Sīsapāvanavaggo</p>
- <p class="subhead">3. Daṇḍasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1101"></a><a name="para1101_sn5"></a><span class="paranum">1101</span>. <span class="bld">Punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva nibbattanti</span> adiṭṭhattā catunnaṃ ariyasaccānaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Sattisatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1105"></a><a name="para1105_sn5"></a><span class="paranum">1105</span>. <span class="bld">Bhaveyya</span> <a name="M2.0544"></a> <span class="bld">ce</span>ti dukkhadomanassāni ajjhupekkhitvā sahitehi tehi saccābhisamayo bhaveyyāti evaṃ parikappanā na kātabbāti.</p>
- <p class="subhead">9. Indakhīlasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1109"></a><a name="para1109_sn5"></a><span class="paranum">1109</span>. <span class="bld">Ajjhāsaya</span>nti <a name="V2.0246"></a> sassatādibhedaṃ ajjhāsayaṃ. So hi ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti gāhassa mukhabhūtattā <span class="bld">mukhanti adhippeto</span>. Tañca apare adiṭṭhasaccā olokenti, diṭṭhasaccā pana neva olokenti.</p>
- <p class="subhead">10. Vādatthikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1110"></a><a name="para1110_sn5"></a><span class="paranum">1110</span>. <span class="bld">Kukkuko</span> pamāṇamajjhimassa purisassa hatthoti attho. <span class="bld">Kukkū</span>ti tasseva nāmaṃ.</p>
- <p class="centered">Sīsapāvanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Papātavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Lokacintāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1111"></a><a name="para1111_sn5"></a><span class="paranum">1111</span>. <span class="bld">Lokacinta</span>nti lokasannivesapaṭisaṃyuttavīmaṃsāva. ‘‘Lokacitta’’ntipi pāṭho, taṃtaṃlokapariyāpannaṃ cittanti attho. <span class="bld">Nāḷikerādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena avuttānaṃ osadhitiṇavanappatiādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Evarūpa</span>nti edisaṃ aññampi taṃtaṃlokacittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vigatacitto</span>ti attatthaparatthato apagatavitakko addasa evaṃ adhiṭṭhahiṃsūti sambandho. <span class="bld">Sambarimāya</span>nti sambarena asurindena uppāditaṃ asuramāyaṃ, yaṃ ‘‘indajāla’’ntipi vuccati indassa mohanatthaṃ uppāditattā. <span class="bld">Samparivattetvā</span>ti paridhāvetvā. <span class="bld">Yathā ne</span>ti ne asure yathā so puriso passati, evaṃ adhiṭṭhahiṃsu. Kasmā panete evaṃ adhiṭṭhahiṃsūti? Taṃ purisaṃ tattha tathānisinnaṃ disvā ‘‘ayañca devo’’ti āsaṅkantā tathā adhiṭṭhahitvā bhisamuḷālachiddehi pavisitvā attano asurabhavanaṃ gatā. Tenāha bhagavā – <span class="bld">‘‘devānaṃyeva mohayamānā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">2-3. Papātasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1112-3"></a><a name="para1112-3_sn5"></a><span class="paranum">1112-3</span>. <span class="bld">Mariyādapāsāṇo</span>ti <a name="V2.0247"></a><a name="M2.0545"></a> gijjhakūṭapabbatassa mariyādapākārasadiso mahanto pāsāṇo. <span class="bld">Aniṭṭharūpa</span>nti ettha <span class="bld">rūpa</span>-saddo sabhāvattho ‘‘piyarūpe sātarūpe’’tiādīsu (ma. ni. 1.408-409) viyāti āha – <span class="bld">‘‘aniṭṭhasabhāva’’</span>nti.</p>
- <p class="subhead">5. Vālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1115"></a><a name="para1115_sn5"></a><span class="paranum">1115</span>. <span class="bld">Upāsana</span>nti ācariyaupāsanaṃ, ācariyaṃ antevāsinā vā divase divase sikkhanavasena upāsitabbato upāsananti laddhanāmaṃ <span class="bld">kaṇḍakhipanasippaṃ. Kaṇḍaṃ atikkamante</span>ti saraṃ khipante. <span class="bld">Poṅkhānupoṅkha</span>nti poṅkhasaddatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekaṃ kaṇḍaṃ khipitvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aparaṃ anupoṅkha</span>nti ettha <span class="bld">apara</span>nti tatiyakaṇḍaṃ. Anupoṅkhaṃ nāma idanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘anupoṅkhaṃ nāma dutiyassa poṅkha’’</span>nti vuttaṃ. Tañhi tatiyena sarena vijjhīyati. <span class="bld">Puna aparaṃ tassa poṅkha</span>nti idaṃ pana aparāparaṃ avirajjhanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Durabhisambhavatara</span>nti abhibhavituṃ asakkuṇeyyataraṃ. <span class="bld">Vāla</span>nti kesaṃ. <span class="bld">Sattadhā bhinditvā</span>ti sattakkhattuṃ viphāletvā. <span class="bld">Tassa ekaṃ bheda</span>nti tassa kesassa ekaṃ aṃsusaṅkhātaṃ bhedaṃ gahetvā. <span class="bld">Vātiṅgaṇamajjhe bandhitvā</span>ti vātiṅgaṇaphalassa majjhaṭṭhāne bandhitvā. <span class="bld">Aparaṃ bheda</span>nti aparaṃ kesassa aṃsusaṅkhātaṃ bhedaṃ. <span class="bld">Aggakoṭiyaṃ bandhitvā</span>ti yathā tassa vālabhedassa ūkāmattaṃ likhāmattaṃ vā kaṇḍassa aggakoṭiṃ adhikaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ bandhitvā. <span class="bld">Usabhamatte</span>ti vīsatiyaṭṭhimatte ṭhāne <span class="bld">ṭhito. Kaṇḍabaddhāya koṭiyā</span>ti kaṇḍabaddhāya vālassa koṭiyā vātiṅgaṇabandhanavālassa koṭiṃ paṭivijjheyya.</p>
- <p class="subhead">8. Dutiyachiggaḷayugasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1118"></a><a name="para1118_sn5"></a><span class="paranum">1118</span>. <span class="bld">Adhiccuppattika</span>nti yadicchāvasena uppajjanakaṃ. <span class="bld">Chiggaḷenā</span>ti chiggaḷapadesena. <span class="bld">Chiggaḷuparī</span>ti heṭṭhimayugassa chiggaḷapadesassa upari. <span class="bld">Āruḷhassa chiggaḷenā</span>ti ubhinnampi chiddena. <span class="bld">Gīvappavesanaṃ viyā</span>ti catunnaṃ yugānaṃ chiddapadeseneva uparūpari ṭhitānaṃ chiddantarena kāṇakacchapassa gīvappavesanaṃ <a name="M2.0546"></a> adhiccatarasambhavaṃ. Tatopi adhiccatarasambhavo manussattalābho, tato adhiccatamasambhavo ariyamaggapaṭilābhoti dassento āha <span class="bld">‘‘catusaccapaṭivedho ativiya adhiccatarasambhavo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Papātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Abhisamayavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1121"></a><a name="para1121_sn5"></a><span class="paranum">1121</span>. <span class="bld">Abhisamayasaṃyutte</span> <a name="V2.0248"></a> <span class="bld">vitthāritova,</span> tasmā tattha vuttanayeneva tassa attho veditabbo.</p>
- <p class="title">7. Paṭhamaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">3. Paññāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1133"></a><a name="para1133_sn5"></a><span class="paranum">1133</span>. Lokiyampi visuddhatthena ‘‘ariya’’nti vattabbataṃ labhatīti <span class="bld">‘‘lokiyalokuttarenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Surāmerayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1134"></a><a name="para1134_sn5"></a><span class="paranum">1134</span>. <span class="bld">Piṭṭhasurā</span>ti piṭṭhena kātabbasurā, tathā <span class="bld">odanasurā pūvasurā,</span> majjarasādibhūte kiṇṇe pakkhipitvā kattabbā surā <span class="bld">kiṇṇapakkhittasurā. Sambhārasaṃyuttā</span>ti mūlabhesajjasambhārehi saṃyuttā. <span class="bld">Pupphāsavo</span>ti nāḷikerapupphādito assavanakaāsavo. Muddikaphalādito assavanakaāsavo <span class="bld">phalāsavo. Itī</span>tiādiattho. Tena madhvāsavaguḷāsavasambhārasaṃyutte saṅgaṇhāti. <span class="bld">Surāsavavinimutta</span>nti yathāvuttasurāsavavinimuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Pacāyikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1140"></a><a name="para1140_sn5"></a><span class="paranum">1140</span>. <span class="bld">Nīcavuttino</span>ti kule jeṭṭhānaṃ mahāpitucūḷapitujeṭṭhabhātikādīnaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammādivasena nīcavuttino.</p>
- <p class="title">8. Dutiyaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">8. Bījagāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1148"></a><a name="para1148_sn5"></a><span class="paranum">1148</span>. ‘‘Mūlabīja’’ntiādīsu <a name="V2.0249"></a><a name="M2.0547"></a> mūlameva bījanti <span class="bld">mūlabījaṃ,</span> mūlabījaṃ etassātipi <span class="bld">mūlabījaṃ</span>. Tattha purimena bījagāmo vutto ‘‘bījānaṃ samūho’’ti katvā, dutiyena bhūtagāmo. Duvidhopeso sāmaññaniddesena, ‘‘mūlabījañca mūlabījañca mūlabīja’’nti ekasesanayena vā bījattho veditabbo. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Phaḷubīja</span>nti pabbabījaṃ. Bāhirapaccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo. Tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti tato nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bījabīja’’</span>nti ‘‘rūparūpaṃ, dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) ca yathā. <span class="bld">Nīlatiṇarukkhādikassā</span>ti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca. <span class="bld">Ādi</span>-saddena osadhigacchalatādīnaṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Vikālabhojanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1149"></a><a name="para1149_sn5"></a><span class="paranum">1149</span>. Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhiko, ayaṃ buddhādiariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo, tadañño vikāloti āha – <span class="bld">‘‘vikālabhojanāti kālātikkantabhojanā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">10. Gandhavilepanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1150"></a><a name="para1150_sn5"></a><span class="paranum">1150</span>. <span class="bld">Yaṃ kiñci puppha</span>nti ganthimaṃ aganthimaṃ vā yaṃ kiñci pupphajātaṃ, tathā pisitādibhedaṃ <span class="bld">yaṃ kiñci gandhajātaṃ.</span></p>
- <p class="title">9. Tatiyaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Naccagītasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1151"></a><a name="para1151_sn5"></a><span class="paranum">1151</span>. Saṅkhepato <a name="V2.0250"></a> ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādinayappavattaṃ (dī.ni. 2.90; dha.pa. 183) bhagavato sāsanaṃ accantachandarāgapavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha <span class="bld">‘‘sāsanassa ananulomattā’’</span>ti. Attanā parehi ca payojiyamānaṃ <a name="M2.0548"></a> payojāpiyamānañca eteneva nacca-saddena gahitaṃ, tathā gītavāditasaddehi cāti āha – <span class="bld">‘‘naccananaccāpanādivasenā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena gāyana-gāyāpana-vādana-vādāpanādīni saṅgaṇhāti. Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena. Yathāsakaṃ visayassa ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato <span class="bld">‘‘dassanā’’</span>icceva vuttaṃ. Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha – <span class="bld">‘‘visūkabhūtā dassanā cā’’</span>ti. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">paramatthajotikāya khuddakaaṭṭhakathāya</span> (khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā) – ‘‘dhammūpasaṃhitaṃ gītaṃ vaṭṭati, gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī’’ti.</p>
- <p class="subhead">2. Uccāsayanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1152"></a><a name="para1152_sn5"></a><span class="paranum">1152</span>. <span class="bld">Uccā</span>ti ucca-saddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ. Seti etthāti <span class="bld">sayanaṃ,</span> uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ paṭikkhittanti āha – <span class="bld">‘‘pamāṇātikkantaṃ akappiyattharaṇa’’</span>nti. Āsandādiāsanañcettha sayaneneva saṅgahitaṃ. Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti, tasmā ‘‘uccāsayanamahāsayanā’’icceva vuttaṃ. Atthato pana tadupabhogabhūtanisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā uccāsayanamahāsayanañca uccāsayanamahāsayanañcāti <span class="bld">uccāsayanamahāsayana</span>nti etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā – ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (udā. 1). Āsanakiriyāpubbakattā vā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanampi gahitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Jātarūpasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1153"></a><a name="para1153_sn5"></a><span class="paranum">1153</span>. Aññepi uggahāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti āha <a name="V2.0251"></a> – <span class="bld">‘‘na uggaṇhāpenti, na upanikkhittaṃ sādiyantī’’</span>ti. Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena vācāya manasāti. Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ <span class="bld">uggahaṇaṃ,</span> vācāya paṭiggahaṇaṃ <span class="bld">uggahāpaṇaṃ,</span> manasā paṭiggahaṇaṃ <span class="bld">sādiyanaṃ</span>. Tividhampi paṭiggahaṇaṃ sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā gahetvā ‘‘paṭiggahaṇā’’ti vuttanti āha – <span class="bld">‘‘neva naṃ uggaṇhantī’’</span>tiādi. Esa nayo <span class="bld">‘‘āmakadhaññapaṭiggahaṇā’’</span>tiādīsupi.</p>
- <p class="subhead">4. Āmakadhaññasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1154"></a><a name="para1154_sn5"></a><span class="paranum">1154</span>. Nīvārādiupadhaññassa <a name="M2.0549"></a> sāliādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sattavidhassā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">5. Āmakamaṃsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1155"></a><a name="para1155_sn5"></a><span class="paranum">1155</span>. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañca vasāni bhesajjāni – acchavasaṃ, macchavasaṃ, susukāvasaṃ, sūkaravasaṃ, gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262; pārā. aṭṭha. 623) vuttattā idaṃ uddissa anuññātaṃ nāma. Tassa pana ‘‘kāle paṭiggahita’’nti (mahāva. 262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭatīti āha – <span class="bld">‘‘aññatra uddissa anuññātā’’</span>ti. Vinayavasena upaparikkhitabbo, tasmā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vuttanayenettha vinicchayo veditabbo.</p>
- <p class="title">10. Catutthaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">2-3. Kayavikkayasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1162-63"></a><a name="para1162-63_sn5"></a><span class="paranum">1162-63</span>. Kassaci bhaṇḍassa gahaṇaṃ <span class="bld">kayo,</span> dānaṃ <span class="bld">vikkayo</span>. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti gāmantare santike ca gamanaṃ dūtakammanti vuccatīti yojanā. <span class="bld">Pahiṇagamanaṃ</span> khuddakagamanaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Tulākūṭasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1164"></a><a name="para1164_sn5"></a><span class="paranum">1164</span>. <span class="bld">Rūpakūṭaṃ</span> sarūpena sadisena chalavohāro. <span class="bld">Aṅgakūṭaṃ</span> attano hatthādinā aṅgānaṃ chalakaraṇaṃ<a name="V2.0252"></a>. <span class="bld">Gahaṇakūṭaṃ</span> mānesu gahaṇavasena. <span class="bld">Paṭicchannakūṭaṃ</span> ayacuṇṇādinā paṭicchannena chalakaraṇaṃ. <span class="bld">Mahatiyā</span> tulāya. <span class="bld">Pacchābhāge</span>ti tulāya pacchimabhāge. <span class="bld">Hatthenā</span>ti hatthapadesena. <span class="bld">Akkamatī</span>ti uṭṭhātuṃ adento gaṇhāti. <span class="bld">Dadanto pubbabhāge</span>ti paresaṃ dadanto pubbabhāge hatthena tulaṃ akkamati. <span class="bld">Ta</span>nti ayacuṇṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lohapātiyo</span>ti tambalohapātiyo. <span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇā karontī</span>ti asanikhādasuvaṇṇakanakalimpitā suvaṇṇavaṇṇā karonti. Mānabhājanassa <a name="M2.0550"></a> hadayabhūtassa abbhantarassa bhinnaṃ <span class="bld">hadayabhedo</span>. Nimiyamānassa tilataṇḍulādikassa sikhāya aggakoṭiyā bhinnaṃ <span class="bld">sikhābhedo</span>. Khettādīnaṃ minanarajjuyā aññathākaraṇaṃ <span class="bld">rajjubhedo</span>. Rajjugahaṇeneva cettha daṇḍakassa gahaṇaṃ katamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">6-11. Chedanasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1166-71"></a><a name="para1166-71_sn5"></a><span class="paranum">1166-71</span>. <span class="bld">Vadho</span>ti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ, viheṭhananti attho. Viheṭhanatthopi hi vadha-saddo dissati ‘‘atthānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā’’tiādīsu. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘māraṇa’’nti vuttaṃ, taṃ pana pothanaṃ sandhāyāti sakkā viññātuṃ māraṇasaddassa vihiṃsanepi dissanato. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="centered">Āmakadhaññapeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
- <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanāya līnatthappakāsanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Sakalarūpārūpasammasane <a name="M2.0551"></a> saṇhasukhumavisayañāṇatāya vipassanācāranipuṇabuddhīnaṃ susaṃyatakāyavacīsamācāratāya samathavipassanāsu sammadeva yatanato ca <span class="bld">yatīnaṃ</span> bhikkhūnaṃ khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādabhede paramatthadhamme nānānayehi ñāṇavibhāgassa sannissayena <span class="bld">bahukārassa</span> saṃyuttāgamavarassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ sāratthappakāsanato eva <span class="bld">nipuṇā</span> yā mayā aṭṭhakathā āraddhāti sambandho. Savisesaṃ paññāvahaguṇattā eva hissa ganthārambhe āditopi ‘‘paññāpabhedajananassā’’ti <a name="V2.0253"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāya sāra</span>nti saṃyuttamahāaṭṭhakathāya sāraṃ. <span class="bld">Ekūnasaṭṭhimatto</span>ti thokaṃ ūnabhāvato <span class="bld">matta</span>-saddaggahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlaṭṭhakathāya sāra</span>nti pubbe vuttasaṃyuttamahāaṭṭhakathāya sārameva puna nigamanavasena vuttanti. Atha vā <span class="bld">mūlaṭṭhakathāya sāra</span>nti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ. Tena etaṃ dasseti ‘‘saṃyuttamahāaṭṭhakathāya atthasāraṃ ādāya imaṃ sāratthappakāsiniṃ karontena sesamahānikāyānampi mūlaṭṭhakathāsu idha viyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāya akāsi’’nti. ‘‘Mahāvihārādhivāsīna’’nti ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘mahāvihārādhivāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantiṃ mahāvihārādhivāsīnaṃ mūlaṭṭhakathāya sāraṃ ādāyā’’ti ca. <span class="bld">Tena</span> puññena. <span class="bld">Hotu sabbo sukhī loko</span>ti kāmāvacarādivibhāgo sabbo sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamavasena sampayuttena nibbānasukhena sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantaṃ sukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti.</p>
- <p class="centered">Ettāvatā sāratthappakāsiniyā</p>
- <p class="centered">Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya līnatthappakāsanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saṃyuttaṭīkā samattā.</p>
- </body>
|