e0810n.nrf.htm 1.1 MB

1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221222222232224222522262227222822292230223122322233223422352236223722382239224022412242224322442245224622472248224922502251225222532254225522562257225822592260226122622263226422652266226722682269227022712272227322742275227622772278227922802281228222832284228522862287228822892290229122922293229422952296229722982299230023012302230323042305230623072308230923102311231223132314231523162317231823192320232123222323232423252326232723282329233023312332233323342335233623372338233923402341234223432344234523462347234823492350235123522353235423552356235723582359236023612362236323642365236623672368236923702371237223732374237523762377237823792380238123822383238423852386238723882389239023912392239323942395239623972398239924002401240224032404240524062407240824092410241124122413241424152416241724182419242024212422242324242425242624272428242924302431243224332434243524362437243824392440244124422443244424452446244724482449245024512452245324542455245624572458245924602461246224632464246524662467246824692470247124722473247424752476247724782479248024812482248324842485248624872488248924902491249224932494249524962497249824992500250125022503250425052506250725082509251025112512251325142515251625172518251925202521252225232524252525262527252825292530253125322533253425352536253725382539254025412542254325442545254625472548254925502551255225532554255525562557255825592560256125622563256425652566256725682569257025712572257325742575257625772578257925802581258225832584258525862587258825892590259125922593259425952596259725982599260026012602260326042605260626072608260926102611261226132614261526162617261826192620262126222623262426252626262726282629263026312632263326342635263626372638263926402641264226432644264526462647264826492650265126522653265426552656265726582659266026612662266326642665266626672668266926702671267226732674267526762677267826792680268126822683268426852686268726882689269026912692269326942695269626972698269927002701270227032704270527062707270827092710271127122713271427152716
  1. <body>
  2. <p class="centered">Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.</p>
  3. <p class="book">Abhidhānappadīpikāṭīkā</p>
  4. <p class="subsubhead">Ganthārambha</p>
  5. <p class="gatha1">Yassa <a name="M0.0001"></a> ñāṇaṃ sadā ñāṇaṃ, nāññeyyā ñāṇakaṃ vinā;</p>
  6. <p class="gathalast">Nissesaguṇayuttassa, tassa natvā mahesino.</p>
  7. <p class="gatha1">Satthantarā samādāya, sāraṃ sabbadharā tathā;</p>
  8. <p class="gathalast">Kariyyate’<span class="bld">bhidhānappa-dīpakassatthavaṇṇanā.</span></p>
  9. <p class="subhead">Paṇāmādivaṇṇanā</p>
  10. <p class="bodytext">[Ka] idhāyaṃ ganthakāro paṭhamamattano paresampi sammā hitatthanipphādanatthaṃ puññasampada’mācinoti <span class="bld">‘‘tathāgato’’</span>ccādinā. Tattha <span class="bld">karuṇākaro</span> mahākaruṇāya uppattiṭṭhānabhūto yo <span class="bld">tathāgato</span> bhagavā <span class="bld">karopayātaṃ</span> attano hatthagataṃ <span class="bld">sukhappadaṃ</span> sukhassa patiṭṭhānabhūtaṃ sukhakāraṇaṃ vā sukhadāyakaṃ vā <span class="bld">padaṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">osajja</span> cajitvā <span class="bld">kalisambhave</span> dukkhakāraṇabhūte <a name="M0.0002"></a> <span class="bld">bhave</span> saṃsāre <span class="bld">kevaladukkaraṃ</span> sukarenāsammissaṃ accantadukkaraṃ pañcavidhapariccāgādikaṃ <span class="bld">karaṃ</span> karonto <span class="bld">paratthaṃ</span> paresamatthaṃyeva <span class="bld">akā</span> katavā, tamedisaṃ tathāgataṃ ahaṃ namāmi.</p>
  11. <p class="bodytext">[Kha] yañca dhammaṃ <span class="bld">jarārujādimuttā</span> jarārogādīhi vimuttā <span class="bld">munikuñjarā</span> muniseṭṭhā bhagavanto <span class="bld">apūjayuṃ</span> pūjitavanto, tathā <span class="bld">uttare</span> uttame sattānaṃ vā saṃsāramahoghapakkhandānaṃ tato uttaraṇasamatthe <span class="bld">yahiṃ tare</span> yasmiṃ dhammaplave <span class="bld">ṭhitā</span> sammāpaṭipajjanavasena ārūḷhā <span class="bld">narānarā</span> manussā ca devā ca <span class="bld">tivaṭṭambunidhiṃ</span> kilesakammavipākavaṭṭasaṅkhātehi tīhi vaṭṭehi ākulitaṃ saṃsāramahamburāsiṃ <span class="bld">tariṃsu</span> tiṇṇā, <span class="bld">aghappahaṃ</span> kilesappahānakaraṃ, saṃsāradukkhappahānakaraṃ vā taṃ dhammamapi ahaṃ namāmi.</p>
  12. <p class="bodytext">[Ga] <span class="bld">munindorasasūnutaṃ</span> bhagavato ure sambhavadhammadesanāya ariyabhāvappattatāya munindassa orasaputtabhāvaṃ <span class="bld">gataṃ</span> pattaṃ <span class="bld">nutaṃ</span> kilesakhepanakaṃ <span class="bld">supuññakhettaṃ</span> puññatthikānaṃ puññabījaviruhanaṭṭhānaṃ sukhettabhūtaṃ <span class="bld">bhuvane</span> loke <span class="bld">sutaṃ</span> vissutaṃ<a name="M0.0003"></a>, sutadharaṃ vā kilesasavanābhāvena <span class="bld">assutaṃ</span> apāṇopi pāṇo karīyitthāti pāṇīkato, pātimokkhasaṃvaro, sova saṃvaro etassatthīti <span class="bld">pāṇīkatasaṃvaro,</span> taṃ pāṇīkatasaṃvaraṃ, <span class="bld">varaṃ</span> sīlādiguṇehi sadevakehi lokehi patthanīyaṃ. ‘‘Devāpi tassa pihayanti tādino’’ti <span class="note">[udā. 27]</span> hi vuttaṃ. <span class="bld">Sadā</span> sabbasmiṃ kāle <span class="bld">guṇoghena</span> sīlādiguṇasamūhena <span class="bld">nirantarantaraṃ</span> avicchinnamānasaṃ, paripuṇṇacittaṃ vā <span class="bld">gaṇampi</span> aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ samūhaṃ api ahaṃ namāmīti evamettha tiṇṇampi saṅkhepato atthayojanā daṭṭhabbā.</p>
  13. <p class="bodytext">[Gha-ṅa] evaṃ puññasampadamācinitvā kimabhimataṃ sādhanīyamiccāha <span class="bld">‘‘pakāsissamabhidhānappadīpika’’</span>nti. Buddhādīnamabhidhānānaṃ sarūpavasena, liṅgavasena ca paridīpanato pakāsanato <span class="bld">‘‘abhidhānappadīpika’’</span>nti laddhanāmaṃ satthaṃ <span class="bld">pakāsissaṃ</span> antobhāvena nipphannaṃ bahibhāvena pakāsissaṃ. Antobhāvassa hi bahibhāvamapekkhitvā bhāvitamupapannaṃ. Nanu santeva pubbācariyānaṃ nāmaliṅgappakāsanānyamarakosatikaṇḍoppalinyādyabhidhānasatthāni, pāṇini byāḍivararucicandagomi ruddavāmanādivihitāni ca liṅgasatthāni, tato kimidamuccate iccāha <span class="bld">‘‘nāmaliṅgāni buddhabhāsitassārahāni dassayanto’’</span>ti. Etena santesvapi pubbācariyānaṃ satthesu yasmā na tesu nāmaliṅgāni buddhavacanānurūpāni honti<a name="M0.0004"></a>, tasmā tadanurūpāni nāmaliṅgāni dassayanto abhidhānasatthaṃ pakāsissāmīti etamatthaṃ dīpeti. Namyate abhidhīyate attho anenāti <span class="bld">nāmaṃ,</span> saddasatthe <span class="bld">namu</span>dhātuvasena. Liṅgayate ‘‘itthiyamato <span class="bld">ā</span>paccayo’’tyādinā vibhajjateti, itthādayo vānena liṅgīyante byañjīyanteti <span class="bld">liṅgaṃ,</span> itthipumanapuṃsakaṃ. Kimetassa abhidhānasatthassa karaṇe payojananti pucchāyaṃ yasmiṃ sati taṃ sotāro sotumussahanti, taṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘nāmaliṅgesvi’’</span>ccādi. Yato buddhavacane paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, tadeva attho payojanaṃ, taṃ icchantīti <span class="bld">pāṭavatthino,</span> tesaṃ pāṭavatthīnaṃ sotūnaṃ nāmaliṅgesu <span class="bld">kosallaṃ</span> kusalatā chekabhāvo buddhavacane mahabbalaṃ atthassa nicchayakāraṇaṃ hoti, <span class="bld">ato</span> tasmā kāraṇā buddhabhāsitassārahāni nāmaliṅgāni dassayanto abhidhānappadīpikaṃ satthaṃ pakāsissanti sambandho.</p>
  14. <p class="bodytext">[Ca] idāni satthalahubhāvatthamāha <span class="bld">‘‘bhiyyo’’</span>ccādi. <span class="bld">Bhiyyo</span> bāhullena <span class="bld">rūpantarā</span> rūpabhedena itthipaccayapumbhāvādikāriyakatena thīpunnapuṃsakaṃ ñeyyaṃ, so ca nāmānaṃ nāmavisesanassa, nāmaparāmasisabbanāmasaddassa ca ñeyyo pakārantarābhāvā. Tatra nāmānaṃ rūpabhedo yathā – churikā satya’siputti <span class="note">[abhidhāna 392 gāthā]</span>. Asi khaggo ca sāyako <span class="note">[abhidhāna 391 gāthā]</span>. Pānīyaṃ salilaṃ dakanti <span class="note">[abhidhāna 661 gāthā]</span>. Nāmavisesanassa yathā – nisītho majjhimā rattīti <span class="note">[abhidhāna 70 gāthā]</span>. Nāmaparāmasisabbanāmasaddassa yathā – <a name="M0.0005"></a> ākaṅkhā ruci vuttā sā, tvadhikā lālasā dvisūti <span class="note">[abhidhāna 163 gāthā]</span>. <span class="bld">Sāhacariyena</span> niyataliṅgenāvippayogato thīpunnapuṃsakaṃ ñeyyaṃ. <span class="bld">Katthacī</span>ti yatra rūpabhedo natthi, taṃ yathā – marīci migataṇhikā <span class="note">[abhidhāna 65 gāthā]</span>. Raṃsimā bhākaro bhānu <span class="note">[abhidhāna 63 gāthā]</span>. Āpo payo jalaṃ vāri <span class="note">[abhidhāna 661 gāthā]</span>. Marījhādayo hyabhinnarūpattā liṅgantarepi sambhāviyantehi niyataliṅgehi migataṇhikābhākarajalādisaddehi sāhacariyena taṃliṅge nicchīyante. <span class="bld">Āhaccavidhānena</span> itthipumanapuṃsakānaṃ visesetvā kathanena thīpunnapuṃsakaṃ ñeyyaṃ. <span class="bld">Kvacī</span>ti yatra na rūpabhedo liṅganiṇṇayassa nimittaṃ, na ca sāhacariyaṃ liṅgabhedobhimato, nekameva vā liṅgamicchate, taṃ yathā – vallarī mañjarī nārī <span class="note">[abhidhāna 550 gāthā]</span>. Viṭapo viṭabhītthiyaṃ <span class="note">[abhidhāna 547 gāthā]</span>. Bhītitthī bhayamuttāso <span class="note">[abhidhāna 166 gāthā]</span>. Vajiraṃ punnapuṃsakeccādi <span class="note">[abhidhāna 24 gāthā]</span>.</p>
  15. <p class="bodytext">[Cha] idāni rūpabhedoti liṅganiṇṇayassa paṭipattihetuko yo bhinnaliṅgānaṃ dvando, takkaraṇapaṭisedhena abhinnaliṅgānameva dvando katoti paribhāsitumupakkamate <span class="bld">‘‘abhinnaliṅgina’’</span>miccādi. Abhinnaliṅgīnaṃyeva nāmānaṃ dvando kato, na bhinnaliṅgīnaṃ, yathā – vimutyasaṅkhatadhātu, suddhinibbutiyo siyunti <span class="note">[abhidhāna 9 gāthā]</span>. Na kevalaṃ dvandoyeva, atha kho ekasesopyabhinnaliṅgānaṃyeva kato, yathā – naggo digambarāvatthā. <span class="note">[abhidhāna 734 gāthā]</span> <span class="bld">Sabbadharakate</span> pana ‘‘jīmūtā meghapabbatā’’ iccudāhaṭaṃ. Nanu ca bhinnaliṅgānampi ekaseso kato, yathā <a name="M0.0006"></a> – mātā pitā tu pitaro, puttā tu puttadhītaro <span class="note">[abhidhāna 249 gāthā]</span>. Sasurā sassu sasurā, bhātubhagini bhātaroti <span class="note">[abhidhāna 250 gāthā]</span>. Ettha hi mātā ca pitā ca pitaro, putto ca dhītā ca puttā, sassu ca sasuro ca sasurā, bhātā ca bhaginī ca bhātaroti bhinnaliṅgānampi ekaseso dassitoti. Ṭhānantare tesaṃ bhinnaliṅgatāya dassitattā na doso. Tāto tu janako pitā <span class="note">[abhidhāna 243 gāthā]</span>. Ammā’mbā jananī mātā <span class="note">[abhidhāna 244 gāthā]</span>. Apaccaṃ puttotrajo suto <span class="note">[abhidhāna 240 gāthā]</span>. Nāriyaṃ duhitā dhītā <span class="note">[abhidhāna 241 gāthā]</span>. Jāyāpatīnaṃ jananī, sassu vuttātha tappitā. Sasuroti iccādikañhi tesaṃ <span class="note">[abhidhāna 246 gāthā]</span> ṭhānantaranti. Tathā ettha kamaṃ vinā bhinnaliṅgānaṃ gaṇanapāṭho viya saṅkaropi na kato. Tatra hi saggadisādayo atthā yathākkamaṃ taṃsambandhā ca sakkavidisādayo atthā sakasakasambandhasahitā yathābhidhānaṃ sarūpapaṭipatyamatthabhidheyyā, tathā tappariyāyasambandhāni ca yāni nāmāni, tāni sabbāni tadabhidhānāvasare abhidheyyānīti sukhenekatreva sakalanāmapaṭipatti sarūpapaṭipatti ca yathā siyāticcetadatthaṃ kamo abhyupagamyate, tathā ca satyāvassaṃ saggādipariyāye divasaddādayo, harādyavasare kumārādayo abhidheyyā iti kamānurodhena liṅgasaṅkaro pariharitumasakkuṇeyyo, yathāvuttantu kamaṃ vinā neha saṅkaro kato, iti pariyāyena itthippakaraṇādikkamena yathāsambhavamabhidhānato, taṃ yathā – īti tvitthī ajaññañca, upasaggo upaddavoti <span class="note">[abhidhāna 401 gāthā]</span>. Atra hi ye tiliṅgā, te tiliṅgāvasare eva nibaddhā, na gaṇanapāṭhā viya uccāraṇavasena, evaṃ sabbatra yathāsambhavaṃ nīyate. Vuttañca –</p>
  16. <p class="gatha1">‘‘Bhedākhyānāya <a name="M0.0007"></a> na dvando, nekaseso na saṅkaro;</p>
  17. <p class="gathalast">Katotra bhinnaliṅgāna-mavuttānaṃ kamaṃ vinā’’ti <span class="note">[amara 1.4]</span>.</p>
  18. <p class="bodytext">Idāni liṅgavācakānaṃ ṭhānavasenatthesu gamanaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘liṅgavācake’’</span>ccādi. <span class="bld">Gāthāpādantamajjhaṭṭhā</span> gāthānaṃ pādānañca antamajjhaṭṭhā <span class="bld">liṅgavācakā</span> anekatthaliṅgavācakāni ñāṇadassanādīni liṅgāni <span class="bld">pubba</span>matthaṃ vācakavasena <span class="bld">yanti</span> gacchanti. <span class="bld">Apare</span> gāthāpādānamādiṭṭhā liṅgavācakā <span class="bld">para</span>matthaṃ <span class="bld">yanti</span> gacchanti. Taṃ yathā –</p>
  19. <p class="gatha1">Phale vipassanādibba-cakkhusabbaññutāsu ca;</p>
  20. <p class="gathalast">Paccavekkhaṇañāṇamhi, magge ca <span class="bld">ñāṇadassanaṃ</span> <span class="note">[abhidhāna 794 gāthā]</span>.</p>
  21. <p class="gatha1">Ṇādo saddhācīvarādi-hetvādhāresu <span class="bld">paccayo;</span></p>
  22. <p class="gathalast">Kīḷādibbavihārādo, <span class="bld">vihāro</span> sugatālaye <span class="note">[abhidhāna 857 gāthā]</span>.</p>
  23. <p class="gatha1">Khagge kurūre <span class="bld">nettiṃso,</span> parasmiñcātra tīsva<span class="bld">mu</span> <span class="note">[abhidhāna 1089 gāthā]</span>;</p>
  24. <p class="gathalast">Kusale <span class="bld">sukataṃ</span> suṭṭhu-kate ca <span class="bld">sukato</span> tisu <span class="note">[abhidhāna 938 gāthā]</span>.</p>
  25. <p class="gatha1"><span class="bld">Samayo</span> samavāye ca, samūhe kāraṇe khaṇe;</p>
  26. <p class="gathalast">Paṭivedhe siyā kāle, pahāne lābhadiṭṭhisu <span class="note">[abhidhāna 778 gāthā]</span>.</p>
  27. <p class="bodytext"><span class="bld">Kantāro</span> vanaduggesu <span class="note">[abhidhāna 1107 gāthā]</span>.</p>
  28. <p class="bodytext">Ettha ca –</p>
  29. <p class="gatha1">Yebhuyyatābyāmissesu, visaṃyoge ca <span class="bld">kevalaṃ;</span></p>
  30. <p class="gathalast">Daḷhatthenatireke cā-navasesamhi taṃ tisu <span class="note">[abhidhāna 786 gāthā]</span>.</p>
  31. <p class="bodytext">Samādhismiṃ pu<span class="bld">mekaggo-</span>nākule vāccaliṅgiko <span class="note">[abhidhāna 1035 gāthā]</span>.</p>
  32. <p class="bodytext">Jaḷe <span class="bld">thūlo</span> mahatyapi <span class="note">[abhidhāna 1066 gāthā]</span> ccādīsu</p>
  33. <p class="bodytext">Gāthāmajjhaṭṭhānaṃ<a name="M0.0008"></a>, pādantamajjhaṭṭhānañca liṅgavācakānaṃ pubbaparatthesvapi gamanabhāvato ‘‘pubbaṃ yantī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā gāthānaṃ majjhantaṭṭhā pubbaṃ yanti, gāthāmajjhaṭṭhā, pādantamajjhaṭṭhā ca pubbāparañca yantīti yathālābhayojanā daṭṭhabbā.</p>
  34. <p class="bodytext">[Ja] idāni visesavidhimhi satthalahubhāvatthaṃ paribhāsate <span class="bld">‘‘pumitthiya’’</span>miccādi. Pumitthiyaṃ <span class="bld">‘‘dvīsū’’</span>ti padaṃ ñeyyaṃ, yathā – asani dvīsu <span class="note">[abhidhāna 24 gāthā]</span>. <span class="bld">Sabbaliṅge</span> liṅgattaye <span class="bld">‘‘tīsū’’</span>ti padaṃ ñeyyaṃ, yathā – sattannaṃ pūraṇe seṭṭhe’tisante sattamo tisu <span class="note">[abhidhāna 942 gāthā]</span>. Ettha ca nisiddhaliṅganāmaṃ pārisesato ‘‘sesaliṅga’’nti ñeyyaṃ <span class="note">[nisiddhaliṅga sesatthaṃ (amara 1.5.)]</span>, yathā – vassa saṃvaccharā nitthīti <span class="note">[abhidhāna 81 gāthā]</span>. Atra cekaliṅganisedhabyākhyānena liṅgadvayavidhānanti <span class="note">[ekaliṅganisedhabyājena liṅgadvayābhidhānamiti (amarakosacintāmaṇiṭīkā)]</span>.</p>
  35. <p class="bodytext">Ganthalāhavaṃ vidhāyedāni paṭipattilāhavatthamāha <span class="bld">‘‘abhidhānantarārambhe’’</span>iccādi. <span class="bld">Abhidhānantarassa</span> aññassa abhidhānassa ārambhe sati, <span class="bld">tu</span> anto yassa abhidhānassa, <span class="bld">atha</span> ādi yassa abhidhānassāti idaṃ abhidhānadvayañca ñeyyaṃ. Tvantamathādikaṃ nāmādipadaṃ pubbena na sambajjhateti bhāvo. Tatra nāmapadaṃ yathā – jino sakko tu siddhattho <span class="note">[abhidhāna 4 gāthā]</span>. Kesavo cakkapāṇyatha <span class="note">[abhidhāna 16 gāthā]</span>. Mahissaro sivo sūlī <span class="note">[abhidhāna 16 gāthā]</span>. Liṅgapadaṃ yathā – pume tu paṇhi pāsaṇi <span class="note">[abhidhāna 277 gāthā]</span>. Pume tūtu rajo pupphaṃ <span class="note">[abhidhāna 238 gāthā]</span>. Sā tirokaraṇīpyatha <a name="M0.0009"></a> <span class="note">[abhidhāna 298 gāthā]</span>. Punnapuṃsakamullocaṃ <span class="note">[abhidhāna 299 gāthā]</span>. Atthapadaṃ yathā – udare tu tathā pācā’nalasmiṃ gahaṇītthiyaṃ <span class="note">[abhidhāna 973 gāthā]</span>. Paṇīto tīsu madhure, uttame vihitepyatha. Añjase visikhāyañca, pantiyaṃ vīthi nāriyaṃ <span class="note">[abhidhāna 940 gāthā]</span>. <span class="bld">Atha</span>saddena catra anantariyatthena sakapariyāyopalakkhaṇato <span class="bld">atho</span> saddādīsu ca na pubbena sambajjhate. Pāṇako cāpyatho uccāliṅgo lomasapāṇakoti <span class="note">[abhidhāna 623 gāthā]</span>.</p>
  36. <p class="bodytext">[Jha] idāni buddhavacanānamanurūpānampi pacurappayogānameva kesañci gahaṇaṃ attano satthantarāpasayhatāvasena ahaṃkārapubbikābhāvañca dassetumāha <span class="bld">‘‘bhiyyo payoga’’</span>miccādi. <span class="bld">Sogate</span> sugatassa vacanabhūte <span class="bld">āgame</span> piṭakattaye, tañhi āgacchanti tividhasampattiyo etenāti āgamoti vuccati. Tasmiṃ bhiyyo payogaṃ bāhullena payujjateti <span class="bld">payogo,</span> taṃ <span class="bld">āgamma</span> gahetvā kvaci araññavaggādīsu <span class="bld">nighaṇṭuyuttiñca</span> nighaṇṭunāmake satthe āgataṃ buddhavacanānurūpaṃ yuttiñca <span class="bld">ānīya</span> ānetvā nāmaliṅgaṃ <span class="bld">kathīyati</span> antobhāvena nipphannaṃ bahibhāvena pakāsīyate. Āvibhāvattameva hi jaññattaṃ santakāriyakārino. Āsīsāyaṃ vā avassambhāvinopi vacanassa vattamānatthavatticchāya vattamānattaṃ, tathā hi loke avassambhāvino siddhimabhisandhāya bhāvinamappattaṃ vattamānattena vā atītattena vā vattumicchati, taṃ yathā – ‘‘idaṃ mamamapāpaye’’ti koci kenacābhihito santo avassaṃ taṃ bhavissatīti maññamāno pāpiyamānaṃ pattaṃ vā vattumicchati<a name="M0.0010"></a>, tatoyeva ‘‘āsīsāyaṃ bhūtamiva ce’’ti <span class="note">[pāṇini 3.3.132]</span> tadatidesavacanaṃ paccākhyāyate.</p>
  37. <p class="centered">Paṇāmādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  38. <p class="chapter">1. Saggakaṇḍavaṇṇanā</p>
  39. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni yasmā abhidheyyattho nāma paññattiparamatthatthavasena duvidho, tesu yebhuyyena paññattatthato paramatthatthova seṭṭho, tesupi odhiso kilesānaṃ samucchedapaṭippassaddhikarattā yathākkamaṃ aṭṭha dhammā seṭṭhā, tatopi nibbānameva seṭṭhaṃ, tesaṃ sabbesampi dhammānaṃ sammāsambuddhova seṭṭho. Vuttañhi bhagavatā ‘‘virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti <span class="note">[dha. pa. 273; netti. 125]</span>. Ettha hi ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti <span class="note">[a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90]</span> vacanato sabbesampi saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ virāgasaṅkhāto nibbānameva seṭṭho, cakkhumā pana sammāsambuddho tesaṃ sabbesampi dhammānaṃ, devamanussādibhedānaṃ dvipadānañca paññattatthānaṃ seṭṭhoti ayamattho vutto bhagavatā, tasmā sabbatthaseṭṭhatthābhidhāyakābhidhānabhūtaṃ buddhātidhānameva paṭhamaṃ <span class="bld">saggakaṇḍassa</span> ādimhi patthiyavasena <span class="note">[satthiyavasena (ka.)]</span> dassetumāha <span class="bld">‘‘buddho’’</span>ccādi. Tattha <span class="bld">jina</span>saddantaṃ sabbabuddhassa nāmaṃ. Sabbaṃ buddhavāti <span class="bld">buddho,</span> sakammakā kattari <span class="bld">ta</span>paccayo. Visiṭṭhā buddhi assatthīti <span class="bld">buddho,</span> pasaṃsāyaṃ yadādinā <span class="bld">ṇa</span>paccayo. Dānasīlakkhandhādayo ṭhānāṭṭhānañāṇādayo vā dasa <a name="M0.0011"></a> balāni yasseti <span class="bld">dasabalo.</span> Sāsati vinayati satteti <span class="bld">satthā.</span> Sabbadhammajānanasīlatāya <span class="bld">sabbaññū.</span> Dvipadānaṃ, dvipadesu vā uttamo <span class="bld">dvipaduttamo, buddhavaṃsavaṇṇanāyaṃ</span> <span class="note">[bu. vaṃ. aṭṭha. 37 nidānakathā]</span> niddhāraṇalakkhaṇāya chaṭṭhiyā samāsassa paṭisiddhattā nedisī niddhāraṇalakkhaṇā chaṭṭhī gamyate. Kasmā pana so tattha paṭisiddhoti? Samāse yebhuyyena niddhāraṇalakkhaṇattayassa vikalābhāvato. Kiñcāpi hi tattha chaṭṭhiyāyeva paṭisiddho, sattamiyā pana niddhāraṇalakkhaṇāya vijjamānattā tassāpi so paṭisedhanīyoyeva. Munīnaṃ indo rājā <span class="bld">munindo.</span> Puññañāṇabhāgyādayo bhagaṃ nāma, taṃyogā <span class="bld">bhagavā.</span> Nāthati sattānaṃ hitaṃ yācati, kilese vā upatāpeti, sattesu vā issariyaṃ karoti, tesaṃ vā hitaṃ āsīsatīti <span class="bld">nātho.</span> Buddhadhammasamantañāṇadibbacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi samannāgatattā <span class="bld">cakkhumā.</span> Sabbadā byāmappabhāya kāyato niccharaṇavasena <span class="bld">aṅgīraso.</span> Sabbākārena sabbadhammānaṃ munanato <span class="bld">muni,</span> dhammavādesu vā monakaraṇato <span class="bld">muni.</span></p>
  40. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Lokānaṃ, lokesu vā nātho <span class="bld">lokanātho.</span> Attano adhikassa kassacipi uttamapuggalassa abhāvato <span class="bld">anadhivaro,</span> sabbapariyantagatattabhāvattā vā natthi etassa ito añño adhiko patthetabbo attabhāvoti <span class="bld">anadhivaro.</span> Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanato gavesanato <span class="bld">mahesi,</span> mahanto vā īso vibhūti etassāti <span class="bld">mahesi.</span> Hitaṃ vinayati anusāsatīti <span class="bld">vināyako,</span> visiṭṭhaṃ vā nibbānaṃ satte netīti <span class="bld">vināyako.</span> Sabbadhammadassanasīlatāya <a name="M0.0012"></a> ‘‘samantacakkhū’ti laddhanāmena sabbaññutaññāṇena samannāgatattā <span class="bld">samantacakkhu.</span> Sobhanaṃ gataṃ ñāṇamassa, saṃsārā vā suṭṭhu apunarāvattiyā gatavāti <span class="bld">sugato,</span> saparasukhasiddhatthaṃ vā sammā gatavāti <span class="bld">sugato.</span> Bhūri bahukā paññā yassa, anantattā vā bhūrisamā paññā etassāti <span class="bld">bhūripañño,</span> anantāya mahāpathaviyā sadisapaññotyattho. Kilesādipañcavidhaṃ māraṃ jitavāti <span class="bld">māraji.</span></p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Narānaṃ sīho seṭṭho, parappavādamaddanasahanato vā naro ca so sīho cāti <span class="bld">narasīho,</span> sahatīti sīho, niruttinayena pubbavaṇṇākārassīkāro, sīhasadisattā vā naro ca so sīho cāti <span class="bld">narasīho.</span> Yathā hi sīho migarājā catūhi dāṭhāhi sabbasatte hiṃsati abhibhavati, tathā bhagavāpi sīlapaññāpuññiddhisaṅkhātehi catūhi dhammehi sabbaṃ lokaṃ hiṃsati abhibhavatīti opammasaṃsandanaṃ. Sabbapurisānaṃ seṭṭhattā <span class="bld">naravaro,</span> narānaṃ vā devamanussānaṃ seṭṭhattā <span class="bld">naravaro,</span> ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti <span class="note">[saṃ. ni. 1.23]</span> ettha viya <span class="bld">nara</span>saddena sabbe devamanussā saṅgahitā. Dhammassa rājapavattakattā <span class="bld">dhammarājā,</span> dhammato vā sadevakassa lokassa rājā jāto, nādhammatoti <span class="bld">dhammarājā,</span> dhammena rājatīti vā <span class="bld">dhammarājā,</span> dhammapālako vā rājā <span class="bld">dhammarājā.</span> Munīnaṃ seṭṭhattā <span class="bld">mahāmuni.</span> Devānaṃ atidevoti <span class="bld">devadevo,</span> devānaṃ adhiko vā devo <span class="bld">devadevo.</span> Lokānaṃ garu ācariyo <span class="bld">lokagaru,</span> lokānaṃ garubhājanattā vā <span class="bld">lokagaru.</span> Dhammassa sāmi yathāvuttanayena <span class="bld">dhammassāmī.</span> Yathā purimakā sammāsambuddhā <a name="M0.0013"></a> sabbaññubhāvaṃ gatā, tathā ayampi gatoti <span class="bld">tathāgato,</span> tathā vā sammā gataṃ ñāṇamassāti <span class="bld">tathāgato</span>tyādinā <span class="bld">tathāgata</span>saddassa atthapapañco tattha tattha <span class="note">[dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.70; udā. aṭṭha. 18; itivu. aṭṭha. 38; theragā. aṭṭha. 1.3; bu. vaṃ. aṭṭha. 2 nidāna kathā; mahāni. aṭṭha. 14; paṭi. sa. aṭṭha. 1.1.37; dī. ni. ṭī. 1.7; dī. ni. abhi. ṭī. 1.7; ma. ni. ṭī. 1.12; a. ni. ṭī. 1.1.170]</span> vuttanayena veditabbo.</p>
  42. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Sayameva sammāsambuddho bhavati, anaññabodhitoti <span class="bld">sayambhū.</span> Sammā aviparītena sa’mattanāyeva sabbadhamme bujjhati abujjhi bujjhissatīti <span class="bld">sammāsambuddho.</span> Seṭṭhapaññāya samannāgatattā <span class="bld">varapañño.</span> Satte saṃsāraṇṇavato nibbānapāraṃ netīti <span class="bld">nāyako.</span> Jitapañcamārattā <span class="bld">jino.</span> Ettha ca samantabhadra, lokaji, chaḷabhiñña, advayavādī, sirīghana, akaniṭṭhaga <span class="note">[akaniṭṭhaka (ka.)]</span>, dhammacakka, rāgāsani <span class="note">[rāgāri (ka.)]</span>, tisaraṇa, khasama <span class="note">[khaṇasama (ka.) khena ākāsena samā tulyā guṇā yassa so (tikaṇḍasesaṭīkā 1.1.8)]</span>, guṇākara, mahāsukha, vajira, mettābala, asama, jitāri, mahābodhi, dhammadhātu, setaketu, khaji, timutti <span class="note">[khajiravimutti (ka.) khena ākāsajjhānena – suññabhāvanāyāti bhāvo – jayati saṃsārabhāvaṃ yo, ji+ kvipa suññavādīnaṃ boddhānaṃ ‘‘suññaṃ sabbameva’’ ityākārabhāvanāya saṃsārabhāvajayanato tathābhāvo (saddakappadduma)]</span>, dasabhūmissara, pañcañāṇa, bahukkhama, sambuddha, sabbadassī, mahābala, sabbabodha <a name="M0.0014"></a> <span class="note">[sambodhadhamma (ka.)]</span>, dhammakāya, saṃgutta, araha, dvādasakkha, vītarāgādīnipi anekāni buddhassa nāmāni <span class="note">[imāni pariyāyavacanāni pāyaso amarakosato, tikaṇḍasesābhidhānato ca gahitāni]</span>. Samantato puññasambhārato ca ñāṇasambhārato ca bhadro seṭṭhoti <span class="bld">samantabhadro</span>tyādīni ca nibbacanāni veditabbāni. Vuttañca –</p>
  43. <p class="gatha1">‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;</p>
  44. <p class="gathalast">Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti <span class="note">[dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76; netti. aṭṭha. 38]</span>.</p>
  45. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uddheyya</span>nti uddharitabbaṃ. <span class="bld">Api nāmasahassato</span>ti anekehi nāmasahassehītyattho. Sabbabuddhanāmakathā.</p>
  46. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkā</span>disattakaṃ amhākaṃ buddhassa nāmaṃ. Pañcamāre jetuṃ sakkotīti <span class="bld">sakko,</span> bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsakaraṇato vā lokamariyādaṃ chindituṃ sakkuṇantīti sakkā, sākiyarājūnaṃ pubbarājāno, tesaṃ vaṃsabhūtattā bhagavā ‘‘sakko’’ti vuccati. Assa ca jātisamanantaraṃ nidhayo ratanāni ca uppannānīti <span class="bld">siddhattho</span>ti nāmaṃ kataṃ, sabbesaṃ vā lokānaṃ siddhā atthā etena hetubhūtenāti <span class="bld">siddhattho.</span> Suddhaṃ odanaṃ assāti suddhodano, tassa apaccaṃ <span class="bld">suddhodani.</span> Gotamavaṃsassa kapilassa munino sissatāya sakyā gotamā, bhagavā pana gotamavaṃse uppannattā gotamassa munino apaccaṃ <span class="bld">gotamo.</span></p>
  47. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Sakyavaṃsāvatiṇṇo <span class="note">[sakyavaṃsā pitthiṇṇo (ka.)]</span> sakyamuni yo buddho so <span class="bld">sakyasīho,</span> sakyānaṃ vā seṭṭhattā <span class="bld">sakyasīho.</span> Sakyakulato <a name="M0.0015"></a> jāto muni <span class="bld">sakyamuni.</span> Sūriyadevaputtassa sotāpannattā bhagavā <span class="bld">ādiccabandhū</span>ti vuccati, ādiccassa bandhu ñātīti nibbacanaṃ katvā. Etthapi māyādevīsuta, mahāsamaṇa, kalisāsanādīni <span class="note">[kulisāsanādīni (ka.) kalimhi yuge sāsanaṃ anusāsanaṃ yassa so, athavā kalimhi pāpe vivāde vā sāsanaṃ hitasādhanaṃ yassa so (tikaṇḍasesaṭīkā 1.1.11)]</span> gotamapariyāyāni veditabbāni.</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Mokkhā</span>dīni <span class="bld">nibbuti</span>pariyantāni chacattālīsa nāmāni nibbānassa nāmāni. Muccanti ettha, etena vā rāgādīhīti <span class="bld">mokkho.</span> Nirujjhanti ettha rāgādayoti <span class="bld">nirodho,</span> rundhati vā nibbānanti rodho, kileso, so ettha natthīti <span class="bld">nirodho.</span> Vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā, nibbāti vā etena rāgaggiādikoti <span class="bld">nibbānaṃ.</span> Yathā pakatidīpo nadīsotena vuyhamānānaṃ patiṭṭhā hoti, evamidampi nibbānaṃ saṃsāramahoghena vuyhamānānaṃ patiṭṭhāti dīpo viyāti <span class="bld">dīpo,</span> nikkilesānaṃ vā padīpasadisabhāvakaraṇato dīpo viyāti <span class="bld">dīpo,</span> ‘‘nibbanti dhīrā yathayaṃ padīpo’’ti hi vuttaṃ, dippati vā ariyānaṃ ñāṇacakkhusseva pakāsatīti dīpo. Taṇhānaṃ khayahetuttā <span class="bld">taṇhakkhayo.</span> Rāgādīnaṃ paṭipakkhattā, uttamaṭṭhena vā <span class="bld">paraṃ.</span> Tāyati rakkhati apāyāditoti <span class="bld">tāṇaṃ.</span> Nilīyanti ettha saṃsārabhayabhīrukāti <span class="bld">leṇaṃ.</span> Natthi dīgharassādikaṃ rūpaṃ saṇṭhānametassāti <span class="bld">arūpaṃ,</span> appaccayattā vā <span class="bld">arūpaṃ.</span> Rāgādīnaṃ santakaraṇattā <span class="bld">santaṃ.</span> Rāgakkhayahetubhāvena aviparītattā, catusaccapariyāpannattā <a name="M0.0016"></a> vā <span class="bld">saccaṃ.</span> Natthi ālayo taṇhā etthāti <span class="bld">anālayaṃ.</span></p>
  49. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Paccayehi na saṅkarīyateti <span class="bld">asaṅkhataṃ.</span> Sivaṃ khemabhāvaṃ karotīti <span class="bld">sivaṃ,</span> saṃsārabhīrukehi sevitabbattā vā <span class="bld">sivaṃ,</span> yadādinā <span class="bld">va</span>paccayo. Natthi ettha mataṃ maraṇaṃ, etasmiṃ vā adhigate puggalassa matanti <span class="bld">amataṃ.</span> Passituṃ sudukkaratāya <span class="bld">sududdasaṃ.</span> Parehi uttamehi ariyapuggalehi ayitabbaṃ gantabbanti <span class="bld">parāyaṇaṃ,</span> parato vā ayitabbaṃ gantabbanti <span class="bld">parāyaṇaṃ,</span> saṃsārasabhāvato aññasabhāvavasena bujjhitabbantyattho, paresaṃ vā ariyapuggalānaṃ patiṭṭhānattā <span class="bld">parāyaṇaṃ.</span> Yena cattāro maggā odhiso kilese saranti hiṃsanti taṃ dhammaṃ <span class="bld">saraṇaṃ,</span> ariyānaṃ vasitagehattā vā <span class="bld">saraṇaṃ.</span> Īti upaddavo pavāso ca te yattha na santi, taṃ <span class="bld">anītikaṃ,</span> satte saṃsāraṃ netīti ‘‘nītī’’ti laddhanāmāya taṇhāya abhāvato vā <span class="bld">anītikaṃ.</span> Āsavānaṃ anārammaṇatāya <span class="bld">anāsavaṃ.</span> Niccaṭṭhena <span class="bld">dhuvaṃ,</span> dhavati vā maggānamārammaṇabhāvaṃ gacchatīti <span class="bld">dhuvaṃ, ‘‘dhu</span> gatitheriyesū’’ti hi <span class="bld">kātantadhātu.</span> Daṭṭhabbasabhāvassa natthitāya <span class="bld">anidassanaṃ.</span> Paccayehi akatattā <span class="bld">akataṃ.</span> Sadā vijjamānattā apalujjanasabhāvaṃ gacchati, tena vā viññāyatīti <span class="bld">apalokitaṃ.</span> ‘‘Itaṃ gate ca viññāte’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ. Lokasabhāvena vā viññāyatīti lokitaṃ, tabbhāvāpagamanato <span class="bld">apalokitaṃ.</span> Saṇhaṭṭhena <span class="bld">nipuṇaṃ,</span> yena vā cattāro maggā odhiso kilese nissesato punanti sodhenti, taṃ <span class="bld">nipuṇaṃ.</span> Na kadācipi yassa anto vināso atthi, taṃ <span class="bld">ana</span>ntaṃ. Kharanti <a name="M0.0017"></a> vinassantīti kharā, saṅkhatā, te yattha na santi, taṃ <span class="bld">akkharaṃ,</span> kharasaṅkhātānaṃ vā saṅkhatānaṃ paṭipakkhattā <span class="bld">akkharaṃ.</span> Ettha ca asaṅkhatantyādikā gāthā <span class="bld">rucirā</span> nāma.</p>
  50. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Sabbadukkhānaṃ khayakāraṇattā <span class="bld">dukkhakkhayo.</span> Byābādhatīti byābādho, so eva byābādo, dukkhasaccaṃ, tassa bhāvo byābajjaṃ, dukkhassa pīḷanādyattho, taṃ yattha natthi, taṃ <span class="bld">abyābajjaṃ,</span> abyāpajjhantipi pāṭho, tattha byāpajjanti vinassantīti byāpādā, saṅkhatā, tesaṃ bhāvo byāpajjhaṃ, saṅkhatānaṃ vinassanabhāvo, taṃ yattha natthi, taṃ <span class="bld">abyāpajjha</span>nti evamattho veditabbo, niruttinayena ca dyassa <span class="bld">jjha</span>kāro. Kilesakammavipākavaṭṭānamabhāvato <span class="bld">vivaṭṭaṃ.</span> Nibbhayaṭṭhena <span class="bld">khemaṃ,</span> khayanti vā etena rāgaggiādayoti <span class="bld">khemaṃ.</span> Saṅkhārehi asammissatāya, visaṃyogatāya ca <span class="bld">kevalaṃ.</span> Apavajjanti saṅkhārā etasmāti <span class="bld">apavaggo.</span> Yasmā rāgo vigato, so <span class="bld">virāgo.</span> Padhānabhāvaṃ nītaṃ <span class="bld">paṇītaṃ.</span> Natthi etasmiṃ adhigate ariyānaṃ cutaṃ cavananti <span class="bld">accutaṃ.</span> Ariyehi pajjitabbattā gantabbattā <span class="bld">padaṃ.</span></p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Cattāro yogā khayanti etenāti <span class="bld">yogakkhemo.</span> Pāreti sakkoti saṃsāradukkhasantāpaṃ sametunti <span class="bld">pāraṃ,</span> ‘‘saṃsāradukkhasantāpatattassā’laṃ sametave’’ti hi vuttaṃ. Pagatā saṃsāracakkassa arā etasmāti vā pāraṃ. Kilesehi muccanato <span class="bld">mutti,</span> nikāyantariyā pana ‘‘sarīrendriyehi attano muttattā muttī’’ti vadanti. Kilesasamanato <span class="bld">santi.</span> Visujjhanti sattā etāya rāgādimalehīti <span class="bld">visuddhi</span><a name="M0.0018"></a>. Sabbasaṅkhārā vimuccanato <span class="bld">vimutti.</span> Asaṅkhatameva nissattanijjīvaṭṭhena, santilakkhaṇadhāraṇato vā dhātūti <span class="bld">asaṅkhatadhātu.</span> Sujjhanti sattā etāya rāgādimalehīti <span class="bld">suddhi.</span> Āvuṇoti saṃsārato nikkhantumappadānavasenāti vuti, taṇhā, tato nikkhantattā <span class="bld">nibbuti.</span></p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Khīṇāsavā</span>dicatukkaṃ arahante. Khīṇā āsavā yassa so <span class="bld">khīṇāsavo.</span> Tato uttari karaṇīyābhāvato natthi sikkhā etassāti <span class="bld">asekkho.</span> Vigato rāgo yasmāti <span class="bld">vītarāgo.</span> Saṃsāracakkassa are hatavāti <span class="bld">arahā,</span> ‘‘araha’’ntipi pāṭho.</p>
  53. <p class="bodytext"><span class="bld">Devalokā</span>dipañcakaṃ saggassa nāmaṃ. Devānaṃ loko bhavanaṃ <span class="bld">devaloko.</span> Dibbantyatra <span class="bld">divo. Aja</span> gatiyaṃ, anekatthattā ṭhitiyaṃ, ciraṃ ṭhiyate asminti aggo, ṭhānaṃ, sobhano aggo <span class="bld">saggo,</span> puññena vā suṭṭhu ajīyateti <span class="bld">saggo.</span> Tayo devā dibbantyatreti <span class="bld">tidivo.</span> Padhānato hi tīhi hariharabrahmehi byapadeso. Tidasānaṃ devānaṃ ālayo ṭhānanti <span class="bld">tidasālayo.</span> Keci pana <span class="bld">‘‘devalokā</span>dittayaṃ saggasāmaññassa nāmaṃ, <span class="bld">tidivā</span>didvayaṃ tāvatiṃsassā’’ti vadanti, taṃ <span class="bld">amarakosā</span>dīsu sāmaññasmiṃyeva dvinnampi gahaṇato na sārato paccetabbaṃ. Etthāpi nāka, suraloka, tipiṭṭhapa <span class="note">[visanti sukatino asmiṃ iti piṭṭhapaṃ pisodarādi tidasānaṃ piṭṭhapadhiti dasasaddalopo (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, avaroha, phalodaya <a name="M0.0019"></a> <span class="note">[phalassa kammaphalassa udayo diṭṭhiyogyaṭṭhānaṃ (tikaṇḍaṭīkā)]</span>, mandara, serika, sakkabhavana, khaṃ, nabhādīni devalokasāmaññāni idhānāgatānipi gahetabbāni.</p>
  54. <p class="bodytext"><a name="para11-12"></a><span class="paranum">11-12</span>. <span class="bld">Tidasā</span>dicatuddasakaṃ devatāsāmaññassa nāmaṃ. Jātīsu <span class="note">[jātijātīsu (ka.)]</span> vuttāsu byattipi vuccatīti byattīnaṃ bahuttā bahuvacananiddeso. Jātisattāvināsasaṅkhātā tisso dasā parimāṇā etesanti <span class="bld">tidasā.</span> Ete hi manussādayo viya buddhivipariṇāmakhayehi na yujjanti, pañcavīsativassuddesiyā eva uppajjanti santi vinassanti ca. Maraṇaṃ maro, so yesaṃ natthi, te <span class="bld">amarā.</span> Dibbanti pañcakāmaguṇādīhi kīḷantīti <span class="bld">devā.</span> Vibujjhanti na supantīti <span class="bld">vibudhā,</span> atītānāgatajātiṃ vibujjhantīti vā <span class="bld">vibudhā.</span> Sudhābhojanabhuñjanasīlatāya <span class="bld">sudhāsino.</span> Samudduṭṭhā <span class="note">[amatamathanoṭṭhā (cintāmaṇiṭīkā)]</span> surā atthi yesaṃ, te <span class="bld">surā,</span> suranti vā kīḷantīti <span class="bld">surā,</span> sukhena ramantīti vā <span class="bld">surā.</span> Dīghāyukāpi samānā yathāparicchedaṃ sampattakāle maranti sīlenāti <span class="bld">marū.</span> Divo devaloko oko āsayo yesaṃ te <span class="bld">divokā.</span> Sudhāhārassa pātabbassapi sambhavato amataṃ pivantīti <span class="bld">amatapā,</span> amatosadhaṃ vā pivantīti <span class="bld">amatapā.</span> Sagge vasanasīlattā <span class="bld">saggavāsino.</span> Sadā pañcavīsativassuddesiyattā nirākatā jarā etesanti <span class="bld">nijjarā.</span> Na nimisantīti <span class="bld">animisā,</span> bhamukā niccalaṃ karontītyattho. Dive vasantīti <span class="bld">dibbā.</span> Devā eva <span class="bld">devatā,</span> sakatthe <span class="bld">deva</span>saddato <span class="bld">tā</span>paccayo, devatā eva <span class="bld">devatāni,</span> sakatthe nipaccayo. ‘‘Apume’’ti ettha paṭhamasakatthikavasena itthiliṅgattaṃ, dutiyasakatthikavasena <a name="M0.0020"></a> napuṃsakaliṅgattaṃ veditabbaṃ, dutiyasakatthikavaseneva vā dviliṅgattaṃ, tattha itthiliṅgapakkhe yadādinā nikārādeso. <span class="bld">Amarakose</span> pana ‘‘devatāni pume vā’’ti <span class="note">[amara 1.9]</span> vuttaṃ. Tassattho – <span class="bld">devatāni</span>saddo vikappena pulliṅge, niccaṃ napuṃsaketi. <span class="bld">Ṭīkāya</span>ñca ‘‘sakatthikā pakatito liṅgavacanāni ativattantīti punnapuṃsakatta’’nti <span class="note">[devo eva devatā, sakatthe tā, sakatthikā api paccayā pakatito liṅgavacanādyativattante, apīti itthittaṃ devatā eva devataṃ paññādittā aṇa (cintāmaṇiṭīkā)]</span> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sakatthikā</span>ti dutiyasakatthikaṃ vuttaṃ, <span class="bld">pakatito</span>ti paṭhamasakatthikaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘punnapuṃsakatta’’</span>nti, itarathā <span class="bld">tā</span>paccayantassa niccaṃ itthiliṅgatāya itthiliṅgattameva vadeyya. Supabbā, sumanā, tidivesā, āditeyyā, divisadā, lekhā, aditinandanā, ādiccā, ribhavo <span class="note">[vibhavā (ka.), rikāro devamātā siyā iti tikaṇḍe, tato bhavantīti (cintāmaṇiṭīkā)]</span> asoppā, amaccā <span class="note">[maraṇaṃ mati iti ti, matiyaṃ bhavā maccā… na maccā amaccā (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, amatāsanā, aggimukhā, havibhojanā, girabbāṇā, dānavārayo, bindārakā, pūjiyā, cirāyukā, saggino, nabhosadāiccādīnipi devatānaṃ sāmaññanāmāneva.</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Siddhā</span>dayo ime <span class="bld">devayoniyo</span> devappabhavā devavaṃsā etesamuppattiyaṃ devānameva ādikāraṇattā. Aṇimādiguṇopetattā sijjhanti etassa yathicchitā atthāti <span class="bld">siddho.</span> Yassa bhāsāya brūhati kathā, so bhūto<a name="M0.0021"></a>, pisācappabhedo adhomukhādi. Vacanattho pana bhavanti brūhanti kathā etasmāti <span class="bld">bhūto</span>ti. Gandhaṃ abbati paribhuñjatīti <span class="bld">gandhabbo,</span> devagāyanā ‘‘hāhā hūhū’’ pabhutayo <span class="note">[amara 1.55]</span>. Nidhayo guyhatīti <span class="bld">guyhako,</span> saññāyaṃ ko, maṇibhadrādiko kuverānucaro. <span class="bld">Yakkha</span> pūjāyaṃ, yakkhīyate pūjīyateti <span class="bld">yakkho,</span> kuverādiko. Rakkhanti attānaṃ etasmāti <span class="bld">rakkhaso,</span> vibhīsaṇādi. Kumbhappamāṇaṇḍatāya <span class="bld">kumbhaṇḍo.</span> Pisitaṃ maṃsaṃ asati bhakkhatīti <span class="bld">pisāco,</span> sakuni sakuntiādiko kuverānucaro, yadādinā pisitassa pibhāvo, <span class="bld">asa</span>ssa ca <span class="bld">sācā</span>desabhāvo <span class="note">[pāṇini 6.3.109; moggallānapañcikā 1.47]</span>. <span class="bld">Ādi</span>saddena vijjādhara, apasara, kinnare ca saṅgaṇhāti. Vijjaṃ guḷikāñjanamantādikaṃ dharatīti <span class="bld">vijjādharo.</span> Apasārayanti khalayantīti <span class="bld">apasarā,</span> ubbasyādikā suravesiyo <span class="note">[amara 1.55]</span>, <span class="bld">apasara</span>saddassa jātiyaṃ sayaṃ bahuttaṃ, byattiyantu tadavayavaṃ vā sayaṃ, tathā ca bahuttaṃva. <span class="bld">Vanādi</span>saddo kadāci jātiyaṃ payujjate, kadāci byattiyaṃ. Tatra yadā jātiyaṃ, tadā byattigataṃ saṅkhyamādāya pavattati. Yadā byattiyaṃ payujjate, tadā taṃbyattāvayavānaṃ pāṇipādādīnaṃ bahuttasaṅkhyamādāya pavattati. <span class="bld">Vana</span>saddo tu jātigatekasaṅkhyāvisiṭṭhadabbābhidhānato dhavādibyattigatajātyābhidhānato vā ekavacananti <span class="bld">apasara</span>saddo vāmanādimatena itthiyaṃ bahuvacane ca, tadaññesaṃ pana matena pumitthiyaṃ vacanadvaye ca daṭṭhabbo. Assamukhanarasarīrattā kucchito naro, kiñci vā naro, narasadisattā vā <span class="bld">kinnaro.</span> Etā devayoniyo. Gaṇadevatā pana –</p>
  56. <p class="gatha1">‘‘Ādiccā visu vasavo, tusitā’bhassarā’nilā;</p>
  57. <p class="gathalast">Mahārājikā sādhyā ca, ruddā ca gaṇadevatā’’ti <span class="note">[amara 1.10]</span>.</p>
  58. <p class="bodytext"><span class="bld">Amarakose</span> <a name="M0.0022"></a> kathitā.</p>
  59. <p class="gatha1">Tatrādiccā dvādasakā, visudevā dasa ṭhitā;</p>
  60. <p class="gathalast">Vasavo aṭṭhasaṅkhyātā, chattiṃsa tusitā matā.</p>
  61. <p class="gatha1">Ābhassarā catusaṭṭhi, vātā paṇṇāsekūnakā;</p>
  62. <p class="gathalast">Mahārājikanāmāyo, dvisataṃ vīsatādhikā.</p>
  63. <p class="gatha1">Sādhyā dvādasa vikhyātā, ruddā cekādasa ṭhitā;</p>
  64. <p class="gathalast">Samayantarato etā, viññeyyā gaṇadevatā.</p>
  65. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Pubbadevā</span>dicatukkaṃ asure. Pubbaṃ devā <span class="bld">pubbadevā,</span> dutiyāsamāso, pubbe vā devā <span class="bld">pubbadevā,</span> pubbe hyete devapure ṭhitā, anantaraṃ sakkādīhi tato cālitā. Surānaṃ ripū sattavo <span class="bld">suraripū.</span> Surānaṃ paṭipakkhabhāvato <span class="bld">asurā,</span> devā viya na suranti na kīḷantīti vā <span class="bld">asurā,</span> samudduṭṭhā vā surā devehi abhyupagatā, nāsurehīti natthi surā etesanti <span class="bld">asurā</span>ti nikāyantariyā. Danunāmāya mātuyā apaccaṃ <span class="bld">dānavā. Danu</span> nāma terasasu rakkhasaduhitīsu ekissā duhitu nāmaṃ. Ete pubbadevādayo sadā <span class="bld">pume</span> pulliṅge vattanti. Deccā, deteyyā, danujā, indārī, suradisā, sukkasissā, ditisutā, pubbajāiccādīnipi asurassa sāmaññanāmāni.</p>
  66. <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbisesā</span> asurappabhedā. Surehi saddhiṃ saṅgāmatthaṃ attano balakāyānaṃ pahāraṃ āyudhaṃ dadātīti pahārado, so eva <span class="bld">pahārādo.</span> Saṃ pasattho varo jāmātā yassa <a name="M0.0023"></a> so <span class="bld">sambaro,</span> tassa hi sakko jāmātā <span class="note">[saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.256]</span>, puññāharīsu vā indriyāni saṃvuṇotīti <span class="bld">sambaro.</span> Balametassatthīti balī, atisayabalakāyattā vā balī, so eva <span class="bld">bali,</span> ‘‘baliādayo’’ti iminā samāsepi sandhi natthīti dīpeti. <span class="bld">Ādi</span>nā macchasakuṇādikepi kuñcādikepi asurabhede saṅgaṇhāti.</p>
  67. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Pitāmahā</span>dyaṭṭhakaṃ brahmani. Pitūnaṃ pajāpatīnaṃ lokapitūnampi pitā <span class="bld">pitāmaho, āmaha</span>paccayo <span class="note">[moggallāna 4.38]</span>. Sabbalokānaṃ pituṭṭhāniyattā <span class="bld">pitā,</span> sabbalokaṃ vā pāti rakkhatīti <span class="bld">pitā, ritu</span>paccayo. Mahantasarīratāya <span class="bld">brahmā, braha</span> vuḍḍhiyaṃ <span class="bld">ma</span>paccayo. Lokānaṃ īso indo <span class="bld">lokeso.</span> Kamalasambhavattā <span class="bld">kamalaṃ,</span> padmaṃ. Taṃ āsanamuppattiṭṭhānamassa <span class="bld">kamalāsano.</span> Hiraññaṃ suvaṇṇamayaṃ aṇḍaṃ hiraññaṃ, tassa gabbho bhūṇo <span class="note">[guṇo (ka.)]</span> <span class="bld">hiraññagabbho.</span> Jhānādiguṇehi surānaṃ jeṭṭhattā <span class="bld">surajeṭṭho.</span> Pajānaṃ sattānaṃ pati sāmibhūto <span class="bld">pajāpati,</span> pajaṃ pāletīti vā <span class="bld">pajāpati.</span> Attabhū, parameṭṭhi, sayambhū, caturānano, dhātā, kamalayoni, duhiṇo, viriñci, sajitā, vedhā, vidhātā, vidhi, haṃsaratho, viriñco, papitāmaho iccādayopi brahmanāmāni.</p>
  68. <p class="bodytext"><a name="para16-17"></a><span class="paranum">16-17</span>. <span class="bld">Vāsudevā</span>dipañcakaṃ <a name="M0.0024"></a> kaṇhe. Vasudevassa apaccaṃ <span class="bld">vāsudevo.</span> Maccānaṃ jīvitaṃ harati sīlenāti <span class="bld">hari.</span> Kaṇhaguṇayogato <span class="bld">kaṇho.</span> Kesiṃ nāma asuraṃ hatavāti <span class="bld">kesavo,</span> īkārassa <span class="bld">a</span>kāro, <span class="bld">hana</span>ssa ca <span class="bld">vo.</span> Vuttañca –</p>
  69. <p class="gatha1">‘‘Yasmā tayā hato kesī,</p>
  70. <p class="gatha2">Tasmā me sāsanaṃ suṇa;</p>
  71. <p class="gatha3">Kesavo nāma nāmena,</p>
  72. <p class="gathalast">Seyyo loke bhavissasī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkāyampi]</span>.</p>
  73. <p class="bodytext">Cakkaṃ pāṇimhi assa <span class="bld">cakkapāṇi.</span> Visaṇu <span class="note">[piṇhu (ka.)]</span>, nārāyano, vekuṇṭho, dāmodaro, mādhavo, sambhū, deccāri, puṇḍarīkakkho, govindo, garuḷaddhajo, pītambaro, accuto, maṅgalo, siṅgī, janāddano, upendo, indāvarajo, catubhujo, padmanābho, madhuripu, tivikkamo, devakīnandano, sorī, sirīpati, purisottamo, vanamālī, balidhaṃsī, kaṃsārāti, adhokkhajo, sabbambharo, keṭabhaji <span class="note">[keṭabhaṃ jitavā (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, vidhu, sasabindu, sirīkaro, sirīvarāho, ajito, parapuriso, sirīgabbho, chabindu, ananto, narakaji, kesaro, jātikīlo, narasīho, purāṇapuriso, nalinesayo, vāsu, narāyano, punabbasu, sabbarūpo, dharaṇīdharo, vāmano, ekasiṅgo, somagabbho, ādidevo, ādivarāho, suvaṇṇabindu, sadāyogī, sanātano, rāhumuddhabhido<a name="M0.0025"></a>, kāḷanemi, paṇḍavo, vaḍḍhamāno, satānando, pajānātho, suyāmunoiccādīni visaṇunāmāni. Assa pana pitu nāmāni vasudevo, ānakadundubhi <span class="note">[amara 1.23]</span> iccādīni. Rathavāho panassa dāruko nāma <span class="note">[tikaṇḍasesa 1.1.34]</span>. Mantī pana pavanabyādhi nāma <span class="note">[mantī pavanabyāmi uddhavo (titaṇḍasesa 1.1.35) pavanabyādhi… uddhavo iti dve piṇhussa mantino (kaṭṭīkā)]</span>.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahissarā</span>dichakkaṃ hare. Mahanto issaro vibhūti etassāti <span class="bld">mahissaro.</span> Guṇāvatthārahito sampati paramānandarūpattā nibbikāro samati bhavatīti <span class="bld">sivo,</span> niruttinayena <span class="bld">a</span>kārassa ittaṃ, <span class="bld">ma</span>ssa <span class="bld">vo</span> ca. Evaṃ sabbattha yadādinā vā niruttinayena vā saddasiddhi veditabbāti. Sūlapāṇittā <span class="bld">sūlī.</span> Iṭṭhe pabhavatīti <span class="bld">issaro,</span> issati abhibhavatīti vā <span class="bld">issaro.</span> Pasūnaṃ pamathānaṃ pati <span class="bld">pasupati.</span> ‘‘Pasu migādo chagale, pamathepi pasu pume’’ti ruddo <span class="note">[rabhaso (ka.)]</span>. ( ) <span class="note">[(guṇe) (ka.)]</span> Visiṭṭhatamoguṇattā sabbaṃ haratīti <span class="bld">haro. Vutto</span>ti kriyāpadaṃ. Sambhu, īso, sabbo, īsāno, saṅkaro, candasekharo, bhūteso, khaṇḍaparasu, girīso, maccuñjayo, pinākī, pamathādhipo, uggo, kapaddi, sirīkaṇṭho, kāḷakaṇṭho, kapālabharo, vāmadevo, mahādevo, virūpakkho, tilocano, sabbaññū, nīlalohito, māraharo, bhaggo, tyambako, tipurantako, gaṅgādharo, andhakaripu, byomakeso, bhavo, bhīmo, ruddo, umāpati, bhagālī, kapisañjano, hīro, pañcānano, khakuntalo, gopālako, piṅgakkho <span class="note">[vibhaṅgo (ka.)]</span>, kūṭakaro, candāpīḷo, mahānaṭo, samīro, ho, nandivaḍḍhano, guḷākeso <span class="note">[migūho (ka.)]</span>, mihirāṇo, meghavāhano, suppatāpo <span class="note">[suppasādo (ka.)]</span>, u, thāṇu <span class="note">[upāṇḍo (ka.)]</span>, sipiviṭṭho, kīlo, dhammavāhanoiccādīnipi haranāmāni.</p>
  75. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumārā</span>dittayaṃ <a name="M0.0026"></a> harassa putte. <span class="bld">Kumāra</span> kīḷāyaṃ, kumāreti kīḷatīti <span class="bld">kumāro,</span> soḷasavassiko, ayañca soḷasavassiko. ‘‘Bālo ca soḷasa bhave’’ti hi vuttaṃ. Khaṇḍati dānavabalanti <span class="bld">khando, ṇḍa</span>ssa <span class="bld">ndo.</span> Sattiṃpaharaṇavisesaṃ dharatīti <span class="bld">sattidharo,</span> pabhāvussāhamantasaṅkhātaṃ vā sattittayaṃ dharatīti <span class="bld">sattidharo. Amarakose</span> pana –</p>
  76. <p class="gatha1">‘‘Kattikeyyo mahāseno,</p>
  77. <p class="gatha2">Sarajāto chaḷānano;</p>
  78. <p class="gatha3">Pabbatīnandano khando,</p>
  79. <p class="gathalast">Senānī aggibhū guho.</p>
  80. <p class="gatha1">Bāhuleyyo tārakaji,</p>
  81. <p class="gatha2">Visākho sikhivāhano;</p>
  82. <p class="gatha3">Chamāturo sattidharo,</p>
  83. <p class="gathalast">Kumāro koñcadāraṇo’’ti <span class="note">[amara 1.41-2]</span> vuttaṃ.</p>
  84. <p class="bodytext"><a name="para18-21"></a><span class="paranum">18-21</span>. <span class="bld">Sakkā</span>dīni vīsati sakkassa nāmāni. Asure jetuṃ sakkuṇātīti <span class="bld">sakko.</span> Pure, puraṃ vā dadātīti <span class="bld">purindado</span><a name="M0.0027"></a>. Devānaṃ rājā <span class="bld">devarājā.</span> Vajiraṃ pāṇimhi assa <span class="bld">vajirapāṇi.</span> Sujāya asurakaññāya pati <span class="bld">sujampati.</span> Bahūnaṃ devamanussānaṃ cintitatthassa dassanasamatthatāya <span class="bld">sahassakkho.</span> Mahataṃ devānaṃ indo rājā <span class="bld">mahindo,</span> devehi mahitabbo vā indo rājā <span class="bld">mahindo,</span> mahanto ca so indo cāti vā <span class="bld">mahindo.</span> Vajiraṃ āvudhaṃ yassa <span class="bld">vajirāvudho, ‘‘vajirāyudho’’</span>tipi pāṭho. Vasūni ratanāni santyasseti <span class="bld">vāsavo.</span> Dasasatāni nayanāni yassa so <span class="bld">dasasatanayano.</span> Dvinnaṃ devalokānaṃ adhipatibhūtattā <span class="bld">tidivādhibhū.</span> Surānaṃ nātho <span class="bld">suranātho.</span> Vajiraṃ hatthe yassa so <span class="bld">vajirahattho.</span> Bhūtānaṃ sattānaṃ pati <span class="bld">bhūtapati.</span> Mahitabbattā <span class="bld">maghavā. Maha</span> pūjāyaṃ, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">ghavo.</span> Kosasaṅkhātāni dhanāni santi yassa, so <span class="bld">kosiyo,</span> ‘‘kosiyagottatāya kosiyo’’ti ca vadanti. Indati paramissariyena yujjateti <span class="bld">indo.</span> Vatraṃ nāma asuraṃ abhibhavatīti <span class="bld">vatrabhū.</span> Pāko nāmavatrāsurassa bhātā, tassa sāsanato niggahato <span class="bld">pākasāsano.</span> Viḍaṃ byāpakaṃ ojo etassa <span class="bld">viḍojo.</span> Sunāsīro, purandaro, lekhāsabho <span class="note">[lekhanaṃ devānaṃ usato uttamo (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, divapati, surapati, balārāti, sacīpati, jambhabhedī, harihayo, namucisūdano, saṃkandano, meghavāhano, ākhaṇḍalo <span class="note">[ākhaṇḍayati parabalaṃ usādittā kalaca (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, kosiko, suragāmaṇī, nākanātho, harī iccādīnipi sakkassa nāmāni.</p>
  85. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> sakkassa bhariyā <span class="bld">sujātā</span> nāma. Sukhena jātā, sundarā vā jāti yassā sā <span class="bld">sujātā.</span> Pulomajā, sacī, indānī iccādīnipi sakkabhariyāya nāmāni.</p>
  86. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> sakkassa puraṃ <span class="bld">masakkasārā</span>dayo tayo bhave. Mo ca sakko ca masakkā, te saranti gacchanti ettha kīḷāvasenāti <span class="bld">masakkasārā,</span> mahissarādīnaṃ parisānaṃ, sakkassa ca kīḷānubhavanaṭṭhānantyatthoti <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">cintāmaṇithutiṭīkāyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Saṅgahaṭīkāyaṃ</span> pana ‘‘masakkanti vā vasokanti vā asurapurassa nāmaṃ, idaṃ pana tesaṃ uttamattā masakkasāro, vasokasāroti ca vutta’’nti vuttaṃ. Amarā etissaṃ santi amaravatī, sā eva <span class="bld">amarāvatī,</span> rassassa dīghatā <span class="note">[pāṇinī 6.3.119]</span>.</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> sakkassa pāsādo <span class="bld">vejayanto</span> nāma. Vejayantī paṭākā pasatthā, bhūtā vā assa atthīti <span class="bld">vejayanto.</span></p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> sakkassa sabhā <span class="bld">sudhammā</span> matā. Sobhano dhammo assāti <span class="bld">sudhammā,</span> devamaṇḍapo.</p>
  89. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tassa</span> sakkassa ratho vejayanto nāma. Vejayantīnāmāya paṭākāya yogato <span class="bld">vejayanto. Tassa</span> sakkassa <span class="bld">sārathi</span> sūto mātalināma. Matalassa <span class="note">[mātalāya (ka.)]</span> apaccaṃ <span class="bld">mātali, tassa</span> sakkassa gajo erāvaṇo nāma, irāvaṇo samuddo, tatrajāto <span class="bld">erāvaṇo</span> <span class="note">[irāvati samudde jāto (erāvato), sese aṇa… pisodarādittā ṇatte erāvaṇo (cintāmaṇiṭīkā)]</span>. <span class="bld"> Tassa</span> sakkassa silāsanaṃ paṇḍukambalo nāma. Paṇḍuvaṇṇakambalasadisattā <span class="bld">paṇḍukambalo.</span> Silā pāsāṇo eva āsanaṃ <span class="bld">silāsanaṃ.</span></p>
  90. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Tassa</span> sakkassa puttā suvīra, jayantaiccādayo. Atisayena sūrattā <span class="bld">suvīro.</span> Asure jayatīti <span class="bld">jayanto. Tassa</span> sakkassa pokkharaṇī nandā nāma bhave. Nandīyatīti <span class="bld">nandā.</span> Pokkharaṃ vuccati padumaṃ, salilañca, tehi sattānaṃ <a name="M0.0029"></a> manaṃ attānaṃ nayatīti <span class="bld">pokkharaṇī,</span> pokkharena vā sundarena aṇṇena jalena sahitattā pokkharaṇṇī, sā eva <span class="bld">pokkharaṇī. Tassa</span> sakkassa <span class="bld">vanāni</span> uyyānāni <span class="bld">nandanā</span>dīni cattāri. Nandayatīti <span class="bld">nandanaṃ.</span> Nānādibbarukkhehi missakattā <span class="bld">missakaṃ.</span> Nānālatāhi vallīhi cittattā <span class="bld">cittalatā,</span> nānāvirāgavaṇṇavicittāya vā latāya samannāgatattā <span class="bld">cittalatā,</span> devatānaṃ vā cittāsā ettha atthīti cittā, āsāvatī nāma latā, sā yassa atthi, taṃ cittalatā. Devatānaṃ vā cittaṃ lanti gaṇhantīti cittalā, dibbarukkhā, tesaṃ samūho <span class="bld">cittalatā,</span> itthiliṅgena tassa vanassa nāmaṃ, yathā ‘‘khuddasikkhā’’ti. Phārusakāni yattha santi, taṃ <span class="bld">phārusakaṃ.</span></p>
  91. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Asanyā</span>dittayaṃ tassa sakkassa <span class="bld">āyudhaṃ.</span> Assate bhujjate lokadhātukamanenāyudhenāti <span class="bld">asani,</span> ayaṃ <span class="bld">asani</span>saddo <span class="bld">dvīsu</span> pumitthiliṅgesu vattati. Kulimhi sakkassa hatthe seti tiṭṭhatīti <span class="bld">kulisaṃ,</span> kuli hattho bhujādaloti hi <span class="bld">tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.6.26]</span>. Kuyaṃ vā pathaviyaṃ lisati tanu bhavatīti <span class="bld">kulisaṃ. Vaja</span> gatiyaṃ, vajateva na paṭihaññate yassa gamanaṃ kenacīti <span class="bld">vajiraṃ, ira</span>paccayo. Vajirasahacaraṇato <span class="bld">kulisa</span>saddopi punnapuṃsake. Bhiduraṃ, pavi, satakoṭi, suru, sambo, dambholiiccādīnipi vajirassa nāmāni. Tatra <span class="bld">bhiduraṃ</span> punnapuṃsake, <span class="bld">pavi</span>ādayo pume.</p>
  92. <p class="bodytext">Rambhā <a name="M0.0030"></a> ca alambusā ca iccādikā devitthiyo accharāyo nāmāti vuttā. Accharāvisesā hi etā. Accho nimmalavaṇṇo etāsamatthīti <span class="bld">accharāyo. ‘‘Apasarā’’</span>tipi etāsameva sāmaññasaññā. Devaputtānaṃ ratiṃ bhāventi vaḍḍhentīti <span class="bld">rambhā,</span> raṃ kāmaggiṃ bhanti dīpayanti jālentīti vā <span class="bld">rambhā,</span> niggahītāgamo. Kāmarativasena devaputte attani vasāpetuṃ alaṃ samatthāti <span class="bld">alambusā,</span> assukāro. Devānaṃ devaputtānaṃ, devībhūtā vā itthiyo <span class="bld">devitthiyo.</span></p>
  93. <p class="bodytext">‘‘Pañcasikho, hāhā, hūhū’’iccādayo gandhabbā nāma. Pañca sikhā cūḷā yassa so <span class="bld">pañcasikho.</span> ‘‘Hā’’ti ananditaṃ dhaniṃ <span class="note">[nindibhaddhaniṃ (cintāmaṇiṭīkā)]</span> jahatīti <span class="bld">hāhā.</span> ‘‘Hū’’ti gītavisesasaddaṃ hūyateti <span class="bld">hūhū.</span> Gandhaṃ abbanti bhuñjantīti <span class="bld">gandhabbā,</span> gāyanaṃ vā dhammo etesaṃ <span class="bld">gandhabbā, mma</span>ssa <span class="bld">bbo.</span></p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Vimānā</span>didvayaṃ vimāne. Devānamākāse gamanaṃ yena taṃ <span class="bld">vimānaṃ,</span> vigataṃ <span class="note">[vinā (ka.)]</span> mānaṃ upamānamassa <span class="bld">vimānaṃ.</span> Vihe ākāse gacchatīti <span class="bld">byamhaṃ, ha</span>kārato pubbe <span class="bld">ama</span>paccayo. Ettha ca <span class="bld">vimānabyamha</span>saddā dvepi <span class="bld">anitthiyaṃ</span> punnapuṃsake vattanti.</p>
  95. <p class="bodytext"><span class="bld">Pīyusā</span>dittayaṃ amate. Pīyateti <span class="bld">pīyusaṃ,</span> ‘‘amatapā’’ti hi vuttaṃ, <span class="bld">usa</span>paccayo <span class="note">[uṇādi 4.76 ṇvādi 215 suttesu pana ‘‘pīyūsa’’miti dissati]</span>. <span class="bld">‘‘Peyuso’’</span>tipi nāmamassa. Na mataṃ maraṇamanena <span class="bld">amataṃ.</span> Sukhena dhayanti pivanti taṃ iti <span class="bld">sudhā.</span> Ettha ca <span class="bld">amata</span>saddo yaññasesapīyusasalilaghatādīsu napuṃsake<a name="M0.0031"></a>, dhanvantaridevādīsu pulliṅge, gaḷojhābhayāmalakyādīsu itthiliṅgeti tīsu vattati <span class="note">[amataṃ yaññasese ca, pīyūse salile ghate ayācite ca mokkhe ca, nā dhanvantaridevasu amatā māgadhīpathyā guḷucyāmalakīsu ca (medinīkosa 16 77-8)]</span>, taṃsahacaraṇato <span class="bld">pīyusa</span>saddopi tīsu liṅgesu. <span class="bld">Sudhā</span>saddo pana amatanuhīlepādīsupi niccamitthiliṅgova <span class="note">[sudhā lepo’mataṃ nuhī (amara 23.101)]</span>.</p>
  96. <p class="bodytext"><span class="bld">Sineru</span>ādipañcakaṃ pabbatarāje. <span class="bld">Sinā</span> soceyye, sināti soceti deveti <span class="bld">sineru, eru</span>paccayo. <span class="bld">Mī</span> hiṃsāyaṃ, mināti hiṃsati sabbe pabbate attano uccataraṭṭhenāti <span class="bld">meru, ru</span>paccayo. Tidivānaṃ dvinnaṃ devalokānaṃ ādhāro patiṭṭhāti <span class="bld">tidivādhāro.</span> Deve nayatīti <span class="bld">neru. Sumerū</span>ti upasaggena nāmaṃ vaḍḍhitaṃ. Hemaddi, ratanasānu, surālayādīnipi pabbatarājassa nāmāni.</p>
  97. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Yugandharā</span>dīni sinerussa parivārabhūtānaṃ sattannaṃ paribhaṇḍapabbatānaṃ nāmāni. Candasūriyasaṅkhātaṃ yugaṃ dhāreti tadubbedhamaggacārittāti <span class="bld">yugandharo.</span> Īsaṃ mahissaraṃ dhāreti tassa nivāsaṭṭhānattāti <span class="bld">īsadharo.</span> Karavīrā assamārakā bahavo ettha santīti <span class="bld">karavīro,</span> ke vā mayūrā ravanti etthāti <span class="bld">karavīro,</span> ‘‘karavīko’’tipi pāṭho, idhāpi pacchimoyevattho, karavīkasakuṇā vā bahavo ettha santīti <span class="bld">karavīko.</span> Sudassanā osadhivisesā bahukā ettha santīti <span class="bld">sudassano,</span> sukhena passitabbattā vā <span class="bld">sudassano</span><a name="M0.0032"></a>, sundaraṃ vā dassanaṃ etthāti <span class="bld">sudassano.</span> Pañcannaṃ pabbatacakkānaṃ nemisadisaṃ katvā attānaṃ dhāretīti <span class="bld">nemindharo,</span> nemibhāvena vā dhāretabbo upalakkhetabboti <span class="bld">nemindharo,</span> nemiṃvā rathaddumaṃ dhāreti yebhuyyenāti <span class="bld">nemindharo.</span> Vinatā nāma supaṇṇamātā, tassā nivāsaṭṭhānattā <span class="bld">vinatako</span>ti <span class="bld">cintāmaṇiṭīkā.</span> Vitthiṇṇā vā natā nadiyo etthāti <span class="bld">vinatako.</span> Assakaṇṇā sajjadumā bahavo ettha santīti <span class="bld">assakaṇṇo,</span> assakaṇṇasadisakūṭattā vā <span class="bld">assakaṇṇo. Kulācalā</span>ti ete sineruādayo aṭṭha pabbatā acalasaṅkhātānaṃ pabbatānaṃ kulāni yoniyo pabhavā, ete ca sineruādayo anupubbasamuggatā, sabbabāhiro cettha assakaṇṇo. <span class="bld">Nimijātake</span> pana –</p>
  98. <p class="gatha1">‘‘Sudassano karavīko, īsadharo yugandharo;</p>
  99. <p class="gathalast">Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā’’ti <span class="note">[jā. 2.22.568]</span>.</p>
  100. <p class="bodytext">Vatvā sineruṃ parikkhipitvā assakaṇṇo nāma pabbato patiṭṭhito, taṃ parikkhipitvā vinatako nāma pabbatoti evamaññoyevānukkamo kathito. Kiñcāpi kathito, nāmabhedamattakatoyeva panettha bhedo, nātthabhedakatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Ākāsavāhīgaṅgāyaṃ merusiṅgobbhavāyaṃ <span class="bld">mandākinyā</span>dināmattayaṃ. Mandaṃ akituṃ sīlamassāti <span class="bld">mandākinī.</span> Ākāse sandamānā gaṅgā <span class="bld">ākāsagaṅgā.</span> Surānaṃ devānaṃ nadī <span class="bld">suranadī. Suradīghikā</span>tipi etissā nāmaṃ.</p>
  102. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Koviḷā</span>rādittayaṃ <a name="M0.0033"></a> ‘‘phalaharo’’tikhyāte pāricchattake. Kuṃ pathaviṃ vidārayati mūlenāti <span class="bld">koviḷāro,</span> <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ḷo.</span> Pari samantato chattaṃ viya tiṭṭhatīti <span class="bld">pāricchattako.</span> Pārino samuddassa jāto apaccaṃ <span class="bld">pārijātako,</span> sakatthe <span class="bld">ko.</span> Pāribhaddo, nimbataru, mandāroiccādīnipi pāricchattakassa nāmāni.</p>
  103. <p class="bodytext">Kapparukkho ca santāno ca ādinā mandāro pārijātako ca haricandanañca ete pañca <span class="bld">devaddumā</span> <span class="note">[amara 1.53]</span> devataravo devabhūmīsveva sambhavato. Kappo saṅkappito attho, tassa rukkho jaññajanakabhāvena sambandho, kappaṃ vā ṭhito rukkho <span class="bld">kapparukkho.</span> Tananaṃ tāno, bhāve <span class="bld">ṇo.</span> Gandhassa sammā tāno asseti <span class="bld">santāno,</span> sirīsarukkho. Mandante modante devā anenāti <span class="bld">mandāro, āra</span>paccayo. Harimindaṃ cadayati sukhayatīti <span class="bld">haricandanaṃ.</span> Ete pañca devataravo <span class="bld">amarakosa</span>nayena vuttā, <span class="bld">sogata</span>nayena pana satta devataravo. Vuttañca –</p>
  104. <p class="gatha1">‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pārichattako;</p>
  105. <p class="gathalast">Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattama’’nti <span class="note">[dha. sa. aṭṭha. 584; sārattha. ṭī. 1.1verañjakaṇḍavaṇṇanā]</span>.</p>
  106. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāṭalī</span>ti citrapāṭalī, sā asuraloke tiṭṭhati. Tathā <span class="bld">simbalī</span> garuḷesu, <span class="bld">jambū</span> jambudīpe, <span class="bld">pāricchattako</span> tāvatiṃse, <span class="bld">kadambo</span> aparagoyāne. <span class="bld">Kapparukkho</span> uttarakurūsu<a name="M0.0034"></a>, <span class="bld">sirīso</span> pubbavideheti. Ete satta devānameva patiṭṭhānabhūmīsu sambhavato devataravotveva vuccanti.</p>
  107. <p class="centered">Saggavaṇṇanā samattā.</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Pubbapacchimauttarā disā yathākkamaṃ pācī patīcī udīcī nāma bhavanti. Paṭhamaṃ pāto ancati ravi yassaṃ sā <span class="bld">pācī, na</span>kāralopo. Pacchā divāvasāne ancati ravi yassaṃ sā <span class="bld">patīcī.</span> Uddhaṃ ancati ravi yassaṃ sā <span class="bld">udīcī,</span> yassaṃ vā sītaviyogaṃ datvā ancati sā <span class="bld">udīcī,</span> viyogatthavācako hettha ukāro, <span class="bld">da</span>saddo dānattho. Atha vā pancati pubbabhāvamāpajjateti <span class="bld">pācī.</span> Patincati pacchābhāvamāpajjateti <span class="bld">patīcī.</span> Udañcati sītaviyogadānattamāpajjateti <span class="bld">udīcī.</span> Ettha ca <span class="bld">udīcī</span>sahacaraṇato <span class="bld">patīcī</span> itthiyaṃ, <span class="bld">patīcī</span>sahacaraṇato <span class="bld">pācī</span> itthiyaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ taṃtaṃsahacaraṇabhāvena tassa tassa taṃtaṃliṅgattamupaneyyuṃ. Pubbapacchimauttarāti sabbanāmassa vuttamatte pumbhāvo.</p>
  109. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇā</span>didvayaṃ dakkhiṇadisāyaṃ. Majjhe apāyaṃ añcati yassaṃ ravi, sā <span class="bld">apācī.</span> Majjhatthoyaṃ <span class="bld">apa</span>saddo, yathā ‘‘apadisa’’nti, ‘‘avācī’’tipi pāṭho, <span class="bld">ava</span>pubbo <span class="bld">añca</span> adhomukhībhāve. Avañcati adhomukhī bhavati yassaṃ ravi, sā <span class="bld">avācī.</span> Uṇhādike vā tabbiyoge karonto yassaṃ ravi añcati, sā <span class="bld">avācī. Vidisā</span>didvayaṃ disāmajjhe. Disāhi viniggatā <span class="bld">vidisā.</span> Disānamanurūpā, anuvattakā vā disā <span class="bld">anudisā. Apadisa</span>ntipi vidisāya nāmaṃ <span class="note">[napuṃsakābyayaṃ tva’padisaṃ (amara 3.6)]</span>.</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Erāvatā</span>dayo <a name="M0.0035"></a> aṭṭha gajā pubbādīnaṃ disānaṃ rakkhaṇato <span class="bld">disāgajā</span> nāma, puṇḍarīkaṃ nāma sitambojaṃ, taṃsadisavaṇṇatāya <span class="bld">puṇḍarīko.</span> Rassasarīratāya <span class="bld">vāmano.</span> Kuyaṃ pathaviyaṃ modate <span class="bld">kumudo.</span> Añjanavaṇṇatāya <span class="bld">añjano.</span> Pupphā pakāsamānā dantā assa <span class="bld">pupphadanto.</span> Sabbabhūmiyaṃ caratīti <span class="bld">sabbabhummo,</span> sabbabhummo vā cakkavattī tassānurūpattā <span class="bld">sabbabhummo.</span> Sobhanadantāvayavattā <span class="bld">suppatīko</span> <span class="note">[sobhanā patīkā avayavā’ssa suppatīko (ka.)]</span>. ‘‘Suppatīko sobhanaṅge, bhave īsānadisāgaje’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ. Erāvatādīnaṃ disānaṃ sambandhakathanaṃ pācīvāraṇādināmasūcanatthaṃ, esaṃ kareṇuyo pana –</p>
  111. <p class="gatha1">Abbhamu kapilā ceva, piṅgalā nupamā matā;</p>
  112. <p class="gathalast">Tambakaṇṇī subhadantī, aṅganā añjanāvatī <span class="note">[amara 3.5]</span>.</p>
  113. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Dhataraṭṭhā</span>didvayaṃ <span class="bld">pubbadisādhipatideve.</span> Dhāritaṃ raṭṭhamanenāti <span class="bld">dhataraṭṭho,</span> rassa <span class="bld">to.</span> Pañcasikhādīnaṃ gandhabbānaṃ adhipo nāyako <span class="bld">gandhabbādhipo. Kumbhaṇḍasāmyā</span>didvayaṃ dakkhiṇadisādhipatideve. Kumbhaṇḍānaṃ sāmi nāyako <span class="bld">kumbhaṇḍasāmi.</span> Viruhanti vuḍḍhiṃ virūḷhimāpajjanti etasmiṃ kumbhaṇḍāti <span class="bld">virūḷhako.</span> Virūḷhaṃ vuḍḍhippattaṃ vā kaṃ sukhametassāti virūḷhako. <span class="bld">Virūpakkhā</span>didvayaṃ pacchimadisādhipatideve. Virūpāni akkhīni yassa <span class="bld">virūpakkho,</span> vividhasaṇṭhānāni akkhīni yassa vā <span class="bld">virūpakkho.</span> Nāgānaṃ adhipati <span class="bld">nāgādhipati.</span></p>
  114. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Yakkhādhipā</span>dicatukkaṃ <a name="M0.0036"></a> kuvere. Āḷavakādiyakkhānaṃ adhipo <span class="bld">yakkhādhipo.</span> Vissavaṇassa apaccaṃ <span class="bld">vessavaṇo.</span> Ticaraṇāṭṭhadāṭhābhayānakamatthitāya kucchitaṃ vero sarīramassa <span class="bld">kuvero.</span> Khuddenāssa narayuttā sivikāratheti naro vāhanamassa <span class="bld">naravāhano.</span> Tyambakasakho, yakkharājo, guyhakesaro, manussadhammā, dhanado, rājarājo, dhanādhipo, kinnareso, yakkho, ekapiṅgalo, sirido, puññajanessaroiccādīnipi kuverassa nāmāni.</p>
  115. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> kuverassa purī ‘‘aḷakā, aḷakamandā’’ti ca vuccati. <span class="bld">Alaṃ</span> vibhūsane, alaṃ vibhūsanaṃ karotīti alakā, sā eva <span class="bld">aḷakā.</span> Aḷakā eva modakaraṇato <span class="bld">aḷakamandā, u</span>kārassa <span class="bld">a</span>kāro, <span class="bld">nā</span>gamo ca. <span class="bld">Kelāso</span>tipi tassa nāmaṃ, keli payojanaṃ assa kelo, āsate asminti āso, kelo ca so āso ceti <span class="bld">kelāso, kaṇhasappā</span>di viya niccaṃ kammadhārayo. <span class="bld">Assa</span> kuverassa <span class="bld">paharaṇaṃ</span> āyudhaṃ gadā, gaṃ vuccati vajiraṃ, taṃ viya dukkhaṃ dadātīti <span class="bld">gadā. Ime</span> cattāro yathāvuttā dhataraṭṭhādayo devā kamato pubbādīnaṃ catuddisānaṃ <span class="bld">adhipā</span> adhipatayo nāma. <span class="bld">Amarakose</span> pana –</p>
  116. <p class="gatha1">‘‘Indo aggi pitupati, nerito varuṇo’nilo;</p>
  117. <p class="gathalast">Kuvero īso patayo, pubbādīnaṃ ime kamā.</p>
  118. <p class="gatha1">Ravi <a name="M0.0037"></a> sukko mahīsūnu, tamo ca bhānujo vidhu;</p>
  119. <p class="gathalast">Budho suraguru ceti, disādhipā tathā gahā’’ti <span class="note">[amara 3.3-4]</span>.</p>
  120. <p class="bodytext">Aññeyeva disādhipatayo kathitā, <span class="bld">i</span>ndaravimādīnañca disādhipaccakathanaṃ pājhādīnaṃ indadisāravidisādināmasūcanaphalaṃ.</p>
  121. <p class="bodytext"><a name="para33-34"></a><span class="paranum">33-34</span>. <span class="bld">Jātavedā</span>dyaṭṭhārasakaṃ aggimhi. Jāte uppanne vindati ghātayatīti <span class="bld">jātavedo.</span> Andhakāre jātaṃ vijjamānaṃ vindati labhati, vidati jānāti etenāti vā <span class="bld">jātavedo,</span> jananaṃ jātaṃ vedo pākaṭo yassa vā so <span class="bld">jātavedo.</span> Sikhā vuccati jālā, tāya yogato <span class="bld">sikhī.</span> Jotati dippatīti <span class="bld">joti.</span> Punātīti <span class="bld">pāvako,</span> ṇvu. Dahatīti <span class="bld">dahano.</span> Ananti pālentyaneneti <span class="bld">analo, ala</span>paccayo. Vede hutaṃ vahati pāpayati, sayaṃ vā labhateti <span class="bld">hutāvaho.</span> Acci vuccati jālā, tāya yogato <span class="bld">accimā.</span> Dhūmo ketu dhajo yassāti <span class="bld">dhūmaketu.</span> Ajati jalamāno kuṭilaṃ gacchatīti <span class="bld">aggi,</span> i. Go raṃsi etassatthīti <span class="bld">gini,</span> assatthyatthe ini, <span class="bld">agginī</span>tipi pāṭho, so aggisadiso. Bhānu pabhā yassatthi, so <span class="bld">bhānumā.</span> Tejeti sesabhūtopādārūpānīti <span class="bld">tejo.</span> Dhūmo sikhā cūḷā yassa <span class="bld">dhūmasikho.</span> Vāyu sakhā assa <span class="bld">vāyusakho.</span> Dahitvā <span class="note">[dahato (ka.)]</span> gacchato kaṇhā vattanī maggo yassa <span class="bld">kaṇhavattanī.</span> Vissānarassa isino apaccaṃ <span class="bld">vessānaro.</span> Hutaṃ <a name="M0.0038"></a> haviṃ asati bhuñjatīti <span class="bld">hutāso.</span> Dhanañjayo, jalano, āsayāso, rohitasso, sattācci, sukko, citrabhānu, vibhāvasu, suciiccādīnipi aggissa nāmāni.</p>
  122. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikhā</span>dittayaṃ aggijālāyaṃ. Sinoti nisānī bhavatīti <span class="bld">sikhā, ‘‘si</span> nisāne’’ti <span class="bld">kātanta</span> dhātu, <span class="bld">kha</span>paccayo. Jalatīti <span class="bld">jālā.</span> Accate pujjate aneneti <span class="bld">a</span>cci. Sikhā jālā bhiyyo rūpantarā itthiyaṃ, acci pana apume.</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Dvayaṃ aggikaṇe <span class="note">[tīsu phuliṅgo’ggikaṇo (amara 1.60) phuliṅgānīti aggikaṇāni (ma. ni. ṭī. 3.65)]</span>. Vividhāsu disāsu phullaṃ gacchatīti <span class="bld">vipphuliṅgaṃ.</span> Tathā <span class="bld">phuliṅgaṃ. Sabbadharakate</span> pana ‘‘phuliṃ gacchatīti phuliṅgo’’ti vuttaṃ. Tikaṃ chārikāyaṃ. Malīnakaṃsavatthādīnaṃ taṃ dittiṃ seti pavattetīti <span class="bld">bhasmaṃ, ma</span>paccayo, bhasati vā adho patati vatthādīnaṃ malametenāti <span class="bld">bhasmaṃ.</span> Kaṃsādīnaṃ sukkabhāvatthaṃ icchitabbattā iṭṭhi abhilāso sobhanaṃ etassā atthīti <span class="bld">seṭṭhi,</span> ‘‘sapakkhako salomako’’tyādīsu viya <span class="bld">sa</span>saddassa vijjamānatthattā. Malassa saraṇaṃ karotīti sārikā, sā eva <span class="bld">chārikā,</span> yathā ‘‘saḷāyatana’’ntyādīsu.</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Dvayaṃ uṇhachārikāyaṃ. Uṇhattā kukkuṃ kucchitaṃ lātīti kukkulo, ‘‘kukku vidatthiyaṃ hatthe, pakoṭṭhe kucchitepi ce’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ. Kukkuṃ vā hatthaṃ lunāti chindati dahatīti kukkulo, so eva <span class="bld">kukkuḷo</span><a name="M0.0039"></a>. Uṇhameva bhasmaṃ <span class="bld">uṇhabhasmaṃ,</span> tasmiṃ. Tikaṃ dittakaṭṭhādindhane. Aṅgati hāniṃ gacchatīti <span class="bld">aṅgāro, āra</span>paccayo, punnapuṃsakoyaṃ. ‘‘Alāte’nitthi kuje’ṅgāro’’ti hi <span class="bld">tikaṇḍasese</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.329]</span> vuttaṃ. Hānimeva lāti, na ṭhitiṃ visesañcāti <span class="bld">alātaṃ.</span> Uddhaṃ dhūmaṃ muñcatīti ummutaṃ, tadeva <span class="bld">ummukaṃ.</span> Pañcakaṃ kaṭṭhādindhane. Santamaggiṃ edhayati vaḍḍhayatīti <span class="bld">samidhā.</span> Edhayatīti <span class="bld">idhumaṃ,</span> umo. Edhayatīti <span class="bld">idho.</span> Upādiyate aggineti <span class="bld">upādānaṃ.</span> Edhayatīti <span class="bld">indhanaṃ.</span></p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Pañcakaṃ āloke. Obhāsati dippatīti <span class="bld">obhāso.</span> Pakāsati dippatīti <span class="bld">pakāso.</span> Ālocayati passati etenāti <span class="bld">āloko,</span> āloketi vā etenāti <span class="bld">āloko, ‘‘loka, loca</span> dassane’’ti dhātudvayapāṭhato. Ujjotatīti <span class="bld">ujjoto,</span> andhakāraṃ viddhaṃsento jotatīti vā <span class="bld">ujjoto.</span> Ā samantato tapati dippatīti <span class="bld">ātapo. Samā</span>ti ete pañca tulyatthāti bhāvo.</p>
  126. <p class="bodytext">Dasakaṃ vāte. Āhāro viya pāṇabhūtopi kadāci satte māretīti māruto, sova <span class="bld">māluto.</span> Punāti saṅkārādikanti <span class="bld">pavano.</span> Vāyati gacchatīti <span class="bld">vāyu,</span> vāyati vā pupphādīnaṃ gandho yena so <span class="bld">vāyu.</span> Tathā <span class="bld">vāto.</span> Ananti pāṇantyaneneti <span class="bld">anilo,</span> ilo. Santaṃ niccalaṃ <a name="M0.0040"></a> īrayati kampetīti <span class="bld">samīraṇo,</span> samīrituṃ kampituṃ sīlamassāti vā <span class="bld">samīraṇo.</span> Gandhaṃ vahatīti <span class="bld">gandhavāho,</span> ṇo. <span class="bld">Vāyo vāyu</span>sadiso, ubhayatrāpi <span class="bld">yā</span>gamo. Samantato īrati khipati rukkhādayoti <span class="bld">samīro.</span> Sadā sabbadā gati yassa <span class="bld">sadāgati.</span> Sasano, gandhavaho, āsugo, maruto, jagatipāṇo, pavamāno, pabhañjano iccādīnipi vātanāmāni.</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Ime cha vakkhamānā <span class="bld">vāyubhedā</span> vāyuvisesā, uddhaṃ gacchatīti <span class="bld">uddhaṅgamo,</span> uccārapassāvādīnaṃ nīharaṇavasena adhobhāgaṃ gacchatīti <span class="bld">adhogamo.</span> Kucchimhi udare tiṭṭhatīti <span class="bld">kucchiṭṭho.</span> Koṭṭhe ante seti tiṭṭhatīti <span class="bld">koṭṭhāsayo.</span> Punappunaṃ sasanti yena <span class="bld">assāso,</span> bahinikkhantavāto. Passāsoti antopavisanakavātopi ‘‘assāso’’ti etena saṅgayhate sahacāritattā. Sabbaṅgesu anusarati sīlena sedalohitādisampādanatoti <span class="bld">aṅgānusārī. Amarakose</span> panāyaṃ vāto ṭhānabyāpārabhedena pañcadhā kathito <span class="note">[pāṇo’pāno samānocodānabyānā ca vāyavo sarīraṭṭhā ime (amara 1.67)]</span>, <span class="bld">ṭīkāya</span>ñcassa –</p>
  128. <p class="gatha1">‘‘Hadaye pāṇo gude’pāno, samāno nābhimajjhaṭṭho;</p>
  129. <p class="gathalast">Udāno kaṇṭhadese tu, byāno sabbaṅgasandhisu <span class="note">[hadaye pāṇo gude’pāno, samāno nābhisaṇṭhito; udāno kaṇṭhadesaṭṭho, byāno sabbasarīrago iti ṭhānaniṇṇayo (cintāmaṇiṭīkā)]</span>.</p>
  130. <p class="bodytext">Tatrapāṇoannappavesādikaro<a name="M0.0041"></a>. Apāno muttakarīsasukkavisaṭṭhikaro. Samāno majjhe annapacanādikaro. Udāno bhāsitagītādikaro. Byāno sedarattasavanummesanimesagatyādikaro <span class="note">[khedaceṭṭhāummesanimmesagatyādikaro (ka.)]</span>. Pakaṭṭhena anantyanena bhattādippavesanatoti <span class="bld">pāṇo.</span> Muttādikaṃ apanetvā anantyanenāti <span class="bld">apāno.</span> Sammā ananti anena bhuttaparipācanatoti <span class="bld">samāno.</span> Uddhamanantyanena bhāsitādo sāmatthiyajananatoti <span class="bld">udāno.</span> Visesena anantyanena sedarattasemhādi <span class="note">[khedaceṭṭhādi (cintāmaṇiṭīkā)]</span> sampādanatoti <span class="bld">byāno’’</span>ti <span class="note">[taṃbyāpārā ca yathā – annappavesanaṃ muttā-dyussaggo’nnavipācanaṃ bhāsaṇādi nimesādi, taṃbyāpārā kamā ime (cintāmaṇiṭīkā)]</span> vuttaṃ.</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Dvayaṃ antopavisanakavāte. Ānaṃ vuccati bahinikkhamanavāto, tato apagataṃ <span class="bld">apānaṃ.</span> Assāsato apagato <span class="bld">passāso.</span> Dvayaṃ bahinikkhamanavāte. Ādimhi pavatto sāso <span class="bld">assāso.</span> Ananti pāṇantyaneneti ānaṃ, ādimhi pavattaṃ ānaṃ <span class="bld">ānaṃ,</span> ekassākārassa lopo.</p>
  132. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Vegakhippā</span>dayo vātadhammattena niccappavattikā iti tappakkame <span class="note">[tappakkamena takkamena (ka.)]</span> uccante. Tatra <span class="bld">raya</span>ntaṃ vege. Sabbatra karaṇasādhanaṃ. Icchitaṭṭhānaṃ vajanti pāpuṇanti etenāti <span class="bld">vego.</span></p>
  133. <p class="gatha1">‘‘Kriyāvācittamākhyātuṃ<a name="M0.0042"></a>, ekekattho nidassito;</p>
  134. <p class="gathalast">Payogatonugantabbā, anekatthā hi dhātavo’’ti <span class="note">[candradhātupāṭhe]</span>.</p>
  135. <p class="bodytext">Vuttattā <span class="bld">vaja</span>dhātu pāpuṇanepi pavattati, evaṃ sabbatra, <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">e.</span> Javanti etenāti <span class="bld">javo,</span> rayanti gacchanti etenāti <span class="bld">rayo.</span></p>
  136. <p class="bodytext"><span class="bld">Khippā</span>dinavakaṃ sīghe. Atha javasīghānaṃ ko bhedo? Savegagativacanā <span class="bld">javā</span>dayo, <span class="bld">sīghā</span>dayo tu dhammavacanā, tathā ca ‘‘sīghaṃ pacati <span class="note">[passati (ka.)]</span>, sīghaṃ gacchatī’’ti payogo, na tu ‘‘javaṃ pacati, javaṃgacchatī’’ti pana payogo. ‘‘Vegena gacchati, javena gacchatī’’tyādīsu kathaṃ? Tatra bhedassa vattumicchitattā na doso. Khippati peratīti <span class="bld">khippaṃ, khipa</span> peraṇe. Sayatīti <span class="bld">sīghaṃ, sī</span> saye, <span class="bld">gha</span>paccayo. Byuppatti hi yathā kathañcipi bhavati, saññā tu lokatovāvagantabbā, sabbatrevaṃ. Taratīti <span class="bld">turitaṃ.</span> Laṅghatīti <span class="bld">lahu, laṅgha</span> gatisosanesu, <span class="bld">gha</span>ssa <span class="bld">ho,</span> niggahītalopo, <span class="bld">u</span>paccayo ca, lahupariyāyo <span class="bld">laghu</span>saddopyatthi. Asati khepatīti <span class="bld">āsu,</span> u. Taratīti <span class="bld">tuṇṇaṃ,</span> rassa <span class="bld">ṇo.</span> Arati gacchatīti <span class="bld">araṃ.</span> Na vilambīyati na ohīyatīti <span class="bld">avilambitaṃ, labi</span> avasaṃsane. Tuvaṭṭati sayatīti <span class="bld">tuvaṭṭaṃ,</span> turitabhāvena vattatīti vā <span class="bld">tuvaṭṭaṃ, rita</span>lopo.</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Ariyāsāmaññassa pubbaḍḍhaṃ santate. Ettha ca aṭṭhasu gaṇesu chaṭṭho sabbalahuko, tatopare chaggaṇā sa<a name="M0.0043"></a>, bha, sa, bha, bha, bhā, aṭṭhamo go. Samantato tanotīti <span class="bld">satataṃ.</span> Nāsabhāvena na iccaṃ na gantabbaṃ <span class="bld">niccaṃ,</span> nāsaṃ vā na gacchatīti <span class="bld">niccaṃ.</span> ‘‘Nāgo’’tyādīsu viyāti etthāpi na doso, tassa <span class="bld">co.</span> Na viramatīti <span class="bld">avirataṃ.</span> Na āramatīti <span class="bld">anārataṃ.</span> Samantato, punappunaṃ vā tanotīti <span class="bld">santataṃ.</span> Na avaramatīti <span class="bld">anavarataṃ.</span> Sadā dhavati gacchatīti <span class="bld">dhuvaṃ.</span> ‘‘Dhu gatitheriyesū’’ti <span class="bld">kātanta</span>dhātu.</p>
  138. <p class="bodytext">Vipulāḍḍhaṃ atisaye. Ettha hi ayugapāde dvādasamattā, yuge aṭṭhārasamattā, sabbāsu ariyāsu paṭhame pāde dvādasamattā, dutiye aṭṭhārasa, tatiye dvādasa, catutthe pañcadasa. Yadā pana paṭhamatatiyesu parihāyanti, tadā yuge adhikā honti, idaṃ vipulālakkhaṇaṃ. Atha satatātisayānaṃ ko bhedo? Satataṃ santati avicchedokriyantarehi abyavadhānaṃ, atisayo tu ponopuññaṃ, pakaṭṭho ca. Tesu ponopuññaṃ kriyābyāvutti, pakaṭṭho tu kriyāvayavānaṃ ukkaṃsatā. Bhāsati sabbesanti <span class="bld">bhusaṃ, ā</span>ssa <span class="bld">u.</span> Bhassati adho patatīti vā <span class="bld">bhusaṃ. Bhasa</span> adhopatane, <span class="bld">a</span>ssa <span class="bld">u.</span> Atisayanaṃ <span class="bld">atisayo,</span> atikkamitvā vāsayanaṃ pavattanaṃ <span class="bld">atisayo.</span> Dahati sabbanti <span class="bld">daḷhaṃ, ha</span>to pubbe <span class="bld">ḷo,</span> dalati vidārayatīti vā <span class="bld">daḷhaṃ, ha</span>paccayo, dahanto lātīti vā <span class="bld">daḷhaṃ,</span> vaṇṇavipariyayo, abhisayo ca daḷhañca atisayadaḷhā. Tarati atikkamatīti <span class="bld">tibbaṃ, ra</span>ssa <span class="bld">vo, a</span>ssa <span class="bld">i.</span> Eti gacchatīti eko, so eva <span class="bld">eka</span>ntaṃ, ekaṃ tarati atikkamatīti vā <span class="bld">eka</span>ntaṃ. Mattato atikkantaṃ <span class="bld">atimattaṃ.</span> Bahuṃ lātīti <span class="bld">bāḷhaṃ, u</span>lopo, vaṇṇavipariyayo ca <span class="bld">ha</span>saddo. Ativelaṃ, accatthaṃ, nibbharaṃ, nitantaṃ, gāḷhaṃiccādīnipi atisaye.</p>
  139. <p class="bodytext">Dabbaṃ satvaṃ, taṃviparīte dhammamatte vattamānā <span class="bld">bāḷha</span>pariyantā <span class="bld">khippā</span>dayo <span class="bld">atisayaṃ</span> vinā <span class="bld">paṇḍake</span> napuṃsake vattanti<a name="M0.0044"></a>. Khippaṃ bhavati <span class="note">[‘‘khippa bhavabhī’’ti padadvayaṃ adhikaṃ viya dissati]</span>, atisayo pulliṅgo, assa guṇassātisayo, assa dabbassātisayo iti. ‘‘Khippaṃ bhuñjati, satataṃ juhoti, satataṃ ramaṇīyo’’iccatra tu kriyāvisesanattāyeva paṇḍakattaṃ. <span class="bld">Tesu</span> khippādīsu ye <span class="bld">dabbagā</span> dabbābhidhāyino, te <span class="bld">tīsu</span> liṅgesu. ‘‘Dabbadhammo liṅga’’nti dassanantaraṃ. Yathā khippā jarā, khippo maccu, khippaṃ gamanaṃ. Santatā taṇhā, santataṃ dukkhaṃ, santato ākāso. Atimattā kriyā, atimatto naro, atimattaṃ padaṃ iccādi.</p>
  140. <p class="bodytext"><a name="para42-43"></a><span class="paranum">42-43</span>. Dvādasakaṃ māre. Haranayanaggidaḍḍhattā <span class="note">[tinayanaggidaḍḍhattā (ka.)]</span> natthi viggaho sarīrametassa <span class="bld">aviggaho.</span> Kāmayati raticchaṃ uppādayatīti <span class="bld">kāmo,</span> kāritantā <span class="bld">a</span>paccayo. Siṅgārarūpena pāṇīnaṃ manasi bhavatīti <span class="bld">manobhū.</span> Pañcakāmaguṇesu madayatīti <span class="bld">madano.</span> Lokānaṃ antaṃ vināsaṃ karotīti <span class="bld">antako.</span> Vase vatteti sīlenāti <span class="bld">vasavattī.</span> Pāpaṃ icchati karoti, tena yuttoti vā <span class="bld">pāpimā.</span> Parato jāyatīti pajā, acchandikā, tāsaṃ pati <span class="bld">pajāpati.</span> Ye kusaladhammesu pamattā, tesameva bandhu <span class="bld">pamattabandhu.</span> Kaṇhadhammayuttatāya <span class="bld">kaṇho.</span> Kusaladhamme māretīti <span class="bld">māro.</span> Akusaladhamme na muñcatīti <span class="bld">namuci.</span> Mīnaketano, kandappo, dappako, anaṅgo, pañcasaro, sambarāri, manasijo, kusumesu<a name="M0.0045"></a>, anaññajo, pupphadhanvā, ratipati, makaraddhajoiccādīnipi viṇhusutassa kāmassa nāmāni.</p>
  141. <p class="bodytext">Taṇhā aratī ragā ceti etā tisso <span class="bld">tassa</span> mārassa dhītaro. Yo taṃ passati, taṃ tasitaṃ karotīti <span class="bld">taṇhā, sa</span>lopo, ṇhā ca. Paresaṃ kusaladhammesu aratiṃ karotīti <span class="bld">aratī.</span> Rajjanti etthāti <span class="bld">ragā. Tassa</span> mārassa hatthī girimekhalo nāma. Sarīramahantabhāvena girisadisattā giri viyāti giri. Mārena mamāyanavasena ‘‘ayaṃ me hatthī mekhalo nāma hotū’’ti katanāmattā mekhalā viyāti mekhaloti samuditanāmadvayena ekameva hatthiṃ vadati, yathā ‘‘vajirāsani, sītuṇha’’nti.</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Tikaṃ yame. Pajāsaṃyamanato yamā, maccuppabhutayo assa kiṅkārā, tesu rājateti <span class="bld">yamarājā.</span> Tedhātukesupi āṇāpavattakattā mahanto visayo etassa visayī, ṇī, so eva <span class="bld">vesāyī.</span> Yattha lakkhaṇena na sijjhati, tattha sabbatra ‘‘yadādinā vā niruttinayena vā saddasiddhi veditabbā’’ti hi pubbe vuttaṃ, dukkhajanakattā vā visadisaṭṭhānaṃ gacchantīti vesā, nerayikā, tesaṃ adhipatibhāvena ayati pavattatīti <span class="bld">vesāyī,</span> ī. Yamānaṃ rājā <span class="bld">yamo.</span> Dhammarājo, katanto, samavattī, kālo, daṇḍadharo, antakoiccādīnipi yamassa nāmāni. <span class="bld">Assa</span> yamassa āvudhaṃ nayanameva. Tena kira kodhacittena olokitamattena sattānaṃ sarīrāni ātape khittaghatapiṇḍāni viya vilīyantīti.</p>
  143. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0046"></a> asurabhede. Etesañhi satipi devabhāve heṭṭhā nivāsitabhāvasāmaññato ettha vacanaṃ, mārassa pana sattānamanatthakārakatāsāmaññena yamena saddhiṃ vacanaṃ takkarattā. Yuddhādīsu vepitaṃ kampitaṃ cittametassa <span class="bld">vepacitti</span> <span class="note">[saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.256]</span>. Puṇṇaṃ lomaṃ yassa so <span class="bld">pulomo,</span> pulāmahatī umā kitti, kanti vā yassāti <span class="bld">pulomo.</span> ‘‘Umātasīhemavati-haliddākittikantisū’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ. Ayaṃ pana sakkassa bhariyāya sujātāya pitā. Dvayaṃ kinnare. Assamukhanarasarīratāya kucchito puriso, kiñci vā puriso, purisasadisoti vā <span class="bld">kimpuriso.</span> Evaṃ <span class="bld">kinnaro.</span> Turaṅgavadana, assamukhādīnipi kinnarassa nāmāni.</p>
  144. <p class="bodytext"><a name="para45-46"></a><span class="paranum">45-46</span>. Addhapajjena ākāsassa nāmāni. Tesaṃ tesaṃ vatthūnaṃ antaraṃ nānattaṃ ikkhate loko ettha, anenāti vā <span class="bld">antalikkhaṃ, ra</span>ssa <span class="bld">lo.</span> Ikkhanaṃ vā dassanaṃ ikkhā, tassa antaraṃ kāraṇaṃ <span class="bld">antalikkhaṃ.</span> Khanati byavadhānanti <span class="bld">khaṃ,</span> kvi. Sabbagahagāmaṇino ādiccassa patho maggo <span class="bld">ādiccapatho.</span> Na bhavatīti <span class="bld">abbhaṃ.</span> Gacchantyanena devāti <span class="bld">gaganaṃ,</span> yu, massa <span class="bld">go.</span> Ambate saddāyate atrāti <span class="bld">ambaraṃ,</span> ro. <span class="bld">Haya</span> gatimhi, visesena hayati gacchati sabbatrāti <span class="bld">vehāso, ya</span>ssa <span class="bld">so,</span> vigato vā hāso cittassa etthārammaṇālābhatoti <span class="bld">vehāso.</span> Anilassa vātassa patho <span class="bld">anilapatho.</span> Bhusaṃ kāsante dippante padatthā etenāti <span class="bld">ākāso,</span> na kassati na vilekhīyatīti vā <span class="bld">ākāso.</span> Na bhavati <a name="M0.0047"></a> ettha kiñcipi vatthūti <span class="bld">nabhaṃ,</span> natthi bhūmi etthāti vā <span class="bld">nabhaṃ,</span> na bhāyanti pakkhino anena, etthāti vā <span class="bld">nabhaṃ.</span> Vino pakkhino hayanti gacchanti etthāti <span class="bld">vehāyasaṃ,</span> aso. Tārā vuccanti nakkhattādayo, tesaṃ patho <span class="bld">tārāpatho.</span> Surānaṃ devānaṃ patho <span class="bld">surapatho.</span> Na haññateti <span class="bld">aghaṃ, hana</span>ssa <span class="bld">gho.</span> Anantaṃ, visaṇupadaṃiccādīnipi ākāsassa nāmāni.</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para47-48"></a><span class="paranum">47-48</span>. <span class="bld">Meghādye</span>kādasakaṃ meghe. Mehati gharati secatīti <span class="bld">megho.</span> Vāriṃ vahatīti <span class="bld">valāhako, vāri</span>saddassa <span class="bld">vo, va</span>ssa <span class="bld">lo</span> <span class="note">[pāṇini 6.3.109; moggallānapañcikā 1.47; nīti-sutta 1340, 1343]</span>. Dibbanti vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ gacchanti lokā anenāti <span class="bld">devo.</span> Pajānaṃ lokānaṃ annaṃ bhojanaṃ bhavati etenāti <span class="bld">pajjunno,</span> akārassukāro. Ambuṃ udakaṃ dhāretīti <span class="bld">ambudharo.</span> Lokānaṃ santāpaṃ hantīti <span class="bld">ghano, ha</span>ssa <span class="bld">gho.</span> Jaladhāraṃ dhāretīti <span class="bld">dhārādharo.</span> Jīvanaṃ jalaṃ mūtaṃ bandhamaneneti <span class="bld">jīmūto, vana</span>saddalopo, lokānaṃ vā jīvitaṃ munāti bandhatīti <span class="bld">jīmūto, vita</span>lopo, <span class="bld">jīvita</span>ssa <span class="bld">jī</span> ādeso vā <span class="note">[pāṇini 6.3.109; moggallānapañcikā 1.47; nīti-sutta 1340, 1343]</span>. Evaṃ aññatra. Vāriṃ vahatīti <span class="bld">vārivāho.</span> Ambuṃ dadātīti <span class="bld">ambudo.</span> Āpaṃ bharatīti <span class="bld">abbhaṃ,</span> kvi, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">bo.</span></p>
  146. <p class="bodytext">Tikaṃ vuṭṭhiyaṃ. Vassati siñcatīti <span class="bld">vassaṃ, vassa</span> secane. Evaṃ <span class="bld">vassanavuṭṭhiyo.</span></p>
  147. <p class="bodytext">Pañcakaṃ <a name="M0.0048"></a> vijjuyaṃ. Satataṃ īrati kampatīti satero, <span class="bld">ta</span>lopo, so eva <span class="bld">sateritā.</span> Khaṇamattampi na tiṭṭhatīti <span class="bld">akkhaṇā.</span> Kuṭilaṃ aciraṭṭhāyitattā virūpaṃ hutvā javatīti <span class="bld">vijju.</span> Vijjotatīti <span class="bld">vijjutā.</span> Aciraṃ pabhā yassa <span class="bld">acirappabhā.</span></p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Catukkaṃ meghanāde. Meghānaṃ nādo <span class="bld">meghanādo.</span> Dhanīyate <span class="bld">dhanitaṃ</span><span class="note">[thanitaṃ (sī.)]</span>, <span class="bld">dhana</span> sadde. Gajjanaṃ <span class="bld">gajjitaṃ, gajja</span> sadde. Rasīyate <span class="bld">rasitaṃ. Ādi</span>nā harādādi <span class="note">[sabbatra napuṃsakebhāve to, ādinā svanitadhanitādayo (cintāmaṇiṭīkā), ādinā dhanitaharādarāsādayo (byākhyāsudhāṭīkā)]</span>. Dvayaṃ sakkadhanumhi. Indassa āvudhaṃ dhanu ca <span class="bld">indāvudhaṃ, indadhanu</span> ca. Vātena khittamambu <span class="bld">vātakkhittambu,</span> bindu. Sītaṃ karotīti <span class="bld">sīkaro,</span> siñcatīti vā <span class="bld">sīkaro, ca</span>ssa <span class="bld">ko, aro</span> ca, vātavasena vā tato tato saratīti <span class="bld">sīkaro, a</span>ssa <span class="bld">ī,</span> majjhe <span class="bld">kā</span>gamo ca.</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Tikaṃ jaladhārāyaṃ. Vegato jaladhārānaṃ saṃ bhusaṃ patanaṃ āsāro, punappunaṃ saratīti <span class="bld">āsāro.</span> Vegaṃ dhāretīti <span class="bld">dhārā.</span> Adho patatīti <span class="bld">sampāto, saṃ</span>saddo adhobhāge <span class="note">[vegato jaladhārānaṃ sambhūya patanaṃ dhārāsampāto, sara gatiyaṃ ghau iti āsāro (cintāmaṇiṭīkā)]</span>. Dvayaṃ vassopale. Karena hatthena gayhupagattā <span class="bld">karakā,</span> jalaṃ piṇḍaṃ karotīti vā <span class="bld">karakā,</span> ‘‘vassopale <a name="M0.0049"></a> tu karakā, karakopi ca dissate’’ti <span class="bld">ruddo, kara</span>saddotra. ‘‘Karo vassopale pāṇi-soṇḍāpaccāyaraṃsisū’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ. Ghanato, ghanakāle vā sañjātaṃ upalaṃ silā <span class="bld">ghanopalaṃ.</span> Duṭṭhu dinaṃ <span class="bld">duddinaṃ,</span> ayaṃ <span class="bld">duddina</span>saddo meghacchannāhe vattati, asobhanatthopyatthi <span class="bld">duddina</span>saddo, aguṇavacanatāyaṃ vāccaliṅgo.</p>
  150. <p class="bodytext"><a name="para51-52"></a><span class="paranum">51-52</span>. Chakkaṃ tirodhāne. <span class="bld">Dhara</span> āvaraṇe, <span class="bld">apā</span>dipubbo. Apidharati āvuṇotīti <span class="bld">pidhānaṃ, a</span>lopo. Apadharatīti <span class="bld">apadhāraṇaṃ.</span> Tiro dharati pidahatīti <span class="bld">tirodhānaṃ.</span> Antaraṃ dharatīti <span class="bld">antaradhānaṃ,</span> niggahītalopo. Apidharatīti <span class="bld">apidhānaṃ.</span> Ettha ca <span class="bld">apā</span>diupasaggā dhātuno āvaraṇatthajotakā. Chādayatīti <span class="bld">chādanaṃ.</span> Byavadhā, antaradhiiccādayopi tirodhāne.</p>
  151. <p class="bodytext">Sāddhapajjena candassa nāmāni. Indati nakkhattānaṃ paramissariyaṃ karotīti <span class="bld">indu.</span> Candati hilādayati sukhayati pajanti <span class="bld">cando.</span> Nakkhattānaṃ rājā <span class="bld">nakkhattarājā.</span> Umā kanti, tāya saha vijjatīti <span class="bld">somo,</span> sukhaṃ abhissavatīti vā <span class="bld">somo, ma</span>paccayo. Nisaṃ rattiṃ karoti, tattha vā karo raṃsi etassa <span class="bld">nisākaro.</span> Andhakāraṃ usenti dahanti vināsentīti osā, raṃsayo, te ettha dhiyanti patiṭṭhahantīti osadhi, tārāviseso, tassa īso pati <span class="bld">osadhīso.</span> Himo sītalo raṃsi yassa <span class="bld">himaraṃsi.</span> Saso aṅko lakkhaṇaṃ yassa <span class="bld">sasaṅko.</span> Candaṃ kappūraṃ māti sadisaṃ nayatīti <span class="bld">candimā. I</span>kārādeso. Sasalakkhaṇamettha atthi <span class="bld">sasī</span><a name="M0.0050"></a>. Sasati vā hiṃsati uṇhaguṇanti <span class="bld">sasī, ī</span>paccayo tadupalakkhite tadupacāraṃ. Sītā raṃsayo yassatthīti <span class="bld">sītaraṃsi.</span> Nisāya rattiyā nātho tadālaṅkārabhāvatoti <span class="bld">nisānātho.</span> Uḷūnaṃ tārānaṃ rājā <span class="bld">uḷurājā.</span> Māti attānaṃ kappūrena sadisaṃ karotīti <span class="bld">mā, mā</span>saddoyaṃ pume, taṃsahacaraṇato uḷurājādayopi. Himaṃsu, kumudabandhu, vidhu, sudhaṃsu, subbhaṃsu, nisāpati, migaṅko, kalānidhi, dvijarājo, sasadharo, nakkhattesoiccādīnipi candassa nāmāni.</p>
  152. <p class="bodytext"><a name="para53-54"></a><span class="paranum">53-54</span>. Soḷasannaṃ bhāgānaṃ pūraṇo <span class="bld">soḷasamo</span> bhāgo candassa kalā, <span class="bld">kala</span> saṅkhyāne, kalīyate ekādinā saṅkhyāyateti <span class="bld">kalā.</span> Dvayaṃ candassa sarīre. Maññate ñāyate aneneti <span class="bld">bimbaṃ. Mana</span>to <span class="bld">va</span>paccayo, nipātanā massa <span class="bld">bo,</span> assi, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">mo, va</span>ssa <span class="bld">bo, bimba</span>saddo anitthiyaṃ. Maṇḍayateti <span class="bld">maṇḍalaṃ,</span> alo, itthiyaṃ maṇḍalī, ayaṃ tīsvapi <span class="note">[bimbo anitthī, maṇḍalaṃ tīsu (amara 3.15)]</span>.</p>
  153. <p class="bodytext">Pādahīnapajjena addhabhāgo. Asati khepeti samudāyanti <span class="bld">aḍḍho,</span> to. Tathā <span class="bld">addho. Upaḍḍho</span>ti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ, ete tayo pume. Khaṇḍayati samudāyanti <span class="bld">khaṇḍaṃ.</span> Sakyate <a name="M0.0051"></a> ubbāhanādīsu thokattāti <span class="bld">sakalaṃ,</span> alo, <span class="bld">khaṇḍasakalā</span> vā pume, satthe rūpabhedato napuṃsake. Ete ca <span class="bld">aḍḍhā</span>dayo tayo asame bhāge pume, same tu napuṃsaketi rūpabhedenāha ‘‘addhaṃ vuttaṃ same bhāge’’ti. Khaṇḍādidvayaṃ pana asamepi vattamānaṃ punnapuṃsake vattati, tasmā ‘‘addhaṃ vuttaṃ same bhāge’’ti ettha ‘‘aḍḍhaṃ, upaḍḍha’’nti idaṃ dvayampi saṅgahitaṃ <span class="note">[asamabhāge pumāni, same aṃse napuṃsakattaṃ rūpabhedato, upacārato tabbhāgavati vāccaliṅgo – addhā sāṭī, addhaṃ vatthaṃ addho kambalo (cintāmaṇiṭīkā)]</span>.</p>
  154. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasādā</span>dayo cande avassambhāvino, aññatra tu pāsaṅgikā iti candapakkame uccante. Visesena sādayati pasādayatīti <span class="bld">pasādo.</span> Evaṃ pasanno, so eva <span class="bld">pasannatā.</span></p>
  155. <p class="bodytext">Tikaṃ candappabhāyaṃ. Kumudassāyaṃ vikāso <span class="note">[vikāro (ka.)]</span> <span class="bld">komudī.</span> Candaṃ ācikkhati paṭipādayatīti <span class="bld">candikā.</span> Juti assātthīti <span class="bld">juṇhā. Ta</span>ssa <span class="bld">ṇo, ha</span>paccayo ca, candassa vā jutiṃ sobhaṃ nayhati bandhatīti <span class="bld">juṇhā.</span></p>
  156. <p class="bodytext">Catukkaṃ sobhanamatte. Kanati dippatīti <span class="bld">kanti, kana</span> dittiyaṃ, kāmīyatīti vā <span class="bld">kanti.</span> Sundaraṃ bhāti dippatīti <span class="bld">sobhā.</span> Jotayatīti <span class="bld">juti.</span> Chādayatīti <span class="bld">chavi. Chada</span> saṃvaraṇe, <span class="bld">vi</span>paccayo, <span class="bld">da</span>lopo.</p>
  157. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Sattakaṃ lakkhaṇe. Kaṃ attānaṃ laṅkayati hīnaṃ karotīti <span class="bld">kalaṅko.</span> Lañchate lakkhate aneneti <span class="bld">lañchanaṃ</span><a name="M0.0052"></a>. Lakkhyate aneneti <span class="bld">lakkhaṃ.</span> Tathā <span class="bld">lakkhaṇaṃ.</span> Aṅkīyate lakkhyate aneneti <span class="bld">aṅko.</span> Abhi visesaṃ jānāti etenāti <span class="bld">abhiññāṇaṃ.</span> Cihīyati lakkhīyati aneneti <span class="bld">cihanaṃ. Ciha</span> lakkhaṇe.</p>
  158. <p class="bodytext">Sabbāsaṃ sobhānaṃ majjhe paramā sobhā susamā nāma, sobhanaṃ samaṃ sabbaṃ assaṃ <span class="bld">susamā,</span> seṭṭhā sobhā.</p>
  159. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Guṇe phoṭṭhabbavisese <span class="bld">sīta</span>nti napuṃsakaṃ bhavati. Devadattassa sītaṃ vattati. Sītādayo tayo <span class="bld">guṇīliṅgā</span> guṇino liṅgaṃ gaṇhanti, taṃ yathā – sītalā bhūmi, sītalaṃ jalaṃ, sītalo vāto. Uṇhābhitattehi sevīyatīti <span class="bld">sītaṃ,</span> tena yutto <span class="bld">sīto. Sasa</span> gatiyaṃ, iro, ittañca, sītatthikena sarīyatīti vā <span class="bld">sisiraṃ.</span> Sītaṃ guṇaṃ lātīti <span class="bld">sītalo.</span></p>
  160. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahikā</span>ntaṃ hime. Hiṃsatīti <span class="bld">himaṃ, sa</span>ssa <span class="bld">mo,</span>niggahītalopo ca. <span class="bld">Tuha</span> adane, tohati hiṃsatīti <span class="bld">tuhinaṃ,</span> ino. Uparito savatīti <span class="bld">ussāvo.</span> Nīharanti nissasantyaneneti <span class="bld">nīhāro,</span> natthi īhā vā etasmā hetubhūtāti <span class="bld">nīhāro,</span> āro. Mahīyate rāgīhīti <span class="note">[vācābhi (cintāmaṇiṭīkā)]</span> <span class="bld">mahikā,</span> ṇvu.</p>
  161. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Chakkaṃ nakkhatte. Punappunaṃ udayattā na khīyate <span class="bld">nakkhattaṃ,</span> attano gamanaṭṭhānaṃ na kharati na vināsetīti vā <span class="bld">nakkhattaṃ,</span> atha <a name="M0.0053"></a> vā <span class="bld">nakkha</span> gatiyaṃ, nakkhatīti <span class="bld">nakkhattaṃ.</span> Jotati subhāsubhanimittaṃ pakāsetīti <span class="bld">joti, nakkhatta bhaṃ</span>saddehi sahacaraṇato napuṃsake. Yathāvuttaṃ nimittaṃ bhāti pakāsetīti <span class="bld">bhaṃ.</span> Kattabbaṃ taranti lokā etāyāti <span class="bld">tārā,</span> attano vīthiṃ tāyati arati gacchatīti vā <span class="bld">tārā,</span> tāreti vā loke ahitatoti <span class="bld">tārā,</span> ayañca <span class="bld">tārakā, uḷu</span> ca ete tayo apume. Tarā eva ṇvu, <span class="bld">tārakā</span> <span class="note">[tārā eva tārakā ṇvu (ka.)]</span>. Uccaṃ lavati <span class="note">[ulayati (ka.)]</span> gacchatīti ulu. So eva <span class="bld">uḷu.</span> Na kevalaṃ tārakā eva apume, atha kho uḷu cāti <span class="bld">ca</span>saddattho. Uḷusahacariyato pakkhe napuṃsake ca.</p>
  162. <p class="bodytext"><a name="para58-60"></a><span class="paranum">58-60</span>. <span class="bld">Assayujā</span>dayo <span class="bld">revatyantā</span> sattādhikavīsatārakā nakkhattā nāma honti. Tāni ca nakkhattāni ākāse yathāṭhitāni kamatoyeva ettha kathitāni, na uppaṭipāṭiyā. Vakkhati ca ‘‘kamato sattādhikavīsati nakkhattā’’ti. Assarūpayogato <span class="bld">assayujo.</span> Yamasadisattāsabbatra bharatīti <span class="bld">bharaṇī.</span> Yu, ī. Aggisadisattā kantati chindatīti <span class="bld">kattikā,</span> karoti tasmā vā <span class="bld">katthikā,</span> kattikāya sahitā <span class="bld">sakattikā.</span> Bharaṇī, rohiṇī vā. Kamalasambhavattā kamale ruhati vaḍḍhatīti <span class="bld">rohiṇī.</span> Migasīsaṇṭhānattā <a name="M0.0054"></a> tārāpuñjo <span class="bld">migasiraṃ,</span> chaṭṭhīsamāso uttarappadhānattā napuṃsakattaṃ. Ruddarasāvaṭṭhitakodharuddasadisattā kadāci adati ghasatīti <span class="bld">addā.</span> Punappunaṃ sattesu hitaṃ vassatīti <span class="bld">punabbasu, vassa</span> secane. Poseti kriyāni, posentyasminti vā <span class="bld">pusso.</span> Bhujagasadisattā na silisyate nāliṅgyateti <span class="bld">asileso.</span></p>
  163. <p class="bodytext">Mahīyate kāriyatthikehīti <span class="bld">maghā</span> <span class="note">[māghā (ka.)]</span>, hassa <span class="bld">gho.</span> Phalaṃ gaṇhāpetīti <span class="bld">phaggunī,</span> yu, ī. <span class="bld">Dve</span>ti pubbaphaggunī, uttaraphaggunī ceti dve. Hatthasaṇṭhānatāya <span class="bld">hattho.</span> Tacchakasadisattā vicittaṃ phalaṃ dadātīti <span class="bld">cittā.</span> Sobhanā āti, sāti vā tanuṃ karoti subhāsubhanti <span class="bld">sāti</span> <span class="note">[svāti (ka.)]</span>, subhāsubhaphaladānato vā <span class="bld">sāti, ‘‘sāti</span> dānāvasānesū’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ, ayaṃ dvīsu. Visadisaṃ phalaṃ khaṇatīti <span class="bld">visākhā,</span> vividhā vā sakhā mittā yassā sā <span class="bld">visākhā.</span> Anurādhayati saṃsijjhati subhāsubhaphalametāyāti <span class="bld">anurādhā.</span> Guṇehi sabbāsaṃ vuḍḍhattā <span class="bld">jeṭṭhā.</span> Mūlati patiṭṭhāti subhāsubhaphalametthāti <span class="bld">mūlaṃ.</span> Āsāḷho nāma bhatīnaṃ daṇḍo, taṃsaṇṭhānattā <span class="bld">āsāḷhā</span> nāma dve nakkhattā pubbāsāḷhauttarāsāḷhavasena.</p>
  164. <p class="bodytext">Savati subhāsubhaphalametenāti <span class="bld">savaṇo, savaṇaṃ</span> vā. Dhanamesanti etthāti <span class="bld">dhaniṭṭhā,</span> dhanati vā vibhūti nidhānaṃ <span class="bld">dhaniṭṭhā.</span> Sataṃ bhisajā ettha, satabhisajānaṃ vā adhipati <span class="bld">satabhisajo.</span> Bhaddo go, tasseva padāni pādā assaṃ <span class="bld">bhaddapadā,</span> pubbabhaddapadā dve, uttarabhaddapadā dve, samūho cesaṃ catusaṅkhyāti bahuvacanaṃ. Rā vuccati dhanaṃ, tabbantatāya <span class="bld">revatī,</span> ākārasse, revato vā isibhedo, tassa apaccaṃ <span class="bld">revatī.</span></p>
  165. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0055"></a> rāhuggahe. So vuccati saggo, tattha bhātīti <span class="bld">sobbhānu.</span> Rahati candādīnaṃ sobhaṃ jahāpetīti <span class="bld">rāhu.</span> Tamo, vidhuntudo, candādo, sehikeyotipi rāhussa nāmāni.</p>
  166. <p class="bodytext">Sūra, canda, aṅgāraka, budha, jīva, sukka, asita, rāhu, ketūti ete sūrādayo navaggahā nāma.</p>
  167. <p class="bodytext">Mesādiko dvādasakoṭṭhāso rāsi nāma. Ādinā usabha, methuna, kakkaṭa, sīha, kaññā, tulā, vicchika, dhanu, makara, kumbha, mīne saṅgaṇhāti.</p>
  168. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhaddapadanakkhattānaṃ nāmaṃ. Poṭṭho go <span class="note">[pāṭho bhaddo go (ka.)]</span>, tasseva padāni pādā assaṃ <span class="bld">poṭṭhapadā.</span></p>
  169. <p class="bodytext"><a name="para62-63"></a><span class="paranum">62-63</span>. Pajjadvayena sūriyassa nāmāni. Ā bhuso dippatīti <span class="bld">ādicco, ppa</span>ssa <span class="bld">cco.</span> Lokānaṃ sūrabhāvaṃ janetīti <span class="bld">sūriyo.</span> Tathā <span class="bld">sūro.</span> Sataṃ bahavo raṃsayo yassa <span class="bld">sataraṃsi.</span> Divā divasaṃ karotīti <span class="bld">divākaro,</span> divase vā karo <a name="M0.0056"></a> ābhā yassa <span class="bld">divākaro, divā</span>saddoyaṃ sabbakārakavacano, na tu ādhāravacano eva. Visesena rocate dippateti <span class="bld">verocano.</span> Dinaṃ karoti, kumudānaṃ vā dinaṃ mākulyaṃ karotīti <span class="bld">dinakaro,</span> uṇho raṃsi yassa <span class="bld">uṇharaṃsi.</span> Pabhaṃ karotīti <span class="bld">pabhaṅkaro.</span></p>
  170. <p class="bodytext">Aṃsuno mālā, sā yattha atthi <span class="bld">aṃsumālī.</span> Dinānaṃ pati <span class="bld">dinapati.</span> Tapatīti <span class="bld">tapano.</span> Ravanti etena sattā pabhāvittāti <span class="bld">ravi.</span> Bhānu yassa atthīti <span class="bld">bhānumā.</span> Raṃsi yassa atthīti <span class="bld">raṃsimā.</span> Bhaṃ ābhaṃ karoti, tāsaṃ vā ākaro uppattiṭṭhānaṃ <span class="bld">bhākaro.</span> Bhāti dippatīti <span class="bld">bhānu.</span> Devehipi accate pūjīyateti <span class="bld">akko.</span> Sahassaṃ bahavo raṃsayo yassa <span class="bld">sahassaraṃsi.</span> Dvādasattā, pabhākaro, vibhākaro, vikattano <span class="note">[vissakammunā vikattito, kammani yu (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, mattaṇḍo, divamaṇi, taraṇi, mitto, citrabhānu, vibhāvasu, gahappati, haṃso, savitāiccādīnipi sūriyassa nāmāni.</p>
  171. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Pajjena sūriyādīnaṃ raṃsippabhānaṃ nāmāni. Rasanti taṃ sattāti <span class="bld">raṃsi.</span> Ā bhuso bhātīti <span class="bld">ābhā.</span> Pakārena bhātīti <span class="bld">pabhā.</span> Dippatīti <span class="bld">ditti.</span> Rocate dippateti <span class="bld">ruci.</span> Dīdhyati dippatīti <span class="bld">dīdhiti.</span> Dippatīti vā <span class="bld">dīdhiti, pa</span>ssa <span class="bld">dho, i</span>kārāgamo. Miyyante khuddajantavo aneneti <span class="bld">marīci,</span> īci. Asati gacchati disantanti <span class="bld">aṃsu,</span> ussāgamo. <span class="bld">Marīci</span>sahacaraṇato <span class="bld">dīdhityā</span>dayo <span class="note">[khalitapāṭho (?), savarasāmī tu aṅguli kākalisāri sarāri tumbiari susi dīmityattayo thīpumesu iccāha (cintāmaṇiṭīkā)]</span> <span class="bld">bhānu aṃsu</span> ca dvīsu. <span class="bld">Maya</span> gamanattho <a name="M0.0057"></a> daṇḍako dhātu <span class="note">[daṇḍakappakaraṇe āgatadhātūti attho, niruttisāramañjusāṭīkāyaṃ 253.413 piṭṭhesu passitabbaṃ]</span>, <span class="bld">kha</span>paccayo <span class="bld">ū</span>kārāgamo, atha vā <span class="bld">mā</span> māne, <span class="bld">ukha</span> gatyattho daṇḍako dhātu <span class="note">[daṇḍakappakaraṇe āgatadhātūti attho, niruttisāramañjusāṭīkāyaṃ 253.413 piṭṭhesu passitabbaṃ]</span>, māya mānāya ukhatīti <span class="bld">mayūkho</span> <span class="note">[māpasaṃ gaganaṃ pamāṇayaṃ ukhati gacchatīti pisodarādi (cintāmaṇiṭīkā)]</span>. Kirati timiraṃ <span class="bld">kiraṇo.</span> Kirati timiraṃ <span class="bld">karo.</span></p>
  172. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Dvayaṃ ādiccamaṇḍalotikhyāte uppātādijāte raṃsimaṇḍale. Sūriyassa pari samantato dhīyate <span class="bld">paridhī,</span> pari samantato visatīti <span class="bld">pariveso,</span> sūriyaṃ vā pariveṭhayatīti <span class="bld">pariveso. Ṭha</span>ssa <span class="bld">so.</span> Upasūriyakaṃ, maṇḍalanti dvepi paridhino nāmāni.</p>
  173. <p class="bodytext">Dvayaṃ marīcikāyaṃ. Marīcisadisatāya <span class="bld">marīci.</span> Migānaṃ taṇhā pipāsā yassaṃ jalābhāsattā sā <span class="bld">migataṇhikā.</span></p>
  174. <p class="bodytext">Sūriyassa udayato pubbe <span class="bld">uṭṭhitaraṃsi</span> uggataraṃsi aruṇo nāma siyā. Aruṇavaṇṇatāya arati gacchatīti <span class="bld">aruṇo.</span> Sūrasūto, anūru, kassapeyyo, kassapi, garuḍāggajotipi aruṇassa nāmānīti. Ākāsavaṇṇanā.</p>
  175. <p class="bodytext"><a name="para66-67"></a><span class="paranum">66-67</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0058"></a> kāle. Kalyante saṅkhyāyante āyuppamāṇādayo anenāti <span class="bld">kālo,</span> karaṇaṃ vā kāro, bhāve ṇo, so eva <span class="bld">kālo,</span> na hi kriyāvinimutto kālo nāma koci atthi, mahākālassa pana sassatabhāvato atītādivohāro natthevāti avayavakālānaṃ samūhabhāvato sopi ‘‘kālo’’ti vutto. Sattānaṃ jīvitaṃ asati khepetīti <span class="bld">addhā, ta</span>ssa <span class="bld">dho, ā</span>kārantoyaṃ <span class="bld">addhā</span>saddo pume. Punappunaṃ etīti <span class="bld">samayo.</span> Vināsaṃ lātīti <span class="bld">velā,</span> vaṇṇalopo. Diṭṭho, anehotipi kālassevanāmāni.</p>
  176. <p class="bodytext">Khaṇādayo pana <span class="bld">tabbisesā</span> tassa kālassa visesā bhedā. Ke te, kittakappamāṇā cetyāha <span class="bld">‘‘khaṇo’’</span>iccādi. Dasahi accharāhi aṅguliphoṭanehi lakkhito kālo khaṇo nāma, <span class="bld">khaṇu</span> hiṃsāyaṃ, khaṇotīti <span class="bld">khaṇo,</span> a. Dasa khaṇā layo nāma <span class="bld">bhave</span> bhavanti, etena vā vacanena vikabhisaṅkhyāpekkhinopi vācakā santīti gamyate. Layati gacchati, sattānaṃ jīvitaṃ lunanto vā ayati gacchatīti <span class="bld">layo.</span> Dasa layā khaṇalayo nāma, khaṇalayānaṃ samūhabhāvato. Te dasa khaṇalayā muhutto nāma <span class="bld">siyā</span> siyuṃ vā, ayamanitthī. <span class="bld">Huccha</span> koṭilye<a name="M0.0059"></a>, kuṭilayati rattidivase subhāsubhadassanatoti <span class="bld">muhutto,</span> to, dhātuyādimhi <span class="bld">mu</span>kārāgamo, <span class="bld">ccha</span>lopo ca. Te dasa muhuttā khaṇamuhutto nāma.</p>
  177. <p class="bodytext">Tikaṃ dine. Dibbanti kīḷantyasmiṃ <span class="bld">divaso,</span> so. Na jahāti paccāgamanaṃ <span class="bld">ahaṃ.</span> Ādadāti nibyāpāranti <span class="bld">dinaṃ,</span> ino, <span class="bld">ā</span>lopo ca, dibbati vā etthāti <span class="bld">dinaṃ, va</span>ssa <span class="bld">no.</span> Ghasaro <span class="note">[ghasati andhakāraṃ ro (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, vāsarotipi dinassa nāmāni.</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Kalla</span>ntaṃ paccūse. Pabhātyasmiṃ lokoti <span class="bld">pabhātaṃ.</span> Tathā <span class="bld">vibhātaṃ. Usa</span> rujāyaṃ, paccūsati vināseti timiranti <span class="bld">paccūso.</span> Kalyante saṅkhyāyante anena saṅkhyādayoti <span class="bld">kallaṃ.</span> Ahomukhaṃ, ūsotipi paccūsassa nāmāni.</p>
  179. <p class="bodytext">Dvayaṃ padose. Dosāya rattiyā ārambho <span class="bld">abhidoso.</span> Dosāya rattiyā pārambho <span class="bld">padoso.</span> Abhidhānato <span class="bld">pā</span>saddassa pubbanipāto, appadhānarasso ca, atha vā abhidussanti padussanti ca yattha sabbakammāni abhidoso padoso ca.</p>
  180. <p class="bodytext">Tikaṃ sāyanhe. Sāyati dinaṃ avasāyatīti <span class="bld">sāyo,</span> sāyanto vā dinantaṃ karonto ayatīti <span class="bld">sāyo,</span> punnapuṃsake. Sammājhāyanti taṃ <span class="bld">sañjhā,</span> (‘‘brahmuno tanu pitā lokassa janettī’’ti hi āgamo nikāyantarikānaṃ.) <a name="M0.0060"></a> <span class="note">[( ) etthantare pāṭho adhiko viya dissati]</span> Dinānaṃ accayo atikkamo, avasānaṃ vā <span class="bld">dinaccayo.</span> Dinantotipi tasseva nāmaṃ.</p>
  181. <p class="bodytext">Pubbaṇhāparaṇhamajjhanhavasena tividhā sañjhā <span class="note">[amara 4.3]</span>. Pubbañca taṃ ahañcāti <span class="bld">pubbaṇhaṃ.</span> Aparañca taṃ majjhañca taṃ ahañceti <span class="bld">aparaṇhaṃ majjhanhaṃ.</span> Sabbatrāvayave samudāyopacārato ahassekadese <span class="bld">aha</span>saddoti kammadhārayo, tāsaṃ tissannaṃ sañjhānaṃ samāhāroti sañjhamityuccate. Samāharaṇaṃ samāhāro, ekībhāvo, so ca bhinnakālānaṃ na bhavatīti buddhiyā samakālaggahaṇato ekakālattā tasmiṃ abhidheyye digusamāso, tathā hi samāhāro samūho taṃsambandhe chaṭṭhiyāyeva bhavitabbanti cintento ācariyo na aññapadatthasamāso ayanti <span class="bld">ā</span>kārassāppadhāne rassattanti sañjhaṃ. Samāhāro bhāvo tassekattā ekavacanaṃ, kammavacane tu samāhāre tisso sañjhā samāhaṭāti paṭhamantānaṃ samāse sapadatthapādhānyā bahuvacanaṃ, rassābhāvo ca.</p>
  182. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Pañcakaṃ rattiyaṃ. Nisati tanuṃ karoti sabbabyāpāraṃ <span class="bld">nisā.</span> Rajjanti rāgino atra <span class="bld">rajanī,</span> yu, ī. Rāti gaṇhāti abyāpāranti <span class="bld">ratti,</span>ti, rajjanti vā ettha <span class="bld">ratti.</span> Paṭhamamajjhimapacchimayāmavasena tayo yāmā pahārā yassā <span class="bld">tiyāmā.</span> Saṃvuṇoti dinaṃ <span class="bld">saṃvarī.</span> Nisīthinī, khaṇadā, khapā, vibhāvarī, tamassinī, yāminī, tamīiccādīnipi rattiyā nāmāni.</p>
  183. <p class="bodytext"><span class="bld">Candikāyuttā</span> <a name="M0.0061"></a> candappabhāya yuttā ratti juṇhā nāma, juṇhāyogato <span class="bld">juṇhā.</span> Tamo ussanno yassaṃ sā <span class="bld">tamussannā</span> ratti <span class="bld">timisikā</span> nāma, timisaṃ ussannaṃ etthāti <span class="bld">timisikā,</span> upadhāya ittañca.</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Tikaṃ aḍḍharattiyaṃ. Majjhimāratti kammabhūtā ‘‘nisītho, aḍḍharatto, mahānisā’’ti ca vuccati. Nissate sayate asmiṃ <span class="bld">nisītho.</span> Aḍḍhañca taṃ ratti cāti <span class="bld">aḍḍharatto,</span> rattekadese <span class="bld">ratti</span>saddo, rattiyā aḍḍhanti vā <span class="bld">aḍḍharatto.</span> Mahatī ca sā nisā cāti <span class="bld">mahānisā.</span></p>
  185. <p class="bodytext">Catukkaṃ andhakāre. Andhaṃ hataṃ diṭṭhasattikaṃ lokaṃ karotīti <span class="bld">andhakāro.</span> Tamatīti <span class="bld">tamo,</span> atha vā tamanti ākaṅkhanti ratiṃ lokā ettha <span class="bld">tamo, tamu</span> ākaṅkhāyaṃ, <span class="bld">tama</span>saddo anitthī, taṃsahacaraṇato andhakāropi. Timisaṃ iso, atha vā <span class="bld">timu</span> temane, timanti ettha rāgenāti <span class="bld">timisaṃ. Timiraṃ,</span> pubbeva <span class="bld">ira</span>paccayo.</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Catuddasannaṃ rattīnaṃ pūraṇī catuddasīsaṅkhāto kāḷapakkho ca ekagghano vanasaṇḍo ca meghapaṭalañca aḍḍharatti ca etehi catūhi samannāgato tamo caturaṅgatamaṃ nāma.</p>
  187. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Andhañca taṃ tamañcāti <span class="bld">andhatamaṃ,</span> yaṃ lokaṃ andhakāraṃ karoti. Ayaṃ <span class="bld">andhatama</span>saddo <span class="bld">ghanatame</span> bāḷhatame vattati.</p>
  188. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0062"></a> pahāre. Paharīyate bheriyādi atrāti <span class="bld">pahāro,</span> pume saññāyaṃ <span class="bld">a</span>paccayo. <span class="bld">Yā</span> pāpuṇe mo, upayameti vā aho ratti cānena <span class="bld">yāmo, yami</span>to <span class="bld">ṇo.</span> Pahāro eva yāmo iti saññito <span class="bld">yāmasaññito.</span></p>
  189. <p class="bodytext">Dutiyā tithi pāṭipado nāma. Paṭipajjate cando khayaṃ, udayaṃ vā yassaṃ <span class="bld">pāṭipado.</span> Tatiyādī tithiyeva, na pāṭipado. Tanotīti <span class="bld">tithi,</span> atha vā <span class="bld">tā</span> pālane ithi. <span class="bld">Tithi</span>saddo dvīsu.</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Dvayaṃ pannarasiyaṃ, pannarasannaṃ tithīnaṃ pūraṇī <span class="bld">pannarasī, paṇṇarasī</span>tipi pāṭho atthi. Dvayaṃ puṇṇamāyaṃ tithiyaṃ. Miyyate tithīnaṃ khayo vuḍḍhi cānena māso, cando, puṇṇo ca so māso cāti puṇṇamāso, tassāyaṃ tithi, puṇṇamāso yassamatthīti vā <span class="bld">puṇṇamāsī.</span> Puṇṇo mā cando yattha, puṇṇamassāyaṃ vā tithi <span class="bld">puṇṇamā,</span> ‘‘puṇṇimā’’ti pāṭhe pana sati candassa puṇṇabhāvo puṇṇo, tena nibbattā bhāvapaccayantā tena nibbatte imo dissati, lokāsayattā liṅgassa itthiliṅgattaṃ, sā puṇṇamā ekakalāhīne cande sati anumati nāma, anumaññante anugacchante devatāpitūhi saha yassaṃ sā <span class="bld">anumati.</span> Puṇṇe pana cande sā puṇṇamā rākā nāma, rāti dassanāvakāsaṃ <span class="bld">rākā,</span> ko <span class="note">[kalāhīne sā’numati puṇṇe rākā nisākare (amara 4.8)]</span>.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparā</span> kāḷapakkhasambhūtāpannarasī pana amāvasī, amāvāsītipi uccate. Amā saha vasanti ravicandā yassaṃ <span class="bld">amāvasī, amāvāsī</span> ca dīghaṃ katvā, <span class="bld">amā</span>saddo sahattho abyayaṃ. Dasso <span class="note">[dassalā (ka.), dissante ravicandā atra, ‘‘gaṇakehī’’ti gha (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, sūriyindusaṅgamoti tassāyeva nāmāni.</p>
  192. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Saṭṭhighaṭikāhi <a name="M0.0063"></a> lakkhito kālo ahoratto nāma. Ghaṭenti ahorattiyoti <span class="bld">ghaṭikā.</span> Aho ca ratti ca <span class="bld">ahoratto,</span> pume. Adiguttepi ahorattanti napuṃsakepi. <span class="bld">Te</span> pañcadasa ahorattā pakkho nāma. Pacanti pariṇamanti bhūtānyaneneti <span class="bld">pakkho.</span> Pubbāparabhūtā <span class="bld">te</span> ca pakkhā yathākkamaṃ <span class="bld">sukkakāḷā</span> sukkapakkhakāḷapakkhā nāma. <span class="bld">Jotisattha</span>kkamena sukkapakkho pubbasaññito, kaṇhapakkho aparasaññito. Tato eva māsavisese loke sakaparapakkhoti <span class="note">[lokepyaparapakkhoti (ka.)]</span> rūḷhī. <span class="bld">Suca</span> soke, <span class="bld">sukko,</span> socanti ettha andhakārābhilāsinoti katvā, sūceti pakāsetīti vā <span class="bld">sukko.</span> Kirati sukkanti kāro, ṇo, sova <span class="bld">kāḷo,</span> kena vā jotinā arati ettha kāro, sova <span class="bld">kāḷo. Te duve</span> sukkakāḷapakkhā samuditā <span class="bld">māso</span> nāma. <span class="bld">Masi</span> parimāṇe, kammaniṇo.</p>
  193. <p class="bodytext"><a name="para75-76"></a><span class="paranum">75-76</span>. Sāddhapajjena dvādasamāsānaṃ nāmāni. Cittāya paripuṇṇenduyuttāya yutto, upalakkhito vā māso <span class="bld">citto</span><a name="M0.0064"></a>, saṃyogantattā na vuddhi, evaṃ sabbatra. Paripuṇṇenduyuttataṃtaṃnakkhattanāmavasena dvādasannaṃ māsānaṃ nāmāni veditabbāni. Cittamāsādayo phaggunamāsapariyantā dvādasa koṭṭhāsā kamena māsāti ñeyyā. Pasatthatamattā jeṭṭhā, taṃyogā <span class="bld">jeṭṭho.</span> Asayho ravi atreti <span class="bld">āsāḷho. Ya</span>ssa <span class="bld">ḷo,</span> savantyasmiṃ <span class="bld">sāvaṇo,</span> yu. Phalantyatra <span class="bld">phagguno,</span> yu, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">go, a</span>ssa <span class="bld">u.</span> Kattikamāso pacchimakattiko nāma. Assayujamāso pubbakattiko nāma.</p>
  194. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Dvayaṃ sāvaṇamāse. Antovīthito bahi nikkhamati sūriyo ettha, adhikaraṇe anīyo. Dvayaṃ cittamāse. Nānāpupphaphalavicittatāya lokānaṃ rammaṃ karoti, ramanti vā etthāti <span class="bld">rammako.</span></p>
  195. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">Kattikakāḷapakkhato</span> pacchimakattikato paṭṭhāya caturo caturo māsā <span class="bld">kamā</span> kamato hemantagimhānavassānasaññitā utuyo nāma honti. Himāni ettha santi hemo, so eva <span class="bld">hemanto,</span> ‘‘suttanto vananto’’ti yathā, hinoti vā hāniṃ gacchati sabbametthāti <span class="bld">hemanto, anta</span>paccayo, <span class="bld">mā</span>gamo ca. Girati pīḷayatīti <span class="bld">gimhāno,</span> māno, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">ho,</span> vaṇṇavipariyayo ca. Vassati ettha <span class="bld">vassāno</span>yu. <span class="bld">Utuyo dvīsū</span>ti paccāsatyā <span class="bld">utu</span>saddo eva dvīsu, na <span class="bld">hemantā</span>dayo, <span class="bld">amarakose</span> pana <span class="bld">utu</span>saddo pume vutto <span class="note">[amara 4.20]</span>.</p>
  196. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Aññathāpi <a name="M0.0065"></a> utubhedaṃ dassetuṃ ariyasāmaññamāha <span class="bld">‘‘hemanto’’</span>iccādi. <span class="bld">Vā</span> atha vā <span class="bld">vuttānusārena</span> ututtayapabhede vuttavacanassānusārena. Idaṃ pana ‘‘kattikakāḷapakkhato’’ti vacanaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā kattikakāḷapakkhato pabhuti dve dve māsā <span class="bld">kamā</span> kamato hemanto, sisiro, vasanto, gimho, vassāno, sarado utūti cha <span class="bld">utū</span> bhavanti, punappunaṃ etīti katvā, tu, <span class="bld">i</span>ssa <span class="bld">u.</span> Sisiraṃ sītalaṃ, taṃyogā <span class="bld">sisiraṃ, vā</span>vidhānato na vuddhi, <span class="bld">ma</span>kāro padasandhikaro. <span class="bld">Vasa</span> kantiyaṃ. Vasīyateti <span class="bld">vasanto.</span> Pupphadhanuttā <span class="note">[pupphavantattā (ka.)]</span> vā vasati kāmo ettha <span class="bld">vasanto.</span> Sarati pīḷayati asminti <span class="bld">sarado, ta</span>ssa <span class="bld">do.</span> Sā sunakhā ramanti etthāti vā <span class="bld">sarado, ma</span>ssa <span class="bld">do.</span></p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para80-81"></a><span class="paranum">80-81</span>. Tikaṃ gimhe. Usati dahatīti <span class="bld">uṇho,</span> ṇho, <span class="bld">sa</span>lopo ca. Nidahante yasminti <span class="bld">nidāgho, ha</span>ssa <span class="bld">gho.</span> Girati <a name="M0.0066"></a> pīḷayatīti <span class="bld">gimho,</span> mo, rassa <span class="bld">ho,</span> vaṇṇavipariyayo ca. Tikaṃ vassānotumhi. Vassati pavassati etthāti <span class="bld">vasso, vassāno, pāvuso</span> ca. <span class="bld">A</span>ssa <span class="bld">u,</span> saṃyogalopo ca.</p>
  198. <p class="bodytext">Vassānādikehi tīhi utūhi <span class="bld">dakkhiṇāyanaṃ</span> sūriyassa dakkhiṇadisāgamanaṃ bhavati, aññehi <span class="bld">tīhi</span> sisiravasantagimhehi <span class="bld">uttarāyanaṃ</span> uttaradisāgamanaṃ bhavati. <span class="bld">I</span> gatiyaṃ, bhāve yu, ayanaṃ. Pussasaṅkantimārabbha āsāḷhaṃ yāva ādiccassa uttarā gati <span class="bld">uttarāyanaṃ.</span> Āsāḷhasaṅkantimārabbha pussaṃ yāva dakkhiṇā gati <span class="bld">dakkhiṇāyanaṃ. Vassoyanadvaya</span>nti idaṃ ayanadvayaṃ sampiṇḍitaṃ vasso nāma. Vassanti etthāti <span class="bld">vasso,</span> vassakālena vā upalakkhito <span class="bld">vasso,</span> ‘‘citto, cakkhudasaka’’nti yathā.</p>
  199. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ vasse. Saṃvasati ettha <span class="bld">saṃvaccharo,</span> charo, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">co,</span> ‘‘vaccharo’’tipi tasseva nāmaṃ. Natthi itthiliṅgattametesu <span class="bld">anitthī.</span> Paccāsatyā <span class="bld">sarado</span>pi taṃpaccāsatyā <span class="bld">hāyano</span>pi. Saradakālena lakkhito <span class="bld">sarado,</span> yathā ‘‘sotadasakaṃ, vesākho’’ti. Jahāti bhāveti <span class="bld">hāyano,</span> padatthe vā jahanto ayatīti <span class="bld">hāyano.</span> Samayati vikalayati bhāveti <span class="bld">samā, sama</span> vekalye. ‘‘Samā vasse thīliṅgo tu, samaṃ sabbasamānesū’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  200. <p class="bodytext">Sabbasattānaṃ sabbapārisadattā <span class="note">[sabbapaṭipadattā (ka.)]</span> sabbavohārakusalatthaṃ kālādhikārattā parasamaye kathitaṃ devānaṃ vassappamāṇampi idhāharitvā dīpetabbaṃ. Tathā hi manussānaṃ māsena pitūnaṃ ahoratto, evaṃ manussānaṃ vassena devānaṃ ahoratto, tatrottarāyanaṃ devānaṃ dinaṃ, ratti pana dakkhiṇāyanaṃ, devatānaṃ saṭṭhyādhikāhorattisatattayena vassena dvādasavassasahassāni devānaṃ yugaṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  201. <p class="gatha1">‘‘Esā <a name="M0.0067"></a> dvādasasahassī, yugākhyā parikittitā;</p>
  202. <p class="gathalast">Etaṃ sahassaguṇitaṃ, aho brahmamudāhaṭa’’nti <span class="note">[‘‘vedadīpakaganthe’’ti nissaye]</span>.</p>
  203. <p class="bodytext">Tañca narānaṃ catuyugaṃ dibbasahassadvayena brahmuno dve diveti. Kata, tetā, dvāpara, kalivasena catuyugaṃ. Tatra <span class="bld">katayugassa</span> manussasaṅkhyāya pamāṇaṃ aṭṭhavīsatisahassādhikāni sattarasavassalakkhāni, <span class="bld">tetāya</span> channavutisahassādhikāni dvādasavassalakkhāni, <span class="bld">dvāparassa</span> catusaṭṭhisahassādhikāni aṭṭhavassalakkhāni, <span class="bld">kalissa</span> bāttiṃsasahassādhikāni cattāri vassalakkhāni. Vuttañca –</p>
  204. <p class="gatha1">‘‘Suññaṃ suññaṃ khaṃ nāgā, karamunisasino;</p>
  205. <p class="gathalast">Māna’mādo yugassa, tetāya khaṃkhaṃsuññaṃ.</p>
  206. <p class="gatha1">Rasanavasūriyā, vassasaṅkhyā pasiddhā;</p>
  207. <p class="gathalast">Suññaṃ suññaṃ khaṃ vedā, rasabhujagamiti.</p>
  208. <p class="gatha1">Dvāpare vassasaṅkhyā, suññākāsaṃkhaṃnetta-;</p>
  209. <p class="gathalast">Guṇajalanidhayo, vassasaṅkhyā kalisse’’ti.</p>
  210. <p class="bodytext">Piṇḍo cesa vīsativassasahassādhikāni tecattālīsavassalakkhāni. Vuttañca ‘‘khākāsasuññambaradantasāgarā catuyugānaṃ parimāṇasaṅgaho’’ti. Brahmuno ahorattena narānaṃ dve kappā.</p>
  211. <p class="bodytext">Tatra aṭṭha nāgā, dve karā, satta munayo, eko sasī, cha rasā, dvādasa sūriyā, cattāro vedā jalanidhayo ca. Dve nettāni, tayo guṇā, bāttiṃsa dantā, saṅkhyāya pasiddhehetehi saṅkhyā gahetabbā. <span class="bld">Khākāsambara</span>saddā suññapariyāyā. Suññañca gaṇite bindunā saṅgahitaṃ. Sabbañcetaṃ paṭiyugaṃ paṭilomena patthāraye. Tatra katayugassa patthāro yathā – 1728000. Tetāya yathā – 1296000<a name="M0.0068"></a>. Dvāparassa yathā – 864000. Kalissa yathā – 432000. Catuyugapiṇḍassa ca yathā – 4320000. Yugānaṃ paṭipatthārañca piṇḍassa ca yathākkamaṃ antimaṃ bindumādāya paṭilomena gaṇaye. Taṃ yathā –</p>
  212. <p class="gatha1">‘‘Ekaṃ dasa satañceva, sahassa’mayutaṃ tathā;</p>
  213. <p class="gathalast">Lakkhañca niyutañceva, kamā dasaguṇottara’’nti.</p>
  214. <p class="bodytext">Tatra dasasahassāni ayutaṃ. Dasalakkhāni niyutaṃ. Tañca kalidvāparesu natthīti lakkhapariyantameva tatra gaṇaye, tadevaṃ yugānaṃ, taṃpiṇḍassa ca aṅkato pubbavuttā vassasaṅkhyā saññātā bhavatīti.</p>
  215. <p class="bodytext">Tatra brahmuno dinaṃ narānaṃ udayakappo, ratti pana khayakappo. Ekasmiñca brahmadine manusaññitā catuddasa brahmasutā bhavanti. Tatrekassa manvantarassa ekasattatidibbayugāni pamāṇaṃ, tañca mānusaṃ catuddasabhi uttaraṃ <span class="note">[caturāsītiuttaraṃ (?)]</span> yugasatadvayaṃ. Tadevaṃ catuddasabhi manvantarehi catunavutyuttarāni navadibbayugasatāni bhavanti. Mānusaṃ tu catuvīsatiyugasahassacatukkaṃ. Esañca <span class="note">[chasattatyādhikanavatiṃsayugasataṃ (?)]</span> manvantarānaṃ aṭṭhavīsasahassādhikasattarasamānusavassalakkhasaṅkhyā vā katayugappamāṇakā pañca sandhayo bhavanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">sūriyasiddhante</span> <span class="note">[1.18-19]</span> –</p>
  216. <p class="gatha1">‘‘Yugānaṃ sattati sekā, manvantara’miho’ccate;</p>
  217. <p class="gathalast">Katassa saṅkhyā tassante, sandhi vutto jalaplavo.</p>
  218. <p class="gatha1">Sasandhayo te manavo, kappe ñeyyā catuddasa;</p>
  219. <p class="gathalast">Katappamāṇā kappādo, sandhī pañcadasaṭṭhitā’’ti.</p>
  220. <p class="bodytext">Katayugassa ca pādena kalino pamāṇaṃ, pādadvayena dvāparassa, pādattayena tetāya. Catuyugañcetaṃ cakkamiva bhamatīti pañcadasahi sandhīhi narānaṃ yugāni catuvīsati bhavanti. Devānaṃ <a name="M0.0069"></a> tu yugacakkaṃ. Etāni ca sasandhicatuddasamanvantarānyekatopi piṇḍitāni devānaṃ yugasahassaṃ bhavati, narānaṃ catuyugasahassaṃ, tañca brahmuno dinamekaṃ. Añño manu asmiṃ <span class="bld">manvantaraṃ,</span> brahmasutā eva manavo.</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Pañcakaṃ khayakappe. Kappate jagatī vinassateti kappo. Khayanti ettha khayo. Kappo ca khayo cāti <span class="bld">kappakkhayā.</span> Saṃvattate uparamate, vinassate vā jagatī asminti <span class="bld">saṃvaṭṭo.</span> Catuyugānamante jāto <span class="bld">yuganto.</span> Palīyate khīyate yattha lokoti <span class="bld">palayo,</span> pume, saññāyaṃ ṇo. Keci panettha ‘‘kappakkhayo tū’’ti pāṭhaṃ vatvā dvinnamekābhidhānattaṃ kappenti, taṃ <span class="bld">amarakosena</span> ca <span class="bld">taṭṭīkāya</span> ca na sameti. Vuttañhi tattha ‘‘saṃvaṭṭo, palayo, kappo, khayo, kappantamiccapī’’ti <span class="note">[amara 4.22]</span> ca ‘‘pañcakaṃ khayakappe’’ti ca.</p>
  222. <p class="bodytext">Dvayaṃ kāḷakaṇṇiyaṃ. Ninditabbattā na lakkhīyateti <span class="bld">alakkhī.</span> Attano nissayaṃ kāḷavaṇṇasadisaṃ karoti appakāsakattāti <span class="bld">kāḷakaṇṇī, kara</span>to ṇo, rassa <span class="bld">ṇo,</span> ī ca. Dvayaṃ siriyaṃ. Pasaṃsitabbattā lakkhīyateti <span class="bld">lakkhī.</span> Katapuññehi sevīyate, te vā sevatīti <span class="bld">sirī,</span> ro, ī ca.</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Dvayaṃ dānavānaṃ mātari. <span class="bld">Dā</span> avakhaṇḍane, dāyatīti <span class="bld">danu.</span> Dvayaṃ devānaṃ mātari. <span class="bld">Ditī</span>ti asurānameva vemātikā mātā, tassā paṭipakkhabhāvena <span class="bld">aditi.</span></p>
  224. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Āgu</span>ntaṃ <a name="M0.0070"></a> pāpe. Pānti rakkhanti attānamasmāti <span class="bld">pāpaṃ, pa</span>kāravaṇṇāgamo, duggatiṃ pāpanato vā <span class="bld">pāpaṃ.</span> Kilyate sithilī kariyyate yeneti <span class="bld">kibbisaṃ, la</span>ssa <span class="bld">vo,</span> iso ca, karoti aniṭṭhaphalanti vā <span class="bld">kibbisaṃ,</span> ibbiso. Virūpena gacchatīti <span class="bld">veraṃ.</span> Na hanti dhaññanti <span class="bld">aghaṃ, hana</span>ssa <span class="bld">gho,</span> sādhūhi agantabbattā vā <span class="bld">aghaṃ, hana</span> gatiyaṃ. Kucchitaṃ caritaṃ <span class="bld">duccaritaṃ.</span> Du ninditaṃ karaṇamassa <span class="bld">dukkaṭaṃ.</span> Na punātīti <span class="bld">apuññaṃ.</span> Kusalānaṃ paṭipakkhaṃ <span class="bld">akusalaṃ.</span> Kaṃ sukhaṃ hanatīti <span class="bld">kaṇhaṃ,</span> vaṇṇavipariyayo. Kalyate anena <span class="bld">kalusaṃ,</span> uso, kaṃ vā sukhaṃ lunanto setīti <span class="bld">kalusaṃ.</span> Du ninditaṃ itaṃ gamanamassa <span class="bld">duritaṃ.</span> Agantabbaṃ gacchati etenāti <span class="bld">āgu,</span> ā pīḷayaṃ gacchatīti vā <span class="bld">āgu, ‘‘ā</span> tu kodhamudāṭṭīsū’’ti hi <span class="bld">ekakkharakose</span> vuttaṃ.</p>
  225. <p class="bodytext"><a name="para85-86"></a><span class="paranum">85-86</span>. Chakkaṃ dhamme. Kucchitenākārena santāne sentīti kusā, rāgādayo, te lunāti chindatīti <span class="bld">kusalaṃ.</span> Sukhaṃ karoti, sobhanaṃ vā karaṇamassa <span class="bld">sukataṃ.</span> Sukhaṃ karotīti <span class="bld">sukkaṃ.</span> Punātīti <span class="bld">puññaṃ.</span> Dharati sabbanti <span class="bld">dhammaṃ.</span> Apare panidaṃ ‘‘puññadhamma’’mityekapadaṃ vadanti, taṃ <span class="bld">amarakosena</span> <span class="note">[amara 4.24]</span> virujjhanato na gahetabbaṃ. Sundaraṃ caraṇamassa <span class="bld">sucaritaṃ.</span></p>
  226. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0071"></a> diṭṭhadhammike. Diṭṭhadhammo nāma paccakkho attabhāvo, tattha nibbattaṃ <span class="bld">diṭṭhadhammikaṃ.</span> Ihaloke jātaṃ <span class="bld">ihalokikaṃ.</span> Sandiṭṭhe paccakkhe attabhāve jātaṃ <span class="bld">sandiṭṭhikaṃ.</span> Dvayaṃ samparāyike. Taṃ vacanatthato suviññeyyaṃ.</p>
  227. <p class="bodytext">Dvayaṃ takkāle. Tasmiṃyeva kāle jātaṃ, nāsannakālādīsūti <span class="bld">takkālaṃ.</span> Tadā tasmiṃyeva kāle jātaṃ <span class="bld">tadātvaṃ,</span> tvaṃ, <span class="bld">tadātta</span>ntipi pāṭho. Dvayaṃ āyatikāle. <span class="bld">Uttarakālo</span> pacchimo kālo. Āgamissatīti <span class="bld">āyati, ā</span>pubbo <span class="bld">i</span> gatimhi. Ettha ca yaṃ imasmiṃ attabhāve dūramāsannaṃ vā, taṃ diṭṭhadhammikaṃ. Yaṃ pana imasmiṃ attabhāve vā samparāye vā dūrataraṃ, taṃ <span class="bld">āyati.</span></p>
  228. <p class="bodytext"><a name="para87-88"></a><span class="paranum">87-88</span>. <span class="bld">Pamoda</span>ntaṃ pāmojje. Hasati yenāti <span class="bld">hāso.</span> Attā mano yassa attamano. Duṭṭhassa hi mano attā nāma na hoti, tassa bhāvo <span class="bld">attamanatā,</span> pāmojjaṃ. Pīṇeti tappetīti <span class="bld">pīti.</span> Vindati sukhaṃ etāyāti <span class="bld">vitti.</span> Tussanti etāyāti <span class="bld">tuṭṭhi,</span> taṃsahacaraṇato <span class="bld">vitti,</span> taṃsahacaraṇato <span class="bld">pīti</span> ca nāriyaṃ, <span class="bld">attamanatā</span> pana niddesato rūpabhedo. Ā bhuso nandayatīti <span class="bld">ānando. Muda</span> hāse, <span class="bld">pamudo, āmodopi.</span> Santussanaṃ <span class="bld">santoso</span><a name="M0.0072"></a>. Nandanaṃ <span class="bld">nandi. Sammado sammadāpi</span> <span class="note">[sammudo, sammadopi (?)]</span>, <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">a.</span> Pamoditassa puggalassa, cittassa vā bhāvo <span class="bld">pāmojjaṃ.</span></p>
  229. <p class="bodytext">Tikaṃ sukhe. Suṭṭhu khaṇatīti <span class="bld">sukhaṃ,</span> kvi. Sādīyati assādīyatīti <span class="bld">sātaṃ.</span> Phassati sinehatīti <span class="bld">phāsu,</span> phusati vā bādhati dukkhanti <span class="bld">phāsu.</span> Sattakaṃ kalyāṇe. <span class="bld">Bhadi</span> kalyāṇe, bhaddatīti <span class="bld">bhaddaṃ.</span> Pasatthatarattā <span class="bld">seyyo.</span> Sobhatīti <span class="bld">sobhaṃ. Khī</span> khaye, khepeti asukhaṃ <span class="bld">khemaṃ,</span> mo. Kalyaṃ nirogaṃ aṇati gacchati, kalyaṃ vā hitaṃ aṇayati pāpayatīti <span class="bld">kalyāṇaṃ,</span> kammani ṇo <span class="note">[kammani upapade ṇapaccayoti adhippāyo]</span>. <span class="bld">Maṅga</span> gatyattho, maṅgati dhaññaṃ <span class="bld">maṅgalaṃ,</span> alo. Sameti dukkhanti <span class="bld">sivaṃ,</span> vo.</p>
  230. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Chakkaṃ dukkhe. Dukkaraṃ khamanamettha <span class="bld">dukkhaṃ. Kasa</span> gamane, kasati apuññanti <span class="bld">kasiraṃ,</span> iro, kucchitenākārena setīti vā <span class="bld">kasiraṃ. Kira</span> vikkhipane, kirati sukhanti <span class="bld">kicchaṃ,</span> katā vā puññakaraṇicchā yenāti <span class="bld">kicchaṃ,</span> ‘‘dukkhūpanisā saddhā’’ti hi vuttaṃ. Natthi adhigamanatthaṃ īhā etthāti <span class="bld">nīgho, ha</span>ssa <span class="bld">gho,</span> atha vā nihantyapuññaṃ hiṃsati gacchatīti vā <span class="bld">nīgho,</span> puññaṃ vā na hanti na gacchatīti <span class="bld">nīgho.</span> Virūpamasati yenāti <span class="bld">byasanaṃ,</span> visiṭṭhaṃ vā asati khepetīti <span class="bld">byasanaṃ.</span> Na hanti dhaññanti <span class="bld">aghaṃ.</span> Ete pāpādayo guṇe yathāvuttaliṅgā. <span class="bld">Pāpapuññāni sukhā</span>di ca <span class="bld">ākicchaṃ kiccha</span>ntaṃ guṇayogato <span class="bld">dabbe</span> visesye vattamānāni tīsu. Yathā –</p>
  231. <p class="gatha1">Pāpā utumatī kaññā, pāpo rājāpyarakkhako;</p>
  232. <p class="gatha2">Pāpaṃ byādhakulaṃ hiṃsaṃ, pāpo vippo ca sevako;</p>
  233. <p class="gathalast">Puññaṃ titthamidaṃ puññā, nadī puñño’ya’massamo.</p>
  234. <p class="gatha1">Sukhaṃ <a name="M0.0073"></a> kāmikulaṃ dabbaṃ <span class="note">[sabbaṃ (?)]</span>, sukho vāso sahā’mbayā <span class="note">[sahānvayo (ka.)]</span>;</p>
  235. <p class="gathalast">Sukhā yuvati’ricchantī, sukhā ve maghavaggahā <span class="note">[sukhā yuvatikā gahā (ka.)]</span>.</p>
  236. <p class="bodytext">Yadā tu sakatthappadhānaṃ sukhādikameva visesyattena vattumicchate, na tu dabbaṃ (pubbamiva visesanaṃ,) <span class="note">[( ) cintāmaṇiṭīkāyaṃ na dissati]</span> tadā rūpabhedottameva liṅgaṃ. Yathā –</p>
  237. <p class="gatha1">‘‘Dāliddepi <span class="note">[valittepi (ka.)]</span> dhanittepi, vaso parijano sukhaṃ;</p>
  238. <p class="gathalast">Sukhaṃ sajjanavāso ca, sukhaṃ santi anuttarā’’ti.</p>
  239. <p class="bodytext">Nanu ‘‘dukkaṭoyaṃ byāpāro, sukataṃ kammaṃ, kalusoyaṃ me byāpāro’’ti aññesampi tīsu vutti attheveti kiṃ pāpapuññānameva gahaṇaṃ bhavatīti? Vuccate – ‘‘duṭṭhu kato dukkaṭo, suṭṭhu kataṃ sukata’’miccevaṃ kriyānibandhanāpi tīsu vutti sambhavati, nāvassaṃ guṇanibandhanā eva. Kalusassapi yadā siṭṭhapayogesu visesyavutti tiliṅgatā upalabbhate, tadā pāpaggahaṇa’matthappadhānaṃ byākhyātabbaṃ.</p>
  240. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Pañcakaṃ subhāsubhakammamatte. Iṭṭhāniṭṭhavipākabhāgo yattha atthīti <span class="bld">bhāgyaṃ.</span> Subhāsubhaphalaṃ netīti <span class="bld">niyati,</span>ti. Subhāsubhaphalaṃ bhājetīti <span class="bld">bhāgo.</span> Iṭṭhāniṭṭhavibhāgabhāgodhīyati etthāti <span class="bld">bhāgadheyyaṃ.</span> Subhāsubhaphalaṃ vidadhātīti <span class="bld">vidhi.</span> Ayo, subhāvaho, devaṃ, diṭṭhaṃiccādīnipi subhāsubhakammamattassa nāmāni. Pañcakaṃ jātiyaṃ. Uppajjanaṃ <span class="bld">uppatti,</span> nippajjanaṃ <span class="bld">nibbatti, pada</span> gatiyaṃ, <span class="bld">ni</span>pubbo,ti, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">bo.</span> Jananaṃ <span class="bld">jāti.</span> Janīyate <span class="bld">jananaṃ.</span> Uddhaṃ bhavanaṃ <span class="bld">ubbhavo.</span></p>
  241. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Pajjaṃ <a name="M0.0074"></a> hetumhi. Attano phalaṃ niminātīti <span class="bld">nimittaṃ, mā</span> parimāṇe, <span class="bld">ni</span>pubbo. Karoti phalanti <span class="bld">kāraṇaṃ.</span> Tiṭṭhati phalametthāti <span class="bld">ṭhānaṃ.</span> Pajjati nipajjati phalametenāti <span class="bld">padaṃ,</span> visesena jāyateti <span class="bld">bījaṃ,</span> rassassa dīghatā. Nissesena attano phalaṃ bandhati pavattetīti <span class="bld">nibandhanaṃ.</span> Nidīyate nicchīyate aneneti <span class="bld">nidānaṃ,</span> yu, nidadāti phalanti vā <span class="bld">nidānaṃ.</span> Pabhavati phalametasmāti <span class="bld">pabhavo,</span> hinoti gacchati pariṇamati kāriyarūpatanti <span class="bld">hetu,</span> tu, hinoti vā patiṭṭhāti phalametthāti <span class="bld">hetu, hi</span> patiṭṭhāyaṃ. Sambhavati yena phalanti <span class="bld">sambhavo.</span> Sinoti phalaṃ bandhatīti <span class="bld">setu.</span> Paṭicca phalametasmā etīti <span class="bld">paccayo.</span></p>
  242. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Yaṃ kāraṇaṃ <span class="bld">samāsannaṃ</span> āsannataraṃ phalena, taṃ padaṭṭhānanti mataṃ. Padānaṃ hetūnaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">padaṭṭhānaṃ,</span> yathā ‘‘rājarājā’’ti. Tividhaṃ kāraṇaṃ upādānakāraṇaṃ sahakārīkāraṇaṃ kāraṇakāraṇanti. Yathā bījaṃ aṅkurassa upādānakāraṇasaṅkhātaṃ padaṭṭhānaṃ, bhūmijalādi sahakārīkāraṇaṃ, ‘‘kammassa <span class="note">[kampassa (?)]</span> kāraṇaṃ jaro, tassa kāraṇaṃ kapho’’ti kapho kāraṇakāraṇaṃ kammassa <span class="note">[kampassa (?)]</span>.</p>
  243. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0075"></a> sarīrādhipatideve. Jīvanti sattā yenāti <span class="bld">jīvo.</span> Pūreti nissayassābhilāsanti <span class="bld">puriso,</span> iso. Atanti satataṃ gacchanti sattā yenāti <span class="bld">attā.</span> Dvayaṃ sattarajotamosāmyāvatthāyaṃ. Padhīyante palīyante atra guṇā sattarajotamo rūpāti <span class="bld">padhānaṃ,</span> yu. Pakaroti purisopabhogatthaṃ saddādikāriyanti <span class="bld">pakati,</span>ti. Moharāgadosānaṃ yathāsaṅkhyaṃ sattarajotamānīti saññā. Sato bhāvo <span class="bld">sattaṃ,</span> ṭhitiparatā. Rajjantyatrāti <span class="bld">rajo,</span> saṭṭhiparatā. Tamantyatrāti <span class="bld">tamo,</span> palayaparatā.</p>
  244. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Pajjena pāṇino nāmāni. Paṇanti jīvanti sattā yenāti <span class="bld">pāṇo,</span> so yassatthi, so <span class="bld">pāṇo.</span> Sarīrasaṅkhāto kāyo yassatthi, so <span class="bld">sarīrī.</span> Kammena bhavatīti <span class="bld">bhūtaṃ,</span> napuṃsake, pumevāti <span class="bld">vā</span>saddattho. Rūpādīsu sañjatīti <span class="bld">satto,</span> nicchandarāgāpi rūḷhiyā sattāti vuccanti. Deho kāyo yassatthīti <span class="bld">dehī.</span> Pūretīti pūti, pūtisaṅkhātaṃ āhāraṃ gilati adatīti <span class="bld">puggalo, ti</span>ssa lopo, sattānaṃ āyuṃ pūrento gacchatīti puggo, taṃ lāti bhakkhatīti <span class="bld">puggalo.</span> Jīvanti yenāti jīvaṃ, tamassatthīti <span class="bld">jīvo.</span> Yathāvuttattho pāṇo yassatthīti <span class="bld">pāṇī.</span> Pakārena jātattā <span class="bld">pajā.</span> Jāyatīti <span class="bld">jantu,</span> tu. Kusalākusalaṃ janetīti <span class="bld">jano.</span> Lujjatīti <span class="bld">loko, luja</span> vināse, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">ko.</span> Yathā purimakā sattā jātijarāmaraṇaṃ gacchanti, tathā ayampi gacchatīti <span class="bld">tathāgato.</span></p>
  245. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Rūpādayo <a name="M0.0076"></a> cha cakkhādigayhā dhammā ‘‘gocarā’’ti ‘‘ālambā’’ti ‘‘visayā’’ti ‘‘ārammaṇānī’’ti ‘‘ālambaṇānī’’ti ca vuccante. Rūpayati pakāseti attano sabhāvanti <span class="bld">rūpaṃ.</span> Sappati uccārīyatīti <span class="bld">saddo, sappa</span> gatiyaṃ vā, sappate ñāyate yeneti <span class="bld">saddo. Gandha</span> addane, addanaṃ hiṃsanaṃ, yācanañca, hiṃsate abhilasīyate vā <span class="bld">gandho,</span> gandheti vā attano vatthuṃ sūceti pakāseti ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karonto viya hotīti <span class="bld">gandho.</span> Rasanti taṃ sattā assādentīti <span class="bld">raso.</span> Phusīyatīti <span class="bld">phasso.</span> Gāvo indriyāni carantyetesu <span class="bld">gocarā.</span> Cittacetasikehi ālambīyanteti <span class="bld">ālambā. Si</span> bandhane vipubbo, visinonti vibandhanti indriyānīti <span class="bld">visayā.</span> Āgantvā cittacetasikā ramanti etthāti <span class="bld">ārammaṇāni,</span> yu. Ete <span class="bld">indriyatthā</span>tipyuccante, indriyehi atthyante abhilasīyanteti katvā.</p>
  246. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Pajjaddhaṃ sukke. <span class="bld">Suca</span> soke, socanti etena tadatthikāti <span class="bld">sukko,</span> a. <span class="bld">Gu</span> sadde, guyate kittīyateti <span class="bld">goro,</span> ro. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, sevīyateti <span class="bld">sito,</span> sinoti vā bandhati cittanti <span class="bld">sito.</span> Avadāyati sabbavaṇṇeti <span class="bld">odāto. Dā</span> avakhaṇḍane <span class="bld">ava</span>pubbo. Dhāvati sujjhatyaneneti <span class="bld">dhavalo,</span> alo. <span class="bld">Sita</span> vaṇṇe, ṇo, <span class="bld">seto</span><a name="M0.0077"></a>. Paḍi gatiyaṃ, paṇḍati pakāsetīti <span class="bld">paṇḍaro,</span> aro. Suci, visado, ajjunotipi sukkanāmāni.</p>
  247. <p class="bodytext">Chakkaṃ ratte. <span class="bld">Soṇa</span> vaṇṇe, ṇo, rattuppalavaṇṇo, <span class="bld">ruha</span> janane, ito, <span class="bld">la</span>tte <span class="bld">lohito.</span> Rañjantyaneneti <span class="bld">ratto, ranja</span> raṅge. Tambo udumbarasaṅkhāto lohaviseso, tabbaṇṇatāya <span class="bld">tambo.</span> Mañjeṭṭhā nāma rattavalli, yāya hatthidantādivikatiyo rattā bhavanti, tabbaṇṇatāya <span class="bld">mañjeṭṭho. Rohito</span> lohitasamo, a<span class="bld">la</span>ttameva viseso.</p>
  248. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Sāmala</span>ntaṃ kaṇhe. <span class="bld">Nīla</span> vaṇṇe, a. Kassateti <span class="bld">kaṇho, kasa</span> vilekhane, ṇho. Na sito <span class="bld">asito.</span> Vaṇṇesu ekakoṭṭhāsabhāvena kalyateti kālo, so eva <span class="bld">kāḷo. Maca, maci</span> kakkane, kakkanaṃ pisanaṃ, setādikaṃ macatīti <span class="bld">mecako,</span> ṇvu, assettaṃ. <span class="bld">Sā</span> tanukaraṇe, sāyati tanukarīyati paṭipakkhavaṇṇehīti <span class="bld">sāmo. Sāmalo</span> sāmasadiso, <span class="bld">mala</span>paccayova viseso.</p>
  249. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍu</span>saddo sitapīte utto, sitapītasammissitavaṇṇe <span class="bld">paṇḍu</span>saddo vuttotyattho. Vuttañca ‘‘sitapītasamāyutto, paṇḍuvaṇṇo pakittito’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 5.13]</span>. Paṇḍati ekagaṇanaṃ gacchatīti <span class="bld">paṇḍu, paḍi</span> gatiyaṃ, u. Hariṇo, paṇḍurotipi paṇḍuvaṇṇanāmāni. <span class="bld">Īsaṃpaṇḍu</span> abyattapaṇḍuvaṇṇo <span class="bld">dhūsaro</span> nāma, yathā dhūlivaṇṇo. <span class="bld">Dhūsa</span> kantikaraṇe, curādi, aro.</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Kiñciratto</span> <a name="M0.0078"></a> abyattarattavaṇṇo <span class="bld">aruṇo</span> nāma, yathā macchassa cakkhu <span class="note">[yathā madamattassa cakkhurāgo (cintāmaṇiṭīkā 5.15)]</span>, sūriyādo taruṇo vutto.</p>
  251. <p class="bodytext"><span class="bld">Setalohito</span> setarattamisso vaṇṇo pāṭalo nāma, yathā pāṭalakusumaṃ. Pāṭayateti <span class="bld">pāṭalo,</span> alo, <span class="bld">paṭa</span> vibhājane.</p>
  252. <p class="bodytext">Dvikaṃ pīte. <span class="bld">Pā</span> pāne, kammani to, <span class="bld">ī</span>ttañca. Haliddiyā iva ābhā yassa <span class="bld">halidyābho.</span></p>
  253. <p class="bodytext">Tikaṃ tiṇapattādigate vaṇṇe. <span class="bld">Lasa</span> kantiyaṃ, atisayena lasyateti <span class="bld">palāso.</span> ‘‘Pālāso’’ti pāṭhe tu rassassa dīghatā. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, manaṃ haratīti <span class="bld">harito,</span> ito. I, <span class="bld">hari.</span></p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Nīlapītasammissavaṇṇe kaḷāro, kapilo ca vattanti. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne. Aro, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">ḷo, kaḷāro. Kaba</span> vaṇṇe, ilo, <span class="bld">ba</span>ssa <span class="bld">po, kapilo.</span></p>
  255. <p class="bodytext"><span class="bld">Rocanappabhe</span> gorocanasadisappabhāyaṃ piṅgo, pisaṅgo ca vattanti. <span class="bld">Pabhā</span>saddassa dviliṅgattameva. <span class="bld">Piji</span> bhāsattho, <span class="bld">piṅgo.</span> Paratra <span class="bld">sa</span>kāravaṇṇāgamo, <span class="bld">pisaṅgo.</span></p>
  256. <p class="bodytext">Kaḷārādīnaṃ <a name="M0.0079"></a> catunnaṃ piṅgalavisesatthavācakataṃ dassetvā piṅgalasāmaññatthavācakattampi dassetumāha <span class="bld">‘‘kaḷārādi’’</span>ccādi. Tassāyamattho – na kevalaṃ <span class="bld">kaḷārā</span>dayo piṅgalavisesattheyeva pavattanti, atha kho piṅgalasāmaññatthepi vattantīti. Vuttañhi <span class="bld">amarakose</span> ‘‘kaḷāro kapilo piṅgo, pisaṅgo kaddu piṅgalo’’ti <span class="note">[amara 5.16]</span>. Keci pana <span class="bld">kaḷārā</span>dayo <span class="bld">pisaṅga</span>pariyantā cattāro saddā piṅgalaguṇe vattamānā pume vattanti, guṇini pana vāccaliṅgāti evaṃ pacchimena sambandhaṃ katvā vadanti, taṃ <span class="bld">amarakosena</span> virujjhanato idha ca ‘‘sukkādayo’’ti sabbesaṃyeva gahaṇato na gahetabbaṃ.</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Tikaṃ sabale kokilakaṇṭhasadise. Kalyateti <span class="bld">kalo, masi</span> parimāṇe, kammani ṇo, kalo eva māso <span class="bld">kammāso, la</span>ssa <span class="bld">mo,</span> kalanaṃ vā kalo, taṃ masatīti <span class="bld">kammāso,</span> yathā ‘‘kumbhakāro’’ti. <span class="bld">Saba</span> gatiyaṃ, sabatīti <span class="bld">sabalo,</span> alo. Ciyyateti <span class="bld">citto,</span> ta. <span class="bld">Traṇa</span>paccaye <span class="bld">citro.</span> Kammīro, kabburotipi sabalassa nāmāni.</p>
  258. <p class="bodytext">Kaṇhapītamisse sāvo vutto. <span class="bld">Se</span> gatimhi, sayatīti <span class="bld">sāvo,</span> avo. Kapisotipi <span class="bld">sāva</span>ssa nāmaṃ. Kaṇhalohitamisse dhūmābhe pana dhūma, dhūmalā vattanti. Dhūmo viyāti <span class="bld">dhūmo.</span> Dhūmaṃ lātīti <span class="bld">dhūmalo. Ete sukkā</span>dayo <span class="bld">sāva</span>ntā yadā abhedopacārā <span class="bld">guṇini</span> guṇimhi vattanti, tadā vāccaliṅgā, yathā sukko haṃso, sukkā haṃsī<a name="M0.0080"></a>, sukkaṃ haṃsakulaṃiccādi yojjaṃ. Yadā <span class="bld">guṇe</span> guṇamatte vattanti, tadā pume, yathā haṃsassa sukko, mayūrassa citto iccādi yojjaṃ.</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Lāsana</span>ntaṃ nacce. <span class="bld">Nata</span> gattavināme, <span class="bld">pabbajjā</span>dittā <span class="bld">naccā</span>deso. Natanaṃ <span class="bld">naccaṃ,</span> naṭanaṃ vā <span class="bld">naccaṃ,</span> sabbatra bhāvasādhanaṃ. Natīyate <span class="bld">nattanaṃ.</span> Lasyate <span class="bld">lāsanaṃ, lasa</span> kantiyaṃ, lasitabbanti vā <span class="bld">lāsanaṃ.</span></p>
  260. <p class="bodytext">Naccaṃ, vāditaṃ, gītaṃ iti idaṃ bhoriyattikaṃ nāṭyaṃ nāmetyuccate <span class="note">[amara 7.10]</span>. <span class="bld">Tura</span> turaṇahiṃsāsu. Turīyanteneneti <span class="bld">tūriyaṃ,</span> murajādi. Tabbhavo saddo toriyo, ṇo. Tena lakkhitaṃ tikaṃ <span class="bld">toriyattikaṃ.</span> Naṭassedaṃ <span class="bld">nāṭyaṃ.</span> Tatiyassa toriyasāmaññassa tu pāsaṅgā nāṭakā.</p>
  261. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Naccaṭṭhānaṃ rājaṅgaṇādi <span class="bld">raṅgo</span> nāma siyā ‘‘ramantā gacchanti ettha, rajjanti etthā’’ti vā katvā. <span class="bld">Sūjhasūcanaṃ</span> hatthādīhi sūcitabbassa pakāsetabbassa satthappahārādino sūcanaṃ pakāsanaṃ <span class="bld">abhinayo</span> nāma ‘‘nayanaṃ nayo, passantānaṃ abhimukhaṃ nayo’’ti katvā. Byañjakotipi tasseva nāmaṃ.</p>
  262. <p class="bodytext">Bharatasatthavuttaaṭṭhuttarasatakaraṇanipphannathirahatthapariyatthakādināmako dvattiṃ sappakāro <span class="note">[vitthāro bharatamunikate nāṭyasatthe catuttha ajjhāye passitabbo]</span> naccaviseso <span class="bld">aṅgavikkhepo, aṅgahāro</span> nāma ‘‘aṅgassa hāro, vikkhepo’’ti katvā<a name="M0.0081"></a>. Tikaṃ naṭe. Sabbatra kattusādhanaṃ, ‘‘naccatīti <span class="bld">naṭṭako’’</span>tyādinā.</p>
  263. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Siṅgārādayo nava rasā <span class="bld">nāṭyarasā</span> assādanīyattā. Yathā hi nānābyañjanasaṅkhatamannaṃ bhuñjantā rase assādayanti sumanā purisā hāsaṃva adhigacchanti, tathā nānābhinayabyañjite aṅgasattopete ṭhāyībhāve assādayanti sumanāti <span class="note">[subodhālaṅkārassa mahāsāmiṭīkāya 352 gāthāvaṇṇanāyampi]</span>.</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Tesu siṅgārasseva sarūpaṃ, pabhedañca dassetumāha <span class="bld">‘‘posasse’’</span>ccādi. Nāriyaṃ saṅgamaṃ <span class="bld">paṭicca</span> kāraṇaṃ katvā <span class="bld">posassa</span> purisassa yā <span class="bld">pihā</span> icchā manovikāraviseso <span class="bld">pose</span> ca purise saṅgamaṃ <span class="bld">paṭicca</span> kāraṇaṃ katvā itthiyā yā <span class="bld">pihā</span> icchā manovikāraviseso, eso ratikīḷādīnaṃ kāraṇabhūto, ratikīḷādikāraṇasahito vā raso <span class="bld">siṅgāro</span> nāma. Ettha ca itthipurisānaṃ dassanasavanaphusanavasena vā vippayogavasena vā yā pihā sañjātā, so raso nāma. Yaṃ pana taṃ kāraṇaṃ katvā pavattaṃ gītaṃ, tameva lokānaṃ assādajanakattā raso nāma. Phalūpacāravasena pana pihā rasoti vuttā, sabbatrevaṃ.</p>
  265. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Uttamānaṃ <a name="M0.0082"></a> itthipurisānaṃ pakati saṃyogaviyogasabhāvo sā ettha siṅgāre pāyo bahulanti <span class="bld">uttamapakatippāyo,</span> yebhuyyena uttamānaṃ saṃyogaviyogappavattaṃ gītameva siṅgāro nāmātyattho. Itthipurisānaṃ pihā hetu etassāti <span class="bld">itthipurisahetuko.</span> So siṅgāro sambhogo, viyogoti iminā pabhedena duvidho mato. Tatra ca –</p>
  266. <p class="gatha1">Vāpivanagehuyyāna-mālācandanādayo;</p>
  267. <p class="gathalast">Sambhogassa vibhāvā te, ye caññe lalitaṅkarā.</p>
  268. <p class="bodytext">Viyogassa tu piyādassanaṃ vibhāvo, rasajanako ca vibhāvo. Vuttañca –</p>
  269. <p class="gatha1">‘‘Jayante ca rasā yena,</p>
  270. <p class="gatha2">Sa vibhāvo pakittito;</p>
  271. <p class="gatha3">Tesamevā’nubhāvo’yaṃ,</p>
  272. <p class="gathalast">Khyāto kavīhi byañjako’’ti.</p>
  273. <p class="bodytext">Saha bhuñjanamanubhavanaṃ <span class="bld">sambhogo.</span> Viyujjanaṃ nānābhavanaṃ <span class="bld">viyogo. Siṅgaṃ</span> nāmadhātu, vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ, nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃ karoti, siṅgaṃ vā pabhuttaṃ, taṃ karoti rāgīsūti <span class="bld">siṅgāro,</span> āro, kilesasiṅgakaraṇaṃ vilāsoti vuttaṃ. Suci, ujjalotipi siṅgārassa nāmāni.</p>
  274. <p class="bodytext">Sokopacayasabhāvo <a name="M0.0083"></a> <span class="bld">karuṇo.</span></p>
  275. <p class="gatha1">Iṭṭhanāsaṅganāsāya <span class="note">[iṭṭhanāsadhanāpāya (cintāmaṇiṭīkā)]</span>,</p>
  276. <p class="gatha2">Vadhabandhanatāḷanā;</p>
  277. <p class="gatha3">Sāpaklesopatāpehi,</p>
  278. <p class="gathalast">Jāyate karuṇo raso.</p>
  279. <p class="bodytext">Ussāhavaddhano <span class="bld">vīro.</span> Vibhāvā tassa vinayupatāpabalavikkamā. Sa cāyaṃ dānavīro dhammavīro yuddhavīroti tividho.</p>
  280. <p class="bodytext">Vimhayopacayasabhāvo <span class="bld">abbhuto.</span></p>
  281. <p class="gatha1">Pāsāduyyānaselādi-gamanā dibbadassanā;</p>
  282. <p class="gatha2">Sabhāvimānamāyenda-jālasippādidassanā <span class="note">[jālavijjādidassanā (ka.)]</span>;</p>
  283. <p class="gathalast">Hadayecchitalābhehi, vibhāvehissa sambhavo.</p>
  284. <p class="bodytext">Hāsopacayasabhāvo <span class="bld">hāso.</span></p>
  285. <p class="gatha1">Sābahitthā savikatā, nepathyā byaṅgadassanā;</p>
  286. <p class="gathalast">Asambandhakathālāpā, hāso so kuhakādibhi.</p>
  287. <p class="bodytext">Bhayopacayasabhāvo <span class="bld">bhayānako.</span></p>
  288. <p class="gatha1">Uccabheravasaṃrāva-yakkhapetādidassanā;</p>
  289. <p class="gathalast">Suññāgāramahārañña-vadhabandhanadassanā.</p>
  290. <p class="gatha1">Tāsāyāsaṅkatobbego, sivolūkaruṇādibhi;</p>
  291. <p class="gathalast">Vibhāvehi ca itthīnaṃ, nīcānañca bhayānako.</p>
  292. <p class="bodytext">Samaṇopacayasabhāvo <span class="bld">santo.</span></p>
  293. <p class="gatha1">Dassanā santavesānaṃ, santacittāna tādinaṃ;</p>
  294. <p class="gathalast">Santakāraṇadhammānaṃ, santo nāma raso bhave.</p>
  295. <p class="bodytext">Jigucchopacayasabhāvo <a name="M0.0084"></a> <span class="bld">bībhaccho.</span></p>
  296. <p class="gatha1">Pūtimaṃsādikānaṃ tu, dassanasutikittanā;</p>
  297. <p class="gathalast">Vigatehi vibhāvehi, bībhacco jāyate raso.</p>
  298. <p class="bodytext">Kodhopacayasabhāvo <span class="bld">ruddaṃ.</span></p>
  299. <p class="gatha1">Tañca saṅgāmahetukaṃ, uggakammaupaghāta-;</p>
  300. <p class="gathalast">Musāvādādipharusā, vacanādīhi bhavati.</p>
  301. <p class="bodytext">Etesu ca bībhaccharuddāni napuṃsake, añme tu pume rūpabhedā. Ete ca nava nāṭyarasā <span class="bld">ratanakosa</span>nayena vuttā. Vuttañhi tattha –</p>
  302. <p class="gatha1">‘‘Siṅgāravīra bībhaccha-rudda hāsa bhayānakā;</p>
  303. <p class="gathalast">Karuṇā’bbhuta santāca, nava nāṭyarasā ime’’ti.</p>
  304. <p class="bodytext"><span class="bld">Amarakose</span> pana –</p>
  305. <p class="gatha1">‘‘Siṅgāravīra karuṇā-bbhuta hāsa bhayānakā;</p>
  306. <p class="gathalast">Bībhaccha ruddāti rasā’’ti <span class="note">[amara 7.17]</span>.</p>
  307. <p class="bodytext">Aṭṭheva rasā vuttā. Atheha navamo santo raso kasmā na vuttoti? Vuccate –</p>
  308. <p class="gatha1">Hāso rati ca kāruññaṃ,</p>
  309. <p class="gatha2">Kodhussāhabhayaṃ tathā;</p>
  310. <p class="gatha3">Jigucchā vimhayo ceti,</p>
  311. <p class="gathalast">Ṭhāyībhāvā pakittitā.</p>
  312. <p class="bodytext">Ṭhāyī eva tu rasībhavatipyāgamo, tasmā pakatiyā aṭṭhasaṅkhyattā aṭṭheva tu te vuttāti na vutto. Santaraso cāyaṃ dhammasiṅgārattā siṅgārarase evānupaviṭṭho. Dhammayuddhakāmattena tividho hi siṅgāro. Keci pana piyasamāgamādivibhāvajaparamaṃ vassalyākhyaṃ rasamāhu.</p>
  313. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso</span>pyāha <a name="M0.0085"></a> –</p>
  314. <p class="gatha1">‘‘Siṅgāra vīra bībhaccha-rudda hāsa bhayānakā;</p>
  315. <p class="gathalast">Karuṇā’bbhutasantā ca, vassalyañca rasā dase’’ti.</p>
  316. <p class="bodytext">Aññe tu –</p>
  317. <p class="gatha1">‘‘Siṅgārānugato hāso,</p>
  318. <p class="gatha2">Karuṇo ruddakammajo;</p>
  319. <p class="gatha3">Vīrato abbhuto jāto,</p>
  320. <p class="gathalast">Bībhacchā ca bhayānako’’ti –</p>
  321. <p class="bodytext">Cattāro rasā iccāhu.</p>
  322. <p class="bodytext"><span class="bld">Bībhaccha</span>nti vadha bandhane, cho, abbhāsikārassa dīgho. <span class="bld">Va</span>ssa <span class="bld">bho, dha</span>ssa <span class="bld">co bībhaccho.</span> Ruddo devatā asseti ruddaṃ. Vuttañca –</p>
  323. <p class="gatha1">‘‘Siṅgāro haridevohi, hāso pamathadevato;</p>
  324. <p class="gathalast">Karuṇo yamadevo tu, ruddo ruddādhidevato’’ti <span class="note">[saddakappaddume rodrapadepi]</span>.</p>
  325. <p class="bodytext">Ettha ca kāmakodhahāsādikato cittavikāro <span class="bld">bhāvo</span> ‘‘bhāvayati pakāsayati kavino adhippāya’’nti katvā. So ca ṭhāyī byabhicārī sāttiko ceti tividho. Tatra –</p>
  326. <p class="gatha1">Hāso rati ca kāruññaṃ,</p>
  327. <p class="gatha2">Kodhu’ssāha bhayaṃ tathā;</p>
  328. <p class="gatha3">Jigucchā vimhayo ceti,</p>
  329. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṭhāyībhāvā</span> pakittitā.</p>
  330. <p class="bodytext"><span class="bld">Byabhicārī</span> tu tettiṃsappabhedā. Yathā –</p>
  331. <p class="gatha1">Saṅkā gilāni nibbedo,</p>
  332. <p class="gatha2">Tathā issā mado samo;</p>
  333. <p class="gatha3">Ālasyaṃ dīnatā cintā,</p>
  334. <p class="gathalast">Moho sati matī dhiti.</p>
  335. <p class="gatha1">Cāpalyaṃ <a name="M0.0086"></a> hariso pīḷā,</p>
  336. <p class="gatha2">Āvego jaḷatu’ggatā;</p>
  337. <p class="gatha3">Suttaṃ vitakko tāso ca,</p>
  338. <p class="gathalast">Gabbhu’ssukko visādatā.</p>
  339. <p class="gatha1">Niddā’bahitthā’marisā,</p>
  340. <p class="gatha2">Maraṇaṃ byādhireva ca;</p>
  341. <p class="gatha3">Apamāro ca ummādo,</p>
  342. <p class="gathalast">Vibodho tiṃsa tuttarā.</p>
  343. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāttiko</span> aṭṭhavidho. Yathā –</p>
  344. <p class="gatha1">Thambho sedo ca romañco,</p>
  345. <p class="gatha2">Sarabhedo tu vepathu;</p>
  346. <p class="gatha3">Vevaṇṇa’massupalayā,</p>
  347. <p class="gathalast">Iccete aṭṭha <span class="bld">sāttikā</span>ti.</p>
  348. <p class="bodytext">Thirattā ekantikattā <span class="bld">ṭhāyī. Byabhicārī</span> anekantikattā. Yathā nāṭikāya siṅgāro ṭhāyī, tadupakārā hāsādayo byabhicārino, moharāgadosā eva saṅkhyabhāsāya sattarajotamānītyuccante. Tatra sattena āsayena nibbatto <span class="bld">sāttiko.</span> Bhāvassa bodhako abhinayo <span class="bld">anubhāvo</span> ‘‘anu pacchā bhāvayati pakāsayatī’’ti katvā.</p>
  349. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">sambhoga</span>sabhāvo yo <span class="bld">ratyā</span>khyo bhāvo, tassa locanacāturiyabhamukkhepamihitavibbhamacittaṅgahārivākyādi anubhāvo. Vuttañca –</p>
  350. <p class="gatha1">‘‘Tassa locanacātura-bhamukkhepasitavibbhamo;</p>
  351. <p class="gathalast">Cittaṅgahārivākyādi, anubhāvo pakittito’’ti.</p>
  352. <p class="bodytext"><span class="bld">Viyogassa</span> <a name="M0.0087"></a> tu anubhāvo –</p>
  353. <p class="gatha1">Abhilāpo tathā cintā,</p>
  354. <p class="gatha2">Tassa saraṇakittanā;</p>
  355. <p class="gatha3">Ubbego ca vilāpo ca,</p>
  356. <p class="gatha2">Ummādo byādhireva ca;</p>
  357. <p class="gatha3">Jaḷatā maraṇañceva,</p>
  358. <p class="gathalast">Dasevettha pakittitā.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Hāsassa</span> tu vikārakālādi anubhāvo, yo tu karuṇo.</p>
  360. <p class="gatha1">Assusāsehi vevaṇṇa-</p>
  361. <p class="gatha2">Thambhagattasatikkhayā;</p>
  362. <p class="gatha3">Paridevitasokehi,</p>
  363. <p class="gathalast">Abhinayo sasūribhi.</p>
  364. <p class="bodytext">Karacaraṇavadanavepathugattathambhahadayakampanasukkhoṭṭhatālukaṇṭhehi <span class="bld">bhayānako</span> niccamabhinayo.</p>
  365. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruddassa</span> tu bhūkuṭyādi anubhāvo.</p>
  366. <p class="gatha1"><span class="bld">Vīro’</span>bhinīyate cāga-</p>
  367. <p class="gatha2">Vesārajjādito tathā;</p>
  368. <p class="gatha3">Akkhepasūcatādīhi,</p>
  369. <p class="gathalast">Therasorādito bhave.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Bībhacchassa</span> tu –</p>
  371. <p class="gatha1">Ayaṃ pacchādanā byatta-</p>
  372. <p class="gatha2">Pādabāhacchikūlanā;</p>
  373. <p class="gatha3">Ubbejanādīhi mato,</p>
  374. <p class="gathalast">Tajjehi’bhinayo sadā.</p>
  375. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhutaṃ</span> <a name="M0.0088"></a> pana –</p>
  376. <p class="gatha1">Dantalocanavitthārā,</p>
  377. <p class="gatha2">Pasādopasamādihi;</p>
  378. <p class="gatha3">Romañcasedatāsassu,</p>
  379. <p class="gathalast">Sādhuvādehi dassaye.</p>
  380. <p class="bodytext">Sāttikānaṃ tvaṭṭhannaṃ thambhasedaromañcasarabhedavepathuvevaṇṇamassupalayānaṃ yathākkamaṃ nikriyatā, vāta, ccāsīta, dobhaggaḷā’pāṅgapūraṇa, mukhacchāyāvipallāsa, locanamajjana, mahipātādayo abhinayā.</p>
  381. <p class="bodytext">Evaṃ byabhicārīnampi nibbeda, gilāni, saṅki’ssā, mada, samā’lasyādīnaṃ yathākkamaṃ sāsa, santāpa, disāvalokana, guṇamacchera, bhīta, ṅgamaddana, samādayo abhinayāti.</p>
  382. <p class="bodytext">Byabhicārīsu saṅkā nāma āsaṅkacittatā. Gilāni gelaññatā. Nibbedo attāvamānanaṃ. Mado pamādukkaṃso. Samo khedo. Dīnatā cetaso dukkhatā. Dhiti santoso. Hariso cetopasādo. Pīḷā ruddācārādīhi mukhavikāro. Āvego sambhamo. Jaḷatā appaṭipatti, uggatā dāruṇattaṃ. Suttaṃ supanaṃ. Tāso cittakkhobho. Ussāho ussukkaṃ. Visādo khedo. Abahitthā ākāraguttatā. Amariso akkhamatā. Vibodho viniddatā. Sesā papañcabhayā na vitthāritāti. Rasavaṇṇanā.</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Silokena vacaso nāmāni. Bhāsitabbanti <span class="bld">bhāsitaṃ. Lapa</span> vacane, <span class="bld">lapitaṃ.</span> Bhāsīyateti <span class="bld">bhāsā.</span> Voharīyateti <a name="M0.0089"></a> <span class="bld">vohāro, hara</span> haraṇe <span class="bld">vi</span>pubbo, <span class="bld">‘‘vohāra</span> vacane’’ti vā dhātu. Vuccateti <span class="bld">vacanaṃ. Vaco</span>pi, manogaṇoyaṃ. Uccateti <span class="bld">utti,</span>ti. Vuccateti <span class="bld">vācā,</span> a. Giṇanti saddāyanti tanti <span class="bld">girā, ge</span> sadde, iro, gāyitabbāti vā <span class="bld">girā.</span> Vāyate saddāyateti <span class="bld">vāṇī,</span> yu, ī ca, paresaṃ mammavijjhanaṭṭhena vāṇo viyāti vā <span class="bld">vāṇī,</span> ī. Bharato nāma satthakāro isi, tassesā <span class="bld">bhāratī.</span> Kathīyateti <span class="bld">kathitā.</span> Vuccateti <span class="bld">vacī,</span> ī. Brahmī, sarovatītipi vacaso nāmāni.</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Ekamevākhyātapadaṃ yattha <span class="bld">ekākhyāto</span> savisesanena kārakapadena sahitattā <span class="bld">sakārako padacayo</span> sambandhattho padasamudāyo vākyaṃ nāma siyā, yathā – vessantaro rājā sukhavipākaṃ kammaṃ karoti, puriso gacchati. <span class="bld">Ākhyāta</span>ggahaṇañcettha kriyāsaddopalakkhaṇaṃ, tena devadatto kaṭaṃ katavā iccādīnipi vākyaṃ nāma siyā. <span class="bld">Amarakose</span> pana – ‘‘tisyādyantacayo vākyaṃ, kriyā vā kārakānvitā’’ti <span class="note">[amara 6.2]</span> dvīhi lakkhaṇehi vākyamāha. Tassattho – <span class="bld">tisyādyantacayo</span> tyādisyādyantapadānaṃ cayo samūho sambandhattho vākyaṃ, taṃ yathā – uccaṃ paṭhati, odanaṃ pacati. Tathā ca bhāvākhyaṃ ākhyātaṃ sābyayakārakavisesanaṃ vākyaṃ, ākhyātaṃ tyādyantaṃ sābyayaṃ vā sakārakaṃ vā savisesanaṃ vā vākyamuccate. <span class="bld">Tyādi</span>ggahaṇaṃ kriyāsaddopalakkhaṇaṃ, tena devadatto <a name="M0.0090"></a> kaṭaṃ katavā iccādīnipi vākyaṃ. Upalakkhaṇanirapekkhaṃ aparaṃ vākyalakkhaṇamāha ‘‘kriyā vā kārakānvitā’’ti. Kriyāpadaṃ vā kārakasambandhaṃ vākyaṃ, yathā – rājā gacchati, rājā gato. Imasmiṃ pakkhe sābyayassapi anabyayassapi sabbassa kriyākārakapadasamūhassa vākyattamāha.</p>
  385. <p class="bodytext">Bhayādīhi yaṃ dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā <span class="bld">udīraṇaṃ</span> kathanaṃ ‘‘sappo sappo, vijjha vijjhā’’tyādikaṃ, taṃ āmeḍitaṃ ñeyyaṃ. <span class="bld">Meḍi</span> ummādane, <span class="bld">ā</span>pubbo dvattikkhattumuccāraṇe vattati. Yathā ‘‘etadeva yadā vākyaṃ, āmeḍayati vāsavo’’ <span class="note">[‘‘harivaṃse’’ti cintāmaṇiṭīkāyaṃ vuttaṃ]</span>. ‘‘Devadattenāmeḍo kato’’ iccatrāpyayamevattho, sokādinā hi ‘‘bhātā bhātā’’ityuccārīyate, bhāve kammani ca to. Kammañca padaṃ vākyamhā.</p>
  386. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Āmeḍitassa visayaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘bhaye’’</span>ccādi. ‘‘Sappo sappo, coro coro’’tyādīsu <span class="bld">bhaye.</span> ‘‘Vijjha vijjha, pahara paharā’’tyādīsu <span class="bld">kodhe.</span> ‘‘Sādhu sādhū’’tyādīsu <span class="bld">pasaṃsāyaṃ.</span> ‘‘Gaccha gaccha, lunāhi lunāhī’’tyādīsu <span class="bld">turite.</span> ‘‘Āgaccha āgacchā’’tyādīsu <span class="bld">kotūhale.</span> ‘‘Buddho buddhoti cintayanto’’tyādīsu <span class="bld">acchare.</span> ‘‘Abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto’’tyādīsu <span class="bld">hāse.</span> ‘‘Kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakā’’tyādīsu <span class="bld">soke.</span> ‘‘Aho sukhaṃ aho sukha’’ntyādīsu <span class="bld">pasāde. Ca</span>saddo avuttasamuccayattho, tena garahā’sammānādīnaṃ saṅgaho <a name="M0.0091"></a> daṭṭhabbo. Tattha ‘‘pāpo pāpo’’tyādīsu <span class="bld">garahāyaṃ.</span> ‘‘Abhirūpaka, abhirūpakā’’tyādīsu <span class="bld">asammāne.</span> Evametesu navasu, aññesu ca āmeḍitavacanaṃ <span class="bld">budho</span> paṇḍito <span class="bld">kare</span> kareyya yojeyya āmeḍanaṃ punappunuccāraṇaṃ āmeḍiyati vā punappunuccārīyatīti <span class="bld">āmeḍita</span>nti katvā.</p>
  387. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Iru, yaju, sāmanti tayo vedā siyuṃ, tatra <span class="bld">iru</span>saddo <span class="bld">nārī</span> itthiliṅgo. <span class="bld">Ica</span> thutiyaṃ, iccante devā etāyāti <span class="bld">iru,</span> u, <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">ro.</span> Yajante aneneti <span class="bld">yaju,</span> u. <span class="bld">So</span> antakammani, karaṇe mo, soyanti pāpamaneneti <span class="bld">sāmaṃ,</span> ossā, <span class="bld">‘‘sā</span> tanukaraṇāvasānesū’’ti vā dhātvattho. Vidanti dhammametehīti <span class="bld">vedā.</span></p>
  388. <p class="bodytext"><span class="bld">Ete eva</span> tayo vedā tayī nāma, tayo avayavā assāti <span class="bld">tayī.</span> Ayaṃ <span class="bld">tayī</span>saddo <span class="bld">nārī</span> itthiliṅgo. Tikaṃ vede. Munāti jānāti dhammaṃ anenāti <span class="bld">manto,</span> to, <span class="bld">u</span>ssa <span class="bld">a.</span> Suyyate dhammaṃ etāyāti <span class="bld">suti.</span> Itthiyaṃ <span class="bld">suti</span>saddo.</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Vedasatthakārake dasa isayodassetumāha <span class="bld">‘‘aṭṭhako’’</span>ccādi. Atthaṃ hitaṃ, atthe vā satthe karotīti <span class="bld">aṭṭhako.</span> Vāmaṃ kalyāṇavacanaṃ karotīti <span class="bld">vāmako,</span> rassasarīrattā <a name="M0.0092"></a> vā vāmano, so eva <span class="bld">vāmako, na</span>ssa <span class="bld">ka</span>kārattaṃ katvā. Vāmo nāma haro, so devo assa <span class="bld">vāmadevo.</span></p>
  390. <p class="gatha1">‘‘Vāmaṃ sabye patīpe <span class="note">[patīpeti paṭikūle]</span> ca, daviṇe <span class="note">[daviṇeti dhane]</span> cātisundare;</p>
  391. <p class="gathalast">Payodhare hare kāme, jaññā vāma’mapitthiya’’nti.</p>
  392. <p class="bodytext">Hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  393. <p class="bodytext">Aṅgirasassa isino apaccaṃ <span class="bld">aṅgiraso,</span> citrasikhaṇḍino apaccaṃ putto. Atha vā aṅgimhi kāye raso siddhippatto pārado yassāti <span class="bld">aṅgiraso.</span> Teneva tassa puttaṃ surācariyaṃ ‘‘jīvo’’ti vadati. Jīvayati raṇe asuranihate deveti <span class="bld">jīvo</span> <span class="note">[amara 3.24 cintāmaṇiṭīkā oloketabbā]</span>. Bharatīti <span class="bld">bhagu,</span> bhaṃ vānakkhattaṃ gacchati jānātīti <span class="bld">bhagu,</span> u. Yamaṃ saṃyamaṃ dadāti paresanti yamado ca so dakkhiṇeyyaggittā aggi ceti <span class="bld">yamadaggi,</span> rāmassa pitā <span class="note">[parasurāmassa pitā (saddakappaddume)]</span>. Vasiṭṭhassa apaccaṃ <span class="bld">vāsiṭṭho.</span> Bhāradvājassa apaccaṃ <span class="bld">bhāradvājo.</span> Kassapassa apaccaṃ <span class="bld">kassapo.</span> Vessāmittassa apaccaṃ <span class="bld">vessāmitto. Iti</span> ime dasa isayo <span class="bld">mantānaṃ</span> vedānaṃ <span class="bld">kattāro</span> kārakā.</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Vede dassetvā tassa chaḷaṅgāni dassetumāha <span class="bld">‘‘kappo’’</span>ccādi. Yaññakammānamupadesako <span class="bld">kappo</span> ‘‘kappate pabhavatī’’ti katvā. Sādhusaddānamanvākhyāyakaṃ <span class="bld">byākaraṇaṃ</span> visesena ākarīyante pakaticcādinā ābyāpādyante anena <a name="M0.0093"></a> saddāti, yu. <span class="bld">Jotisatthaṃ</span> gaṇanasatthaṃ subhāsubhakammaphalajotanakaṃ. Sikkhyante abbhasyante <span class="note">[ajjhayante (ka.)]</span> etāyāti <span class="bld">sikkhā, a</span>kārādivaṇṇānaṃ ṭhānakaraṇapayatanānaṃ paṭipādikā. Nicchayena, nissesato vā utti <span class="bld">nirutti,</span> vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayoccādikā. Chandasi anuṭṭhubhādivuttānaṃ paṭipādikā <span class="bld">chandoviciti,</span> etāni cha vedānaṃ aṅgānīti vadanti.</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Purāvuttanibandhanapāyattā purāvuttaṃ, tassa pabandho vitthāro, santāno vā <span class="bld">bhāratādiko</span> bhāratayuddhakathādiko <span class="bld">byāsā</span>dipakato gantho itihāso nāma, <span class="bld">itiha</span>saddo pārampariyopadese nipāto, itihā’tthi asminti <span class="bld">itihāso.</span></p>
  396. <p class="bodytext">Rukkhādīnaṃ nāmapariyāyehi <span class="bld">nāmappakāsakaṃ</span> ratanamālādikaṃ satthaṃ nighaṇṭu nāma, <span class="bld">so</span>timinā <span class="bld">nighaṇṭu</span>saddassa pulliṅgattaṃ dīpeti, sabbatrevaṃ. Tattha tatthāgatāni nāmāni nissesato ghaṭenti rāsīkaronti etthāti <span class="bld">nighaṇṭu,</span> bindāgamo, vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaṇḍati bhindati vibhajja dassetīti vā nikhaṇṭu, so eva <span class="bld">kha</span>ssa <span class="bld">gha</span>kāraṃ katvā <span class="bld">nighaṇṭū</span>ti vutto. <span class="bld">Rukkhādīnaṃ nāmappakāsaka</span>ntiminā ekekassa atthassa anekapariyāyanāmappakāsakattaṃ vuttaṃ, nidassanamattañcetaṃ, anekesaṃ atthānaṃ ekasaddavacanīyatāpakāsakavasenapi <a name="M0.0094"></a> tassa ganthassa pavattattā <span class="note">[dī. ni. ṭī. 1.256; ma. ni. ṭī. 1.22; a. ni. ṭī. 2.3.59; sārattha. ṭī. 1.tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā]</span>.</p>
  397. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Loke yaṃ vitaṇḍavādīnaṃ satthaṃ, taṃ lokāyatanti viññeyyaṃ. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, aññamaññaviruddhaṃ, saggamokkhaviruddhaṃ vā tanonti etthāti <span class="bld">vitaṇḍo,</span> ḍo, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, viruddhena vā vādadaṇḍena tāḷenti ettha vādinoti <span class="bld">vitaṇḍo, taḍi</span> tāḷane, adesampi hi yaṃ nissāya vādīnaṃ vādo pavatto, taṃ tesaṃ desatopi upacāravasena vuccati, yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti <span class="note">[dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134; vibha. 204]</span>. <span class="bld">Lokā</span>ti bālalokā, te ettha āyatanti ussahanti vāyamanti vādassādenāti <span class="bld">lokāyataṃ,</span> āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti vā <span class="bld">lokāyataṃ,</span> tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakriyāya cittampi na uppādenti.</p>
  398. <p class="bodytext">Yo <span class="bld">kavīnaṃ</span> paṇḍitānaṃ <span class="bld">hito</span> kavittabhogasampattādipayojanakaro <span class="bld">kriyākappavikappo</span> kavīnaṃ kriyāsaṅkhātakappabandhanavidhividhāyako subodhālaṅkārādiko gantho, so keṭubhaṃ nāma, kiṭanti gacchanti kosallaṃ kavayo bandhanesu etenāti <span class="bld">keṭubhaṃ, kiṭa</span> gatiyaṃ, abho, assukāro, atha vā kiṭati gameti kriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesena pariyādānato gamento pūretīti <span class="bld">keṭubhaṃ, ubha, umbha</span> pūraṇe.</p>
  399. <p class="bodytext">Vacībhedādilakkhaṇā <a name="M0.0095"></a> kriyā kappīyati vikappīyati etenāti <span class="bld">kriyākappo.</span> So pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato atibahu vikappoti āha <span class="bld">‘‘kriyākappavikappo’’</span>ti, idañca mūlakriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi mahāvisayo satasahassaparimāṇo nayacaritādipakaraṇaṃ <span class="note">[nalacaritādipakaraṇaṃ (?)]</span>.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Upaladdho kenapyattho yassaṃ sā <span class="bld">upaladdhatthā,</span> iti ākhyāyikātyuccate ākhyāyate nāyakānusāsakacaritamassanti, saññāyaṃ ṇvu.</p>
  401. <p class="bodytext">Pabandheneva ca savitthārena kappanaṃ yassaṃ sā <span class="bld">pabandhakappanā, kādambarī</span>pabhuti. Kathīyatīti <span class="bld">kathā.</span></p>
  402. <p class="bodytext">Atthā bhūmihiraññādayo, tatra padhānaṃ bhūmi itaresaṃ tappabhavattā, tesaṃ ajjane pālane ca upāyabhūtaṃ satthaṃ <span class="bld">atthasatthaṃ,</span> payānakyādipaṇītaṃ <span class="note">[bahasvaticābbīkyādipraṇītaṃ (cintāmaṇiṭīkā 6.5)]</span>, tasmiṃ <span class="bld">daṇḍanīti</span>saddo pavatto. Sāmādīnaṃ catutthopāyo vadhabandhanādilakkhaṇo daṇḍo, tassa nīti paṇayanaṃ <span class="bld">daṇḍanīti,</span> pāyena nītissa daṇḍena byappadeso, vadhadosabāhulyena pāyaso daṇḍassa paṇayanato, daṇḍanītyatthattā satthañca <span class="bld">daṇḍanīti.</span></p>
  403. <p class="bodytext">Dvayaṃ kathāyaṃ. Vutto anuvattanīyo anto parisamatti yassa attano kāriyabhāgassa pāpanatoti <span class="bld">vuttanto.</span> Pavattante kāriyā yassaṃ <span class="bld">pavatti,</span>ti. <span class="bld">Ca</span>kārena vuttaudantādayo gahitā. Kāriyassa vutti atratthīti assatthyatthe <a name="M0.0096"></a> ṇo. Uggato anto parisamatti yassa <span class="bld">udanto.</span></p>
  404. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Adhivacana</span>ntaṃ nāme. Sañjānanti etāyāti <span class="bld">saññā,</span> a. Ākhyāyate etāyāti <span class="bld">ākhyā.</span> Ahvayate etāyāti <span class="bld">avhā, hu</span> sadde, <span class="bld">vhe</span> avhāneti vā dhātu, a. Sammā ājānāti, samaṃ vā jānāti etāyāti <span class="bld">samaññā.</span> Abhidhīyate yena, yu. Namyate abbhassate asminti <span class="bld">nāmaṃ,</span> namati nāmayatīti vā <span class="bld">nāmaṃ.</span> Ahvāyateti <span class="bld">avhayo,</span> kamme yo. Nāmameva <span class="bld">nāmadheyyaṃ.</span> Nāmarūpehi <span class="note">[nāmasaddehi (ka.) bhāgarūpanāmehi dheyyo (pāṇini 5.4.36 vā)]</span> sakatthe dheyyo yadādinā, tiṭṭhati vā ettha atthoti dheyyaṃ, dharīyate uccāriyateti vā dheyyaṃ, nāmameva dheyyaṃ <span class="bld">nāmadheyyaṃ.</span> Adhīnaṃ vacanaṃ <span class="bld">adhivacanaṃ,</span> kena adhīnaṃ? Atthena. Puṭṭhassa paṭivacanaṃ <span class="bld">paṭivākyaṃ.</span> Paṭigataṃ pacchāgataṃ vākyaṃ <span class="bld">paṭivākyaṃ.</span> Uttarīyate atikkamyate yenāti <span class="bld">uttaraṃ.</span></p>
  405. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. Tikaṃ pucchāyaṃ. Pucchitabboti <span class="bld">pañho,</span> ñātumicchito hi attho pañho nāma. <span class="bld">Puccha</span> pucchane, <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">ño,</span> <span class="bld">cha</span>ssa <span class="bld">ho, u</span>ssa <span class="bld">a, pañha</span> pucchanetipi dhātu. <span class="bld">Yuja</span> yoge, anuyuñjitabbo <a name="M0.0097"></a> pucchitabboti <span class="bld">anuyogo.</span> Pucchanaṃ, pucchitabbāti vā <span class="bld">pucchā.</span> Eteneva nayena dvīsupi bhāvasādhanampi kattabbameva.</p>
  406. <p class="bodytext">Catukkaṃ nidassane. Pakatena sadisaṃ nidasseti etenāti <span class="bld">nidassanaṃ,</span> pakatassopapādanaṃ vākyaṃ. Upogghaññate <span class="note">[upohaññate (?)]</span> paṭipādīyate anenāti <span class="bld">upogghāto. Upa u</span>pubbo <span class="bld">hana</span>dhātu paṭipādanattho. Dassīyate anenāti <span class="bld">diṭṭhanto,</span> anto, diṭṭho vā pakatassa anto parisamatti yenāti <span class="bld">diṭṭhanto.</span> Sabbatrāpi vā kammasādhanampi kattabbaṃ. Udāharīyati pakatassopapādanāyāti <span class="bld">udāharaṇaṃ.</span></p>
  407. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. Catukkaṃ saṅkhepe. <span class="bld">Samā</span>ti tulyatthā. Saṅkhipīyate ekadesato kathīyatīti <span class="bld">saṅkhepo, khipa</span> peraṇe. Saṃharīyate saṅkhepena paccākhyāyate etenāti <span class="bld">saṃhāro.</span> Samasyate saṅkhipīyateti <span class="bld">samāso, asu</span> khepane. Saṅkhepena gayhate anenāti <span class="bld">saṅgaho.</span></p>
  408. <p class="bodytext">‘‘Tvaṃ sataṃ suvaṇṇaṃ dhārayasi’’ityādikaṃ <span class="bld">tucchabhāsanaṃ</span> abhūtabhāsanaṃ abbhakkhānaṃ nāma. Asaccena akkhānaṃ bhāsanaṃ <span class="bld">abbhakkhānaṃ.</span></p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0098"></a> vivādāya vibhāgavisaye <span class="note">[iṇavādādivisaye (cintāmaṇiṭīkā 6.9)]</span>. Viruddhaṃ katvā avaharati vadati yanti <span class="bld">vohāro.</span> Viruddhaṃ katvā vadati yanti <span class="bld">vivādo.</span> Sabbatra bhāvasādhanaṃ vā yujjati. ‘‘Musāvādaṃ vadanto ghorāni tvaṃ narakāni yassasī’’tyādisarūpaṃ <span class="bld">sapanaṃ. Sapa</span> akkose, tho, <span class="bld">sapatho.</span></p>
  410. <p class="bodytext">Tikaṃ khyāte. Yajati etenāthi <span class="bld">yaso, ja</span>ssa <span class="bld">so,</span> sabbattha yātīti vā <span class="bld">yaso,</span> so, yasati payasatīti vā <span class="bld">yaso.</span> Silokati pattharatīti <span class="bld">siloko, siloka</span> saṅghāte. <span class="bld">Kitta</span> saddane, kittīyate kathīyateti <span class="bld">kitti,</span> i. <span class="bld">Samaññā</span> ca khyāte, <span class="bld">saṃ ā</span>pubbo jānāti khyāte. Tathā hi ‘‘ñāto, abhiññāto, saṅkhyāto, vissuto, samaññāto’’ti <span class="bld">ratanakose</span> vuttaṃ. Uccadhaninā saddanaṃ <span class="bld">ghosanā</span> nāma, <span class="bld">ghusa</span> sadde, ghusanaṃ saddanaṃ ghosanā.</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para118-119"></a><span class="paranum">118-119</span>. Dvayaṃ paṭisadde. Ghusanaṃ ghoso, taṃ paṭigato, dutiyāsamāso. Evaṃ ravaṃ paṭigato <span class="bld">paṭiravo.</span> Atha <a name="M0.0099"></a> vā ghosassa patirūpo <span class="bld">paṭighoso.</span> Ravassa patirūpo <span class="bld">paṭiravo.</span> Paṭisuti, paṭiddhanītipi paṭisaddassa nāmāni, vacīmukhaṃ vacanopakkamo <span class="bld">upaññāso</span> nāma, <span class="bld">upani</span>pubbo <span class="bld">āsa</span> upavesane, upa paṭhamaṃ purimavacanassa samīpaṃ vā nyāso ṭhapanaṃ <span class="bld">upaññāso, nya</span>ssa <span class="bld">ño.</span></p>
  412. <p class="bodytext">Sattakaṃ thutiyaṃ. <span class="bld">Kattha</span> silāghāyaṃ, yu, kathanaṃ vāasarūpadvibhāvavasena <span class="bld">katthanā. Silāgha</span> katthane, <span class="bld">silāghā.</span> Sīlassa vā sabhāgaguṇassa āhananaṃ sīlāghā, sā eva rassaṃ katvā <span class="bld">silāghā. Vaṇṇa</span> pasaṃsāyaṃ, vaṇṇīyateti <span class="bld">vaṇṇanā. Nu</span> thutiyaṃ,ti, <span class="bld">nuti. Thu</span> abhitthave,ti, <span class="bld">thuti. Thoma</span> silāghāyaṃ, <span class="bld">thomanaṃ. Pa</span>pubbo <span class="bld">saṃsa</span> pasaṃsane, a.</p>
  413. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikhaṇḍīnaṃ</span> mayūrānaṃ <span class="bld">nādo</span> nadaravo kekā nāma, <span class="bld">kā</span> sadde, keiti kāyatīti <span class="bld">kekā,</span> kammani a, atha vā kāyati, kāyanaṃ vā kā, ke mayūre pavattā kā <span class="bld">kekā,</span> aluttasamāso. Gajānaṃ nādo koñcanādo nāma, koñcasakuṇanādasadiso nādo <span class="bld">koñcanādo.</span> Hayānaṃ assānaṃ dhani saddo hesā nāma, <span class="bld">hesa</span> abrattasadde, hesanaṃ <span class="bld">hesā,</span> he iti pavattatīti vā <span class="bld">hesā.</span></p>
  414. <p class="bodytext"><a name="para120-121"></a><span class="paranum">120-121</span>. Dvayaṃ pariyāye. Paribyattamatthaṃ ayanti gacchanti bujjhanti etenāti <span class="bld">pariyāyo.</span> Eko attho punappunaṃ vuccati <a name="M0.0100"></a> yenāti <span class="bld">vevacanaṃ.</span> Dvayaṃ sākacchāyaṃ. Saha, sammā vā avirodhena kathā <span class="bld">sākacchā, saṃkathā</span> ca. To, <span class="bld">tha</span>ssa <span class="bld">co, ta</span>ssa <span class="bld">cho.</span></p>
  415. <p class="bodytext">Sāddhapajjena garahassa nāmāni. Dosakkhānena vadanaṃ <span class="bld">upavādo. Kusa</span> avhāne bhedane ca, kvaci ‘‘apakkoso’’ti pāṭho, ṇo. Vaṇṇo thuti, tassa avadanaṃ <span class="bld">avaṇṇavādo.</span> Hīḷanena vadanaṃ <span class="bld">anuvādo.</span> Janānaṃ vādo garahaṇaṃ <span class="bld">janavādo.</span> Garahaṇena vādo <span class="bld">apavādo.</span> Parivadanaṃ <span class="bld">parivādo,</span> rassassa dīghatā. Ete upavādādayo <span class="bld">tulyatthā</span> samānatthā. Visamavuttappabhedesu vattamidaṃ. <span class="bld">Khipa</span> peraṇe, khipanaṃ bahikaraṇaṃ <span class="bld">khepo. Nidi</span> kucchāyaṃ, a, <span class="bld">nindā.</span> Yathā <span class="bld">upavādā</span>dayo garahatthā, <span class="bld">kucchā</span>dayopi tathāti <span class="bld">tathā</span>ttho. <span class="bld">Kuccha</span> avakkhepane, curādi, <span class="bld">kusa</span> akkosetimassa vā <span class="bld">pabbajjā</span>dittā ‘‘kucchā’’ti rūpaṃ nipphajjati. <span class="bld">Gupa, gopa</span> kucchanesu, ‘‘tijagupakitamānehi khachasā vā’’ti cho. <span class="bld">Garaha</span> kucchane. Tattha keci <span class="bld">‘‘upavādā</span>dayo abbhakkhānatthā, <span class="bld">khepā</span>dayo nindatthā’’ti vadanti, taṃ <span class="bld">amarakosena</span> virujjhanato abbhakkhānatthassa ca vuttattā na gahetabbaṃ. Ete <span class="bld">upavādā</span>dayo satta abbhakkhānepi vattanti.</p>
  416. <p class="bodytext">Vivādakāmassa dubbādo upārambho, so ca īdise sabbalokacūḷāmaṇibhūte sakyakule sambhūtassa bhagavato kimidaṃ kammamucitanti guṇāvikaraṇapubbakopyatthi, bandhakīsutassa tavedamucitamevāti nindāpubbakopi upārambho. Tatra yo <span class="bld">nindāpubbo</span> sanindo upārambho, so paribhāsanamuccate. Upagantvā paresaṃ cittassa ārambhanaṃ vikopanaṃ <span class="bld">upārambho.</span> Dosakkhānena bhāsanaṃ <span class="bld">paribhāsanaṃ.</span></p>
  417. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Anariyānaṃ</span> <a name="M0.0101"></a> lāmakānaṃ vohārato, <span class="bld">ariyānaṃ</span> uttamajanānaṃ vā avohārato anariyavohāroti saṅkhātānaṃ adiṭṭhe diṭṭhavādādīnaṃ aṭṭhannaṃ vohārānaṃ vasena <span class="bld">yā</span> vācā lāmakajanehi <span class="bld">pavattitā</span> vuttā, <span class="bld">vītikkamadīpanī</span> ajjhācāravītikkamasādhanī sā vācā ariyajanehi vattabbamariyādātikkamattā <span class="bld">abhivākyaṃ</span> nāma siyā.</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Muhuṃbhāsā</span> bahuso abhidhānaṃ anulāpo nāma, anu punappunaṃ lāpo <span class="bld">anulāpo. Anatthikā girā</span> nippayojanaṃ ummattādivacanaṃ palāpo, payojanarahito lāpo <span class="bld">palāpo, pa</span>saddo viyogatthajotako.</p>
  419. <p class="bodytext">Gamanāgamanādisamaye ādimhi bhāsanaṃ piyavacanaṃ ālāpo, ādimhi lāpo <span class="bld">ālāpo, āpucchā</span>saddopyatra. Dosena patiṭṭhito pariddavo paridevanaṃ anusocanaṃ atikkamalāpo vilāpo nāma, vividhena, vividhaṃ vā lāpo <span class="bld">vilāpo.</span> Paridevanaṃ paridevo, so eva <span class="bld">pariddavo, deva</span> paridevane.</p>
  420. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Viruddhaṃ <a name="M0.0102"></a> vacanaṃ <span class="bld">virodhotti.</span> Viruddhaṃ palāpo <span class="bld">vippalāpo.</span> Sandissateti sandeso, sandissamāno attho, tassotti. Yāya sandiṭṭho attho abhidhīyate, sā <span class="bld">sandesotti vācika</span>muccate. <span class="bld">Vaca</span> sandese, sakatthe ṇiko, sandiṭṭhatthā vācā eva <span class="bld">vācika</span>miccattho.</p>
  421. <p class="bodytext"><span class="bld">Mithu</span> aññamaññaṃ virodharahitaṃ vacanaṃ <span class="bld">‘‘sambhāsanaṃ, sallāpo’’</span>ti ca vuccati. Yathā eko brūte ‘‘ajja sobhanaṃ nakkhatta’’nti, itaropyāha ‘‘tathevā’’ti.</p>
  422. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Niṭṭhuraṃ vākyaṃ</span> kakkasavacanaṃ pharusaṃ nāma, pare jane ussāpeti dāhetīti parusaṃ, tadeva <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">pha</span>kāraṃ katvā <span class="bld">pharusaṃ.</span> Asavanīyattā na icchitabbanti <span class="bld">niṭṭhuraṃ,</span> uro, yathā ‘‘nāgo’’ti. Dvayaṃ kaṇṇasukhavacane. Manaṃ ā bhusaṃ ñāpeti tosetīti <span class="bld">manuññaṃ, ñā</span> parimāṇatosananisānesu, assukāro. Hadayaṃ manaṃ gacchati pavisatīti <span class="bld">hadayaṅgamaṃ.</span></p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃkulā</span>didvayaṃ <span class="bld">pubbāparavirodhini</span> pubbāparaviruddhe vākye, yathā –</p>
  424. <p class="gatha1">Yāvajīvamahaṃ monī, brahmacārī ca me pitā;</p>
  425. <p class="gathalast">Mātā ca mama vañjhāsi, aputto ca pitāmaho.</p>
  426. <p class="bodytext">Saṃkulanti jaḷībhavantyanenāti <span class="bld">saṃkulaṃ.</span> Kilissante etthāti <span class="bld">kiliṭṭhaṃ.</span></p>
  427. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. Samudāyattharahitaṃ <a name="M0.0103"></a> dasadāḷimādivākyaṃ <span class="note">[dasa dāṭhimāni ṭhaḷapūpā kuṇḍa’ majājinaṃ palālapiṇḍā (nyāyabhāssa 5.2.10 moggallānapañcikāṭīkā 1.1)]</span> asambaddhattā abaddhamiti <span class="bld">kittitaṃ</span> kathitaṃ, na bajjhate hadayamatrāti <span class="bld">abaddhaṃ,</span> to.</p>
  428. <p class="bodytext">Natthi tathaṃ saccamatrāti <span class="bld">vitathaṃ.</span> Pharusādayo vitathasaddaṃ yāva tiliṅgikā.</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. Pajjaddhaṃ saccavacane. <span class="bld">Sammā</span>saddoyaṃ abyayaṃ, sabbaliṅgavibhattivacanesu ca samāno. Na vitathaṃ <span class="bld">avitathaṃ.</span> Santesu sādhūsu bhavaṃ <span class="bld">saccaṃ. Sata</span> sātacche vā, vajādinā yo, saccaṃ. <span class="bld">Tatha</span>saddo bhūtapariyāyo, ‘‘tathena maggena yathātthabhājinā’’ti <span class="note">[tathāgatā jināti (ka.)]</span> payogo. Tathe sādhu <span class="bld">tacchaṃ,</span> sādhvatthe <span class="bld">yo. Yathātatha</span>saddāpi ca saccatthā aliṅgā. <span class="bld">Tabbantā</span> saccavacanavantavācakā <span class="bld">sammā saccaṃ yathātathaṃ</span>saddavajjitā sesā <span class="bld">avitathā</span>dayo tīsu liṅgesu vattanti. <span class="bld">Saccaṃ</span>saddo tu aliṅgo. <span class="bld">Amarakose</span> pana <span class="bld">sammā sacca</span>saddānampi tabbati tiliṅgattaṃ vuttaṃ, yathā – saccaṃ tacchaṃ ritaṃ sammā, amūni tīsu tabbati <span class="note">[amara 6.22]</span>. Yathā – sacco brāhmaṇo, saccā nārī, saccaṃ vippakulaṃ. Idha pana sabbaliṅgavacanavibhattīsu rūpabhedābhāvā <span class="bld">sammā</span>saddassa abyayattaṃ, tiliṅgesvapi rūpabhedābhāvā <span class="bld">saccaṃ</span>saddassa aliṅgattañca vuttaṃ. Yathā – sammā vācā, sammā vohāro, sammā vacanaṃ. Saccaṃ brāhmaṇo, saccaṃ nārī, saccaṃ vippakulaṃ. <span class="bld">Micchāmusā</span>saddā pana sabbatrāpi abyayameva bhavanti. Yathā <a name="M0.0104"></a> – micchā vācā, micchā vohāro, micchā vacanaṃ. Musā vācā, musā vohāro, musā vacanaṃ.</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. Soḷasa saddamattapariyāye dassetuṃ upajātiṃ <span class="bld">‘‘ravo’’</span>iccādimāha. Ruyate saddāyateti <span class="bld">ravo, ru</span> sadde. Nadanaṃ nādo, nirattho nādo <span class="bld">ninādo, nada</span> abyattasadde. Evaṃ <span class="bld">ninado,</span> rassattameva viseso. Sappati uccārīyatīti <span class="bld">saddo. Ghusa</span> sadde, pātubhāvo ghoso <span class="bld">nigghoso.</span> Nadanaṃ <span class="bld">nādo. Dhana</span> sadde, dhanīyatīti <span class="bld">dhani.</span> Nigghoso ca nādo ca dhani ca <span class="bld">nigghosanādadhanayo.</span> Ravo eva <span class="bld">rāvo. Ārāvo</span>ti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Tathā <span class="bld">saṃrāvavirāvaāravā.</span> Ghusanaṃ <span class="bld">ghoso.</span> Ārāvo ca saṃrāvo ca virāvo ca ghoso ca āravo cāti dvando. <span class="bld">Su</span> savane, suyyateti <span class="bld">suti.</span> Sarati suyyamānataṃ gacchatīti <span class="bld">saro.</span> Nissanati etenāti <span class="bld">nissano, sana</span> sambhattiyaṃ nipubbo. Saro ca nissano cāti dvando.</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. Visajjīyate na laggīyate semhādīhīti <span class="bld">visaṭṭho.</span> Manitabbanti <span class="bld">mañju,</span> ju, <span class="bld">mana</span> ñāṇe, suṇantānaṃ vā manaṃ rañjetīti <span class="bld">mañju,</span> u, <span class="bld">na ra</span>lopo. Sukheneva vijānitabbattā <span class="bld">viññeyyo.</span> Hitasukhanipphādanato sotabboti <span class="bld">savanīyo.</span> Bahiddhāparisā aṅgulimattampi na visarati na gacchatīti <span class="bld">avisārī</span><a name="M0.0105"></a>, tassīlatthe ṇī, vividhena vā na saratīti <span class="bld">avisārī,</span> chinnassarānaṃ viya dvedhā na hotītyattho. Vindyate labbhateti <span class="bld">bindu, va</span>ssa <span class="bld">bo,</span> niggahītāgamo, u ca, vaṭṭattā vā <span class="bld">bindu,</span> imasmiṃ pakkhe <span class="bld">pabbajjā</span>dinā rūpasiddhi. Pañcannaṃ ṭhānagatīnaṃ dūraṭṭhānato jātattā <span class="bld">gambhīro.</span> Punappunaṃ nādo ninnādo, kriyābhikkhaññattā dvittaṃ, <span class="bld">a</span>ssa <span class="bld">i,</span> niggahītāgamo, so ettha atthīti <span class="bld">ninnādī.</span> Iccevaṃ bhagavato aṭṭhaṅgiko saro hoti.</p>
  432. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Khaggādīnaṃ tiracchānagatānaṃ rutaṃ vassitantyuccate. <span class="bld">Ru</span> sadde, <span class="bld">rutaṃ. Vassa</span> sadde, vassanaṃ ravanaṃ <span class="bld">vassitaṃ.</span></p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Kolāhalā</span>didvayaṃ bahūhi sambhūya kate abyattasadde. <span class="bld">Kula</span> saṅghāte <span class="note">[saṅkhyāne (ka.)]</span>, kolanaṃ kolo, ekībhāvo, taṃ āhalati vindatīti <span class="bld">kolāhalo.</span> Karoti hiṃsati madhuranti kalo, taṃ halatīti <span class="bld">kalahalo. Hala</span> vilekhane.</p>
  434. <p class="bodytext">Tikaṃ gāyane. <span class="bld">Ge</span> sadde, getabbaṃ <span class="bld">gītaṃ gānaṃ gītikā</span> ca. Sabbatra bhāvasādhanaṃ.</p>
  435. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. Tantikaṇṭhoṭṭhitā <span class="note">[amara 7.1]</span> usabhādayo satta sarā. Chajjādayo tayo <span class="bld">gāmā</span> samūhātyattho. Vuttañca ‘‘gāmo nāma sarasamūhassa sandhāna’’nti. Manussalokavādanavidhinā ekekassa <a name="M0.0106"></a> sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā ekavīsati mucchanā, devalokavādanavidhinā pana samapaññāsa mucchanā vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antasarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā āgatā, teneva <span class="bld">sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchitvā’’ti <span class="note">[dī. ni. aṭṭha. 2.345]</span> pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. <span class="bld">Muccha</span> mohasamussayesu, yu, <span class="bld">mucchanā.</span> Yathā kamena vīṇā vādituṃ sakkā, evaṃ sajjanāhi mucchanaṭṭhānāni ekūnapaññāsātyattho. Ekekassa sarassa satta satta ṭhānāni. Yato sarassa mandatāravavatthānaṃ hoti, tena ekūnapaññāsa ṭhānāni. Iccetaṃ <span class="bld">saramaṇḍalaṃ</span> sarasamūho.</p>
  436. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. Sarādīnaṃ nāmasarūpappabhedaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘usabho’’</span>ccādi. <span class="bld">Isa</span> gatiyaṃ. Isati cittaṃ pavisatīti <span class="bld">usabho,</span> abho, issu ca. <span class="bld">‘‘Usa</span> dāhe’’ti vā dhātvattho. Yasmā pana so saro usabho viya nadati, tasmā <span class="bld">usabho</span>ti vuccati. Dhīmantehi gīyateti <span class="bld">dhevato,</span> vaṇṇavikāro, vattaṃ.</p>
  437. <p class="gatha1">Nāsaṃ kaṇṭhamuro tāluṃ,</p>
  438. <p class="gatha2">Jivhaṃ dante ca nissito;</p>
  439. <p class="gatha3">Chadhā sañjāyate yasmā,</p>
  440. <p class="gathalast">Tasmā chajjo sa uccate <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 7.1]</span>.</p>
  441. <p class="bodytext">Gandhaṃ <a name="M0.0107"></a> lesaṃ aratīti gandharo, rassassa dīghatte gandhāro cetyaññe <span class="note">[aññesamapīti (pāṇini 3.137) dīgho (cintāmaṇiṭīkā 7.1)]</span>, gandhārā nāma janapadā, tehyayaṃ gīyateti <span class="bld">gandhāro,</span> ṇo. Majjhe layavisese bhavo <span class="bld">majjhimo.</span> Pañcannampi dhevatādīnaṃ pūraṇo <span class="bld">pañcamo,</span> (pañcannaṃ vā mahābhūtānaṃ pūraṇo <span class="bld">pañcamo.</span>) <span class="note">[( ) etthantare pāṭho adhiko viya dissati]</span> Nissesato sīdanti sarā yasminti <span class="note">[yasmāti (ka.) – sadato adhikaraṇe ghau (cintāmaṇiṭīkā 7.1)]</span>, ṇo. ‘‘Nisīdanti sarā yasmiṃ, nisādo tena hetunā’’ti hi vuttaṃ. Ete satta sarāti <span class="bld">gaditā</span> kathitā.</p>
  442. <p class="bodytext"><a name="para133-135"></a><span class="paranum">133-135</span>. Usabhādayo ye nadanti, te dassetumāha <span class="bld">‘‘nadanti’’</span>ccādi. Usabhaṃ nāma saraṃ gāvo nadanti. Tathā dhevataṃ <span class="bld">turaṅgā</span> assā, chajjaṃ <span class="bld">mayūrā</span> sikhaṇḍino, gandhāraṃ ajā, majjhimaṃ <span class="bld">koñcā</span> sakuṇavisesā, pañcamaṃ <span class="bld">parapuṭṭhādī</span> kokilādayo, nisādaṃ <span class="bld">vāraṇā</span> hatthino nadanti. Vuttañca <span class="bld">nāradamuninā</span> –</p>
  443. <p class="gatha1">‘‘Chajjaṃ <a name="M0.0108"></a> nadati mayūro, gāvo nadanti usabhaṃ;</p>
  444. <p class="gathalast">Ajo roti ca <span class="note">[ajāvikā tu (ka.)]</span> gandhāraṃ, koñcā nadanti majjhimaṃ.</p>
  445. <p class="gatha1">Pupphasādhārane kāle, kokilo roti pañcamaṃ;</p>
  446. <p class="gathalast">Asso tu dhevataṃ roti, nisādaṃ roti kuñjaro’’ti.</p>
  447. <p class="bodytext">Mayūrādayopi sabbe ime sattā samadā <span class="note">[santo (ka.) ete ca samadā pañcamaṃ gāyanti (cintāmaṇiṭīkā 7.1)]</span> pañcamaṃ nadanti.</p>
  448. <p class="bodytext">Chajjo gāmo, majjhimo gāmo, sādhāraṇo gāmoti tayo gāmā. Tatra vīṇādaṇḍaṃ vibhāgaṃ katvā adhobhāgassa ‘‘chajjagāmo’’ti saññā, majjhabhāgassa ‘‘majjhimagāmo’’ti, uparibhāgassa ‘‘sādhāraṇagāmo’’ti saññā. Kiṃ pana gāmabhede kāraṇaṃ? Yasmā ekasseva sarassa gāmantare bhedo, taṃbhede gāmānampibhedo. <span class="bld">Māghaṭīkāyaṃ</span> pana sādhāraṇagāmaṭṭhāne gandhāragāmo kathito, ekekasmiñca gāme satta satta mucchanā. Idha pana usabhādīsu sattasu saresu paccekaṃ tisso tisso mucchanā kathitā. Kiṃkāraṇā? Idha manussalokavādanavidhinā, tattha ca devalokavādanavidhinā kathitattā tatheva ṭhānāni satta satteva labbhareti. Yathā usabhādīsu tesu yathāvuttesu saresu paccekaṃ ekekasmiṃ sare tisso tisso mucchanā siyuṃ, tatheva ṭhānānipi satta satteva labbharetyattho.</p>
  449. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. Sarānaṃ gāmesu bhinnasutittaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘tisso’’</span>iccādi. Usabhassa sarassa tārakalamandavasena tisso sutiyo. Dhevatassa sarassa tāra mandavasena <a name="M0.0109"></a> duve. Chajjassa tārakala manda kākalīvasena catasso. Gandhārassa ca tathā. Majjhimassa tārakala kākalīvasena tisso. Pañcamassa kala kākalīvasena duve. Nisādassa tārādivasena catasso sutiyo. Iccevaṃ sattasu saresu kamato sampiṇḍitā dvāvīsati sutiyo siyuṃ. <span class="bld">Māghaṭīkāyaṃ</span> pana aññathā sutibhedo vutto. Vuttañhi tattha –</p>
  450. <p class="gatha1">‘‘Catussuti suviññeyyo, majjhimo majjimaṭṭhito;</p>
  451. <p class="gathalast">Dvissuti cāpi gandhāro, tissuti usabho tathā.</p>
  452. <p class="gatha1">Chajjo catussuti ñeyyo, nisādo dvissutī tathā;</p>
  453. <p class="gathalast">Catussuti dhevato tu, pañcamo tissutī mato’’ti.</p>
  454. <p class="bodytext">Sabbametaṃ <span class="bld">nāṭakasatthato</span> gahetabbaṃ.</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">‘‘Uccatare’’</span>tyādinā sutibhede sarūpato dasseti. <span class="bld">Uccatare rave</span> atyuccadhanimhi tāro, tārayati bodhayatīti <span class="bld">tāro. Abyatte</span> abyattakkhare <span class="bld">madhure</span> sutisukhe kalo, <span class="bld">kala</span> made. Gambhīre dhanimhi mando. <span class="bld">Madi</span> thutimodamadamohasupanagatīsu. Mandayate bujjhatenenāti <span class="bld">mando.</span></p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Tārā</span>dayo tayo vāccaliṅgattā tīsu. Tāro dhani, tārā vāṇī, tāraṃ rutaṃ iccādi. Abyattamadhurasaddo <span class="bld">kalo.</span> Tatra kale sukhume <span class="bld">kākalī</span>saddo, <span class="bld">ī</span>paccayanto, īsaṃ <a name="M0.0110"></a> kalā vāṇī <span class="bld">kākalī</span> nāma, <span class="bld">kā</span>saddoyamīsattho. <span class="bld">Kriyādisamatā</span>ti gītavāditapādanyāsādikriyānaṃ, kālassa ca samattaṃ layo nāma, <span class="bld">laya</span> sāmyagatīsu, ādhāre <span class="bld">a</span>paccayo, sabbābhinayānampi sāmyaṃ layoti keci.</p>
  457. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. Dvayaṃ vīṇāyaṃ. <span class="bld">Vi</span> janane, to, īṇattaṃ, <span class="bld">vīṇa</span> veṭhaneti vā dhātu, ā, vīṇā. <span class="bld">Valla</span> saṃvaraṇe, vallate dhanivisesaṃ, ṇvu, <span class="bld">vallakī,</span> nadādi. Vipañcītipi vīṇāya nāmaṃ. Vipañcayatīti <span class="bld">vipañcī</span> <span class="note">[vipañcayati vitthārayatisaddaṃ (cintāmaṇiṭīkā 7.3)]</span>, nadādi.</p>
  458. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span> vīṇā <span class="bld">sattatantī</span> sattahi tantīhi visiṭṭhā parivādinī nāma, parito vadatīti <span class="bld">parivādinī,</span> inī. Vīṇādayo cattāropi vīṇāsāmaññavācakā icceke, tesaṃ mate <span class="bld">sā</span>saddassa catunnampi itthiliṅgatthadīpakatā viññeyyā, tathāpi <span class="bld">amarakosena</span> <span class="note">[amara 7.3]</span> virujjhanato tesaṃ mataṃ na gahetabbaṃ.</p>
  459. <p class="bodytext">Kaṭṭhādīhi doṇisaṇṭhānena kataṃ vajjabhaṇḍaṃ vīṇāya pokkharo nāma, poseti vaḍḍheti saddeti <span class="bld">pokkharo,</span> kharo, vuddhi, vaṇṇavikāro ca. <span class="bld">Du</span> gamane, ṇi, <span class="bld">doṇi.</span> Kakubho, pasevakotipi pokkharassa nāmāni. Kaṃ vātaṃ kubhati bandhatīti <span class="bld">kakubho.</span> Pasibbanti tamiti <span class="bld">pasevako.</span></p>
  460. <p class="bodytext">Dvayaṃ pokkharaveṭhake cammani. Vīṇābhāvaṃ upagacchati yenāti <span class="bld">upavīṇo.</span> Veṭhati pokkharanti <span class="bld">veṭhako,</span> ṇvu.</p>
  461. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ātatādipañcakaṃ <a name="M0.0111"></a> pañcaṅgikatūriyassa nāmāni.</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Cammāvanaddhesu</span> cammena bandhanīyesu bheriyādīsu majjhe <span class="bld">talekekayutaṃ</span> ekekena talena yuttaṃ kumbhathuṇadaddarikādikaṃ tūriyaṃ ātataṃ nāma, ātanotīti <span class="bld">ātataṃ, tanu</span> vitthāre. Mahatīādivīṇāvisesopi <span class="note">[‘‘mahatī’’ti nāradassa vīṇā (saddakappaddume)]</span> ātatamevāti ‘‘cammāvanaddhesū’’ti visesanaṃ kataṃ. Kumbhasaṇṭhānattā kumbho ca taṃ thunanagarasambhūtattā thunañceti kumbhathunaṃ. Tadeva <span class="bld">kumbhathuṇaṃ,</span> atha vā <span class="bld">thu</span> abhitthave, kammani ṇo. Kumbho ca so thuṇo ceti <span class="bld">kumbhathuṇo, thuṇa</span> pūraṇeti vā dhātvattho. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇadāhesu, dvebhāvo, <span class="bld">kā</span>pubbassikāro ca, daddarasaddaṃ karotīti vā <span class="bld">daddarikā.</span></p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Ubhayatalaṃ murajādikaṃ tūriyaṃ vitataṃ nāma, visesena saddaṃ tanotīti <span class="bld">vitataṃ, sabbavinaddhaṃ</span> sabbapassesu, pubbapacchābhāgesu ca pariyonaddhaṃ paṇavādikaṃ, <span class="bld">ādi</span>nā caturassaālambaragomukhīādayo ātatavitataṃ nāma, ‘‘cammapariyonaddhaṃ hutvā tantibaddhaṃ ātatavitata’’nti hi vuttaṃ. <span class="bld">Paṇa</span> byavahārathutīsu, paṇīyatīti <span class="bld">paṇavo,</span> avo.</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. Vaṃsasaṅkhādikaṃ <a name="M0.0112"></a> susiraṃ nāma, randhaṃ susiraṃ, taṃyogā <span class="bld">susiraṃ. Vana, sana</span> sambhattiyaṃ, <span class="bld">so, vaṃso. Sama</span> upasamakhedesu, kho, <span class="bld">saṅkho.</span> Sammatāḷādikaṃ accantaṃ pīḷanato, analasaṃyogato vā dravībhūtaṃ puna ghanāyateti <span class="bld">ghanā</span>khyaṃ. <span class="bld">Hana</span> hiṃsāyaṃ, kammani ṇo, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">gho.</span> Ghanabhāvena samaṃ bhavatīti <span class="bld">sammaṃ,</span> daṇḍādīhi tāḷitabbato <span class="bld">tāḷaṃ, taḷa</span> tāḷane, sammañca taṃ tāḷañceti <span class="bld">sammatāḷaṃ. Ādi</span>nā kaṃsatāḷasilātāḷādīnaṃ gahaṇaṃ. Tattha <span class="bld">sammatāḷaṃ</span> nāma kaṭṭhamayatāḷaṃ. <span class="bld">Kaṃsatāḷaṃ</span> nāma lohamayaṃ. Silāya ca ayopaṭṭena ca vādanatāḷaṃ <span class="bld">silātāḷaṃ.</span></p>
  465. <p class="bodytext">Catukkaṃ ātatādīnaṃ nāmaṃ. Ā samantato tujjate tāḷīyateti <span class="bld">ātojjaṃ.</span> Vaṃsādikepi mukhavāyunā ātojjanamattheva. Vādayanti dhanayanti tanti <span class="bld">vādittaṃ vāditañca,</span> itto, to ca. Vādayanti tanti <span class="bld">vajjaṃ,</span> yo.</p>
  466. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. Dvayaṃ bheriyaṃ. Bhāyanti sattujanā etenāti <span class="bld">bheri,</span> ri. <span class="bld">Ubha</span> pūraṇe, ubhanaṃ ubhi. ‘‘Dunda’’iti saddena ubhi yatra sa <span class="bld">dundubhi.</span> Pumitthiyamete dve <span class="note">[serī thī, dundubhi pumā (amara 7.6)]</span>. Dvayaṃ mudiṅge. Mudaṃ modaṃ iṅgati gacchati yenāti <span class="bld">mudiṅgo.</span> Murā asurā jāto <span class="bld">murajo.</span></p>
  467. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> <a name="M0.0113"></a> murajassa <span class="bld">bhedā</span> visesā āliṅgaṅkyoddhakā bhavanti. Vuttañca –</p>
  468. <p class="gatha1">‘‘Haritakyākati tvaṅkyo,</p>
  469. <p class="gatha2">Yavamajjho tatho’ddhako;</p>
  470. <p class="gatha3">Āliṅgyo ceva gopuccho,</p>
  471. <p class="gathalast">Ākatyā sampakittito’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkāyampi]</span>.</p>
  472. <p class="bodytext">Āliṅgyateti <span class="bld">āliṅgo,</span> ṇo. Ucchaṅke bhavo <span class="bld">akyo.</span> Uddhaṃ katvā ekena mukhena vādanato uddho santo kāyati saddāyatīti <span class="bld">uddhako,</span> uddhasaddoyaṃ tiliṅgiko. Uggacchatīti <span class="bld">uddho,</span> to, <span class="bld">gami</span>ssa <span class="bld">do,</span> nerutto. Yo tu <span class="bld">upari</span>pariyāyo <span class="bld">uddhaṃ</span>saddo, so abyayameva.</p>
  473. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇavā</span>dīni cattāri paṇavassa nāmāni. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, avo, assa <span class="bld">i</span>ttaṃ, <span class="bld">ṇa</span>ttañca, <span class="bld">tiṇavo. Mā</span> māne sadde ca, ‘‘ḍiṇḍi’’iti māyate saddāyateti <span class="bld">ḍiṇḍimo,</span> ṇo.</p>
  474. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. ‘‘Ālamba’’iti saddāyateti <span class="bld">ālambaro.</span> ‘‘Ālambaro tūriyarave, gajendānañca gajjite’’ti <span class="note">[amara 23.167]</span> hi <span class="bld">amarakosa nānatthasaṅgahesu.</span></p>
  475. <p class="bodytext">Vīṇādīnaṃ vādanakaṭṭhakuṭilādikaṃ koṇo, kuṇyate saddāyatenenāti <span class="bld">koṇo,</span> ṇo. ‘‘Dadda’’iti saddaṃ karotīti <span class="bld">daddari,</span> daddati vā saddavisesena pariṇamatīti <span class="bld">daddari,</span> ri. ‘‘Paṭa’’iti saddaṃ jahātīti <span class="bld">paṭaho,</span> paṭaṃ hantīti vā <span class="bld">paṭaho. Hana</span> hiṃsāgatīsu, kvi. Apare <span class="bld">maddalā</span>dayo bherippabhedā<a name="M0.0114"></a>. ‘‘Madda’’iti saddaṃ lātīti <span class="bld">maddalā, lā</span> ādāne, a. ‘‘Mandalā’’tipi pāṭho, mandaṃ saddaṃ lātīti <span class="bld">mandalā. Ādi</span>nā ḍamaruādayopi bherippabhedā viññeyyā.</p>
  476. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Janappiye</span> janehi piyāyitabbe vimaddoṭṭhe vilepanakuṅkumādīnaṃ, nānāgandhadabbānañca vimaddanobbhūte <span class="bld">parimalo</span> bhave, parimajjati pavattayatyāsayanti, a, nerutto, <span class="bld">mala, malla</span> dhāraṇe vā. Parimalyate dhārīyateti, ṇo. <span class="bld">Vimadda</span>ggahaṇena vāpikūpādino <span class="note">[vimaddagandhādino (ka.)]</span> nirāso, <span class="bld">jana</span>ggahaṇena makkhikādino. <span class="bld">So</span> parimalo gandho <span class="bld">dūragāmī</span> atinihārī atidūrapātī āmodo vuccate, āmodante anena, ṇo. Ito paraṃ <span class="bld">iṭṭhagandhā</span>dayo <span class="bld">vissa</span>saddapariyantā <span class="bld">tīsu</span> liṅgesu vattante.</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. Catukkaṃ iṭṭhagandhe. Iṭṭho gandho <span class="bld">iṭṭhagandho,</span> atha vā iṭṭho gandho assa <span class="bld">iṭṭhagandho.</span> Suṭṭhu rabhanti tussantyanenāti <span class="bld">surabhi,</span> i. Sundaro gandho assa <span class="bld">sugandho, sugandhi</span> ca, antassikārādeso.</p>
  478. <p class="bodytext">Dvayaṃ duggandhe. Pūti gandho assa, pubbe viya ikārādeso, kammadhārayasamāsaṃ assatthyatthepi kattumicchanti, pakriyālāghavatthaṃ bahubbīhiyeva nyāyoti. Duṭṭhu gandho assāti <a name="M0.0115"></a> <span class="bld">duggandho,</span> tena vuttaṃ <span class="bld">kaccāyanena</span> – ‘‘kammadhārayamantatthiyehi bahubbīhi laghutaro’’ti. Aññe tu lāghava’manādaramānā icchanteva mantatthiyaṃ. Duvidho vā vāccadhammo lahu garu ca, tatra bahubbīhinā lahu, kammadhārayamantatthiyenagaru. Kiñca bahubbīhinā atisāyanādyattho na gamyateti avassaṃ tappaṭipādanāya kammadhārayapubbako mantatthiyeva daṭṭhabbo.</p>
  479. <p class="bodytext">Dvayaṃ citādhūmādigandhe. <span class="bld">Visa</span> vippayoge, <span class="bld">so.</span> Āmassa vasādivatthuno gandho taṃyogā, i, <span class="bld">yaṃ</span>saddo tassa napuṃsakattadīpako.</p>
  480. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Kuṅkumā</span>dayo cattāro catujjātigandho nāma. <span class="bld">Kuka, vaka</span> ādāne, umo, niggahītāgamo ca, <span class="bld">kuṅkumaṃ,</span> lohitacandanaṃ, yaṃ ‘‘kasmīraja’’nti vuccati, <span class="bld">kami</span>ssa vā <span class="bld">kuṅkā</span>deso, <span class="bld">kuṅkumaṃ. Yu</span> missane, yu, yavanaṃ, tassa pupphaṃ <span class="bld">yavanapupphaṃ,</span> devakusumaṃ, yavanadese jātaṃ pupphanti vā <span class="bld">yavanapupphaṃ.</span> Yaṃ ‘‘lavaṅga’’ntipi vuccati, yaṃ pupphaṃ nuhīpupphasamānaṃ. <span class="bld">Tagi</span> gatyattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, aro, <span class="bld">tagaraṃ,</span> kuṭilaṃ. Taruto jāto <span class="bld">turukkho,</span> kho, <span class="bld">u</span>ttañca, sallakīdavo hi ‘‘turukkho’’ti vutto.</p>
  481. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Pajjena charasānaṃ nāmāni. Kaṃ pānīyaṃ sevateti <span class="bld">kasāvo,</span> avo, atha vā kaṃ savāpetīti <span class="bld">kasāvo</span> <span class="bld">su</span> <a name="M0.0116"></a> savane. Tuvaropi kasāyopi <span class="bld">kasāva</span>pariyāyo. <span class="bld">Tija</span> nisāne, to, titto, kaṭu. <span class="bld">Madhu</span> mādhuriyaṃ, taṃyogā <span class="bld">madhuro.</span> Lunāti jaḷattanti <span class="bld">lavaṇo,</span> yu. <span class="bld">Amba</span>sadde, aro, <span class="bld">i</span>ttaṃ, lattañca. <span class="bld">Kaṭa</span> gatiyaṃ, ṇvu, <span class="bld">u</span>ttaṃ. Ime cha rasā nāma vuccanti. <span class="bld">Tabbati</span> dabbe <span class="bld">kasāvā</span>disaddā <span class="bld">tīsu</span> liṅgesu vattanti.</p>
  482. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. Dvayaṃ phoṭṭhabbe. Phusitabbo <span class="bld">phasso, phoṭṭhabbo</span> ca, tabbo, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">ṭo, ta</span>ssa <span class="bld">ṭho.</span> Tikaṃ visayimhi. Visayo assa gayhaṭṭhenātthīti <span class="bld">visayi.</span> Ukhati gacchati visayeti <span class="bld">akkhaṃ,</span> ussattaṃ dvittañca, natthi khaṃ vedanā etthāti vā <span class="bld">akkhaṃ, na</span> hi sukhavedanādayo sampayogavasena pañcasu indriyesu uppajjanti, javanādīsu eva pana uppajjantīti tathā vuttaṃ, manindriye tūpacārā <span class="note">[manindriyesupacārā (ka.)]</span> akkhaṃ. Indo attā, tassa liṅgaṃ <span class="bld">indriyaṃ,</span> iyo. Nā’nantarena payojakaṃ cakkhādayo byāpārayante, tasmā atthi attā cakkhādīnaṃ payojakoti cakkhādikaṃ liṅgamattano bhavatīti <span class="bld">nikāyantarikā.</span> Sayaṃ tikkhamandādibhāve cakkhuviññāṇādīnaṃ tikkhamandādibhāvasambhavato tesu indati paramissariyaṃ karotīti vā <span class="bld">indriyaṃ.</span></p>
  483. <p class="bodytext">Chakkaṃ nayane. Neti attano nissitaṃ puggalanti <span class="bld">nayanaṃ,</span> yu. <span class="bld">Asu</span> byāpane, asati visayesu byāpī viya bhavatīti <span class="bld">akkhi, sa</span>ssa <span class="bld">ko,</span> atha vā <span class="bld">akkha</span> byāpanadassanesu, akkhati visayesu byāpībhavati, akkhati vā passati etenāti <a name="M0.0117"></a> akkhi. Netīti <span class="bld">nettaṃ.</span> Locati passati etenāti <span class="bld">locanaṃ. Accha</span> dassanabyāpanesu, i, <span class="bld">acchi.</span> Cakkhati assādeti rūpanti <span class="bld">cakkhu,</span> u, cakkhati passatīti vā <span class="bld">cakkhu.</span></p>
  484. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Pañcakaṃ sote. Suṇāti etenāti <span class="bld">sotaṃ.</span> Saddo gayhate anenāti <span class="bld">saddaggaho. Kara</span> karaṇe, ṇo, <span class="bld">kaṇṇo,</span> kaṇṇati suṇāti etenāti vā <span class="bld">kaṇṇo, kaṇṇa</span> savane. Suṇāti yenāti <span class="bld">savanaṃ, suti</span> ca, yu,ti ca.</p>
  485. <p class="bodytext">Catukkaṃ ghāne. Nasanti etāyāti <span class="bld">natthu,</span> thu, ā, <span class="bld">nāsā.</span> Ṇvu, <span class="bld">aka</span> ca <span class="bld">i</span>kāro ca <span class="bld">nāsikā. Ghā</span> gandhopādāne, ghāyati gandhopādānaṃ karotīti <span class="bld">ghānaṃ,</span> yu, ghāyantyanenāti vā <span class="bld">ghānaṃ.</span></p>
  486. <p class="bodytext">Dvayaṃ jivhāyaṃ. Jīvati etāyāti <span class="bld">jivhā,</span> ho, <span class="bld">jīva</span> pāṇadhāraṇe. Jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ nāma, taṃ avhāyatīti vā <span class="bld">jivhā,</span> vaṇṇalopo. Rasanti etāyāti <span class="bld">rasanā, rasa</span> assādane, rasaṃ jānātīti vā <span class="bld">rasanā, ñā</span>ssa <span class="bld">nā, nī</span> naye vā, a.</p>
  487. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. Pajjaṃ sarīre. Sarati gacchati, saranti vā taṃ hiṃsantīti <span class="bld">sarīraṃ,</span> īro. <span class="bld">Vapa</span> bījasantāne. Vapati kusalākusalabījametthāti <span class="bld">vapu,</span> u. Gacchati, gaṇhāti vā kusalākusalametenāti <a name="M0.0118"></a> <span class="bld">gattaṃ, gamu</span> gatiyaṃ, <span class="bld">gaha</span> upādāne vā. ‘‘Attā’’ti abhidhānaṃ, buddhi ca bhavanti etasmāti <span class="bld">attabhāvo.</span> Vuṇoti saṃvarati etthāti <span class="bld">bondi, vu</span> saṃvaraṇe, di, niggahītāgamo. Vividhaṃ gaṇhāti etthāti <span class="bld">viggaho. Diha</span> upacaye, dihati vaḍḍhati ettha kusalākusalanti <span class="bld">dehaṃ.</span> Ayaṃ <span class="bld">deha</span>saddo <span class="bld">purise</span> pulliṅgevattati. Kucchitānaṃ āyo uppattiṭṭhānanti <span class="bld">kāyo. Tanu</span> vitthāre, u, tanu, <span class="bld">tanu</span>saddoyaṃ itthiyaṃ. Etthāpi <span class="bld">vā</span>saddo sambandhitabbo. ‘‘Aṅgenāṅgaṃ tanu ca tanunā gāḷhatattena tatta’’nti <span class="note">[uttaramegha 42]</span> hi <span class="bld">meghadūte</span> vuttaṃ. Kaḷe retasi varaṃ <span class="bld">kaḷevaraṃ,</span> aluttasamāsoyaṃ.</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para152-154"></a><span class="paranum">152-154</span>. Chakkaṃ citte. Cintetīti <span class="bld">cittaṃ. Ceto ca,</span> nalopo. Manati jānātīti <span class="bld">mano.</span> Vijānātīti <span class="bld">viññāṇaṃ,</span> yu. Harati attano ādhāranti <span class="bld">hadayaṃ,</span> yo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">do</span> ca. Mano eva <span class="bld">mānasaṃ,</span> sakatthe saṇa.</p>
  489. <p class="bodytext">Cuddasa buddhākhyassa guṇassa nāmāni. Jhāyatīti <span class="bld">dhī, jhe</span> cintāyaṃ, jhassa <span class="bld">dho,</span> nadādi, <span class="bld">dhī,</span> dhāretīti vā <span class="bld">dhī,</span> kvi, nadādi, dhī<a name="M0.0119"></a>, saṅkhāresu dhīkāro jāyati etāyāti vā <span class="bld">dhī,</span> nadādi. Paññāyate etāyāti <span class="bld">paññā,</span> a. Bujjhate tāyāti <span class="bld">buddhi,</span>ti. <span class="bld">Medha</span> hiṃ sāsaṅgamesu, karaṇe a, <span class="bld">mi</span> hiṃsāyaṃ vā, dho, <span class="bld">medhā.</span> Manati jānātīti <span class="bld">mati, muti</span> ca, <span class="bld">u</span>ttaṃ, munātīti vā <span class="bld">muti, muna</span> ñāṇe,ti, muti. <span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, ri, nadādi, <span class="bld">bhūrī,</span> bhūsaṅkhāte atthe ramatīti vā <span class="bld">bhūrī,</span> kvi, nadādi. Manati jānātīti <span class="bld">mantā,</span> anta, ā. Vidati jānātīti <span class="bld">vijjā, pabbajjā</span>dinā siddhaṃ. <span class="bld">Yu</span> missane. Yamati missībhavati ñeyyesūti <span class="bld">yoni.</span> Paṭimukhaṃ bhanti upaṭṭhahanti ñeyyā etenāti <span class="bld">paṭibhānaṃ,</span> yu. Na muyhati etenāti <span class="bld">amoho.</span> Vīmaṃsā vicayo samupekkhā upaladdhi paṭipatti utticetanādīnipi buddhināmāni.</p>
  490. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanā</span>dayo <span class="bld">nepakka</span>ntā pariyāyā <span class="bld">paññābhedā</span> paññāvisesā. Tattha vividhaṃ aniccādikaṃ saṅkhāresu passatīti <span class="bld">vipassanā,</span> yu. Sammādassanalakkhaṇā <span class="bld">sammādiṭṭhi,</span> sā duvidhā lokiyalokuttaravasena. Tattha purimā chabbisuddhippavattikāle, itarā ñāṇadassanavisuddhikāle labbhati. <span class="bld">Ādi</span>pariyāyena <span class="bld">pabhuti</span>nā anaññātaññassāmītindriyādayo gahitā. Tattha tattha kāriyesu vicāraṇā. <span class="bld">Māna</span> vīmaṃsāyaṃ, so, cittābhogādi. Vicārayate etāyāti <span class="bld">vicāraṇā, cara</span> sañcaye, curādigaṇo, yu. Sampajānātīti sampajāno, puggalo, dhammasamūho vā, <span class="bld">ñā</span>ssa <span class="bld">jā,</span> tassa bhāvo <span class="bld">sampajaññaṃ, nya</span>ssa <span class="bld">ño,</span> dvittaṃ, taṃ sātthakasampajaññādivasena catubbidhaṃ. Nissesato pāceti kusaladhammeti nipako, ñāṇī puggalo, tassa bhāvo <span class="bld">nepakkaṃ.</span> Dvayaṃ vedanāyaṃ. Vedayatīti <span class="bld">vedayitaṃ, vida</span> anubhavane, <span class="bld">curā</span>dittā ṇayo, to, <span class="bld">i</span>kārāgamo ca. Vedayatīti <span class="bld">vedanā,</span> yu.</p>
  491. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Pañcakaṃ <a name="M0.0120"></a> vitakke. <span class="bld">Takka</span> vitakke. Takketi sampayuttadhamme ārammaṇaṃ abhiniropetīti <span class="bld">takko. Vitakko</span>ti upasaggamattameva viseso. Saṅkappanti pabhavantyanenāti <span class="bld">saṅkappo,</span> ṇo, <span class="bld">kappa</span> vitakke, <span class="bld">kappa</span> sāmatthiye vā, bhūvādi, saṅkappayanti pabhavantyanenāti vā <span class="bld">saṅkappo, kappa</span> vitakke, curādi. <span class="bld">Apa</span> pāpuṇane, appeti sampayuttadhamme pāpeti ārammaṇanti <span class="bld">appanā,</span> yu, ā. <span class="bld">Ūha</span> vitakke. Ūhantyanenāti <span class="bld">ūho. Takkaūha</span>saddā cettha ajjhāhāravācakāpi bhavanti, ajjhāhāraṃ nāma ūnapūraṇatthamadhikappabhedāharaṇaṃ <span class="note">[madhikopādānaṃ (cintāmaṇiṭīkā)]</span>. ‘‘Ajjhāhāro takka ūhā’’ti <span class="note">[amara 5.3]</span> hi <span class="bld">amarakose</span> vuttaṃ. Dvayaṃ jīvitindriye. <span class="bld">Aya</span>iti gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu. Ayati addhānaṃ gacchati yenāti <span class="bld">āyu,</span> ṇu, eti etenāti vā <span class="bld">āyu, i</span> gatimhi, ṇu, isse, e aya. Jīvanti anenāti <span class="bld">jīvitaṃ, jīva</span> pāṇadhāraṇe.</p>
  492. <p class="bodytext">Catukkaṃ samādhimhi. Nānālambaṇavisāraṇābhāvato ekaṃ aggaṃ ārammaṇametassāti ekaggaṃ, cittaṃ, <span class="bld">‘‘agga</span>saddo cettha ālambaṇavācako’’ti hi <span class="bld">saddhammaṭīkāyaṃ</span> vuttaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">ekaggatā,</span> ekaṃ vā ārammaṇaṃ ajati gacchatīti ekaggaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">ekaggatā.</span> Kāmacchandaṃ sametīti <span class="bld">samatho,</span> tho, <span class="bld">samu</span> upasame, ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho’’ti <span class="note">[pārā. aṭṭha. 1.11; dha. sa. aṭṭha. 160]</span> hi vuttaṃ. Vikkhipanaṃ nānārammaṇaperaṇaṃ vikkhepo, so natthi etthāti <span class="bld">avikkhepo.</span> Ekārammaṇe suṭṭhu ādhānaṃ <a name="M0.0121"></a> <span class="bld">samādhi,</span> saññāyami, nānālambaṇavikkhepavasappavattaṃ adhisaṅkhātaṃ cittabyadhaṃ sametīti vā <span class="bld">samādhi,</span> nerutto.</p>
  493. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. Pajjena vīriyassa nāmāni. <span class="bld">U</span> dukkhalābhaṃ, uddhaṃ vā sahati khamatīti <span class="bld">ussāho,</span> ṇo. Ā bhuso kāyaṃ, cittañca tāpetīti <span class="bld">ātappo</span> <span class="note">[ātāpo (?) abhidhānappadīpikāṭīkā 1135 gāthāyaṃ passitabbaṃ]</span>, <span class="bld">tapa</span> santāpe. Līnaṃ cittaṃ paggaṇhāti ukkhipatīti <span class="bld">paggaho.</span> Attano nissayaṃ paramatthaṃ gaṇhāpetīti vā paggaho. <span class="bld">‘‘Pa</span>saddo paramatthepī’’ti hi <span class="bld">ekakkharakose</span> vuttaṃ. Vāyamanti yenāti <span class="bld">vāyāmo, vāyama</span> ussāhane, atha vā <span class="bld">vaya</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, vayati sabbakālanti <span class="bld">vāyāmo,</span> amo, vāyo viya sadā amati gacchatīti vā <span class="bld">vāyāmo.</span> Paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamatīti <span class="bld">parakkamo,</span> paraṃ paccanīkabhūtaṃ kosajjaṃ akkamatīti vā <span class="bld">parakkamo.</span> Padahati yenāti <span class="bld">padhānaṃ,</span> yu. <span class="bld">Daha</span>ssa <span class="bld">dho, daha</span> bhasmīkaraṇe <span class="note">[papubbadhādhātunā sādhetabbaṃ maññe]</span>. Vīre sādhu, vīrānaṃ vā kammaṃ, vidhinā vā īrayitabbaṃ pavattetabbanti <span class="bld">vīriyaṃ, īra</span> gatiyaṃ, īhati eti vā yāya subhāsubhaphalanti <span class="bld">īhā, īha</span> ceṭṭhāyaṃ, <span class="bld">i</span> vā gatimhi, pacchime <span class="bld">ha</span>paccayo, uddhaṃ yanti yenāti <span class="bld">uyyāmo,</span> amo. Tiṭṭhati ettha subhāsubhaphalanti <span class="bld">dhiti,</span>ti, <span class="bld">ṭhā</span> gatinivattiyaṃ.</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Pajjena vuttapariyāyassa vīriyassa cattāri aṅgāni dasseti. Tacādīnaṃ tiṇṇaṃ <span class="bld">avasissanaṃ</span> avasesatā maṃsalohitehi avadhibhūtehi, maṃsalohitānaṃ pana <span class="bld">sussanaṃ</span> sukkhatā<a name="M0.0122"></a>. Etāni cattāri adhiṭṭhānavasappavattāni vīriyassa <span class="bld">aṅgāni</span> kāraṇāni honti. <span class="bld">Aṅga</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu. Aṅgati siddhiṃ gacchati vīriyaphalametehīti <span class="bld">aṅgāni. Taca</span> pālane, ṇo, <span class="bld">taco. Naha</span> bandhane āru. <span class="bld">Nhārū</span>tipi pāṭho. Tattha <span class="bld">na</span>ntassa lopo. <span class="bld">Sisa</span> asabbappayoge, yu, dvittaṃ. Asati khepeti addhānanti <span class="bld">aṭṭhi,</span>ti, napuṃsake, nerutto, ā bhuso tiṭṭhati etenāti vā <span class="bld">aṭṭhi,</span> i. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, so, nassa niggahītaṃ, <span class="bld">maṃsaṃ. Ruha</span> janane, ito, <span class="bld">la</span>ttaṃ, <span class="bld">lohitaṃ.</span></p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. Asājhasādhanepi yassā vasena uyyāmo, sā <span class="bld">adhimattehā</span> adhikasattiyuttā īhā ussoḷhī nāma, u pabalaṃ dukkarakammaṃ sahati yāyāti <span class="bld">ussoḷī, saha</span>ssa <span class="bld">soḷho,</span> nadādi, ussāhānaṃ ūhāti vā <span class="bld">ussoḷī,</span> yathā ‘‘padaṭṭhāna’’nti, ākārasso, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">ḷo, ū</span>lopo, nadādi, vāyāmamattepi. Dvayaṃ satiyaṃ. Sarati, saranti vā tāya, saraṇamattameva vā esāti <span class="bld">sati,</span>ti, pamādaṃ vā sarati hiṃsatīti <span class="bld">sati.</span> Anu punappunaṃ sati <span class="bld">anussati,</span> upasaggamattameva vā viseso, dvepi itthiyaṃ.</p>
  496. <p class="bodytext">Dvayaṃ lajjāyaṃ. <span class="bld">Laji</span> pīḷe, <span class="bld">kātanta</span>dhātu. <span class="bld">Lajja</span> lajjane, moggallānadhātu, lajjati pāpāti <span class="bld">lajjā,</span> a. <span class="bld">Hirī</span> lajjiyaṃ, i. Hiriyati pāpāti <span class="bld">hirī. Samānā</span> tulyatthā dve. Dvayaṃ ottappe. Ottappati bhāyati pāpatoti <span class="bld">ottappaṃ, tapa</span> bhaye <span class="bld">ava</span>pubbo. Pāpato bhāyati sīlenāti <span class="bld">pāpabhīru,</span> puggalo, cittaṃ vā, tassa bhāvo tathā.</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Pajjaddhena <a name="M0.0123"></a> upekkhāya vedanāya nāmāni. Majjhatte majjhattasabhāve pavattā <span class="bld">majjhattikā.</span> Dvinnaṃ vedanānaṃ samīpe pavattā ikkhā anubhavananti <span class="bld">upekkhā, ikkha</span> dassane. Adukkhā ca sā asukhā ceti <span class="bld">adukkhamasukhā, ma</span>kāro padasandhikaro.</p>
  498. <p class="bodytext">Dvayaṃ manasikāre. Bhavaṅgavasena pavattassa cittassa ābhujanato āvaṭṭāpanato <span class="bld">cittābhogo.</span> Pālanajjhohārattho cettha <span class="bld">bhuja</span>dhātu āvaṭṭanattho <span class="bld">ā</span>pubbattā, idaṃ pana vīthijavanapaṭipādake sandhāya vuttaṃ, cittassārammaṇe ābhujanaṃ pavattanaṃ vā <span class="bld">cittābhogo,</span> idaṃ pana ārammaṇapaṭipādakavasena vuttaṃ. Bhavaṅgamanato visadisaṃ manaṃ karotīti <span class="bld">manakkāro,</span> karaṇaṃ vā kāro, manasmiṃ kāro <span class="bld">manakkāro.</span> Ettha ca paṭhamavikappena dve paṭipādakā vuttā, pacchimena tu itaro.</p>
  499. <p class="bodytext">Dvayaṃ adhimokkhe. <span class="bld">Muca</span> mocane, adhimuccanaṃ ‘‘idamevā’’ti sanniṭṭhānakaraṇaṃ <span class="bld">adhimokkho.</span> Nicchayanaṃ niṇṇayanaṃ <span class="bld">nicchayo, caya</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, <span class="bld">ca</span>ssa dvittaṃ, <span class="bld">cha</span>ttaṃ, ni bhusaṃ chedanaṃ vā <span class="bld">nicchayo, chidi</span> dvidhākaraṇe, issattaṃ, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">yo,</span> asarūpadvittaṃ.</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. Pajjaddhaṃ dayāyaṃ. <span class="bld">Daya</span> dānagatihiṃsārakkhaṇesu. Dayati paradukkhaṃ, attasukhañca hiṃsatīti <span class="bld">dayā,</span> a. <span class="bld">Kapi</span> <a name="M0.0124"></a> calane, anu punappunaṃ kampeti attādhārassa cittanti <span class="bld">anukampā.</span> Kaṃ sukhaṃ rundhatīti <span class="bld">karuṇā, rudhi</span> āvaraṇe, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">ṇo,</span> atha vā karonti attānamadhīnametāyāti <span class="bld">karuṇā,</span> yu, ā, karuṇā, sā eva <span class="bld">kāruññaṃ. Anuddayā</span>ti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ.</p>
  501. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ viratiyaṃ. <span class="bld">Ramu</span> uparame <span class="bld">vi</span>pubbo, viramaṇaṃ <span class="bld">veramaṇī,</span> yu, nadādi, veraṃ maṇati vināsetīti vā <span class="bld">veramaṇī.</span> Viramaṇaṃ <span class="bld">virati,</span>ti. Dūrato viramaṇaṃ <span class="bld">ārati.</span></p>
  502. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. Catukkaṃ khantiyaṃ. Titikkhanaṃ khamanaṃ <span class="bld">titikkhā, tija</span> khantiyaṃ, kho, dvittaṃ, kattādi, ā. Khamanaṃ sahanaṃ <span class="bld">khanti,</span>ti. Khamate <span class="bld">khamanaṃ, khamā</span> ca, <span class="bld">khamu</span> sahane. Dvayaṃ mettiyaṃ. <span class="bld">Mida</span> snehe, mijjati sinehatīti <span class="bld">mettā,</span> ta, ā. <span class="bld">Metti,</span>ti. Atha vā mitte bhavā <span class="bld">mettā, metti</span> ca.</p>
  503. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ diṭṭhiyaṃ. Dassīyate <span class="bld">dassanaṃ, disa</span> pekkhane, yu. Dassanaṃ <span class="bld">diṭṭhi. Labha</span> lābhe,ti, <span class="bld">laddhi,</span> micchādiṭṭhiyameva. Sesā tu ubhayatra. Ṭhitapakkho <span class="bld">siddhanto</span> <span class="note">[ṭhito pakkho siddhanto, pubbapakkhaṃ nirasya siddhapakkhaṭṭhāpane iti bhāvo (cintāmaṇiṭīkā)]</span>, siddho anto anenāti viggaho. Samantato ayanaṃ gati <span class="bld">samayo.</span></p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">Dohaḷa</span>ntaṃ taṇhāyaṃ. <span class="bld">Tasa</span> pipāsāyaṃ, yāya tasanti, sā <span class="bld">taṇhā,</span> ṇho. <span class="bld">Iṇa</span>mhi <span class="bld">tasiṇā. Eja</span> kampane, <span class="bld">ejā</span><a name="M0.0125"></a>. Saṃsārato nissaritumappadānavasena jālasadisattā <span class="bld">jālinī,</span> upamāne inī. <span class="bld">Visa</span> pavesane, sabbatra visatā patthatāti <span class="bld">visattikā,</span> sakatthe ṇiko. <span class="bld">Chanda</span> icchāyaṃ, chandanaṃ <span class="bld">chando,</span> kattukamyatāpi. Tesu tesvārammaṇesu ākulībhūtattā jaṭā viyāti <span class="bld">jaṭā. Kamu</span> icchāyaṃ,ti, <span class="bld">nikanti. Isu</span> icchāyaṃ, a, <span class="bld">i</span>ssa <span class="bld">ā, āsā. Sivu</span> tantasantāne, bhavādīhi bhavādayo sibbatīti <span class="bld">sibbinī,</span> a, inī. Satte bhavaṃ netīti <span class="bld">bhavanetti,</span>ti.</p>
  505. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Jhe</span>cintāyaṃ, ārammaṇābhimukhaṃ jhāyatīti <span class="bld">abhijjhā,</span> ā. <span class="bld">Vana</span> sambhattiyaṃ, vanati yena so <span class="bld">vanatho,</span> tho. <span class="bld">Vā</span> gatiyaṃ, vāti ārammaṇanti <span class="bld">vānaṃ,</span> yu. <span class="bld">Lubha</span> icchāyaṃ, lubbhanaṃ <span class="bld">lobho,</span> ṇo. <span class="bld">Ranja</span> rāge, rajjanaṃ, rajjanti vā yena so <span class="bld">rāgo,</span> ṇo. <span class="bld">Laya</span> gatiyaṃ, ā punappunaṃ layatyārammaṇesūti <span class="bld">ālayo,</span> punappunaṃ layati saṃsilesati yenāti vā <span class="bld">ālayo. ‘‘Layo</span> vināse saṃsilese, sāmye toriyattikassa ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe. Piha</span> icchāyaṃ, curādi, a, pihayati yāyāti <span class="bld">pihā.</span> Cittassa nānārammaṇesu vibbhamakaraṇato manaso ratho iva <span class="bld">manoratho,</span> mano eva ratho viyāti vā <span class="bld">manoratho. Isu</span> icchāyaṃ, a, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cchā</span>deso. <span class="bld">Lasa</span> kantiyaṃ, abhimukhaṃ katvā lasati yenāti <span class="bld">abhilāso,</span> ṇo. <span class="bld">Kamu</span> icchāyaṃ, ṇo, <span class="bld">kāmo<a name="M0.0126"></a>. Duha</span> papūraṇe, duhanaṃ doho, taṃ lātīti <span class="bld">dohaḷo,</span> duṭṭhaṃ hadayametenāti vā <span class="bld">dohaḷo, hadaya</span>ssa <span class="bld">haḷo, hala</span> kampane dvisaddūpapado, dvīhi halati kampatīti vā <span class="bld">dohaḷo,</span> a, dvissa <span class="bld">do, la</span>ssa <span class="bld">ḷo.</span> Dve hadayā assa paramatthassāti vā <span class="bld">dohaḷo.</span> A, dvissa <span class="bld">do, hadaya</span>ssa <span class="bld">haḷo, da</span>ssa <span class="bld">ḷo</span> vā, <span class="bld">ya</span>lopo, icchāvisesattepi dohaḷassa sāmaññavatticchāya niddeso.</p>
  506. <p class="bodytext">Ataṇhāsabhāvampi ruciṃ ālambaṇicchāsabhāvasāmaññena idheva vattumāha <span class="bld">‘‘ākaṅkhātu’’</span>iccādi. <span class="bld">Kaṅkha</span> icchāyaṃ, a. <span class="bld">Ruca</span> rocane, rocanaṃ kattukāmatā, i, <span class="bld">ruca</span> dittiyaṃ vā, ruci. Kattukāmateva. <span class="bld">Sā</span> ruci adhikā lālasā nāma, <span class="bld">lasa</span> kantiyaṃ, punappunaṃ, atisayaṃ vā lasatīti <span class="bld">lālasā,</span> dvittaṃ, assā. ‘‘Yācanāyaṃ mahicchāyaṃ <span class="note">[taṇhātireke yācanāyaṃ (cintāmaṇiṭīkā 7.28)]</span>, ussukke lālasā dvisū’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  507. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. Tikaṃ virodhe. Pāyena vīresu bhavaṃ <span class="bld">veraṃ,</span> paṭighapāpesupi. <span class="bld">Rudha</span> paṭighāte, virujjhanaṃ <span class="bld">virodho. Disa</span> appītiyaṃ, viddesanaṃ <span class="bld">viddeso.</span></p>
  508. <p class="bodytext"><span class="bld">Rosa</span>ntaṃ kodhe. <span class="bld">Dusa</span> appītiyaṃ, dussanaṃ <span class="bld">doso.</span> Ārammaṇe paṭihaññatīti <span class="bld">paṭighaṃ, hana</span> hiṃsāyaṃ, <span class="bld">paṭigha</span>saddoyaṃ pulliṅge vā bhavati. <span class="bld">Kudha</span> kope, kujjhanaṃ <span class="bld">kodho.</span> Āgantvā haññatīti <span class="bld">āghāto. Kupa</span> kope, kuppatīti <span class="bld">kopo,</span> kopayati vā cittanti <span class="bld">kopo. Rusa</span> rosane, rusanaṃ dussanaṃ <span class="bld">roso.</span></p>
  509. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0127"></a> parānatthacintane. Byāpajjati vinassati cittametenāti <span class="bld">byāpādo,</span> paṭighepi. <span class="bld">Pada</span> gatimhi. Parasampattīsu nābhiramatīti <span class="bld">anabhirati, ramu</span> ramaṇe,ti.</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. Dvayaṃ upanāhe. <span class="bld">Naha</span> bandhane, punappunaṃ, upagantvā vā nayhati cittanti <span class="bld">upanāho.</span> Bajjhati veramanenāti <span class="bld">baddhaveraṃ.</span> Dvayaṃ soke. <span class="bld">Suca</span> soke, ṇo, sucanaṃ <span class="bld">soko.</span> Sucate <span class="bld">socanaṃ.</span></p>
  511. <p class="bodytext">Tikaṃ rudite. <span class="bld">Rudi</span> assuvimocane, sabbatra bhāve to. <span class="bld">Kadi</span> avhāne, rodane ca, <span class="bld">ta</span>paccayassa <span class="bld">aṇṇā</span>dese <span class="bld">ruṇṇaṃ.</span> Dvayaṃ paridevane. Devanaṃ sokena vilāpo, punappunaṃ, samantato vā devo <span class="bld">paridevo, pariddavo</span> ca.</p>
  512. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Tikaṃ bhaye cittutrāsasaṅkhāte. Sabbatra bhāvasādhanaṃ. <span class="bld">Bhī</span> bhaye, bhāyanaṃ <span class="bld">bhīti,</span>ti. <span class="bld">Bhayaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Tasa</span> ubbeje, uttasate <span class="bld">uttāso,</span> ṇo. Dvayaṃ mahati bhaye. Bhīruno idaṃ <span class="bld">bheravaṃ,</span> ṇo. Mahantañca taṃ bhayajanakattā bhayañcāti <span class="bld">mahabbhayaṃ. Mahābhaya</span>ntipi pāṭho.</p>
  513. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Pajjaṃ bhāyitabbasāmaññe. <span class="bld">Bherava</span>saddoyaṃ sāmaññavācakopi atthīti idha niddeso. Bhāyati yasmāti <span class="bld">bhiṃsanaṃ,</span> so, yu, bindāgamo. Bhāyati yasmāti <span class="bld">bhīmaṃ,</span> mo. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe, darīyatīti <span class="bld">dāruṇaṃ,</span> uṇo. Bhāyati yasmāti <a name="M0.0128"></a> <span class="bld">bhayānakaṃ,</span> ṇvu, <span class="bld">anakā</span>deso. <span class="bld">Ghura</span> bhīme, ghurati bhiṃsatīti <span class="bld">ghoraṃ,</span> ṇo. Paṭivattati bhayaṃ cittutrāso yasmāti <span class="bld">paṭibhayaṃ.</span> Bhāyati yasmāti <span class="bld">bhesmaṃ, sma</span>paccayo. Bhayaṃ karotīti <span class="bld">bhayaṅkaraṃ,</span> aluttasamāsoyaṃ. Ime nava <span class="bld">bheravā</span>dayo bhayabheravādihetumhi dabbe visesanabhāvena vattante, tadā tīsu liṅgesu, sāmaññena tu napuṃsake.</p>
  514. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. Dvayaṃ parābhyudayāsahane. <span class="bld">Issa</span> issatthe, <span class="bld">issa</span> issāyanti vā dhātvattho, issati santesupi guṇesu vacasā, manasā vā dosāropanaṃ karotīti <span class="bld">issā,</span> a. <span class="bld">Ussuya</span> <span class="note">[usūya (?)]</span> dosāvikaraṇe. Tikaṃ macchere. <span class="bld">Masu</span> āmasane, <span class="bld">ccheracchara</span>paccayā, maccharameva <span class="bld">macchariyaṃ,</span> sakatthe iyo, atha vā <span class="bld">masu</span>iccetassa pāṭipadikassa <span class="bld">su</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>mhi <span class="bld">ccheraccharā, masu</span> maccheretipi dhātu.</p>
  515. <p class="bodytext">Tikaṃ aññāṇe. <span class="bld">Mūha</span> vecitte, muyhanti tena sampayuttadhammā, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti <span class="bld">moho. Vida</span> ñāṇe, na vidatīti <span class="bld">avijjā.</span> Na vijānātīti <span class="bld">aññāṇaṃ.</span> Tikaṃ māne. Bhūtenābhūtena vā parato ukkaṃsakappanena cetaso unnati <span class="bld">māno,</span> yathā ‘‘sūro atthavāha’masmi sīlavā buddhisampanno’’ti <span class="note">[avehi bhalavā asmi, sīlavā buddhisaṃyuto (cintāmaṇiṭīkā 7.22)]</span>. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, curādi, a. Dhāraṇattho <span class="bld">dhā</span>dhātu, karotyatthe <span class="bld">vi</span>pubbo, seyyādibhāve attānaṃ vidadhāti yāya sā <span class="bld">vidhā,</span> tīsu. Uddhaṃ namati yāya sā <span class="bld">unnati,</span> itthiyanti.</p>
  516. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0129"></a> uddhacce. <span class="bld">Hana</span> gatiyaṃ, uddhaṃ uddhaṃ hanati gacchatīti uddhato, to, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">dho,</span> asarūpadvittaṃ, cittaṃ, uddhatassa bhāvo <span class="bld">uddhaccaṃ. Dhāva</span> gatiyaṃ, uddhaṃ dhāvati cittametenāti <span class="bld">uddhavaṃ,</span> a, rasso.</p>
  517. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāpā</span>dipañcakaṃ kukkucce. <span class="bld">Tapa, dhupa</span> santāpe, tapati cittametenāti <span class="bld">tāpo,</span> ṇo. Kucchitaṃ karotīti kukkutaṃ, cittaṃ, taṃsamaṅgī vā, tassa bhāvo <span class="bld">kukkuccaṃ.</span> Pacchā tapati etenāti <span class="bld">pacchātāpo.</span> Anu pacchā tapati yena so <span class="bld">anutāpo. Sara</span> gatiyaṃ, virūpena pati punappunaṃ sarati cittametenāti <span class="bld">vippaṭisāro, ta</span>ssa <span class="bld">ṭo.</span></p>
  518. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Pajjaṃ vicikicchāyaṃ. <span class="bld">Likha</span> lekhane, manaṃ vilekhati dvidhākaraṇavasenāti <span class="bld">manovilekho. Diha</span> upacaye. Idha pana <span class="bld">saṃ</span>pubbattā saṃsaye, karaṇe ṇo. <span class="bld">Sī</span> saye, idha <span class="bld">saṃ</span>pubbattā kaṅkhāyaṃ, sabbatrevaṃ. ‘‘Kathamida’’miti kathayati yāya sā <span class="bld">kathaṃkathā. Kita</span> rogāpanayane, <span class="bld">cha</span>paccayo, dvittādi, vigatā cikicchā ñāṇappaṭikāro etāyāti <span class="bld">vicikicchā. Ila</span> gatikampanesu, dvidhā ilati cittametenāti <span class="bld">dveḷhakaṃ, ha</span>paccayo, sakatthe ko ca. <span class="bld">Kaṅkha</span> vicikicchāyaṃ, a, itthiyaṃ. <span class="bld">Saṅka</span> saṅkāyaṃ. Vividhenākārena maññati yasmā, sā <span class="bld">vimati. Mana</span> ñāṇe, itthiyanti.</p>
  519. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Tikaṃ <a name="M0.0130"></a> nīcapakatidosasambhūtarūpissariyādinimittike made, yasmiṃ sati uttaradānasādarolokanādivimukho puriso jāyate. Madopyatra ‘‘katthūrīgabbaretesu, madohassebhadānesū’’ti <span class="note">[kattari gabbharetesu, mado purisamānesūti (nissaya)]</span> <span class="bld">rabhaso. Gabba</span> māne, curādi, a, atha vā <span class="bld">gara</span> secane, bo. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, visesato mānetīti <span class="bld">abhimāno.</span> Ahaṃkāre <span class="bld">ahaṃ</span>saddo nipāto, <span class="bld">amha</span>saddopyatra, ‘‘aha’’miti attānaṃ karoti yenāti <span class="bld">ahaṃkāro.</span> Dvayaṃ cintāyaṃ. <span class="bld">Cinta</span> cintāyaṃ, a. <span class="bld">Jhe</span> cintāyaṃ, jhāyate <span class="bld">jhānaṃ,</span> dvīsupi bhāvasādhanaṃ, a. Vitakkacintānaṃ ko bhedo? Vitakko tāva vācāya pubbabhāgappavatto, ‘‘pubbeva kho, gahapati, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti <span class="note">[saṃ. ni. 4.348]</span> hi vuttaṃ. Itarā pana tassā apubbabhāgappavattāpīti ayametāsaṃ viseso. Atha vā vitakko pakiṇṇakapariyāpanno eko cetasikadhammo, itarā pana sabbasādhāraṇapariyāpanno manasikāranāmako eko cetasikadhammoti ayametāsaṃ viseso.</p>
  520. <p class="bodytext">Dvayaṃ nicchaye. <span class="bld">Naya</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, ārammaṇaṃ nicchinanto nayatīti <span class="bld">niṇṇayo, na</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Atha adhimokkhaniṇṇayānaṃ ko bhedo? Adhimokkho ārammaṇaṃ ajjhogāhetvā tiṭṭhati, niṇṇayo vinicchayamattamevāti ayametesaṃ viseso. Atha vā adhimokkho pasādepi sambhavati, itaro pana na tathāti ayaṃpyetesaṃ bhedo<a name="M0.0131"></a>. Tatra <span class="bld">nicchaya</span>saddo idhāpi pavattatīti dvīsupi vutto.</p>
  521. <p class="bodytext">Pādena abhyupagamassa nāmāni. <span class="bld">Pati</span>pubbo jānāti abhyupagame, itthiyaṃ a, <span class="bld">paṭiññā.</span> Tathā suṇoti ca, a, <span class="bld">paṭissavo,</span> dvīsupi bhāvasādhanaṃ. Saṃvidā’gū, paṭiññānaṃ, niyamo, assavo, saṃsavo, aṅgīkāro, abhyupagamo, samādhiiccādīnipi abhyupagamassa nāmāni <span class="note">[amara 5.5]</span>.</p>
  522. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Chahi padehi anādarassa nāmāni. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, curādi, <span class="bld">mana</span> ñāṇe vā, heṭṭhā katvā jānanaṃ <span class="bld">avamānaṃ,</span> bhāve yu. Yo yenānādarito, sa tato avassameva kāyavacīmanānaṃ aññatarenāvadhīyateti anādarepi byavadhānābhicārato <span class="bld">tira</span>saddo antaradhāne vattamāno sambajjhateti tirodhānakaraṇaṃ <span class="bld">tirakkāro. Pari parā</span>pubbo <span class="bld">bhū</span>dhātu avaññāṇe, <span class="bld">ava</span>pubbo jānāti ca, sabbatra bhāve ṇo, a ca. <span class="bld">Dara</span> ādare, ādaro sakkāro, tabbiparīto <span class="bld">anādaro.</span> Parābhavanaṃ <span class="bld">parābhavo.</span> Avajānanaṃ <span class="bld">avaññā.</span></p>
  523. <p class="bodytext">Dvayaṃ ummāde. Cittassa vibbhamo bhanti ummādo. <span class="bld">Mada</span> ummāde, uggatehi, ummaggasaṇṭhitehi vā dosehi madanaṃ <span class="bld">ummādo.</span></p>
  524. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Sneha</span>ntaṃ <a name="M0.0132"></a> snehe. Piyassa bhāvo <span class="bld">pemaṃ,</span> imo, <span class="bld">piya</span>ssa <span class="bld">pa</span>ttaṃ, pīnayatīti vāpī, pino bhāvo <span class="bld">pemaṃ,</span> imo. <span class="bld">Siniha, sniha</span> pītiyaṃ, bhāve ṇo. Dvayaṃ mucchāyaṃ. <span class="bld">Pīḷa</span> vibādhāyaṃ, cittassa pīḷā <span class="bld">cittapīḷā,</span> vigatā nīlādisañjānanalakkhaṇā saññā etasmāti visaññī, tassa bhāvo <span class="bld">visaññitā.</span></p>
  525. <p class="bodytext">Dvayaṃ pamāde. Yena sakko samāno sayaṃ kattabbaṃ na karoti, so pamādo, <span class="bld">mada</span> pamāde <span class="bld">pa</span>pubbo, pamajjanaṃ <span class="bld">pamādo,</span> ṇo. <span class="bld">Saja</span> visajjanāliṅgananimmānesu. Satiyā visajjanaṃ <span class="bld">sativosaggo, i</span>ssa <span class="bld">o.</span> Apubbavatthuparikkhātisaye <span class="bld">kotūhalā</span>didvayaṃ. <span class="bld">Tuja</span> hiṃsāyaṃ, kuṃ pāpaṃ tojatīti <span class="bld">kotūhalaṃ,</span> alo, vaṇṇavikāro ca. <span class="bld">Tula</span> nikkase, kuṃ pāpaṃ tulayatīti <span class="bld">kutūhalaṃ,</span> a, <span class="bld">ha</span>kāravaṇṇāgamo. Kotukaṃ, kutukañca etesaṃ pariyāyāni.</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Vilāsā</span>dayo <span class="bld">kriyā</span> ceṭṭhā, kiṃvisiṭṭhā? Sā kriyā <span class="bld">nārisiṅgārabhāvajā</span> itthīnaṃ ratibhāvajā, yā <span class="bld">hāva</span>saddenoccante. Huyante rāgino atrāti <span class="bld">hāvo, hu</span> havane, ṇo. <span class="bld">Ādi</span>nā vicchittipabhutīnaṃ gahaṇaṃ, tathā hi vuttaṃ <span class="bld">nāṭakaratanakose</span> –</p>
  527. <p class="gatha1">‘‘Līlā <a name="M0.0133"></a> vilāso vicchitti, vibbhamo kilakiñcitaṃ;</p>
  528. <p class="gathalast">Moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ, vibboko lalitaṃ tathā.</p>
  529. <p class="gatha1">Vikatañceti viññeyyā, dasa thīnaṃ <span class="note">[thīnaṃ ceṭṭhā (ka.)]</span> sabhāvajā;</p>
  530. <p class="gathalast">Hāvo ca helā vikkhepa-sammūḷhamadakapaṇya’’nti.</p>
  531. <p class="bodytext">Tatra piyasamīpagamane yo ṭhānāsanagamanavilokitesu vikāro, akasmā ca kodhamihitacamakkāramukhavikūṇanaṃ, so <span class="bld">vilāso, vi</span>pubbā <span class="bld">lasa</span>dhātumhā ṇo. Sukumāravidhānena bhamukanettādikriyāsacivakaracaraṇaṅgavinyāso <span class="bld">lalitaṃ, lala</span> vilāse, to. Aladdhapiyasamāgamena kucittavinodanatthaṃ piyassa yā vesagatidiṭṭhihasitabhaṇitehānukati karīyate, sā <span class="bld">līlā, lala</span> vilāse, <span class="bld">lala</span> upasevāyanti vā dhātvattho, a. Surate pavaḍḍhecchā heḷā, <span class="bld">helā</span> vā, <span class="bld">hila</span> hāvakaraṇe, a. Madarāgahassajanito vipariyāso <span class="bld">vibbhamo.</span> Ābharaṇavilepanādīnaṃ kutoci piyāparādhato issāyānādarena cattānaṃ sakhīnaṃ payatanena vāraṇaṃ <span class="bld">vicchitti, chidi</span> dvedhākaraṇe,ti. Piyena dattaṃ pītinibandhanaṃ svappamapi bhūsanaṃ vicchittītyaññe. <span class="bld">Kilakiñcitā</span>dayo nāṭakasatthānusārato <span class="note">[byākhyāsudhāṭīkāṭīppaṇe]</span> ñeyyā.</p>
  532. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. Tikaṃ hasite. <span class="bld">Hasa</span> hasane, sabbatra bhāvasādhanaṃ. So hāso mando samāno mihitaṃ, sitañcuccate. <span class="bld">Miha</span> īsaṃhasane. Mandassitaṃ mhitantipi pāṭho, <span class="bld">mhi</span> <a name="M0.0134"></a> īsaṃhasanetipi dhātu, <span class="bld">mhi</span>ssa, <span class="bld">mihi</span>ssa vā <span class="bld">syā</span>deso, <span class="bld">sitaṃ.</span> Sabbatra bhāve to.</p>
  533. <p class="gatha1">Īsaṃphullitadantehi, kaṭākkhehi soṭṭhavehi ca;</p>
  534. <p class="gathalast">Alakkhitadvijadvāraṃ, sitamicchanti sūrayo <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 7.34]</span>.</p>
  535. <p class="bodytext">Dvayaṃ mahāhasite. <span class="bld">Aṭa</span> gatiyaṃ, dūragāmihāso <span class="bld">aṭahāso,</span> atikkanto vā hāso <span class="bld">aṭahāso, ta</span>ssa <span class="bld">ṭo,</span> ikārassattañca. Sitātihasitānaṃ antarāḷikaṃ <span class="bld">vihasitaṃ.</span></p>
  536. <p class="gatha1">Ākuñcitakapola’kkhaṃ, sassanaṃ nissanaṃ tathā;</p>
  537. <p class="gathalast">Patthāvotthaṃ sānurāgaṃ, āhu vihasitaṃ budhā <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 7.35]</span>.</p>
  538. <p class="bodytext">Dvayaṃ lomuggame. Romānaṃ añcanaṃ <span class="bld">romañco, añca</span> gamane, ṇo. Lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo <span class="bld">lomahaṃsano.</span></p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Parihāsā</span>dichakkaṃ vallabhādīnaṃ parihāse. Parihasantyatrāti <span class="bld">parihāso,</span> ṇo, paribhavitukāmena hāsoti vā <span class="bld">parihāso. Du</span> parihāse, <span class="bld">du</span> anādareti vā dhātu, a, <span class="bld">dava</span> dāheti vā dhātu. <span class="bld">Khiḍa</span> kīḷāyaṃ, khiḍḍā, <span class="bld">khiddā</span>tipi pāṭho, atha vā khaṃ tucchaṃ iḍḍā vācā, sā etthāti <span class="bld">khiḍḍā. Kīḷa</span> pītiyakīḷanesu, <span class="bld">kīḷa</span> vihāreti vā, kīḷanaṃ <span class="bld">keḷi kīḷā ca kīḷitañca. Parihāsā</span>dichakkesupi adhikaraṇasādhanampi ācariyā vadanti.</p>
  540. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0135"></a> niddāyaṃ. Nipubbo <span class="bld">dā</span> supane, a. <span class="bld">Supa</span> saye, ino, <span class="bld">supinaṃ.</span> A, <span class="bld">soppaṃ.</span> Accantaparissamādikāraṇā sabbaṅganimīlanaṃ <span class="bld">middhaṃ.</span> Mucchāpāyaṃ middhaṃ. <span class="bld">Mida</span> kāriyakkhamane, to. Medhayati vā middhaṃ, akammaññabhāvena vihiṃ satītyattho, kampanattho <span class="bld">cala</span>dhātu mucchāpāye <span class="bld">pa</span>pubbo. Akkhidalānaṃ pacalabhāvena ayati pavattatīti <span class="bld">pacalāyikā,</span> ṇvu, assittaṃ.</p>
  541. <p class="bodytext"><a name="para177-178"></a><span class="paranum">177-178</span>. <span class="bld">Ketava</span>ntaṃ kūṭe. Karaṇaṃ kati, ninditā kati <span class="bld">nikati. Aṭa</span> gamane, kucchitenākārena aṭatīti <span class="bld">kūṭaṃ. Kuṭa</span> chedaneti vā dhātu <span class="note">[saddanītidhātumālāyaṃ pana ‘‘kūṭa appasāde’’ti dhātunā sādhitaṃ]</span>. <span class="bld">Rabhi</span> byāje, byājo nāma ketavaṃ. <span class="bld">Saṭha</span> ketave, saṭhaṃ, saṭhayati na sammā bhāsati yenāti vā <span class="bld">saṭhaṃ.</span> Kitavassa dhammo <span class="bld">ketavaṃ,</span> kitavo nāma jūtakāro, coro vā, <span class="bld">kita</span> nivāse, avo. Kapaṭo, byājo, upadhi, kusati iccādīnipi ketavassa nāmāni.</p>
  542. <p class="bodytext">Sattakaṃ sabhāve. Bhavanaṃ bhāvo, sassa attano, santo vā saṃvijjamāno bhāvo <span class="bld">sabhāvo. Saja</span> visajjanāliṅgananimmānesu, natthi visajjanametassāti <span class="bld">nissaggo. Rūpa</span> pakāsane, saṃvijjamānaṃ rūpaṃ <span class="bld">sarūpaṃ.</span> Karaṇaṃ bhavanaṃ kati, paṭhamaṃ kati <span class="bld">pakati.</span> Yathā paṭhamakāle sambhūtā, tatheva sabbadāpītyattho. <span class="bld">Sīla</span> samādhimhi, samādhi niyamo. <span class="bld">Lakkha</span> dassanaṅkesu, tatheva lakkhitabbanti <span class="bld">lakkhaṇaṃ,</span> yu. Tatheva bhavatīti <span class="bld">bhāvo.</span></p>
  543. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0136"></a> ussave. <span class="bld">Usa</span> dāhe. Kaṃ usavanti uggirayantyatrāti <span class="bld">ussavo,</span> nānāsamiddhīhi savanti etthāti vā <span class="bld">ussavo. Chi</span> chedane, chindati sokametthāti <span class="bld">chaṇo.</span> Yu. <span class="bld">I</span>ssa lopo. Sokaṃ, pāpañca chindantā aṇanti saddāyanti etthāti vā <span class="bld">chaṇo. Chi</span> chedane. <span class="bld">Aṇa</span> saddattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu.</p>
  544. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Yathā <span class="bld">sasnehaṃ</span> pakatitilatelādisnehasahitaṃ dīpakaṃ pajjotaṃ dhārento <span class="bld">jantu</span> naro atyandhakāragabbhādīsvapi ṭhitāni <span class="bld">khuddakānyatthajātāni</span> atisukhumānipi nānādabbasamūhāni sukhaṃva sampassati, tathā <span class="bld">sasnehaṃ</span> buddhapariyāyādianekapariyāyasnehasahitaṃ imaṃ <span class="bld">abhidhānappadīpikaṃ</span> ganthaṃ uggahaṇadhāraṇādinā dhārento <span class="bld">jantu</span> sotujano <span class="bld">khuddakāni atthajātāni</span> nānāsatthesu āgatāni atigambhīrāni atthajātāni sukhaṃ sampassatīti yojanā.</p>
  545. <p class="bodytext">Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ saggakaṇḍavaṇṇanā samattā.</p>
  546. <p class="centered">Saggakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  547. <p class="chapter">2. Bhūkaṇḍa</p>
  548. <p class="title">1. Bhūmivaggavaṇṇanā</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Idha</span> <a name="M0.0137"></a> bhūkaṇḍe <span class="bld">sāṅgopāṅgehi</span> bhūmyādīhi dasahi, pātālena cāti ekādasahi koṭṭhāsehi kamato <span class="bld">vaggā</span> bhūmivaggādināmakā vaggā vuccante. Sappadhānopakārakāni aṅgāni <span class="bld">khārā</span>dīni, aṅgānaṃ upakārakāni ca upaṅgāni <span class="bld">addhā</span>dīni.</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. Sāddhapajjena bhūmiyā nāmāni. Vasūni ratanāni dhārayatīti <span class="bld">vasundharā. Khamu</span> sahane, <span class="bld">kha</span>ssa <span class="bld">cho, chamā,</span> atha vā <span class="bld">chi</span> chedane, sattānamadhopatanaṃ chindatīti <span class="bld">chamā,</span> mo, itthiyamā ca. Bhavantyassaṃ bhūtānīti <span class="bld">bhūmi. Bhū</span> sattāyaṃ, mi. <span class="bld">Putha</span>iti pāṭipadike ṭhite nadādi, ī, <span class="bld">putha</span>ssa <span class="bld">puthu</span>ādese, vuddhimhi ca kate <span class="bld">puthavī.</span> Ussuvādese <span class="bld">puthuvī. Pathā</span>dese tu <span class="bld">pathavī,</span> imasmiṃ pakkhe <span class="bld">avā</span>gamo, atha vā <span class="bld">thava</span> gatiyaṃ, pathavati etthāti <span class="bld">pathavī,</span> nadādi, sabbattha pattharatīti vā <span class="bld">pathavī, thara</span> santharaṇe <span class="bld">pa</span>pubbo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">vo,</span> nadādi, <span class="bld">puthavī,</span> assu.</p>
  551. <p class="gatha1">‘‘Madhuno keṭabhassāpi, medamaṃsapariplutā;</p>
  552. <p class="gathalast">Tenāyaṃ medinī devī, vuccate brahmavādibhī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 11.3]</span>. –</p>
  553. <p class="bodytext">Vacanato medayogā <span class="bld">medinī,</span> ī, inī ca. <span class="bld">Mida</span> snehane vā, yu, nadādi, issettañca. <span class="bld">Maha</span> pūjāyaṃ, nadādi. Vitthiṇṇattā <a name="M0.0138"></a> <span class="bld">ubbī,</span> nadādi, avati bhūtānīti vā <span class="bld">ubbī,</span> assu. Vasūni santyassaṃ <span class="bld">vasumatī.</span> Gacchanti yassaṃ lokā, sā <span class="bld">go,</span> pumitthiyaṃ. <span class="bld">Kā</span> sadde, kāyati ettha, kāyati māravijayakāleti vā <span class="bld">ku,</span> u. Vasūni dhārayatīti <span class="bld">vasudhā.</span> Sabbaṃ lokaṃ dharayatīti <span class="bld">dharaṇī,</span> yu, nadādi. Dharatīti <span class="bld">dharā,</span> itthiyaṃ ā. <span class="bld">Gamu</span> gamane, gacchantyassaṃ <span class="bld">jagatī, anta</span>paccayo, <span class="bld">ga</span>ssa dvittaṃ, <span class="bld">ja</span>ttañca, <span class="bld">na</span>lopo, nadādi. <span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, ri, nadādi, kvimhi <span class="bld">bhū.</span> Bhūte satte dharatīti <span class="bld">bhūtaro. Ava</span> rakkhaṇe, yu, nadādi, <span class="bld">avanī.</span></p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Khārā lavaṇarasā mattikā ūsotyuccate. Khādatīti <span class="bld">khārā, da</span>ssa <span class="bld">ro.</span> Padesakattā mattena pamāṇena yuttā <span class="bld">mattikā. Ūsa</span> rujāyaṃ, <span class="bld">ūso.</span> Ūsayogā <span class="bld">ūsavā,</span> vantu. <span class="bld">Ra</span>paccaye <span class="bld">ūsaro.</span> Dvepi tīsu vattante.</p>
  555. <p class="bodytext"><span class="bld">Thala</span> ṭhāne, adhikaraṇe a. Kittimaṃ thalaṃ, akittimā thalī, nadādi. Thaddhalūkhamhi <span class="bld">bhūbhāge</span> bhūmippadese <span class="bld">jaṅgala</span>saddo vattati. Tattha nijjalattā kakkhaḷattā <span class="bld">thaddho.</span> Tikkhasakkharādividāragavādikhuragaṇḍuppādavaccādisahitattā lūkho veditabbo. <span class="bld">Gala</span> cavanādhopatanādanesu. Jalaṃ galati ettha, jalena vā galanti etthāti <span class="bld">jaṅgalo,</span> nijjalo deso, ‘‘jaṅgalo nijjale dese, tiliṅgo pisite thiya’’nti <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.3.393]</span> hi <span class="bld">tikaṇḍaseso, la</span>ssa lopo, niggahītāgamo ca.</p>
  556. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Vedena <a name="M0.0139"></a> paññāya īhanti etthāti vedeho. So eva videho, imaṃ dīpamupādāya sineruno pubbadisābhāgattā pubbo ca so videho ceti <span class="bld">pubbavideho.</span> Evamaparuttaresu. Gavena yantyetthāti <span class="bld">goyāno.</span> Aparo ca so goyāno ceti <span class="bld">aparagoyāno.</span> Jambuyā lakkhito, kappaṭṭhāyitādippabhāvena vā tappadhānodīpoti <span class="bld">jambudīpo.</span> Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena kaṃ sukhaṃ uru mahantametthāti <span class="bld">kuru,</span> kuṃ pāpaṃ rundhanti etthāti vā <span class="bld">kuru,</span> kvi. <span class="bld">Dīpa</span> dittippakāsanesu, jalamajjhe dippantīti dīpā, dippanti ettha saddhammāti vā dīpā, pamāṇato mahantā dīpā <span class="bld">mahādīpā.</span></p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Kuru</span>ādayo ekavīsati <span class="bld">janapadantarā</span> janapadavisesā, <span class="bld">ādi</span>nā suramahapaccuggatā talakuṭā asmākādayo ca <span class="bld">pumbahutte</span> pulliṅge bahutte ca siyuṃ. Kuru nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena ‘‘kurū’’ti bahuvacanena vuccati, evaṃ sabbatra. Kuṃ pāpaṃ rundhatīti kuru, khattiyakumārā, tesaṃ nivāso <span class="bld">kurū,</span> paccayalopato na vuddhi, sabbatrevaṃ <span class="note">[pāṇini 1.2.52 4.2.81 suttesu passitabbaṃ]</span>. Arivijayalokamariyādātikkamādīsu sakkontīti <span class="bld">sakkā.</span> Kosaṃ lanti gaṇhanti, kusalaṃ pucchantīti vā <span class="bld">kosalā.</span> Magena saddhiṃ dhāvantīti <span class="bld">magadhā,</span> kvi, maṃsesu gijjhantīti vā <span class="bld">magadhā. Gidha</span> abhikaṅkhāyaṃ. Sevanti yenāti <span class="bld">sivi, si</span> sevāyaṃ, vi. Sivaṃ karontīti vā <span class="bld">sivī,</span> aññatthe i. <span class="bld">Kala</span> sadde, <span class="bld">iṅga</span>paccayo, kaliṅgā<a name="M0.0140"></a>, tesaṃ nivāso <span class="bld">kaliṅgā,</span> uttarāpatho <span class="note">[‘‘jagannāthā pubbabhāge kaṇhātīrantaraṃ sive kaliṅgadeso saṃvutto’’ ityuttadese (thomanidhi)]</span>, kaliṃ gaṇhantīti vā <span class="bld">kaliṅgā,</span> kvi, kalaṃ madhurasaddaṃ gāyantītivā <span class="bld">kaliṅgā,</span> assittaṃ, kena sukhena liṅgantīti vā <span class="bld">kaliṅgā, liṅga</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu. Attanā khāditaṃ lañjaṃ parājitehi yācitepi puna na vamantīti <span class="bld">avantī.</span> Pañcālassa puttā <span class="bld">pañcālā.</span> Vajjetabbāti <span class="bld">vajjī,</span> ‘‘vajjetabbā ime’’tyādinā pavattavacanamupādāya vajjīti laddhanāmā rājāno. Vajjīraṭṭhassa vā rājāno <span class="bld">vajjī.</span> Raṭṭhassa vā pana taṃsamaññā taṃnivāsirājakumāravasena veditabbā. Gaṃ pathaviṃ dhārentīti <span class="bld">gandhārā,</span> kittigandhena arantīti vā <span class="bld">gandhārā. Cita</span> ussāhane, cetanti ussahanti yuddhakammādīsūti <span class="bld">cetayo.</span></p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Vaṅga</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu. Visiṭṭhāni dehāni yesaṃ <span class="bld">videhā,</span> pubbavidehadīpato āgatattā vā <span class="bld">videhā. Oja</span> dittiyaṃ, kambunā sambukena ojanti tassaṃ vohārakaraṇatoti <span class="bld">kambojā,</span> kambukajo ojo balametesanti vā <span class="bld">kambojā. Mada</span> maddane, maddantīti vā <span class="bld">maddā,</span> maṃ sivaṃ dadantīti vā <span class="bld">maddā,</span> pañcakāmaguṇādīhi modantīti vā <span class="bld">maddā, mada</span> hāse. <span class="bld">Bhañja</span> avamaddane, <span class="bld">bhaggā. Aṅga</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu. Sīhaṃ lantīti <span class="bld">sīhaḷā. Kāsa</span> dittiyaṃ, sampattiyā kāsantīti <span class="bld">kasmīrā,</span> mīro. <span class="bld">Kāsa</span> dittiyaṃ, i, <span class="bld">kāsī. Paḍi</span> gatiyaṃ, <span class="bld">paṇḍu,</span> u. Atha vā kuṃ pāpaṃ rundhati etthāti <span class="bld">kuru,</span> iti ekopi janapado nissitānaṃ bahuttā bahuvacanena vuccati. Evaṃ sabbattha.</p>
  559. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0141"></a> bhuvane. <span class="bld">Luja</span> adassane, lujjatīti <span class="bld">loko, ga</span>ssa <span class="bld">ko, ja</span>ssa <span class="bld">vo.</span> Bhavanti etthāti <span class="bld">bhuvanaṃ,</span> yu. Jagati, viṭṭhapādīnipi bhuvanapariyāyāni. Dvayaṃ desasāmaññe. <span class="bld">Disa</span> atisajjane, atisajjanaṃ pabodhanaṃ, ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti disati apadisatīti <span class="bld">deso. Si</span> sevāyaṃ, saññāyaṃ a, <span class="bld">visayo.</span></p>
  560. <p class="bodytext">Siṭṭhācārarahito milakkhadeso <span class="bld">kāmarūpā</span>di paccanto nāma. <span class="bld">Milakkha</span> abyattiyaṃ vācāyaṃ, milakkhanti abyattavācaṃ bhāsantīti <span class="bld">milakkhā.</span> Siṭṭhācāramaggadassanatthāya paññācakkhuno abhāvā rāgādimalaṃ akkhimhi yesanti vā milakkhā, assittaṃ, tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ <span class="bld">milakkhadeso.</span> Paccante majjhimadesassa bahiddhābhāge jāto <span class="bld">paccanto.</span></p>
  561. <p class="gatha1">Byavatthā catuvaṇṇānaṃ, yasmiṃ dese na vijjate;</p>
  562. <p class="gathalast">Milakkhadeso so vutto, majjhabhūmi tato paraṃ <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 11.7]</span>.</p>
  563. <p class="bodytext">Ariyācārabhūmittā majjho ca so deso ceti <span class="bld">majjhadeso,</span> navayojanasataparikkhepo majjhimadeso.</p>
  564. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Salilappāyo</span> bahūdako deso anūpo nāma, anugatā āpā atrāti <span class="bld">anūpo, āpassa</span> ādino <a name="M0.0142"></a> <span class="bld">u</span>ttaṃ, paralopo vā. <span class="bld">Kaca</span> bandhane, cho, <span class="bld">kacchaṃ.</span> Anūpadeso ca. Abhinavoggamanena tiṇena lakkhite harite dese saddalo, <span class="bld">dala</span> dittiyaṃ, bhāve a. Vijjati dalo yattha <span class="bld">saddalo.</span></p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. Nadiyā ābhatena ambunā udakena jīvanti etthāti <span class="bld">nadyambujīvano</span> deso nadī mātā assāti <span class="bld">nadīmātiko</span>ti vuccati, bahubbīhimhi ko. Vuṭṭhiyā vassena nipphajjati sassametthāti <span class="bld">vuṭṭhinipphajjasassako</span> deso devo mātā assāti <span class="bld">devamātiko</span>ti vuccati, bahubbīhimhiyeva ko, <span class="bld">deva</span>saddo cettha vuṭṭhimāha.</p>
  566. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Anūpā</span>dayo <span class="bld">devamātikā</span>ntā tīsu liṅgesu. <span class="bld">Candasūrādo</span> candasūriyasinerupabbatādimhi <span class="bld">sassati</span>saddo <span class="bld">īrito</span> kathito. Sabbadā saranti gacchantīti <span class="bld">sassatiyo, sara</span> gatiyaṃ, <span class="bld">sara</span>saddassa <span class="bld">so,</span>ti.</p>
  567. <p class="bodytext"><span class="bld">Raṭha</span> gatiyaṃ, raṭhanti ettha nagarādayoti <span class="bld">raṭṭhaṃ,</span> to. Nāgarehi vijinitabbanti <span class="bld">vijitaṃ.</span> Āḷiyaṃ pavattamāno yo setu, so <span class="bld">purise</span> pulliṅge vattati. <span class="bld">Si</span> bandhane, tu. <span class="bld">Ala</span> bhūsane, i, <span class="bld">āḷi,</span> tassaṃ āḷiyaṃ.</p>
  568. <p class="bodytext">Nagarapabbatādino <a name="M0.0143"></a> <span class="bld">upāntabhū</span> samīpabhūmi <span class="bld">parisaro</span> parito sarantyatrāti, ṇo.</p>
  569. <p class="bodytext">Tikaṃ vaje. Gāvo tiṭṭhantyatrāti <span class="bld">goṭṭhaṃ. Kula</span> saṅkhyāne, gāvo kulantyetthāti <span class="bld">gokulaṃ,</span> gunnaṃ kulaṃ gharanti vā <span class="bld">gokulaṃ. Vaja</span> gatiyaṃ, vajanti yaṃ gāvo nivāsanatthāyāti <span class="bld">vajo.</span> Goṭṭhānakaṃ, goṭṭhānantipi vajassa nāmāni.</p>
  570. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Silokena maggassa nāmāni. Pathikehi majjate nittiṇaṃ karīyateti <span class="bld">maggo, majja</span> suddhiyaṃ, ṇo, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">ga</span>ttaṃ, pathikehi maggīyateti vā <span class="bld">maggo, magga</span> anvesane, maṃ sivaṃ gacchati ettha, etenāti vā <span class="bld">maggo,</span> ‘‘mo sive parisāyañce’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe,</span> sivaṃ gamanaṃ karotītyattho, kriyāvisesanametaṃ. <span class="bld">Pathi</span> gatiyaṃ, curādi, <span class="bld">nā</span>gamo. Panthayanti yantyanenāti <span class="bld">pantho,</span> a, kāritalopo. Pathati yātyanenāti <span class="bld">patho. Ada</span> gamane, adati yattha sā <span class="bld">addhā,</span> dho, addhā maggo, <span class="bld">addhā</span>saddoyaṃ kālepi, samabhāgatthavacane tu addhaṃ, tasmā <span class="bld">addha</span>saddo pumanapuṃsakavasena dviliṅgo, <span class="bld">rājā</span>ditte addhā, a<span class="bld">rājā</span>ditte addhaṃ. <span class="bld">Añja</span> gatiyaṃ, aso. <span class="bld">Vaja</span> gatiyaṃ, umo, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">ṭo. Pada</span> gatiyaṃ, a, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">jo,</span> dvittaṃ, <span class="bld">pajjo. Aya</span> gatiyaṃ, yu, <span class="bld">pada</span> gatiyaṃ, avo, nadādi. <span class="bld">Vatta</span> vattane, vattanaṃ gamanādi, ani, nadādi, <span class="bld">vattanī.</span> Kantanadaṇḍe punnapuṃsakaṃ. Pathikehi pādehi haññateti <span class="bld">paddhati. Pāda</span>saddasamānatthena <span class="bld">pada</span>saddena niyatappayogato vuttinā siddho, <span class="bld">pada</span>saddūpapado <span class="bld">hana</span>dhātu,ti, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">dho, a</span>lopo. <span class="bld">Paddhati</span>sahacaraṇato <span class="bld">vattanī,</span> taṃsahacaraṇato <span class="bld">padavī</span> ca itthiyaṃ.</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para191-192"></a><span class="paranum">191-192</span>. <span class="bld">Tabbhedā</span> <a name="M0.0144"></a> tassa maggassa visesā <span class="bld">jaṅghamaggā</span>dayo <span class="bld">apatha</span>ntā. Jaṅghāhi gato maggo <span class="bld">jaṅghamaggo.</span> Sakaṭehi gato maggo <span class="bld">sakaṭamaggo. Te</span> jaṅghamaggasakaṭamaggā mahāmagge vattanti.</p>
  572. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘tethā’’ti <span class="bld">atha</span>saddo na vattabbo, ‘‘te cā’’ti pana vattabbo. ‘‘Matāddhanī’’ti pāṭhe pana sati ‘‘tethā’’ti vattabboyeva, tadā ekapadike addhani magge ekapadī matāti yojanā kātabbā. Gacchataṃ eko asahāyo pādo yassaṃ, na nisinnasseva yamakoti <span class="bld">ekapadī,</span> samāsante niccamīpaccayo, <span class="bld">ka</span>paccaye <span class="bld">ekapadiko, ī</span>ssa rassattaṃ.</p>
  573. <p class="bodytext">Corakaṇṭakādidose duggame pathe kantāro, <span class="bld">pu</span>nnapuṃsake, kena pānīyena taranti atikkamanti yanti <span class="bld">kantāro, tara</span> taraṇe, corakantārādīsu panāyaṃ rūḷhivasena vutto, atha vā <span class="bld">kati</span> chedane, sappaṭibhayattā kantati niccagamanāgamanametthāti kantāro, āro, <span class="bld">nā</span>gamo ca. Dukkhena gacchantyetthāti <span class="bld">duggamo.</span></p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Dvayaṃ <span class="bld">paṭimagge.</span> Paṭi abhimukhena gantabbo maggo, patho ca <span class="bld">paṭimaggo, paṭipatho</span> ca. <span class="bld">Dīghamañjasaṃ</span> atidūro maggo <a name="M0.0145"></a> addhānanti vuccate. Addhānaṃ ayanaṃ <span class="bld">addhānaṃ,</span> accāyato maggo, yathā ‘‘padaṭṭhāna’’nti, <span class="bld">ya</span>lopo.</p>
  575. <p class="bodytext">Dvayaṃ pasattheddhani. Sobhano patho, pantho cāti viggaho. Gantabbapathabhāvato apetaṃ <span class="bld">uppathaṃ, apathañca,</span> abyayībhāvasamāso, <span class="bld">a</span>saddo atra nipāto.</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para194-196"></a><span class="paranum">194-196</span>. Paramāṇūnaṃ chattiṃsa eko aṇu nāma, aṇutopi aṇutarattā paramo aṇu, aṇuto vā paramoti <span class="bld">paramāṇu, aṇa</span> saddattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, u. <span class="bld">Te</span> aṇavo chattiṃsa tajjārī nāma, taṃ taṃ attano nissayaṃ malīnakaraṇavasena jarāpetīti <span class="bld">tajjārī, jara</span> jīraṇe, <span class="bld">jara</span> vayohānimhi vā, a, nadādi. <span class="bld">Tāpi</span> tajjāriyo chattiṃsa rathareṇu nāma, rathānaṃ sañcaraṇavasena pavatto reṇu <span class="bld">rathareṇu. Te</span> rathareṇavo chattiṃsa likkhā nāma. <span class="bld">Lakkha da</span>ssane, pakaticakkhunāpi lakkhyateti <span class="bld">likkhā,</span> assittaṃ.</p>
  577. <p class="bodytext"><span class="bld">Tā</span> <a name="M0.0146"></a> likkhā satta ūkā nāma, <span class="bld">ūkā</span>ti vuccati sirovattakimi, tappamāṇattā <span class="bld">ūkā. Tā</span> satta ūkā dhaññamāso nāma, dhañño vīhiyeva parimāṇitabbattā māso cāti <span class="bld">dhaññamāso, masi</span> parimāṇe. <span class="bld">Te</span> satta dhaññamāsā aṅgulaṃ nāma, <span class="bld">aṅga</span> gamanattho, ulo, <span class="bld">aṅgulaṃ,</span> pamāṇaṃ, <span class="bld">uli</span>paccaye <span class="bld">aṅguli,</span> karasākhā. <span class="bld">Amudvicche</span>ti aduṃ dvādasaṅgulaṃ vidatthi nāma, kaṇiṭṭhasahitenaṅguṭṭhena vitthārīyate, vidhīyateti vā <span class="bld">vidatthi, vi</span>pubbo <span class="bld">tanu</span> vitthāre. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe, ubhayatrāpiti, pubbapakkhe tassa <span class="bld">tho, na</span>ssa <span class="bld">to, ta</span>ssa <span class="bld">do.</span> Pacchime <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">do, ta</span>ssa <span class="bld">tho,</span> asarūpadvibhāvo ca. <span class="bld">Tā</span> duve vidatthī ratanaṃ siyuṃ, <span class="bld">ramu</span> kīḷāyaṃ, tano, <span class="bld">ma</span>lopo. <span class="bld">Tāni</span> satteva ratanāni <span class="bld">yaṭṭhi</span> nāma, <span class="bld">yata</span> payatane,ti, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭho, ta</span>ssa <span class="bld">ṭo. Tā</span> vīsati yaṭṭhiyo <span class="bld">usabhaṃ</span> nāma, <span class="bld">usa</span> dāhe, abho. Ettha pana usabhanadantaraṃ usabhaṃ. Usabhānaṃ asītippamāṇaṃ gāvutaṃ nāma, gavaṃ, gavehi vā yutaṃ <span class="bld">gāvutaṃ. Yuja</span> samādhimhi, gonadantarehi gahitappamāṇasamādhānantyattho, taṃ catugāvutaṃ <span class="bld">yojanaṃ</span> nāma, <span class="bld">yuja</span> samādhimhi, yu, ‘‘ettakaṃ yojanaṃ nāma hotū’’ti catugāvutehi samādhānantyattho.</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. Āropitānaṃ ācariyadhanūnaṃ pañcasataṃ koso nāma, anāropitānantyapare. <span class="bld">Kusa</span> avhāne, ṇo, kusanaṃ avhānaṃ koso, idha pana kosappamāṇattā <span class="bld">koso,</span> dvisahassakarappamāṇo. Aññattha pana –</p>
  579. <p class="gatha1">‘‘Catukkādhivīsatiyā<a name="M0.0147"></a>, aṅgulehi karo bhave;</p>
  580. <p class="gathalast">Khyātamaṭṭhasahassehi, kosamānaṃ vibhāvinā’’tyuttaṃ.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Caturambaṇa</span>nti caturambaṇavīhibījajātaropanayogyo bhūmippadeso karīsaṃ nāma, karonti ettha kasanaropanādikanti <span class="bld">karīsaṃ,</span> īso. Caturambaṇabījajātāni ropentyetthāti <span class="bld">caturambaṇaṃ,</span> ambaṇaṃ ekādasadoṇamattaṃ, aññe pana ‘‘caturambaṇaṃ catuyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ karīsaṃ nāmā’’ti vadanti, taṃ karīsabbhantarānaṃ pariyāyabhāvappasaṅgā na gahetabbaṃ.</p>
  582. <p class="bodytext">Pamāṇato hatthānamaṭṭhavīsappamāṇaṃ ṭhānaṃ abbhantaraṃ nāma, abbhantare antokoṭṭhāse jātaṃ, na bahikoṭṭhāseti <span class="bld">abbhantaraṃ.</span> Yattha yattha hi yo yo ṭhito, nisinno vā, tattha tattha samantā aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ ṭhānaṃ tassa tassa abbhantaraṃ ṭhānaṃ nāma. <span class="bld">Bhūmyā</span>dittā <span class="bld">bhūmivaggo,</span> atha vā aṅgāpekkhāya bhūmiyeva padhānaṃ, padhānena ca byappadeso bhavatīti bhūmivaggabyappadeso.</p>
  583. <p class="centered">Bhūmivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  584. <p class="title">2. Puravaggavaṇṇanā</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Chakkaṃ nagare.</p>
  586. <p class="gatha1">‘‘Paṭṭanañca adhiṭṭhānaṃ, nagaraṃ puṭabhedanaṃ;</p>
  587. <p class="gathalast">Thiyo pū nagarī pūriyo, ṭhānīyaṃ kabbaṭaṃ puṭa’’nti.</p>
  588. <p class="bodytext">Hi silokapariyāyesu <span class="bld">vopālito.</span></p>
  589. <p class="gatha1">‘‘Vicittadevāyatanaṃ<a name="M0.0148"></a>, pāsādāpaṇamandiraṃ;</p>
  590. <p class="gathalast">Nagaraṃ dassaye vidvā, rājamaggopasobhita’’nti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 1.2.1]</span>. –</p>
  591. <p class="bodytext">Nagaralakkhaṇaṃ. <span class="bld">Pu</span> pālane, <span class="bld">pura</span> pālaneti ca, punāti pureti ca rakkhati paracakkā duggatāyāti <span class="bld">puraṃ,</span> ro, a ca, <span class="bld">pura</span> aggagamanetipi dhātvattho. Nagā pāsādādayo assa santi <span class="bld">nagaraṃ,</span> ro. <span class="bld">Vā</span>kārena <span class="bld">nagara</span>saddassa pulliṅgattaṃ samuccinoti <span class="note">[nagariyo vā pattanaṃ (amara 1.2.1) pakkhe pattanasāhacariyā napuṃsakattaṃ. (cintāmaṇiṭīkā 1.2.1)]</span>, <span class="bld">pura</span>saddassāpītyācariyā. Akutobhayattā ṭhānāya hitaṃ <span class="bld">ṭhānīyaṃ,</span> īyo. Paṇikānaṃ puṭā bhijjante atrāti <span class="bld">puṭabhedanaṃ.</span></p>
  592. <p class="bodytext">Niccanivāsanaṭṭhānaṃ dassetvā itaraṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘thiya’’</span>miccādi. Rājā tiṭṭhati etthāti <span class="bld">rājaṭhānī,</span> yu, nadādi, niccanivāsanaṭṭhānepi ‘‘caturāsītinagarasahassāni kusavatīrājaṭhānīpamukhānī’’tyādīsu <span class="note">[dī. ni. 2.263]</span>. Dārukkhandhādīhi ā samantato varanti parikkhipīyanti etthāti <span class="bld">khandhāvāro,</span> patthanattho <span class="bld">vara</span>dhātu <span class="bld">ā</span>pubbattā parikkhipanattho hoti. Pañcakaṃ nagare, ‘‘khandhāvāro’’ti pana ekameva aciranivāsanaṭṭhānassa nāmaṃ.</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Mūlapurā aññatra</span> mūlapuraṃ vajjetvā yaṃ puramatthi yojanavitthiṇṇapākārādiparikkhittaṃ, taṃ mūlapurassa taruṭṭhāniyassa sākhāsadisattā <span class="bld">sākhānagaraṃ</span> nāma.</p>
  594. <p class="bodytext"><a name="para200-201"></a><span class="paranum">200-201</span>. Sāddhapajjadvayena <a name="M0.0149"></a> mūlapurassa nāmāni. Vānarasīsaṃ, taṃsaṇṭhāno vā pāsāṇo ettha atthīti ‘‘vānarasīsa’’nti vattabbe <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">ba</span>ttaṃ, vaṇṇavipariyayaṃ, dīghaṃ, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">sa</span>ssa lopañca katvā <span class="bld">‘‘bārāṇasī’’</span>ti vuttaṃ. Savatthassa isino nivāsanaṭṭhānattā <span class="bld">sāvatthi,</span> sabbaṃ dhanamettha atthīti vā <span class="bld">sāvatthi</span> <span class="note">[ma. ni. aṭṭha. 1.14]</span>, <span class="bld">sabbassa sāvo,</span> dhanavācako <span class="bld">attha</span>saddo, i. Tikkhattuṃ visālībhūtattā <span class="bld">vesālī,</span> assatthutthe ī. <span class="bld">Mathi</span> hiṃsāyaṃ, ilo, assittaṃ, <span class="bld">mithilā.</span> Alaṃ bhūsanametthāti <span class="bld">āḷavī,</span> vī, <span class="bld">ḷa</span>ttañca. <span class="bld">Kusa</span> avhāne, ‘‘khādatha pivathā’’tyādīhi dasahi saddehi kosanti etthāti <span class="bld">kosambī,</span> bo, nadādi, kusambarukkhavantatāya vā <span class="bld">kosambī,</span> kusambassa isino assamato avidūre māpitattāti eke <span class="note">[udā. aṭṭha. 35; ma. ni. ṭī. 1.14; 2.284]</span>. Uggaṃ ripuṃ jayati yattha, sā <span class="bld">ujjenī,</span> yu, nadādi. <span class="bld">Takka</span> ūhe, ūho ūnapūraṇaṃ, takkanaṃ takko, so sīlaṃ sabhāvo yattha sā <span class="bld">takkasīlā,</span> yo hi purisakārena ūno, so tattha gantvā tamūnaṃ pūretīti. <span class="bld">Cama</span> adane, po, <span class="bld">campā.</span> Sānaṃ dhanānaṃ ākaraṃ uppattiṭṭhānaṃ sākaro, so eva <span class="bld">sāgalaṃ.</span> Saṃsumārasaṇṭhāno giri etthāti <span class="bld">saṃsumāragiraṃ,</span> saṃsumāro gāyati etassa māpitakāleti vā <span class="bld">saṃsumāragiraṃ, ge</span> sadde, iro. Rājūnameva ādhipaccavasena pariggahitabbattā <span class="bld">rājagahaṃ.</span> Ādikāle kapilanāmassa isino nivāsanaṭṭhānattā <span class="bld">kapilavatthu,</span> pumanapuṃsake.</p>
  595. <p class="bodytext">Sāko rājūnaṃ yuddhādīsu satti sañjātā etthāti <span class="bld">sāketaṃ,</span> ‘‘sāko sattimhi bhūpāle, dumadīpantaresu ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Sañjātatthe ito, sāko nāma rājā, dumo vā ettha ādikāle sañjātoti vā <span class="bld">sāketaṃ.</span> Indaṃ paramissariyabhāvaṃ pāpuṇanti etthāti <span class="bld">indapattaṃ,</span> indo vā <a name="M0.0150"></a> sakko devarājā, so patto etthāti <span class="bld">indapattaṃ.</span> Ukkaṃ dhārayati etassa māpitakāleti <span class="bld">ukkaṭṭhā,</span> vaṇṇavikāro. Yassa māpitaṭṭhāne pāṭalīnāmako eko taruṇarukkho atthīti taṃ <span class="bld">pāṭaliputtakaṃ,</span> atha vā paṭali nāma eko gāmaṇī, tassa putto ettha vasatiādikāleti <span class="bld">pāṭaliputtakaṃ.</span> Cetiyaraṭṭhe uttamattā <span class="bld">cetuttaraṃ,</span> ‘‘jetuttara’’nti pāṭhe pana vaṇṇavikāro, verijayaṭṭhānattā jetañca taṃ uttamattā uttarañceti vā <span class="bld">jetuttaraṃ.</span> Yassa māpitakāle dīpo dippati, taṃ <span class="bld">saṅkassaṃ, kāsa</span> dittiyaṃ, dvittaṃ, sammā kasanti etthāti vā <span class="bld">saṅkassaṃ, kasa</span> vilekhane, yassa māpitakāle nimittamolokentā brāhmaṇā kusahatthaṃ naraṃ passitvā māpenti, taṃ <span class="bld">kusināraṃ. Ādi</span>nā mathura <span class="note">[madhura, mādhura (ka.)]</span> pāsāṇapurasoṇikādayopyanekapuravisesā saṅgahitā.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Catukkaṃ abbhantaragāmamagge. Rathassa hitā <span class="bld">racchā,</span> pabbajjādi. Visayante pakāsayante vikkayena dabbāni yassaṃ, sā <span class="bld">visikhā, vi</span>pubbo <span class="bld">si</span> sevāyaṃ, kho, visanti etthāti vā <span class="bld">visikhā, visa</span> pavesane, kho. Rathassa hitā <span class="bld">rathikā,</span> iko. <span class="bld">Vī</span> gamane, thi, <span class="bld">vīthi.</span></p>
  597. <p class="bodytext"><span class="bld">Anibbiddhā</span> racchantarena majjhe anibbiddhā racchā byūho nāma. Byūheti sampiṇḍeti jane aññatra gantumappadānavasenāti <span class="bld">byūho, ūha</span> sampiṇḍane <span class="bld">vi</span>pubbattā. Na nibbijjhate racchantarenāti <span class="bld">anibbiddho, vidha</span> sampahāre, a. Nibbiddhā racchantarena racchā <span class="bld">patho, addhī</span>ti ca vuccati. <span class="bld">Patha</span> gamane, patho. <span class="bld">Ada</span> gamane,ti, addhi.</p>
  598. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0151"></a> caccare. Catunnaṃ pathānaṃ samāhāro <span class="bld">catukkaṃ, cara</span> gatibhakkhanesu, caro, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">co, caccaraṃ,</span> aṅgaṇavācako cāyaṃ. Dvinnaṃ, catunnaṃ vā maggānaṃ sandhi <span class="bld">maggasandhi. Siṅgha</span> ghāyane, āṭako.</p>
  599. <p class="bodytext">Dvayaṃ vappassopari iṭṭhakādiracite veṭhane. <span class="bld">Vappaṃ</span> nāma dugganagare parikhāmattikaṃ kūṭaṃ <span class="note">[kuṭiṃ (ka.)]</span> katvā gohi, hatthīhi ca vimaddāpetvā tiṃsahatthappamāṇaṃ pākārassa heṭṭhimatalaṃ, tathā hatthasataṃ tato uddharitvā paṃsunā vappaṃ kāraye, tassopari pākāranti, pakubbanti tanti <span class="bld">pākāro,</span> samantato karīyateti vā <span class="bld">pākāro,</span> akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo, rassassa dīghatā. <span class="bld">Vu</span> saṃvaraṇe, vuṇotīti <span class="bld">varaṇo,</span> yu, rāgamo ca. ‘‘Sālo’’tipi pākārassa nāmaṃ.</p>
  600. <p class="bodytext">Dvayaṃ rājabhavanasāmaññe. Sabbagehānaṃ visesena pakāsanato <span class="bld">uddāpo, dīpa</span> pakāsane, īssākāro. Saṅgamma karonti tanti <span class="bld">upakārikā,</span> ṇvu. Ke paccaye thīkatākārapare pubbo <span class="bld">a</span>kāro dīghaṃ <span class="note">[kātanta 2.2.65]</span>, <span class="bld">akā</span>desopi hi ‘‘ko’’ti vuccati, yathā devadatto ‘‘datto’’ti. <span class="bld">Ka</span>paccayo vā.</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Dvayaṃ gehādino mattikeṭṭhakādimayabhittiyaṃ. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, kuṭati chindati magganti <span class="bld">kuṭṭaṃ. Bhidi</span> dvidhākaraṇe,ti, <a name="M0.0152"></a> <span class="bld">bhitti.</span> Gunnaṃ vācānaṃ puraṃ <span class="bld">gopuraṃ.</span> Dvārasamīpe kato koṭṭhako <span class="bld">dvārakoṭṭhako, kusa</span> akkose, ṭhako, <span class="bld">koṭṭhako</span>ti gehaviseso.</p>
  602. <p class="bodytext">Dvayaṃ indakhīle. <span class="bld">Isa</span> icchāyaṃ, <span class="bld">esa</span> gavesane vā, iko. Indassa sakkassa khīlo kaṇṭako <span class="bld">indakhīlo.</span> Dvayaṃ dvārapassopasālāyaṃ’hamyādipiṭṭhe ca vātakuṭikāyaṃ. <span class="bld">Aḍḍa</span> atikkamahiṃsāsu, a. <span class="bld">Ālaka</span>paccaye <span class="bld">aṭṭālako.</span></p>
  603. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. Upari mālādiyuttaṃ sobhanathambhadvayamubhayato nikhanitvā yaṃ bahidvāraṃ kappīyate, taṃ toraṇaṃ. <span class="bld">Tura</span> vāraṇe, yu, thavantā vā raṇantyatrāti <span class="bld">toraṇaṃ, tu</span> abhitthave. <span class="bld">Raṇa</span> saddattho, vaṇṇavikāro. Dvārassa bahi <span class="bld">bahidvāraṃ.</span> Pari samantato khaññateti <span class="bld">parikhā.</span> Dīghabhāvena yuttā <span class="bld">dīghikā.</span></p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para206-207"></a><span class="paranum">206-207</span>. <span class="bld">Saduma</span>ntaṃ gehe. <span class="bld">Manda</span> modanathutijaḷattesu, mandante yatthāti <span class="bld">mandiraṃ,</span> iro. Sīdanti tatthāti <span class="bld">sadanaṃ,</span> yu. <span class="bld">Sada</span> <a name="M0.0153"></a> visaraṇagatyāvasānesu. Na gacchantīti agā, thambhādayo, te rāti gaṇhātīti <span class="bld">agāraṃ.</span> Rassassa dīghatte <span class="bld">āgāraṃ. Ci</span> caye, nicīyate chādīyateti <span class="bld">nikāyo, ya</span>mhi <span class="bld">ci</span>ssa <span class="bld">kā</span>deso nipātanā. <span class="bld">Lī</span> silesane, ṇo, <span class="bld">nilayo, ālayo</span> ca. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, āvasantyatrāti <span class="bld">āvāso,</span> ṇo. <span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, bhavantyatrāti <span class="bld">bhavanaṃ.</span> Visanti tanti <span class="bld">vesmaṃ,</span> mo. <span class="bld">Kita</span> nivāse, adhikaraṇe yu, <span class="bld">niketanaṃ.</span> Nivisanti, nivasanti vā yatra, taṃ <span class="bld">nivesanaṃ. Ghara</span> secane, gharati kilesametthāti <span class="bld">gharaṃ,</span> gayhatīti <span class="bld">vā gharaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Gaha</span>ssa <span class="bld">gharā</span>deso. Gaṇhāti purisena ānītaṃ dhananti <span class="bld">gahaṃ.</span> Adhikaraṇe tho, <span class="bld">āvasatho. Sara</span> gaticintāhiṃsāsu, saranti cintenti ettha subhāsubhakammāni, sarati vā sūriyasantāpādikanti <span class="bld">saraṇaṃ. Si</span> sevāyaṃ, ṇo, <span class="bld">patissayo. Uca</span> samavāye, <span class="bld">okaṃ. Sala</span> gamane, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, <span class="bld">sālā, sara</span>dhātumhi sati <span class="bld">la</span>ttameva viseso. <span class="bld">Ci</span> caye, kammani ṇo, <span class="bld">cayo. Kuṭa</span> chedane, i. <span class="bld">Vasa</span> nivāse,ti. Upadhassa <span class="bld">e</span>tte <span class="bld">gehaṃ. Sada</span>dhātumhā umo, <span class="bld">sadumaṃ.</span></p>
  605. <p class="bodytext">Dvayaṃ mukharahitadevakulasadise yaññāyatane. <span class="bld">Cita</span> pūjāyaṃ, kammani iyo. <span class="bld">Yata</span> yatane, āyatanti vāyamanti ettha phalakāmāti <span class="bld">āyatanaṃ,</span> atha vā āyantīti āyāni, tāni tanotīti <span class="bld">āyatanaṃ,</span> phalakārakantyattho. Ettha <span class="bld">tu</span>saddo samāgatānaṃ dvinnaṃ pubbāparagamanattho. ‘‘Cetiyāyatanāni cā’’tipi pāṭho.</p>
  606. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. Dvayaṃ devānaṃ, narapatīnañca iṭṭhakādimaye bhavane. Aññassāpi sādisyā. Pasīdanti nayanamanānyatrāti <span class="bld">pāsādo. Yu</span> <a name="M0.0154"></a> missane, po, dīgho ca, dīghavidhānasāmatthiyā <span class="bld">o</span>ttābhāvo.</p>
  607. <p class="bodytext">Dvayaṃ rājato aññesaṃ dhanīnaṃ byavahārakādīnaṃ bhavane. Muṇḍo chadanametassa, na pāsādassa viyāti <span class="bld">muṇḍacchado,</span> dvittaṃ. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, yo, <span class="bld">ya</span>mhi <span class="bld">mi</span>āgamo ca.</p>
  608. <p class="bodytext">Duggapuradvāre vā, yattha katthaci vā mattikādimaye gajakumbhamhi yo <span class="bld">yūpo</span> pāsādo patiṭṭhito, so hatthinakho nāma, hatthisseva nakho yassāti <span class="bld">hatthinakho, nakha</span>saddena vā nakhasahito pāsādo gayhate.</p>
  609. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. Supaṇṇassa garuḷassa vaṅkena pakkhena sadisachadanaṃ gehaṃ <span class="bld">suvaṇṇavaṅkacchadanaṃ. Vaṅka</span> gamane. Ekapasseyeva chadanato <span class="bld">aḍḍhayogo.</span></p>
  610. <p class="bodytext">Ekeneva kūṭena yutto anekakoṇo patissayaviseso māḷo nāma, vaṭṭākārena katasenāsananti keci. <span class="bld">Mā</span> māne, ḷo, <span class="bld">māḷo.</span></p>
  611. <p class="bodytext">Caturasso patissayaviseso pāsādo nāma, āyatacaturassapāsādoti keci.</p>
  612. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. Santehi bhāti dibbatīti <span class="bld">sabhāyaṃ, sabhā</span> ca, purime <span class="bld">ya</span>paccayo, <span class="bld">santa</span>ssa <span class="bld">sā</span>deso tūbhayatra. Maṇḍā raviraṃsayo, te pivati nāsayatīti <span class="bld">maṇḍapo, vā</span>saddena <span class="bld">maṇḍapa</span>padassa <a name="M0.0155"></a> pulliṅgattaṃ samuccinoti, janānaṃ ālayo sannipātaṭṭhānaṃ <span class="bld">janālayo.</span> Āsanatthāya katā sālā <span class="bld">āsanasālā.</span> Paṭikkamanti etthāti <span class="bld">paṭikkamanaṃ, kamu</span> padavikkhepe, adhikaraṇe yu.</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. Jinassa vāsabhūtaṃ bhavanaṃ gandhakuṭi nāma, dibbagandhehi paribhāvitā kuṭi <span class="bld">gandhakuṭi.</span></p>
  614. <p class="bodytext">Tikaṃ pākaṭṭhāne. Rasāni santyassaṃ <span class="bld">rasavatī,</span> pacanaṃ pāko, tassa ṭhānaṃ <span class="bld">pākaṭṭhānaṃ.</span> Mahantāni bahūni asitabbāni santettha <span class="bld">mahānasaṃ, asa</span> bhakkhane, yu, vaṇṇavipariyayo.</p>
  615. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. Suvaṇṇakārādisippīnaṃ kammasālā āvesanaṃ. Āvisantyasmiṃ <span class="bld">āvesanaṃ,</span> yu. <span class="bld">Pānamandiraṃ</span> surāpānatthaṃ katamandiraṃ soṇḍā nāma, kattabbākattabbaṃ vicāretvā attanā icchitavatthukāraṇā sabbaṃ deyyadhammaṃ sanontīti soṇḍā, <span class="bld">sana</span> dāne, tanādi. Ḍo, assottaṃ, vaṇṇavikāro ca, tesaṃ esā vasati <span class="bld">soṇḍā. Pāna</span>saddasannidhānā surāsoṇḍāyevidha gahitā. Vaccassa gūthassa visajjanaṭṭhānaṃ <span class="bld">vaccaṭṭhānaṃ.</span> Vaccassa visajjanaṭṭhānā kuṭi <span class="bld">vaccakuṭi.</span> Munīnaṃ isīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ assamo nāma, ā kodhaṃ samenti etthāti <span class="bld">assamo,</span> ā bhuso samenti ettha rāgādayoti vā <span class="bld">assamo.</span></p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. Tikaṃ <a name="M0.0156"></a> paṇyavikkayasālāyaṃ. <span class="bld">Paṇa</span> byavahāre, paṇitabbāti paṇyā, vatthādayo, te ettha vikkiṇantīti paṇyavikkayo, <span class="bld">kī</span> dabbavinimaye, so eva sālā gehanti <span class="bld">paṇyavikkayasālā.</span> Āpaṇayante byavaharante asminti <span class="bld">āpaṇo,</span> ṇo. Paṇyānaṃ vikkayāya nīyamānānaṃ vīthi pantho <span class="bld">paṇyavīthikā. Vasa</span> acchādane, to, udakaṃ vasitaṃ acchādanaṃ katamanenāti <span class="bld">udosito,</span> vassottaṃ, bhaṇḍaṭṭhapanassa sālā <span class="bld">bhaṇḍasālā. Kamu</span> padavikkhepe, caṅkamatyatrāti <span class="bld">caṅkamanaṃ, caṅkamo</span> ca, dvittādi.</p>
  617. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. Jalanti etthāti jantā, <span class="bld">jala</span> dittiyaṃ, anto, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā, <span class="bld">la</span>lopo, janetyatra agginti vā jantā, <span class="bld">jana</span> janane, anto, sā eva gharaṃ <span class="bld">jantāgharaṃ.</span> Aggino sālā <span class="bld">aggisālā. Pā</span> pivane, papivantyassanti <span class="bld">papā,</span> a. Pānīyaṭṭhā sālā pānīyasālā, sā eva <span class="bld">pānīyasālikā.</span></p>
  618. <p class="bodytext"><span class="bld">Gasa</span> gamane, bho, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">bo.</span> Avati rakkhatīti <span class="bld">ovarako,</span> aro, sakatthe ko, assottañca. Vasanaṃ vāso, tadatthaṃ agāraṃ <span class="bld">vāsāgāraṃ.</span> Sayati etthāti sayanī, yu, nadādi, sā eva gahaṃ <span class="bld">sayaniggahaṃ.</span></p>
  619. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0157"></a> rājitthāgāre, tadatthiyato <span class="note">[tadaṭṭhiyato (ka.)]</span> upacārena rājitthīsupi. Rājitthīnamagāraṃ <span class="bld">itthāgāraṃ.</span> Avarundhīyante rājitthiyo anenāti <span class="bld">orodho, rudha</span> āvaraṇe. Suddhā kāmāpagamattā parisuddhā rakkhakā ante samīpe yassāti <span class="bld">suddhanto.</span> Ante abbhantare puraṃ gehaṃ <span class="bld">antepuraṃ,</span> purassa anteti vā <span class="bld">antepuraṃ.</span> ‘‘Antopura’’ntipi pāṭho.</p>
  620. <p class="bodytext">Raññaṃ rājūnaṃ <span class="bld">asabbavisayaṭṭhānaṃ</span> sabbehyasādhāraṇaṭṭhānaṃ ‘‘kacchantara’’nti <span class="bld">mataṃ</span> kathitaṃ, yaṃ ‘‘pamadavana’’nti vuccati, pamadavanaṃ nāma upakārikāsannihitaṃ vā purasannihitaṃ vā antepurocitaṃ, yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso <span class="note">[amara 14.3]</span>. Pamadānaṃ vanaṃ pamadavanaṃ. Nipātanā <span class="bld">yā</span>kārānaṃ <span class="note">[īkāra ākārānanti attho]</span> itthigatānaṃ rasso kvacītirasso. Kacchassa pakoṭṭhassa antaraṃ abbhantaraṃ <span class="bld">kacchantaraṃ.</span> Pakoṭṭhaṃ nāma abbhantaradvāraṃ.</p>
  621. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Dvayaṃ iṭṭhakādiracite ārohane. Upānena saha vattateti <span class="bld">sopāno,</span> sopānaṃ <span class="bld">vā</span> napuṃsakepi. Ārūyhate yena taṃ <span class="bld">ārohanaṃ,</span> yu, <span class="bld">ruha</span> janane.</p>
  622. <p class="bodytext">Dvayaṃ kaṭṭhādiracitāyaṃ. Nicchayena sayanti pākārādikametāyāti <span class="bld">nisseṇī, si</span> sevāyaṃ, ṇī, nadādi. Uddhamārohate etāyāti <span class="bld">adhirohiṇī, sā</span>saddo dvinnampi itthiliṅgattaṃ joteti.</p>
  623. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. Pañcakaṃ <a name="M0.0158"></a> jālake. Vātaṃ pivatīti <span class="bld">vātapānaṃ.</span> Gavaṃ akkhi <span class="bld">gavakkho,</span> samāsantattā a, saññāsaddato pulliṅgattaṃ, <span class="bld">akkhi</span> sadde vā, gavaṃ akkhi gavakkhīti viggaho. <span class="bld">Jala</span> dittiyaṃ, <span class="bld">jālaṃ.</span> Sīharūpayuttaṃ pañjaraṃ <span class="bld">sīhapañjaraṃ.</span> Ālokānaṃ ātapānaṃ pavisanaṭṭhānaṃ sandhi chiddanti <span class="bld">ālokasandhi,</span> ālokīyanti etenāti āloko, so eva sandhīti vā <span class="bld">ālokasandhi.</span></p>
  624. <p class="bodytext">Dvayaṃ laṅgiyaṃ. <span class="bld">Lagi</span> gatyattho, a, nadādi. Pari punappunaṃ gamanāgamanavasena hantīti <span class="bld">paligho,</span> ṇo. Kapirūpamatthakattā <span class="bld">kapisīso.</span> Aggaḷaṃ nāma kavāṭako <span class="note">[kavāṭaphalavidhāraṇo (ka.)]</span>, tassa thambho <span class="bld">aggaḷatthambho,</span> ‘‘aggaḷaṃ tīsu kallole, daṇḍe cāntakavāṭesū’’ti <span class="bld">rabhaso,</span> itthiyamato <span class="bld">ā</span>paccayo, <span class="bld">aggaḷā.</span> Nissesato abbati vassodakamanenāti <span class="bld">nibbaṃ, abba</span> gatihiṃsāsu. Chaddassa chadanassa koṭi heṭṭhimāvasānaṃ <span class="bld">chaddakoṭi,</span> tassaṃ.</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. Tikaṃ gehacchadane. Chādeti etenāti <span class="bld">chadanaṃ, chada</span> saṃvaraṇe, curādi. <span class="bld">Paṭa</span>gamane, ‘‘paṭyādīhyala’’nti alo. Chādeti etenāti <span class="bld">chaddaṃ,</span> dvittādi.</p>
  626. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0159"></a> gehaṅgaṇe. <span class="bld">Aja</span> gatimhi, iro, <span class="bld">ajiraṃ. Cara</span> gatibhakkhanesu, caro. <span class="bld">Aṅga</span> gamane, karaṇādhikaraṇesu yu, vaṇṇavikāro, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ.</p>
  627. <p class="bodytext">Pañcakaṃ gehadvārato bahipakoṭṭhake, vīthiyaṃ dvārapiṇḍake ca. Alindo tvaññapiṇḍakepicchate. Paṭhamaṃ hananti gacchanti etthāti <span class="bld">paghāṇo, paghaṇo</span> ca, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">ghaṇā</span>deso. Ali sakhā indo etthāti alindo, ‘‘gehekadese alindo, paghāṇo paghaṇobhave’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 12.12]</span> <span class="bld">amaramālāyaṃ. Ālindo,</span> dīghādi. Padhānaṃ mukhaṃ <span class="bld">pamukhaṃ,</span> gehassa hi catūsu mukhesu tadeva padhānaṃ, yattha sādhujanāpi āgantukāpi nisīdanti. Dvāraṃ bandhati pidahati etthāti <span class="bld">dvārabandhanaṃ.</span></p>
  628. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. Dvayaṃ dvārabāhāyaṃ. Pīṭhāni lohavikatiādīhi saṅghaṭīyanti etthāti <span class="bld">pīṭhasaṅghāṭakaṃ,</span> pīṭhehi saṅghaṭīyatīti vā <span class="bld">pīṭhasaṅghāṭakaṃ, ghaṭa</span> ghaṭane. Dvibhāgena bāhāsadisattā bāhā, dvārassa bāhā <span class="bld">dvārabāhā.</span> ‘‘Kapāṭaṃ, kavāṭa’’ntipi dvārabāhāya nāmāni, kaṃ vātaṃ pāṭayati, vāṭayati ceti kammani ṇo, itthiyaṃ <span class="bld">kapāṭī.</span></p>
  629. <p class="bodytext">Dvayaṃ gehādīnaṃ kūṭe. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, kammani ṇo. <span class="bld">Naya</span> gamanattho, ke sīse nayatīti <span class="bld">kaṇṇīkā,</span> ṇvu, <span class="bld">i</span>ttaṃ, <span class="bld">ṇa</span>ttañca.</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0160"></a> dvāre. Dve arantyatrāti <span class="bld">dvāraṃ,</span> dujjane vārayantyasmā rakkhakāti vā <span class="bld">dvāraṃ, u</span>lopo. Paṭiharanti apanenti etasmā rakkhakā aññātanti paṭiharo, paṭipakkhe harati etasmāti vā paṭiharo, rassassa dīghatte <span class="bld">paṭihāro.</span></p>
  631. <p class="bodytext">Catukkaṃ ummāre, yaṃ ‘‘dvārapiṇḍikā’’ti vuccati. <span class="bld">Ura</span> gatimhi, <span class="bld">māro</span> karaṇe. Dehaṃ neti pavesenāti <span class="bld">dehanī,</span> ‘‘dehalī’’tipi pāṭho, dehaṃ lāti pavesenāti <span class="bld">dehalī. Ila</span> gatimhi, ṇvu. Indo eva pādaṃ khipati etthāti <span class="bld">indakhīlo, khipa</span> peraṇe. <span class="bld">Pa</span>ssa lopo, atha vā iṃ gamanaṃ dadātīti indo, dvāraṃ, tattha ṭhapito khīlo kaṇṭakoti <span class="bld">indakhīlo,</span> vegagabhighātanato hi so khīlo viya hoti.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Thambha</span> paṭibandhane, thambho, dhāretīti vā <span class="bld">thambho, dhara</span> dharaṇe, <span class="bld">rambha</span>paccayo, vaṇṇavikāro ca. <span class="bld">Thu</span> abhitthave, uṇo, yu vā, dhāretīti vā <span class="bld">thūṇo,</span> yu, ralopo, assū.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍhendupāsāṇe</span> addhacandākāre pāsāṇe <span class="bld">paṭikā</span>saddo vattati. <span class="bld">Paṭa</span> gatiyaṃ, ṇvu. Itthikatākārapare ke assittaṃ. <span class="bld">Gaji</span> sadde, ṇvu, assittaṃ, bindāgamo ca. <span class="bld">Isa</span> icchāyaṃ, ṭhako.</p>
  634. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Valabhī</span>ti <a name="M0.0161"></a> cūḷā, ‘‘sikhāyaṃ valabhī cūḷe’’ti <span class="bld">ruddo</span> <span class="note">[rassantā ca, sikhāyaṃ vaḷabhiyaṃ cūḷeti ruddo (cintāmaṇiṭīkā 12.15)]</span>. Tacchādane <span class="bld">dārumhi</span> kaṭṭhe gopānasī matā. <span class="bld">Vaṅke</span>ti dāruvisesanaṃ. Gaṃ vassodakaṃ, sūriyādikiraṇañca pivanti vināsayanti abbhantaramappavesanavasenāti gopānā, iṭṭhakādayo, tāni sinonti bandhanti etthāti <span class="bld">gopānasī.</span></p>
  635. <p class="bodytext">Sodhādigehesu chekapakkhāvāsatthaṃ yo bahi kariya kaṭṭhekadeso ṭhapīyate, so viṭaṅko. Kapote pālayatīti <span class="bld">kapotapālikā,</span> kammani ṇvu. <span class="bld">Ṭaki</span> nivāsagatīsu. Vino pakkhino ṭaṅkanti etthāti <span class="bld">viṭaṅko.</span> Ṇo.</p>
  636. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. Dvayaṃ kuñcikāchidde. Kuñcikāya vivaraṃ chiddaṃ <span class="bld">kuñcikāvivaraṃ.</span> Tāḷassa pavesanaṭṭhānabhūto chiggaḷo chiddaṃ <span class="bld">tāḷacchiggaḷo.</span></p>
  637. <p class="bodytext">Tikaṃ kuñcikāyaṃ. <span class="bld">Kuñca</span> koṭilye, ṇvu. Tāyati rakkhatīti <span class="bld">tālo.</span> Alo, talati tiṭṭhati etenāti vā <span class="bld">tālo, tala</span> patiṭṭhāyaṃ. Avāpurati vivarati yenāti <span class="bld">avāpuraṇaṃ, vara</span> saṃvaraṇe, yu, <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">po,</span> uttaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā tesaṃ amatassa <a name="M0.0162"></a> dvārā’’ti <span class="note">[dī. ni. 2.71; ma. ni. 1.283]</span> vacanato <span class="bld">pura, pāra</span> saṃvaraṇetipi dhātvatthaṃ paṭhanti. <span class="bld">Ava</span>pubbo <span class="bld">vu</span> saṃvaraṇetipi dhātvatthe pana sati <span class="bld">va</span>ssa rattaṃ, upasaggassa dīghatā ca, ‘‘apārutā, saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu pana <span class="bld">pa</span>kāravaṇṇāgamena siddho. <span class="bld">Vida</span> lābhe, <span class="bld">i</span>mhi vedikā, sakatthe ko. Itarattha <span class="bld">i</span>yeva.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Saṅghāṭā</span>dayo <span class="bld">mandiraṅgā</span> gehaṅgavisesā. Sammā ghaṭenti ettha gopānasyādayoti <span class="bld">saṅghāṭo,</span> pubbapacchimadakkhiṇuttarāyāmavasena thambhānamupari ṭhito kaṭṭhaviseso, te pana pubbapacchimayāmā tayo kaṭṭhā, dakkhiṇuttarayāmā pana heṭṭhimaparicchedato tayo kaṭṭhā, ukkaṭṭhaparicchedena pana pañcasattanavādayopi. Dvinnaṃ pakkhānaṃ apatanatthaṃ bandhanato pāso viyāti <span class="bld">pakkhapāso.</span> Tulati saṅghāṭesu patiṭṭhatīti <span class="bld">tulā, tala</span> patiṭṭhāyaṃ, assuttaṃ, pakkhānaṃ vā samavāhitabhāvakaraṇato tulayati mināti etāyāti <span class="bld">tulā, tula</span> ummāne.</p>
  639. <p class="bodytext">Tikaṃ sammajjaniyaṃ. <span class="bld">Muji</span> sodhane, yu. <span class="bld">Majja</span> saṃsuddhiyaṃ, yu. <span class="bld">Sudha</span> suddhiyaṃ, sabbatra karaṇe yu.</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Tikaṃ saṅkārachaḍḍanappadese. <span class="bld">Kaṭa</span> chaḍḍanamaddanesu, saṅkaṭanti etthāti <span class="bld">saṅkaṭīraṃ,</span> īro, ‘‘saṅkaṭo’’ti vā saṅkāro vuccati, taṃ īrayanti khipanti etthāti <span class="bld">saṅkaṭīraṃ, īra</span> khepe. Saṅkārassa ṭhānaṃ <span class="bld">saṅkāraṭṭhānaṃ.</span> Saṅkāraṃ kaṭati <a name="M0.0163"></a> chaḍḍeti etthāti <span class="bld">saṅkārakūṭaṃ,</span> assū, sakatthe ko.</p>
  641. <p class="bodytext">Catukkaṃ sammajjaniyā nirākate <span class="note">[nirassate (ka.)]</span> thusādimhi. Nānāvidhe saṅkāre rāsīkaraṇavasena kacati bandhati etenāti kaco, so ettha icchitabboti <span class="bld">kacavaro, vara</span> icchāyaṃ. Ucchiṭṭho kalāpo samūho <span class="bld">uklāpo, ka</span>ssākāralopo. Nānāvidhehi tiṇādīhi saṅkarīyate missīkarīyateti <span class="bld">saṅkāro,</span> ṇo. Avakarotipyatra. Avakarīyate nirassateti, a. ‘‘Sammajjo majjanī ceva, saṅkāro’vakaro mato’’ti halāyudho. <span class="bld">Kasa</span> vilekhane, ambu.</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Gharādibhūmi</span> gharakhettavihārādīnaṃ yo bhūmippadeso vatthu nāma, taṃ napuṃsake, vasanti etthāti <span class="bld">vatthu,</span> ratthu. <span class="bld">Gasa</span> madane, gasanti etthāti <span class="bld">gāmo,</span> mo. Saṃvasantyatrāti <span class="bld">saṃvasatho,</span> atho.</p>
  643. <p class="bodytext"><span class="bld">Pākaṭo</span> khyāto gāmo, so nigamo nāma, atireko gāmo <span class="bld">nigamo,</span> bhusattho ni, saññāsaddattā rasso.</p>
  644. <p class="bodytext">Upabhuñjitabbabhogamanussādīhi ( ) <span class="note">[(ibhyo) (?)]</span> vaḍḍhito adhiko gāmo nigamatopi adhikatarattā ‘‘adhibhū’’ti <span class="bld">īrito</span> kathito, adhiko bhavatīti <span class="bld">adhibhū.</span></p>
  645. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0164"></a> gāmādipariyantabhāge. <span class="bld">Si</span> bandhane, mo. Paricchinditvā ādīyateti <span class="bld">mariyādā, pa</span>ssa <span class="bld">mo.</span></p>
  646. <p class="bodytext">Dvayaṃ ābhīrakuṭiyaṃ <span class="note">[ghoso ābhīrapallī siyā (amara 12.20)]</span>. <span class="bld">Ghu</span> sadde, ghosantyatrāti <span class="bld">ghoso.</span> Gopālānaṃ gāmo <span class="bld">gopālagāmako,</span> sakatthe ko.</p>
  647. <p class="centered">Puravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  648. <p class="title">3. Naravaggavaṇṇanā</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para227-228"></a><span class="paranum">227-228</span>. <span class="bld">Porisa</span>ntāni manussajātiyā nāmāni. Mano ussannamassāti <span class="bld">manusso,</span> satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā, ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā – <a name="M0.0165"></a> ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi, sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti <span class="note">[a. ni. 9.21]</span>. Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakamahāsāvakacakkavattino ca aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsūti eke, apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya manussā, ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo, alobhādayo ca ussadā, te lobhādīhi ussadatāya apāyamaggaṃ, alobhādīhi ussadatāya sugatimaggaṃ, nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana manuno apaccabhāvena manussāti vadanti, manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati, paccakkhato, paramparatāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā tassa puttasadisatāya manussāti vuccanti, tato eva hi te ‘‘mānavā, manujā’’ti ca voharīyanti, <span class="bld">ussa</span>paccayo. Manuno apaccaṃ <span class="bld">mānuso,</span> uso. <span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, co, <span class="bld">macco, pabbajjā</span>dinā vā tyapaccayo, dhātvantassa lopo ca. Tato ‘‘yavata’’miccādinā co, dvittaṃ. Manuno apaccaṃ <span class="bld">mānavo. Māṇavo</span>pyatra, ṇavo. Manumhā jāto <span class="bld">manujo.</span> Nī naye, netīti <span class="bld">naro,</span> aro. <span class="bld">Pusa</span> posane, ṇo, puretīti vā <span class="bld">poso. Pura</span> pūraṇe, so, ussottaṃ, <span class="bld">ra</span>lopo. Punātīti <span class="bld">pumā,</span> <span class="bld">pu</span> <a name="M0.0166"></a> pavane, mo, <span class="bld">si</span>ssā. Puretīti <span class="bld">puriso, poriso</span> ca, iso, rassassa dīghatāya <span class="bld">pūriso</span> ca. Ettha ca <span class="bld">manussā</span>dipañcakaṃ itthiyampi vattate, <span class="bld">narā</span>dayo tu pumeyeva visiṭṭhaliṅgattā. Tatra manussa mānusa manuja māṇavehi <span class="bld">nadādi</span>ttā <span class="bld">ī</span>paccayo, <span class="bld">e</span>ka<span class="bld">sa</span>kāralopo, manusī, mānusī, manujī, māṇavī. Maccā, itthiyamato <span class="bld">ā</span>paccayo.</p>
  650. <p class="bodytext"><span class="bld">Viddasu</span>pariyantaṃ paṇḍite. Paṇḍā buddhi sañjātā assāti <span class="bld">paṇḍito,</span> taratyādi. <span class="bld">Paḍi</span> gatiyaṃ vā, to. Bujjhatīti <span class="bld">budho.</span> Vidati jānātīti <span class="bld">vidvā, vida</span> ñāṇe, vo, <span class="bld">si</span>ssā. <span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, atthe vibhāveti pakāseti sīlenāti <span class="bld">vibhāvī,</span> ṇī. Rāgādayo sametīti <span class="bld">santo,</span> to, sundaro anto avasānametassāti vā <span class="bld">santo.</span> Sundarā paññā yassa <span class="bld">sappañño.</span> Kinnāma na vindatīti <span class="bld">kovido,</span> nerutto, kuṃ pāpaṃ vindatīti vā <span class="bld">kovido.</span> Dhī paññā yassatthīti so <span class="bld">dhīmā,</span> sobhanaṃ jhāyatīti <span class="bld">sudhī, jhe</span> cintāyaṃ. <span class="bld">Jha</span>ssa <span class="bld">dho,</span> ī, sundarā dhī yassāti vā <span class="bld">sudhī. Kavi</span> vaṇṇe, i, itthiyaṃ kavī ca, <span class="bld">ku</span> sadde vā, i, kavi. Byañjayatīti <span class="bld">byatto, añja</span> gatiyaṃ, to. Bhujādīnamanto no dvi ca. Visiṭṭho attā yassāti vā <span class="bld">byatto. Cakkha</span> dassane, yu, <span class="bld">vicakkhaṇo,</span> vicāretīti vā <span class="bld">vicakkhaṇo,</span> nerutto. Vigato sārado etasmāti <span class="bld">visārado.</span></p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. Medhā dhāraṇā mati paññā yassāti <span class="bld">medhāvī,</span> vī. Atisayamatiyuttatāya <span class="bld">matimā.</span> Paññāya yogato <span class="bld">pañño.</span> Visesaṃ jānāti sīlenāti <span class="bld">viññū,</span> rū. <span class="bld">Vida</span> ñāṇe, uro, <span class="bld">viduro</span> <span class="note">[vidūo (ka.)]</span>. <span class="bld">Rū</span>paccaye <span class="bld">vidū.</span> Dhīyogā <span class="bld">dhīro,</span> ro. Visiṭṭhadassanasīlatāya <a name="M0.0167"></a> <span class="bld">vipassī,</span> ṇī. Dosaṃ jānātīti <span class="bld">dosaññū,</span> rū. Bujjhatīti <span class="bld">buddho,</span> to. <span class="bld">Du</span> gatiyaṃ, a, ussāvo <span class="note">[du gatiyaṃ abbo (sūci)]</span>, <span class="bld">dabbo. Vida</span> ñāṇe, dasu.</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para230-231"></a><span class="paranum">230-231</span>. <span class="bld">Mahilā</span>ntaṃ itthisāmaññe. <span class="bld">Isu</span> icchāyaṃ, to, nadādi. Sīmassa anto sīmanto, kesaveso, taṃyogā <span class="bld">sīmantinī,</span> inī. Narassāyaṃ <span class="bld">nārī,</span> idamatthe ṇo. Tiṭṭhati gabbho yassaṃ, sā <span class="bld">thī. Dhā</span> dhāraṇe vā, vaṇṇavikāro, ī. <span class="bld">Bandha</span> bandhane, ū, <span class="bld">bandha</span>ssa <span class="bld">vadhā</span>deso ca <span class="note">[ṇvādi 3]</span>, <span class="bld">vadhū</span>saddo suṇisābhariyānampi vācako. <span class="bld">Vana</span> sambhattiyaṃ, to, <span class="bld">i</span>kārāgamo ca. <span class="bld">Aṅga</span> gamanattho, yu, <span class="bld">aṅganā,</span> visiṭṭhanāriyampi aṅganā, tadā kalyāṇaṅganārīlakkhaṇopetaṃ pasatthaṃ hatthapādādikamaṅgamassatthīti assatthyatthe <span class="bld">aṅgā</span> kalyāṇe <span class="bld">na</span>paccayo <span class="note">[moggallāna 4.92]</span>. Virūpesupi mado rāgamado yassā sā <span class="bld">pamadā,</span> visiṭṭhanāriyaṃpyatra <span class="bld">pamadā,</span> tadā pakaṭṭho mado rūpasobhaggajanito cetovikāro yassā sā <span class="bld">pamadā.</span> Rūpalāvaṇyasampannatāya <span class="bld">sundarī,</span> visiṭṭhāyampi. Kamanīyavuttitāya <span class="bld">kantā, kamu</span> kantiyaṃ, to. Kantiyogā vā <span class="bld">kantā,</span> visiṭṭhāyampi. Ramayati vinodayati nāyakaṃ, sā <span class="bld">ramaṇī,</span> nandādīhi yu, nadādi, visiṭṭhāyampi. <span class="bld">Daya</span> rakkhaṇe, kammani to. Appaṃ balaṃ yassā sā <span class="bld">abalā,</span> appatthoyaṃ <span class="bld">a</span>kāro. Mātuyā gāmo viya gāmo yassā <a name="M0.0168"></a> sā <span class="bld">mātugāmo,</span> mātā viya gacchatīti vā <span class="bld">mātugāmo, gamu</span> gamane, ṇo, mātā viya gasatīti vā <span class="bld">mātugāmo, gasa</span> adane, mo, mātā viya gāyatīti vā <span class="bld">mātugāmo, gā</span> sadde, mo. Mahī viya suciṃ asucimpi lātīti <span class="bld">mahilā,</span> mahantesu bahūsupi rattacittesu ilati gacchatīti vā <span class="bld">mahilā, ila</span> gamane, <span class="bld">maha</span> pūjāyaṃ vā, iro, <span class="bld">la</span>ttaṃ, ā, <span class="bld">mahilā.</span> Mahelāpyatra.</p>
  653. <p class="bodytext">Tikaṃ visiṭṭhanāriyameva. <span class="bld">Lala</span> vilāse, nandādīhi yu. <span class="bld">Lala</span> icchāyanti <span class="bld">curādi</span>gaṇato vā yu. Bhayapakati <span class="bld">bhīru, bhī</span> bhaye, ru, ‘‘bhīru atte jane’tthiya’’nti <span class="bld">rabhaso.</span> Atisayitakāmā <span class="bld">kāminī,</span> kāmo siṅgārarūpo mado yassātthīti inī, sabbatrevaṃ. Vāmalocanā, bhāvinī, nitambinī, rāmāiccādīnipi visiṭṭhanārīnāmāni.</p>
  654. <p class="bodytext">Dvayaṃ paṭhamavayasi vattamānāyaṃ.</p>
  655. <p class="gatha1">Aṭṭhavassā bhave gorī, dasavassā tu kaññakā;</p>
  656. <p class="gathalast">Sampatte dvādase vasse, kumārītya’bhidhīyate <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.8]</span>.</p>
  657. <p class="bodytext">Iha tvabhedopacārenekattaṃ. Aññe panāhu <span class="bld">‘‘kaññā</span>saddoyaṃ pumunābhisambandhapubbake sampayoge nivattetī’’ti. <span class="bld">Kumāra</span> kīḷāyaṃ, curādi, kumārayatīti <span class="bld">kumārī,</span> a, nadādi, sakatthe ko, ṇvunā vā siddho. Kamanīyateti <span class="bld">kaññā,</span> kana dittikantigatīsu, yo, nyassa ñattaṃ, a, ā.</p>
  658. <p class="bodytext"><span class="bld">Yuva</span>saddato <a name="M0.0169"></a> pāṭipadikatoti, yuvati. Varitthipariyāyasāmaññepi <span class="bld">yuvati</span>saddo pakatyantaramatthīti. <span class="bld">Tara</span> taraṇe, yu, <span class="bld">u</span>ttaṃ, ī ca.</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Sābhisekā</span> laddhābhisekā rājitthī <span class="bld">mahesī</span> nāma, <span class="bld">maha</span> pūjāyaṃ, kammani iso, isse, tato ī, mahatiyo rājitthiyo īsati abhibhavatīti vā <span class="bld">mahesī, īsa</span> issariye, ī. Mahesito aññā rājanāriyo <span class="bld">bhoginiyo</span> bhogayogā, ī, inī ca. Yānārī purisassa saṅketaṃ yāti, sā ‘‘dhavatthinī, abhisārikā’’ti coccate. Dhavaṃ patiṃ atthayati icchatīti <span class="bld">dhavatthinī, attha</span> yācanicchāsu, inī, asatīviseso. <span class="bld">Sara</span> gatiyaṃ, abhisarati saṅketanti, ṇvu.</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. Chakkaṃ vesiyaṃ. Catusaṭṭhikalākusalatāya, sīlarūpādimattāya ca gaṇyate ādīyate <span class="bld">gaṇikā, gaṇa</span> saṅkhyāne, ṇvu. Veso ākappo, tenātisobhate, kammavesehi vā icchīyateti. Atisobhane, icchatthe vā <span class="bld">ya</span>paccayo. Vaṇṇasampannā dāsī <span class="bld">vaṇṇadāsī,</span> dāsimpi hi vaṇṇasampannaṃ keci sāmikā dhanalobhena gaṇikaṃ karonti. Nagaraṃ sobhetīti <span class="bld">nagarasobhinī.</span> Rūpena upajīvatīti <span class="bld">rūpūpajīvinī.</span> Atisayavesayuttatāya <span class="bld">vesī.</span></p>
  661. <p class="bodytext">Dvayaṃ asatīsāmaññe. Kulāni aṭati nāsayatīti <span class="bld">kulaṭā.</span> Bandhamanubandhaṃ kāyatīti <span class="bld">bandhakī,</span> nadādi.</p>
  662. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. Catukkaṃ uttamanāriyaṃ. Varo āroho soṇi yassā sā <span class="bld">varārohā.</span> Uttamaguṇayogā <span class="bld">uttamā.</span> Soṇigāravena <a name="M0.0170"></a> mattagajo viya bandhanagāminī <span class="bld">mattakāsinī, kasa</span> gatiyaṃ. Varavaṇṇayogā <span class="bld">varavaṇṇinī,</span> inī.</p>
  663. <p class="gatha1">‘‘Sīte sukhoṇhasabbaṅgī, gimhe yā sukhasītalā;</p>
  664. <p class="gathalast">Bhattu bhattā ca yā nārī, sā bhave varavaṇṇinī’’ti. <span class="bld">ruddo;</span></p>
  665. <p class="bodytext">Dvayaṃ akhaṇḍitacaritrāyaṃ. Pati sāmikova kamanīyo yassā <span class="bld">patibbatā,</span> patimhi vatamassāti vā <span class="bld">patibbatā. Asa</span> bhuvi, anto, ī, ādilopo. Sametīti vā <span class="bld">satī, samu</span> upasame, anto, ī.</p>
  666. <p class="bodytext">Dvayaṃ kāmarattarājaputtādino kulassa niyatapatiyaṃ. Kulānurūpā itthī <span class="bld">kulitthī,</span> kulaṃ pāleti rakkhatīti <span class="bld">kulapālikā,</span> ṇvu.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Dvayaṃ matabhattikāyaṃ. Vigato dhavo bhattā yassā <span class="bld">vidhavā.</span> Pati suñño naṭṭho yassāti <span class="bld">patisuññā.</span></p>
  668. <p class="bodytext">Dvayaṃ atticchāya patyanvesiniyaṃ kaññāyaṃ. Patiṃ varati gavesatīti <span class="bld">patimbarā,</span> dutiyāyālopo. Sayameva patiṃ varatīti <span class="bld">sayambarā,</span> paṭhamāyālopo, <span class="bld">vara</span> patthanāyaṃ.</p>
  669. <p class="bodytext">Catukkaṃ vijātāyaṃ. <span class="bld">Vijanī</span> gabbhavimokkhane, to, vijāyitthāti <span class="bld">vijātā. Sū</span> abhisave, to. Jātaṃ apaccaṃ putto etissāti <span class="bld">jātāpaccā.</span> Pasūtāva <span class="bld">pasūtikā, ka</span>paccayo, <span class="bld">i</span>ttañca.</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0171"></a> dūtiyaṃ. Yā pesīyate, sā <span class="bld">dūtī, du</span> gamane,ti, <span class="bld">ī</span>mhi dūtī. Sañcārayati yathābhimatanti, ṇvu.</p>
  671. <p class="bodytext">Tikaṃ dāsiyaṃ. Du kucchitaṃ asati bhakkhatīti <span class="bld">dāsī,</span> ī, dīyante tāyāti vā <span class="bld">dāsī, dā</span> dāne, so, ī ca. <span class="bld">Ciṭa</span> pesane, kammani ṇo, ī. Kuṭaṃ udakakumbhaṃ dhāretīti <span class="bld">kuṭadhārikā,</span> ṇvu.</p>
  672. <p class="bodytext">Dvayaṃ subhāsubhanirūpiniyaṃ saṃvarikādimhi. <span class="bld">Vara</span> gatiyaṃ, kattari inī. Subhāsubhassa ikkhaṇaṃ nirūpanaṃ yassātthīti, i, sakatthe ko. Ime dve saddā tulyatthā.</p>
  673. <p class="bodytext">Yā sayaṃ khattiyajāti yassa kassaci bhariyā, sā khattiyānī, khattiyā ca. Khattiyassāpaccaṃ <span class="bld">khattiyānī,</span> āno, ī. <span class="bld">Ṇa</span>mhi <span class="bld">khattiyā.</span></p>
  674. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. Pajjaṃ aggisakkhipubbakatapāṇigahitāyaṃ bhariyāyaṃ, aññatra tūpacārā. Dārayante yenāti <span class="bld">dāro, dara</span> vidāraṇe, akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo. Jāyati putto yāyāti <span class="bld">jāyā, jana</span> janane, yo, <span class="bld">jani</span>ssa <span class="bld">jā</span> ca, ā, jayatīti vā <span class="bld">jāyā, ji</span> jaye, yo, jissa <span class="bld">jā,</span> ā, <span class="bld">jāyā. Kala</span> saṅkhyāne, atto. Gharaṃ netīti <span class="bld">gharaṇī, ṇa</span>ttaṃ. Bharitabbato <span class="bld">bhariyā, bhara</span> bharaṇe, yo. Piyāyitabbato <span class="bld">piyā,pī</span> tappanakantīsu, yo. Pajaṃ puttaṃ pāletīti <span class="bld">pajāpati, pā</span> pālane,ti, <span class="bld">ā</span>ttaṃ, rassattañca<a name="M0.0172"></a>. Dvinnaṃ pūraṇī <span class="bld">dutiyā.</span> Paṭhamo bhattā, bhariyā dutiyā. Sāmikassa pāde paricaratīti <span class="bld">pādaparicārikā,</span> ṇvu. Patinī, pāṇigahitā, sahadhamminītipi tassāyeva nāmāni.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. Tikaṃ sakhiyaṃ. Tesu tesu kiccesu saha khāyati pakāsatīti <span class="bld">sakhī, saha</span>pubbo <span class="bld">khā</span> pakāsanakathanesu, ī. <span class="bld">Ala</span> bhūsane <span class="bld">ā</span>pubbo, i. Vayasā tulyā <span class="bld">vayasā,</span> tulye saññāyaṃ so <span class="note">[pāṇini 4.4.91 sutte yapaccayo dissati]</span>.</p>
  676. <p class="bodytext">Jarovuccati corassāmiko, tassāyaṃ <span class="bld">jārī,</span> ṇo, ī. Sāmikaṃ atikkamma aññatra caratīti, inī.</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Pume tū</span>ti liṅganto <span class="bld">tu</span>saddo na pubbaṃ bhajate. <span class="bld">Ara</span> gamane, tu, <span class="bld">ara</span>ssuttaṃ. Ratiyā jāyatīti <span class="bld">rajo,</span> tilopo. <span class="bld">Puppha</span> vikasane, <span class="bld">pupphaṃ.</span></p>
  678. <p class="bodytext">Tikaṃ rajassalāyaṃ. Utuyogā<span class="bld">utunī,</span> inī. Rajayogā <span class="bld">rajassalā,</span> salo. Pupphavantatāya <span class="bld">pupphavatī.</span> Thīdhamminī, avī, atteyī, malinī, utumatī, udakīiccādīnipi tassā nāmāni.</p>
  679. <p class="bodytext">Tikaṃ gabbhiniyaṃ. Garu alahuko gabbho kucchi etissāti <span class="bld">garugabbhā.</span> Āpanno patto gabbhaṭṭho satto etāyāti <span class="bld">āpannasattā.</span> Gabbhayogā <span class="bld">gabbhinī.</span></p>
  680. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0173"></a> yena veṭhito gabbho kucchiyaṃ tiṭṭhati, tatrāsayeti khyāte. Gabbho āsayate tiṭṭhatyatrāti, ṇo. Jaraṃ etīti <span class="bld">jalābu.</span> U, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">lo, ya</span>ssa <span class="bld">bo,</span> jarāpubbo <span class="bld">i</span> gatiyaṃ. Kalaṃ jarataṃ lātīti <span class="bld">kalalo, kala</span> saṅkhyāne vā, alo.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para240-241"></a><span class="paranum">240-241</span>. Sattakaṃ bhattari. <span class="bld">Dhū</span> kampane, santāsaṃ dhunotīti <span class="bld">dhavo,</span> a. Saṃ etassatthīti <span class="bld">sāmiko, āmi</span>paccayo, sakatthe ko, <span class="bld">i</span>paccayo vā, niggahītassa mo, <span class="bld">a</span>ssa ca dīgho, <span class="bld">sāmiko. Bhara</span> bharaṇe, bharatīti <span class="bld">bhattā,</span> ritu. <span class="bld">Kamu</span> icchāyaṃ, to, ‘‘pakkamādīhi nto cā’’ti ntattaṃ. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, ati, <span class="bld">pati. Vara</span> icchāyaṃ, a, <span class="bld">varo. Pī</span> tappanakantīsu, yo.</p>
  682. <p class="bodytext">Ratikāraṇattā patino upa <span class="bld">upapati,</span> samāse kate abhidhānato pubbanipāto, appadhānabhūto vā pati <span class="bld">upapati. Jara</span> vayohānimhi, jīyante anenāti <span class="bld">jāro, dāro</span> ca.</p>
  683. <p class="bodytext">Sattakaṃ putte. Narake na patantyanena jātenāti <span class="bld">apaccaṃ, pata</span> gatiyaṃ, yo, <span class="bld">tya</span>ssa <span class="bld">co,</span> na patati na vicchindati vaṃso <a name="M0.0174"></a> etenāti vā <span class="bld">apaccaṃ,</span> putte, dhītari ca niccanapuṃsakoyaṃ. <span class="bld">Pū</span> pavane. Punāti pitaro tenāti <span class="bld">putto.</span> ‘‘Chadādīhi tatraṇa’’ti to. Pūretīti vā <span class="bld">putto.</span> Attato jāto <span class="bld">atrajo, ‘‘attajo’’</span>tipi pāṭho. Suyateti <span class="bld">suto. Su</span> abhisave, suṇātīti vā <span class="bld">suto,</span> to, <span class="bld">su</span> savane. Tanumhā jāto <span class="bld">tanujo, tanayo</span> ca, yo, tanoti mudanti vā <span class="bld">tanayo,</span> ayo. Sūyateti <span class="bld">sūnu,</span> kammani nu, <span class="bld">sū</span> pasave.</p>
  684. <p class="bodytext"><span class="bld">Puttā</span>dayo <span class="bld">sūnu</span>pariyantā dhītari vattamānā itthiyaṃ vattanti. <span class="bld">Duhitā, dhītā</span> ca sadā nāriyameva. <span class="bld">Duha</span> papūraṇe, rātu, ottābhāvo, <span class="bld">i</span>kārāgamo ca. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe, rātu, āssī. Puttādayo ca te sāmaññeneva kuṇḍagolakādīnaṃ vācakā. Savaṇṇāyaṃ tu ūḍhāyaṃ sajāto sayaṃ janito suto oraso nāma. <span class="bld">Sajāta</span>saddena kuṇḍakagolakakhattādibyavacchedo. Jīvati bhattari jārajo suto <span class="bld">kuṇḍā</span>khyo. Mate bhattari jārajo <span class="bld">golakā</span>khyo. Ariyāsuddajo suto khattā nāma <span class="note">[khattā ariyāsuddānaṃ (amara 20.3)]</span>. <span class="bld">Ādi</span>nā māgadhādīnaṃ gahaṇaṃ. Vuttañhi –</p>
  685. <p class="gatha1">‘‘Amate jārajo kuṇḍo,</p>
  686. <p class="gathalast">Mate bhattari golako’’ti <span class="note">[amara 16.36]</span>.</p>
  687. <p class="bodytext">‘‘Māgadho suddakhattājo’’ti <span class="note">[abhidhānu 503 gāthā]</span> ca.</p>
  688. <p class="bodytext">Urasā manasā nimmito, <span class="bld">ura</span>saddā tatiyantā nimmitatthe ṇo, niviṭṭhattā tena nimmitoti vuccati. Urasi bhavoti <span class="bld">vā oraso.</span></p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. Catukkaṃpatipatinīnaṃ <a name="M0.0175"></a> yuge, ‘‘dārā pume bahutte ca, daṃ kalatre napuṃsake’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.38]</span> <span class="bld">amaramālā, jaṃ</span>saddo tvabyayo dāravacano. Tasmā ‘‘jampati, dampatī’’tipi bhavitabbaṃ, idha pana kaccāyanamatenodāhaṭā. Jāyā ca pati ca <span class="bld">jāyāpati.</span> Itarītarayogadvando. Jāyā ca pati ca <span class="bld">jānipati,</span> tathā <span class="bld">jāyampati</span>ādayo, <span class="bld">jāyā</span>saddassa patimhi pare jāni, tudañca, jāyañca <span class="bld">yadā</span>dinā.</p>
  690. <p class="bodytext">Tikaṃ napuṃsake. Vigato rāgassavo yasmā <span class="bld">vassavaro. Su</span> savane, aro. <span class="bld">Paṇa</span> byavahāre, ḍo, <span class="bld">paḍi</span> liṅgavekalye vā, bhūvādi. Na itthī na pumā <span class="bld">napuṃsakaṃ,</span> niruttinayena <span class="bld">itthipumānaṃ puṃsaka</span>bhāvo, <span class="bld">na</span>ssa ca pakati. Tatiyāpakati, saṇḍo, kalībantipi tassa nāmāni. Tatiyā pakati tatiyappakāro, samajātike itthipurise apekkhitvā tatiyattaṃ pakārassa. Paṭhamā hi pakati itthī, dutiyā pakati puriso, itarapakati tatiyā pakati.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Chakkaṃ ñātimatte, bandhuyeva <span class="bld">bandhavo,</span> a, ussāvo. Bandhatīti <span class="bld">bandhu,</span> u. Sassa attano jano <span class="bld">sajano.</span> Samānaṃ gottaṃ kulaṃ assāti <span class="bld">sagotto, samāna</span>ssa <span class="bld">sa</span>bhāvo. <span class="bld">Ñā</span> avabodhane, kammeti, ñātiyeva <span class="bld">ñātako, a</span>ttaṃ, sakatthe ko ca. <span class="bld">Su</span>saddopyatra <span class="note">[sva (amara 16.36)]</span>.</p>
  692. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0176"></a> sattapurisāvadhikesu nikaṭañātīsu. Lohitena sambandho <span class="bld">sālohito, sambandha</span>ssa <span class="bld">sā</span>deso, pubbanipāto ca, samānaṃ piṇḍadānaṃ yassa <span class="bld">sapiṇḍo,</span> sanābhayopyatra <span class="note">[nābhi sattapurisāvadhikakule (cintāmaṇiṭīkā 16.33)]</span>. Tikaṃ pitari. <span class="bld">Tā</span> pālane, to kattari. Janayatīti <span class="bld">janako,</span> ṇvu. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, ritu, assittaṃ.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. Chakkaṃ mātari. <span class="bld">Ama</span> pūjāyaṃ, kammani mo, bo ca, <span class="bld">ammā, ambā.</span> Janayatīti <span class="bld">jananī,</span> yu, nadādi. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, puttaṃ mānetīti <span class="bld">mātā,</span> rātu, pātīti vā <span class="bld">mātā, pāti</span>ssa <span class="bld">mo.</span> Janetīti <span class="bld">janetti,</span>ti. Janetīti <span class="bld">janikā,</span> ṇvu, <span class="bld">i</span>ttaṃ.</p>
  694. <p class="bodytext">Appadhānabhūtā mātā <span class="bld">upamātā,</span> kumāre dhāretīti <span class="bld">dhāti. Dhā</span> dhāraṇe,ti. <span class="bld">Jāyāya</span> bhariyāya <span class="bld">bhātiko</span> kaniṭṭho ca jeṭṭho ca sālo nāma, sassa attano esā sā, bhariyā, tassā bhātā <span class="bld">sālo,</span> jāyāya bhātari alo. <span class="bld">Sara</span> gaticintāhiṃsāsu vā, ṇo, <span class="bld">la</span>ttaṃ, <span class="bld">sāla</span> vitakke vā, curādi.</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Sāmino</span> bhattu bhaginī nanandā nāma, na nandatīti <span class="bld">nanandā, a</span>ttābhāvo <span class="bld">na</span>ssa vibhāsādhikārā. <span class="bld">Nanda</span> samiddhiyaṃ, bhūvādi.</p>
  696. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0177"></a> ayyikāyaṃ. Mātuyā mātā <span class="bld">mātāmahī.</span> Pitūnaṃ pitari ca mātari ca āmahaṃ <span class="bld">yadā</span>dinā, nadādi. <span class="bld">Araha</span> pūjāyaṃ, ṇvu, <span class="bld">raha</span>ssa <span class="bld">yo, aya</span> gatimhi vā, ṇvu, <span class="bld">ayyikā.</span></p>
  697. <p class="bodytext">Mātuyā bhātā mātulo nāma, mātuyā bhātā <span class="bld">mātulo,</span> mātu bhātari <span class="bld">ula</span>paccayo. <span class="bld">Assa</span> mātulassa <span class="bld">pajāpati</span> jāyā mātulānī nāma, mātulassa bhariyā <span class="bld">mātulānī,</span> mātulabhariyāyaṃ āno, nadādi, atha vā mātulassa esā <span class="bld">mātulānī,</span> ī, <span class="bld">a</span>ssa <span class="bld">āno.</span></p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Jāyāpatīnaṃ</span> dvinnaṃ <span class="bld">jananī</span> mātā sassu vuttā, <span class="bld">sasa</span> gatihiṃsāpānesu. <span class="bld">Tappitā</span> tesaṃ jāyāpatīnaṃ pitā pana sasuro nāma, <span class="bld">sasa</span>dhātumhā uro. Bhaginiyā putto pana bhāgineyyo nāma, bhaginiyā apaccaṃ <span class="bld">bhāgineyyo,</span> ṇeyyo.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. Dvayaṃ sutassa, sutāya ca puttesu. <span class="bld">Naha</span> bandhane, ritu, <span class="bld">nī</span> naye vā. Puttassa putto <span class="bld">paputto, tta</span>lopo, ussattañca. Sāmibhātā devaro nāma, atha vā sāmibhātā kaniṭṭho sāmino bhātā devaro nāma. Jeṭṭho tu sasuro evoccate. <span class="bld">Divu</span> kīḷāyaṃ, aro.</p>
  700. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0178"></a> dhītupatimhi. <span class="bld">Jana</span> janane, ritu, assāttaṃ, nassa <span class="bld">mā</span>deso ca. Dvayaṃ pitupitari. Pituno pitā <span class="bld">pitāmaho.</span></p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">Husā</span>ntāni padena padena nāmāni. Mātuyā bhaginī <span class="bld">mātucchā,</span> ccho. Pituno bhaginī <span class="bld">pitucchā,</span> pitubhaginī pitucchā bhavetyattho.</p>
  702. <p class="bodytext"><span class="bld">Pitāmaha</span>saddo na kevalaṃ janakapitarameva vadati, atha kho janakapitupitādayopīti etthāpi ‘‘papitāmaho’’ iccudāhaṭo. Pituno ayyako <span class="bld">payyako, tu</span>lopo. <span class="bld">Su</span> savane, ṇhā. <span class="bld">Ṇisa</span>mhi <span class="bld">suṇisā. Sa</span>mhi <span class="bld">husā, ha</span>ttaṃ. Sabbatra ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti ā.</p>
  703. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>. Catukkaṃ ekodare bhātari. Samānodare ṭhito <span class="bld">sodariyo, samāna</span>ssa <span class="bld">so.</span> Samāno gabbho sagabbho, tatra bhavo <span class="bld">sagabbho,</span> ṇo. Samānodare jāto <span class="bld">sodaro.</span> Samānodare jāto <span class="bld">sahajo. Saha</span>saddo tulyavacano.</p>
  704. <p class="bodytext">Mātāpitū te dve janā pitaro vuccante. Ubhinnampi janakabyappadesaniyatattā abhedavacanicchāyaṃ pituttamattheva. Nanvabhedā jāti, tassā cobhayatra sattādekattaṃ, na ca jātiyā <a name="M0.0179"></a> liṅgasaṅkhyā bhavanti, adabbattā bahuvacanaṃ na siyāti? Nesa doso, na hi jātipadatthikassa na dabbaṃ, dabbapadatthikassa vā na jātīti. Kintubhayesaṃpyubhayapadattho ihātthaviseso. Jātipadatthikassa jāti padhānabhūtā dabbaṃ guṇabhūtaṃ, dabbapadatthikassa tu vipariyayo, tatra jātivacanicchāyaṃ dabbe viya liṅgasaṅkhyā vattabbā, tassa ca bahuttā bahuvacanaṃ. Pubbe viyābhedavacanicchāyaṃ putto ca dhītā ca puttā vuccante, jaññattañhi puttabyapadesaniyataṃ dhītaripyatthi, vipariyaye tu na bhavatyanabhidhānato. Bhedavacanicchāyaṃ puttadhītaroti bhavati.</p>
  705. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><span class="paranum">250</span>. Sassu ca sasuro ca sasurāti vuccante. Tadapaccohanasambandhinibandhanā hi byappadeso sassuyampi ṭhito. Bhedavacanicchāyaṃ tu pubbe viya paccatthaṃ saddaniveso. Bhātā ca bhaginī ca bhātaro vuccante. Ekagabbhositattaṃ bhātubyappadesaniyataṃ bhaginiyaṃpyatthi. Tato ekagabbhositattassābhedavacanicchāyaṃ ubho bhātaro vuccante. Ettha ca sabbatrāpi virūpekaseso daṭṭhabbo. Duvidho hi ekaseso sarūpāsarūpavasena. Tatra sarūpekasese bahuvacanameva, itaratra pana dvivacanaṃ, yathā puriso ca puriso ca purisā, nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpaṃ, mātā ca pitā ca pitaroti.</p>
  706. <p class="bodytext">Bālyayobbanavuḍḍhattāni tīṇi vayāni. Tatra tikaṃ bālye. Dvayaṃ yobbane. Bālassa bhāvo <span class="bld">bālattaṃ,</span> ttaṃ. <span class="bld">Tā</span>paccaye <span class="bld">bālatā.</span> Ṇyamhi <span class="bld">bālyaṃ,</span> atha vā <span class="bld">bala</span> pāṇane, balanti assasitapassasitamattena <a name="M0.0180"></a> paṇantīti <span class="bld">bālā,</span> balyante saṃvarīyanteti vā <span class="bld">bālā, bala</span> saṃvaraṇe. Tesaṃ bhāvo <span class="bld">bālattā</span>di. Yuvassa bhāvo <span class="bld">yobbaññaṃ, yobbana</span>ñca, bhāve ṇyo, ṇo ca, atha vā <span class="bld">yu</span> missane, yu, <span class="bld">u</span>ssa <span class="bld">uvā</span>deso, vuddhi. Tesaṃ bhāvo <span class="bld">yobbaññā</span>di.</p>
  707. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. Ye jarākatā sukkā kesādayo, te <span class="bld">palitaṃ</span> nāma siyuṃ, tesaṃ vā yaṃ sukkattaṃ, taṃ palitaṃ nāma. <span class="bld">Paca</span> pāke, ito, <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">la</span>ttañca.</p>
  708. <p class="bodytext">Dvayaṃ valipalitādimati kāyaparipāke. Jīyanti vuḍḍhā bhavanti assaṃ <span class="bld">jarā, jara</span> vayohānimhi, jarā eva <span class="bld">jaratā,</span> sakatthe <span class="bld">tā</span>paccayo. <span class="bld">Vissasā</span>tipi jarāya nāmaṃ. Visesena saṃsate adho pātayatīti <span class="bld">vissasā. Saṃsati’</span>rayaṃ pamādattho, avasaṃsanattho ca, iha avasaṃsanattho, niggahītalopo, dvittañca.</p>
  709. <p class="bodytext">Bālyayobbanavuḍḍhattāni pubbe vuttāni. Idāni tabbatināmānyāha. Tatra addhaṃ chāpasāmaññe. <span class="bld">Putha, patha</span> vitthāre, uko, <span class="bld">puthuko, pala</span> gamane, ṇvu, assittaṃ, dvittañca, <span class="bld">pillako. Chupa</span> samphasse, ussāttaṃ, <span class="bld">chāpo. Kumāra</span> kīḷāyaṃ, <span class="bld">kumāro. Bala</span> pāṇane, ṇo, <span class="bld">bālo, pū</span> pavane, to, sakatthe ko, <span class="bld">potako,</span> itthiyaṃ <span class="bld">potakī.</span> Poto, sāvo, sāvako, abbhako, ḍimbho, susuko, susuiccādīnipi chāpasāmaññatthāni.</p>
  710. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. Bālasāmaññavācakāni <a name="M0.0181"></a> dassetvā visesabālanāmāni dassetumāha <span class="bld">‘‘athu’’</span>ccādi. Uttāno, uttānaṃ vā sayatīti <span class="bld">uttānasayo. Ka</span>paccaye <span class="bld">uttānaseyyako.</span> Thanaṃ pivatīti <span class="bld">thanapo, ḍimbha</span>saddopyatra.</p>
  711. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. Sattakaṃ taruṇe.</p>
  712. <p class="gatha1">Āsoḷasā bhave bālo,</p>
  713. <p class="gatha2">Taruṇo tu tato bhave;</p>
  714. <p class="gatha3">Vuddho tu sattatyāyumhā,</p>
  715. <p class="gathalast">Tīṇi vayāni lakkhaye.</p>
  716. <p class="bodytext"><span class="bld">Tara</span> taraṇe, uṇo. Vayasi yobbane tiṭṭhatīti <span class="bld">vayaṭṭho,</span> to, ‘‘vayo bālyādi pakkhī ca, yobbanañca vayo kvacī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.42]</span> <span class="bld">ruddo, daha</span> bhasmīkaraṇe, aro, <span class="bld">yu</span> missane, a, <span class="bld">uvā</span>deso, <span class="bld">si</span>ssākāro. <span class="bld">Sasa</span> plutagatimhi, u, assuttaṃ, susu, <span class="bld">taruṇa</span>ssa vā pāṭipadikassa <span class="bld">susvā</span>deso. Manuno apaccaṃ mānavo, vaṇṇavikāro, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">māṇavo.</span> Kucchāyaṃ <span class="bld">ka</span>paccayo, <span class="bld">māṇavako</span>ti siddhaṃ. Vuttañca –</p>
  717. <p class="bodytext">‘‘Apacce kucchite mūḷhe, manutossaggiko mato’’ti <span class="note">[mahābhāssa 4.1.161]</span> <span class="bld">dara</span> vidāraṇe, ṇvu.</p>
  718. <p class="bodytext">Dvayaṃ sukhavaḍḍhite kumāre, sukho kumāro <span class="bld">sukumāro, kha</span>lopo, sukhena edhati vaddhatīti <span class="bld">sukhedhito.</span> ‘‘Sukhocito’’tipi <a name="M0.0182"></a> pāṭho, sukhaṃ ucitaṃ sampiṇḍitaṃ etthāti <span class="bld">sukhocito, uca</span> samavāye.</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para254-255"></a><span class="paranum">254-255</span>. Dvipādena vuḍḍhassa nāmāni. Āyumahattaṃ lātīti <span class="bld">mahallako,</span> ṇvu, dvittaṃ. <span class="bld">Vaḍḍha</span> vaḍḍhane, kattari to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ḍho, ḍḍha</span>ssa <span class="bld">ḍo,</span> assuttaṃ, <span class="bld">dhā</span> gatinivattiyaṃ, iro, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">tha</span>ttaṃ, <span class="bld">i</span>ssa <span class="bld">e</span>ttaṃ. <span class="bld">Jara</span> vayohānimhi, kattari to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">innā</span>deso, dhātvantalopo, <span class="bld">ṇa</span>ttañca, <span class="bld">jiṇṇo,</span> sakatthe <span class="bld">ka</span>mhi <span class="bld">jiṇṇako.</span> Pakataṃ vayo yobbanamassāti <span class="bld">pavayo</span>tipi vuḍḍhassa nāmaṃ.</p>
  720. <p class="bodytext"><span class="bld">Valina</span>ntāni pādena nāmāni. Tatra tikaṃ jeṭṭhabhātari. Agge pure kāle, pubbe ca kāle jāyatīti <span class="bld">aggajo, pubbajo</span> ca. Ayañca vuḍḍho ayañca vuḍḍho, ayamimesaṃ visesena vuḍḍhoti <span class="bld">jeṭṭho, vuḍḍha</span>saddā <span class="bld">iṭṭha</span>paccayo, ‘‘vuḍḍhassa jo iyiṭṭhesū’’ti <span class="bld">vuḍḍha</span>ssa <span class="bld">jo. A</span>lope parassāsavaṇṇattaṃ.</p>
  721. <p class="bodytext">Tikaṃ pacchājāte bhātari. Ayañca yuvā ayañca yuvā, ayamimesaṃ visesena yuvāti <span class="bld">kaniṭṭho, kaniyo</span> <span class="note">[kaṇiṭṭho kaṇiyo (ka.)]</span> ca. <span class="bld">Iyiṭṭhe</span>su <span class="bld">yuva</span>saddassa <span class="bld">kanā</span>deso <span class="note">[kaṇādeso (ka.)]</span>. Anu pacchākāle jāto <span class="bld">anujo.</span> Jaghaññe pacchākāle jāto <span class="bld">jaghaññajo.</span> Aparasmiṃ pacchākāle jāto <span class="bld">aparajo</span>ti dvepyatra.</p>
  722. <p class="bodytext">Vali <a name="M0.0183"></a> sithilaṃ taco cammaṃ yassa <span class="bld">valittaco,</span> dvittaṃ. Vali cammametassatthīti <span class="bld">valino,</span> ino. <span class="bld">Uttānasayā</span>dayo <span class="bld">valina</span>ntā vāccaliṅgattā tīsu liṅgesu vattanti, yathā – uttānasayo bālo, uttānasayā kumārī, uttānasayaṃ napuṃsakaṃ.</p>
  723. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. Pañcakaṃ matthake. <span class="bld">Si</span> saye, so, dīgho ca, aṅgesu uttamaṅgattā <span class="bld">uttamaṅgaṃ,</span> uttamo ca taṃ aṅgañcātipi <span class="bld">uttamaṅgaṃ.</span> Sīsañca uttamaṅgañca <span class="bld">sīsottamaṅgāni. Si</span> sevāyaṃ, ro, sevanti etenāti <span class="bld">siro. Muda</span> tose, dho. <span class="bld">Si</span>ssākāro. <span class="bld">Masa</span> āmasane, ttho, sakatthe ko ca, <span class="bld">masi</span> parimāṇe vā.</p>
  724. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ kese. Ke matthake seti tiṭṭhatīti <span class="bld">keso.</span> Sattamiyālopo, <span class="bld">kati</span> chedane, alo, assuttaṃ. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, kammani <span class="bld">ṇa</span>paccayo, <span class="bld">vālo.</span> Uttamaṅge sīse ruhatīti <span class="bld">uttamaṅgaruho.</span> Muddhani jāyatīti <span class="bld">muddhajo.</span> Vālo ca uttamaṅgaruho ca muddhajo ceti itarītarayogadvando. Cikuro, kacotipyatra. <span class="bld">Ci</span> cayane, <span class="bld">kura</span> sadde, anekatthattā chedane. Vaḍḍhamāno cikarīyateti <span class="bld">cikuro, kaca</span> bandhane, a.</p>
  725. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. Kusumagabbhā <span class="bld">kesā</span> kesacūḷā muttikādinā bahi <span class="bld">saṃyatā</span> santhatā dhammilo nāma. Ekato katvā dharīyati <a name="M0.0184"></a> bandhīyatīti <span class="bld">dhammilo,</span> kammani ilo. Dhammena nānādesiyamanussānaṃ samācārena ilatīti vā <span class="bld">dhammilo, ila</span> gamane.</p>
  726. <p class="bodytext">Dvayaṃ kumārānaṃ sikhāpañcake, cūḷattayeti keci. Kākānaṃ pakkhasaṇṭhānattā <span class="bld">kākapakkho.</span> Sikhā eva <span class="bld">sikhaṇḍako,</span> sakatthe ko. <span class="bld">Sikhāsikhaṇḍa</span>saddānamabhedattāyeva hi ‘‘sikhaṇḍī, sikhī cā’’ti moro vutto.</p>
  727. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāso, hattho</span> ca ime dve <span class="bld">kesacaye</span> kesapariyāyato pare hutvā kesānaṃ kalāpe vattanti, na kevalā, yathā – kesapāso kesahattho iccādi. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, pāti rakkhati avayaveti <span class="bld">pāso,</span> so, <span class="bld">pasa</span> bandhaneti keci, ṇo. <span class="bld">Hana</span> gatiyaṃ, avayavā nihananti etthāti <span class="bld">hattho,</span> tho, pakkhopyatra.</p>
  728. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāpasānaṃ</span> vatīnaṃ <span class="bld">tahiṃ</span> kesacaye <span class="bld">jaṭā</span>saddo vuccati, <span class="bld">jaṭa</span> jaṭane, <span class="bld">jaṭa</span> saṅghāte vā, ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. Positabhattādīhi yā banjhate, tatra <span class="bld">veṇī, paveṇī</span> ca. <span class="bld">Vī</span> pajane, pajanaṃ gabbhavimokkho, <span class="bld">vī</span> tantasantāne vā, ṇī. Pakkhe paveṇī.</p>
  730. <p class="bodytext">Dvayaṃ sīsamajjhaṭṭhacūḷāyaṃ. <span class="bld">Cūḷa</span> sañcodane, <span class="bld">cūḷa</span> hāvakaraṇe vā, a. <span class="bld">Sikhā</span> vuttā. Kesapāsīpyatra, nadādi.</p>
  731. <p class="bodytext">Nārīnaṃ <a name="M0.0185"></a> kesamajjhamhi <span class="bld">paddhati</span> ujugatamaggo sīmantoti <span class="bld">mato</span> kathito. Sīmassa anto <span class="bld">sīmanto, sī</span> saye vā, anto, majjhe <span class="bld">ma</span>kāravaṇṇāgamo.</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. Tikaṃ lome. <span class="bld">Lū</span> chedane, vaḍḍhamānaṃ lūyateti <span class="bld">lomaṃ,</span> mo. Tanumhi ruhatīti <span class="bld">tanuruhaṃ,</span> a. <span class="bld">Ruha</span> janane, <span class="bld">rūha</span> pātubhāve vā, mo, <span class="bld">ha</span>lopo, <span class="bld">o</span>ttañca, <span class="bld">lū</span> chedane vā, mo, lassa rattaṃ, <span class="bld">romaṃ.</span> Akkhimhi jātaṃ lomaṃ pamhaṃ, pakhumañcoccate. Paminoti tenāti <span class="bld">pamhaṃ,</span> <span class="bld">pa</span>pubbo <span class="bld">mā</span> parimāṇe, <span class="bld">ha</span>paccayo. Akkhino pakkhadvaye jātaṃ <span class="bld">pakhumaṃ,</span> umo, <span class="bld">ka</span>lopo ca.</p>
  733. <p class="bodytext"><span class="bld">Pumamukhe</span> purisānaṃ mukhe vuttaṃ <span class="note">[pavuṭṭhaṃ (ka.)]</span> lomaṃ massu nāma, <span class="bld">masa</span> āmasane, su, <span class="bld">massu.</span></p>
  734. <p class="bodytext">Tikaṃ <span class="bld">bha</span>mumhi. <span class="bld">Bhama</span> anavaṭṭhāne, <span class="bld">ū, ma</span>lopo, <span class="bld">bhū.</span> Umhi <span class="bld">bhamu, ka</span>paccaye <span class="bld">bhamuko. Bhamuka</span>sahacaraṇato <span class="bld">bhamu</span> pulliṅgo.</p>
  735. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. Tikaṃ nettodake. <span class="bld">Khipa</span> peraṇe, po, issattaṃ. Nette jātaṃ jalaṃ <span class="bld">nettajalaṃ. Asa</span> adhopatane, su, <span class="bld">assu.</span> Nettajalañca assu cāti dvando. <span class="bld">Assu</span> napuṃsake.</p>
  736. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0186"></a> akkhiputtalikāyaṃ. Nette dissamānā tārā <span class="bld">nettatārā. Kaññā</span>saddato taddhito <span class="bld">a</span>paccayo, <span class="bld">kaññā</span>saddassa <span class="bld">kanīnā</span>deso, itthikatākārapare ke pubbo <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">i</span>kāramāpajjate <span class="note">[kātanta 2.2.65]</span>, <span class="bld">kanīnikā.</span> Tārakāpyatra.</p>
  737. <p class="bodytext">Chakkaṃ mukhavivare, kavayo pana tadupalakkhitepi samudāye yujjante. <span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, karaṇe yu. <span class="bld">Mu</span> bandhane, kho, <span class="bld">o</span>ttābhāvo nipātanā, <span class="bld">mukhaṃ. Sabbadharakate</span> pana khaññateti dhātunā mukhanti nipātitaṃ, <span class="bld">khanu</span> avadāraṇe. <span class="bld">Tuḍi</span> toḍane, a. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre vā, ḍo, assuttaṃ. Vadati tenāti <span class="bld">vattaṃ,</span> to, vuccate anenāti vā <span class="bld">vattaṃ. Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, to. <span class="bld">Lapa</span> vacane, karaṇe yu. Ānanti asanti anenāti <span class="bld">ānanaṃ, ana</span> pāṇane, yu. Assaṃpyatra. <span class="bld">Asa</span> bhakkhane. Karaṇe so.</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. Aḍḍhaṃ dante. Dvīsu ṭhānesu dvikkhattuṃ vā jāyateti <span class="bld">dvijo.</span> Lapane mukhe jāyatīti <span class="bld">lapanajo. Dā</span> avakhaṇḍane, dāyati bhakkhamanenāti <span class="bld">danto,</span> anto, <span class="bld">dasa</span> adane vā, dasanti bhojjamanenāti <span class="bld">danto,</span> anto, dhātvantalopo. <span class="bld">Damu</span> damane vā, to. <span class="bld">Daṃsa</span> daṃsane, daṃsate vilikhyate bhakkhamanenāti <span class="bld">daṃsano,</span> yu. <span class="bld">Rada</span> vilekhane, yu, <span class="bld">radano. A</span>mhi <span class="bld">rado.</span></p>
  739. <p class="bodytext"><span class="bld">Dantabhedasmiṃ</span> dantavisese <span class="bld">dāṭhā</span>saddo. Itthiliṅgoyaṃ. <span class="bld">Daṃsa</span>dhātuto ṭho, <span class="bld">daṃsi</span>ssa ca <span class="bld">dā, dāṭhā,</span> muddhajadutiyoyaṃ. <span class="bld">Akkhikoṭīsu</span> <a name="M0.0187"></a> vāmadakkhiṇanettānaṃ antesu <span class="bld">apāṅgo</span> vattati, sarīraṅgasaṅkhātassa kaṇṇassa apa samīpaṃ <span class="bld">apāṅgo.</span></p>
  740. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. Catukkaṃ oṭṭhe. Dante āvarati chādayatīti <span class="bld">dantāvaraṇaṃ. Usa</span> dāhe, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena <span class="bld">ṭṭho, o</span>ttadvittāni, <span class="bld">oṭṭho.</span> Gadrabhepyayaṃ. Atha vā <span class="bld">usa</span> dāhe, ṭṭho, ottadvittādi, ubhayatrāpi muddhajadutiyo, īsaṃ kiñci kālaṃ dhāreti bhakkhametthāti <span class="bld">adharo,</span> īsattho hyatra <span class="bld">a</span>kāro.</p>
  741. <p class="gatha1">‘‘A pume mādhave ñeyyo,</p>
  742. <p class="gatha2">Paṭisedhe tadabyayaṃ;</p>
  743. <p class="gatha3">Īsatthe ca viruddhatthe,</p>
  744. <p class="gathalast">Sadisatthe payogato’’ti. –</p>
  745. <p class="bodytext">Hi <span class="bld">ekakkharakose</span> vuttaṃ. Dasane dante chādayatīti <span class="bld">dasanacchado.</span> Ettha keci <span class="bld">adhara</span>saddena heṭṭhimoṭṭhamevāhu, tesaṃ vacanaṃ ‘‘nettantādharapāṇipādayugalehi’’ccādīhi mahākavipayogehi asaṃsandanato na gahetabbaṃ.</p>
  746. <p class="bodytext">Tikaṃ kapole. <span class="bld">Gaḍi</span> vadanekadese, a, dhātuppakriyatthañhi dhātupāṭhavacanaṃ, sabbatrāpyevaṃ. Kena jalena pūriyateti <span class="bld">kapolo,</span> alo, <span class="bld">kapa</span> acchādane vā, olo, <span class="bld">kapolo,</span> nadādi. <span class="bld">Gaṇḍī.</span> Adharā adhobhāgo <span class="bld">cubukaṃ</span> nāma, cibukaṃpyatra. <span class="bld">Cibu</span> olambake, ṇvu, assuttaṃ.</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0188"></a> gīvāya purobhāge. <span class="bld">Gala</span> adane, karaṇe a, <span class="bld">gila</span> gilane vā, gilati anenāti <span class="bld">galo,</span> issattaṃ. <span class="bld">Kaṇa</span> saddattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, ṭho, <span class="bld">kaṇṭho,</span> muddhajadutiyoyaṃ.</p>
  748. <p class="bodytext">Tikaṃ ekatthaṃ. <span class="bld">Gā</span> sadde, īvo. Kaṃ sīsaṃ dharatīti <span class="bld">kandharā.</span> Siraṃ dharatīti <span class="bld">sirodharā,</span> siro dhiyyate assanti vā <span class="bld">sirodharā, dhā</span> gatinivattiyaṃ, aro.</p>
  749. <p class="bodytext">Suvaṇṇamayo āliṅgo murajabhedo, tena <span class="bld">sannibhā</span> sadisā yā gīvā, sā kambugīvā matā, mahāpurisalakkhaṇametaṃ. Atha vā yā gīvā tīhi lekhāhi <span class="bld">aṅkitā</span> lakkhitā, sā kambugīvā matā, mahāpurisalakkhaṇametañca. Kambu vuccati suvaṇṇaṃ, kambumayena āliṅgena sannibhā gīvā <span class="bld">kambugīvā, kamba</span> saṃvaraṇe, u, kambu.</p>
  750. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. Tikaṃ khandhe. <span class="bld">Ana</span> gatiyaṃ, so. Bhujānaṃ siro matthakaṃ <span class="bld">bhujasiro.</span> Kaṃ matthakaṃ dadhātīti kandho, so eva <span class="bld">khandho ka</span>kārassa <span class="bld">kha</span>kārakaraṇavasena, khamati bhāranti vā <span class="bld">khandho, khamu</span> sahane, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">dho, ma</span>ssa <span class="bld">no,</span> niggahītaṃ vā<a name="M0.0189"></a>. <span class="bld">Tassandhi</span> tassa khandhassa majjhaṃ jattu nāma, yaṃ khandhānaṃ majjhe tiṭṭhati. <span class="bld">Jana</span> janane, <span class="bld">jara</span> vayohānimhi vā, tu, <span class="bld">jattu, taṃ</span> napuṃsakaṃ.</p>
  751. <p class="bodytext">Dvayaṃ bāhumūle. Bāhūnaṃ bhujānaṃ mūlaṃ <span class="bld">bāhumūlaṃ. Kaca</span> bandhane, cho. <span class="bld">Assa</span> kacchassa adhobhāgaṭṭhānaṃ <span class="bld">passaṃ</span> vuccati, <span class="bld">disa</span> pekkhane, <span class="bld">a</span>paccayo, <span class="bld">disa</span>ssa <span class="bld">passā</span>deso.</p>
  752. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. Tikaṃ bāhumhi. Vahati anenāti vāhu, vāhu eva <span class="bld">bāhu,</span> ku <span class="note">[ṇvādi 6]</span>. Bhuñjate anenāti <span class="bld">bhujo. Bhuja</span> pālanajjhohāresu. Bāhu ca bhujo ceti dvando, ete dve dvīsu, itthiyaṃ <span class="bld">bhujā.</span> Vahati yāyāti <span class="bld">bāhā.</span> Aparosaddopyatra <span class="note">[a pārosaddopyatra (ka.), a paveṭṭhasaddopyatra (?)]</span>.</p>
  753. <p class="bodytext">Tikaṃ hatthe. <span class="bld">Hasa</span> hasane, tho. <span class="bld">Hara</span> haraṇe vā. Nakkhattepyayaṃ. <span class="bld">Kara</span> karaṇe, a. <span class="bld">Paṇa</span> byavahārathutīsu, i. <span class="bld">Pā</span> rakkhane vā, ṇi. Karo ca pāṇi ca <span class="bld">karapāṇayo.</span> Pañcasākho, sayopyatra.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakoṭṭhanto</span> hatthagaṇṭhi maṇibandho nāma. Pakoṭṭho nāma āmaṇibandhaṃ kapparassa adhobhāgo. Maṇivikatiṃ bandhati etthāti <span class="bld">maṇibandho. Kusa</span> akkose, ṭho, <span class="bld">pakoṭṭho.</span></p>
  755. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhujamajjhagaṇṭhimhi. <span class="bld">Kapu</span> hiṃsāyaṃ, aro. <span class="bld">Kupparo</span>tipi pāṭho, tadā assuttaṃ. <span class="bld">Kapu</span> hiṃsāyaṃ, oṇi, kapoṇi, itthiyaṃ. Kaphoṇīpyatra, tattha <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">pha</span>ttaṃ.</p>
  756. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Pāṇissa</span> <a name="M0.0190"></a> pāṇitalassa sambandhīnaṃ maṇibandhakaniṭṭhānaṃ dvinnaṃ <span class="bld">antaraṃ</span> bahiṭṭhānaṃ <span class="bld">karabho</span> vuccati, yena kumārakā satthaṃ katvā aññamaññaṃ paharanti, <span class="bld">kara</span> hiṃsāyaṃ, abho, <span class="bld">kara</span> karaṇe vā.</p>
  757. <p class="bodytext">Dvayaṃ aṅgulimatte. Karassa pāṇissa sākhā <span class="bld">karasākhā. Agi</span> gatyattho, <span class="bld">aṅga</span> gamanattho vā, uli. Itthiliṅgoyaṃ <span class="note">[(nadādi) (ka.)]</span>, <span class="bld">aṅguli.</span></p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Tā</span> aṅguliyo pañcappabhedā, yathā – aṅguṭṭho tajjanī majjhimā anāmikā kaniṭṭhā ceti kamā siyuṃ. <span class="bld">Aṅga</span> gamanattho, assuttaṃ, agge pure tiṭṭhatīti vā <span class="bld">aṅguṭṭho,</span> niggahītāgamo, assuttañca. <span class="bld">Tajja</span> hiṃsāyaṃ, tajjeti yāya, sā <span class="bld">tajjanī,</span> yu, nadādi. Majjhe tiṭṭhatīti <span class="bld">majjhimā.</span> Natthi nāmamassāti <span class="bld">anāmikā,</span> sakatthe ko. Atisayena khuddakāti <span class="bld">kaniṭṭhā.</span> Yuvappānaṃ kana, kaṇa vā iyiṭṭhesu.</p>
  759. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. Tajjanyādīhi yute aṅguṭṭhe <span class="bld">tate</span> pasārite sati padesādikā catasso saññā kamato siyuṃ, yathā – tajjanīyute <a name="M0.0191"></a> aṅguṭṭhe tate <span class="bld">padeso. Disa</span> pekkhane. Majjhimayute aṅguṭṭhe tate <span class="bld">tālo, tala</span> patiṭṭhāyaṃ. Anāmikāsahite aṅguṭṭhe tate gokaṇṇo, gokaṇṇasadisattā, tappamāṇattā vā <span class="bld">gokaṇṇo,</span> atha vā gokaṇṇo nāma eko migaviseso, takkaṇṇasadisappamāṇattā <span class="bld">gokaṇṇo,</span> tālo ca gokaṇṇo ca <span class="bld">tālagokaṇṇā.</span> Liṅgabhedā ‘‘tālagokaṇṇavidatthī’’ti na vuttaṃ, kaniṭṭhāyute aṅguṭṭhe tate vidatthi, vitanotīti vitatthi, vitatthi eva <span class="bld">vidatthi, tanu</span> vitthāre,ti, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">tho. Vidatthi.</span> ‘‘Kamā tato’’tipi pāṭho.</p>
  760. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuñcito</span> saṅkocito pāṇi <span class="bld">pasatā</span>khyo, <span class="bld">pa</span>pubbo <span class="bld">sara</span> gatiyaṃ, to. Pamāṇappakaraṇato vitatañjaliyevāyaṃ kavīhi icchito. Sampuṭañjali panāyaṃ, pasāritasahitā <span class="note">[pasāritasahitattā (ka.)]</span> yassa aṅguliyo bhavantīti.</p>
  761. <p class="gatha1">Kuñcito ca tataṅguṭṭho, sapatākoti sammato;</p>
  762. <p class="gathalast">Patākehi tu hatthehi, sampuṭañjali icchito.</p>
  763. <p class="gatha1">Devatānaṃ garūnañca, pitūnañce’cchito pure;</p>
  764. <p class="gathalast">Atthappakaraṇādīhi, bhedo ñeyyo tahiṃ tahiṃ.</p>
  765. <p class="bodytext">Yathā jalañjaliṃ dadāti, añjalinā pivati, devoyaṃ katañjaliriti. Puṭañjalissa vā vakkhamānattā idha vitatañjaliyeva.</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. Tikaṃ sappakoṭṭhe vitatakare. <span class="bld">Ramu</span> kīḷāyaṃ, tano, <span class="bld">ma</span>lopo, <span class="bld">ratanaṃ,</span> maṇibuddhādīsu ca. <span class="bld">Kuka</span> ādāne, u<a name="M0.0192"></a>, dvittaṃ. <span class="bld">Hasa</span> dhātumhā tho, to vā, <span class="bld">hattho,</span> hatthasahitattā vā pakoṭṭho <span class="bld">hattho.</span></p>
  767. <p class="bodytext">Dvayaṃ sampuṭañjalimhi. Karamayo puṭo <span class="bld">karapuṭo, añja</span> byattigatikantīsu, ali, añjali. Karapuṭo ca añjali ceti <span class="bld">karapuṭañjalī.</span></p>
  768. <p class="bodytext">Dvayaṃ nakhe. Kare jāyati ruhatīti <span class="bld">karajo.</span> Natthi khaṃ indriyaṃ etthāti <span class="bld">nakho,</span> saññāsaddattā na attaṃ, avisayattā vā. Punabbhavo, kararuho, nakharotipi nakhassa nāmāni.</p>
  769. <p class="bodytext">Dvayaṃ puṭaṅgulikaretikhyāte muṭṭhimhi. <span class="bld">Khaṭa</span> icchāyaṃ, ṇvu, <span class="bld">khada</span> hiṃsāyaṃ vā, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ṭo. Mu</span> bandhane,ti, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭho,</span> dvittaṃ.</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Passadvayavitthatā</span> passadvayepi vitatā pasāritā <span class="bld">sahakarā</span> sapāṇayo dve bāhū byāmo nāma, byāmīyate anenāti <span class="bld">byāmo, vi</span>pubbo <span class="bld">yāma</span> añche. <span class="bld">Uddhaṃ</span> upari tatā vitatā bhujā ca poso ca tesaṃ samuditānaṃ pamāṇasadisaṃ pamāṇaṃ yassa tasmiṃ <span class="bld">uddhantatabhujaposappamāṇe porisa</span>saddo vattati. <span class="bld">Bhuja</span>saddena sahakarā bhujā gayhate, ekassa <span class="bld">pamāṇa</span>saddassa lopo, purisassa pamāṇaṃ <span class="bld">porisaṃ. Purisa</span>saddo cettha sakarabhujapurisaṃ vadati, tīsu, yathā – porisaṃ jalaṃ, poriso hatthī, porisī yaṭṭhi.</p>
  771. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. Dvayaṃ urasi. <span class="bld">Usa</span> dāhe, ro, <span class="bld">sa</span>lopo, <span class="bld">ara</span> gatimhi vā, assukāro. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, yo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">do.</span> Koḷaṃ <span class="note">[koṭṭha (ka.)]</span><a name="M0.0193"></a>, bhujantaraṃ, vakkhotipi uronāmāni. Tikaṃ uroje. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, tanoti icchanti <span class="bld">thano, ta</span>ssa <span class="bld">tho, thana</span> devasadde, <span class="bld">thana</span> coriye vā. <span class="bld">Kuca</span> saṅkocane, <span class="bld">kuco.</span> Payo khīraṃ dhāretīti <span class="bld">payodharo.</span> Kuco ca payodharo cāti dvando.</p>
  772. <p class="bodytext"><span class="bld">Thanaggasmiṃ</span> thanassa agge cūcukaṃ, napuṃsake. ‘‘Cūcuko so kucānana’’nti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.77]</span> tu <span class="bld">ratanakoso, cu</span> cavane, uko, dvittaṃ, dīgho ca, <span class="bld">cūcukaṃ, cancu</span> gatiyaṃ vā, uko, <span class="bld">na</span>lopo, assūkāro, <span class="bld">cūcukaṃ.</span></p>
  773. <p class="bodytext">Dvayaṃ <span class="bld">piṭṭhe</span> kāyassa pacchābhāge. <span class="bld">Piṭa</span> saddasaṅghātesu, to. Itaratra <span class="bld">ti, pisu</span> secane vā.</p>
  774. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. Tikaṃ tanumajjhe. Majjhe bhavo <span class="bld">majjho. Laga</span> saṅge, a. Majjhe bhavaṃ <span class="bld">majjhimaṃ.</span> Catukkaṃ udare. <span class="bld">Kusa</span> akkose, chi, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">co. Gaha</span> upādāne, ani, <span class="bld">ī</span>mhi <span class="bld">gahaṇī,</span> gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti vā <span class="bld">gahaṇī,</span> gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso, tejodhātumhi pana yathābhuttāhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato <span class="bld">gahaṇī. U</span>pubbo <span class="bld">dara</span> gamane. Udarati uddhaṃ gacchati vāyu yatrāti <span class="bld">udaraṃ. Gu</span> sadde, abho, dvittādi, <span class="bld">gabbho.</span> Picaṇḍa jaṭhara tundāpyatra.</p>
  775. <p class="bodytext"><span class="bld">Kucchisambhave</span> kucchiṭṭhe koṭṭho, anto cāti ime dve vattanti, <span class="bld">kusa</span> akkose, to, ṭho vā. <span class="bld">Ama</span> gamanattho, to.</p>
  776. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0194"></a> kaṭiyaṃ. <span class="bld">Hana</span>dhātumhā yu, <span class="bld">ha</span>ssa dvittaṃ, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">jo, hana</span>ssa <span class="bld">gho</span> ca, <span class="bld">jaghanaṃ.</span> Nicchayena tamatīti <span class="bld">nitambo, tamu</span>dhātumhā bo. <span class="bld">Sū</span> pasave, ṇi. <span class="bld">Kaṭa</span> vassāvaraṇesu, kaṭyate āvarīyate vatthādīhi <span class="bld">kaṭi,</span> i, ete dve nāriyaṃ. Ettha ca <span class="bld">jaghana</span>saddena itthikaṭiyā aggabhāgo, <span class="bld">nitamba</span>saddena itthikaṭiyā pacchābhāgo, sesadvayena kaṭisāmaññaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ, vuttañca ‘‘pacchā nitambo thīkaṭyā, jaghanaṃ tu puro bhave’’ti <span class="note">[amara 16.74]</span>.</p>
  777. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Liṅga</span>ntaṃ liṅgasāmaññe. Aṅge sarīre jāyatīti <span class="bld">aṅgajātaṃ, aṅga</span>saddo sarīravācako, aṅgametassatthīti katvā. Rahasi ṭhāne jātaṃ aṅgaṃ <span class="bld">rahassaṅgaṃ,</span> sattamiyālopo, issattaṃ, <span class="bld">sa</span>ssa dvittañca. Vatthena guyhitabbanti <span class="bld">vatthaguyhaṃ. Miha</span> secane, karaṇe yu, mihati retomuttāni yenāti <span class="bld">mehanaṃ. Ni</span>pubbo <span class="bld">miha</span> secane, to, <span class="bld">nimittaṃ.</span> Uttamaṅgattā <span class="bld">varaṅgaṃ. Vaja</span> gatiyaṃ, assīkāro, paccayehi vinā jāyatīti vā <span class="bld">bījaṃ,</span> virahattajotako hyettha <span class="bld">vi</span>kāro. <span class="bld">Phala</span> nipphattiyaṃ, phalati etena puttanti <span class="bld">phalaṃ.</span> Liṅgati ‘‘itthī, puriso’’ti vibhāgaṃ gacchati yenāti <span class="bld">liṅgaṃ.</span> <span class="bld">Liṅga</span> <a name="M0.0195"></a> gamane, līnaṃ apākaṭaṃ aṅganti vā <span class="bld">liṅgaṃ.</span> Etesu <span class="bld">bījaphala</span>saddā aṇḍepi vattanti.</p>
  778. <p class="bodytext">Dvayaṃ purisaliṅgapasibbake. <span class="bld">Ama</span> gamane, ḍo, <span class="bld">aṇa</span>saddattho vā, ḍo, <span class="bld">aḍi</span> aṇḍatthe vā, to. <span class="bld">Kusa</span> akkose, ṇo. <span class="bld">Aṇḍa</span>saddo cettha bījepi, aṇḍakosoti samuditampi kosassa nāmaṃ, ‘‘kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā’’ti <span class="note">[pārā. 13, 14]</span> hi vuttaṃ, <span class="bld">amarakosepi</span> <span class="note">[amarakose 16.76]</span> aṇḍakosoti samuditeneva nāmaṃ vuttaṃ. Ettha ca aṇḍassa bījassa koso <span class="bld">aṇḍakoso</span>ti viggaho kātabbo.</p>
  779. <p class="bodytext">Dvayaṃ itthiyā aṅgajāte. <span class="bld">Yu</span> missane, adhikaraṇeni, <span class="bld">yoni,</span> itthiyaṃ pume cāyaṃ, itthī ca pumā ca <span class="bld">itthipumaṃ,</span> tasmiṃ. Bhajanti asminti <span class="bld">bhagaṃ.</span> Māramandira mārakūpā cātra.</p>
  780. <p class="bodytext"><a name="para274-275"></a><span class="paranum">274-275</span>. Tikaṃ itthipurisānaṃ sambhave. Sucissa paṭipakkho <span class="bld">asuci, i</span>kāranto, dvīsu, sambhavaliṅgo vā. <span class="bld">Saṃ</span>pubbā <span class="bld">bhū</span>dhātumhā a. <span class="bld">Saka</span> sāmatthiyaṃ, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ko,</span> assuttaṃ, <span class="bld">suca</span> soke vā, ko.</p>
  781. <p class="bodytext">Dvayaṃ vaccamagge. Punanti anenāti <span class="bld">pāyu. Pū</span> pavane, u, ūssāyo, <span class="bld">paya</span> gamanattho vā, payati vaccamanenāti <span class="bld">pāyu,</span> <a name="M0.0196"></a> karaṇe u, ayaṃ <span class="bld">purise</span> pulliṅge vattati. <span class="bld">Guda</span> kīḷāyaṃ, a. Apānaṃpyatra.</p>
  782. <p class="bodytext">Aṭṭhakaṃ vacce. <span class="bld">Gūtha</span> karīsossagge, <span class="bld">gupa</span> gopane vā, tho. <span class="bld">Kira</span> vikiraṇe, īso, <span class="bld">karīsaṃ. Vara</span> varaṇasambhattīsu, co, gūthañca karīsañca vaccañceti dvando, tāni vikappena pume vattanti, niccaṃ napuṃsake, pulliṅgattaṃ tesaṃ katthaciyeva, sabbatra napuṃsakattameva bahulantyattho. <span class="bld">Mala</span> calane, a, <span class="bld">mala</span> dhāraṇe vā. <span class="bld">Saka</span> sattiyaṃ, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cho.</span> Uccārīyate jahyateti <span class="bld">uccāro, u</span>pubbo <span class="bld">cara</span>dhātu cajane, ukkhipane ca vattati. <span class="bld">Miha</span> secane, lo, vaṇṇavipariyayo, ḷattañca. Avakarīyateti <span class="bld">ukkāro,</span> avassuttaṃ, <span class="bld">kira</span> vikkhipane. Samalaṃpyatra. <span class="bld">Samu</span> upasame, alo.</p>
  783. <p class="bodytext">Dvayaṃ mutte. <span class="bld">Su</span> savane, savanaṃ sandanaṃ, curādi, ṇo. <span class="bld">Muca</span> mocane, to, <span class="bld">mutta</span> passāve vā. <span class="bld">Uccate</span> kathīyate. <span class="bld">Gomutte</span> gavaṃ sambandhini mutte <span class="bld">pūtimutta</span>saddo vattati. Ajja pavattampi hi taṃ duggandhabhāvena pūtimuttantveva vuccati, yathā ‘‘pūtikāyo’’ti. Assādīnaṃ male <span class="bld">chakaṇa</span>saddo, <span class="bld">saka</span> sattiyaṃ, yu, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cho.</span></p>
  784. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. Nābhiyā adhobhāgo vatthi nāma, so dvīsu. Vatthi muttapuṭaṃ. ‘‘Muttāsayapuṭo vatthi’’riti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.73]</span> <span class="bld">ratanamālā.</span> Vasati muttametthāti <span class="bld">vatthi, vasa</span> nivāse,ti, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">tho, tthi</span>paccayena vā siddhaṃ. Ucchaṅgaṃ aṅkañca ime dve ubho saddā <a name="M0.0197"></a> pume vattanti. Ussajjati etthāti <span class="bld">ucchaṅgaṃ, saja</span> saṅge, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cho,</span> dvittaṃ. <span class="bld">Aṅka</span> gamanattho, a, aṅko, atha vā <span class="bld">aṅka</span> lakkhaṇe, a, <span class="bld">aṅko,</span> ‘‘ucchaṅgacihanesva’ṅko’’ti <span class="bld">amarakose</span> <span class="note">[amara kose 23.4]</span>.</p>
  785. <p class="bodytext">Dvayaṃ jāṇūparibhāge. <span class="bld">Ara</span> gamane, u, assūkāro. <span class="bld">Sanja</span> saṅge, āsajjati vatthamatrāti <span class="bld">satthi,</span> thi. Ūru ca satthi ceti dvando, napuṃsakepi.</p>
  786. <p class="bodytext">Tikaṃ jāṇumhi, ūruno pabbaṃ gaṇṭhi <span class="bld">ūrupabbaṃ. Jana</span> janane, ṇu. Dvitte <span class="bld">jaṇṇu.</span></p>
  787. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. Dvayaṃ pādagaṇṭhimhi. <span class="bld">Gupa</span> rakkhaṇe pho, sakatthe ko. Pādassa gaṇṭhi <span class="bld">pādagaṇṭhi.</span> Ghuṭikāpyatra. <span class="bld">Ghuṭa</span> parivattane, ghuṭyate aneneti <span class="bld">ghuṭikā,</span> ṇvu.</p>
  788. <p class="bodytext">Dvayaṃ pādassa pacchābhāge gopphakassādho bhāge. Pume tūti <span class="bld">tva</span>ntaṃ liṅgapadaṃ. <span class="bld">Pasa</span> bādhanaphusanesu,ti, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṇo, sa</span>ssa <span class="bld">ho,</span> vaṇṇavipariyayo, <span class="bld">ṇi</span>paccayena vā siddhaṃ. <span class="bld">Sa</span>kāravaṇṇāgame vuddhiyañca <span class="bld">pāsaṇhi.</span> Elipyatra, <span class="bld">ila</span> gatiyaṃ,ti, <span class="bld">ta</span>lopo.</p>
  789. <p class="bodytext">Dvayaṃ pādagge. Pādassa aggaṃ <span class="bld">pādaggaṃ.</span> Pakaṭṭhaṃ padaṃ <span class="bld">papada</span>nti kammadhārayo. ‘‘Papado’’tipi pāṭho. Tikaṃ pāde. <span class="bld">Pada</span> gatimhi, ṇo, pajjateti <span class="bld">pādo.</span> Pajjate gacchatīti, a. <span class="bld">Cara</span>mhā karaṇe yu, <span class="bld">caraṇaṃ,</span> idaṃ pume vikappena, niccaṃ napuṃsake. Aṅghipyatra, <span class="bld">ahi</span> gatiyaṃ. I, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">gho.</span></p>
  790. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0198"></a> hatthādyavayave. <span class="bld">Aṅgi</span> gatyattho, a. <span class="bld">Ava</span>pubbo <span class="bld">yu</span> missane, a. Patīko, apaghanopyatra. <span class="bld">Pati</span>pubbā <span class="bld">i</span>mhā ko. <span class="bld">Apa</span>pubbā <span class="bld">hani</span>mhā a, <span class="bld">ghanā</span>deso ca.</p>
  791. <p class="bodytext">Dvayaṃ passaṭṭhimhi. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, su, <span class="bld">ḷi</span>kāravaṇṇāgamo, sakatthe ko, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">pho.</span> Aḷāgame <span class="bld">phāsukā.</span> ‘‘Pāsuḷikā, pāsukā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Phusa</span> samphassetipi dhātu, tadā <span class="bld">u</span>paccayādi.</p>
  792. <p class="bodytext">Dvayaṃ aṭṭhimatte. <span class="bld">Asu</span> khepane, i, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">ṭṭho, aṭṭhi,</span> idaṃ <span class="bld">paṇḍake</span> napuṃsake vattati. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe, tu, itthī. Kīkasaṃ, kullaṃpyatra. <span class="bld">Galassa</span> kaṇṭhassa heṭṭhimante jātamaṭṭhi <span class="bld">galantaṭṭhi. Aka</span> gamane, kho, sakatthe ko.</p>
  793. <p class="bodytext"><a name="para279-280"></a><span class="paranum">279-280</span>. Dvayaṃ sirasoṭṭhikhaṇḍe. Samudite tu <span class="bld">karoṭi,</span> itthī <span class="note">[amara 16.69]</span>. <span class="bld">Kapu</span> sāmatthiye, aro, kaṃ sīsaṃ pāletīti vā <span class="bld">kapparo,</span> rasso, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">ra</span>ttañca. Kaṃ pālayatīti<a name="M0.0199"></a>, kammādimhi ṇo. ‘‘Siroṭṭhimhi kapālo’thī, ghaṭādisakalepice’’ti <span class="bld">ruddo</span> <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.68]</span>. Kapālo athīti <span class="note">[anitthīti attho]</span> chedo. <span class="bld">Kapāla</span>saddo vikappena pulliṅgo. <span class="bld">Kaḍi</span> chede, aro. Mahatī sirā <span class="bld">mahāsirā, sirā</span>ti ca. <span class="bld">Si</span> bandhane, ro.</p>
  794. <p class="bodytext">Tikaṃ susiravatyaṃ vāyuvahantasirāyaṃ. Tividhā hi kāyasirā ekā vāyuvahā, aparā suttamivāṭṭhibandhinī, aññā āhāravāhinī antakhyā. Tatra tatiyena paṭhamā, paṭhamadutiyehi dutiyā ca dīpitā, tatiyā pana parato vakkhati. <span class="bld">Naha</span> bandhane, aru. <span class="bld">Si</span> bandhane, ro. <span class="bld">Dhama</span> sadde, yu. Nadādi, ani vā, <span class="bld">dhamanī.</span></p>
  795. <p class="bodytext">Tatiyaṃ dassetumāha ‘‘rasaggasā’’tyādi. Rasaṃ gasatīti <span class="bld">rasaggasā, gasa</span> adane. Rasaṃ harati netīti <span class="bld">rasaharaṇī,</span> yu, nadādi.</p>
  796. <p class="bodytext">Tikaṃ maṃse. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, so. <span class="bld">Misa</span> sadde, <span class="bld">ā</span>pubbo āmasane vā. <span class="bld">Pisa</span> avayave, to. Palalaṃ, kabbaṃpyatra.</p>
  797. <p class="bodytext">Dvayaṃ ātapādinā sukkhamaṃse. Tiliṅgakantūti <span class="bld">tva</span>ntaṃ liṅgapadaṃ. <span class="bld">Vala, valla</span> saṃvaraṇe, ūro, itthiyaṃ ‘‘itthiyamato <span class="bld">ā</span>paccayo’’ti ā, <span class="bld">vallūrā.</span> Uddhaṃ tattaṃ <span class="bld">uttattaṃ. Tapa</span> santāpe, to.</p>
  798. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. Catukkaṃ lohite. <span class="bld">Ruha</span> janane, to, <span class="bld">ito</span> vā. Runjhate cammenāti <span class="bld">rudhiraṃ,</span> iro. <span class="bld">Soṇa</span> vaṇṇe, to. <span class="bld">Rañja</span> rāge, to. Asaṃ, khatajaṃpyatra <span class="note">[khatā jāyate (cintāmaṇiṭīkā 16.64)]</span>.</p>
  799. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0200"></a> kheḷe. <span class="bld">Lā</span> ādāne, alo, itthiyamā, <span class="bld">lala</span> icchāyaṃ vā, itthiyamā. <span class="bld">Khela</span> gatiyaṃ, a. <span class="bld">Khala</span> calane, sañcaye vā, ṇo, ḷattaṃ, khaṃ vā ākāsaṃ ilatīti <span class="bld">kheḷo. Ila</span> gatiyaṃ, kammani ṇo, <span class="bld">ila</span> gatimhi vā, a, isse.</p>
  800. <p class="bodytext">Dvayaṃ pitte. <span class="bld">Mā</span> parimāṇe, dhu. <span class="bld">Mada</span> ummāde vā, ṇu, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">dho.</span> Māyūti pāṭhe <span class="bld">maya</span> gatiyaṃ, ṇu. <span class="bld">Mādhumāyu</span>saddā dve <span class="bld">purise</span> pulliṅge. Apidadhātīti <span class="bld">pittaṃ. Api</span>pubbo <span class="bld">dhā</span> pidhāne, to, <span class="bld">a</span>lopo, bhujādi, <span class="bld">pittaṃ,</span> napuṃsake.</p>
  801. <p class="bodytext">Dvayaṃ semhe. <span class="bld">Silisa</span> silesane, curādi, silisyate atreti <span class="bld">semho,</span> mana, <span class="bld">lisa</span>ssa <span class="bld">ho,</span> vaṇṇavipariyayo. Itaratra umo, <span class="bld">silesumo.</span> Kaphopyatra, kena toyena phāti vuddhi yassa <span class="bld">kapho,</span> nerutto.</p>
  802. <p class="bodytext"><a name="para282-283"></a><span class="paranum">282-283</span>. Vilīno vibhūto sneho <span class="bld">vasā</span>tyuccate, <span class="bld">vasa</span> nivāse, ā. Dvayaṃ avilīnasnehe. <span class="bld">Mida</span> snehane, ṇo. <span class="bld">Vapa</span> bījasantāne, a, <span class="bld">vapā.</span> ‘‘Vapā vivaramedesū’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe, amarakose</span> pana medādīnamekatthatā dīpitā, vuttañhi tattha ‘‘medo tu vapā vasā’’ti <span class="note">[amara 16.64]</span>.</p>
  803. <p class="bodytext">Tikaṃ candanasuvaṇṇādyalaṅkārakatasarīrasobhāyaṃ. <span class="bld">Kapu</span> sāmatthiye, ākappanaṃ <span class="bld">ākappo,</span> ṇo. ‘‘Nepacche gehamatte <a name="M0.0201"></a> ca, veso vesyāgahepi <span class="note">[vessagahepi (ka.)]</span> ce’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.99]</span> <span class="bld">rabhaso. Vasa</span> kantiyaṃ, <span class="bld">visi</span> byāpane vā, ṇo. Nissesato pathanaṃ pakhyānaṃ <span class="bld">nepacchaṃ, patha</span> pakhyāne ghyaṇa. Paṭikammaṃ, pasādhanaṃpyatra.</p>
  804. <p class="bodytext">Chakkaṃ hārādyābharaṇe. <span class="bld">Maḍi</span> bhūsāyaṃ, karaṇe yu. <span class="bld">Sādha</span> saṃsiddhiyaṃ, yu, <span class="bld">sāṭha</span> saṅkhāragatīsu vā, <span class="bld">pasāṭhanaṃ,</span> muddhajadutiyotra. <span class="bld">Bhūsa</span> alaṅkāre, karaṇeyeva yu. Ābhariyyate tanti <span class="bld">ābharaṇaṃ, bhara</span> bharaṇe, kammani yu. Alaṃ vibhūsanaṃ kariyyateneneti <span class="bld">alaṅkāro,</span> ṇo. <span class="bld">Piḷandha</span> bhūsane, karaṇe yu. Parikkhāropyatra <span class="note">[parikaropyatra (ka.)]</span>.</p>
  805. <p class="bodytext">Dvayaṃ makuṭe. <span class="bld">Kira</span> vikiraṇe, īṭo. <span class="bld">Maki</span> maṇḍane, uṭo. Mukuṭotipi pāṭho, ete dve anitthī.</p>
  806. <p class="bodytext">Dvayaṃ makuṭaggaṭṭhe nāyakamaṇimhi. Makuṭacūḷāyaṃ cumbitā maṇi <span class="bld">cūḷāmaṇi.</span> Makuṭasirasi cumbitā maṇi <span class="bld">siromaṇi.</span></p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. Dvayaṃ uṇhīsapaṭṭe. Siraso veṭhanaṃ <span class="bld">siroveṭhanaṃ. U</span>pubbo <span class="bld">naha</span> bandhane, īso, vaṇṇavikāro. Yaṃ bahukālaṃ debyāmanussesvapi bhavati, tatra kaṇṇābharaṇe <span class="bld">kuṇḍalā</span>didvayaṃ. <span class="bld">Kuḍi</span> dāhe, alo. <span class="bld">Veṭha</span> veṭhane, kaṇṇassa veṭhanaṃ <span class="bld">kaṇṇaveṭhanaṃ,</span> muddhajadutiyoyaṃ.</p>
  808. <p class="bodytext">Tikaṃ tāḷakākhye kaṇṇābharaṇe. Kaṇṇānaṃ bhūsanaṃ <span class="bld">kaṇṇikā, kaṇṇā</span> bhūsane bahulalakkhaṇe ṇiko. Kaṇṇacchadanaṃ <a name="M0.0202"></a> pūrati yena so <span class="bld">kaṇṇapūro.</span> Kaṇṇassa vibhūsanaṃ <span class="bld">kaṇṇavibhūsanaṃ,</span> karaṇe yu. Tālapattaṃpyatra.</p>
  809. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. Dvayaṃ gīvābharaṇe. Kaṇṭhassa bhūsā <span class="bld">kaṇṭhabhūsā,</span> thī. Gīvāyaṃ bhavaṃ <span class="bld">gīveyyaṃ,</span> bhavatthe eyyo, gīvāya ābharaṇaṃ vā gīveyyaṃ, <span class="bld">gīva</span>to ābharaṇe eyyo.</p>
  810. <p class="bodytext">Dvayaṃ muttāvaliyaṃ. Harīyate mano yena <span class="bld">hāro.</span> Muttānaṃ āvali panti <span class="bld">muttāvali.</span> Hārāsaddopyatra.</p>
  811. <p class="bodytext">Catukkaṃ pakoṭṭhābharaṇe. Pakoṭṭho nāma kapparassādhobhāgo. <span class="bld">Nī</span> naye, uro, <span class="bld">iyā</span>deso. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, ayo, anitthī, <span class="bld">niyuro</span>pi. <span class="bld">Kaṭa</span> vasāvaraṇagatīsu, ṇvu. Pari samantato harati cittaṃ yanti <span class="bld">parihārakaṃ,</span> ṇvu. Avāpakopyatra.</p>
  812. <p class="bodytext"><a name="para286-287"></a><span class="paranum">286-287</span>. Dvayaṃ muttādighaṭitavalayavikatyābharaṇe. <span class="bld">Kā</span> sadde, <span class="bld">kaṇa</span>paccayo, <span class="bld">kaṇa</span> sadde vā, dvittaṃ, <span class="bld">kaṅkaṇaṃ, kaki</span> gatyatthe <a name="M0.0203"></a> vā, yu, <span class="bld">kaki</span> lolye vā, kaṅkati yenāti <span class="bld">kaṅkaṇaṃ,</span> karaṇe yu. Karassa bhūsā <span class="bld">karabhūsā,</span> thī.</p>
  813. <p class="bodytext">Dvayaṃ khuddaghaṇṭikāyaṃ. Kiṃ kucchitaṃ kaṇatīti <span class="bld">kiṅkaṇī,</span> nadādi. Kiṅkiṇītipi pāṭhantaraṃ, tadā yadādi. Khuddā eva ghaṇṭā <span class="bld">khuddaghaṇṭikā,</span> sakatthe ko, <span class="bld">ghaṭa</span> calane.</p>
  814. <p class="bodytext">Dvayaṃ aṅgulyābharaṇe. Aṅguliyaṃ bhavaṃ <span class="bld">aṅgulīyakaṃ,</span> īyo, sakatthe ko, aṅgulīnamābharaṇaṃ <span class="bld">aṅgulyābharaṇaṃ.</span> Ummikāpyatra. Tamevāṅgulīyakaṃ <span class="bld">sākkhara</span>makkharavantaṃ ‘‘muddikā, aṅgulimuddā’’ti coccate. <span class="bld">Muda</span> tose, ṇvu, ā, <span class="bld">muddikā,</span> phalavisesepyayaṃ. Aṅguliyaṃ bhavā muddā <span class="bld">aṅgulimuddā.</span></p>
  815. <p class="bodytext">Dvayaṃ itthikaṭyābharaṇe. <span class="bld">Rasa</span> sadde, kattari yu, ā, <span class="bld">rasanā.</span> Sāyeva <span class="bld">inī</span>mhi <span class="bld">rasanī.</span> ‘‘Sāre dhanimhi rasanaṃ, jivhāyaṃ rasanā na so’’ti <span class="bld">ruddo.</span> Mehanassa khassa mālā <span class="bld">mekhalā</span>ti nirutti, mehanindriyassa mālātyattho. Kāñcī sattakī, sārasanaṃpyatra.</p>
  816. <p class="gatha1">Ekayaṭṭhi bhave kāñcī, mekhalā tva’ṭṭhayaṭṭhikā;</p>
  817. <p class="gathalast">Rasanā soḷasā ñeyyā, kalāpā pañcavīsati <span class="note">[kalāpo pañcavīsako (cintāmaṇiṭīkā 16.108)]</span>.</p>
  818. <p class="bodytext">Tikaṃ sovaṇṇe pagaṇḍabhūsane. Pagaṇḍo nāma kapparassoparibhāgo. <span class="bld">Ke</span> sadde, uro, <span class="bld">yā</span>gamo. <span class="bld">Aṅga</span> gamane. Do. Bāhumūlassa, bāhumūle vā bhavaṃ vibhūsanaṃ <span class="bld">bāhumūlavibhūsanaṃ.</span></p>
  819. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. Catukkaṃ itthicaraṇavibhūsane. Aṅgadākāraṃ pādabhūsanaṃ <span class="bld">pādaṅgadaṃ. Maji</span> saddattho, īro, pāde kaṭakaṃ <span class="bld">pādakaṭakaṃ.</span> Ūnaṃ pādaṃ pūretīti <span class="bld">nūpuro,</span> vaṇṇavipariyayo. Pādakaṭako ca nūpuro ceti <span class="bld">kaṭaka</span>saddassa pulliṅgepi pavattanato <a name="M0.0204"></a> dvandasamāso. Tulākoṭi, haṃsakopyatra. <span class="bld">Tula</span> gatikoṭilye. Kuṭilakoṭittā <span class="bld">tulākoṭi,</span> pume. Haṃsagatittā <span class="bld">haṃsako.</span></p>
  820. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. Mukhaphullādayo alaṅkārappabhedā siyuṃ. Mukhaphullaṃ nāma suvaṇṇamayo mukhālaṅkāro, mukhe phullatīti <span class="bld">mukhaphullaṃ, phulla</span> vikasane, dantādīsu suvaṇṇamayālaṅkāropi mukhaphullameva. <span class="bld">Uṇṇataṃ</span> suvaṇṇādiracitaṃ nalāṭābharaṇaṃ, <span class="bld">u</span>pubbo <span class="bld">namu</span> namane. Ettha ca mukhaphulluṇṇatānaṃ visesaṃ vipariyayenāpīti vadanti. Gāvīnaṃ thanākārattā gatthanaṃ, ossattaṃ, tameva uttamattā <span class="bld">uggatthanaṃ,</span> catuyaṭṭhiko hārabhedo. <span class="bld">Gamu</span> gamane, ṇvu, dvittaṃ, assittañca, <span class="bld">giṅgamakaṃ,</span> bāttiṃsayaṭṭhiko hārabhedova. <span class="bld">Ādinā</span> addhahāro, māṇavako, ekāvalī, nakkhattamālādayo hārabhedā ca saṅgayhanti <span class="note">[amara 16.106]</span>.</p>
  821. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. Pajjaṃ vatthamatte. <span class="bld">Cila</span> vassane, cilyate acchādīyateti, ṇo, thiyaṃ <span class="bld">celī.</span> Chada saṃvaraṇe, <span class="bld">ā</span>pubbo karaṇe, yu. <span class="bld">Vasa</span> acchādane, vasyate acchādīyateti <span class="bld">vatthaṃ,</span> tho. <span class="bld">Ṇa</span>mhi <span class="bld">vāso. Yu</span>mhi <span class="bld">vasanaṃ. Ama</span> gamane, karaṇe yu, <span class="bld">aṃsukaṃ,</span> raṃsipariyāyopyayaṃ. <span class="bld">Amba</span> sadde, kattari aro. <span class="bld">Paṭa</span> gamane, karaṇe a, sobhanacelepyayaṃ. <span class="bld">Du</span> gamane, karaṇe so, dvittaṃ, durūpaṃ asati khepatīti vā <span class="bld">dussaṃ,</span> durūpaṃ asati dīpetīti vā <span class="bld">dussaṃ, du</span>pubbo <span class="bld">asa</span> dittiyaṃ<a name="M0.0205"></a>. <span class="bld">Cala</span> vasane, assottaṃ, ḷattañca. <span class="bld">Saṭa</span> rujāvisaraṇagatyāvasānesu, ṇvu.</p>
  822. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. Pajjaṃ vatthabhede. Tatrādidvayaṃ dukūlakhye vatthe. <span class="bld">Khu</span> sadde, mo, <span class="bld">khuma</span>saddā vikāre ṇo, khumāya vikāro <span class="bld">khomaṃ,</span> khumā nāma atasī, tabbakkalasambhavaṃ vatthaṃ, vāccaliṅgoyaṃ. <span class="bld">Kūla</span> āvaraṇe, dukkhena kulyateti <span class="bld">dukūlaṃ,</span> dumehi jātaṃ kūlanti vā <span class="bld">dukūlaṃ.</span> Keci pana ‘‘dukūlampi ekaṃ vatthantaraṃ, na khomanāma’’nti vadanti. Taṃ ‘‘khoma’maṭṭe dukūle ca, atasīvasanepi ca’’, ‘‘khoma’maṭṭe dukūlecā’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahatikaṇḍasesesu</span> <span class="note">[nānatthasaṅgaha 3.3.295]</span> vuttattā na gahetabbaṃ. Koso nāma kimigabbho, tato jātattā <span class="bld">koseyyaṃ,</span> eyyo, ‘‘koseyyaṃ kimikosottha’’nti <span class="note">[amara 16.111]</span> hi vuttaṃ. Koseyyameva dhotaṃ paṭṭuṇṇaṃ nāma, vuttañca ‘‘paṭṭuṇṇaṃ dhotakoseyya’’nti <span class="note">[amara 16.113]</span>. Pattuṇṇantipi pāṭhantaraṃ. Paṭṭuṇṇaraṭṭhe jātattā <span class="bld">paṭṭuṇṇa</span>ntipi vadanti. <span class="bld">Kamu</span> kantiyaṃ, kamanīyattā <span class="bld">kambalo,</span> raṅkunāmakassa hariṇavisesassa lomenasañjātavatthaṃ <span class="note">[rāṅkavaṃ vigaromajaṃ (amara 16.111)]</span>, alo, <span class="bld">vā</span>gamo ca majjhe. <span class="bld">Vā</span>saddo <span class="bld">kambala</span>saddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti. <span class="bld">Rallako</span>pi <span class="note">[amara 16.116]</span> kambalapariyāyo. <span class="bld">Saṇa</span> sadde, kattari a, saṇo nāma thirattaco eko rukkhayoni, yassa tacena kevaṭṭādayo jālādīni karonti, saṇassa vikāro <span class="bld">sāṇaṃ,</span> vatthaṃ. Migalomāni koṭṭetvā sukhumāni katvā katamambaraṃ <span class="bld">koṭumbaraṃ, kuṭa</span> chedane, usso, assu, koṭumbaraṭṭhejātattā vā <span class="bld">koṭumbaraṃ.</span> Bhaṅgaṃ nāma khomādīni sabbāni <a name="M0.0206"></a> ekajjhāni vomissetvā katavatthaṃ, <span class="bld">bhanja</span> avamaddane, atha vā bhaṅgaṃ nāma sāṇaphalaṃ, tabbikārattā vatthaṃ <span class="bld">bhaṅgaṃ,</span> vuttañca <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> ‘‘bhaṅgā sāṇākhyasassepī’’ti. <span class="bld">Sassa</span>saddena cettha phalaṃ vuttaṃ, ‘‘rukkhādīnaṃ phalaṃ sassa’’nti <span class="note">[amara 14.15]</span> vacanato. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. <span class="bld">Vatthantaraṃ</span> vatthaviseso. <span class="bld">Ādinā</span> kappāsādayopi gahitā.</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para292-293"></a><span class="paranum">292-293</span>. Catukkaṃ paridhānabhūte adhovatthe. Adhobhāge vasīyateti <span class="bld">nivāsanaṃ, ni</span>saddo adhobhāgassa jotako. <span class="bld">Vasa</span> acchādane, kammani yu. Bāhulyena antare majjhe bhavaṃ <span class="bld">antarīyaṃ,</span> īyo. Samānaliṅgattā dvando. Antare bhavaṃ <span class="bld">antaraṃ,</span> ṇo. Antare majjhe bhavo vāso <span class="bld">antaravāsako,</span> sakatthe ko. Upasaṃbyānaṃpyatra <span class="note">[amara 16.117]</span>.</p>
  824. <p class="bodytext">Pañcakaṃ uparidhāne. <span class="bld">Vara</span> acchādane, <span class="bld">pa</span>pubbo, kammani ṇo, ubhayatrāpi vuddhi, <span class="bld">pāvāro.</span> Uttarasmiṃ dehabhāge āsajjateti <span class="bld">uttarāsaṅgo, ā</span> pubbo <span class="bld">sañja</span> saṅge. Upari saṃvīyate pidhīyate bāhulyenāti, yu. <span class="bld">Upasaṃ</span>pubbo <span class="bld">vī</span> tantasantāne. Uttarasmiṃ dehabhāge bhavaṃ vijjamānaṃ <span class="bld">uttaraṃ, uttarīya</span>ñca, ṇo, īyo ca. Saṃbyānaṃpyatra.</p>
  825. <p class="bodytext">Navaṃ vatthaṃ ahatanti <span class="bld">mataṃ</span> kathitaṃ, na haññati yaṃ pāsāṇādīhīti <span class="bld">ahataṃ.</span> Tantato aciramāharitaṃ vatthaṃ. Anāhataṃ, nippavāṇi, tantakaṃpyatra. Vuttañca ‘‘anāhataṃ nippavāṇi, tantakañca navambare’’ti <span class="note">[amara 16.112]</span>.</p>
  826. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0207"></a> cirakālattā niddase jiṇṇavatthe. Natthi anto dasā yassa <span class="bld">nantakaṃ,</span> sakatthe ko. Kucchito paṭo <span class="bld">kappaṭo, kappa</span> vitakke vā, aṭo. Dvayaṃ athiravatthe, jiṇṇavasanaṃ athiraṃ vatthaṃ. ‘‘Paṭa’’iti carati phoṭatīti <span class="bld">paṭaccaraṃ,</span> paṭaccarameva <span class="bld">paḷaccaraṃ,</span> ḷattaṃ.</p>
  827. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. Dvayaṃ koṭikādisannāhe, coḷe ca. <span class="bld">Kaca</span> bandhane, uko, niggahītāgamo ca. Vāṇaṃ saraṃ vārayatīti <span class="bld">vāravāṇo,</span> kammani ṇo, abhidhānato <span class="bld">vāra</span>ssa pubbanipāto, anitthiyamete. Vatthassa avayave <span class="bld">dasā</span>saddo itthī. ‘‘Dasā vatyamavatthāyaṃ, vatthaṃse bahumhi dvisū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.114]</span> <span class="bld">rabhaso. Dā</span> chedane, kammani so, rasso.</p>
  828. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttamaṅgamhi</span> sīse yo kañcuko suvaṇṇādimayo, so ‘‘nāḷipatto’’ti kathito. Nāḷipatto taṃsaṇṭhāno suvaṇṇādipaṭo nāḷipatto. Sīsakaṃ, siriyaṃ, sirohantipi tassa nāmāni.</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Tikaṃ dīghatte. <span class="bld">Ā</span>pubbo <span class="bld">yamu</span> uparame, ṇo. Ā bhuso yāti gacchatīti vā <span class="bld">āyāmo, yā</span> gatipāpuṇesu, mo. Dīghassa bhāvo <span class="bld">dīghatā. Ruha</span> janane, ṇo.</p>
  830. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0208"></a> vitthāre. Vatthavisaye ‘‘osāro’’ti rūḷhe. Samantato nayhatīti <span class="bld">pariṇāho, naha</span> bandhane, ṇo. Vitthārena saraṇaṃ visāro, so eva <span class="bld">visālatā.</span></p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. Catukkaṃ cīvare. Arahataṃ dhajo <span class="bld">arahaddhajo,</span> rūḷhiyā tadaññacīvaresu. Kasāyena, kasāvena ca rattaṃ <span class="bld">kāsāyaṃ, kāsāva</span>ñca, samānaliṅgattā dvando. Ci caye, īvaro. Vatthakhandhehi cīyateti <span class="bld">cīvaraṃ.</span></p>
  832. <p class="bodytext">Maṇḍalādayo <span class="bld">tadaṅgāni</span> samūhabhūtassa cīvarassa avayavāni. <span class="bld">Maḍi</span> bhūsāyaṃ, alo, <span class="bld">maṇḍalaṃ.</span> Cīvarapariyantoyaṃ mahāpathaviyā cakkavāḷapabbato viya cīvarassa samantato tiṭṭhati. Vivaṭṭo nāma cīvaramajjhagatamaggo, so hi visuṃ visuṃ vaṭṭatīti <span class="bld">vivaṭṭo</span>ti vuccati, <span class="bld">vaṭṭa</span> āvaṭṭane. Kusi nāma maggānaṃ majjhagatavatthakhaṇḍaṃ, <span class="bld">kusa</span> chedane, kammani i, <span class="bld">kusi,</span> pumitthiyaṃ.</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. Phalādīnaṃ yāni cattāri santi, etā vatthassa <span class="bld">yoniyo</span> kāraṇāni tato taduppattito. Kappāsikaṃ vatthaṃ <span class="bld">phālaṃ</span> nāma phalavikārattā, vikāre ṇo, tīsu. Yathā – phālo paṭo, phālā celī, phālaṃ vatthaṃ. Khomādayo pana paṭā <span class="bld">tacabbhavā</span> tacato sañjātā.</p>
  834. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. Koseyyaṃ <a name="M0.0209"></a> vatthaṃ <span class="bld">kimijaṃ</span> nāma. Migalomamayantu <span class="bld">kambalaṃ.</span> Dvayaṃ byavadhāyakapaṭe, kaṇḍapaṭepīti keci. <span class="bld">Samānatthā</span> ete dve tulyatthātyattho. <span class="bld">Ju</span> gatiyaṃ, bhūvādi, <span class="bld">ju</span> bandhane vā, yu, <span class="bld">anakā</span>deso, <span class="bld">sā</span> itthī. Tiro karīyati pidhīyati yāya, sā <span class="bld">tirokaraṇī,</span> yu. Patisīrāpyatra. <span class="bld">Pati</span>pubbo <span class="bld">si</span> bandhane, ro.</p>
  835. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Dvayaṃ uparibandhapaṭe, <span class="bld">atha</span>saddotra liṅgādijotako. Uddhaṃ locate bandhīyateti <span class="bld">ullocaṃ, luca</span> dassane. Candātape vitanyateti <span class="bld">vitānaṃ, tanu</span> vitthāre, ṇo, curādi. Dvayampi punnapuṃsakanti <span class="bld">īritaṃ</span> kathitaṃ.</p>
  836. <p class="bodytext">Dvayaṃ sināne. <span class="bld">Naha</span> soce, karaṇe yu, <span class="bld">sinā</span> soce, karaṇe yu, ‘‘sināne’’ti sattamyantaṃ padaṃ. Dvayaṃ kulyādinā <span class="note">[kuṭyādinā (ka.), kujjanādinā (nissaya), kuṅkumahaliddādinā (cintāmaṇiṭīkā 16.121)]</span> aṅganimmalīkaraṇe. Ubbattīyate visārīyate malamaneneti <span class="bld">ubbattanaṃ, vatu</span> vattane, bhūvādi. <span class="bld">Majja</span> suddhiyaṃ, yu. <span class="bld">Sama</span>nti dvayamidaṃ samānatthaṃ.</p>
  837. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. Tikaṃ nalāṭakate cittake. Tilakākati <span class="bld">tilako.</span> Cittakākati <span class="bld">cittakaṃ. Ca</span>kārena tamālapattākati <span class="bld">tamālapattaṃ</span><a name="M0.0210"></a>. Sāmaññena visesakaṃ, ubho <span class="bld">visesakatilakā</span> anitthī, sesadvayaṃ napuṃsakaṃ <span class="note">[amara 16.123]</span>.</p>
  838. <p class="bodytext">Tikaṃ candane, <span class="bld">cadi</span> hilādane, hilādanaṃ sukhāpanaṃ, yu. Gandhānaṃ sāro uttamo <span class="bld">gandhasāro,</span> gandhayutto sāro thiraṃso vā gandhasāro. Malayadīpagirimhi jāyatīti <span class="bld">malayajo.</span> Bhaddasirīpyatra.</p>
  839. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. Tikaṃ pītacandane. ‘‘Gosīsa’’iti pabbate malaye dese jātaṃ <span class="bld">gosīsaṃ,</span> go viya jalaṃ viya sītanti vā gosītaṃ, tadeva <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">sa</span>kāraṃ katvā <span class="bld">gosīsaṃ.</span> Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya <span class="bld">telapaṇṇikaṃ.</span> Manaṃ haratīti hari, tameva candananti <span class="bld">haricandanaṃ.</span> Pītasāru, susītaṃpyatra. <span class="bld">Gosīsā</span>dayo tayo pume, napuṃsake ca vattanti.</p>
  840. <p class="bodytext">Catukkaṃ rattacandane. Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya <span class="bld">tilapaṇṇī.</span> Purimena bhedakaraṇatthaṃ na vuddhi. Pattamaṅgamasseti <span class="bld">pattaṅgaṃ,</span> khuddapaṇṇatāya appadhānapattamiccattho. ‘‘Aṅgaṃ gattanti kopāya-patīkesvappadhānake’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe. Rañja</span> rāge, hetukattari yu. Rattavaṇṇatāya rattañca taṃ candanañceti <span class="bld">rattacandanaṃ, amarakose</span> pana <span class="bld">‘‘gosīsā</span>dīni <span class="bld">rattacandana</span>ntāni visese vattantī’’ti <span class="note">[amara 16.131]</span> vuttāni. Tatra gosīsassa yathāvuttoyevattho. Dhavalaṃ, susītalaṃ, candanaṃ, telapaṇṇikaṃ malayapabbatadesajameva. <span class="bld">Hari</span> maṇḍūko, tadākāre pabbate jātaṃ candanaṃ <span class="bld">haricandanaṃ.</span> Pakkambaphalagandhi pītavaṇṇaṃ. <span class="bld">Tilapaṇṇīpattaṅgāni</span> rattacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanassa nāmāni.</p>
  841. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0211"></a> rattacandane. Atha vā tilapaṇyādīni cattāri lohitacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanavisesassa nāmāni. Kucandanaṃpyatra. ‘‘Pattaṅgaṃ rañjanaṃ rattaṃ, patraṅgañca kucandana’’nti <span class="bld">ratanamālāyaṃ.</span></p>
  842. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. Dvayaṃ vaṇijādīnaṃ ‘‘kāḷeyā’’iti rūḷhepītakaṭṭhe. Kāḷavaṇṇaṃ anusarati sīlenāti <span class="bld">kāḷānusārī,</span> kāḷavaṇṇajanakotyattho. Kāḷaṃ janetīti kāḷiyaṃ, <span class="bld">‘‘kāḷīya</span>kantu kāḷeyaṃ, vaṇṇadaṃ kantijāsaka’’nti <span class="note">[jāsakaṃ kantidāyakaṃ (cintāmaṇiṭīkā 16.126)]</span> <span class="bld">byāḍi.</span></p>
  843. <p class="bodytext">Tikaṃ agarusāmaññe. <span class="bld">Lū</span> chedane, ho. Lahunāmattā <span class="bld">agaru. Ra</span>ssa <span class="bld">la</span>tte <span class="bld">agalu,</span> dvayaṃ pume. Vaṃsikaṃ, rājārahaṃ, kimijaṃ, joṅgakaṃpyatra.</p>
  844. <p class="bodytext">Asmiṃ agarumhi kāḷe sati ‘‘kāḷāgarū’’tyuccate. Mallikāpupphagandhi agaru pana maṅgalyoccate.</p>
  845. <p class="bodytext">Dvayaṃ sallakīdave. Turukkho vutto. <span class="bld">Piḍi</span> saṅghāte, ṇvu. Sihalo, yāvaṇopyatra.</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Dvayaṃ miganābhiyaṃ. <span class="bld">Kattha</span> silāghāyaṃ, ūro, nadādi, sakatthe ko. Migassa mado <span class="bld">migamado,</span> migo marati yenāti vā migamaro, so eva <span class="bld">migamado.</span></p>
  847. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0212"></a> kuṭṭhe. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, ṭho, to vā, ‘‘kuṭādīhi ṭho’’ti ṭho, <span class="bld">kuṭṭhaṃ,</span> rogabhedepi. Attano chāyūpagate aje pāletīti <span class="bld">ajapālakaṃ,</span> ṇvu. Pāribhābyaṃ, pākalaṃ <span class="note">[phālakī (ka.)]</span>, uppalaṃ, vāppaṃpyatra.</p>
  848. <p class="bodytext">Dvayaṃ piḍaṅge. Rogaṃ lunanto aṅgati gacchatīti <span class="bld">lavaṅgo.</span> Devānaṃ kusumaṃ pupphaṃ <span class="bld">devakusumaṃ.</span> Sirisaññaṃpyatra.</p>
  849. <p class="bodytext">Dvayaṃ kuṅkume. Kasmīraraṭṭhe jātaṃ <span class="bld">kasmīrajaṃ.</span> Aggisikhaṃ, varaṃ, vallīkaṃ, pītanaṃ, rattasaṅkocaṃ, pisunaṃ, dhīraṃ lohitacandanaṃpyatra.</p>
  850. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Dvayaṃ dhunake. Yakkhehi kato dhūpo <span class="bld">yakkhadhūpo,</span> yakkho devo. Sajjarukkhassa sileso <span class="bld">sajjulaso.</span> Assu, <span class="bld">si</span>lopo, essattañca, sajjassa raso davo sajjulaso, assu, <span class="bld">la</span>ttañca. Sajjarasotipi pāṭho. Rālo, sabbaraso, bahurūpopyatra.</p>
  851. <p class="bodytext">Tikaṃ takkole. <span class="bld">Takka</span> vitakke, olo. <span class="bld">Kula</span> saṅkhyāne, ṇvu. Kosayuttaṃ phalametassāti <span class="bld">kosaphalaṃ.</span> Dvayaṃ jātiphale. Kosasahitaṃ jātiphalametassāti <span class="bld">jātikosaṃ.</span> Jātiphalametassa, na kittimanti <span class="bld">jātiphalaṃ.</span></p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. Pajjaddhaṃ kappūre, ghano hutvā saratīti <span class="bld">ghanasāro.</span> Abbhamiva sitaṃ <span class="bld">sitabbho,</span> abhidhānato pubbanipāto, <span class="bld">kappa</span> <a name="M0.0213"></a> sāmatthiye, ūro. Candasañño, himavāluko, himāvhayopyatra.</p>
  853. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ lākhāyaṃ, ā bhuso rattaṃ karotīti <span class="bld">alattako, la</span>ttaṃ, kvi. <span class="bld">Yu</span> missane, ṇvu. <span class="bld">Lākha</span> sosane, a, <span class="bld">lā</span> ādāne vā, kho. <span class="bld">Jana</span> janane, tu, <span class="bld">na</span>lopo. Dumāmayopyatra.</p>
  854. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Dvayaṃ saraladdave. Siriyā lakkhiyā āvāso <span class="bld">sirivāso.</span> Saralanāmakassa rukkhassa davo raso <span class="bld">saraladdavo.</span> Pāyaso, vakadhūpo, siriveṭṭhopyatra. ‘‘Sirivāse paramanne ca, pāyaso sammato pume’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 16.129]</span> <span class="bld">ruddo.</span> Dvayaṃ añjane. <span class="bld">Añju</span> byattimakkhanagatikantīsu, yu. <span class="bld">Kajja</span> byasane. Kajjati roganti <span class="bld">kajjalaṃ,</span> alo.</p>
  855. <p class="bodytext">Dvayaṃ gandhagāhāpanacuṇṇe, <span class="bld">vasa</span> hiṃsattho, vasati duggandhanti vāso, ṇo, <span class="bld">vāsa</span> upasevāyaṃ vā, <span class="bld">vasa</span> nivāse vā. So eva cuṇṇaṃ. <span class="bld">Yuja</span> yoge, kammani ṇo, vāso eva yogo <span class="bld">vāsayogo.</span> Dvayaṃ vilepanamatte. <span class="bld">Vaṇṇa</span> vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu, curādi. Vaṇṇayatīti <span class="bld">vaṇṇakaṃ.</span> Ṇvu. <span class="bld">Lipa</span> upadehe. Vilepīyateti <span class="bld">vilepanaṃ,</span> kammani yu.</p>
  856. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. Yo gandhamālyadhūpādīhi vatthatambulādīnaṃ saṅkhāro, taṃ ‘‘vāsana’’mityuccate, <span class="bld">vāsa</span> upasevāyaṃ, vāsīyate saṅkharīyateti <span class="bld">vāsanaṃ,</span> yu.</p>
  857. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0214"></a> pupphadāme. <span class="bld">Mā</span> māne, lo, <span class="bld">mala</span> dhāraṇe vā, a. Mālova mālyaṃ. <span class="bld">Dama</span> gatiyaṃ, pupphāni damantyatreti <span class="bld">pupphadāmaṃ,</span> pupphānaṃ rāsikaraṇaṭṭhānamiccattho. <span class="bld">Dā</span> lavane vā, mo. <span class="bld">Amarakose</span> pana ‘‘mālāmālyāni muddhani pavattāya mālāya nāmānī’’ti <span class="note">[amara 16.135]</span> vadati. <span class="bld">Mālamālya</span>saddā pupphepi, ‘‘mālā mālyaṃ pasune’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Dvayaṃ gandhaggāhite vatthādo. <span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, kammani to, vuddhādi. Vāsāpeti gandhaṃ gāhāpeti yanti <span class="bld">vāsitaṃ, vasa</span> nivāse, kamme to, tīsu, yathā – bhāvito paṭo, bhāvitā celī, bhāvitaṃ vatthaṃ. Vāsito, vāsitā, vāsitaṃ vatthaṃ.</p>
  858. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. Pañcakaṃ muddhamālāyaṃ. <span class="bld">Tasi</span> alaṅkāre, bhūvādi. Uddhaṃ tasīyateti <span class="bld">uttaṃso.</span> Sikhāyaṃ jāto <span class="bld">sekharo,</span> ro. Muddhaṃ avati rakkhatīti <span class="bld">aveḷā, ava</span> rakkhaṇe, elo, ḷattaṃ. ‘‘Āveḷā’’tipi pāṭho, dīghattaṃ. Sekharo ca āveḷā cāti dvando. Muddhani alaṅkataṃ mālyaṃ <span class="bld">muddhamālyaṃ,</span> tasmiṃ. <span class="bld">Ava</span>pubbo <span class="bld">tasi</span> alaṅkāre, uddhaṃ tasīyateti avataṃso, so eva <span class="bld">vaṭaṃsako,</span> sakatthe ko, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭo,</span> anekatthattā upasagganipātānaṃ uddhaṃbhāvajotako cettha <span class="bld">ava</span>saddoti tathottaṃ.</p>
  859. <p class="bodytext">Tikaṃ seyyāyaṃ. Sayantyassaṃ <span class="bld">seyyā,</span> yo. Sayantyatreti <span class="bld">sayanaṃ, sena</span>ñca. Ubhayatrapi adhikaraṇe yu, isse, <span class="bld">e aya,</span> itaratra ettaṃ, ‘‘vā paro asarūpā’’ti alopo ca, sayanīpyatra.</p>
  860. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0215"></a> mañce. <span class="bld">Pari</span>pubbo <span class="bld">aki</span> lakkhaṇe, ṇo, <span class="bld">i</span>lopo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">la</span>ttaṃ. <span class="bld">Maci</span> dhāraṇocchāyapūjanesu, bhūvādi a, sakatthe ko. Khaṭāpyatra, khaṭyate ākaṅkhate sayanatthikehīti <span class="bld">khaṭā, khaṭa</span> ākaṅkhāyaṃ.</p>
  861. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. Dvayaṃ mañcādhāre. Mañcassa ādhāro <span class="bld">mañcādhāro.</span> Paṭipajjati pavattati seyyā yena, so <span class="bld">paṭipādo.</span> Mañcaṅge mañcāvayave <span class="bld">aṭani</span>saddo itthiyaṃ, <span class="bld">aṭa</span> gamanattho, ani, yu vā, nadādi, rasso.</p>
  862. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. Kuḷīrapādādayo ime cattāro <span class="bld">mañcantarā</span> mañcabhedā siyuṃ. Tattha kuḷīro kakkaṭako tassa saṇṭhānapādattā <span class="bld">kuḷīrapādo.</span> Aṭaniyaṃ āhacco, āhacca vā pādo tiṭṭhati yassāti <span class="bld">āhaccapādo,</span> pubbapakkhe ‘‘riccā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ricca</span>paccayanto <span class="bld">āhacca</span>saddo, parapakkhe tu <span class="bld">tvā</span>paccayanto, yassa aṭanichidde pādo pavisitvā tiṭṭhati, so āhaccapādo. <span class="bld">Masa</span> āmasane, āro, sakatthe ko. Yassa pādacchidde aṭani pavisitvā tiṭṭhati, so <span class="bld">masārako.</span> Bundena pādena saha ekābaddhā aṭani yassa so <span class="bld">bundikābaddho,</span> ekārassittaṃ. Ettha ca majjhe dvinnaṃ mañcānaṃ lakkhaṇaṃ vipariyayenāpi vadanti.</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. Dvayaṃ sīsādhāre. Visesena sīsaṃ vahatīti <span class="bld">bibbohanaṃ,</span> yu, <span class="bld">ba</span>ttaṃ, assottañca. Upadhīyate sīsāsanaṃ karīyateti <span class="bld">upadhānaṃ,</span> yu, <span class="bld">dhā</span> dhāraṇe.</p>
  864. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0216"></a> sāmaññapīṭhe. <span class="bld">Pīṭha</span> hiṃsāsaṃkilesesu, bhūvādi, ṇvu, ā. <span class="bld">Yadādi</span>nā <span class="bld">ke</span> paccaye itthikatākāre pare pubbo <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">i</span>kāramāpajjate, <span class="bld">‘‘ke’’</span>ti kiṃ? Cetanā. ‘‘Paccaye’’ti kiṃ? Bakā. ‘‘Itthī’’ti kiṃ? Pācakā. ‘‘Kata’’iti kiṃ? Vuttakammā, kammapaccayoyaṃ, <span class="bld">ta</span>paccaye pīṭhaṃ <span class="note">[moggallāna 4.142 suttampi passitabbaṃ]</span>. Āsate asminti <span class="bld">āsanaṃ.</span></p>
  865. <p class="bodytext">Dvayaṃ uttamārahapīṭhe. <span class="bld">Kuca</span> saṃpaccanakoṭilyapatithambhavilekhanesu, cho. Bhaddaṃ kalyāṇaṃ pīṭhaṃ <span class="bld">bhaddapīṭhaṃ.</span> Gajadantādimayakesamajjaniyampi dvayamidamāhu. Tadā pasādhanī, kaṅkatikāpyatra. <span class="bld">Pīṭhantare</span> dīghapīṭhe <span class="bld">āsandī</span> matā. <span class="bld">Sada</span> visaraṇagatyāvasānesu, nadādi, bindāgamo ca.</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>. Āyāmavitthāravasena mahanto āsanappabhedo ‘‘kojavo’’ti mato, <span class="bld">kuju</span> theyyakaraṇe, ṇo, kuyaṃ pathaviyaṃ javatīti vā <span class="bld">kojavo,</span> ju gatiyaṃ. Dīghena lomena yutto āsanappabhedo <span class="bld">‘‘gonako’’</span>ti mato, <span class="bld">gu</span> sadde, yu, sakatthe ko, ussottaṃ.</p>
  867. <p class="bodytext">Dvayaṃ attharaṇe. Migalomapuṇṇatāya jātaṃ <span class="bld">uṇṇāmayaṃ. Thara</span> santharaṇe, <span class="bld">pā</span>dipubbova, na kadācipi <span class="bld">pā</span>dirahito, ā bhuso tharīyateti <span class="bld">attharaṇaṃ,</span> yu.</p>
  868. <p class="bodytext">Dvayaṃ saṃsibbanacittake. Cittarūpamassatthīti <span class="bld">cittakaṃ.</span> Bāhulyena na <span class="bld">i</span>kārāgamo. Vānena saṃsibbanena sañjātaṃ cittarūpamassāti <span class="bld">vānacittakaṃ,</span> sakatthe ko.</p>
  869. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0217"></a> nirantarapupphapaṭe. Ghanaṃ sandhibhūtaṃ puppharūpametthāti <span class="bld">ghanapupphaṃ.</span> Paṭalametissātthīti <span class="bld">paṭalikā,</span> iko. Dvayaṃ bahumudulome setavatthe. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, sivatthikehi sevīyateti <span class="bld">seto,</span> to. <span class="bld">Paṭa</span> gamane, ṇvu, <span class="bld">paṭikā,</span> addhendupāsāṇepi.</p>
  870. <p class="bodytext">Dvīsupi pariyantesu yassā dasā santi, sā <span class="bld">uddalomī,</span> uditaṃ dvīsu lomaṃ dasā yassā sā <span class="bld">uddalomī,</span> issattaṃ, dvittañca. Ekasmiṃ pariyanteyeva dasā yassā <span class="bld">ekantalomī,</span> ekasmiṃ ante pariyante lomaṃ dasā yassātthīti <span class="bld">ekantalomī,</span> uddalomī ca ekantalomī ceti <span class="bld">uddalomiekantalomino,</span> ‘‘padānaṃ sandhi vatticchāto, na samāsantaragesū’’ti vuttepi gāthābhāvato chandohānibhayā visandhi. Yattha pana gāthāyampi <span class="note">[agāthāyampi (?)]</span> visandhi ‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’ntiādimāhā’’tyādīsu, tattha kathanti? ‘‘Na samāsantaraṅgesū’’ti imassāniccattā tatthāpi na doso, ‘‘nena niddiṭṭhamanicca’’nti hi paribhāsitaṃ <span class="note">[naghaṭitaṃ aniccaṃ (paribhāsendusekhara 97)]</span>.</p>
  871. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Tadeva</span> yathāvuttadvayameva soḷasannaṃ itthīnaṃ <span class="bld">naccayoggaṃ</span> naccassa yogyaṭṭhānabhūtaṃ ‘‘kuttaka’’mityuccate. <span class="bld">Hi</span> padapūraṇe. ‘‘Naccayogyamhī’’tipi pāṭho, tadā bhāvasattamī. Karonti <a name="M0.0218"></a> ettha naccanti <span class="bld">kuttakaṃ, kara</span> karaṇe, to, assu, bhujādi, sakatthe ko.</p>
  872. <p class="bodytext">Sīhādirūpehi vicittarūpaṃ vatthaṃ, āsanaṃ vā <span class="bld">vikatikā</span> nāma bhave, ekasseva hi kattuno pakativikatisaṅkhātāvatthāvasena dvittaṃ, vatticchāvasena liṅgasaṅkhyāvibhattibhedañca hoti, yathā – manussā yakkhabhattaṃ ahesuṃ, sattappakaraṇāni abhidhammo nāma bhavanti, devadatto rajjaṃ pāpuṇātīti. Yatra hi pakatiyā vā vikatiyā vāti dvinnampi vuttatā siyā, tatra vācako pakatiyāyeva saṅkhyaṃ gaṇhāti, netarassa tannissitabhāvenāppadhānato <span class="note">[kaccāyanasāre 6-7 gāthāsu passitabbaṃ]</span>. Yadā pana pakatiyā sambandhādibhāvaṃ vattumicchati, tadā attanā vattabbassa aññatthassābhāvā vikatipyuccate vācakena, yathā – devadattassa rajjaṃ pāpuṇāti, idha pana liṅgabhedeneva vuttaṃ ‘‘cittaṃ vikatikā bhave’’ti. Vikarīyateti <span class="bld">vikati.</span></p>
  873. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>. Kaṭṭissakoseyyasaṅkhātānaṃ dvinnamattharaṇānaṃ karaṇappakāraṃ dassetuṃ ariyāsāmaññamāha <span class="bld">‘‘kaṭṭissa’’</span>miccādi. Kosiyakaṭṭissamayaṃ kosiyasuttakaṭṭissavākehi pakatamattharaṇaṃ kaṭṭissaṃ nāma, virūpekasesavasena kosiyañca kaṭṭissañca kaṭṭissāni, tehi pakataṃ attharaṇaṃ <span class="bld">kaṭṭissaṃ.</span> Kosiyasuttena pakatantu attharaṇaṃ <span class="bld">koseyyaṃ</span> nāma. <span class="bld">Ratanapatisibbita</span>nti idaṃ dvinnampi visesanaṃ, attharaṇañca iti <span class="bld">kamā</span> kamato ‘‘bhave’’ti ajjhāharitabbaṃ. <span class="bld">Attharaṇa</span>saddassānuṇṇāmayesvapi pavattanato etthāpi ‘‘attharaṇa’’nti <a name="M0.0219"></a> vuttaṃ, yathā – suttaṃ kammanti. Ettha ca <span class="bld">ca</span>kāro pādantattā garūsu gaṇhitabbo, teneva hi sattapaññāsamattā paripuṇṇā honti, ariyāya hi paṭhamapāde dvādasamattā, tathā tatiye, dutiye aṭṭhārasa, catutthe pannarasamattāti sampiṇḍitā sattapaññāsamattā honti.</p>
  874. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>. Tikaṃ dīpe. <span class="bld">Dīpa</span> dittiyaṃ, divādi. Dippatīti <span class="bld">dīpo,</span> ṇo. ‘‘Padīpo’’ti aññapadanivattanatthaṃ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Juti</span> dittiyaṃ, bhūvādi, ṇo.</p>
  875. <p class="bodytext">Dvayaṃ ādāse. ‘‘Pume tū’’ti <span class="bld">tva</span>ntaṃ liṅgapadaṃ. Ādissate asminti <span class="bld">ādāso,</span> ṇo, <span class="bld">ā</span>pubbo <span class="bld">disa</span> pekkhane, issā. Dippati etthāti <span class="bld">dappaṇo,</span> yu, issattaṃ. Makuropyatra.</p>
  876. <p class="bodytext">Dvayaṃ cammamayakīḷāguḷake. Vāsabhavanehi yuvatīhi saha kīḷāsambhavā ñeyyā, tappakkamenassābhidhānaṃ. <span class="bld">Guḍi</span> vedhane, ṇuko, usse, <span class="bld">gudda</span> kīḷāyameva vā, tadā <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ṇḍo. Kadi</span> avhāne rodane ca, ṇuko, <span class="bld">kudda</span> kīḷāyameva vā, ussattaṃ, pu<span class="bld">bbada</span>ssa <span class="bld">no.</span></p>
  877. <p class="bodytext">Dvayaṃ bījanīmatte. <span class="bld">Vaṭi</span> vibhājane, tālavaṇṭehi katattā <span class="bld">tālavaṇṭaṃ.</span> Vaṇṭaṃ nāma bījanādikaraṇatthaṃ visuṃ bhājito tālapattāvayavo, <span class="bld">tālavaṇṭa</span>saddassa yathāvuttavacanatthayogepi sati saññāsaddattā bījanīsāmaññe pavatti veditabbā. Yadā pana tālavaṇṭehi katabījanimeva vattumicchati, tadā ekena <span class="bld">tāla</span>saddena visesetvā ‘‘tālatālavaṇṭa’’nti vattabbaṃ. Yathā – tilassa telaṃ, sugatassa sugatacīvaranti. Bijanti vāyunā yojayanti yāya<a name="M0.0220"></a>, sā <span class="bld">bījanī,</span> yu, nadādi, <span class="bld">yuja</span> yoge, <span class="bld">ya</span>ssa <span class="bld">vo,</span> ussī, <span class="bld">vaja</span> gatiyaṃ vā assī. Byajanaṃpyatra.</p>
  878. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. Dvayaṃ caṅkoṭake. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, sakatthe ko. <span class="bld">Karaḍi</span> bhājanatthe, ko. Dvayaṃ kappūrādisampuṭe <span class="note">[sarūpakādisampuṭe (ka.)]</span>. Samuggacchatīti <span class="bld">samuggo,</span> kvi. <span class="bld">Puṭa</span> saṃsilesane, bhūvādi, a.</p>
  879. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ methune. Gāmavāsīnaṃ dhammo ācāro <span class="bld">gāmadhammo, gāma</span>saddena cettha gāmavāsino vuttā, yathā ‘‘gāmo āgato’’ti. Asataṃ asappurisānaṃ dhammo, saddhammapaṭipakkhattā vā <span class="bld">asaddhammo. Byaya</span> khaye, byayati balametenāti <span class="bld">byavāyo,</span> majjhe <span class="bld">vā</span>gamo, atha vā vigato ayo vuḍḍhi tasmāti avāyo, atisayo avāyo <span class="bld">byavāyo.</span> Mithunānaṃ itthipurisānaṃ samānacchandānaṃ ācāro <span class="bld">methunaṃ,</span> tadaññesu upacāro, <span class="bld">ramu</span> ramane, bhāve, karaṇe vāti.</p>
  880. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. Catukkaṃ vivāhe. <span class="bld">Vaha</span> pāpuṇe, ṇo. <span class="bld">Upa</span>pubbo <span class="bld">yamu</span> uparame, a. Aññamaññassa pāṇino gahaṇaṃ <span class="bld">pāṇiggaho. Nī</span> naye, a. Ubbāho, pāṇipīḷanaṃpyatra.</p>
  881. <p class="bodytext">Dhammakāmatthā tayo vaggā vuccante. Āgamaniddiṭṭho samācāro <span class="bld">dhammo.</span> Visayavisayisannipātajaṃ sukhaṃ <span class="bld">kāmo.</span> Sabbopakaraṇaṃ <a name="M0.0221"></a> <span class="bld">attho. Samokkhakā</span> mokkhasahitā dhammakāmatthā catubbaggo vuccante. Tivaggena visaṃyutto <span class="bld">mokkho</span> nibbānaṃ. Tulyabalehi pana dhammādīhi catūhi padhānehi <span class="bld">catubhadra</span> <span class="note">[amara 17.57]</span> muccate.</p>
  882. <p class="bodytext"><a name="para319-320"></a><span class="paranum">319-320</span>. Dvayaṃ khujje. Kucchitaṃ vajjatīti <span class="bld">khujjo,</span> kassa <span class="bld">kho, va</span>lopo, ṇo. <span class="bld">Gaḍi</span> nindāyaṃ, ulo.</p>
  883. <p class="bodytext">Tikaṃ rassasarīre puggale. <span class="bld">Rasa</span> sadde, so. Byāmappamāṇaṃ na lātīti <span class="bld">vāmano,</span> nerutto. Rasso ca vāmano ceti dvando. <span class="bld">Lakuḍi</span> vāmanatthe, a, sakatthe ko, laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattetīti vā <span class="bld">lakuṇḍako.</span></p>
  884. <p class="bodytext">Pañcakaṃ paṅguḷajane. Parena aṅgatīti <span class="bld">paṅguḷo,</span> ulo. Pīṭhena sappati sīlenāti <span class="bld">pīṭhasappī, sappa</span> gamane, <span class="bld">u</span>paccaye <span class="bld">paṅgu,</span> dvīsu. Chinno gamanādiiriyāpatho yassāti so <span class="bld">chinniriyāpatho.</span> Vigatā akkhasadisā jaṅghā yassāti <span class="bld">pakkho,</span> yathā hi rathassa akkhe bhinne gamanaṃ na sijjhati, tatheva tassāpi akkhajaṅghāya bhinnāyāti opammasaṃsandanaṃ.</p>
  885. <p class="bodytext">Dvayaṃ khañje. <span class="bld">Khaji</span> gativekalye, bhūvādi, khañjatīti, a. <span class="bld">Khoḍi</span> gatipaṭighāte, ko.</p>
  886. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0222"></a> avākye. Vattumasakkuṇeyyattā migasadisoti <span class="bld">mūgo,</span> issū. Suññaṃ vaco yassāti so <span class="bld">suññavaco.</span></p>
  887. <p class="bodytext">Hatthādivaṅko puriso ‘‘kuṇī’’tyuccate. Kuṇanaṃ kuṇo hatthādivekalyaṃ, tametassatthīti <span class="bld">kuṇī,</span> atha vā <span class="bld">kuṇa</span> saṅkocane, ī, kucchitaṃ nayatīti vā <span class="bld">kuṇī, ṇa</span>ttaṃ, ‘‘hatthena kuṇī, pādena kuṇī’’iccādipayogā. Dvayaṃ apāṅgadassane jane. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, iro. Kucchitaṃ karotīti <span class="bld">kekaro,</span> usse.</p>
  888. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. Dvayaṃ nikkesasīse. Nikkesaṃ sīsametassa, <span class="bld">khala</span> khalane, sañcaye ca, āṭo, nikkesattā khaṃ tucchaṃ sīsaṃ lātīti <span class="bld">khallāṭo,</span> ṭo.</p>
  889. <p class="bodytext">Tikaṃ khuramuṇḍasīse. <span class="bld">Muṇḍa</span> khaṇḍane, bhūvādi, a. <span class="bld">Bhaṇḍa</span> paribhāsane, u, sakatthe ko, <span class="bld">muṇḍako,</span> muṇḍikopyatra.</p>
  890. <p class="bodytext">Akkhīnaṃ majjhe ekenākkhinā suñño kāṇo nāma, <span class="bld">kaṇa</span> saddagatinimīlanesu, ṇo, kaṇati nimīlatīti <span class="bld">kāṇo,</span> taṃ panassa nimīlanaṃ ekenevakkhinā. <span class="bld">Aṭṭhakathā</span>dīsu pana ‘‘kāṇoti ekacchikāṇo, ubhayacchikāṇo vā’’ti <span class="note">[saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.132]</span> vuttaṃ. <span class="bld">Dvayena</span> akkhidvayena suñño <span class="bld">andho</span> nāma, <span class="bld">andha</span> dassanūpasaṃhāre, a.</p>
  891. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0223"></a> naṭṭhasotappasāde. <span class="bld">Bandha</span> bandhane, iro. <span class="bld">Na</span>lopo. Suti kaṇṇo hīno vikalo yassāti <span class="bld">sutihīno.</span> Eḷopyatra.</p>
  892. <p class="bodytext">Tikaṃ gilānasāmaññe. <span class="bld">Gila</span> hāsakkhaye, yu, byādhirogosañjāto yassa <span class="bld">byādhito. Ata</span> sātaccagamane, adhikaraṇe, kattari vā uro, <span class="bld">āturo,</span> dīghādi. Āmayāvī, vikato, apaṭu, abbhamito, abbhāntopyatra.</p>
  893. <p class="bodytext">Ummādo vātādipakopo rogaviseso, tabbati ummatto, <span class="bld">mada</span> ummāde, uggatehi vātādidosehi madayatīti <span class="bld">ummādo,</span> ṇo. <span class="bld">Khujjā</span>dayo <span class="bld">ummatta</span>ntā vāccaliṅge yuttatāya vāccaliṅgikā, yathā – khujjo puriso, khujjā itthī, khujjaṃ napuṃsakaṃ. Ummatto puriso, ummattā itthī, ummattaṃ napuṃsakaṃ.</p>
  894. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. Navakaṃ rogamatte. <span class="bld">Taki</span> kicchajīvane, bhūvādi, ā bhuso taṅkatīti <span class="bld">ātaṅko,</span> a. <span class="bld">Ama</span> roge, yo, <span class="bld">maya</span> gatimhi vā, atha vā <span class="bld">ama</span> roge, curādi, āmayati rujjatīti <span class="bld">āmayo,</span> a, kāritalopābhāvo. <span class="bld">Vidha</span> vijjhane, vijjhatīti <span class="bld">byādhi,</span> i, <span class="bld">a</span>kāravaṇṇāgamo, <span class="bld">bādha</span> vibādhāyaṃ vā, tadā <span class="bld">yā</span>gamo, vividhā vā ādhayo manopīḷā yasmiṃsa <a name="M0.0224"></a> <span class="bld">byādhi, ‘‘pume</span> ādhi mānasī byathā’’ti <span class="note">[amara 8.28]</span> hi <span class="bld">amarakose</span> vuttaṃ. Rogegado, kuverāyudhe gadā, gado bhātharikaṇhassa, ‘‘āmaye cāyudhe gadā’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe. Ruja</span> roge, kattari ṇo, rujā itthī. Gilānassa bhāvo <span class="bld">gelaññaṃ. Kala</span> gatisaṅkhyānesu, na kalati yena taṃ akalaṃ, tameva <span class="bld">akallaṃ,</span> lo. <span class="bld">Bādha</span> vibādhāyaṃ, bhūvādi, a. Upatāpopyatra.</p>
  895. <p class="bodytext">Dvayaṃ khayaroge, rasādisattadhātuyo sosayatīti <span class="bld">soso, susa</span> sosane, divādi, ṇo. <span class="bld">Khi</span> khaye, khayatīti, a. Yakkhā, rājayakkhāpyatra. <span class="bld">Yakkha</span> pūjāyaṃ, curādi.</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. Dvayaṃ nāsaroge. Apihitā nāsā anenāti <span class="bld">pīnāso, pīnaso</span>pi. Upasaggato nāsāya bahubbīhimhi <span class="bld">nasā</span>desaṃ kubbanti <span class="note">[pāṇini 5.4.119]</span>, apissākāralopo vaṇṇanāso, rassassa dīghatā. ‘‘Soso yakkhā rājayakkhā, patīssāyo tu pīnaso, āpīnaso patissāyo’’ti <span class="bld">rabhaso.</span> Patissayopyatra. Vejjaganthe imesaṃ pīnasapatissāyānaṃ bhedo abhihito –</p>
  897. <p class="gatha1">Ānahyate yassa visussate ca,</p>
  898. <p class="gatha2">Kilidyate dhūpati ceva nāsā;</p>
  899. <p class="gatha3">Na ñāyate gandharase ca jantu,</p>
  900. <p class="gathalast">Duṭṭhaṃ vijaññā tamapīnasenāti.</p>
  901. <p class="gatha1">Ānaddhā <a name="M0.0225"></a> pihitā nāsā,</p>
  902. <p class="gatha2">Tanusāvappasekinī;</p>
  903. <p class="gatha3">Galatāloṭṭhasoso ca,</p>
  904. <p class="gatha2">Nittodo saṅkhakadvaye;</p>
  905. <p class="gatha3">Bhave saro paghāto ca,</p>
  906. <p class="gathalast">Patissāyoti lakkhitoti.</p>
  907. <p class="bodytext">Iha tvabhedenottaṃ. <span class="bld">Pati</span>pubbo <span class="bld">si</span>dhātu rujatyattho. Nāsikāya jāto rogo <span class="bld">nāsikārogo.</span></p>
  908. <p class="bodytext">Ghāne pavatto assavo siṅghānikā nāma, <span class="bld">siṅgha</span> āghāne, bhūvādi, siṅghatīti siṅghānaṃ, yu, tattha jātā <span class="bld">siṅghānikā.</span> Ā punappunaṃ savati sandatīti <span class="bld">assavo, sū</span> abhisave. Dvayaṃ vaṇamatte. <span class="bld">Ara</span> gamane, u, <span class="bld">aru,</span> napuṃsakeyeva. <span class="bld">Vaṇa</span> gattavicuṇṇane, curādi, a, <span class="bld">vaṇo,</span> anitthī. Dvayaṃ phoṭe. <span class="bld">Phuṭa</span> saṃsilesane, bhūvādi, <span class="bld">phoṭo,</span> ṇo. <span class="bld">Pīḷa</span> vibādhāyaṃ, curādi, ṇvu, ‘‘itthiyamato <span class="bld">ā</span>paccayo’’ti ā, pīḷako, pīḷakā, pīḷakaṃ, tīsvapi, tathā phoṭo.</p>
  909. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. Dvayaṃ pakkavaṇādīsu sañjātaduggandhavisese. <span class="bld">Pubba</span> pūraṇe, bhūvādi, a. <span class="bld">Pūya</span> visaraṇe, duggandhe ca, bhūvādi.</p>
  910. <p class="bodytext">Dvayaṃ lohitanissaraṇaroge. Rattassa lohitassa saṇṭhānamatikkamitvā saraṇaṃ gamanaṃ <span class="bld">rattātisāro.</span> Pakkhandati nissaratīti <span class="bld">pakkhandikā. Kamu</span> padavikkhepe. ‘‘Itthiyamatiyavo vā’’titi. ‘‘Pakkamādīhinto ce’’ti ettha <span class="bld">ca</span>kārena <span class="bld">tissa</span>nti, dhātvantalopo ca, sakatthe ko. Dvitte. <span class="bld">Yadā</span>dinā parakakārassa <span class="bld">kho,</span> pakkhandikā.</p>
  911. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0226"></a> apamāre. Saraṇaṃ sāro, apagato sāro yena <span class="bld">apamāro, sa</span>ssa <span class="bld">mo.</span> Itaratra <span class="bld">ma</span>kārāgamo. Dvayaṃ pādabhede. Pādassa phoṭo bhedanaṃ daraṇaṃ <span class="bld">pādaphoṭo, phuṭa</span> bhede. Virūpo pādo etāya hetubhūtāyāti <span class="bld">vipādikā.</span> Samāsante ko, pubbākārassittaṃ, vidārīyamānattā vipajjamāno pādo assanti vā <span class="bld">vipādikā.</span></p>
  912. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Dvayaṃ vuḍḍhippattaṇḍakosaroge. Vuḍḍhippatto rogo <span class="bld">vuḍḍhirogo.</span> Vātapūritaṃ aṇḍaṃ koso <span class="bld">vātaṇḍaṃ.</span> Dvayaṃ thūlapādaroge. Ghanābhāvato sithilaṃ padaṃ <span class="bld">sīpadaṃ,</span> vaṇṇanāso, dīghādi. Bhāro pādo yassa, tassa bhāvo <span class="bld">bhārapādatā.</span></p>
  913. <p class="bodytext">Pañcakaṃ kaṇḍuyaṃ. <span class="bld">Kaṇḍa</span> bhedane, u, dīghe kaṇḍū, <span class="bld">vadhū</span>saddova. <span class="bld">Ti</span>mhi <span class="bld">kaṇḍūti,</span> assū, curādittā <span class="bld">ya</span>mhi <span class="bld">kaṇḍūyā, ya</span>lopābhāvo. <span class="bld">Khajja</span> theyyakaraṇabyathanesu, bhūvādi, u. <span class="bld">Yu</span>mhi <span class="bld">kaṇḍūvanaṃ,</span> assū. <span class="bld">Uvā</span>deso, dīgho ca.</p>
  914. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. Tikaṃ kacchuyaṃ. Yā ‘‘khasurogo’’ti vuccati. Pātyattānanti <span class="bld">pāmaṃ,</span> mana, pāmāpyatthi, pulliṅgo, rājādi, visesena tacchati kāsanti <span class="bld">vitacchikā, taccha</span> tanukaraṇe, ṇvu<a name="M0.0227"></a>, ‘‘vivacchikā’’ <span class="note">[viccaccikā (amara 16.53)]</span> tipi pāṭho. <span class="bld">Vaccha</span> paribhāsanatajjanesu, bhūvādi. <span class="bld">Kaca</span> bandhane, u, <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">cha</span>ttaṃ, dvittādi. Tilakāḷakantaṃ dvayaṃ dvayaṃ samatthaṃ. Tatra dvayaṃ sothe. Su gativuḍḍhīsu, bhūvādi, tho. <span class="bld">Thu</span>paccaye <span class="bld">sayathu,</span> ussattaṃ, <span class="bld">yā</span>gamo ca. Sophopyatra. Sokaṃ phāyati bahulaṃ karotīti <span class="bld">sopho, phāya</span> vuḍḍhiyaṃ, <span class="bld">phāya</span>ssa <span class="bld">pho,</span> nerutto.</p>
  915. <p class="bodytext">Dvayaṃ arisaroge. Amaṅgalatāya du ninditaṃ nāmamassa <span class="bld">dunnāmaṃ,</span> sakatthe, kucchāyaṃ vā ko, dīghakosikāyaṃ dunnāmā, itthī. Ari viya sasati hiṃ satīti <span class="bld">arisaṃ, sasa</span> hiṃsāyaṃ, kvi, <span class="bld">ara</span> gamane vā, iso. Dvayaṃ vamanaroge. <span class="bld">Chadda</span> vamane, curādi, ṇvu. <span class="bld">Vamu</span> uggiraṇe, thu. Vamidhupyatra. <span class="bld">Chaddikā, vami</span> itthiyaṃ, <span class="bld">vamathu</span> pume.</p>
  916. <p class="bodytext"><a name="para328-329"></a><span class="paranum">328-329</span>. Dvayaṃ paritāpe. <span class="bld">Du</span> paritāpe, tanādi, thu. Paritapanaṃ santāpanaṃ <span class="bld">paritāpo.</span> Dvayaṃ tilakāḷake. Tilasaṇṭhānaṃ viya jāyatīti <span class="bld">tilako.</span> Tilaṃ viya kāḷo hutvā jāyatīti <span class="bld">tilakāḷako.</span></p>
  917. <p class="bodytext">Mahāvireko ‘‘visūcikā’’tyuccate. Nissesato sucati gacchatīti <span class="bld">sūcikā. Suci, suca</span> gatiyaṃ, bhūvādi. <span class="bld">Suca</span> soceyye <a name="M0.0228"></a> vā, nissesato socetīti <span class="bld">visūcikā,</span> visesena sūci viya vijjhatīti vā <span class="bld">visūcikā.</span> Bahumosaraṇattā mahanto vireko <span class="bld">mahāvireko, rica</span> viyojanasampucchanesu, ṇo.</p>
  918. <p class="bodytext">Bhagandalādayo satta <span class="bld">āmayantarā</span> rogabhedā bhavanti. Tatra gudasamīpajo vaṇaviseso bhagandalā, itthī. Bhagaṃ yoni, taṃ dārayatīti rūḷhīto <span class="bld">a</span>paccayanto nipātito. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe, bhūvādi, <span class="bld">la</span>tte <span class="bld">bhagandalā.</span> Bhagandaropyatra. Meho muttameho, so ca bahumuttatāya <span class="bld">madhumeho, rattameho, sukkameho</span>tyanekavidho. <span class="bld">Miha</span> secane, bhūvādi, mihati muttanti <span class="bld">meho,</span> ṇo. <span class="bld">Jara</span> roge. Bhūvādi, jaratīti, a. Jaro pasiddho. <span class="bld">Kāsa</span> saddakucchāyaṃ, dittiyañca, bhūvādi, kāsatīti <span class="bld">kāso,</span> ṇo, kucchitaṃ asatīti vā <span class="bld">kāso, kuā</span>pubbo. <span class="bld">Sasa</span> pāṇane, sasanaṃ <span class="bld">sāso,</span> bhusaṃ sasanametassatthīti vā <span class="bld">sāso, kuṭa</span> chedane, ṭho, <span class="bld">kuṭṭhaṃ.</span> Sāmaññena tacovikāre. Sukke tu <span class="bld">sittaṃ. Sūla</span> rujāyaṃ, bhūvādi, <span class="bld">sūlaṃ.</span> Viddadhi, asmarī, muttakicchādayopyanekā rogabhedā.</p>
  919. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ vejje. Āyubbedasaṅkhātaṃ vijjaṃ jānātīti <span class="bld">vejjo,</span> ‘‘ṇa rāgā tassedamaññatthesu cā’’ti ṇo, <span class="bld">vida</span> ñāṇe vā, vindatīti <span class="bld">vejjo,</span> ṇyo, <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jo.</span> Bhisajjati cikicchatīti <span class="bld">bhisakko,</span> a, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">ko.</span> Rogaṃ harati sīlenāti <span class="bld">rogahārī,</span> ṇī. <span class="bld">Hara</span>saddoyaṃ kevalopi ānayanāpanayanesu vattati ‘‘manoharo, dukkhaharo’’iccādīsu, idha apanayane. <span class="bld">Kita</span> rogāpanayane, bhūvādi. Tikicchatīti <span class="bld">tikicchako, cha</span>paccayo, ṇvu, dvittādi. Agadakaropyatra, agadaṃ arogaṃ pāṇīnaṃ karotīti <span class="bld">agadakaro,</span> kammādimhi ṇo.</p>
  920. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0229"></a> sallanīharaṇe vejje. Kāye paviṭṭhasarādisallassa nīharaṇo vejjo <span class="bld">sallavejjo.</span> Yathāvuttaṃ sallaṃ nīharaṇavasena kantati chindatīti <span class="bld">sallakatto, kati</span> chedane, to. Dvayaṃ paṭikāre. Tikicchanaṃ <span class="bld">tikicchā,</span> bhāve a. <span class="bld">Pati</span>pubbo karoti tikicchāyaṃ, <span class="bld">kara</span>to ririyā.</p>
  921. <p class="bodytext">Catukkaṃ osadhe. Bhisajānamidaṃ <span class="bld">bhesajjaṃ,</span> ṇya. Na vijjate gado yasminti <span class="bld">agado.</span> Bhisajānamidaṃ <span class="bld">bhesajaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Usa</span> dāhe. Rogamosāpetīti <span class="bld">osadhaṃ,</span> dho, atha vā osadhī nāma asaṃyogadabbaṃ, tehi saṃyojitaṃ osadhaṃ. Jāyupyatra. <span class="bld">Ji</span> jaye, ṇu.</p>
  922. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>. Tikaṃ ārogye. Anatthakārakattā kucchitākārena sarīre sentīti kusā, rogā, te lunāti chindatīti <span class="bld">kusalaṃ.</span> Āmayassābhāvo <span class="bld">anāmayaṃ,</span> abyayībhāvo. Arogassa bhāvo <span class="bld">ārogyaṃ.</span> Kusalānāmayārogyanti samāhāradvando. Dvayaṃ anāmayajane. <span class="bld">Kala</span> gatisaṅkhyānesu. Kalati yathāsukhaṃ sabbiriyāpathesūti <span class="bld">kallo,</span> lo. ‘‘Kālaṃ khamatīti kalyaṃ, arogatā, tassaṃ niyutto kalyo’’ti <span class="bld">aṅguttaranikāyaṭīkāyaṃ.</span> Natthi āmayo yasmiṃ <span class="bld">nirāmayo.</span> Vuttopyatra. Vutti jīvitavutti pasatthā assatthīti <span class="bld">vutto.</span> Rogato niggatajane pana ullāgho, <span class="bld">lāgha</span> sāmatthiye, <span class="bld">u</span>saddoyaṃ rogavimutyattho. Narādittā, narappadhānattā ca naravaggo.</p>
  923. <p class="centered">Naravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  924. <p class="title">4. Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā</p>
  925. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Santati</span>pariyantaṃ vaṃse. <span class="bld">Kula</span> santānabandhūsu, bhūvādi, ṇo, <span class="bld">kulaṃ, vana</span> sambhattiyaṃ, so. <span class="bld">Saṃtanu</span> vitthāre, ṇo. Abhimukhaṃ janetīti <span class="bld">abhijano,</span> ṇo. Go vuccati abhidhānaṃ, buddhi ca, te tāyatīti <span class="bld">gottaṃ.</span> Gotrampi. Gavaṃ saddaṃ tāyatīti vā <span class="bld">gottaṃ, tā</span> pālane. <span class="bld">Anu</span>pubbo <span class="bld">i</span> gatiyaṃ, karaṇe a. <span class="bld">Tano</span>tismāti, <span class="bld">santati, na</span>lopo, itthiyaṃ.</p>
  926. <p class="gatha1">Santati pantivitthāra-gottesu kavibhī matā;</p>
  927. <p class="gathalast">Paramparā bhave cāpi, puttakaññāsu santati.</p>
  928. <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiyādayo</span> khattiyabrāhmaṇavessasuddā cattāro <span class="bld">vaṇṇā</span> kulāni bhavanti, ete hi aññamaññamasaṅkarato vaṇṇetabbato ṭhapetabbato <span class="bld">vaṇṇā</span>ti vuccante. <span class="bld">Vaṇṇa</span> ṭhapane.</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para333-334"></a><span class="paranum">333-334</span>. Chakkaṃ <a name="M0.0231"></a> kulīne. Kulassāpaccaṃ <span class="bld">kulino,</span> ino apacce. Sobhano jano <span class="bld">sajjano.</span> Saparatthaṃ sādhetīti <span class="bld">sādhu, sādha</span> saṃsiddhimhi, u. Sabhāyaṃ sādhu <span class="bld">sabhyo.</span> Sādhvatthe yo. <span class="bld">Aya</span> gatiyaṃ. Ayitabbo upagantabboti <span class="bld">ayyo,</span> kammani yo. Mahākulassāpaccaṃ <span class="bld">mahākulo,</span> ṇo.</p>
  930. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūbhuja</span>ntaṃ rājasāmaññe. Atitejavantatāya visesena rājate dibbateti <span class="bld">rājā, rāja</span> dittiyaṃ. Bhuyā bhūmiyā pati <span class="bld">bhūpati,</span> bhuṃ pāletīti vā <span class="bld">bhūpati, pā</span> rakkhaṇe,ti, rasso. Pathaviyā issaro <span class="bld">patthivo,</span> ṇo, dvittaṃ, ittañca. Jagatiṃ bhūmiṃ pāletīti <span class="bld">jagatipālo,</span> kammani ṇo. Disānaṃ pati <span class="bld">disampati,</span> disā, disaṭṭhe vā pāletīti <span class="bld">disampati,</span> rassattaṃ, niggahītāgamo ca. Bhuṃ bhūmiṃ bhuñjatīti <span class="bld">bhūbhujo, bhuja</span> pālanajjhoharaṇesu, idha pālane, rudhādi. Mahikhitopyatra. <span class="bld">Khi</span> nivāsagatīsu, mahiṃ akhi gatavā mahīkhito.</p>
  931. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Pajjaddhaṃ muddhābhisitte jātikhattiye, ‘‘rājajacce ca khattiye’’ti vacanato. Rañño khattiyassāpaccaṃ <span class="bld">rājañño,</span> ñño <a name="M0.0232"></a> apacce. ‘‘Khattiyo tu virā khattaṃ, rājaññadvijaliṅgano’’ti <span class="bld">rabhasa, ratanakose</span>su pariyāyā. Khattassāpaccaṃ <span class="bld">khattiyo,</span> apacce <span class="bld">iya</span>paccayo dissate, khettānaṃ adhipatibhūtattā vā <span class="bld">khattiyo</span>tiādikappikarājā vuccati, tappabhavattā pana muddhābhisittesvapi taṃsamaññā, essattaṃ. Khattassāpaccaṃ <span class="bld">khattaṃ,</span> ṇo. Rajjāropanasamaye dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhodakena gaṅgānītena muddhani khattiyakaññādīhi abhisittattā <span class="bld">muddhābhisitto,</span> paṭhamakhattiyo. Tappabhavatāya pana anabhisittā ca muddhābhisittākhyā, yathā – brahmabāhujassa vaṃse jātassāpi brahmabāhujo. Brahmabāhuto jātattā <span class="bld">bāhujo</span>ti hi nikāyantarikānaṃ laddhi. Yasmiṃ pana rājini asesā sāmantā paṇamanti, so adhissarākhyo <span class="note">[amara 18.2]</span>. Saṃ satto laggo anto yassā sā samantā, savisayānantarā bhūmi, samantāya ime <span class="bld">sāmantā,</span> anantararājāno.</p>
  932. <p class="bodytext">Dvayaṃ cakkavattini. Sabbabhūmiyā issaro <span class="bld">sabbabhummo,</span> ṇyo. Puññopanītena cakkaratanena vattate asādhudamanikādirājavattaṃ anutiṭṭhatīti <span class="bld">cakkavattī,</span> ṇī, cakkaratanaṃ vatteti ākāse attano purato gamayatīti vā <span class="bld">cakkavattī,</span> puññacakkaṃ, catucakkaṃ vā sattesu vatteti, te vā asmiṃ vattetīti <span class="bld">cakkavattī,</span> cakkaratanuppādanatthaṃ dvādasavassacaritaṃ dasarājadhammaṃ vattametassatthīti vā <span class="bld">cakkavattī.</span> Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikārakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyuttesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammakārapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanuppādanaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ, idameva ca gahapatike, pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhampi dīpesu. Catūsvapi dīpesu āṇādhammacakkāni sattesu <a name="M0.0233"></a> pavattetīti vā <span class="bld">cakkavattī. Añño</span> asabbabhummo anavakāso sāmanto bhūpo maṇḍalissaro nāma. Sayamāṇāpavattiṭṭhānavasena paricchinnasseva maṇḍalassa issaro, na sabbamaṇḍalassāti <span class="bld">maṇḍalissaro</span>tipi. Ettha ca ‘‘sabbabhummo, cakkavattī’’ti dvīhi nāmehi <span class="bld">catudīpissaro</span> rājā dīpito, idhānāgatepi saṅgahetvā kathitena <span class="bld">adhissara</span>padena <span class="bld">ekadīpissaro</span> rājā, <span class="bld">maṇḍalissara</span>padena <span class="bld">padesissaro</span> rājā dīpito. Atha vā <span class="bld">maṇḍalissara</span>padena ekadīpissaro rājā, sesehi <span class="bld">rājarājaññā</span>dīhi <span class="bld">bāhuja</span>pariyantehi padesissaro dīpito.</p>
  933. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. Dvayaṃ rājabhede. Sukhumatāya līnā apākaṭā chaviyo yesaṃ te <span class="bld">licchavino.</span> Licchavī ca vajjī cāti dvando. Dvayaṃ sammāsambuddhakule rājini. Purimatarasambhūte sakyakule sañjātattā <span class="bld">sakyo,</span> ṇo. Sakkopi. Sakye bhavo <span class="bld">sākiyo,</span> iyo, <span class="bld">ya</span>lopo, dīgho ca.</p>
  934. <p class="bodytext">Pañcakaṃ buddhaputtassāyasmato rāhulassa mātari. <span class="bld">Bhadda</span> kalyāṇe, sokhye ca. Kulācārarūpādivasena kalyāṇattā <span class="bld">bhaddā.</span> Kaccassāpaccaṃ <span class="bld">kaccānā, apacca</span>saddoyaṃ niccaṃ napuṃsake putte, puttiyañca bhavatīti. ‘‘Rāhu viya candaṃ mama nikkhamanaṃ lātukāmo cāyaṃ me puttoti rāhuloti nāmena bhavitabba’’nti manasi katvā ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti pitarā vutto sikkhākāmo āyasmā rāhuloyevettha rāhulo, tassa mātā <span class="bld">rāhulamātā,</span> bimbaṃ vuccati sarīraṃ, atisayavaṇṇasarīrayuttatāya <span class="bld">bimbā, vami</span>dhātumhā vā <a name="M0.0234"></a> bo, <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">ba</span>ttaṃ. Yaso vuccati parivāro, kitti ca, te dhāretīti <span class="bld">yasodharā, manādi</span>ttā asso.</p>
  935. <p class="bodytext"><a name="para337-339"></a><span class="paranum">337-339</span>. Yesaṃ khattiyānaṃ dhanaṃ sataṃ hoti, kīdisaṃ taṃ dhanaṃ? <span class="bld">Nidhānagaṃ</span> pathavādīsu nidhānavasena gataṃ pavattaṃ, tesaṃ dhanānaṃ sataṃ kahāpaṇānaṃ, kittakappamāṇānaṃ? Koṭīnaṃ sataṃ. Kena paricchedena? <span class="bld">Heṭṭhimantena</span> heṭṭhimakoṭṭhāsena, heṭṭhimaparicchedena vā koṭīnaṃ sataṃ hoti. <span class="bld">Divasavaḷañjo</span> divase divase vaḷañjitabbo pana kahāpaṇo vīsatambaṇamattaṃ hoti, <span class="bld">te</span> khattiyā ‘‘khattiyamahāsālā’’tyuccante. Mahanto dhanasāro yesante <span class="bld">mahāsālā, la</span>ttaṃ, ambaṇamatra ekādasadoṇamattaṃ.</p>
  936. <p class="bodytext"><span class="bld">Yesaṃ</span> dvijānaṃ brāhmaṇānaṃ <span class="bld">nidhānagāni</span> nidhānavasena pavattāni asītikoṭidhanāni honti, divasavaḷañjo pana kahāpaṇo dasambaṇamattaṃ hoti, te dvijā ‘‘dvijamahāsālā’’tyuccante.</p>
  937. <p class="bodytext">Nidhānage, vaḷañje ca dhane tadupaḍḍhe tesaṃ dvijamahāsālānaṃ dhanassa upaḍḍhabhāge sati gahapatimahāsālā nāma siyuṃ, ubhayatrāpi heṭṭhimanteneva dhanaparicchedo.</p>
  938. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. Yo <a name="M0.0235"></a> na hīno, na cukkaṭṭho, majjhimādhikārabyavaṭṭhito rājaputtasenāpatimahākaṇittharādi, so mahāmatto. Mahatī mattā paricchedo yassa <span class="bld">mahāmatto,</span> rūpabhedena paṭṭhānaṃ klīvaṃ.</p>
  939. <p class="gatha1">‘‘Pakatiyaṃ mahāmatte, paññāyaṃ paramattani;</p>
  940. <p class="gathalast">Napuṃsakaṃ padhānaṃ taṃ, ekatte tu’ttame sadā’’ti.</p>
  941. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso</span> ca. ‘‘Mahāmatto, paṭṭhāno cā’’ti tu puṃsakaṇḍe vopālito. Pakaṭṭhe tiṭṭhatīti <span class="bld">paṭṭhānaṃ,</span> yu <span class="note">[abhidhānappadīpikā ṭīkā 983, 1123 gāthāsupi passitabbaṃ]</span>.</p>
  942. <p class="bodytext">Pañcakaṃ mantinimhi. Matippadhāno sacivo sahāyo. Itikattabbatāvadhāraṇaṃ manto, taṃyogā <span class="bld">mantinī.</span> Assatthyatthe inī, atha vā mantena nayatīti <span class="bld">mantinī,</span> atha vā mantayogā manti, netīti nī, manti ca nī cāti <span class="bld">mantinī.</span> ‘‘Matisacivamantinī’’tipi pāṭho, tadā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dvando. Raññā saha jīvatīti <span class="bld">sajīvo.</span> Sacate samaveto bhavatīti <span class="bld">sacivo. Saca</span> samavāye, vo, ikārāgamo ca. Sabbakiccesu raññā mantena amā saha bhavatīti <span class="bld">amacco, amā</span>saddoyaṃ nipāto sahatthe <span class="bld">cca</span>paccayo. Sajīvamatte <span class="bld">cāmacca</span>saddo vattati. Dvayaṃ senāpatimhi. Senaṃ nayatīti <span class="bld">senānī.</span> Camūnaṃ senānaṃ pati <span class="bld">camūpati.</span></p>
  943. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Nyāsādīnaṃ</span> <a name="M0.0236"></a> iṇādānadāyavibhāgādīnaṃ <span class="bld">vivādānaṃ</span> vohārānaṃ <span class="bld">upadaṭṭhari</span> upadassite akkhadasso, akkhe vohāre passatīti <span class="bld">akkhadasso,</span> ṇo, dhammādhikaraṇiyo. Pucchāvivāko, pañhavivākopyatra.</p>
  944. <p class="bodytext">Pajjaḍḍhaṃ paṭihāre. Dvāre niyutto <span class="bld">dovāriko,</span> ṇiko, <span class="bld">o</span>kārāgamo. Paṭiharati viññāyati tenāti <span class="bld">paṭihāro,</span> ṇo. Dvāre tiṭṭhatīti <span class="bld">dvāraṭṭho,</span> sakatthe ko. <span class="bld">Dvārapālako.</span> Dvāraṭṭhito, dassakopyatra.</p>
  945. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. Rājūnaṃ aṅgarakkhagaṇo anīkaṭṭhoti mato. ‘‘Rakkhivaggo tu yo raññaṃ, so’nīkaṭṭho’bhidhīyate’’ti <span class="bld">amaramālāya</span>ñca, anīkena samūhena tiṭṭhatīti <span class="bld">anīkaṭṭho,</span> ṇo.</p>
  946. <p class="bodytext">Dvayaṃ mahallake. Kañcukaṃ coḷaṃ, taṃyogā <span class="bld">kañcukī.</span> Sokaṃ vindatīti <span class="bld">sovidallo. Vida</span> lobhe, lo, <span class="bld">ka</span>lopo. Thāpati, sovidopyatra. Dvayaṃ sevake. Pabhuno pacchā jīvatīti <span class="bld">anujīvī,</span> ṇī. <span class="bld">Seva</span> sevane, bhū, ṇvu. Atthīpyatra. <span class="bld">Attha</span> yācanāyaṃ. Atthanamattho, āsīso, taṃyogā <span class="bld">atthī.</span></p>
  947. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0237"></a> adhikamatte. Gāmesu adhikattā adhikā ikkhā anubhavanametassa <span class="bld">ajjhakkho,</span> issattaṃ. Adhikaṃ karotīti <span class="bld">adhikato.</span> Idaṃ dvayaṃ thāyukagopānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Tatra ekagāme adhikato <span class="bld">thāyuko,</span> bahūsu gāmesvadhikato <span class="bld">gopo.</span> Vuttañcā<span class="bld">marakose</span> ‘‘thāyukodhikato gāme, gopo gāmesu bhūrisū’’ti. <span class="note">[amara 18.7]</span> <span class="bld">Ruddenā</span>pi vuttaṃ ‘‘gāmesvadhikate gopo, goṭṭhajjhakkhepi vallabho’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.7]</span>.</p>
  948. <p class="bodytext">Dvayaṃ suvaṇṇarajatajjhakkhānaṃ dvinnampi nāmaṃ. Hiraññaṃ vuccati akatasuvaṇṇādi, tatra niyutto <span class="bld">heraññiko. Kana</span> dittigatikantīsu, <span class="bld">ni</span>pubbo, kho, nikkho, suvaṇṇādivikāro, tatra niyogo <span class="bld">nikkhiko.</span> Visesato pana suvaṇṇajjhakkhe bhoriko. <span class="bld">Bhūri</span>saddo suvaṇṇe, taṃyogā <span class="bld">bhoriko.</span> Rūpyājjhakkhenikkhiko, tasmā’ya’mubhayatrāpi heraññikoti sāmaññasmiṃyeva. Vuttañca –</p>
  949. <p class="gatha1">‘‘Bhoriko kanakājjhakkho,</p>
  950. <p class="gathalast">Rūpyā’jjhakkho tu nikkhiko’’ti <span class="note">[amara 18.7]</span>.</p>
  951. <p class="bodytext">Sassa attano vijigīsabhūtassa desānantaro samantato maṇḍalībhūto rājā <span class="bld">sattu</span>ruccate ekatthābhinivesitattā. Tato paraṃ vijigīsabhūmyekantariko <span class="bld">mitto</span> ekatthakārittanopakārattā. Arivijigīsamittānaṃ pana maṇḍalānaṃ bahibhūto dūramaṇḍalaṭṭho vijigīsabhūmiyā accantabyavahito balādhikopi yo nāpakarotyupakāroti vā, sa udāsīno dūramaṇḍalattenopakārattā. Dūramaṇḍale <a name="M0.0238"></a> āsatīti <span class="bld">udāsīno, u</span>pubbo <span class="bld">āsa</span> upasevane, yu, assi, <span class="bld">dā</span>gamo ca. Sattumabhiyuñjamānassa vijigīsassa sattuhitāya yo paṇhiṃ gaṇhati piṭṭhito vattati, so paṇhiggāho. ‘‘Paṇhi pacchā padaṃ vijigīsassā’’ti <span class="bld">ratanakose.</span> ‘‘Paṇhipāde byūhapiṭṭhe’’ti <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.3.134]</span> <span class="bld">tikaṇḍaseso.</span> ‘‘Paṇhi pacchimabhāge ca, pādamūlomadiṭṭhisu. Senāpiṭṭhe kumbhiyañce’’ti tu <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  952. <p class="bodytext"><a name="para344-345"></a><span class="paranum">344-345</span>. <span class="bld">Diṭṭha</span>ntaṃ ripumhi. Mittapaṭipakkhattā <span class="bld">amitto,</span> rapatyavaṇṇaṃ rajateti <span class="bld">ripu,</span> u, <span class="bld">i</span>ttaṃ, <span class="bld">rapa, lapa, japa, jappa</span> vacane vā. Veraṃ virodho yassatthīti <span class="bld">verī,</span> ī, dukkhahetuttā sapatti iva <span class="bld">sapatto, iva</span>tthe <span class="bld">a</span>kārapaccayo. <span class="bld">Ara</span> gamane,ti, bhūvādittā āgamo. <span class="bld">Sada</span> sādane, tu, bhūvādi, <span class="bld">sattu,</span> yavādicuṇṇepi. <span class="bld">Ara</span> gamane, veramaratīti <span class="bld">ari,</span> rassanto i. Sapattādīnaṃ catunnaṃ dvando, ‘‘byañjano ca visaṃyogo’’ti sutte <span class="bld">ca</span>ggahaṇena eka<span class="bld">ta</span>kārassa lopo ca. Patiyamatthanaṃ paccattho, taṃyogā <span class="bld">paccatthiko,</span> patiyaṃ viparītagamanaṃ. <span class="bld">Pantha</span> gatiyaṃ, curādi. Paripantho parissavaṭṭhānaṃ, taṃyogā <span class="bld">paripanthī.</span> Paṭiviruddho pakkho sahāyo <span class="bld">paṭipakkho,</span> tathā <span class="bld">vipakkho. Na</span> hito <span class="bld">ahito.</span> Hiṃsāyaṃ ramatīti <span class="note">[paratīti (?)]</span> <span class="bld">paro,</span> kvi. Paṭipakkhabhāvena amati gacchatīti <span class="bld">paccāmitto, ama</span> gamane, to, dvittaṃ. Natthi etasmā īti upaddavoti anīto<a name="M0.0239"></a>, mitto, tappaṭipakkho paccanīto, so eva <span class="bld">paccanīko, ta</span>ssa <span class="bld">ko,</span> yathā niyako. Virodhossatthīti <span class="bld">virodhī,</span> ī. <span class="bld">Disa, dusa</span> appītiyaṃ, divādi. Vidussanasīlatāya <span class="bld">viddesī,</span> dvittaṃ, issettaṃ. Dussatīti <span class="bld">diso,</span> a. <span class="bld">Ta</span>paccaye <span class="bld">diṭṭho,</span> dhātvantena saha <span class="bld">ṭṭhā</span>deso. Dvesaṇo, duhadayo, dassu, sāttavo, abhighātīpyatra.</p>
  953. <p class="bodytext">Dvayaṃ anukūlane. Anurodhanaṃ <span class="bld">anurodho,</span> ṇo. <span class="bld">Rudha</span> āvaraṇe. Anurūpaṃ pavattanaṃ <span class="bld">anuvattanaṃ, vatu</span> vattane, bhū, yu.</p>
  954. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. Pañcakaṃ mittasāmaññe. <span class="bld">Mida</span> snehe, bhūvādi, to, vayasā tulyo <span class="bld">vayaso,</span> mūlavayosaddehi saññāyaṃ <span class="bld">sa</span>paccayo <span class="note">[yapaccayo (?) pāṇini 4.4.91 suttaṃ passitabbaṃ]</span>, sabbakāriyesu saha vayatīti vā <span class="bld">vayaso, vaya</span> gamane, <span class="bld">saha</span>ssa <span class="bld">so</span> vaṇṇavipariyayo. Saha ayati kiccesūti <span class="bld">sahāyo, aya</span> gamane, <span class="bld">saha</span>ssa <span class="bld">sā</span>bhāvo, yathā sahadhammiko. Saha vā hāni, ayo vā vuḍḍhi yassa <span class="bld">sahāyo,</span> tipadabahubbīhi, yathā parakkamādhigatasampadā. Atha vā hāni ca āyo ca hāyā, <span class="bld">ni</span>lopo, te yassa atthi, so <span class="bld">sahāyo,</span> ‘‘sapakkhako, salomako’’tyādīsu viya <span class="bld">sa</span>saddassa vijjamānatthattā. Sundaraṃ hadayametassāti suhadayo, <span class="bld">a</span>lopo, <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jo,</span> sova <span class="bld">suhajjo. Saha</span> parisahane. Parisahanaṃ adussanaṃ, kho, <span class="bld">ha</span>lopo, <span class="bld">sakhā,</span> rājādi, samāno khyāto patīto vā <span class="bld">sakhā, ya</span>lopo, <span class="bld">samāna</span>ssa <a name="M0.0240"></a> ca <span class="bld">sa</span>bhāvo. Siniddho, sniddho, savayopyatra. Sakhyasattapadinā pana mettiyaṃ vattanti. Sakhimhi bhavaṃ <span class="bld">sakhyaṃ.</span> Sattahi padehi avagamyateti <span class="bld">sattapadinaṃ</span> <span class="note">[sattapadīna (amara 18.12)]</span>, ino.</p>
  955. <p class="bodytext">Dvayaṃ abhejjamitte. Sabbakālaṃ bhajatīti <span class="bld">sambhatto, bhaja</span> sevāyaṃ, bhūvādi. Daḷho thiro mitto <span class="bld">daḷhamitto.</span> Dvayaṃ diṭṭhamattamitte. Kiñci kālaṃ passitabboti <span class="bld">sandiṭṭho. Saṃ</span>saddoyamappattho. <span class="bld">Disa</span> pekkhane, dassanaṃ diṭṭhaṃ, taṃ mattā pamāṇametassa <span class="bld">diṭṭhamattako,</span> sakatthe ko.</p>
  956. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. Dvayaṃ carapurise tāpasādirūpena caramatte. Carati jānāti paracakkanti <span class="bld">caro,</span> a, cāropi, ṇo. <span class="bld">Guḷhapuriso</span> guttapuriso. Yathārahavaṇṇo, paṇidhi, appasapo, phassopyatra. Tatrādidvayaṃ vāṇijakasibalaliṅgabhikkhukaccāyanādilesena thāyinicare. Itare idhāgatasadisatthe. Vaṇṇo pakāro, <span class="bld">yathārahavaṇṇo</span> yathārahappakāro. Yena paracakkaṃ sakkā ñātuṃ tappakāravā iccattho. Paṇidhiyyate ñeyyamasmiṃ <span class="bld">paṇidhi, i.</span> Apakaṭṭhaṃ sappati caratīti <span class="bld">apasappo,</span> a. <span class="bld">Phusa</span> bādhanaphusanesu, a, <span class="bld">phasso.</span></p>
  957. <p class="bodytext">Tikaṃ pathike. Pathe gacchatīti <span class="bld">pathāvī,</span> vī, dīgho. Iko, <span class="bld">pathiko.</span> Addhani magge gacchati sīlenāti <span class="bld">addhagū.</span> Addhagopyatra.</p>
  958. <p class="bodytext">Dvayaṃ dūte. <span class="bld">Du</span> paritāpe, to. Sandesaṃ vācikaṃ haratyaneneti <span class="note">[haratīti (?)]</span>.</p>
  959. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0241"></a> jotisike. Gaṇayatīti <span class="bld">gaṇako,</span> ṇvu. Muhuttaṃ kālavisesaṃ jānātīti <span class="bld">muhuttiko, vā</span>ggahaṇena na vuddhi. Saṃvaccharo, jotisiko, devaññū, mohutto, ñāṇiko, kātantikopyatra. Katanto devamattaṃ, taṃ jānātīti <span class="bld">kātantiko.</span></p>
  960. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. Dvayaṃ lekhake. <span class="bld">Likha</span> lekhane, bhū, ṇvu. Lipena masyopadesena bhavatīti lipi, i, vaṇṇasaṇṭhāno, taṃ karotīti <span class="bld">lipikāro.</span> Akkharacaṇo, akkharacuñcupyatra. <span class="bld">Cana</span> dāne, bhū. <span class="bld">Cañcu</span> gatiyaṃ.</p>
  961. <p class="gatha1">Melānandā masimaṇi, melandhu vaṇṇakūpikā;</p>
  962. <p class="gathalast">Masijalantu melā ca, pattañjanaṃ masi dvisu.</p>
  963. <p class="gatha1">Lekhanī vaṇṇatūlī ca, vaṇṇakakkharatūlikā;</p>
  964. <p class="gathalast">Vaṇṇadūto sotthimukho, lekho vācikahārako.</p>
  965. <p class="gatha1">Kācanakitaliko ca, kācanaṃ tannibandhanaṃ;</p>
  966. <p class="gathalast">Lekhyaṭṭhānaṃ ganthakuṭi, muddā paccayakārinī <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.8.27, 28, 29]</span>.</p>
  967. <p class="bodytext">Dvayaṃ vaṇṇe. Vaṇṇīyati pakāsīyati attho yena, so <span class="bld">vaṇṇo, vaṇṇa</span> pakāsane. Na kharati na khīyatīti <span class="bld">akkharo, khara</span> vināse, <span class="bld">khi</span> khaye vā, tadā aro. <span class="bld">Likhanaṃ, lipi, likhi</span> ime vaṇṇasaṇṭhāne vattanti. <span class="bld">Lipilikhi</span>yo itthiyaṃ.</p>
  968. <p class="bodytext">Bhedādayo ime caturo upāyā sattuvijayakāraṇāni. Sattuvijayamupagacchanti etehīti <span class="bld">upāyā.</span> Parasmā visilesanaṃ <span class="bld">bhedo.</span></p>
  969. <p class="gatha1">Sneharāgāpanayanaṃ<a name="M0.0242"></a>, saṃhāsoppādanaṃ tathā;</p>
  970. <p class="gathalast">Santajjanañca <span class="bld">bhedo</span>yaṃ, viññūhi tividho mato <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 17.8]</span>.</p>
  971. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ tavānuggatena pavuddho pāsādataravo viya attānañcocchindissatīti saṅkāyaṃ janitāyaṃ snehabhattiñcāpanayati. Abhibhavanañcopādayati <span class="note">[paddhañcopādayati (ka.)]</span>. Aññassa ca pariyapaccāmittānuggahaṇassa maraṇamevanto bhavissatītyevaṃpakāramabhibhayanaṃ santajjanaṃ.</p>
  972. <p class="gatha1">Vadhotthaggahaṇañceva, parikleso tatheva ca;</p>
  973. <p class="gathalast">Iti daṇḍavidhaññūhi, <span class="bld">daṇḍo</span>pi tividho mato <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 17.9]</span>.</p>
  974. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikleso</span> bandhanatāḷanādi.</p>
  975. <p class="gatha1">Aññamaññopakārānaṃ, dassanaṃ guṇakittanaṃ;</p>
  976. <p class="gathalast">Sambandhassa samakkhānaṃ, āyatiṃ sampakāsanaṃ.</p>
  977. <p class="gatha1">Vācā pesalayā sādhu, tavāhamiti cappaṇaṃ;</p>
  978. <p class="gathalast">Iti sāmavidhaññūhi, <span class="bld">sāmaṃ</span> pañcavidhaṃ mataṃ <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 17.4-5]</span>.</p>
  979. <p class="bodytext">‘‘Asmiṃ evaṃ kate idaṃ amhākaṃ bhavissatī’’ti āsādassanaṃ <span class="bld">āyatisampakāsanaṃ.</span> Appaṇamityaṅgassa dānaṃ.</p>
  980. <p class="bodytext">Dānañca pañcadhā sārassāsārassa ca dabbassa gahitassa samappaṇaṃ, tathāgahitassānumodanaṃ, tathā apubbadānaṃ, tathā ‘‘amussa dabbaṃ gaṇhāhi, tatheva bhavissatī’’ti parasesu sayaṃ gāhappavattanaṃ, tathā iṇappamocanañceti. Yathāha –</p>
  981. <p class="gatha1">‘‘Yo sampattadhanossaggo, uttamamajjhimādhamo;</p>
  982. <p class="gathalast">Patidānaṃ tathā tassa, gahitassānumodanaṃ.</p>
  983. <p class="gatha1">Dabbadāna’mapubbañca<a name="M0.0243"></a>, sayaṃ gāhappavattanaṃ;</p>
  984. <p class="gathalast">Deyyassa paṭimokkho ca, <span class="bld">dānaṃ</span> pañcavidhaṃ mata’’nti <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 17.6-7]</span>.</p>
  985. <p class="bodytext">Ete cattāro upāyā māyādīsvevantogadhā, tathā hi māyopekkhā ca daṇḍantogadhā. Indajālañca bhede antogadhaṃ. Keci panāhu</p>
  986. <p class="gatha1">‘‘Sāmaṃ dānañca bhedo ca, daṇḍo ceti catukkakaṃ;</p>
  987. <p class="gathalast">Māyopekkhindajālañca, sattopāyā pakittitā’’ti <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 17.3]</span>.</p>
  988. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>. Nāmamattena vuttānaṃ bhedādīnamidāni pariyāyānyāha. Tatra dvayaṃ bhede. <span class="bld">Japa</span> mānase ca <span class="note">[japo cintanavācāsu (dhātvatthasaṅgaha, 135 gāthā)]</span>, bhū, ṇo. <span class="bld">Bhidi</span> dvidhākaraṇe, ṇo.</p>
  989. <p class="bodytext">Tikaṃ daṇḍe. <span class="bld">Daṇḍa</span> nipātane, curādi. Saho vuccati balaṃ, tabbhavaṃ <span class="bld">sāhasaṃ.</span> Damanaṃ <span class="bld">damo,</span> dīghapaṭisedho.</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. Sāmaṃ suddavagge, dānañca brāhmaṇavagge kathessati. Sāmyādayo sattarevācariyamate. Paramparopakārittā rajjassaṅgāni. Pakaṭṭhamupakubbanti rajjanti pakatiyoti coccante. Vuttañca <span class="bld">kāmandakīye</span> –</p>
  991. <p class="gatha1">‘‘Sāmya’maccañca raṭṭhañca, duggaṃ koso balaṃ sakhā;</p>
  992. <p class="gathalast">Paramparopakārīdaṃ, sattaṅgaṃ rajjamuccate <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 4.1]</span>.</p>
  993. <p class="gatha1">Amaccaraṭṭhaduggāni<a name="M0.0244"></a>, koso daṇḍo ca pañcamo;</p>
  994. <p class="gathalast">Etā pakatiyo vuttā, vijigīsassa rājino.</p>
  995. <p class="gatha1">Etā pañca tathā mittaṃ, sattamo pathavīpati;</p>
  996. <p class="gathalast">Sattappakatikaṃ rajjaṃ, iccāha sūrapūjito’’ti.</p>
  997. <p class="bodytext">Tatra poraseṇīnaṃ padhānabhāvepi sati <span class="bld">raṭṭha</span>ggahaṇena, <span class="bld">bala</span>ggahaṇena vā gahaṇasiddhanti neha visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, <span class="bld">amarakose</span> pana dvīhi gahaṇe siddhepi padhānattākhyāpanatthaṃ visuṃ gahitā. Vuttañhi tatra –</p>
  998. <p class="gatha1">‘‘Sāmya’macco sakhā koso, rajjaduggabalāni ca;</p>
  999. <p class="gathalast">Rajjaṅgāni pakatayo, porānaṃ seṇiyopi ce’’ti <span class="note">[amara 18.17]</span>.</p>
  1000. <p class="bodytext">Esañca sāmyamaccaraṭṭhaduggakosabalasakhīnaṃ pubbatarassa garuttaṃ viññeyyaṃ, iha tu nāmaliṅgānusāsane <span class="bld">abhidhānasatthe</span> anupayogato yathākkamaṃ garuttaṃ na vattumicchatīti byatikkamenopaññāso kato.</p>
  1001. <p class="bodytext">Suvaṇṇādimayabhaṇḍāgāraṃ <span class="bld">koso,</span> pabbatodakarukkhādīhi duggamaṃ puraṃ <span class="bld">duggaṃ, vijitaṃ</span> janapadavatī bhūmi, <span class="bld">balaṃ</span> cakkaṃ, tañca molabhataseṇisahāyāmittāṭavikabhedena chabbidhaṃ. Tatra kamāgataṃ <span class="bld">molaṃ,</span> vetanasambandhaṃ <span class="bld">bhataṃ,</span> poraṃ balaṃ <span class="bld">seṇī,</span> sahāyabhūtaṃ <span class="bld">sahāyo,</span> amittabhūtaṃ <span class="bld">amittaṃ, aṭavikaṃ</span> aṭavisahāyo mittaṃ. Tadapi sahajjaṃ, pākataṃ, kittimañceti tividhaṃ. ‘‘Liṅge sabhāve pakati, porāmaccādiyonisu. Tiliṅgaṃ guṇasāmyepī’’ti <span class="note">[byākhyāsudhā 1.4.29]</span> <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1002. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. Pabhāvādīnaṃ <a name="M0.0245"></a> vasā sattiyo nāma tisso bhavanti. <span class="bld">Saka</span> sattiyaṃ,ti. Tatra yaṃ sandhādīnaṃ, bhedādīnañca yāthāvato avaṭṭhāpanaṃ, taṃ ñāṇabalaṃ <span class="bld">mantasatti,</span> sakasampattuppattiyaṃ kosadaṇḍā <span class="bld">pabhūsatti,</span> tesaṃyeva pabhuttasampādane sāmatthiyato. Vuttañca ‘‘kosadaṇḍabalaṃ pabhūsatti’’riti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkāyampi]</span>. Balavatī ussāhaceṭṭhā <span class="bld">ussāhasatti.</span> Vuttañca ‘‘vikkamabalamussāhasatti’’riti <span class="note">[byākhyāsudhā 2.8.19 cintāmaṇiṭīkāyampi]</span>.</p>
  1003. <p class="bodytext">Pabhāvādīnaṃ sakāraṇaṃ sarūpaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘pabhāvo’’</span>ccādi. Damanaṃ daṇḍo, tadatthiyā balampi daṇḍo. Tato jātaṃ yaṃ tejo, taṃ pabhāvo. Tato jāto yo tejo, so ‘‘pabhāvo’’tipi pulliṅgena yojanīyaṃ. Pabhavanti tejassino aneneti <span class="bld">pabhāvo,</span> ṇo. Pakaṭṭho vā bhāvo <span class="bld">pabhāvo.</span> Koso dhanaṃ, tato jāto yo tejo, so pabhāvo nāma. Tathā kosajo tejo dhanena sattūnamupakaraṇaṃ. Patapanti tejassino bhavantyaneneti <span class="bld">patāpo,</span> ṇo.</p>
  1004. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>. Dvayaṃ mante. Mantā vuccati paññā, sā etasmiṃ vijjati tāya nipphādetabbattāti <span class="bld">manto,</span> atha vā <span class="bld">manta</span> guttabhāsane, bhāve ṇo. Itaratra bhāve yu.</p>
  1005. <p class="bodytext">So <a name="M0.0246"></a> manto <span class="bld">dvigocaro</span> dvinnaṃ janānaṃ visayabhūto catukkaṇṇo nāma. Cattāro kaṇṇā ettha <span class="bld">catukkaṇṇo.</span> So manto <span class="bld">tigocaro</span> tiṇṇaṃ janānaṃ visayabhūto <span class="bld">chakkaṇṇo</span> nāma. Manto nāma catukkaṇṇo vā chakkaṇṇo vā kattabbo, na tato paranti dvinnamevettha gahaṇaṃ. <span class="bld">Amarakose</span> pana chakkaṇṇopi paṭikkhitto. Vuttañhi tattha ‘‘achakkaṇṇo, yo tatiyādyagocaro’’ti <span class="note">[amara 18.22]</span>.</p>
  1006. <p class="bodytext">Sabbapārisadattā <span class="note">[sabbapāṭhipadattā (ka.)]</span> byākaraṇassa sotūnaṃ samayantaresvapi paṭubhāvajananatthaṃ idhānāgatāpi chagguṇādayo ānetvā kathetabbā. Vuttañhi –</p>
  1007. <p class="gatha1">‘‘Sabbapārisadaṃ <span class="note">[sabbapāṭipadaṃ (ka.)]</span> hidaṃ, sabbasattha’mato mataṃ;</p>
  1008. <p class="gathalast">Nissīyate kvaci kiñci, sabbesa’matra vādina’’nti.</p>
  1009. <p class="bodytext">Yathā chagguṇā sandhi viggahayānāsanadvedhāsayā <span class="note">[amara 18.18-9]</span>. Tatra <span class="bld">sandhi</span> upahāralakkhaṇo tividho kosadaṇḍabhūmippadānahetuko. Apahāralakkhaṇo <span class="bld">viggaho,</span> sopi tividho pakāsayuddhaṃ kūṭayuddhaṃ tuṇhiyuddhanti.</p>
  1010. <p class="bodytext">Parabyasanatāsapattidesakālātyudayāvāpayānamattena sāddhe parasmiṃ katācarassa guṇānurattapakatissa vijigīsassa yātrā <span class="bld">yānaṃ</span> <span class="note">[kāmandakīyanītisāre 11 sagge passitabbaṃ]</span>, tañca viggayhayānaṃ sandhāyayānaṃ sambhūyayānaṃ pasaṅgayānaṃ upekkhiyayānamiti pañcavidhaṃ. Patiggāhīnaṃ niggayha, sandhāya, upekkhiya vā yaṃ yānaṃ, taṃ <span class="bld">viggayhayānādi.</span> Yadā na sakkoti, tadā sāmantehi sahekībhūya yānaṃ <span class="bld">sambhūyayānaṃ.</span> Aññatra gantabbe aññasmiṃ pasaṅgato gamanaṃ <span class="bld">pasaṅgayānaṃ.</span></p>
  1011. <p class="bodytext">‘‘Na maṃ paro hantuṃ samattho, nāhampi para’’miti kālādike parikkhitvā vijigīsassa duggādīni vaḍḍhayato ṭhiti <span class="bld">āsanaṃ,</span> tadapi viggayhāsanasandhāyāsanādibhedena pañcavidhaṃ. Balīnaṃ <a name="M0.0247"></a> sattūnaṃ majjhe kākakkhivā’lakkhitasso’bhayatra vacanenattano samappaṇaṃ <span class="bld">dvedhaṃ.</span> Aññatarena vā balavatarena sandhi, aññatarena abalena viggaho <span class="bld">dvedhaṃ.</span> Sattuno vā pakatīhi sandhāya yo tena viggaho, sattuneva vā yo sandhiviggahasamudāyahetuko <span class="note">[sattunova vā sandhiviggahasamudāyahetuno (byākhyāsudhā 1.8.18)]</span> duggāsayassa byāpāro, sopi <span class="bld">dvedhaṃ.</span> Parasantānamapyobhayavedanānaṃ ubhayato vutti dvedhamuccate.</p>
  1012. <p class="bodytext">‘‘Ucchijjamāno ripunā nirupāya patikriyo. Sattihīno samāsiyate’’ti <span class="note">[byākhyāsudhā 1.8.18]</span> hīnenāññassa balavatarassa dhammavijayino samāsayanaṃ <span class="note">[balavatā arinā ucchijjamānassa hīnasattino yaṃ balavadhammavijayisamāsayanaṃ (byākhyāsudhā 1.8.18)]</span>, tasseva vā balino sattuno kosādippadānena āsayanaṃ <span class="bld">āsayo</span> vuccate. Ete chagguṇā.</p>
  1013. <p class="bodytext">Yasmiñca guṇe ṭhito vijigīso sakkotyattano aṭṭhavaggiyakammāni pavattayituṃ, parassa cetānyupahantuṃ, guṇamādhiṭṭheyya, sā vuḍḍhi.</p>
  1014. <p class="gatha1">Kasi vaṇijjaṃ patho duggaṃ, setu kuñjarabandhanaṃ;</p>
  1015. <p class="gathalast">Khanyākaradhanādānaṃ, suññānañca nivesanaṃ <span class="note">[kāmandakīyanītisāra 5.78]</span>.</p>
  1016. <p class="bodytext">Ityeso aṭṭhavaggo.</p>
  1017. <p class="bodytext">Yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānaṃ <span class="bld">vuḍḍhi,</span> khayaṃ vā nābhipassati, taṃ <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> yasmiṃ vā guṇe ṭhito sakammānamupaghātaṃ passati, tasmiṃ na tiṭṭheyya, so <span class="bld">khayo,</span> ayaṃ nītivedīnaṃ tivaggo <span class="note">[amara 18.19]</span>. Itaresaṃ dhammatthakāmā tivaggo.</p>
  1018. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0248"></a> guyhe. Rahasi bhavaṃ <span class="bld">rahassaṃ,</span> so, rahe vā bhavaṃ <span class="bld">rahassaṃ. Guha</span> saṃvaraṇe, kammani yo. Idaṃ dvayaṃ tīsu. Rahasso manto, rahassā vācā, rahassaṃ mantanaṃ.</p>
  1019. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Pañcakaṃ vijane. <span class="bld">Viji</span> puthabhāve, bhū, to ca. <span class="bld">Vici</span> vivecane, puthubhāve ca vā. ‘‘Vivittaṃ tīsu vijane, asaṃpakkapavittesū’’ti <span class="bld">ruddo.</span> Vigato jano asmāti <span class="bld">vijano.</span> Chādetīti <span class="bld">channo. Chada</span> saṃvaraṇe. Vittamarahatīti <span class="bld">raho, raha</span> cāge, ramante asminti vā <span class="bld">raho,</span> vaṇṇavikāro. ‘‘Raho nidhuvane cāpi, raho guyhe napuṃsaka’’nti <span class="note">[byākhyāsudhā 2.8.22]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Dutiyo <span class="bld">raho</span>saddo abyayaṃ. Nissalākā, upāsupyatra. Nissalākā thī, upāsu abyayaṃ.</p>
  1020. <p class="bodytext">Dvayaṃ vissāse. <span class="bld">Sasa</span> pālane, ṇo. <span class="bld">Sambha</span> vissāse. ‘‘Vissambho kelikalahe, vissāse’paṇayepi ce’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkāyampi]</span> <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1021. <p class="bodytext">Dvayaṃ nyāye. <span class="bld">Yuja</span> samādhimhi, samādhi abhyupagamo, to. Upagantabbattā <span class="bld">upāyikaṃ. Upāyā</span> sakatthe iko, opāyikaṃ, opayikampi <span class="note">[pāṇini 5.4.34 (gaṇa)]</span>, labbhaṃ, bhajamānaṃ, abhinītaṃ, nyāyaṃ, ñāyaṃpyatra.</p>
  1022. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. Silokaṃ ovāde. <span class="bld">Ava</span>pubbo <span class="bld">vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāve ṇo. <span class="bld">Sāsa</span> anusiṭṭhimhi,ti, āssi, <span class="bld">anusiṭṭhi</span><a name="M0.0249"></a>. Anusāsate <span class="bld">anusāsanaṃ. Pumavajje</span> itthiyaṃ, napuṃsake ca. Ettha ca ekassevatthassa bhinnaliṅgehi tīhi nāmehi kathanaṃ na kevalaṃ vāccaliṅgoyeva saddo, atha kho vācakaliṅgopyatthīti dīpanatthaṃ.</p>
  1023. <p class="bodytext">Dvayaṃ āṇāyaṃ. <span class="bld">Āṇa</span> pesane, bhāve a, <span class="bld">āṇā,</span> itthī. Avavādo, niddeso, siṭṭhipyatra. Dvayaṃ bandhane. <span class="bld">Dā</span> dāne, bhāve yu, <span class="bld">dā</span> avakhaṇḍane vā, viyogadānato <span class="bld">uddānaṃ.</span></p>
  1024. <p class="bodytext"><a name="para355-356"></a><span class="paranum">355-356</span>. Dvayaṃ aparādhe. Apagacchantyanenāti <span class="bld">āgu,</span> ṇu, <span class="bld">pa</span>lopo, rassassa dīghatā, napuṃsake āgu. Apagato rādho yena <span class="bld">aparādho, rādha</span> saṃsiddhimhi. Dvayaṃ rājagayhe. <span class="bld">Kira</span> vikiraṇe, kattari a, <span class="bld">a</span>ttaṃ. <span class="bld">Bala</span> pāṇane, i. <span class="bld">Kara</span>sāhacariyato <span class="bld">bali</span> pulliṅge. Bhāgadheyyopyatra. <span class="bld">Bhāgā</span>sakatthe dheyyo <span class="note">[pāṇini 5.4.36 (vā.)]</span>, bhāgattena tiṭṭhatīti vā <span class="bld">bhāgadheyyo,</span> iyo.</p>
  1025. <p class="bodytext">Dvayaṃ tuṭṭhidāye. Manorathapuṇṇattā pattabbo bhāgo <span class="bld">puṇṇapatto.</span> Tussanaṃ tuṭṭho, sossatthīti tuṭṭhī, tena dātabbo dāyo <span class="bld">tuṭṭhidāyo,</span> ākārantānamāyo.</p>
  1026. <p class="bodytext">Chakkaṃ <a name="M0.0250"></a> pābhate. Tathā hi –</p>
  1027. <p class="gatha1">‘‘Hemaṃ sīhāsanaṃ vesaṃ, vuttaṃ bhaddāsanaṃ tathā;</p>
  1028. <p class="gathalast">Upāyana’mupaggayhaṃ, pābhatañco’padā thiya’’nti.</p>
  1029. <p class="bodytext">Silokāddhaṃ nāma amaramālā.</p>
  1030. <p class="bodytext">Upagantvādātabbāti <span class="bld">upadā,</span> a, itthī, taṃ tamatthaṃ patthentehi ābharīyate ānīyateti <span class="bld">pābhataṃ,</span> patthanatthajotakoyaṃ pasaddo. Upeyyateti <span class="bld">upāyanaṃ, i</span>to yu, upagacchati yenāti vā <span class="bld">upāyanaṃ. Kuca</span> saṅkocane, ṇo, vigato koco yena <span class="bld">ukkoco.</span> Paṇṇena satthapaṇṇena saddhiṃ ākarīyate ānīyateti <span class="bld">paṇṇākāro,</span> aññatra upacārā. Pahiṇantyaneneti <span class="bld">paheṇakaṃ, hi</span> gatiyaṃ, yu, sakatthe ko. Padesanaṃ, upaggayhaṃ, upahāropyatra.</p>
  1031. <p class="bodytext">Gumbādideyyo gumbaghaṭādiko <span class="note">[gumbaghaṭādito (?)]</span> deyyosuṅkaṃ, anitthī, gumbo nāma jalathalamaggādīsu laddhabbabhāgo, tathā ghaṭṭopi, samānatthā hete. <span class="bld">Ādi</span>nā pābhatampi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Suṅka</span> gamane, suṅkati yena, taṃ <span class="bld">suṅkaṃ. Gamu</span> gamane, bo, assu, <span class="bld">gumbo.</span> Dvayaṃ gāmajanapadādito laddhabbabhāge. <span class="bld">Aya</span> gamane, ṇo, <span class="bld">āyo. A</span>paccaye ayo. Dhanānaṃ sampattakāle āgamo <span class="bld">dhanāgamo.</span></p>
  1032. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Dvayaṃ chattasāmaññe. Ātapato sūriyālokato tāyatīti <span class="bld">ātapattaṃ,</span> to. Chādayatīti <span class="bld">chattaṃ, chada</span> <a name="M0.0251"></a> apavāraṇe, to, <span class="bld">traṇa</span>paccaye chatraṃ, <span class="bld">hemaṃ</span> suvaṇṇakhacitaṃ <span class="bld">raññaṃ</span> rājūnaṃ āsanaṃ <span class="bld">sīhāsanā</span>khyaṃ. Sīhākatippadhānattā sīhākatippadhānaṃ āsananti viggaho.</p>
  1033. <p class="bodytext">Dvayaṃ cāmare. Vālena katā bījanī <span class="bld">vālabījanī.</span> Camaro migo tassedaṃ <span class="bld">cāmarī.</span> ‘‘Cāmarā cāmaraṃ romaṃ, gucchakañcāvacūlaka’’nti <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.8.406]</span> <span class="bld">tikaṇḍaseso.</span> Pakiṇṇakaṃpyatra. Pakarīyate vikkhipate <span class="bld">pakiṇṇakaṃ,</span> sakatthe ko.</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>. Khaggādayo ime pañca rājūnaṃ kakudhabhaṇḍāni bhavanti. <span class="bld">Kuka</span> ādāne, dho, vaṇṇavipariyayo. Rañño gamanakāle sadā ādātabbato kakudhāni ca tāni rājadhanattā bhaṇḍāni ceti <span class="bld">kakudhabhaṇḍāni.</span></p>
  1035. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. Dvayaṃ puṇṇaghaṭe. Jalapuṇṇattā bhaddo kalyāṇo kumbho <span class="bld">bhaddakumbho.</span> Dvayaṃ hemabhājane. <span class="bld">Bhara</span> bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa <span class="bld">bhara</span>tissa <span class="bld">bhiṅgā</span>deso, bharati dadhāti udakanti <span class="bld">bhiṅgāro,</span> āro. Karako, kuṇḍikāpyatra.</p>
  1036. <p class="bodytext">Hatthī <a name="M0.0252"></a> ca asso ca ratho ca patti ca, tesaṃ samūho hatthissarathapatti caturaṅginī senātyuccate, senaṅgattā samāhāradvandoyaṃ. Cattāri aṅgāni yassaṃ saṃvijjanti, sā <span class="bld">caturaṅginī,</span> ī, inī.</p>
  1037. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><span class="paranum">360</span>. <span class="bld">Dantya</span>ntaṃ hatthini. Kuñjo hanu, danto ca, taṃyogā <span class="bld">kuñjaro,</span> atisaye ro, kuṃ pathaviṃ jarāpetīti vā <span class="bld">kuñjaro,</span> aluttasamāso, kuñje vā girikūṭe ramati, koñcanādaṃ nadanto vā carati, kuṃ vā pathaviṃ tadāghātena jarayatīti <span class="bld">kuñjaro.</span> Vārayati parabalaṃ <span class="bld">vāraṇo,</span> nandādīhi yu. Hatthayogā <span class="bld">hatthī.</span> Mataṅgassa isino apaccaṃ <span class="bld">mātaṅgo,</span> mahantaṃ aṅgaṃ sarīrametassāti vā <span class="bld">mātaṅgo, ha na</span>lopo, assākāro ca. Dve radā dantā yassa <span class="bld">dvirado, ‘‘rada</span> vilekhane dante’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe. Gaja</span> sadde, gajatīti, a. Nago pabbato, so viya dissatīti <span class="bld">nāgo,</span> ṇo. Karena, mukhena cāti dvīhi pivatīti <span class="bld">dvipo.</span> I gamane, bho. Dantayogā <span class="bld">dantī.</span> Saṭṭhihāyano, dantāvalo, anekapo, mataṅgajo, karī, thambheramo, padmī, mahāmigo, pīlu, sindhuro, dīghamāruto, rājīvo, jalakakkho, nilluro, karaṭī, varaṅgo, suppakaṇṇo iccādīnipi hatthino nāmāni. Saṭṭhivassikattā, jātiyā saṭṭhivassakāle thāmena hāyanato vā <span class="bld">saṭṭhihāyano.</span></p>
  1038. <p class="bodytext">Vanakarīnaṃ yo yūthajeṭṭho, so sayūthānaṃ jeṭṭhattā <span class="bld">yūthajeṭṭho.</span> Sayūthe pāti rakkhatīti <span class="bld">yūthapo</span>ti coccate.</p>
  1039. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. Kāḷāvakādīni <a name="M0.0253"></a> etāni hatthirājānaṃ kulāni. Kalambate saddāyateti <span class="bld">kāḷāvako,</span> ṇvu, <span class="bld">ma</span>lopo. Gaṅgāyaṃ jāto <span class="bld">gaṅgeyyo,</span> ṭhānavasena sā saññā. Paṇḍaravaṇṇatāya <span class="bld">paṇḍaro.</span> Vaṇṇavasena tambavaṇṇatāya <span class="bld">tambo.</span> Piṅgalavaṇṇatāya <span class="bld">piṅgalo.</span> Gandhayuttatāya <span class="bld">gandho. Maṅga</span> gamanattho, sobhanagamanayuttatāya <span class="bld">maṅgalo,</span> atisāyane, pasaṃsāyaṃ vā lo. Hemavaṇṇatāya <span class="bld">hemo.</span> Uposathakule jātattā <span class="bld">uposatho,</span> upagantvā arayo usatīti vā <span class="bld">uposatho,</span> tho, <span class="bld">usa</span> dāhe, <span class="bld">upa</span>pubbo <span class="bld">vasa</span> nivāse vā, vasso, <span class="bld">uposatho,</span> tithīviseso ca. Chabbaṇṇadantatāya <span class="bld">chaddanto.</span> Etesañca kāḷāvako dasannaṃ purisānaṃ balaṃ dhāreti, gaṅgeyyo dasannaṃ kāḷāvakānaṃ, evaṃ yāvachaddantā netabbo, sammāsambuddho pana dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ dhāreti, teneva bhagavā kāḷāvakahatthigaṇanāya koṭisahassabalaṃ dhāreti, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ.</p>
  1040. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. Pādo karipote. Pañcavassāni yāva kalabho, <span class="bld">kala</span> saṅkhyāne, abho, kalabho, ḷatte <span class="bld">kaḷabho,</span> mātāpitūhi <a name="M0.0254"></a> bharitabbattā <span class="bld">bhiṅko, bhara</span>tissa <span class="bld">bhiṅko.</span> Karisāvakopyatra. Pādo mattamātaṅge. Dānaṃ pabhinno yassa <span class="bld">pabhinno.</span> Majjatīti <span class="bld">matto, mada</span> ummāde. Gaje jāyatīti gajjo, ṇyo, mado. So sañjāto yassa <span class="bld">gajjito.</span></p>
  1041. <p class="bodytext">Dvayaṃ hatthisamūhe. Hatthīnaṃ samūho <span class="bld">hatthighaṭā.</span> Gajānaṃ samūho <span class="bld">gajatā,</span> gāmajanabandhusahāyādīhi tā. Pādo hatthiniyaṃ. Hatthayogā <span class="bld">hatthinī,</span> ī, inī. <span class="bld">Kaṇa</span> sadde, iru, sakatthe ko. <span class="bld">Kareṇukā</span>tipi, tadā karayogā kareṇukā, iṇu. Kariṇī, dhenukā, vasā, kareṇupyatra.</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Hatthisiropiṇḍā</span> hatthino sirasi dve piṇḍā kumbhākhyā. Ke sirasi bhavatīti <span class="bld">kumbho,</span> assu, niggahītāgamo ca. Dvinnaṃ pana kumbhānaṃ majjhimaṃ vidu nāma <span class="note">[amara 18.37]</span>. Aṅkusasaṅghātaṃ vindatyasminti <span class="bld">vidu,</span> pume, u. Dvayaṃ kaṇṇamūle. <span class="bld">Cūḷa</span> nimajjane, ṇvu, <span class="bld">cūḷikā, cuda</span> sañcodane vā, codenti ettha <span class="bld">a</span>ṅkusādīhi adantanti <span class="bld">cūḷikā, da</span>ssa <span class="bld">ḷo,</span> ṇvu.</p>
  1043. <p class="bodytext">Āsate asminti <span class="bld">āsanaṃ,</span> khandhadeso. Khandho eva deso <span class="bld">khandhadeso,</span> tasmiṃ. Dvayaṃ pucchamūle. Pucchassa mūlaṃ heṭṭhimabhāgo.</p>
  1044. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. Tikaṃ gajabandhanathambhe. Ālantyasmiṃ, anena vā bandhanti <span class="bld">ālānaṃ,</span> yu. <span class="bld">Ā</span>pubbo bandhanattho <span class="bld">lā</span>dhātu. Āhananti <a name="M0.0255"></a> bandhantyasmiṃ, anena vā <span class="bld">āḷhako, hana</span>dhātu, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ḷo,</span> vaṇṇavipariyayo ca, ṇvu. <span class="bld">Thambha</span> paṭibandhane. Bandhopyatra.</p>
  1045. <p class="bodytext">Tikaṃ saṅkhale. Anitthī tūti <span class="bld">tva</span>ntaṃ liṅgapadaṃ. <span class="bld">Gala</span> secane. Nigaḷati bandhati yenāti <span class="bld">nigaḷo,</span> a, kattusādhanaṃ vā. <span class="bld">Adi</span> bandhane, andatīti <span class="bld">anduko.</span> Ṇvu, assu. Bhusaṃ khalatyanena <span class="bld">saṅkhalaṃ, kaṭi</span> vatthabandhanepi, ‘‘thīkaṭīvatthabandhepi, nigaḷe saṅkhalaṃ tisū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.41]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Saṅkhalikāpyatra.</p>
  1046. <p class="bodytext">Dvayaṃ gajagaṇḍe. <span class="bld">Gaṇḍa</span> vadanekadese, adhātūnampi dhātūsu pāṭho, dhātu hi kriyattho. Gaṇḍo kapolasāmaññepi. <span class="bld">Kaṭa</span> vassāvaraṇesu, a. Dvayaṃ karimadajale. Dīyateti <span class="bld">dānaṃ. Mada</span> ummāde, karaṇe a.</p>
  1047. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Dvayaṃ hatthikare. <span class="bld">Soṇa</span> vaṇṇagatīsu, ḍo, <span class="bld">soḍa</span> gabbe vā, niggahītāgamo, ṇo ca. Dvīsu dvepi.</p>
  1048. <p class="bodytext">Dvayaṃ soṇḍagge. Karassa soṇḍassa aggaṃ. <span class="bld">Pusa</span> posane. Kharo, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">ko,</span> ussottaṃ, <span class="bld">pusa</span> vuḍḍhimhi vā, bhū, <span class="bld">pusa</span> snehasecanapūraṇesu vā, kiyādi, <span class="bld">pusa</span> dhāraṇe vā, curādi.</p>
  1049. <p class="bodytext">Hatthissa kāyamajjhamhi bandhanarajju kacchā nāma. <span class="bld">Kaca</span> bandhane, cho. Dūsā, varatrāpyatra. Kutho nāma hatthipiṭṭhattharitacitrakambalaṃ, so ādi yesante <span class="bld">kuthādayo.</span> Kuthādayo eva kappano nāma bhavanti. <span class="bld">Kappa</span> sāmatthiye, sajjanāyañca<a name="M0.0256"></a>, karaṇe yu. Kappanāpi. <span class="bld">Kaca</span> sajjanāyaṃ, tho, <span class="bld">kutho,</span> tīsu. ‘‘Napuṃsakamattharaṇaṃ, thī paveṇī kuthaṃ tisū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.42]</span> hi <span class="bld">vopālito.</span> Paveṇī, attharaṇaṃ, vaṇṇo, paritthomoti ete <span class="bld">kutha</span>pariyāyā.</p>
  1050. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. Dvayaṃ rājārahe hatthini. Rājānamupagantvā vahitumarahatīti <span class="bld">opavayho,</span> arahatthe ṇyo. Rājānaṃ vahituṃ arahatīti <span class="bld">rājavayho,</span> ṇyo. Dvayaṃ kappitahatthini. Sajjā sajjanā sañjātā yasmiṃ <span class="bld">sajjito.</span> Kappā kappanā sañjātā yasmiṃ <span class="bld">kappito.</span> Etasmāyeva pāṭhā sajjakappā sajjanākappanānaṃ pariyāyāti ñeyyā.</p>
  1051. <p class="bodytext">Hatthino pāde vijjhanakaṇṭako ‘‘tomaro’’tyuccate. Tujjateneneti <span class="bld">tomaro, tuda</span> byathane, aro, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">mo, o</span>ttaṃ. Veṇukaṃpyatra <span class="note">[kotraṃ veṇukamālānaṃ (amara 18.41)]</span>, kvaci veḷukantipi pāṭho.</p>
  1052. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. Hatthino kaṇṇamūlamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘tutta’’mityuccate. Tujjateneneti <span class="bld">tuttaṃ,</span> to. Hatthino matthakamhi vijjhanakaṇṭako ‘‘aṅkuso’’tyuccate. Aṅkate aneneti <span class="bld">aṅkuso, aṅka</span> lakkhaṇe, so, assu.</p>
  1053. <p class="bodytext">Pajjaddhaṃ <a name="M0.0257"></a> hatthārohe. <span class="bld">Maḍi</span> bhūsāyaṃ, hatthiṃ maṇḍayati rakkhatīti hatthimaṇḍo, sova <span class="bld">hatthimeṇḍo, mi</span> hiṃsāyaṃ vā, ḍo, niggahītāgamo. Hatthiṃ pāti rakkhatīti <span class="bld">hatthipo,</span> kammani ṇo. Hatthiṃ gopayati rakkhatīti <span class="bld">hatthigopako. Gupa</span> rakkhaṇe, sakatthe ko. Ādhoraṇo, nisādinopyatra.</p>
  1054. <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. Mātaṅgahayādīnaṃ gamanādikriyāsikkhāpako ācariyo ‘‘gāmaṇīyo’’tyuccate. Gamanaṃ gāmo, bhāve ṇo. Hatthādīnaṃ gamanakriyā gāmo, taṃ neti sikkhāpetīti <span class="bld">gāmaṇīyo,</span> aññakriyāsikkhāpanetūpacārā, gāmaṃ vā hatthādisamūhaṃ netīti <span class="bld">gāmaṇīyo,</span> gamanaṃ vā sikkhāpetīti <span class="bld">gāmaṇīyo,</span> sabbatra <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ.</p>
  1055. <p class="bodytext">Pādadvayaṃ asse. <span class="bld">Haya</span> gatiyaṃ, a. Turaṃ sīghaṃ gacchatīti <span class="bld">turaṅgo,</span> kvi, bindālopo, lope sati <span class="bld">turago. Vāha</span> payatane, a. <span class="bld">Asa</span> bhakkhane, a. Sindhūnamadūrabhavo janapadopi sindhavo, tatra bhavo <span class="bld">sindhavo,</span> saṃyogantattā na vuddhi. Ghoṭako, pīti, turaṅgamo, vājī, gandhabbo, sattiriccādīnipi asse. <span class="bld">Ghuṭa</span> parivattane, ṇvu. Pā pāne,ti. ‘‘Pāne thī pīti asse so’’ti <span class="bld">ruddo.</span> Vājayogā <span class="bld">vājī,</span> ī. ‘‘Esañca pubbaṃ pakkho āsi, sa tu devetyatyatthitena <span class="bld">sālībhūta</span>muninā sakkaṃ payojetvā vajirachedito’’ti <span class="bld">nikāyantariyā. Sapa</span> samavāye,ti, <span class="bld">satti,</span> sāmatthiyepi.</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Tassa</span> <a name="M0.0258"></a> assassa <span class="bld">bhedo</span> viseso assataro, assaṃ taratīti <span class="bld">assataro, tara</span> atikkamane, <span class="bld">tara</span>paccayenāpi siddhaṃ. Padhānassabhūmibhavo sujātiko avikārī kulīnako asso ājānīyo nāma, ā bhuso kāraṇākāraṇaṃ jānātīti <span class="bld">ājānīyo,</span> anīyo, <span class="bld">ṇya</span>paccayena vā siddhaṃ, tadā ‘‘kiyādito nā’’ti <span class="bld">nā</span>gamo, <span class="bld">ī</span>kārāgamo ca <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.44 gāthāyampi passitabbaṃ]</span>. Kule sambhūto <span class="bld">kulīnako,</span> īno, sakatthe ko. Saṅgāme garusatthappahārena nihato santo piyo sāmikaṃ na jahati sukhaṃ vahanasīlo yo asso, so <span class="bld">vinīta</span>saddenoccate. Visesena dammataṃ neti yanti <span class="bld">vinīto.</span></p>
  1057. <p class="bodytext">Dvayaṃ assapote. <span class="bld">Kasa</span> gamane, oro, assi, kiñci saratīti vā <span class="bld">kisoro,</span> bindulopo, asso ca, hayo eva bālattā <span class="bld">hayapotako,</span> appatthe ko.</p>
  1058. <p class="bodytext"><a name="para370"></a><span class="paranum">370</span>. Dvayaṃ athāmasse. <span class="bld">Ghuṭa</span> parivattane, ṇvu, <span class="bld">ghoṭako,</span> assasāmaññepyayaṃ, kharaṃ gacchatīti khaluṅgo, so eva <span class="bld">khaḷuṅko, ga</span>kārassa <span class="bld">ka</span>kāraṃ katvā, rassa <span class="bld">lo,</span> ḷattamuttañca, khaḷukotipi. Javena sabbesamadhiko asso <span class="bld">javano,</span> yu.</p>
  1059. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0259"></a> kavītikhyāte mukhabandhane. Mukhamātiṭṭhatīti <span class="bld">mukhāṭhānaṃ.</span> Khe mukhavivare līno <span class="bld">khalīno.</span> ‘‘Kavikā tu khalīnoti <span class="note">[khalīne thī (?)]</span>, kaviyaṃ kathanaṃtyapī’’ti <span class="bld">rabhaso.</span> Kavi, kavikāpyatra. <span class="bld">Ku</span> sadde. I, ī ca, sakatthe ko. <span class="bld">Vā</span>saddena napuṃsakattaṃ samuccinoti. Vuttañca <span class="bld">amarakose</span> ‘‘kavikā tu khalīno’nitthī’’ti <span class="note">[amara 18.49]</span>.</p>
  1060. <p class="bodytext">Assābhitāḷinī vettavikatādi <span class="bld">kasā</span> nāma. <span class="bld">Kasa</span> gamane, a, karaṇasādhanaṃ.</p>
  1061. <p class="bodytext"><a name="para371"></a><span class="paranum">371</span>. Assassa nāsāgatarajjumhi kusā, <span class="bld">kusa</span> silesane. Dvayaṃ assāyaṃ. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, vo, ḷattaṃ, ā, <span class="bld">vaḷavā.</span> Asatīti <span class="bld">assā,</span> ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a, ā ca, <span class="bld">assā.</span> Vāmīpyatra. Dvayaṃ khure. <span class="bld">Khura</span> chedane. Saṃ sukhaṃ pharatyanena <span class="bld">saphaṃ,</span> nerutto. ‘‘Saphaṃ klīve khuro pumā’’ti <span class="note">[amara 18.49]</span> <span class="bld">amarakoso.</span></p>
  1062. <p class="bodytext">Dvayaṃ pucchamatte. <span class="bld">Puccha</span> pamāde. Na gacchatīti <span class="bld">naṅguṭṭho, aṅga</span> gamane, ṭho, assu, dvepi anitthiyaṃ. Lūmaṃpyatra. Dvayaṃ kesavati naṅguṭṭhamatte, na tu hatthino eva. Vālasamūhayogā <span class="bld">vālahattho,</span> yathā kesahattho caye, tathātrāpi. Vālo dhiyyate asminti <span class="bld">vāladhi,</span> i.</p>
  1063. <p class="bodytext">Etthānāgatāpi assassa dhārākhyā <span class="note">[dhāvākhyā (ka.)]</span> pañca gatiyo kathetabbā. Yathā –</p>
  1064. <p class="gatha1">Akkanditaṃ <a name="M0.0260"></a> dhoritakaṃ, recitaṃ vaggitaṃ plutaṃ;</p>
  1065. <p class="gathalast">Gatiyome pañca dhārā <span class="note">[dhāvā (ka.)]</span>, assānaṃ viññunā matā <span class="note">[amara 18.48-9]</span>.</p>
  1066. <p class="bodytext">Tattha vitthambhā samāvagati <span class="bld">akkanditaṃ, kandi</span> gatisosanesu, to. Tato adhikā caturāgati <span class="bld">dhoritakaṃ, dhora</span> gaticāturiye, to, sakatthe ko. Maṇḍalikāyānena gamanaṃ <span class="bld">recitaṃ, rica</span> viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ. Vegena parikkhitto paricaraṇaṃ <span class="bld">vaggitaṃ, vagga</span> gamanattho. Turaṃ samena gamanaṃ <span class="bld">plutaṃ, plu</span> gatiyaṃ. Ta’dutta’massasatthe ‘‘samo’dhiko layo vegī, turitasso bhave kamā’’ti.</p>
  1067. <p class="bodytext"><a name="para372"></a><span class="paranum">372</span>. Dvayaṃ yuddhatthe cakkayuttayāne. <span class="bld">Sanda</span> gamane, sandate gamyateneneti <span class="bld">sandano,</span> yu. Ramateneneti <span class="bld">ratho,</span> tho, <span class="bld">ma</span>lopo. Sataṅgopyatra. Satamaṅgānyassa.</p>
  1068. <p class="bodytext">Yaṃ na <span class="bld">raṇāya</span> yuddhatthaṃ cakkayuttaṃ yānaṃ, api tu kīḷābhamanādyatthaṃ, so pussaratho. Vuttañca <span class="bld">amarakose</span> ‘‘ayaṃ pussaratho cakka-yānaṃ na samarāya ya’’nti <span class="note">[amara 18.51]</span>. <span class="bld">Pusa</span> pāsane, so, pusanāmakena phalavisesena yutto ratho <span class="bld">pussaratho,</span> pussanakkhattena kato, sajjito vā rathoti <span class="bld">pussaratho.</span></p>
  1069. <p class="bodytext">Byagghassa cammāvuto parikkhitto ratho veyyaggho nāma, byagghassa vikāro cammaṃ veyyagghaṃ, ṇo, tena parivuto ratho <span class="bld">veyyaggho,</span> ṇo, ubhayatrāpi vuḍḍhāgamo. ‘‘Paccattaṃ <span class="note">[paccatthaṃ (ka.)]</span> ayanti <a name="M0.0261"></a> gacchantīti paccayā’’ti vacanatthato paccattameva <span class="note">[paccatthameva (?)]</span> paccayā bhavanti, yathā kāritantasmāpi payojakavasena anekakāritapaccayā. Dīpino cammāvuto ratho dīpo nāma, dīpino vikāro cammaṃ dīpaṃ, ṇo, tena parivuto ratho dīpo, ṇo.</p>
  1070. <p class="bodytext"><a name="para373"></a><span class="paranum">373</span>. Dvayaṃ purisayuttayāne. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ. Sukhatthikehi sevīyateti <span class="bld">sivikā,</span> ṇvu, <span class="bld">vā</span>gamo, <span class="bld">i</span>ttaṃ, kitapaccayā hi yebhuyyena kammādīsupi vattanti, kiccapaccayā ca kattaripi, yathā ‘‘vinayo, nissayo, tapanīyā dhammā’’tyādīsu, mahāpadesena vā kitakiccapaccayānaṃ kattukammādīsvapi pavatti veditabbā, sivaṃ karotīti vā <span class="bld">sivikā,</span> iko. Yāpyehi adhamehi yāyate niyyateti <span class="bld">yāpyayānaṃ.</span> ‘‘Yāpya pānīyake nindye’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  1071. <p class="bodytext">Dvayaṃ sakaṭe. Anitthī tūti <span class="bld">tva</span>ntaṃ liṅgapadaṃ. <span class="bld">Saka</span> sattiyaṃ, aṭo. <span class="bld">Ana</span> pāṇane, karaṇasādhanaṃ, natthi nāsā yassāti vā <span class="bld">anaṃ, sā</span>lopo, rasso ca. Klīve’naṃ, sakaṭo, nitthītya<span class="bld">marakoso</span> <span class="note">[amara 18.52]</span>.</p>
  1072. <p class="bodytext">Dvayaṃ cakke. Karoti gamanamaneneti <span class="bld">cakkaṃ,</span> dvittaṃ, cakkādi. Rathassa aṅgaṃ <span class="bld">rathaṅgaṃ.</span> Tassa cakkassa <span class="bld">anto</span> avasānaṃ nemi, sā <span class="bld">nāriyaṃ</span> itthiyaṃ. Nayati cakkaṃ <span class="bld">nemi.</span> Yā bhūmiṃ phusati, <span class="bld">nī</span> naye, mi, <span class="bld">ī</span>paccaye nemī ca. Padhipyatra.</p>
  1073. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Tammajjhe</span> <a name="M0.0262"></a> tassa rathassa, cakkassa vā majjhe cakkākāro piṇḍikā, yassaṃ sabbāni kaṭṭhāni āsajjante. <span class="bld">Piṇḍikā</span>sāhacariyā <span class="bld">nābhi</span> itthī, <span class="bld">ī</span>paccaye nābhī ca. Sabbāni kaṭṭhāni piṇḍetīti <span class="bld">piṇḍikā, piṇḍa</span> saṅghāte, a, sakatthe ko. Piṇḍīpi, nābhi viyāti <span class="bld">nābhi.</span></p>
  1074. <p class="bodytext">Rathassa yugakaṭṭhaṃ yatra āsajjate, sa yugandharo. Kuṃ pathaviṃ vuṇoti acchādayatīti <span class="bld">kubbaro, vu</span> saṃvaraṇe, ro, ussattaṃ. Yugaṃ dhāretīti <span class="bld">yugandharo,</span> saññāyaṃ a, abhidhānā rasso.</p>
  1075. <p class="bodytext">Akkho sakaṭaṃ, tadavayavo vā, tathā cāhājayācariyo –</p>
  1076. <p class="gatha1">‘‘Akkho vibhīṭake nimbe, sakaṭe ca byavahāre;</p>
  1077. <p class="gathalast">Rathassāvayave kasse, pāsakepya’kkha’mindriye’’ti.</p>
  1078. <p class="bodytext">Tassaggagate kīle <span class="bld">āṇī,</span> itthī. Aṇipi, ‘‘sīmāssikkhaggakīlesu, aṇī āṇī ime dvisū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.56]</span> hi <span class="bld">ruddo</span> dvidhā paṭhati. ‘‘Aṇī āṇī ca akkhaggakīle sīmāssisu matā’’ti ca <span class="bld">nānatthasaṅgahopi.</span> Assi koṇo. <span class="bld">Aṇa</span> sadde, ṇi. Pubbapakkhe na vuḍḍhi, <span class="bld">ana</span> pāṇane vā, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Kaṇḍakādisatthehi parirakkhaṇatthaṃ kato rathāvaraṇo varutho, yo ‘‘rathaguttī’’ti khyāto. <span class="bld">Vara</span> varaṇe, varaṇametthāvaraṇaṃ, yathā rathaṃ thiratthaṃ taṭṭhañca gopatīti <span class="bld">rathagutti,</span> itthī, ‘‘gutti kārāgāre vuttā, bhūgate rakkhaṇe yame’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  1079. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. Rathādīnaṃ <a name="M0.0263"></a> purobhāgasaṅkhāte mukhe <span class="bld">dhuro. Dhara</span> dhāraṇe, assu, yānamukhaṃpyatra. Akkhopakkharādayo rathassa aṅgā nāma. <span class="bld">Aka</span> gamane, kho, <span class="bld">akkho,</span> dvinnaṃ rathacakkānaṃ antaragato kaṭṭhaviseso. Upari karīyateti <span class="bld">upakkharo,</span> akkhassopari kaṭṭhaviseso. <span class="bld">Amarakose</span> pana <span class="bld">upakkhara</span>saddassa sabbarathāvayavavācakattaṃ vuttaṃ ‘‘rathaṅgantu upakkharo’’ti <span class="note">[amara 18.55]</span>. ‘‘Apakkharo’’tipi pāṭho.</p>
  1080. <p class="bodytext">Sabbasmiṃ hatthādike vāhane <span class="bld">yānā</span>dittayaṃ, sabbatra karaṇasādhanaṃ. Yojanīyaṃ yujjatenenāti <span class="bld">yoggaṃ,</span> ṇyo. Pattaṃ dhoraṇañcātra. <span class="bld">Pata</span> gatiyaṃ. <span class="bld">Dhora</span> gaticāturiye, etthāpi karaṇasādhanaṃ.</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>. Catukkaṃ sārathimhi. Rathena carati sīlenāti <span class="bld">rathacārī.</span> Savati perayatīti <span class="bld">sūto, sū</span> peraṇe, to. <span class="bld">Aja</span> gamane. Pājetīti <span class="bld">pājitā,</span> ritu, dīghādi. <span class="bld">Sara</span> gatiyaṃ, thi, rathena saha gacchatīti vā <span class="bld">sārathi,</span> iṇa, aññatropacārā. Niyantā, yantā, khattā, sabyaṭṭho, dakkhiṇattho, rathakuṭumbīpyatra.</p>
  1082. <p class="gatha1">‘‘Niyantā pājitā yantā, sūto khattā ca sārathi;</p>
  1083. <p class="gathalast">Sabyaṭṭho dakkhiṇattho ca, saññā rathakuṭumbino’’ti <span class="note">[amara 18.56-60]</span>. –</p>
  1084. <p class="bodytext">Vuttaṃ<a name="M0.0264"></a>. Atthato sārathino rathakuṭumbī ca nāmaṃ. Rathanāyake tu ‘‘rathāroho ca rathiko rathī’’ti pacchā vakkhati. <span class="bld">Khudi</span> saṃpesane, tu, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">to,</span> ussattañca, <span class="bld">khattā.</span></p>
  1085. <p class="bodytext">Tikaṃ rathe pājitatarā aññe yodhā, atra ye ‘‘rathanāyakā’’tipyuccante. Rathamārohatīti <span class="bld">rathiko, rathī</span> ca. Rathena yujjatīti vā <span class="bld">rathiko, rathī</span> ca. Rathino, sandanārohopyatra. Dvayaṃ yodhe. <span class="bld">Yudha</span> sampahāre, ṇo. Bhaṭati yujjatīti <span class="bld">bhaṭo,</span> a. Kvaci yoddhopi.</p>
  1086. <p class="bodytext"><a name="para377-379"></a><span class="paranum">377-379</span>. Catukkaṃ padātike. Padehi atati ajatīti <span class="bld">padāti, ata</span> sātaccagamane, i. <span class="bld">Pada</span> gamane. Padatīti <span class="bld">patti,</span> i, dvittaṃ. Padena adatīti vā <span class="bld">patti, a</span>lopo, <span class="bld">dassa to,</span> ime dve, vakkhamānā dve ca pume. Padehi gacchatīti <span class="bld">padago, padiko.</span> Pādātiko, padājayopyatra <span class="note">[pādehi ajati ī, rasso ca padājiṃ (cintāmaṇiṭīkā 18.66)]</span>.</p>
  1087. <p class="bodytext">Chakkaṃ <a name="M0.0265"></a> kavace. <span class="bld">Naha</span> bandhane, karaṇe ṇo. <span class="bld">Kaṅka</span> gatyattho, aṭo. Varīyate tanti <span class="bld">vammaṃ, vara</span> varaṇe, <span class="bld">vara</span> icchāyaṃ vā, mo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">mo. Kaca</span> bandhane, a, <span class="bld">va</span>kāravaṇṇāgamo. Uro chādayantyanenāti <span class="bld">uracchado. Vā</span>saddo dvinnaṃ punnapuṃsakattaṃ sampiṇḍeti. <span class="bld">Jala</span> dittiyaṃ, ṇvu. Tanuttaṃ, daṃsanaṃ, jagaropyatra. ‘‘Jagaro kaṅkaṭo yogo, sannāho ca uracchado’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.64 byākhyāsudhā 2.8.64]</span> <span class="bld">vopālito.</span></p>
  1088. <p class="bodytext">Tikaṃ katasannāhe. Cammena sammā naddhavāti <span class="bld">sannaddho,</span> dho. <span class="bld">Sajju</span> gatiyaṃ, a. Vammena naddhavā <span class="bld">vammiko.</span> Daṃsito, uracchadiko, byūḷhakaṅkaṭo, jagarikopyatra.</p>
  1089. <p class="bodytext">Dvayaṃ paridahite vatthādo. <span class="bld">Āpati</span>pubbo <span class="bld">muca</span>dhātu paridahane, ubhayattha to, bhūjādi. Pakkhe ‘‘susapacasakato kkhakkā ce’’ti sutte <span class="bld">ca</span>kārena <span class="bld">ta</span>paccayassa <span class="bld">kko,</span> dhātvantalopo ca. Pinaddho, apinaddhopyatra. Pubbapakkhe apissākāralopo.</p>
  1090. <p class="bodytext">Catukkaṃ abhicārapadātimhi. Pure caraṇasīlo, sattamiyā alopo ubhayatrāpi. Pubbe ṇī. Parapakkhe a, pubbaṃ, pubbe vā gacchatīti <span class="bld">pubbaṅgamo,</span> dutiyāyālopo. Purogo, aggesaro, paṭṭho, aggatosaro, purassaro, purogamopyatra.</p>
  1091. <p class="bodytext">Dvayaṃ asīghagāmini. Mandaṃ gacchati sīlenāti <span class="bld">mandagāmī,</span> ṇī. <span class="bld">Mantha</span> viloḷane, anekatthattā saṃkilese ca. Saṃkilissateti <span class="bld">mantharo,</span> aro.</p>
  1092. <p class="bodytext">Tikaṃ vegini. Turameti gacchatīti <span class="bld">turito, i</span> gatiyaṃ, to. Turassi, pajavī, javopyatra. Dvayaṃ jetuyoggatāmatte. <span class="bld">Ji</span> jaye, tabbo, <span class="bld">jetabbaṃ,</span> ṇyapaccaye <span class="bld">jeyyaṃ.</span></p>
  1093. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. Tikaṃ <a name="M0.0266"></a> sūre. <span class="bld">Sura vīra</span> vikkanteti curādidhātu. Surayati, vīrayatīti <span class="bld">sūro, vīro</span> ca, a, dīghādi, <span class="bld">kanta</span> chedane. <span class="bld">Vikkanto.</span> Dvayaṃ sahāyamatte. Saha eti gacchatīti <span class="bld">sahāyo,</span> sabbatra kattari ca a. <span class="bld">Anu</span>saddo pacchāttho. <span class="bld">Samā</span>ti ete dve tulyatthā. Anuplapo, abhisaropi. <span class="bld">Sannaddhappabhutī sannaddha</span>saddādayo <span class="bld">anucara</span>ntā tīsu.</p>
  1094. <p class="bodytext">Pātheyyaṃ nāma rājādīnaṃ yātrāsveva bahulaṃ pavattatīti idha taṃ vuttaṃ, pathe hitaṃ <span class="bld">pātheyyaṃ,</span> eyyo. <span class="bld">Samba</span> maṇḍale, alo, sameti addhānaparissamametenāti vā <span class="bld">sambalaṃ,</span> alo, <span class="bld">bā</span>gamo ca.</p>
  1095. <p class="bodytext"><a name="para381"></a><span class="paranum">381</span>. Catukkaṃ senāyaṃ. Vāhayogā <span class="bld">vāhinī.</span> Dhajayogā <span class="bld">dhajinī. Si</span> bandhane, no, <span class="bld">senā. Camu</span> adane, ū. Camati bhīrunti <span class="bld">camū.</span> Putanā, anīkinī, varūthinīpyatra. Ettha ca putanā anīkinī vāhinī camū senābhedepi. ‘‘Putanā’nīkinī camū, senā senāntarepi ce’’ti <span class="bld">ruddo,</span> ‘‘senāpabhede senāyaṃ, savantyamapi vāhinī’’ti <span class="bld">rabhaso</span> ca. <span class="bld">Cakkā</span>ditikaṃ sāmaññena senāyaṃ, senaṅge ca. <span class="bld">Cāṇakye</span> tu senāvisese anīko vutto ‘‘tīṇi tikānyanīka’’nti.</p>
  1096. <p class="bodytext">Asseva <a name="M0.0267"></a> <span class="bld">kāmandakīye</span> vivaraṇaṃ, yathā –</p>
  1097. <p class="gatha1">‘‘Assassa pattiyodhā ye, bhaveyyuṃ purisā tayo;</p>
  1098. <p class="gatha2">Iti kappā tu pañcassā, vidheyyā kuñjarassa tu;</p>
  1099. <p class="gatha3">Pādaṅgo pājitāvanto, purisā dasa pañca ca;</p>
  1100. <p class="gatha2">Vidhānamiti nāgassa, catukkaṃ sandanassa ca;</p>
  1101. <p class="gathalast">Anīkamiti viññeyya-miti kappā nava dvipā’’ti.</p>
  1102. <p class="bodytext">Karīyate viggaho yeneti <span class="bld">cakkaṃ. Bala</span> saṃvaraṇe, a. <span class="bld">Aṇa</span> sadde, iko. <span class="bld">Vā</span>kāro napuṃsakattaṃ samuccinoti.</p>
  1103. <p class="bodytext">Caturaṅgabalāya susannaddhāya senāya yuddhatthaṃ desavidese <span class="bld">vinyāso</span> vibhajitvā nyasanaṃ ṭhapanaṃ byūho kathyate. Vibhajitvā ūhanaṃ ṭhapanaṃ <span class="bld">byūho.</span> Tabbhedā daṇḍabhogamaṇḍalāsaṃhatā cattāro pakatibyūhā. Tatra anīkānaṃ tiriyato vutti <span class="bld">daṇḍo.</span> Samatthānamanīkānamanvāvutti aññoññato vutti <span class="bld">bhogo.</span> Maṇḍalaracanāya sarantānamanīkānaṃ sabbato vutti sappasarīramiva <span class="bld">maṇḍalo.</span> Ṭhitānamitaretarāsaṃ hatānaṃ visiliṭṭhatarānaṃ anīkānaṃ puthuvutti <span class="bld">asaṃhato.</span> Taduttaṃ <span class="bld">kāmandakena</span> –</p>
  1104. <p class="gatha1">‘‘Tiriyato vutti daṇḍākhyā, bhogonvāvuttireva ca;</p>
  1105. <p class="gathalast">Maṇḍalo sabbatovutti, puthuvutti asaṃhato’’ti.</p>
  1106. <p class="bodytext">Byūhasamaveto eva byūhassekadeso pacchābhāgo <span class="bld">byūhapaṇhi,</span> byūhassa pacchā, byūhantarameva vā. Yatra ṭhito rājā sasenaṃ paṭiggaṇhati, taṃ senāya pacchā dhanusatadvayantarena ṭhitaparisasahitaṃ anīkaṃ <span class="bld">‘‘paṭiggaho’’</span>tyuccate.</p>
  1107. <p class="bodytext"><a name="para382-383"></a><span class="paranum">382-383</span>. Eko <a name="M0.0268"></a> hatthī dvādasapurisasahito ‘‘eko hatthī’’tyuccate, etena lakkhaṇena <span class="bld">adhamantato</span> heṭṭhimaparicchedena tayo hatthino <span class="bld">hatthānīkaṃ</span> nāma, tathā eko turaṅgo tipurisasahito, eko ca ratho catupurisasahito eko hayo, eko rathoti etena lakkhaṇena adhamantato tayo hayā ca tayo rathā ca <span class="bld">hayānīkaṃ, rathānīkaṃ</span> nāma, tenāha ‘‘tayo tayo gajādayo’’ti. <span class="bld">Sasatthā</span> khaggādisatthahatthā <span class="bld">catujjanā</span> cattāro purisā <span class="bld">pattānīkaṃ</span> nāma vuttā. Heṭṭhimantatoyevetthāpi paricchedo. <span class="bld">Amarakose</span> tvaññathā kathitā –</p>
  1108. <p class="gatha1">‘‘Ekakebharathā tyassā, patti pañcapadātikā;</p>
  1109. <p class="gathalast">Patyaṅgehi tiguṇehi, kamā saññā yathottaraṃ.</p>
  1110. <p class="gatha1">Senāmukhaṃ gumbagaṇā, vāhinī putanā camū;</p>
  1111. <p class="gathalast">Anīkinī ca tāsantu, dasa akkhobhinī mata’’nti <span class="note">[amara 18.80-1]</span>.</p>
  1112. <p class="bodytext">Tassattho – tīhi assehi gajenekena rathena ca padātībhi ca pañcahi patti nāma senantaraṃ. Patyaṅgehi sabbehi gajādīhi <a name="M0.0269"></a> yathāpubbaṃ guṇehi yathottaraṃ kamena senāmukhādikā saññā bhavati. <span class="bld">Yathottara</span>nti vacanena yathāpubbamityatthamāha, tenedaṃ vuttaṃ ‘‘bhavati tayo pattino senāmukhaṃ. Tīhi senāmukhehi gumbo. Gumbattayena gaṇo. Gaṇattayaṃ vāhinī. Vāhinittayaṃ putanā. Putanattayaṃ camū. Camuttayaṃ anīkinī. Tāsaṃ anīkinīnaṃ dasa akkhobhinī’’ti.</p>
  1113. <p class="bodytext">Tatra rathānaṃ saṅkhyā sattatisahitehi aṭṭhasatehādhikānyekavīsatisahassāni, evameva gajānampi saṅkhyā, tathā ca –</p>
  1114. <p class="gatha1">Pañcasaṭṭhisahassāni, chasatāni daseva tu;</p>
  1115. <p class="gathalast">Saṅkhyā tā turaṅgānañhi, vinā rathe turaṅgame.</p>
  1116. <p class="gatha1">Narānaṃ satasahassaṃ, sahassāni naveva ca;</p>
  1117. <p class="gathalast">Satāni tīṇi ca’ññāni, paññāsañca padātayoti <span class="note">[byākhyāsudhā 2.8.80]</span>.</p>
  1118. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. Heṭṭhimaparicchedena senaṃ dassetvā ukkaṭṭhaparicchedena dassetumāha <span class="bld">‘‘saṭṭhi…pe… yanti’’</span>ccādi. <span class="bld">Yantiyā</span> yānaṃ kubbantiyā <span class="bld">senāya</span> kattubhūtāya dhūlīkatesu santesu. Kesu? Saṭṭhivaṃsakalāpesu. Kittakappamāṇesu? Paccekaṃ saṭṭhidaṇḍavantesu, esā akkhobhinī nāma senā ukkaṭṭhaparicchedena. Kenaci khobhetumasakkuṇeyyatāya <span class="bld">akkhobhinī,</span> yu, nadādi. <span class="bld">Khubha</span> calane.</p>
  1119. <p class="bodytext"><a name="para385"></a><span class="paranum">385</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0270"></a> sampattiyaṃ. Dhanukkaṃso sampatti. <span class="bld">Pada</span> gamane, bhāveti. Yupakkhe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti a. <span class="bld">Lakkha</span> dassanaṅkesu, ī, <span class="bld">lakkhī, sirī</span> ca pubbe devatāvasena vuttā, idha dhanukkaṃsavasena.</p>
  1120. <p class="bodytext">Dvayaṃ sampattiviparītāyaṃ. Virūpaṃ pajjatīti <span class="bld">vipatti, padi</span>mhā kattariti. Virūpaṃ pajjanaṃ vā <span class="bld">vipatti,</span> bhāveti. <span class="bld">Āpadā</span>sahacaraṇato <span class="bld">vipatti</span> thiyaṃ.</p>
  1121. <p class="bodytext">Catukkaṃ satthamatte. Ādāya yujjhante yanti <span class="bld">āvudhaṃ, ya</span>ssa <span class="bld">vo. Āyudhaṃ</span> vā. <span class="bld">Hara</span> haraṇe. Harati jīvitanti <span class="bld">heti,</span>ti, asse, ralopo, <span class="bld">hana</span>tivasena vā siddhaṃ. <span class="bld">Sasa</span> hiṃsāyaṃ, tho. Atthaṃpyatra. <span class="bld">Asu</span> khepane.</p>
  1122. <p class="bodytext"><a name="para386-387"></a><span class="paranum">386-387</span>. Saṅkhepenāyudhaṃ dassetumāha. Muttāmuttañca amuttañca pāṇito muttañca yantamuttañceti sakalaṃ taṃ āyudhaṃ catubbidhaṃ bahūnampi tabbhedānativattanato.</p>
  1123. <p class="bodytext">Catunnaṃ sarūpamāha <span class="bld">‘‘muttāmuttañcā’’</span>di. Yaṭṭhi nāma satthaviseso, na kattaradaṇḍo.</p>
  1124. <p class="bodytext">‘‘Yaṭṭhi hāralatāsattha-bhedesu dhanudaṇḍake’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  1125. <p class="bodytext">Tadādi <a name="M0.0271"></a> āyudhaṃ muttañca taṃ amuttañceti <span class="bld">muttāmuttaṃ,</span> kammadhārayo, yathā katākataṃ. <span class="bld">Churikā</span> asiputti, tadādikaṃ amuttaṃ. <span class="bld">Yanta</span> saṅkocane, <span class="bld">yantaṃ,</span> dhanvādi.</p>
  1126. <p class="bodytext"><a name="para388-389"></a><span class="paranum">388-389</span>. Pañcakaṃ dhanumhi. Usuṃ asati khipatīti, kammani ṇo, ussi. <span class="bld">Dhana</span> dhaññe, u, <span class="bld">hana</span> hiṃsāyaṃ vā, u, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">dho, dhanu.</span> ‘‘Dhanu vaṃsavisuddhopi, nigguṇo kiṃ karissatī’’ti <span class="note">[hitopadesa kathāmukha 23]</span> pume payogo. ‘‘Sarā vāpo dhanu itthī, tuṇatā tiṇatāpice’’ti <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.8.51]</span> <span class="bld">tikaṇḍaseso.</span> Kiṃ nāmena daṇḍayatīti <span class="bld">kodaṇḍaṃ, daṇḍa</span> nipātane, kiṃ nāmena damyatīti vā <span class="bld">kodaṇḍaṃ, damu</span>dhātumhā ḍo, kiṃ nāmena dunotīti vā <span class="bld">kodaṇḍaṃ, du</span> paritāpe, ḍo nipātito, kuṭilattā vā kucchito daṇḍo yassatthīti <span class="bld">kodaṇḍaṃ. Capa</span> santāpe, a, capo, vaṃsabhedo, tabbikāro <span class="bld">cāpo,</span> ṇo. Saramasati khipatīti <span class="bld">sarāsanaṃ.</span> Kammukampi. Kammāya pabhavatīti <span class="bld">kammukaṃ.</span></p>
  1127. <p class="bodytext">Tikaṃ guṇe. Gacchati saro yenāti <span class="bld">guṇo, ma</span>ssa <span class="bld">ṇo,</span> assu, <span class="bld">gu</span> sadde vā, gavati etenāti <span class="bld">guṇo,</span> yu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. <span class="bld">Jara</span> vayohānimhi, a, <span class="bld">jiyā</span>deso. Pakkhe <span class="bld">i</span>kāralopo, <span class="bld">jayā.</span> ‘‘Jiyā cāthā’’tipi pāṭho, tadā dvayaṃ <a name="M0.0272"></a> guṇe. Mubbī, siñjinīpyatra. Mubbavikāro <span class="bld">mubbī. Siñja</span> abyattasadde, inī.</p>
  1128. <p class="bodytext">Tipādo kaṇḍe. <span class="bld">Sara</span> hiṃsāyaṃ. Sarantyanenāti, pume, saññāyaṃ ṇo. Pattaṃ vājo, taṃyogā <span class="bld">pattī,</span> ī. <span class="bld">Sā</span> tanukaraṇāvasānesu, divādi, ṇvu, <span class="bld">ya</span>ssālopo. Vaṇyate saddāyateneneti <span class="bld">vāṇo,</span> ṇo, <span class="bld">vaṇa</span> sadde. Kaṇyateneneti <span class="bld">kaṇḍaṃ, kaṇa</span> sadde, ḍo, <span class="bld">kaṇḍa</span> bhede vā. <span class="bld">Isa</span> gamane, u, issu, <span class="bld">usa</span> dāhe vā. <span class="bld">Khura</span> chedane, apo, atha vā khe arati gacchatīti khuro, assu, taṃ pātīti <span class="bld">khurappo. Tija</span> nisāne, yu. <span class="bld">Asa</span> khipane, kamme yu. Visikho, ajimhago, khago, āsugo, kalambo, maggaṇo, ropopyatra. Visanto khaṇatīti <span class="bld">visikho. Kala</span> made, ambo. <span class="bld">Magga</span> anvesane, yu. <span class="bld">Rupa</span> vimohane, divādi, a, <span class="bld">ropo.</span> ‘‘Thūlakheḍo vipāṭo ca, citrapuṅkho saropi ce’’ti <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.8.52]</span> <span class="bld">tikaṇḍasese.</span></p>
  1129. <p class="bodytext">Pañcakaṃ kalāpe. <span class="bld">Tūṇa</span> pūraṇe, curādi, nadādi. ‘‘Tūṇo nisaṅgo tūṇiro, upāsaṅgo ca vāṇadhi’’riti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 18.88]</span> <span class="bld">amaramālāyaṃ</span> puṃsakaṇḍe. ‘‘Tūṇā’’tipi itthiliṅgappakaraṇe vutto, idha pana ‘‘tuṇī, tūṇo’’ti dvīsu, sarasamūhānaṃ ṭhānattā <span class="bld">kalāpo. Ira</span>paccaye <span class="bld">tūṇiro.</span> Vāṇā sarā dhiyantetreti <span class="bld">vāṇadhi.</span> ‘‘Tūṇo pasaṅga tūṇira-nisaṅgā vāṇadhi dvisū’’tya<span class="bld">marasīhe.</span></p>
  1130. <p class="bodytext"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>. Dvayaṃ vāje, yaṃ ‘‘kaṇḍapatta’’mityuccate. <span class="bld">Pata</span> gamane, karaṇe kho, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ko,</span> pakkhena katattā vā <span class="bld">pakkho</span><a name="M0.0273"></a>. Vajatyanenāti <span class="bld">vājo,</span> ṇo. Visamapivitthāti <span class="bld">visappīto</span> saro diddho nāma. <span class="bld">Disa</span> appītiyaṃ, to. Littopyatra.</p>
  1131. <p class="bodytext">Tikaṃ vijjhitabbe. Vijjhanatthaṃ lakkhyateti <span class="bld">lakkhaṃ.</span> Vijjhitabbanti <span class="bld">vejjhaṃ,</span> ṇyo, <span class="bld">jha</span>ssa <span class="bld">jjho,</span> isse. Saro vayati gacchati yasmiṃ <span class="bld">sarabyaṃ,</span> vassākāralopo. Niccaṃ sarānamabhyāsanaṃ vasīkaraṇaṃ <span class="bld">sarābhyāso.</span> ‘‘Byādhepyupāsanāyañca, vāṇābhyāsepyupāsana’’nti <span class="bld">ruddo.</span> Lakkhamupagantvā asanaṃ khipanaṃ <span class="bld">upāsanaṃ.</span></p>
  1132. <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. Pañcakaṃ khagge. Maṇḍalaṃ aggaṃ yassa. Niggato tiṃsato’ṅgulito <span class="bld">nettiṃso. Asa</span> khepane, asate khippateti <span class="bld">asi,</span> i. <span class="bld">Khagga</span> khaṇḍabhede. Sāyako sarepi. Candahāso, riṭṭhi, kakkhalako, karavālopyatra. Tassa khaggassa pidhāne <span class="bld">kosi,</span> itthī. <span class="bld">Kusa</span> silesane, i, kosi, rassanto. Khaggachurikādīnaṃ muṭṭhiyaṃ <span class="bld">tharu</span>saddo. <span class="bld">Thara</span> satthagatiyaṃ, u.</p>
  1133. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. Tikaṃ khaggādīnaṃ satthānaṃ vāraṇaphalake. <span class="bld">Kheṭa</span> bhakkhane, ṇvu. <span class="bld">Phala</span> visāraṇe, ṇvu. Phalatīti <span class="bld">phalakaṃ,</span> anitthī. <span class="bld">Cara</span> gatibhakkhanesu, mo, <span class="bld">camu</span> adane vā, a. Phalampi.</p>
  1134. <p class="bodytext">Vaṇṭānihārassākhaggākati <a name="M0.0274"></a> hatthakuṇḍādi <span class="bld">illī, ilī</span>pi, <span class="bld">ila</span> gatiyaṃ, nadādi. Karaṃ pālayatīti <span class="bld">karapālikā,</span> ṇvu.</p>
  1135. <p class="bodytext">Dvayaṃ asiputtiyaṃ. <span class="bld">Chura</span> chedane, ṇvu. <span class="bld">Sasu</span> hiṃsāyaṃ,ti, nadādi. Asino puttī, asidhenukāpi.</p>
  1136. <p class="bodytext">Dvayaṃ vaḍḍhakīnaṃ muggarehi samānākārāyudhabhede. <span class="bld">Laga</span> saṅge, alo, assu, ḷattañca. Muraṃ giratīti <span class="bld">muggaro, ra</span>ssa <span class="bld">go, gira</span> niggiraṇe, muccatīti vā <span class="bld">muggaro,</span> aro. Dughaṇo, ghanopi.</p>
  1137. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. Dvayaṃ salle. <span class="bld">Sala</span> āsugatiyaṃ, a, <span class="bld">sara</span> hiṃsāyaṃ vā, lo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">lo. Saṅka</span> saṅkāyaṃ, u. <span class="bld">Sūla</span>mpi. <span class="bld">Sūla</span> rujāyaṃ.</p>
  1138. <p class="bodytext">Dvayaṃ vāsiyaṃ. Vasa chedanasnehāvahāraṇesu, ṇī. <span class="bld">Taccha</span> tanukaraṇe, yu, nadādi.</p>
  1139. <p class="bodytext">Dvayaṃ pharasumhi. Chedakattā kucchitā dhārā yassāti <span class="bld">kudhārī.</span> Kudhāropi. Paraṃ sasati hiṃsatīti <span class="bld">pharasu.</span> U, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">pho, sa</span>lopo ca. Parasupi, so <span class="bld">parasu</span>saddo napuṃsako. Parasudhopyatra.</p>
  1140. <p class="bodytext">Dvayaṃ pāsāṇavidāraṇe. <span class="bld">Ṭaṅka</span> bandhane. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe. Pāsāṇaṃ dārayatīti <span class="bld">pāsāṇadāraṇo,</span> yu. Pāsāṇadārakopi.</p>
  1141. <p class="bodytext"><a name="para394"></a><span class="paranum">394</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0275"></a> hatthappamāṇe kaṇaye <span class="note">[kaṇḍe (cintāmaṇiṭīkā)]</span>. Cakkapūraṇādivāyuvasena khippate. <span class="bld">Kaṇa</span> sadde, ayo. Bhindanasīlatāya bhindī, vāti gacchati tenāti vālo, alo, bhindī ca so vālo cāti bhindivālo, ḷatte <span class="bld">bhindivāḷo,</span> rasso.</p>
  1142. <p class="bodytext">Cakkādayo satthabhedā. Tatra cakkākāro āyudhaviseso <span class="bld">cakkaṃ. Kanta</span> chedane, assu, <span class="bld">kunto</span> dīghadaṇḍo. <span class="bld">Gadā, satti</span> ca pasiddhā.</p>
  1143. <p class="bodytext">Tikaṃ koṇabhāge. <span class="bld">Kuṇa</span> saddopakaraṇesu, <span class="bld">kuṇa</span> saṅkocane vā, ṇo. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, a, rasso, <span class="bld">asso. Kuṭa</span> koṭille, iṇa.</p>
  1144. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. Dvipādaṃ vijigīsassa yātrāyaṃ, sabbatra bhāvasādhanaṃ. <span class="bld">Yā</span> pāpuṇe, nikkhamitvā yāyate <span class="bld">niyyānaṃ,</span> yu. ‘‘Chadādīhi tatraṇa’’ti traṇa. Yātrā, ā. Nadādino ākatigaṇattā īpaccayābhāvo. <span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattiyaṃ, <span class="bld">pa</span>pubbo yāne, yu, patiṭṭhīyate <span class="bld">paṭṭhānaṃ,</span> purecārimhi <span class="bld">paṭṭho.</span></p>
  1145. <p class="bodytext">Pañcakaṃ dhūlīmatte. Tathā ca ‘‘paṃsu khodo mato reṇu, cuṇṇo dhūli’tthiyaṃ bhave’’tya<span class="bld">maramālā. Cuṇṇa</span> pisane, <span class="bld">cuṇṇa</span> sañcuṇṇane vā. <span class="bld">Paṃsa</span> nāsane, u. <span class="bld">Ranja</span> rāge, <span class="bld">rajo,</span> manogaṇopi napuṃsake, taṃsahacaraṇato <span class="bld">paṃsu</span>pi. ‘‘Klivaṃ’parādhe reṇumhī’’ti <a name="M0.0276"></a> <span class="bld">rabhaso.</span> Atha vā <span class="bld">cuṇṇarajo</span>sahacaraṇato <span class="bld">paṃsu</span> napuṃsake. <span class="bld">Dhū</span> vidhunane, <span class="bld">dhū</span> kampane vā, li, nadādi. <span class="bld">Ri</span> gatiyaṃ, ṇu, isse.</p>
  1146. <p class="bodytext"><a name="para396"></a><span class="paranum">396</span>. Vaṃsakkamavedīvaṃsathutiṃ yo kubbati, so <span class="bld">māgadho.</span> Tasmiṃ madhuko vutto. So ca khattiyāvessasambhavo bhavati, vaṃsamaggaṃ thavatīti <span class="bld">māgadho, tha</span>ssa <span class="bld">dho.</span> Maggaṃ dhavatīti <span class="bld">madhuko,</span> ṇvu, ggalopo.</p>
  1147. <p class="bodytext">Vīriyādithutiṃ sīlena yo paṭhati, so <span class="bld">vandī,</span> tassīlādīsu ṇī.</p>
  1148. <p class="bodytext">Yo nisāvasānaṃ vibhāvento bodhayati, so <span class="bld">vetāḷiko,</span> vibhāvento tāḷasaddena bodhayatīti <span class="bld">vetāḷiko,</span> ṇiko.</p>
  1149. <p class="bodytext">Cakkena caranto bahūhi pīḷetvā yo paṭhati, so <span class="bld">cakkiko,</span> ubhayatra caratyatthe iko. <span class="bld">Ghaṇṭa</span> bhāsattho, curādi.</p>
  1150. <p class="bodytext"><a name="para397"></a><span class="paranum">397</span>. Pañcakaṃ dhaje. <span class="bld">Kita</span> nivāse, rogāpanayane ca, u, kitati apaneti etenāti <span class="bld">ketu. Dhaja</span> gamane, a. Uppatatīti <span class="bld">paṭākā,</span> āko, <span class="bld">paṭa</span> gatiyaṃ vā, <span class="bld">paṭākā.</span> Kena vātena dalīyate vidārīyateti <span class="bld">kadalī,</span> nadādi, chinnabhinnattā <a name="M0.0277"></a> kucchitaṃ dalaṃ pattametissātthīti vā <span class="bld">kadalī, paṭākā</span> sahacaraṇato itthiyaṃ. Kadalī mocepi. <span class="bld">Yu</span>mhi <span class="bld">ketanaṃ.</span> Ettha ca <span class="bld">dhaja</span>sahacaraṇato <span class="bld">ketu</span> punnapuṃsake. ‘‘Paṭākā vejayantī ca, ketanaṃ dhaja’manitthī’’tya <span class="note">[amara 18.99]</span> <span class="bld">marakose.</span></p>
  1151. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamaññasse</span>ti ekamapekkhitvā aparassāparaṃ apekkhitvā aññassa. Yo <span class="bld">ahaṃkāro</span> abhimāno, so ‘‘ahaṃ aha’’miti karotīti <span class="bld">ahamahamikā</span> bhave. ‘‘Ahaṃ aggo bhavāmi, ahaṃ aggo bhavāmī’’ti aññamaññamatikkamma yodhānaṃ samagge dhāvanaṃ, tatra tu <span class="bld">ahaṃpubbikā. Ahaṃ</span>saddo vibhattipatirūpako nipāto, sakatthe <span class="bld">ka</span>paccaye kate vicchāyaṃ gamyamānattā dvittābhāvo.</p>
  1152. <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. Catukkaṃ bale. <span class="bld">Bala</span> pāṇane, karaṇe a. <span class="bld">Dhā</span> gatinivattiyaṃ, karaṇe mo, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">tho.</span> Sahatenenāti <span class="bld">sahaṃ,</span> sahopi. <span class="bld">Saka</span> sattiyaṃ,ti. Draviṇaṃ, taro, parakkamo, pāṇopi.</p>
  1153. <p class="bodytext">Atisūratā vikkamo nāma.</p>
  1154. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaye</span> jite sati, kāraṇabhūte vā kataṃ pānaṃ <span class="bld">jayapānaṃ. Amarakose</span> pana ‘‘vīrapānaṃ tu yaṃ pānaṃ, jāte bhāvini vā raṇe’’ti <span class="note">[amara 18.103]</span> vuttaṃ. Tassattho – bhavissatiraṇe jīvitasaṃsayā saṃhāsuppādanatthaṃ, devatāyācanapubbakaṃ sajātiyehi saha sambhūya yodhānaṃ yaṃ pānaṃ jāte ca raṇe vijayassa sandassanatthaṃ, taṃ <span class="bld">vīrapānamu</span>ccate.</p>
  1155. <p class="bodytext"><a name="para399-400"></a><span class="paranum">399-400</span>. Sāḍḍhapajjaṃ <a name="M0.0278"></a> yuddhe. <span class="bld">Saṅgāma</span> yuddhe, curādi, a. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, pasayhakaraṇe ca. <span class="bld">Ara</span> gamane, a. <span class="bld">Samaraṃ. Raṇa</span> sadde, dvepyanitthiyaṃ. <span class="bld">Aja</span> gamane, ṇi, <span class="bld">āji,</span> rassanto. Āhuyyante asmiṃyodhā, <span class="bld">hu</span> sadde, a. <span class="bld">Yudha</span> sampahāre, to. Ādāya yujjhantetra <span class="bld">āyodhanaṃ,</span> yu. <span class="bld">Yuja</span> yoge, <span class="bld">saṃyugaṃ,</span> saṃyuttampi. <span class="bld">Bhaṇḍa</span> paribhāsane, yu. Viggayhanti yujjhantyasmiṃ <span class="bld">viggaho.</span> Kalahantyasmiṃ <span class="bld">kalaho. Medha</span> medhāhiṃsāsaṅgamesu, ṇvu. Jaññaṃ, pavidāraṇaṃ, akkandanaṃ, saṅkhyaṃ, samīkaṃ, samparāyakaṃ, anīkaṃ, abhisampāto, kalisaṃ, phoṭo, atyāmaddoiccādayopi yuddhe. Keci pana ‘‘bhaṇḍanādipañcakaṃ kalahe, na yuddhe’’ti vadanti, taṃ ‘‘bhaṇḍanaṃ kavace yuddhe, khalikārepi vattate’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vuttattā na gahetabbaṃ.</p>
  1156. <p class="bodytext">Dvayaṃ mucchāyaṃ. <span class="bld">Muccha</span> mohasamussayesu. <span class="bld">Muha</span> vecitte. Tikaṃ balakkāre. Pasahanaṃ <span class="bld">pasayho, saha</span> sattiyaṃ, ṇyo. Balino, balena vā karaṇaṃ <span class="bld">balakkāro. Haṭha</span> balakkāre, ṇo. Pasaṅgopi.</p>
  1157. <p class="bodytext"><a name="para401"></a><span class="paranum">401</span>. <span class="bld">Subhāsubhānaṃ</span> phalānaṃ <span class="bld">sūcikā</span> pakāsakā yā bhūtassa vatthuno <span class="bld">vikati</span> aññathā uppatti, sā uppāto. Subhāsubhaphalaṃ <a name="M0.0279"></a> pakāsento patati gacchatīti <span class="bld">uppāto.</span> Uppādopi. <span class="bld">Ta</span>saddo’yaṃ pubbapadassa, aparapadassa vā liṅgamādatte. ‘‘Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, viggaho ca taṃ vākyañceti viggahavākya’’ntyādīsu, idha pana pubbapadassa liṅgamādatte. Uppātassa tatra yuddhapakkamenābhidhānaṃ.</p>
  1158. <p class="bodytext">Catukkaṃ uppātassa pariyāye. <span class="bld">I</span> gamane,ti, dīghādi. Sabbakālaṃ na jāyatīti <span class="bld">ajaññaṃ,</span> ṇyo, phalaṃ na janetīti vā <span class="bld">ajaññaṃ,</span> tañhi dhūmo viya aggissa kammaphalassa pakāsanamattameva karoti, na taṃ janetīti <span class="bld">ajaññaṃ</span> nāma. Upagantvā sajjati pakāsetīti <span class="bld">upasaggo,</span> ṇo. Upagantvā dunotīti <span class="bld">upaddavo, du</span> paritāpe, a. Ettha ca <span class="bld">ītyā</span>dayo janakepi vattanti, yathā jarādīnamupaddavā.</p>
  1159. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Mallayuddhamhi</span> bāhuyuddhamhi nibbuddhaṃ. Adhobhāgaṃ bandhanaṃ vā katvā yujjhantyatra <span class="bld">nibbuddhaṃ, ya</span>ssa <span class="bld">bo,</span> aññamaññassa vedhaṃ nibbedhentyatreti vā <span class="bld">nibbuddhaṃ. Vedha</span> vedhane, to, essu, aññatropacārā. Dvayaṃ jayakriyāyaṃ. <span class="bld">Ji</span> jaye, ‘‘bhāve cā’’ti ṇo. <span class="bld">Raṇe</span> yuddhe yo bhaṅgo, so <span class="bld">parājayo. Parā</span>pubbo <span class="bld">ji</span> yuddhabhaṅge. Dvayaṃ palāyanamatte, na tu saṅgāmatoyeva palāyane. Parivajjetvā ayanaṃ gamanaṃ <span class="bld">palāyanaṃ.</span> Apavajjetvā gamanaṃ <span class="bld">apakkamo.</span> Padāvo, dāvo, sandāvo, viddavo, davo, apayānaṃpyatra.</p>
  1160. <p class="bodytext"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>. Pajjaṃ <a name="M0.0280"></a> māraṇe. <span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, sabbattha bhāvasādhanaṃ. Mārīyate <span class="bld">māraṇaṃ,</span> yu. <span class="bld">Hana</span> hiṃsāyaṃ, <span class="bld">ṇa</span>mhi ‘‘hanassa ghāto’’ti <span class="bld">ghātā</span>deso. <span class="bld">Nasa</span> adassane. <span class="bld">Sūda</span> dhāraṇe. <span class="bld">Hiṃsa</span> hiṃsāyaṃ. <span class="bld">Sara</span> hiṃsāyaṃ, itthiyamāpaccayo, <span class="bld">hiṃsā. Ṇa</span>mhi <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">vadhā</span>deso. <span class="bld">Sasa</span> hiṃsāyaṃ. <span class="bld">Yu</span>mhi <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">ghāto,</span> ghātanaṃ, nibbarahanaṃ, nikāraṇaṃ, pavāsanaṃ, saññāpanaṃ, pamathanaṃ, kathanaṃ, ujjāsanaṃ, ārambho, piñjopyatra. <span class="bld">Varaha</span> bādhānyaparibhāsanahiṃsādānesu. <span class="bld">Kara</span> hiṃsāyaṃ. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, papubbo hiṃsattho. <span class="bld">Ñā</span> māraṇatosananisāmanesu, <span class="bld">pā</span>gamo, <span class="bld">saññāpanaṃ. Matha</span> viloḷane. <span class="bld">Katha</span> hiṃsattho. <span class="bld">Jasu</span> hiṃsāyaṃ, <span class="bld">jasi</span> tāḷane vā, curādi. <span class="bld">Ā</span>pubbo <span class="bld">rabhi</span> māraṇe. <span class="bld">Piñja</span> hiṃsābaladānaniketanesu. Ete yathākkamamidhānāgatānaṃ dhātavo.</p>
  1161. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. Pajjaṃ maraṇe. Kālo atītādi, tassa kiriyā, ‘‘kālo ghasati bhūtānī’’ti <span class="note">[jā. 1.2.190]</span> hi vuttaṃ. <span class="bld">Mara</span>tito cu, <span class="bld">maccu, vajā</span>dinā vā tyu. Tato <span class="bld">maccu</span>sadiso dvīsu. Atikkamitvā ayanaṃ <span class="bld">accayo. Dhana</span> dhaññe. Kālassa kiriyattā <a name="M0.0281"></a> <span class="bld">kālo,</span> attabhāvassa antaṃ karotīti vā <span class="bld">kālo,</span> ṇo. Amati gacchatīti <span class="bld">anto. Cu</span> cavane.</p>
  1162. <p class="bodytext"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>. Tikaṃ mate. Paraṃ lokaṃ eti gacchatīti <span class="bld">peto, pareto</span> ca, to, pubbe ralopo. Maratīti <span class="bld">mato.</span> Parāsu, pattapañcattopyatra. Dvayaṃ matadahanakaṭṭharāsimhi, yā ‘‘phullī’’ti vuccati. Cīyate yatthāti <span class="bld">citako, cito</span> ca, to. Pubbatra sakatthe ko. Citā, cityā, citipyatra.</p>
  1163. <p class="bodytext">Dvayaṃ susāne, āgantvā dahanti atra <span class="bld">āḷahanaṃ. Daha</span> bhasmīkaraṇe, yu, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ḷo. Āḷāhana</span>mpi. Chavassa sayanaṭṭhānaṃ <span class="bld">susānaṃ, chava</span>ssa <span class="bld">su, sayana</span>ssa ca <span class="bld">sāno,</span> atha vā senti atrāti sānaṃ, yu, chavassa sānaṃ <span class="bld">susānaṃ. Chavassa su.</span> Pituvanampi. Dvayaṃ matasarīre, <span class="bld">kuṇapa</span> pūtigandhatthe. Kucchitaṃ netīti vā <span class="bld">kuṇapo,</span> apo, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. <span class="bld">Chava</span> gatiyaṃ, a.</p>
  1164. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. Asīsakattā <span class="bld">sirosuñño</span> naccanādikriyāsahitattā <span class="bld">sahakriyo deho</span> kāyo kabandho <span class="note">[‘‘yuddhe yodhesu sūresu sahassaṃ katta (khaṇḍa) muddhasu tadāvesā kabandho tu eko’muddhā kriyāndhito’’ti kabandhalakkhaṇaṃ]</span>, yuddhe sahassapūraṇo kabandho. ‘‘Naccatī’’ti vuttattā naccanādikriyārahite tūpacāro. Avijjamānena kena sirasā andho <span class="bld">kabandho, va</span>kāramajjho. Avijjamānassāpi hi kāraṇabhāvo <a name="M0.0282"></a> loke diṭṭho, yathā vassena kato subhikkho, dubbhikkho ca, yathā loke, tathā sāsanepi, yathā anantarapaccayādīni.</p>
  1165. <p class="bodytext">Āmakehi kucchitehi apūtigatamatasarīrehi sampuṇṇe āmake susānasmiṃ sivathikā vuttā, atthappadhānaniddesena cettha saddo niddiṭṭho, yathā ‘‘sato sampajāno’’ti puggalappadhānaniddesena dhammoti. Chavā dhiyyantetra <span class="bld">sivathikā,</span> ṇvu, <span class="bld">cha</span>ssa <span class="bld">so, tha</span>ttaṃ, <span class="bld">i</span>ttañca. Chavathikāpi.</p>
  1166. <p class="bodytext"><a name="para407"></a><span class="paranum">407</span>. Dvayaṃ ākaḍḍhitamanussagavādo. Muñcanasaññāya vandatīti <span class="bld">vandī. Vanda</span> abhivādanathutīsu, ī, rassopi, <span class="bld">vandi.</span> Sattūnaṃ karena hatthena maritabbattā <span class="bld">karamaro.</span> Paggaho, upaggahopi. Dvayaṃ jīvite, <span class="bld">ana</span> pāṇane, pāṇanti anenāti <span class="bld">pāṇo,</span> ṇo. Bhavati yenāti <span class="bld">asu.</span> Asa bhuvi, u, āsupi, <span class="bld">asu</span> khubhane vā.</p>
  1167. <p class="bodytext"><span class="bld">Bandhanāgāraṃ</span> bandhanagehaṃ kārā nāma. Karonti hiṃsanti atra <span class="bld">kārā,</span> a. <span class="bld">Kara</span> hiṃsāyaṃ. Bandhanālayopi. Kara hiṃsāyaṃ, <span class="bld">yata</span> niyyātane. Kāraṇā, yatanā ca. Tibbavedanāpyatra.</p>
  1168. <p class="centered">Khattiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1169. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>. Dvipādaṃ <a name="M0.0283"></a> brāhmaṇe, brahmuno bandhu, brahmā bandhu yassa vā <span class="bld">brahmabandhu.</span> Kulācārabrāhmaṇabhāvavasena dvikkhattuṃ jātattā <span class="bld">dvijo,</span> ekaje tūpacārā. <span class="bld">Vapi</span>smā po, assi. Brahmuno apaccaṃ <span class="bld">brahmā, brāhmaṇo</span> ca, <span class="bld">nā</span>gamo, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, dīghādi. Sutāyutakathanatthaṃ ‘‘bhobho’’ti vacanaṃ vadati sīlena, ṇī.</p>
  1170. <p class="bodytext">Dvayaṃ chandojjhetari. Brahmasuttaṃ adhīte <span class="bld">sottiyo,</span> ‘‘nena niddiṭṭhamanicca’’nti <span class="note">[kātanta 1.2.18 naghaṭitaṃ aniccaṃ (paribhāsendusekhara 97)]</span> vuttattā vuddhi, <span class="bld">yadā</span>dinā vā <span class="bld">chanda</span>saddassa <span class="bld">sottiyā</span>deso <span class="note">[pāṇini 5.2.84]</span>. Chandaṃ adhīte <span class="bld">chandaso, so</span> pulliṅgo.</p>
  1171. <p class="bodytext">Dvayaṃ sisse. Sotuṃ icchantīti <span class="bld">sissā, su</span> savane, so, ussi. Ācariyassa ante samīpe vasanasīlo, saññāsaddattā sattamiyā alopo.</p>
  1172. <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. Brahmacārīādayo ete caturo janā assamā nāma bhavanti, <span class="bld">assama</span>saddoyaṃ punnapuṃsake. Tatra muñjamekhalādiyutto vedajjhāyako brahmacariyāyaṃ ṭhito <span class="bld">brahmacārī.</span> Vedajjhayanaṃ brahmacariyaṃ caratīti, ṇī. Dhammatthakāmesu ṭhito pañcamahāyaññakārī gahaṭṭho, gahā dārā <a name="M0.0284"></a> tatra tiṭṭhantīti <span class="bld">gahaṭṭho.</span> Gahaṭṭho paro tatiyassapi vānapattho. Vanapatthe vanekadese, dūravane vā bhavo <span class="bld">vānapattho,</span> assa bhūmiseyyājaṭājinadhāraṇavanavāsonyahārabhojitādi dhammo. Vānapatthassameva tatiyamāyuso bhāgaṃ khepayitvā gahitakāsāvadaṇḍo bhikkho sabbabhūtesu samo jhānāyatanavaro <span class="bld">bhikkhu. Samu</span> tapasi, khede ca, āsammanti atrāti, akattari kārake saññāyaṃ ṇo. ‘‘Assamo brahmacariyādi- catukkepi maṭhepi ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  1173. <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. Sīlādayo tayo sikkhādhamme <span class="bld">saha</span> ekato carantā <span class="bld">mithu</span> aññamaññaṃ sabrahmacārino nāma, brahmacārīhi saha carantīti <span class="bld">sabrahmacārino.</span> ‘‘Mithū’’ti iminā <span class="bld">sabrahmacārī</span>saddassa tagguṇasaṃviññāṇattaṃ dīpitaṃ, tena brahmacārīnampi sabrahmacārittamupapannaṃ.</p>
  1174. <p class="bodytext">Dvayaṃ upasampadādāyake. Manasā upecca sissānaṃ vajjāvajjaṃ jhāyatīti <span class="bld">upajjhāyo, upajjhā</span> ca. <span class="bld">Jhe</span> cintāyaṃ, ṇo, pubbatra <span class="bld">e aya,</span> pakkhe rājādipakkhepena <span class="bld">upajjhā,</span> parasamaye pana vedādipāṭhayitā ‘‘upajjhāyo, upajjhā’’ti coccate, upecca adhīyate asmāti katvā.</p>
  1175. <p class="bodytext">Dvayaṃ nissayadāyake. Sissānaṃ hitaṃ ācaratīti <span class="bld">ācariyo,</span> ṇyo. Nissayaṃ dadātīti, kammādimhi ṇvu.</p>
  1176. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>. Sāsane <a name="M0.0285"></a> ācariyaṃ dassetvā parasamayepi dassetumāha <span class="bld">‘‘upanīye’’</span>ccādi. Atha vā yo <span class="bld">dvijo</span> brāhmaṇo yaṃkiñci brāhmaṇaṃ <span class="bld">upanīya</span> attano santikaṃ ānetvā kappādichaḷaṅgikattā <span class="bld">sāṅgaṃ</span> saguyhattā <span class="bld">rahassa</span>ñca <span class="bld">vedaṃ</span> kammabhūtaṃ <span class="bld">pubbaṃ</span> paṭhamameva kenaci asikkhāpiteyeva <span class="bld">ajjhāpaye</span> sikkhāpeyya, so brāhmaṇesu ‘‘ācariyo’’ti vuccati, ādito cāreti sikkhāpetīti <span class="bld">ācariyo</span>ti katvā, ṇyo. Yathāvuttā aññe upajjhāyā.</p>
  1177. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. Pajjaddhaṃ upadesaparamparāyaṃ. Pare ca pare ca paramparā, pubbācariyā. Tato ābhataṃ <span class="bld">pārampariyaṃ. Itiha</span>saddo nipātasamudāyo. ‘‘Itiha pubbācariyehi vuttamida’’nti kathetabbaṃ vacanaṃ <span class="bld">etihyaṃ,</span> ṇyo. <span class="bld">Ṇa</span>mhi etihaṃ. Ācariyaṃ upagantvā dissati uccārīyatīti <span class="bld">upadeso, disī</span> uccāraṇe, ṇo.</p>
  1178. <p class="bodytext">Tikaṃ yaññe. <span class="bld">Yaja</span> devapūjāsaṅgahakaraṇadānadhammesu, yajanaṃ <span class="bld">yāgo,</span> ṇo. Saggatthikehi karīyateti <span class="bld">katu,</span> tu. <span class="bld">Ja</span>ssa <span class="bld">ñña</span>tte <span class="bld">yañño.</span> Yāgatthaṃ mantādinā <span class="bld">parikkhatā</span> parisaṅkhatā <span class="bld">bhū</span> bhūmi vedi nāma, īpaccaye <span class="bld">vedī</span> ca. Vindati assaṃ lābhasakkāranti <span class="bld">vedi, vida</span> lābhe, iṇa.</p>
  1179. <p class="bodytext"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>. Assamedhādayo <a name="M0.0286"></a> pañca ‘‘mahāyāgā’’tyuccante. Porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ purisamedhaṃ sammāpāsaṃ vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno lokaṃ saṅgaṇhiṃsu, tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ <span class="bld">sassamedhaṃ</span> nāma, sassasampādane medhāvitā sassamedhaṃ nāmātyattho. Mahāyodhānaṃ chamāsikabhattavetanānuppadānaṃ <span class="bld">purisamedhaṃ</span> nāma, purisassa saṅgaṇhane medhāvitā purisamedhaṃ nāmātyattho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ <span class="bld">sammāpāsaṃ</span> nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitā viya ṭhapeti, tasmā ‘‘sammāpāsa’’nti vuccati. ‘‘Tāta mātulā’’tyādinā pana saṇhavācāya bhaṇanaṃ <span class="bld">vācāpeyyaṃ</span> nāma, peyye vajjapiyavacanatātyattho. Evaṃ catūhi vatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti phītañca pahūtannapānaṃ khemaṃ nirabbudaṃ. Manussā mudā pamodamānā ure putte naccentā apārutagharadvārā viharanti, idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato <span class="bld">niraggaḷa</span>nti vuccati, ayaṃ porāṇikapaveṇī, aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni, imañca raṭṭhasampattiṃ parivattentā uddhaṃ mūlaṃ katvā ‘‘assamedha’’ntiādike pañca yaññe nāma akaṃsu, vuttañhetaṃ bhagavatā <span class="bld">brāhmaṇadhammikasutte</span> –</p>
  1180. <p class="gatha1">‘‘Tesaṃ āsi vipallāso, disvāna aṇunā aṇuṃ;</p>
  1181. <p class="gathalast">Te tattha mante ganthetvā, okkākaṃ tadupāgamu’’nti <span class="note">[su. ni. 301, 304]</span>.</p>
  1182. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0287"></a> tehi parivattetvā ṭhapitamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘assamedho’’</span>ccādimāha. Tattha assaṃ ettha medhanti vadhantīti <span class="bld">assamedho.</span> Purisaṃ ettha medhanti vadhantīti <span class="bld">purisamedho.</span> Sammā yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ pāsenti khipenti ettha <span class="bld">sammāpāso.</span> Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘vāja’’nti samaññā, tamettha pivayantīti <span class="bld">vājapeyyo.</span> Sabbassa attano sāpateyyassa anigūhitvā niravasesato dinnattā natthi ettha aggaḷāti <span class="bld">niraggaḷo,</span> ayaṃ pāḷiyā āgatakkamato atthavaṇṇanā, idhāgatakkamena pana assamedhapurisamedhaniraggaḷasammāpāsavājapeyyānaṃ atthavaṇṇanā likhitabbā.</p>
  1183. <p class="bodytext"><a name="para414"></a><span class="paranum">414</span>. Tikaṃ yājake. Yajanasīlo <span class="bld">idi,</span> yassi, <span class="bld">jassa do.</span> Yajatīti <span class="bld">ijo,</span> a. Atha vā itthiyā utumhi jāte jāyatīti itthītujo. ‘‘Nārītvijo’’tipi pāṭho. ‘‘Utujo yājako tathā’’tipi pāṭho, sundaro. Parasamayaṃ amanasi katvā pana ācariyena <span class="bld">itidvija</span>saddo <span class="bld">iditvija</span>saddo ca samānatthāti maññamānena ‘‘idi tvijo’’ti vuttaṃ siyā, <span class="bld">ṇvu</span>mhi yājako <span class="note">[amara 17.17 gāthā passitabbā]</span>.</p>
  1184. <p class="bodytext">Dvayaṃ yāgasabhāyaṃ, aññasabhāyañcārambhake. Sabhāyaṃ sādhu <span class="bld">sabhyo,</span> yo. Samājaṃ janasaṅghātaṃ samāvasanti āgantvā ekadesī bhavantīti samājā, tehi samaṃ ekībhavatīti <a name="M0.0288"></a> <span class="bld">sāmājiko,</span> ṇiko. Sabhāsado, sabhātāropyatra.</p>
  1185. <p class="bodytext">Pañcakaṃ sabhāsāmaññe. Pari samantato sentyassaṃ <span class="bld">parisā, si</span> sevāyaṃ. Saha bhāsantyassaṃ <span class="bld">sabhā, ha</span>lopo, sabbhi bhātīti vā <span class="bld">sabhā.</span> Samajjanti saṃgacchanti milantyassaṃ <span class="bld">samajjā, aja</span> gamane. Samayanti milantyassaṃ <span class="bld">samiti, i</span> gatimhi, itthiyanti. Milanamekībhāvo. Samantato sīdantyasmiṃ <span class="bld">saṃsado,</span> itthinapuṃsakesu. Goṭṭhī, aṭṭhānīpyatra. Gāvovācā tiṭṭhanti bhavantyassaṃ <span class="bld">goṭṭhī.</span> Āgantvā tiṭṭhantyassaṃ <span class="bld">aṭṭhānī,</span> yu, nadādi, rassādi.</p>
  1186. <p class="bodytext"><a name="para415-416"></a><span class="paranum">415-416</span>. Bhikkhuādikā imā catasso parisā nāma. Bhikkhanasīlatādīhi bhikkhu. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti <span class="note">[jā. 1.7.59]</span> hi vuttaṃ. <span class="bld">Bhikkha</span> yācane, rū. <span class="bld">Yo</span>mhi <span class="bld">bhikkhū. Inī</span>paccaye bhikkhunī, <span class="bld">yo</span>ssa lopo. Ratanattayamupagantvā āsayantīti <span class="bld">upāsakā,</span> ṇvu, <span class="bld">āsa</span> upavesane. <span class="bld">I</span>tte <span class="bld">upāsikāyo.</span> Ettha ca pabbajjāsāmaññato, liṅgasāmaññato ca sāmaṇerā bhikkhūsu, sāmaṇeriyādayo, ca bhikkhunīsu saṅgahitā, tato, avasesā pana sabbepi devamanussādayo itthipurisavasena dve koṭṭhāse katvā liṅgasabhāgavasena dvīsu saṅgahitā, brahmāno pana liṅgābhāvepi purisasaṇṭhānattā purisesu saṅgahitā, tathā paṇḍakāpi, ubhatobyañjanesu pana <a name="M0.0289"></a> purisaubhatobyañjanaṃ purisesu, itthiubhatobyañjanaṃ itthīsu saṅgahitanti veditabbaṃ.</p>
  1187. <p class="bodytext">Evaṃ catūhi koṭṭhāsehi parisaṃ dassetvā aṭṭhahipi dassetumāha <span class="bld">‘‘athave’’</span>ccādi. Tassattho – parisā nāma aṭṭha siyuṃ, kesaṃ vasenā’ṭṭha siyuṃ? Tāvatiṃsānaṃ <span class="bld">dvijānaṃ</span> brāhmaṇānaṃ <span class="bld">khattānaṃ</span> khattiyānaṃ mārassa gahapatissa samaṇānaṃ cātumahārājikānaṃ brahmūnañca vasenāti imā cā’ṭṭhaparisā pākaṭavasena, seṭṭhavasena ca vuttāti na ettha pubbe viya sabbā saṅgahitā, tāvatiṃsādikā hi pākaṭavasena vuttā, samaṇā pana pākaṭavasena, seṭṭhavasena ca vuttā.</p>
  1188. <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Gāyatti nāma yassa catūsu pādesu paṭipādaṃ chaḷakkharāni santi, sā pamukhamādi yassa utthādīnaṃ pāyenānupayogattā gāyattipamukhaṃ chandaṃ nāma. Gāyateti <span class="bld">gāyatti, ge</span> sadde, tti, e aya. Vajjaṃ chādayatīti <span class="bld">chandaṃ, chada</span> saṃvaraṇe, vuttañhi <span class="bld">pajjaviveke buddhaguttena</span> bhikkhunā –</p>
  1189. <p class="gatha1">‘‘Uttha’maccutthakaṃ majjhaṃ, patiṭṭhā suppatiṭṭhakā;</p>
  1190. <p class="gathalast">Pāyo payogabāhyatthā, abhabbattā ca neritā’’ti.</p>
  1191. <p class="bodytext">Yaṃ pana catuvīsakkharavantaṃ, vedānaṃ ādibhūtañca gāyatti viya chandānaṃ nāpi catuppadaṃ, atha kho tipadameva siyā, sā sāvitti nāma, <span class="bld">sāvitti</span>saddo gāyattipariyāyopyatthi, ‘‘sāvitti chandaso mukhaṃ’’ <span class="note">[ma. ni. 2.400; su. ni. 573]</span>, ‘‘gāyatti tu ca sāvittī’’ti ca vuttattā. Idha pana bhedena vuttaṃ, yathā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ <a name="M0.0290"></a> saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti. Savitussa isino ayaṃ vācā <span class="bld">sāvitti,</span> iṇa.</p>
  1192. <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. Habyaṃ devatātthamannaṃ, tassa pāke tadādhāre thālyādimhi <span class="bld">caru,</span> tattha ṭhitattā upacārena habyampi caru, <span class="bld">cara</span>tismā u, caru pume. ‘‘Habyapāke caru pumā’’ti <span class="note">[amara 17.22]</span> hya<span class="bld">marakose. Homadabbiyaṃ</span> homakammani habyannādīnamuddharaṇatthaṃ katāyaṃ kaṭacchuyaṃ <span class="bld">sujā,</span> itthī, habyannādīnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ jāyatīti <span class="bld">sujā.</span></p>
  1193. <p class="bodytext">Dvayaṃ khīranne, devannattā paramaṃ annaṃ. Pātabbassa, asitabbassa cāti dvinnampi bhāvānaṃ sambhavato pāyāso, <span class="bld">ā</span>kārantānamāyo. Pāyasopyatra. Dvayaṃ devanne. <span class="bld">Hu</span> dāne, ṇyo. <span class="bld">I</span>mhi <span class="bld">havi,</span> napuṃsake.</p>
  1194. <p class="bodytext"><a name="para419"></a><span class="paranum">419</span>. Thūṇāyaṃ yaññathambhe yūpo. Beluvo vā khādiro vā. Ālambapasubandhaneyaṭṭhi, samattayaññe vā yaṃ yaṭṭhimāropayati, sa <span class="bld">yūpo</span> <span class="note">[yūpa… yaññīyapasubandhanakaṭṭhabhede… yāgasamatticihnatthe thambhe ca (vācappati)]</span>, <span class="bld">yu</span> missane, po, dīghādi. <span class="bld">Thu</span> abhitthave, ṇo, dīghādi. Yaṃ kaṭṭhaṃ kaṭṭhantarenā’gginipphādanatthaṃ ghaṃsate, tasmiṃ nimmanthyadārumhi araṇī, <span class="bld">ara</span> gamane, aṇi, īmhi <span class="bld">araṇī.</span></p>
  1195. <p class="bodytext">Gāhapaccādayo <a name="M0.0291"></a> tayo aggayo. Gahapatinā saṃyutto <span class="bld">gāhapacco,</span> aggi, ṇyo. Taṃyoniyaṃrevāhavanīyo hutabbaggiāhavanamarahatīti <span class="bld">āhavanīyo.</span> Dakkhiṇaggi pana taṃyoni aññayonipi. Dakkhiṇaṃ deyyadhammaṃ agganti vissajjantyasminti <span class="bld">dakkhiṇaggi, agga</span> dāne, dānaṃ aggīyati dīyatyasminti dānaggaṃ, ‘‘parivesanaṭṭhāna’’nti <span class="note">[a. ni. ṭī. 3.9.20]</span> hi <span class="bld">aṅguttaranikāyaṭīkā.</span> Ettha ca gāhapaccaggādīnaṃ tiṇṇaṃ vippaṭipajjantānaṃ vināsahetubhāvato aggitādaṭṭhabbā. <span class="bld">Sattakanipātaaṅguttaranikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
  1196. <p class="bodytext">Āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā, mātāpitaro, mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu pavattanti, tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahamānassa pana paccayo hotīti anudahanaṭṭheneva ‘‘āhuneyyaggī’’ti vuccati. Yo mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro, taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena ‘‘gahapataggī’’ti vutto. ‘‘Dakkhiṇeyyaggī’’ti ettha pana ‘‘dakkhiṇā’’ti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo, so gihīnaṃ tīsu saraṇesu, pañcasu sīlesu, dasasu sīlesu, mātāpitupaṭṭhāne, dhammikasamaṇabrāhmaṇūpaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipanno gihī bhikkhusaṅghaṃ akkositvā nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena</p>
  1197. <p class="bodytext">‘‘Dakkhiṇeyyaggī’’ti <a name="M0.0292"></a> vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi kaṭṭhaggi nāmāti <span class="note">[a. ni. aṭṭha. 3.7.46]</span> vutto.</p>
  1198. <p class="bodytext"><a name="para420"></a><span class="paranum">420</span>. Siloko dāne. <span class="bld">Hā</span> cāge, ṇo, dvitta<span class="bld">ca</span>tta<span class="bld">ga</span>ttāni, <span class="bld">caja</span> hānimhi vā. <span class="bld">Saja</span> visagge, visaggo dānaṃ, <span class="bld">u</span>pubbo <span class="bld">saja</span> visajje, ṇo, pubbe <span class="bld">vā</span>gamo, <span class="bld">vosaggo. Disa</span> atisajjane, atisajjanaṃ dānaṃ, pabodhanañca, iha dānaṃ <span class="bld">padesanaṃ. Saṇa</span> dāne, yu. <span class="bld">Tara</span> plavanataraṇesu, maccherasotātikkamanamettha taraṇaṃ. <span class="bld">Hā</span> cāge, curādi, to, <span class="bld">yā</span>lopo, <span class="bld">bhūvādi</span>mhi pana ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyo, <span class="bld">vihāyitaṃ. Vajja</span> vajjane, sabbatra bhāvasādhanaṃ. Upasaggavisesenete dānatthābhidhāyino. Phassanaṃ, patipādanaṃpyatra.</p>
  1199. <p class="bodytext"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>. Seṭṭhadhanassa, puttānaṃ, dārānaṃ, rajjassa, aṅgānañca vasena pañcamahāpariccāgo vutto. Tatra <span class="bld">seṭṭhadhanaṃ</span> setahatthādiratanaṃ. <span class="bld">Puttā</span> orasā, atha vā puttadhītaro. <span class="bld">Dāro</span> patibbatā piyabhariyā. <span class="bld">Rajjaṃ</span> pakatirajjaṃ, taduṭṭhito vā āyo. <span class="bld">Aṅgaṃ</span> cakkhādi. Mahantehi uttamapuriseheva kato, mahantānaṃ vā pariccāgo <span class="bld">mahāpariccāgo,</span> mahatthaṃ vā buddhabhāvatthaṃ kato pariccāgo <span class="bld">mahāpariccāgo,</span> kāpurisehi dukkarattā mahanto vā seṭṭho pariccāgo <span class="bld">mahāpariccāgo.</span></p>
  1200. <p class="bodytext"><a name="para422"></a><span class="paranum">422</span>. Dānapāramīādikānaṃ <a name="M0.0293"></a> tissannaṃ pāramīnaṃ vasena asādhāraṇadānavatthuṃ dassetvā sādhāraṇadānavatthuṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘annaṃ pāna’’</span>miccādi. Tatra <span class="bld">annaṃ</span> pānavajjitaṃ yaṃ kiñci khādanīyādikaṃ. <span class="bld">Pānaṃ</span> pātabbaṃ udakādi. <span class="bld">Yānaṃ</span> hatthyādi antamaso upāhanaṃ upādāya gamanasādhanaṃ. <span class="bld">Mālā</span> mālyaṃ, pupphañca. <span class="bld">Vilepanaṃ</span> chavirāgakaraṇaṃ, vibhūto sugandho vā. <span class="bld">Gandho</span> tadaññagandho. <span class="bld">Seyyā</span> mañcādi, <span class="bld">seyyā</span>ggahaṇena cettha āsanampi gahitaṃ. <span class="bld">Padīpeyyaṃ</span> padīpassa hitaṃ yaṃ kiñci telādi, ime dasa dānavatthū nāma siyuṃ. Dīyante yāyāti <span class="bld">dānaṃ.</span> Tassa vatthu kāraṇaṃ, taduppattiyā uppajjanatoti <span class="bld">dānavatthu,</span> dātabbaṃ vā dānaṃ, annādi, tadeva vatthu. Etāni pana dasa dānavatthūni suttantanayena kathitāni. Vinayābhidhammanayavasenāpi pana kathetabbāni, rūpādichaḷārammaṇadānavasena hi abhidhamme cha dānavatthūni āgatāni, vinaye cīvarapiṇḍapātabhesajjasenāsanavasena cattāri āgatāni. Tatthevamācariyā vadanti ‘‘suttantanayadānato vinayadānameva mahapphalaṃ, kasmā? Annādidānamattavaseneva yassa kassaci dussīlādikassa dātabbanti anujānitvā piṇḍapātādikappiyavohāravasena sīlavantādikasseva ca dātabbanti anuññātattā. Sāmaññadānato hi visesadānameva mahapphalaṃ, tatopi abhidhammanayadānameva mahapphalaṃ, kasmā? Rūpādīsu paramatthavaseneva abhinivisitvā dānavasena tatopi atisayadānattā’’ti. Mayaṃ pana suttantanayadānaṃ vā hotu vinayābhidhammanayadānaṃ vā, yaṃ khettāditividhasampadāyuttaṃ, tameva mahapphalaṃ karotīti vadāma.</p>
  1201. <p class="bodytext"><a name="para423"></a><span class="paranum">423</span>. <span class="bld">Tadahe</span> <a name="M0.0294"></a> matadivase matatthaṃ yaṃ piṇḍapātajalāñjalyādidānaṃ, <span class="bld">etaṃ</span> dānaṃ dehā uddhe bhavaṃ <span class="bld">uddhadehikaṃ</span> nāma. Pitaraṃ uddissa jalāñjalisuvaṇṇādidānaṃ <span class="bld">nivāpo, vapa</span> bījasantāne, ṇo. Kālapattādiniyamena <span class="bld">rājamattaṇḍavisottarā</span>disatthato vihitaṃ, <span class="bld">taṃva</span> tameva pitudānaṃ samaṇabrāhmaṇabhojanādi <span class="bld">saddhaṃ</span> nāma, saddhā assa dānassatthīti, ṇo. <span class="bld">Satthato</span>ti hetumhi avadhyatthavatticchāya pañcamī.</p>
  1202. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Catukkaṃ gehāgate. <span class="bld">Ata</span> sātaccagamane, ithi, <span class="bld">atithi,</span> ‘‘atithi dvīsū’’ti <span class="bld">tikaṇḍasese</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.7.9]</span>. Itthiyaṃ <span class="bld">atithī</span> ca. Āgacchatīti <span class="bld">āgantu,</span> tu. Āhunaṃ vuccati gehāgatānaṃ dātabbabhattādi, taṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti <span class="bld">pāhuno. Visa</span> pavesane, āvesanaṃ āveso, tamarahatīti <span class="bld">āvesiko.</span> Atyāgatopyatra. Gantumicchatīti <span class="bld">gamiko,</span> iko. Dvayaṃ pūjitapupphadabbakkhatādimhi. <span class="bld">Aggha</span> pūjāyaṃ, a. Ṇyamhi <span class="bld">agghiyaṃ,</span> agghayampi. Agghato vā tadatthiye iyo.</p>
  1203. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. Pādatthe <span class="note">[pādaddhe (ka.)]</span> udakādimhi <span class="bld">pajjaṃ.</span> Padassa hitaṃ <span class="bld">pajjaṃ. Āgantvā</span>dayo <span class="bld">pajja</span>pariyantā satta saddā tīsu liṅgesu.</p>
  1204. <p class="bodytext">Chakkaṃ <a name="M0.0295"></a> pūjāyaṃ. <span class="bld">Ci</span> caye,ti. <span class="bld">Acca</span> pūjāyaṃ, yu. <span class="bld">Pūja</span> pūjāyaṃ, itthiyamati a. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, <span class="bld">upa</span>pubbo <span class="bld">hara</span> pūjāyaṃ, ṇo, <span class="bld">upahāro,</span> pume. <span class="bld">Bala</span> pāṇanapūjāsaṃvaraṇesu, i, <span class="bld">bali</span> dvīsu. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, yu. Namassāpyatra, <span class="bld">namassa</span> pūjāyaṃ, itthiyaṃ a.</p>
  1205. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>. Catukkaṃ vandanāyaṃ. <span class="bld">Namassa</span> vandane, pubbeva, <span class="bld">namu</span> namane vā, <span class="bld">ssa</span>paccayo. <span class="bld">Namo</span> karaṇaṃ <span class="bld">namakkāro,</span> ṇo. <span class="bld">Namo</span>to chaṭṭhīlopo, ‘‘lopañca tatrākāro’’ti <span class="bld">o</span>kāralope <span class="bld">a</span>kārāgamo, atha vā namanaṃ namo, tassa karaṇaṃ <span class="bld">namakkāro, raho</span>saddo viya hi <span class="bld">namo</span>saddotra dvidhā vattati. Eko <span class="bld">a</span>kāranto saliṅgo, eko aliṅgo <span class="bld">o</span>kārantoti. <span class="bld">Vanda</span> abhivādanathutīsu, yu, <span class="bld">vandanā, na</span>lope, dīghe ca <span class="bld">abhivādanaṃ.</span></p>
  1206. <p class="bodytext">Tikaṃ patthanāmatte. <span class="bld">Attha</span> yācanāyaṃ, yu, <span class="bld">patthanā.</span> Atthanāpi. <span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattimhi. <span class="bld">Pani</span>dvayapubbo patthanāyaṃ, yu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">dha</span>ttaṃ. <span class="bld">I</span>mhi <span class="bld">paṇidhi.</span> Ayaṃ <span class="bld">purise</span> pulliṅge. Yācanāpyatra.</p>
  1207. <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. Sakkārapubbaṅgamaṃ katvā garuādīnaṃ ārādhanīyānaṃ kvaci atthe niyojanaṃ patthanāviseso <span class="bld">ajjhesanā,</span> i<span class="bld">sa</span> gavesane, <span class="bld">isa</span> gatihiṃsāvadānesuvā, yu, <span class="bld">ajjhesanā,</span> yathā ‘‘desetu bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhamma’’nti <span class="note">[mahāva. 8]</span>.</p>
  1208. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0296"></a> anussaraṇe. <span class="bld">Esa</span> gavesane, <span class="bld">yā</span>game <span class="bld">pariyesanā. Ti</span>mhi <span class="bld">pariyeṭṭhi. Gavesa</span> maggane.</p>
  1209. <p class="bodytext">Tikaṃ ārādhanīyassa cittānukūle. <span class="bld">Āsa</span> upavesane, yu, <span class="bld">upāsanaṃ. Su</span> savane. Sotumicchā <span class="bld">sussūsā,</span> ‘‘bhujaghasaharasupādīhi tumicchatthesū’’ti <span class="bld">sa</span>paccayo, dvittādi, <span class="bld">sussūsā, sā</span> itthī. <span class="bld">Cara</span>tito bhāve ṇyo, <span class="bld">pāricariyā.</span></p>
  1210. <p class="bodytext"><a name="para429"></a><span class="paranum">429</span>. Tikaṃ tuṇhībhāve. Munino kammaṃ <span class="bld">monaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Tuha</span> adane, <span class="bld">ṇha</span>paccayo, halopo ca, tuṇho monametassatthīti tuṇhī, tassa bhāvo <span class="bld">tuṇhībhāvo,</span> atuṇhassa vā tuṇhībhavanaṃ <span class="bld">tuṇhībhāvo,</span> atha vā tohatīti tuṇhī, <span class="bld">tuha</span> adane, adanaṃ hiṃsā, <span class="bld">ṇī</span>paccayo, vaṇṇavipariyayo, tuṇhino bhāvo <span class="bld">tuṇhībhāvo.</span></p>
  1211. <p class="bodytext">Pañcakaṃ anukkame. Patirūpena patanaṃ <span class="bld">paṭipāṭi, pata</span> gamane, ubhayatrāpi <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭo,</span> i. <span class="bld">Sā</span> itthī. Anurūpo kamo, kamo eva vā <span class="bld">anukkamo.</span> Pari anatikkamena ayanaṃ pavattanaṃ <span class="bld">pariyāyo.</span> Pubbassānurūpā <span class="bld">anupubbī,</span> nadādi. Ayaṃ apume. Anupubbampi. <span class="bld">Kamu</span> icchākantīsu, ṇo.</p>
  1212. <p class="bodytext"><a name="para430"></a><span class="paranum">430</span>. Tikaṃ sīle. <span class="bld">Tapa</span> santāpe. Kilese tāpetīti <span class="bld">tapo,</span> a. <span class="bld">Yamu</span> uparame, uparamo viramaṇaṃ, bhāve ṇo<a name="M0.0297"></a>. <span class="bld">Si</span> bandhane, sinoti cittametenāti <span class="bld">sīlaṃ,</span> lo, <span class="bld">sīla</span> samādhāne vā, samādhānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ adhiṭṭhānabhāvo. <span class="bld">Sīla</span> samādhimhi vā, samādhiratra kusalānaṃ dhammānaṃ abhyupagamo, aññatra sīle tupacārā, atha vā attānaṃ, parañca nirayādīsu tāpetīti <span class="bld">tapo.</span> Kusaladhammato saṃyamanaṃ viramaṇaṃ <span class="bld">saṃyamo,</span> samādhānañcātrākusaladhammavasenevāti ayaṃ aññatra sīle nibbacanaṃ.</p>
  1213. <p class="bodytext">Satthavihito niyamo vataṃ. ‘‘Mantanāyaṃ paṭiññāyaṃ, niyamo nicchaye vate’’ti <span class="bld">rabhaso.</span> Tañca vataṃ upavāsādilakkhaṇaṃ puññamuccate. ‘‘Sīlaṃ cārittaṃ vārittamupavāsādipuññaka’’ntya<span class="bld">maramālā. Ādi</span>nā akkhāralavaṇāsanādi <span class="note">[akhādanābhojanādi (ka.)]</span>. Ettha ca <span class="bld">tapā</span>dayo mukhyavasena kusalasīle vattanti, rūḷhīvasena akusalasīlepi. <span class="bld">Niyamāda</span>yo mukhyavasena akusalasīle vattanti, rūḷhīvasena kusalasīleti ayaṃ sīlabbatānaṃ viseso. <span class="bld">Yamu</span> uparame. <span class="bld">Vatu</span> vattane, vattanañcātra caraṇaṃ, samādhānaṃ vā. <span class="bld">Vā</span> pulliṅgepi.</p>
  1214. <p class="bodytext">Dvayaṃ mariyādātikkame. <span class="bld">Kamu</span> padavikkhepe, virūpo atikka mo <span class="bld">vītikkamo.</span> Mariyādātikkamo ācāro <span class="bld">ajjhācāro.</span> Kāyavivekādayo tayo ettha <span class="bld">viveko. Vica</span> vivecane, puthabhāve ca, bhāve ṇo, dvittādi. Puthu visuṃbhūto gaṇādīhi attā sarīraṃ mano sabhāvo ca etesanti puthugattā, tesaṃ bhāvo <span class="bld">puthugattatā</span> <span class="note">[puthagattatā (ka.)]</span> kāyavivekādayo, majjhe <span class="bld">gā</span>gamo. ‘‘Evaṃsarūpoyaṃ puriso, evaṃsarūpā vā amhepi nesaṃ pakati’’riti pakatipurisānaṃ vibhāgena ñāṇaviveko. Attā buddhi, so puthubhāvena yassa, tabbhāvo puthugattatātyaññe. Aññato vilakkhaṇassa bhāvo puthugattatātyaññe.</p>
  1215. <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. Khuddānukhuddakaṃ <a name="M0.0298"></a> cūḷavattaṃ, mahāvattañca, vattapaṭipatti vā ‘‘ābhisamācārika’’mityuccate, abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ <span class="bld">ābhisamācārika</span>nti katvā, <span class="bld">tadaññaṃ</span> khuddānukhuddakato aññaṃ pātimokkhasaṃvarasīlādikaṃ sīlaṃ brahmacariyassāriyamaggassa ādimhi tadatthāya caritabbattā <span class="bld">ādibrahmacariya</span>mityuccate.</p>
  1216. <p class="bodytext"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Pāpehi</span> akusaladhammehi upāvatto <span class="note">[upāvuto (ka.)]</span> anāvuto vigato sabbannapānabhogādīhi vivajjitova hutvā guṇehi sīlādīhi saddhiṃ yo <span class="bld">vāso</span> vasanaṃ thambhanamatthi, so ‘‘upavāso’’ti vijānitabbo. <span class="bld">Vasu</span> thambhe, divādi, upavasanaṃ <span class="bld">upavāso,</span> ṇo, vigato, upeto ca vāsoti vā <span class="bld">upavāso.</span></p>
  1217. <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. Pajjaddhaṃ bhikkhumhi. Tapo kammamassatthīti <span class="bld">tapassī, tapā</span>dito sī, dvittaṃ. Bhayadassanasīlo <span class="bld">bhikkhu,</span> rū, rasso. Sametīti <span class="bld">samaṇo,</span> yu. Pabbajā sañjātā yassāti <span class="bld">pabbajito,</span> sañjātatthe ito, seṭṭhattaṃ vajatīti vā <a name="M0.0299"></a> <span class="bld">pabbajito, vaja</span> gamane, to. Tapokammaṃ dhanaṃ yassāti <span class="bld">tapodhano.</span></p>
  1218. <p class="bodytext">Dvayaṃ monabbate. Vācato yamatīti <span class="bld">vācaṃyamo,</span> niggahītāgamo, rasso ca. Monamassatthīti <span class="bld">muni,</span> rasso, ossu. Dvayaṃ ābhusopavāsanabrahmacariyādiyutte. Tapoyogā <span class="bld">tāpaso,</span> saṇa. <span class="bld">Isa</span> gavesane, i, <span class="bld">isi, isa</span> gatiyaṃ vā, ñāṇassa, saṃsārassa vā pāraṃ gamanato <span class="bld">isi,</span> i. Pārikaṅkhīpyatra, pāramassatthīti pārī, brahmañāṇaṃ, taṃ kaṅkhatīti <span class="bld">pārikaṅkhī.</span></p>
  1219. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. Dvayaṃ jitindriyagaṇe. Yesaṃ saṃyatā indriyānaṃ gaṇā, te yatino, vasino ca nāma. Yataṃ indriyasaṃyamo niccametesamatthīti <span class="bld">yatino,</span> ī. Yatayopi, <span class="bld">yata</span> payatane, i. <span class="bld">Vasa</span> pāguṇye, vaso yesamatthīti <span class="bld">vasino,</span> ī.</p>
  1220. <p class="bodytext">Tikaṃ dhammasenāpatimhi. Sārī nāma brāhmaṇī, tassā putto <span class="bld">sāriputto.</span> Tussantyasmiṃ atthasiddhitoti tisso, so, tussi ca. Pūjito tisso <span class="bld">upatisso,</span> atha vā ‘‘tisso’’ti vā ‘‘phusso’’ti vā ‘‘upatisso’’ti vā daharakāle mātāpitūhi yadicchāya gahitaṃ nāmaṃ, ‘‘sāriputto’’ti mātuvasena, ‘‘dhammasenāpatī’’ti pana ariyabhāvappatte sammāsambuddhena gahitaṃ nāmaṃ. Kusaladhammāvudhehi kāmādikā akusaladhammasenā jitā yesaṃ dhammasenā, anekakoṭisatasahassasaṅkhyā bhagavato sāvakasaṅghā, tesaṃ pati nāyakaṭṭhena <span class="bld">dhammasenāpati.</span></p>
  1221. <p class="bodytext"><a name="para435"></a><span class="paranum">435</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0300"></a> bhagavato vāmapassaṭṭhe mahāmoggallāne. Kule jāyatīti koliko, so eva <span class="bld">kolito.</span> Moggallibrāhmaṇiyā apaccaṃ <span class="bld">moggallāno,</span> ṇāno. Dvayaṃ ariyasāmaññe. Kilesārayo hanatīti araho, so eva <span class="bld">ariyo, ara</span> gamane vā, arati adhigacchati maggaphaladhammeti <span class="bld">ariyo,</span> ṇyo. Adhigacchitthāti <span class="bld">adhigato,</span> to.</p>
  1222. <p class="bodytext">Asekkhassa gahitattā ‘‘sotāpannādikā’’ti etthādinā chaḷeva puggalā saṅgahitā, tena sotāpattimaggaṭṭhādayo satta sekkhā, eko arahā asekkhāti siddhaṃ. Tīhi sikkhāhi yuttatāya <span class="bld">sekkhā, ka</span>kāralopena ‘‘sekhā, asekhā’’tipyatthi. Dvayaṃ anadhigate. Ariyehi puthu visuṃbhūto jano <span class="bld">puthujjano,</span> puthu vā nānākilese janetīti <span class="bld">puthujjano.</span></p>
  1223. <p class="bodytext"><a name="para436"></a><span class="paranum">436</span>. Dvayaṃ aggaphale. Paṭhamamaggādīhi diṭṭhamariyādamanatikkamitvā jānitthāti <span class="bld">aññā,</span> rasso, rūparāgādīnaṃ vā pañcuddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ odhivasena māraṇato <span class="bld">aññā,</span> mariyādattho cettha <span class="bld">ā</span>kāro, <span class="bld">ñā</span> māraṇatosananisānesu, itthiyamati a. Arahato bhāvo <span class="bld">arahattaṃ,</span> bhāve tto, bhāvotra abhidhānabuddhīnaṃ pavattiyā nimittaṃ<a name="M0.0301"></a>, tañca duvidhaṃ byuppattipavattinimittavasena. Tatra visesehi kriyāpakatipaccayādīhi uppajjatīti <span class="bld">byuppatti, go</span>ādisaddasarūpaṃ, tassā nimittaṃ <span class="bld">byuppattinimittaṃ,</span> kriyāpakatipaccayādayo, vividhaṃ vā <span class="bld">go</span>ādisaddasarūpaṃ uppādetīti <span class="bld">byuppatti,</span> sā eva nimittaṃ, yathāvuttā kriyādayoyeva. Pavattayati tattha tattha atthe payojayatīti <span class="bld">pavatti, go</span>ādiko saddo, tassa nimittaṃ <span class="bld">pavattinimittaṃ,</span> jātikriyāguṇadabbanāmāni. Tatra byuppattinimittaṃ saddasarūpuppattiyā kāraṇaṃ, pavattinimittaṃ pana saddappayojanassa kāraṇanti ayametesaṃ saṅkhepato lakkhaṇaviseso.</p>
  1224. <p class="bodytext">Dvayaṃ cetiye. <span class="bld">Thu</span> abhitthave, po, dīghādi. <span class="bld">Cita</span> pūjāyaṃ, cetitabbaṃ pūjetabbanti, ṇyo, <span class="bld">cetiyaṃ.</span> Ettha ca <span class="bld">thūpa</span>saddo samukhepi, <span class="bld">cetiya</span>saddo pana mukharahiteyeva vattati. ‘‘Cetiyamāyatane buddha-bimbe coddissapādape’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 12.7 byākhyāsudhā 2.2.7]</span> <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1225. <p class="bodytext">Dvayaṃ ānande. Dhammo pariyatti, sova bhaṇḍaṃ dhanaṃ sukhadāyakato, tassa agāraṃ ṭhapanaṭṭhānaṃ gehaṃ, tabbhāve tiṭṭhatīti <span class="bld">dhammabhaṇḍāgāriko,</span> iko. <span class="bld">Nanda</span> samiddhiyaṃ. Ime dve saddā <span class="bld">samā</span> samānatthā.</p>
  1226. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>. Dvayaṃ visākhāyaṃ seṭṭhidhītari. Vividhā bahukā puttanattapanattādikā sākhā yassā sā <span class="bld">visākhā.</span> Migārassa seṭṭhino mātuṭṭhāniyattā <span class="bld">migāramātā.</span></p>
  1227. <p class="bodytext">Dvayaṃ anāthapiṇḍikaseṭṭhimhi. Sundaro attā yassa <span class="bld">sudatto,</span> sundaraṃ dattaṃ dānamassa vā <span class="bld">sudatto,</span> idamassa daharakāle <a name="M0.0302"></a> pavattaṃ nāmaṃ. Anāthānaṃ piṇḍaṃ dadātīti <span class="bld">anāthapiṇḍiko,</span> idamassa kriyānāmaṃ.</p>
  1228. <p class="bodytext"><a name="para438-439"></a><span class="paranum">438-439</span>. Bhikkhuādayo ete pañca sahadhammikā. Saha ekato dhammaṃ carantīti <span class="bld">sahadhammikā.</span></p>
  1229. <p class="bodytext">Pattādayo aṭṭha parikkhārā ukkaṭṭhavasena vuttā, majjhimavasena pana kattaradaṇḍopi telanāḷipīti dasa parikkhārā vattabbā, omakavasena chattampi upāhanāpīti dvādasa parikkhārā ca vattabbā.</p>
  1230. <p class="bodytext"><a name="para440"></a><span class="paranum">440</span>. Dvayaṃ sāmaṇere. Samaṇassāpaccaṃ <span class="bld">sāmaṇero.</span> Samaṇaliṅgācārattā ‘‘samaṇoya’’nti uddisitabboti <span class="bld">samaṇuddeso. Disī</span> uccāraṇe.</p>
  1231. <p class="bodytext">Tikaṃ acelake. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ, na pakativatthametassa <span class="bld">digambaro, sa</span>ssa <span class="bld">go.</span> Natthi celaṃ vatthametassa, samāsante ko. Catūhi ganthehi bandhanīyattā <span class="bld">nigantho,</span> <span class="bld">ni</span>saddo <a name="M0.0303"></a> bandhane. Dvayaṃ jaṭāvati. Jaṭaṃ yassatthi <span class="bld">jaṭilo,</span> ilo. Jaṭaṃ dhāretīti <span class="bld">jaṭādharo.</span></p>
  1232. <p class="bodytext"><a name="para441"></a><span class="paranum">441</span>. Kuṭisakādikā catuttiṃsa laddhiyo parasamayānamāgamato gahetabbā, tathā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo brahmajālasuttantato. <span class="bld">Itī</span>ti parisamāpanattho. <span class="bld">Eteti</span> nidassanattho. Ete channavutiladdhiyo taṇhāpāsaṃ, diṭṭhipāsañca ḍenti pavattentīti <span class="bld">pāsaṇḍā</span>ti <span class="bld">sampakāsitā</span> kathitā. ‘‘Iti channavuti etā’’tipi pāṭho.</p>
  1233. <p class="bodytext"><a name="para442"></a><span class="paranum">442</span>. Tikaṃ sucimhi. <span class="bld">Pu</span> pavane, to. Dvittādi. <span class="bld">Yata</span> payatane, to. Dīghādi. Dvayaṃ cammani. Caritaṃ tanti <span class="bld">cammaṃ, cara</span>timhā mana, <span class="bld">camu</span> adane vā, mana. <span class="bld">Aja</span> gamane, yu, ino vā.</p>
  1234. <p class="bodytext">Dvayaṃ dantakaṭṭhe. Dante punāti sodheti yenāti <span class="bld">dantapono,</span> yu. Dantapoṇopi. Dantasodhanatthaṃ kaṭṭhaṃ <span class="bld">dantakaṭṭhaṃ.</span> Dvayaṃ rukkhattace. <span class="bld">Vakka</span> tace, alo. <span class="bld">Tara</span> taraṇe, ito, sakatthe ko.</p>
  1235. <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. Dvayaṃ bhājanasāmaññe. Patati yattha so <span class="bld">patto, pata</span> gatiyaṃ, to. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe,ti.</p>
  1236. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0304"></a> kuṇḍikāyaṃ. Kassa jalassa maṇḍo pasannabhāvo kamaṇḍo, taṃ lātīti <span class="bld">kamaṇḍalu,</span> u. <span class="bld">Kuḍi</span> rakkhaṇe, sakatthe ko. Kattarassa jiṇṇassa ālambanayaṭṭhi.</p>
  1237. <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. <span class="bld">Yaṃ</span> ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’tiādi brahmacariyakammaṃ <span class="bld">niccaṃ</span> yāvajīvamavassambhāvena, taṃ <span class="bld">dehasādhanāpekkhaṃ</span> sarīreneva sādhanamapekkhate, na bāhirena sādhanaṃ, ayaṃ yamo nāma, <span class="bld">yamu</span> uparame.</p>
  1238. <p class="gatha1">‘‘Sarīrasādhanāpekkha-niccakammamaye yame;</p>
  1239. <p class="gathalast">Saṃyame yamarāje ca, yamake tu yamaṃ tisū’’ti <span class="note">[amara 17.38]</span>.</p>
  1240. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruddo.</span></p>
  1241. <p class="bodytext">Yaṃ panāgantunā sukkapakkhādivasena aniccaṃ niyamitakālamupavāsādikaṃ kammaṃ, ayaṃ niyamo, kālādivasena niyamitabboti <span class="bld">niyamo, yamu</span> uparame. ‘‘Mantanāyaṃ paṭiññāyaṃ, niyamo nicchaye vate’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1242. <p class="centered">Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. Dvayaṃ vesse. <span class="bld">Visa</span> pavesane, so. <span class="bld">Iyāna</span>paccaye <span class="bld">vesiyāno.</span> Ūrujo, ariyopyatra.</p>
  1244. <p class="bodytext">Pañcakaṃ <a name="M0.0305"></a> kasiādijīvikāyaṃ. <span class="bld">Jīva</span> pāṇadhāraṇe, yu. Sabbatra bhāve paccayo, karaṇetyeke. <span class="bld">Vata</span> vattane,ti, assu, ṇvumhi <span class="bld">jīvikā.</span> Vuttīnaṃ sarūpappakāre dasseti. Dvayaṃ kasikamme. Kasanaṃ kasi, sā eva kammaṃ <span class="bld">kasikammaṃ. Kasa</span> vilekhane, i, <span class="bld">kasi.</span></p>
  1245. <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. Dvayaṃ vāṇijje. Vaṇijānaṃ kammaṃ <span class="bld">vāṇijjaṃ, vaṇijjā</span> ca. Dvayaṃ pasuposane. Gunnaṃ rakkhā <span class="bld">gorakkhā.</span> Pasūnaṃ gomahiṃsādikānaṃ pālanaṃ posanaṃ cikicchādi pasupālanaṃ vuttaṃ sarūpaṃ, vuttappakārā ca iti vessassa <span class="bld">vuttiyo</span> vuttikāraṇā tisso bhavanti kasikammādippakārena.</p>
  1246. <p class="bodytext">Tikaṃ gihimhi. Gahe gehe, pañcakāmaguṇe vā bhavavasena tiṭṭhatīti <span class="bld">gahaṭṭho.</span> Agāre gehe vasatīti <span class="bld">agāriko,</span> gahametassatthīti <span class="bld">gihi,</span> assi, rasso ca.</p>
  1247. <p class="bodytext"><a name="para447"></a><span class="paranum">447</span>. Dvayaṃ kasibale. Khettenājīvati. Kasatīti <span class="bld">kassako,</span> ṇvu. Dvayaṃ khette. Bījāni khipantyasminti <span class="bld">khettaṃ, khipa</span> peraṇe, to, khittaṃ tāyatītipi <span class="bld">khettaṃ, khi</span> nivāsagatīsu vā, ta, traṇa, <span class="bld">khettaṃ, khetraṃ. Kleda, klida</span> allabhāve, <span class="bld">la</span>lopo, kledīyatīti <span class="bld">kedāraṃ,</span> ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā <span class="bld">kedāraṃ,</span> saññāsaddattā sattamiyā na lopo, vāpopyatra, vappate yasminti <span class="bld">vāpo,</span> ṇo.</p>
  1248. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0306"></a> mattikākhaṇḍe. <span class="bld">Leḍḍa</span> saṅghāte, u, <span class="bld">leḍḍu.</span> Pume <span class="bld">utto</span> kathito. ‘‘Leḍḍavo pume’’tya <span class="note">[amara 19.12]</span> <span class="bld">marakose.</span> Dvayaṃ khaṇittiyaṃ. Khaññate yāya, sā <span class="bld">khaṇitti, khanu</span> avadāraṇe,ti, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, ussi. Avadārīyate yena <span class="bld">avadāraṇaṃ, dara</span> vidāraṇe, yu.</p>
  1249. <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. Tikaṃ dātte. Danti lunantyanenāti <span class="bld">dāttaṃ, dā</span> lavane, to. Dātrampi. <span class="bld">Lū</span> chedane, <span class="bld">lavittaṃ, asu</span> khepane. <span class="bld">Asitaṃ,</span> sabbatra karaṇe paccayo.</p>
  1250. <p class="bodytext">Tikaṃ pājanadaṇḍe. <span class="bld">Tuda</span> byathane, ṇo, <span class="bld">patodo. Ta</span>paccaye <span class="bld">tuttaṃ. Aja</span> khepane, gatimhi ca, karaṇe yu, <span class="bld">pājanaṃ.</span> Vaṇṇavikāre <span class="bld">pācanaṃ.</span> Todanaṃpyatra.</p>
  1251. <p class="bodytext">Tikaṃ rajjuyaṃ. <span class="bld">Yuja</span> yoge, to, <span class="bld">yo</span>ttaṃ. <span class="bld">Rudha</span> āvaraṇe, ju, ussattaṃ, pararūpattañca, <span class="bld">rajju</span> thiyaṃ. <span class="bld">Rasa</span> assādane, mi, ābandhopyatra.</p>
  1252. <p class="bodytext">Dvayaṃ phāle. Phālayati pāṭayati bhūmi yena <span class="bld">phālo,</span> ṇo. <span class="bld">Kasa</span> vilekhane, ṇvu, <span class="bld">kasako.</span> ‘‘Phālakasakā’’ti <span class="note">[byākhyāsudhā 2.9.13]</span> <span class="bld">ruddo.</span> Nirīsaṃ, kūṭakaṃ, halampi. Īsāya niggataṃ <span class="bld">nirīsaṃ. Kuṭa</span> chedane, sakatthe ko, <span class="bld">kūṭakaṃ,</span> dīghādi. <span class="bld">Hala</span> vilekhane.</p>
  1253. <p class="bodytext"><a name="para449"></a><span class="paranum">449</span>. Tikaṃ naṅgale. Bhūmīnaṅga’manaṅgaṃ karonto lunātīti <span class="bld">naṅgalaṃ. Sī</span> bandhane, ro, <span class="bld">sīro.</span> ‘‘Sīro tikkhakare hale’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> <a name="M0.0307"></a> Godāraṇaṃpyatra. Naṅgalassa daṇḍake <span class="bld">īsā, īsa</span> issariye, <span class="bld">īsā</span> nārī. ‘‘Pabhumhi saṅkare īso, thiyaṃ naṅgaladaṇḍake’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 19.13-4 byākhyāsudhā 2.9.14]</span> <span class="bld">rabhaso.</span></p>
  1254. <p class="bodytext">Yugakīlake <span class="bld">sammā</span>saddo, samanti yāya <span class="bld">sammā, samu</span> samane. <span class="bld">Halapaddhati</span> naṅgalalekhā sītā nāma. ‘‘Sītā naṅgalalekhā ca, divagaṅgā ca jānakī’’ti <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.3.191]</span> <span class="bld">tikaṇḍasese. Sī</span> saye, to, <span class="bld">sītā</span> nārī.</p>
  1255. <p class="bodytext"><a name="para450-451"></a><span class="paranum">450-451</span>. Muggādike dhaññavisese <span class="bld">aparanna</span>saddo, pubbannato aparabhāge pavattaṃ annaṃ <span class="bld">aparannaṃ, aparaṇṇa</span>ñca. Sāliādike <span class="bld">pubbanna</span>saddo, aparannassa pubbe pavattaṃ annaṃ <span class="bld">pubbannaṃ, pubbaṇṇa</span>ñca. Pubbāparattañca nesaṃ ādikappe sambhavāsambhavavasena daṭṭhabbaṃ.</p>
  1256. <p class="bodytext">Sālyādayo satta dhaññāni. Dhānaṃ posanaṃ, tatra sādhūni <span class="bld">dhaññāni,</span> yo, rasso. Kalamā rattasāli mahāsālisaṭṭhikappabhutayo sūkadhaññavisesā <span class="bld">sālayo</span> nāma. Saṭṭhidināni paripākamassa <span class="bld">saṭṭhiko. Sāla</span> silāghāyaṃ, i, <span class="bld">sāli.</span> Vahati, brūheti vā sattānaṃ jīvitanti <span class="bld">vīhi, vaha</span> pāpuṇe, <span class="bld">brūha</span> vuḍḍhiyañca, i, assī, pakkhe <span class="bld">ra</span>lopo, <span class="bld">vīhi</span><a name="M0.0308"></a>. Koraṃ rudhiraṃ dūsatīti <span class="bld">kudrūso,</span> govaḍḍhano, a. Vaṇṇavipariyayo, ossu ca. <span class="bld">Gudha</span> parivedhane, umo. <span class="bld">Godhumo.</span> ‘‘Godhūmasumano milakkha, bhojanaṃ pāvaṭo yavo’’ti <span class="bld">rabhaso. Vara</span> varaṇasambhattīsu, ṇvu, <span class="bld">varako. Yu</span> missane, a, <span class="bld">yavo.</span> Kaṅgu atisukhumasasse dhaññavisese, sobhanasīsattā kamanīyabhāvaṃ gacchatīti <span class="bld">kaṅgu,</span> u. ‘‘Sāmā piyaṅgu kaṅgu dve’’ti <span class="bld">ruddo. Tabbhedā</span> tesaṃ dhaññānaṃ bhedā visesā nīvārādayo vuccante. Nīvārāni tiṇadhaññāni, <span class="bld">ādi</span>nā sāmākādayo.</p>
  1257. <p class="bodytext">Dvayaṃ kaḷāye. <span class="bld">Caṇa</span> dāne, ṇvu, <span class="bld">caṇako,</span> harimanthakepi. Kaṃ vātaṃ lātīti <span class="bld">kaḷāyo, ḷa</span>ttaṃ, kalāyampi. Dvayaṃ sāsapasāmaññe. ‘‘Sāsapo tu sarisapo, kaṭusneho ca tantubho’’ti <span class="bld">tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[2.8.3]</span>. ‘‘Pume suddhodanasute, siddhattho setasāsape’’ti <span class="bld">rabhaso.</span> Siddhā atthā asminti <span class="bld">siddhattho. Sāsa</span> anusiṭṭhiyaṃ, apo. Sāsapassāpi vīhibhedattā idha gahaṇaṃ.</p>
  1258. <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. Dvayaṃ kaṅguyaṃ. Piyabhāvaṃ aṅgatīti <span class="bld">piyaṅgu.</span> Dvayaṃ atasiyaṃ. <span class="bld">Ava</span> rakkhaṇe, mo, avassu, dvittaṃ, <span class="bld">ummā. Ata</span> sātaccagamane, aso, nadādi. Khumāpyatra.</p>
  1259. <p class="bodytext">Catukkaṃ sasse. <span class="bld">Kiṭa</span> gatiyaṃ, ṭho, kasito sambhūtaṃ vā <span class="bld">kiṭṭhaṃ,</span> kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi ‘‘kiṭṭha’’nti vuccati ṭhānūpacārena, ṭho, <span class="bld">si</span>lopo, assi. <span class="bld">Sasa</span> gatihiṃsāpāpuṇanesu, so. Thambo gumbo, taṃ karotīti <span class="bld">thambakari,</span> i. Dhaññaṃpyatra. ‘‘Dhaññaṃ vīhīsu dhaññake, dhañño puññavatīrito. Dhaññā vātāmalakīsū’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0309"></a> sassādīnaṃ kaṇḍamatte. <span class="bld">Kaṇa</span> sadde, ḍo. <span class="bld">Nala</span> ganthe, ṇo, <span class="bld">nālaṃ.</span> Nāḷipi. So eva sassādikaṇḍo nipphalo ce, <span class="bld">palāla</span>muccate. <span class="bld">Pala</span> lavanapavanesu, alo, palālopi.</p>
  1261. <p class="bodytext">Dvayaṃ asāre tucchadhaññe. <span class="bld">Bhasa</span> bhasmīkaraṇe, assu, <span class="bld">bhusaṃ</span> atisayepi. Thusampi. <span class="bld">Tusa</span> ussagge. Kena vātena iṅgatīti <span class="bld">kaliṅgaro, lā</span>gamo, aro ca. Dhaññānameva <span class="bld">tace</span> vakkale <span class="bld">thuso, tusa</span> tuṭṭhimhi, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">tho, thuso</span> pume. ‘‘Dhaññattace pumā thuso’’ <span class="note">[amara 19.22]</span> tya<span class="bld">marakose.</span></p>
  1262. <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. Dvayaṃ sassaroge. Setavaṇṇakaraṇavasena aṭati hiṃsatīti setaṭṭikā, sā eva <span class="bld">setaṭṭhikā.</span> Dvayaṃ taṇḍulakaṇe. <span class="bld">Kaṇa</span> nimīlane, <span class="bld">kaṇa</span> nimīlanasaddagatīsu vā, a, <span class="bld">kaṇo. Kuṇḍa</span> dāhe, sakatthe ko. Dvayaṃ dhaññamaddanabhūmiyaṃ. <span class="bld">Khala</span> soceyye, dhaññāni karonti maddanti asmiṃ <span class="bld">dhaññakaraṇaṃ.</span> Tiṇādīnaṃ, sassānañca thambo gumbo nāma, <span class="bld">thamba</span> vekalye, <span class="bld">thamba</span> paṭibandhe vā. <span class="bld">Guha</span> saṃvaraṇe, bo, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">mo.</span></p>
  1263. <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0310"></a> musale. Ayo aggekoṭiyaṃ yassāti <span class="bld">ayoggaṃ. Musa</span> khaṇḍane, alo. Dvayaṃ suppe. Kucchitaṃ lunātyapanetīti <span class="bld">kullo. Supa</span> māne, a, saratyaneneti vā <span class="bld">suppaṃ,</span> po, assu. Papphoṭanaṃpyatra.</p>
  1264. <p class="bodytext">Dvayaṃ uddhane. Upari dhīyate thālyādikamasminti <span class="bld">uddhanaṃ,</span> uddhānampi, yu. <span class="bld">Culla</span> hāvakaraṇe, i, īmhi <span class="bld">cullī.</span> Adhisayanī, antikāpyatra. <span class="bld">Ati adi</span> bandhane, antyate bhikkhādikamassanti <span class="bld">antikā,</span> ṇvu. ‘‘Santike sannidhāne ca, uddhane cāpi antikā’’tya<span class="bld">jayo.</span></p>
  1265. <p class="bodytext">Kāsādiracito kaṭo yena marāvo bandhīyate. Marāvo ca vīhyagāraṃ, ‘‘kusūlo vīhyagārañca, kantaro ca marāvako’’ti <span class="bld">rabhaso.</span> Keci marāvameva kaṭamāhu, taṃ na, ‘‘kusūlo ca marāvo ca, kilañjo ca kaṭo bhave’’ti <span class="bld">amaramālāyaṃ pādanāma</span>pakaraṇe bhedena pāṭhā. <span class="bld">Kila</span> bandhane, kilanaṃ kilo, tadatthaṃ jāyatīti <span class="bld">kilañjo,</span> niggahītāgamo. <span class="bld">Kaṭa</span> gatiyaṃ, a.</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. Aṭṭhakaṃ thāliyaṃ. Kāmīyatīti <span class="bld">kumbhī, kamu</span> icchāyaṃ, bho, assu, ī ca, kuyā pathaviyā bhavatīti vā <span class="bld">kumbhī,</span> kena agginā bhaṇatīti vā <span class="bld">kumbhī, bhaṇa</span> sadde, <span class="bld">ṇa</span>lopo, kena <a name="M0.0311"></a> jalena umbhīyati pūrīyatīti vā <span class="bld">kumbhī, ubha ubbha umbha</span> pūraṇe, sabbatra nadādi. <span class="bld">Piṭha</span> hiṃsāsaṃkilesesu, aro. <span class="bld">Kuṇḍa</span> dāhe. <span class="bld">Khala</span> soceyye, <span class="bld">ḷa</span>ttaṃ. <span class="bld">Ukha</span> gamane, alo, nadādi, rasso. <span class="bld">A</span>paccaye <span class="bld">ukhā. Thala</span> ṭhāne, i, <span class="bld">thāli, ī</span>mhi <span class="bld">thālī.</span> Kena agginā lapatīti <span class="bld">kolambo,</span> assottaṃ, niggahītāgamo, <span class="bld">ba</span>ttañca, ke aggimhi olambatīti vā <span class="bld">kolambo. Labi</span> avasaṃsane.</p>
  1267. <p class="bodytext">Tikaṃ maṇike. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, i, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, maṇiyeva <span class="bld">maṇikaṃ. Bhaṇa</span> sadde, ṇvu, araṃ sīghaṃ jaro assa <span class="bld">arañjaro.</span></p>
  1268. <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. Dvipādaṃ ghaṭe. <span class="bld">Ghaṭa</span> calane, a, nadādimhi ghaṭī, <span class="bld">kuṭa</span> koṭilye. Kena jalena lasati silissatīti <span class="bld">kalaso, lisa</span> silesane, a, issattaṃ, <span class="bld">kalaso</span> tīsu. <span class="bld">Vara</span> vāraṇasambhattīsu, ṇvu. <span class="bld">Kalasa</span>sahacaraṇato <span class="bld">vārako</span>pi tīsu. ‘‘Kalaso tu tīsū’’tya<span class="bld">marakose</span> <span class="note">[amara 19.31]</span>.</p>
  1269. <p class="bodytext">Bhuñjitabbanti <span class="bld">bhuñjanaṃ,</span> annādi, tassa patto bhājanaṃ suvaṇṇarajatādinimmitampi kaṃso nāma.</p>
  1270. <p class="gatha1">‘‘Kaṃso racchantare māne, tejasepi bhave tathā;</p>
  1271. <p class="gathalast">Pānapatte ca kaṃsye ca, sobhikkhāsu ca kittisū’’. –</p>
  1272. <p class="bodytext">Tya<span class="bld">jayena</span> vuttattā pānapattepi kaṃso. <span class="bld">Kana</span> dittigatikantīsu, so, <span class="bld">kaṃso.</span> Anitthī. Tikaṃ bhājanasāmaññe. <span class="bld">Ama</span> gatiyaṃ, atto, amattaṃ. <span class="bld">Bhāja</span> puthakammani, curādi, yu.</p>
  1273. <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0312"></a> bhājanādīnamādhāre. Antaṃ samīpamādheyyassa upagacchatīti <span class="bld">aṇḍupakaṃ, nta</span>ssa<span class="bld">ṇḍo, ga</span>ssa ca <span class="bld">ko. Cumba</span> vadanasaṃyoge, aṭo, assu, sakatthe ko. Dvayaṃ sarāve, sarati vuḍḍhiṃ gacchatīti <span class="bld">sarāvo,</span> avo. <span class="bld">Malla</span> dhāraṇe. Ṇvu. Vaḍḍhamānakopyatra, vaḍḍhati vitthiṇṇī bhavatīti <span class="bld">vaḍḍhamānako,</span> sakatthe ko.</p>
  1274. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhelabyañjanādighaṭṭanopayuttabhaṇḍe. <span class="bld">Kaṭa</span> gatiyaṃ, chu, dvittādi. <span class="bld">Du</span> gatiyaṃ, bo, nadādi, <span class="bld">dabbī,</span> rasse <span class="bld">dabbi.</span> Khajākāpi, <span class="bld">khaja</span> manthane, ako, <span class="bld">khajākā</span> thiyaṃ. Dvayaṃ dhaññādinilaye. <span class="bld">Kusa</span> silesane, ūlo. <span class="bld">Kusa</span> akkose, ṭho. Dvepi punnapuṃsake.</p>
  1275. <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. Dvayaṃ māsādisākamatte, <span class="bld">sā</span> tanukaraṇe, ṇvu. <span class="bld">Ḍaṃsa</span> khādane, ṇvu. <span class="bld">Sa</span>lopo, siggu, haritakampi. <span class="bld">Haritā</span> sakatthe ko. ‘‘Pulliṅgo sākamattasmiṃ, siggu sobhañjanepi ce’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 19.34]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Dvayaṃ addake. Āddāyaṃ jātaṃ <span class="bld">addakaṃ,</span> rasso. Siṅgamiva veraṃ vapu yassa tameva <span class="bld">siṅgiveraṃ.</span></p>
  1276. <p class="bodytext">Yadā sukkhaṃ, tadā mahosadhādhyaṃ, tikkharasattā mahantaṃ osadhaṃ. Suṇṭhī, nāgaraṃ, visaṃ, visabhesajjampi. <span class="bld">Suṭhi</span> sosane, i, <span class="bld">suṇṭhi, ī</span>paccaye <span class="bld">suṇṭhī.</span></p>
  1277. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0313"></a> marīce. <span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, co. <span class="bld">Kula</span> saṅkhyāne, ṇvu. ‘‘Marīcaṃ kolakaṃ kaṇhaṃ, usanaṃ dhammapattana’’ntya<span class="bld">marasīho.</span></p>
  1278. <p class="bodytext"><a name="para460"></a><span class="paranum">460</span>. Tipādaṃ kañjike. Suvīraraṭṭhe bhavaṃ <span class="bld">sovīraṃ.</span> Kena jalena añjiyamabhibyattaṃ assa <span class="bld">kañjiyaṃ.</span> Ārānaṃ bhūmyakkajānaṃ vāresu gahitena nārena jalena jātaṃ <span class="bld">āranāḷaṃ,</span> ‘‘āro kkhiti sute’kkaje, nāro taṇḍulanīresū’’ti hi vuttaṃ, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">ḷo.</span> Thusato jātamudakaṃ <span class="bld">thusodakaṃ,</span> thusodakato vā jātaṃ <span class="bld">thusodakaṃ.</span> Dhaññato vīhito jātaṃ ambilaṃ <span class="bld">dhaññambilaṃ.</span> Vātaṃ laṅkati hīnaṃ karotīti <span class="bld">bilaṅko, vāta</span>ssa <span class="bld">bi,</span> visesena laṅkatīti vā <span class="bld">bilaṅko.</span> Kummāso, abhisutaṃ, avantisomaṃ, kuñjalaṃ, kañjikaṃ, maṇḍo, jeṭṭhambu, khadikāpyatra.</p>
  1279. <p class="bodytext">Dvayaṃ lavaṇamatte. <span class="bld">Lū</span> chedane, yu, ossā’navādese loṇaṃ.</p>
  1280. <p class="bodytext"><a name="para461"></a><span class="paranum">461</span>. Sāmuddādayo ete pañca lavaṇassa pabhedā visesā. Samuddabhūmiyamavaṭṭhitaṃ laddhaṃ loṇodakaṃ sukkhasantanaṃ sitaṃ yaṃ bhavati, taṃ <span class="bld">sāmudda</span>lavaṇaṃ. Akkhivaṃ, vasirampi. <span class="bld">Vasu</span> thambhe, iro. Sindhudese bhavo <span class="bld">sindhavo,</span> ṇo. Sitasivaṃ <span class="note">[sītasivaṃ (sakkate)]</span>, māṇimanthaṃ, sindhujampi. Sitaṃ dhavalaṃ, sivaṃ kalyāṇaṃ, kammadhārayasamāso<a name="M0.0314"></a>. Sitasivanti vā bandhanaṃ. Maṇimantho pabbato, tatra bhavo, ṇo. <span class="bld">Kāḷaloṇo</span> nāma sovaccalavaṇānaṃ majjhe kāḷavaṇṇaṃ lavaṇaṃ <span class="note">[tīṇi madhuralavaṇassalavaṇabhedassa (amarakosa, mahesvaraṭīkā)]</span>, ‘‘tilakaṃ tatra mecake’’ti <span class="note">[madaṃ sandate pisodarādi (cintāmaṇiṭīkā 19.43) madaṃ mudaṃ vā sandate… visodarādi (byākhyāsudhāṭīkā)]</span> vuttattā tilakampi. <span class="bld">Ubbhidaṃ</span> nāma romakalavaṇaṃ, sambharidese kira rumā nāma lavaṇākaro. Tatra paviṭṭhaṃ kaṭṭhampi acirena vilīya lavaṇaṃ bhavati, tabbhavaṃ romalavaṇaṃ. Vasukampi. Kaṭṭhādīnaṃ sayaṃ sabhāvavijahanakarattā bhindituṃ sakkotīti <span class="bld">ubbhidaṃ,</span> sakyatthe <span class="bld">u</span>saddo. <span class="bld">Bilālaṃ</span> nāma samuddatīrāsannadesabhavaṃ mattikaṃ pācayitvā nipphāditalavaṇaṃ. Samuddavelāsannadese jātaṃ <span class="bld">bilālaṃ,</span> essittaṃ, lo, atha vā <span class="bld">ubbhidaṃ</span> nāma yattha katthaci padese bhūmito uggataṃ lavaṇamattikaṃ pācayitvā nipphāditalavaṇaṃ. <span class="bld">Bilālaṃ</span> nāma lavaṇabhūmiṃ vidārayitvā nipphāditalavaṇaṃ. <span class="bld">Vi</span>pubbo <span class="bld">dala</span> vidāraṇe. <span class="bld">Da</span>ssa <span class="bld">lo.</span> Atha vā <span class="bld">ubbhidaṃ</span> nāma pākyaṃ lavaṇaṃ. <span class="bld">Bilālaṃ</span> nāma vaccagandhaṃ kāḷalavaṇaṃ.</p>
  1281. <p class="bodytext"><a name="para462"></a><span class="paranum">462</span>. Guḷādayo pañca ucchuno vikārā. <span class="bld">Guḷa</span> rakkhāyaṃ, guḷo pakkaraso. <span class="bld">Phāṇa</span> gatiyaṃ, to, phāṇitaṃ guḷato kiñci thaddhaṃ. <span class="bld">Khaṇḍa</span> manthe, khaṇḍo phāṇitatopi thaddho. Ucchuvisesassa rasapāke khaṇḍayogyasārabhūte yā guḷikākārā jāyate, sā macchaṇḍī khaṇḍasālūkaṃ. ‘‘Macchaṇḍī tu <a name="M0.0315"></a> pupphaguḷā, thaddhapattantu phāṇita’’nti <span class="bld">rabhaso,</span> khaṇḍakakkaṃ phāṇitamiccaññe. <span class="bld">Sara</span> hiṃsāyaṃ, <span class="bld">khara</span>paccayo, <span class="bld">sakkharā,</span> yā ‘‘sitā’’tipi vuccati, sinoti bandhati taṇhaṃ <span class="bld">sitā.</span> Sitasakkharetyatra tu sito dhavalattho, sakkharāpamāṇasaṇṭhānattā vā sakkharā. Ime ca guḷādayo yathākkamaṃ thaddhatarā. Ettha ca macchaṇḍī phāṇitā khaṇḍavikārāpi. Dvayaṃ guḷe. Rogādhikesu vināsakarattā visañca taṃ kaṇṭakañca.</p>
  1282. <p class="bodytext"><a name="para463"></a><span class="paranum">463</span>. Dvayaṃ bhaṭṭhadhaññe. <span class="bld">Lāja</span> bhassane, bhassanaṃ bhajjanaṃ, a. Na khataṃ <span class="bld">akkhataṃ.</span> ‘‘Tatiyā pakati lājesvakkhataṃ tīsva’hiṃsite’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1283. <p class="bodytext">Bhaṭṭhayave <span class="bld">dhānā</span>saddo siyā, ‘‘bahumhi bhaṭṭhayave dhānā, thiyaṃ abhinavo’bbhide’’ti <span class="bld">rabhaso. Dhā</span> dhāraṇe, yu.</p>
  1284. <p class="bodytext">Dvayaṃ yavādicuṇṇe. <span class="bld">Saca</span> samavāye, <span class="bld">saca</span> secane vā, tu. <span class="bld">Mantha</span> viloḷane. Tikaṃ samaṃ. Pūretīti <span class="bld">pūpo,</span> po. <span class="bld">A</span>kārayutte <span class="bld">apūpo,</span> yathā ‘‘lābu, alābū’’ti. Taṇḍulādīnaṃ piṭṭhānaṃ vikāro <span class="bld">piṭṭhako,</span> saññāyaṃ ko.</p>
  1285. <p class="bodytext"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>. Chakkaṃ sūde. Bhattaṃ, sūpañca karoti akāsi karissatīti <span class="bld">bhattakāro, sūpakāro</span> ca. <span class="bld">Su</span> paggharaṇe. Savati rasaṃ paggharāpetīti <span class="bld">sūdo,</span> do, dīghādi. <span class="bld">Sūda</span> paggharaṇe <a name="M0.0316"></a> vā, a. Aḷāro nāma sūpādivikati, taṃ karotīti <span class="bld">āḷāriko.</span> Odanaṃ pacatīti <span class="bld">odaniko.</span> Rasaṃ karotīti <span class="bld">rasako.</span></p>
  1286. <p class="bodytext">Dvayaṃ sūpe. Sukhatthāya pātabbattā <span class="bld">sūpo,</span> dīghādi. Visesato bhattaṃ añjati anto gacchati yena, taṃ <span class="bld">byañjanaṃ, añja</span> gatiyaṃ, yu.</p>
  1287. <p class="bodytext"><a name="para465"></a><span class="paranum">465</span>. Pañcakaṃ <span class="note">[tipādaṃ (ka.)]</span> bhatte. <span class="bld">Udi</span> savanakledanesu, yu. <span class="bld">Vā</span>kāro <span class="bld">odana</span>saddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti. <span class="bld">Kura</span> sadde, <span class="bld">kara</span> karaṇe vā, karoti balanti <span class="bld">kuraṃ,</span> assu, <span class="bld">kira</span> vikkhipane vā, kirati bubhukkhanti <span class="bld">kuraṃ,</span> issu, <span class="bld">kara</span> hiṃsāyaṃ vā, ku sadde vā, rapaccayo. Bhajati yena, bhuñjitabbanti vā <span class="bld">bhattaṃ, bhaja</span> sevāyaṃ, to. Bhakkhitabbāti <span class="bld">bhikkhā, bhakkha</span> adane, assi, <span class="bld">bhikkha</span> yācane vā, <span class="bld">bhikkhā</span> nārī. <span class="bld">Ada</span> bhakkhane, to. <span class="bld">Bhidādi</span>ttā <span class="bld">annā</span>deso, <span class="bld">da</span>lopo.</p>
  1288. <p class="bodytext">Catukkaṃ bhojane, <span class="bld">asa</span> bhakkhane, kamme yu. <span class="bld">Hara</span> haraṇe. Āharati balāyūnīti <span class="bld">āhāro,</span> ṇo. <span class="bld">Bhuja</span>dhātumhā yu, bhojanaṃ. <span class="bld">Ghasa</span> adane, ṇo. Andhopyatra, <span class="bld">ada</span>dhātumhā <span class="bld">ta</span>paccayassa <span class="bld">andhā</span>deso <span class="bld">nipātanā.</span></p>
  1289. <p class="bodytext">Dvayaṃ yāguyaṃ. <span class="bld">Tara</span> plavanataraṇesu. Tarati plavati byāpībhavatīti <span class="bld">taraṇaṃ,</span> yu. Taralaṃ, taralāpi. <span class="bld">Yā</span> pāpuṇe, gu, <span class="bld">yu</span> missane vā, gu, ussā. Uṇhikā, sāṇā, vilepī ca yāgunāmāni. <span class="bld">Sā</span> pāke, yu, <span class="bld">sāṇā.</span></p>
  1290. <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. Khajjādayo <a name="M0.0317"></a> cattāro asanabhedā. <span class="bld">Khāda</span> bhakkhane, kamme to, bhujādi. <span class="bld">Khajjaṃ</span> maṃsādi. <span class="bld">Bhojjaṃ</span> annādi. <span class="bld">Liha</span> assādane, ṇyo, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">yo. Leyyaṃ</span> madhvādi. Pātabbanti <span class="bld">peyyaṃ, pā</span> pāne, ṇyo, āsse, peyyaṃ sūpādi.</p>
  1291. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhattamaṇḍe. <span class="bld">Su</span> savane, visarujapadādito ṇa. <span class="bld">Camu</span> adane, <span class="bld">ā</span>pubbattā pāne, kamme ṇo. Māsaropyatra, <span class="bld">masi</span> parimāṇe, aro. Dvayaṃ ālope. <span class="bld">Lupa</span> chedane, <span class="bld">ā</span>pubbo sampiṇḍane, <span class="bld">ku</span> sadde. <span class="bld">Kabi</span> vaṇṇe vā, alo, ḷattaṃ, kena toyena balamassāti vā <span class="bld">kabaḷo,</span> pume, gāsopi.</p>
  1292. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. Rasānaṃ sabbarasānaṃ aggamhi rase <span class="bld">maṇḍa</span>saddo, <span class="bld">maṇḍa</span> bhūsāyaṃ, ‘‘sabbarasagge maṇḍamanitthiya’’ntya<span class="bld">marasīho</span> <span class="note">[amara 19.49]</span>. Dvayaṃ bhuttato sese. Virūpo, kucchito vā ghāso <span class="bld">vighāso.</span> Bhuttato seso bhuttaseso, sova <span class="bld">bhuttasesako,</span> sakatthe ko.</p>
  1293. <p class="bodytext">Dvayaṃ vighāsāde. Vighāsaṃ adatīti, a, <span class="bld">damu</span> damane, ṇvu. Dvayaṃ pipāsāyaṃ. Pātuṃ icchā <span class="bld">pipāsā, pā</span> pāne, so, dvittādi. <span class="bld">Tasa</span> pipāsāyaṃ, yu.</p>
  1294. <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0318"></a> bhuttumicchāyaṃ. <span class="bld">Khuda</span> bubhukkhāyaṃ, do. Ghasitumicchā <span class="bld">jighacchā, ghasa</span> adane, icchatthe cho, dvittādi. Maṃsassa raso paṭicchādanīyamuccate. <span class="bld">Chanda</span> icchāyaṃ. Paṭicchādetīti <span class="bld">paṭicchādanīyaṃ,</span> anīyo, <span class="bld">chada</span> saṃvaraṇe vā, maṃsena paṭicchādetabbattā <span class="bld">paṭicchādanīyaṃ.</span></p>
  1295. <p class="bodytext">Dvayaṃ uggāre, <span class="bld">deki</span> saddossāhesu, uddhaṃ dekati gantumussahatīti <span class="bld">udreko,</span> ekassa <span class="bld">da</span>kārassa <span class="bld">ro.</span> Uddekopi. <span class="bld">Gira</span> niggiraṇe, issā, <span class="bld">uggāro.</span> Pādo tittiyaṃ. Suhito titto, tassa bhāvo <span class="bld">sohiccaṃ. Tipi</span> pīṇane,ti, bhujādi. <span class="bld">Yu</span>paccaye, issatte ca <span class="bld">tappanaṃ.</span></p>
  1296. <p class="bodytext"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>. <span class="bld">Yathicchita</span>ntaṃ yathicchite. Kriyāvisesanatāya cete napuṃsake, kriyābyayānañhi satipyekatte tabbisesanāni napuṃsake bhavanti ekattepi, tathā hi kriyānamabyayānañca sattābhūtattā liṅgasaṅkhyāvisesopādānaṃ natthīti tabbisesanānampi sāmaññaliṅgā napuṃsakattaṃ, sāmaññasaṅkhyā cekattaṃ yuttanti, taṃ yathā – muduṃ pacanti, sāduṃ pacanti. Bahuvacanantepi kriyāsadde tabbisesanassekattameva kriyāvisesanānaṃ kammani dutiyā, sabbo hi dhātvattho karotyatthena byāpito, muduṃ pacanti muduṃ pacanaṃ kubbantītyattho, tena mudādīnañca tabbisesanānaṃ kammattaṃ. Añño panāha <a name="M0.0319"></a> ‘‘sabbe dhātvatthā bhavatyatthānugatā, bhavatikriyā katvatthamanubhavantītyattho. ‘Pacati devadatto’ti devadattapayutto pāko bhavati, gacchati gamanaṃ bhavati, paṭhati pāṭho bhavatī’’ti, tammatena paṭhamā, mudupacanaṃ yathā bhavati, tathā pacatītyattho. Ramaṇīyaṃ pāto, vimalaṃ pāto, idamupakumbhaṃ. <span class="bld">Kamu</span> kantiyaṃ, kammani ṇo, <span class="bld">kāmaṃ, nikāma</span>ñca. <span class="bld">Isu</span> icchāyaṃ, to, ‘‘sādisantapucche’’tyādinā antena saha <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭṭho, iṭṭhaṃ. Pari</span>pubbo <span class="bld">āpa</span> pāpuṇane, to, bhujādi, rasso, <span class="bld">yā</span>gamo ca. ‘‘Sattyaṃ nivāraṇe tittiyaṃ, pariyattaṃ yathicchite’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 19.57]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Icchitassa anatikkamo <span class="bld">yathicchitaṃ,</span> yathātthe abyayībhāvo. Pakāmaṃpyatra.</p>
  1297. <p class="bodytext">Dvipādaṃ vaṇijake. Kayavikkayehi jīvatīti, iko. Satthaṃ vāṇijjopajīvīnaṃ saṅghātaṃ vahati desantaraṃ pāpayatīti, kammādimhi ṇo. Satthavāho vaṇijanāyako, taṃyogā <span class="bld">satthavāho,</span> ṇo. Āpaṇo kayavikkayavohāro, taṃyogā <span class="bld">āpaṇiko,</span> ṇiko. <span class="bld">Vaṇa</span> sadde, ijo. Vedahako, negamo, paṇyājīvo, vaṇijopyatra.</p>
  1298. <p class="bodytext"><a name="para470"></a><span class="paranum">470</span>. Vikkayo nāma pubbameva attano dhanassa parassa dānaṃ. <span class="bld">Kī</span> dabbavinimaye, tatra niyutto <span class="bld">vikkayiko.</span> Vikkiṇātīti <span class="bld">vikketā,</span> ritu. Kayo nāma parassa dhanaṃ gahetvā attano dhanassa dānaṃ. Kayena jīvatīti <span class="bld">kayiko.</span> Kinātīti, ṇvu.</p>
  1299. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0320"></a> dhanappayottari. Iṇe uttamo <span class="bld">uttamaṇṇo,</span> abhidhānā pubbanipāto, issattaṃ, dvittañca. Dhanaṃ vuḍḍhatthaṃ payojetīti <span class="bld">dhaniko.</span> Dvayaṃ dhanagāhake. Iṇe adhamo <span class="bld">adhamaṇṇo.</span> Iṇaṃ gaṇhātīti <span class="bld">iṇāyiko,</span> āyiko. Iṇaṃ āyati pavattetīti vā iṇāyako, ṇvu.</p>
  1300. <p class="bodytext"><a name="para471-472"></a><span class="paranum">471-472</span>. Dvayaṃ iṇe. Uddharīyate gayhateti <span class="bld">uddhāro, u</span>pubbo <span class="bld">dhara</span>ti gahaṇe, ṇo. Eti vuḍḍhiṃ gacchatīti <span class="bld">iṇaṃ,</span> yu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Pariyudañcanampi, parito udañjhate gayhateti, yu. <span class="bld">Vutta</span>nti kriyāpadaṃ. Yattakena dhanena lābho labbhate, tatra mūladhane mūlādidvayaṃ. <span class="bld">Mūla</span> patiṭṭhāyaṃ. Paṭhamameva ābhataṃ <span class="bld">pābhataṃ.</span></p>
  1301. <p class="bodytext">Dvayaṃ paṭipāde. ‘‘Avassamassidaṃ kayitabba’’miti saccassākhyāpanaṃ, karaṇaṃ vā <span class="bld">saccāpanaṃ,</span> saccassa karañcittabharaṇamiccattho, <span class="bld">sacca</span>saddā dhāturūpā yu, majjhe <span class="bld">apā</span>gamo, saccassa vā āpuṇanaṃ <span class="bld">saccāpanaṃ, apa</span>dhātumhā yu. ‘‘Saccāpanā saccākati’’riti <span class="bld">tikaṇḍasese</span> <span class="note">[thīkaṇḍe (?)]</span> vopālito. Saccaṃ karoti, saccassa vā karaṇaṃ <span class="bld">saccakāro.</span> Saccaṃkāropi. ‘‘Klive saccāpanaṃ sacca-ṅkāro saccākatitthiya’’ntya<span class="bld">marakose</span> <span class="note">[amara 19.82]</span>. Dvayaṃ vikkanīyadabbe. Vikkinitabbanti <span class="bld">vikkeyyaṃ,</span> ṇyo. <span class="bld">Paṇa</span> byavahāre, ṇyo, dvepi tīsu.</p>
  1302. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0321"></a> nyāsassappane <span class="note">[nyāsampanne (ka.)]</span>. Nyāsassa appanaṃ <span class="note">[sampannaṃ (ka.)]</span> paṭidānaṃ. <span class="bld">Pati</span>pubbo <span class="bld">dadā</span>ti nyāsasampannattho, tathā <span class="bld">pari</span>pubbo vattati. Paridānaṃpyatra.</p>
  1303. <p class="bodytext">Dvayaṃ nyāse. <span class="bld">Asu</span> khepane. Nyassate nikkhipīyateti, ṇo. Upanidhiyyateti <span class="bld">upanidhi,</span> i, <span class="bld">upanidhi</span> pume. ‘‘Pume upanidhinyāso’’ti <span class="note">[amara 19.81]</span> <span class="bld">amarakose.</span></p>
  1304. <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Ekā</span>dayo <span class="bld">aṭṭhārasa</span>pariyantā saṅkhyāsaddā <span class="bld">saṅkhyeyye</span> dabbe vattanti tīsu ca liṅgesu. Saṅkhyeyyekatte ca ‘‘eko brāhmaṇo, aṭṭhārasa brāhmaṇā’’ti samānādhikaraṇaṃ bhavati, na tu bhinnādhikaraṇaṃ ‘‘brāhmaṇānaṃ ekādasa ce’’ti. Tīsūtyanena ‘‘na kevalaṃ <span class="bld">eka</span>saddova saliṅgo, atha kho <span class="bld">aṭṭhārasa</span>pariyantāpī’’ti dasseti, tena katthaci tesaṃ aliṅgatāvacanaṃ liṅgavisesābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana sāmaññaliṅgābhāvanti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’tyādīsupi daṭṭhabbaṃ, tena ‘‘puriso gacchati, itthī gacchati, cittaṃ gacchatī’’tyādīsu <span class="bld">gacchati</span>saddassa taṃtaṃliṅgavisesavacanatā, ‘‘gacchatī’’tyādīsu sāmaññaliṅgavacanatā ca daṭṭhabbā. <span class="bld">Vīsatyā</span>dayo saṅkhyāsaddā saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattanti ‘‘vīsati gāvo, gavaṃ vīsatī’’ti. Ekatteti yadā panetā saṅkhyeyye ekattavisiṭṭhameva vaggattaṃ sabhāvato paṭipādayanti. Tadā bhinnasaṅkhyenāpi samānādhikaraṇe ekavacaneyeva sabbakālaṃ vattate ‘‘vīsati gāvo’’ti. Yadyekatte, kathaṃ? Dvevīsatiyo, tisso vīsatiyo, pañcasatāniccādayo payogā iccāha ‘‘vaggabhede bahuttepī’’ti<a name="M0.0322"></a>. Vīsatyādīnaṃ vaggānaṃ bhede vattumicchite sati bahuttepi bahuvacanepi bhavanti. <span class="bld">Amarakose</span> pana ‘‘saṅkhyantarassatthe abhidheyyevīsatyādayo taṃsamānādhikaraṇato bahuvacanānipi bhavantī’’ti <span class="note">[amara 19.83-4]</span> vuttaṃ, saṅkhyantaramiha vaggabhedo, tena dvinnampi vohāramattanānattaṃ, na atthanānattanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ānavuti navuti</span>saddamabhibyāpetvā <span class="bld">tā</span> vīsatyādayo bhinnaliṅgenāpi samānādhikaraṇe <span class="bld">nāriyaṃ</span> itthiyaṃ, yathā vīsati kuṇḍāni. Vīsatyādayo vikatasamāhāradvandā. Liṅgassa lokāsayattā dvandekattanti napuṃsakattanti vīsatyādayo abyuppannā paramatena, <span class="bld">kaccāyana</span>matena pana byuppannā.</p>
  1305. <p class="bodytext"><a name="para474-476"></a><span class="paranum">474-476</span>. Satādīni asaṅkhyeyyapariyantāni catuvīsati ṭhānāni gaṇanabhedāni. Tattha <span class="bld">dasadasa</span>saddehi nipphādito <span class="bld">sata</span>saddo, tathā <span class="bld">satadasa</span>saddehi <span class="bld">sahassa</span>saddo. <span class="bld">Yuja</span> yoge, <span class="bld">niyutaṃ, ayuta</span>mpi. <span class="bld">Yu</span> missane vā, to. <span class="bld">Lakkha</span> dassanaṅkesu, <span class="bld">lakkhaṃ, satasahassa</span>mpi. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, dasaguṇaṃ kuṭatīti <span class="bld">koṭi.</span> Upasaggena visesetvā eko gaṇanaviseso <span class="bld">pakoṭī</span>ti vuccati, dvepi missetvā eko <span class="bld">koṭipakoṭīti. Naha</span> bandhane, to. Āgamassu. <span class="bld">Vida</span> lābhe, u, niggahītāgamo. <span class="bld">Aba</span> hiṃsāyaṃ, gatimhi ca, do, āgamassu. <span class="bld">Ahi</span> gatimhi, <span class="bld">ha</span>paccayo. <span class="bld">Ava</span> rakkhaṇe, vo<a name="M0.0323"></a>. <span class="bld">Aṭa</span> gamane, ṭo. <span class="bld">Sogandhika</span>nti kamalavisesanāmena eko gaṇanaviseso vuccati, tathoppalādināmehi ekeko gaṇanaviseso. <span class="bld">Katha</span> vākyappabandhe, yu, saṅkhyātumasakkuṇeyyatāya <span class="bld">asaṅkhyeyyaṃ.</span></p>
  1306. <p class="bodytext">Nanu saṅkhyātumasakkuṇeyyatte sati ekena bhavitabbaṃ, atha kathameko asaṅkhyeyyo, dve asaṅkhyeyyāniccādīni bhedāni vuttānīti? Nāyaṃ doso, tesaṃ kāladesādivasena bhinnānampi sambhavato. Etāsu saṅkhyāsu <span class="bld">kamā</span> kamena satādilakkhapariyantaṃ <span class="bld">dasaguṇaṃ</span> dasahi guṇitaṃ bhavati. Koṭyādikaṃ asaṅkhyeyyapariyantaṃ <span class="bld">satalakkhaguṇaṃ</span> satalakkhehi guṇitaṃ bhavati, tasmā ekā lekhā dvisuññasahitā sataṃ bhavati, tathā tisuññasahitā sahassaṃ, catusuññasahitā niyutaṃ, pañcasuññasahitā ekā lekhā lakkhaṃ bhavati, ekā pana lekhā sattasuññasahitā koṭi, tathā cuddasasuññasahitā pakoṭi, iminā nayena yāvāsaṅkhyeyyaṃ netabbaṃ, ayamekaccānamācariyānaṃ mati.</p>
  1307. <p class="bodytext">Atha vā satādayo asaṅkhyeyyapariyantā sabbepi dasaguṇitā kātabbā, ayaṃ <span class="bld">kaccāyanassa</span> mati, tena hi ‘‘yāva taduttari dasaguṇitañce’’ti suttamāha. Atha vā satādayo lakkhantā dasadasaguṇitā, tena ekā lekhā dvibindusahitā sataṃ bhavati, tathā catupañcādibindusahitā sahassādikaṃ bhavati, ekā lekhā pana dvādasabindusahitā koṭi, tathā ekūnavīsatibindusahitā pakoṭīti yāva asaṅkhyeyyā ekekasmiṃ satta satta bindūni katvā gaṇanā kātabbā, tasmā asaṅkhyeyyagaṇanavisese pañcacattālīsādhikāni satabindūni bhavanti, ayamamhākaṃ mati.</p>
  1308. <p class="bodytext"><span class="bld">Amarakose</span> <span class="note">[amara 19.84]</span> pana ‘‘pantyā satasahassādi, kamā dasaguṇottara’’mityuttaṃ, tassattho – dasasaṅkhyā pantītyuccate<a name="M0.0324"></a>, tato ārabbha dasaguṇottaraṃ satasahassādikaṃ kamā viññeyyaṃ, taṃ yathā – dasasaṅkhyāya dasaguṇottaraṃ sataṃ, satā dasaguṇottaraṃ sahassaṃ, sahassā dasaguṇottaraṃ ayutaṃ, ayutā dasaguṇottaraṃ lakkhaṃ, lakkhā dasaguṇottaraṃ payutaṃ, payutā dasaguṇottaraṃ koṭi, evaṃ koṭiyā abbudaṃ, abbudā padumaṃ, padumā khabbo, khabbā mahākatho, tatopi mahāpadumaṃ, tatopi saṅku, saṅkuto samuddo, tato antyaṃ, antyā majjhaṃ, majjhā paraddhaṃ, paraddhā amataṃ, amatā dasaguṇottaraṃ saṅkhyaṃ, saṅkhyañca vīsatimaṃ ṭhānaṃ, asaṅkhyeyyamito paranti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃpyatra vādā dassitā.</p>
  1309. <p class="bodytext"><a name="para477-478"></a><span class="paranum">477-478</span>. Sādhikena dvepādena ‘‘aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, aḍḍhateyyo cā’’ti imaṃ vacanatthaṃ dasseti. Aḍḍhūpapadena saha <span class="bld">catutthā</span>disaddānaṃ <span class="bld">aḍḍhuḍḍhā</span>dyādeso. Sādhikapādena ‘‘aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho cā’’ti imaṃ vacanatthaṃ dasseti. Antaritassāpi <span class="bld">aḍḍhena</span>saddassa idhānuvattanatā adhippetā abhidhānantarābhāvā, sabbatrevaṃ.</p>
  1310. <p class="bodytext"><a name="para479-480"></a><span class="paranum">479-480</span>. Mīyate paricchindīyate yena, taṃ <span class="bld">mānaṃ.</span> Tañca tulāpatthaṅgulivasā tidhā māniyadabbassa bhavati. <span class="bld">Tula</span> ummāne<a name="M0.0325"></a>, curādi, <span class="bld">tulā</span> itthī. <span class="bld">Pada</span> gatiyaṃ, tho. <span class="bld">Aṅga</span> gamane, ulo, <span class="bld">aṅgulaṃ,</span> ‘‘aṅgulī’’tipi pāṭho, karasākhā.</p>
  1311. <p class="bodytext">Cattāro vīhayo sampiṇḍitā ekāva <span class="bld">guñjā</span> samagarukā, tathā dve guñjā ekova <span class="bld">māsako</span> samagarukoti sabbatra nayo netabbo. Dve māsakā <span class="bld">akkho</span> nāma, vibhīṭakoti vutto, akkhaphalasamānagarukattā vā <span class="bld">akkho.</span> Karisopyatra, <span class="bld">kasa</span> vilekhane, a, <span class="bld">ri</span>majjho, anitthī. Akkhānaṃ pañca <span class="bld">dharaṇaṃ</span> nāma, <span class="bld">dhara</span>tidhātuyā yu. Akkhānamaṭṭhakaṃ <span class="bld">suvaṇṇo</span> nāma. Pañcadharaṇaṃ <span class="bld">nikkhaṃ</span> nāma. <span class="bld">Te</span> nikkhā pañca <span class="bld">pādo</span> nāma. So <span class="bld">pādo</span> catutthe bhāge vattatītyekaccānaṃ mati. Yathāvuttāyeva cattāro vīhayo <span class="bld">guñjā</span> nāma. Dve guñjā <span class="bld">māsako</span> nāma. Dve pañcamāsakā dasamāsakā <span class="bld">akkho</span> nāma. Akkhānaṃ aṭṭhakaṃ <span class="bld">dharaṇaṃ</span> nāma. Pañcadharaṇaṃ <span class="bld">suvaṇṇo</span> nāma. Te pañcasuvaṇṇā <span class="bld">nikkhaṃ</span> nāmātyamhākaṃ mati. <span class="bld">Kana</span> dittigatikantīsu, <span class="bld">ni</span>pubbo, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">kho, nikkho,</span> suvaṇṇavikārepi. Yassa kassaci vatthuno catutthe bhāge pādo. Dasa dharaṇāni <span class="bld">palaṃ</span> nāma, <span class="bld">pala</span> pathe ca gatimhi.</p>
  1312. <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. Yassa kassaci vatthuno palasataṃ <span class="bld">tulā. Tula</span> ummāne, <span class="bld">tulā</span> nārī.</p>
  1313. <p class="gatha1">Gehānaṃ dārubandhāya, piṭhikāyaṃ tulā thiyaṃ;</p>
  1314. <p class="gathalast">Mānabhaṇḍe ca sādise, rāsipalasatesu ca.</p>
  1315. <p class="bodytext">Tā <a name="M0.0326"></a> tulā vīsati <span class="bld">bhāro</span> nāma. <span class="bld">Bhara</span> dhāraṇaposanesu, ṇo. ‘‘Bhāro tu dvisahassesu, palānamapi vivadhe’’<span class="bld">tyajayo</span> <span class="note">[byākhyāsudhāṭīkāyampi]</span>. Vivadho bhārabhedo.</p>
  1316. <p class="bodytext">Rūpiyassa karisena kato saṃvohārapadattho kahāpaṇo nāma. Karisappamāṇena rūpiyena kato paṇo paṇiyo dabbabhedo <span class="bld">kahāpaṇo. Risa</span>ssa <span class="bld">hā</span>deso. <span class="bld">Ahā</span>dese <span class="bld">karisāpaṇo,</span> ete dve rūpavikāro, aññatrūpacārā. Iti tulāmānaṃ vuttaṃ.</p>
  1317. <p class="bodytext"><a name="para482"></a><span class="paranum">482</span>. Patthamānaṃ dassetumāha <span class="bld">‘‘kuḍuvo’’</span>ccādi. Eko pasato <span class="bld">kuḍuvo</span> nāma. <span class="bld">Sara</span> gatiyaṃ, to, <span class="bld">ra</span>lopo, <span class="bld">kaḍi</span> bhede, vo, <span class="bld">kaḍi</span>ssa <span class="bld">kuḍu, te</span> kuḍuvā cattāro <span class="bld">pattho.</span> Catupatthā <span class="bld">āḷhako, aha</span> pūjāyaṃ, ṇvu, ḷattādi dasaṅgulaṃ, dvādasaṅgulaṃ vāsabbato mānampi āḷhako. Caturo āḷhakā <span class="bld">doṇaṃ</span> nāma, ‘‘caturāḷhaka’’ntipi pāṭho, <span class="bld">du</span> gamane, ṇo, <span class="bld">duṇa</span> gatiyaṃ, hiṃsāyañca vā, <span class="bld">doṇaṃ. Vā</span>kārena <span class="bld">doṇo.</span></p>
  1318. <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. Caturo doṇā <span class="bld">mānikā, māna</span> pūjāyaṃ, sakatthe ko, assi. Catumānikaṃ catassannaṃ mānikānaṃ samūho catumānikaṃ <a name="M0.0327"></a> <span class="bld">khārī</span> nāma, <span class="bld">khara</span> vināse, ṇo, nadādi. <span class="bld">Dasambaṇaṃ</span> dasādhikasatadoṇamattaṃ <span class="bld">kumbho</span>ti ghaṭanāmena eko patthamānaviseso dassito, ‘‘ambaṇa’’ntipi pāṭho.</p>
  1319. <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. Patthamānavisesānaṃ labbhamānapariyāye dassetumāha <span class="bld">‘‘āḷhako’’</span>ccādi. <span class="bld">Tumba</span> kampane, a. Dvayaṃ patthe. <span class="bld">Pattha</span>saddoyaṃ sāmaññabhedamānesu pavattati, idha pana visesamānavācako adhippeto. <span class="bld">Nala</span> ganthe, iṇa.</p>
  1320. <p class="bodytext">Dvayaṃ vāhe. Vahatīti <span class="bld">vāho, vaha</span> pāpuṇane, ṇo.</p>
  1321. <p class="bodytext">Ambaṇamānaṃ, pariyāyaṃ vā dassetumāha <span class="bld">‘‘ekādasa doṇe’’</span>ccādi. <span class="bld">Amba</span> gamane, yu, <span class="bld">amba</span> sadde vā, iti patthamānaṃ vuttaṃ, aṅgulamānaṃ pana aṇvādyābhidhānāvasare bhūmivagge abhihitaṃ.</p>
  1322. <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. Catukkaṃ bhāge. <span class="bld">Visa</span> pavesane, dīghādi, koṭṭhaṃ vuccati sarīraṃ, tattha setīti <span class="bld">koṭṭhāso. Ā</span>ttaṃ. <span class="bld">Ana</span> pāṇane, <span class="bld">ama</span> gamane vā, so. Bhajīyate sevīyateti <span class="bld">bhāgo.</span> Ṇo. Vaṇṭakopyatra. <span class="bld">Vaṭi</span> vibhājane, ṇvu, ṇantā vā sakatthe ko.</p>
  1323. <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhava</span>ntaṃ dhane. <span class="bld">Dhana</span> dhaññe, a. Sassa attano ayaṃ <span class="bld">so, sa</span>mpi. Duiva <span class="bld">dabbaṃ,</span> sāramiccattho, ivatthe vo, <span class="bld">vida</span> lābhe, to<a name="M0.0328"></a>. Sassa dhanassa pati sapati, tasmiṃ sādhu <span class="bld">sāpateyyaṃ,</span> ṇeyyo. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, u. <span class="bld">Ara</span> gamane, tho. <span class="bld">Ra</span>ssa <span class="bld">to.</span> Vibhavanti pabhavantyanenāti <span class="bld">vibhavo,</span> a. Hiraññaṃ, kosopyatra.</p>
  1324. <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. Katākataṃ kañcanaṃ, rūpiyañca missitaṃ <span class="note">[militaṃ (ka.), militaṃ paccekañca (amara khīrasvādhīṭīkā)]</span> kosādidvayavāccaṃ, tatra piṇḍīkataṃ ābharaṇīkataṃ, kammībhāvamāpāditaṃ vā kataṃ. Ākarotthaṃ ajātakammaṃ cuṇṇādirūpaṃ akataṃ, <span class="bld">tadaññaṃ</span> tehi kañcanarūpiyehi aññaṃ tejasaṃ dabbaṃ tambaṃ. <span class="bld">Ādi</span>nā kaṃsarītisīsakādi, yañcātejasaṃ rājapaṭṭadāruvisādika’masāraṃ dabbaṃ, taṃ sabbaṃ kuppaṃ, <span class="bld">gupa</span> rakkhaṇe, guppateti, po, <span class="bld">ka</span>ttañca <span class="bld">ga</span>ssa.</p>
  1325. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvayaṃ</span> kañcanaṃ rūpiyañcāhatamuṭṭhāpitahayavarāhapurisādi rūpaṃ nigghātikāya tāḷitaṃ dīnārādikaṃ rūpiyākhyaṃ. Assādirūpamassāhatamatthīti <span class="bld">rūpiyaṃ. Rūpa</span> āhatapasaṃsāsu, iyo.</p>
  1326. <p class="bodytext"><a name="para487-488"></a><span class="paranum">487-488</span>. <span class="bld">Hirañña</span>ntaṃ suvaṇṇe. Sobhano vaṇṇo yassa <span class="bld">suvaṇṇaṃ. Kana</span> dittiyaṃ, ṇvu, jananaṃ jātaṃ, pakaṭṭhaṃ jātaṃ <span class="bld">jātarūpaṃ,</span> <a name="M0.0329"></a> pakaṭṭhatthe <span class="bld">rūpa</span>paccayo <span class="note">[pasaṃsāyaṃ rūpapaccayo iti subhū (cintāmaṇiṭīkā) pasaṃsāyaṃ rūpaṃ (pāṇini 5.3.66)]</span>. Jātaṃ rūpamassāti vā <span class="bld">jātarūpaṃ. Iṇa</span> gatiyaṃ, dittiyañca anekatthattā. Suṭṭhu dippate dittiyā yujjateti <span class="bld">soṇṇaṃ,</span> usso, ‘‘vā paro asarūpā’’ti <span class="bld">i</span>lopo, dvittaṃ. <span class="bld">Kañca</span> dittiyaṃ, yu. Satthu vaṇṇo viya vaṇṇo yassa. Cittamattānaṃ haratīti <span class="bld">hari.</span> I, <span class="bld">kamu</span> icchāyaṃ, bu. Carati ettha cittaṃ <span class="bld">cāru,</span> ṇu. <span class="bld">Hi</span> gatiyaṃ, mo. <span class="bld">Haṭa</span> dittiyaṃ, ṇvu. Tapanaṃ dāhamarahatīti <span class="bld">tapaniyo,</span> iyo. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, añño, assi. <span class="bld">Hā</span> cāge, <span class="bld">hā</span> gatiyaṃ vā, añño, <span class="bld">hirā</span>deso ca.</p>
  1327. <p class="bodytext">Cāmīkarādayo cattāro <span class="bld">tabbhedā</span> tassa suvaṇṇassa visesā. Cāmī nāma ekā pupphajāti, taṃkarattā <span class="bld">cāmīkaro,</span> atha vā cāmī nāma aggi. <span class="bld">Camu</span> adane, ṇī, takkarattā <span class="bld">cāmīkaro.</span> Satakumbhaṃ paddhakesaravaṇṇaṃ, tabbaṇṇasadisattā <span class="bld">sātakumbhaṃ.</span> Devarukkhabhūtāya mahājambuyā patiṭṭhitaṭṭhāne nadī jambunadī, tassaṃ patitehi mahāgajappamāṇānaṃ, kumbhappamāṇānaṃ vā phalānaṃ bījehi jātaṃ suvaṇṇaṃ <span class="bld">jambunadaṃ,</span> idaṃ pana suvaṇṇaṃ analappabhaṃ devālaṅkāramatulaṃ jāyate. Taṃ panānalamiti visesatthepi <span class="bld">amarasīho</span> suvaṇṇasāmaññeva paṭhati. Siṅgī nāma ekā macchajāti, tabbaṇṇatāya. Khaṇiyaṃ vā taṃsaṇṭhānasilākhaṇḍehi jātatāya siṅgī, <span class="bld">amarakose</span> pana cāmīkarādīnipi suvaṇṇasāmaññe paṭhati, siṅgī pana visese. Vuttañhi tattha ‘‘alaṅkārasuvaṇṇaṃ yaṃ, siṅgīkanakamiccaya’’nti <span class="note">[amara 19.96]</span>. Tassattho – kaṭakakuṇḍalādino alaṅkārasuvaṇṇassa ‘‘siṅgī’’ti nāmanti. ‘‘Siṅgīmaṇḍanasoṇṇa’’nti <a name="M0.0330"></a> <span class="bld">ratanakoso.</span> Suvaṇṇatāya siṅgī ‘‘kanaka’’mityuccate.</p>
  1328. <p class="bodytext"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>. Pañcakaṃ rajate. Rūpayuttatāya <span class="bld">rūpiyaṃ. Rañja</span> rāge, ato. <span class="bld">Sañja</span> saṅge, jhu, <span class="bld">ña</span>lopo, <span class="bld">sajjhu.</span> Rūpayuttatāya <span class="bld">rūpī, sañja</span> saṅge, jho, <span class="bld">ña</span>lopo, <span class="bld">sajjhaṃ,</span> ‘‘rūpiyajjha’’ntipi pāṭho. Tadā <span class="bld">iyajjha</span>paccayena siddhaṃ. Dubbaṇṇaṃ, khajjūraṃ, setampi.</p>
  1329. <p class="gatha1">Āhatasoṇṇarajate, rajate rūpiyaṃ mataṃ;</p>
  1330. <p class="gatha2">Rajate ca khaleklivaṃ, khajjūro pādapantare;</p>
  1331. <p class="gathalast">Setā ca bhatikāyaṃ tha, klivaṃ sajjhe site tisu.</p>
  1332. <p class="bodytext">Asmajātiyaṃ puppharāgādimhi, muttāvajirādimhi ca vasvādittayaṃ. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, u. Ratiṃ tanotīti <span class="bld">ratanaṃ,</span> kammādimhi ṇo, <span class="bld">ti</span>lopo. ‘‘Ratnaṃ sajātiseṭṭhepī’’tya<span class="bld">marakose</span> <span class="note">[amara 23.126]</span>, tena gajaseṭṭho gajaratanaṃ, itthiseṭṭho itthiratananti. <span class="bld">Mana</span>saddato i, <span class="bld">ī</span>paccaye <span class="bld">maṇī</span> ca. Puppharāgādayo vakkhamānā <span class="bld">tabbhidā</span> tassa maṇino visesā. Bhāsanto rañjetīti <span class="bld">puppharāgo, bhāsassa puppho.</span></p>
  1333. <p class="bodytext"><a name="para490"></a><span class="paranum">490</span>. Suvaṇṇādayo ime satta ratanānyāhu. <span class="bld">Maṇi</span> rattamaṇi.</p>
  1334. <p class="bodytext"><a name="para491"></a><span class="paranum">491</span>. Sattaratanānaṃ labbhamānapariyāye dassetumāha <span class="bld">‘‘lohitaṅgo’’</span>ccādi. <span class="bld">Lohitaṅgā</span>dittayaṃ rattamaṇiyaṃ<a name="M0.0331"></a>. Lohitavaṇṇena aṅgīyateti <span class="bld">lohitaṅgo,</span> lohitaṃ aṅgaṃ sarīrametassa vā <span class="bld">lohitaṅgo.</span> Padumañcātra kokanadaṃ, tabbaṇṇasadiso maṇi <span class="bld">padumarāgo.</span> Soṇaratanaṃ, lohitakopyatra.</p>
  1335. <p class="bodytext">Dvayaṃ veḷuriye. Vaṃso tacasāro, tabbaṇṇo maṇi <span class="bld">vaṃsavaṇṇo.</span> Veḷu viya dissatīti <span class="bld">veḷuriyo,</span> ivatthe iyo, <span class="bld">rā</span>gamo ca. Dvayaṃ pavāḷe. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, ṇo, ḷattaṃ, <span class="bld">vā</span>kārena pavāḷopi. <span class="bld">Du</span> gamane, <span class="bld">du</span> upatāpe vā, mo, dvittaṃ.</p>
  1336. <p class="bodytext"><a name="para492"></a><span class="paranum">492</span>. Dvayaṃ kabaramaṇimhi. Masāragirimhi jātaṃ <span class="bld">masāragallaṃ,</span> lo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">lo.</span> Kabaro sabalo maṇi. Dvayaṃ muttāyaṃ. <span class="bld">Muca</span> mocane, tho, muttā eva <span class="bld">muttikaṃ,</span> sakatthe iko. Satthikā pakatito liṅgavacanānyativattanteti napuṃsakattaṃ. Ettha ca ratanapariyāyānaṃ uppaṭipāṭiyā kathanaṃ sattannaṃ ratanānaṃ uppattikkamapaṇītakkamādino abhāvadīpanatthaṃ.</p>
  1337. <p class="bodytext">Dvayaṃ pittale. <span class="bld">Rī</span> gamane, ri. Rītipi. ‘‘Rīti pacāre sande ca, lohakiṭṭārakūṭesū’’ti <span class="bld">ruddo.</span> Ārasseva kūṭo, yassa. Dabbasaddopyatra. Dvayaṃ abbhake. <span class="bld">Ama</span> gamane, alo. Abbhaṃ ākāso, megho ca, taṃsaññakattā <span class="bld">abbhakaṃ,</span> saññāyaṃ ko. ‘‘Meghambarābhidhānañca, gori bījañca abbhaka’’nti hi vuttaṃ. Girijatu, silājatupyatra.</p>
  1338. <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. Tikaṃ <a name="M0.0332"></a> lohe. <span class="bld">Lū</span> chedane, ho. <span class="bld">Aya</span> gamane, manogaṇādi. Kāḷañca taṃ ayasañceti <span class="bld">kāḷāyasaṃ.</span> Satthakaṃ, tikkhaṇaṃ, piṇḍaṃ, ayasaṃ, asmasāropyatra. ‘‘Satthamāyudhalohesū’’ti anekattho. ‘‘Sāmuddalavaṇetikkhaṃ, visalohājimukkake’’ti <span class="bld">rabhaso. Paṇḍa</span> gamane, a. Asmassa sāro. ‘‘Kāḷāyasa’mayo lohaṃ, asmasārañca satthaka’’nti tva<span class="bld">maramālāyaṃ</span> klīvakaṇḍaṃ.</p>
  1339. <p class="bodytext">Dvayaṃ capale. <span class="bld">Pāra</span> sāmatthiye, do, pārayati sakkoti sabbalohaṃ kañcanaṃ kātunti <span class="bld">pārado. Rasa</span> sadde, aggimhi pakkhitte rasatīti <span class="bld">raso,</span> madhurādīsu ca raso. Capalo, sūtopyatra.</p>
  1340. <p class="bodytext">‘‘Cañcalādimhi capalo’’.</p>
  1341. <p class="gatha1">‘‘Sārathimhi rase sūto, pasūte perite tisu’’;</p>
  1342. <p class="gathalast">‘‘Rasendo pārado vutto, pāratopi nigadyate’’ti. –</p>
  1343. <p class="bodytext"><span class="bld">Tārapālo.</span></p>
  1344. <p class="bodytext">‘‘Pārado siddhadhātu ca, varabījañca sūtaka’’nti. –</p>
  1345. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.9.34]</span>.</p>
  1346. <p class="bodytext">Tikaṃ nāge. <span class="bld">Tipu</span> pīḷane, u. <span class="bld">Tipu</span>saddassa setepi pavattanato <span class="bld">kāḷa</span>saddena visesetvā <span class="bld">kāḷatipū</span>ti vutto, tena <span class="bld">ti</span>pusaddassadvinnampi vācakatādaṭṭhabbātyeke, taṃ ‘‘nāgo sīsakayogiṭṭha-vappāṇi tipu piccaṭa’’nti <span class="note">[amara 19.105]</span> <span class="bld">amarakose,</span> ‘‘tipu <a name="M0.0333"></a> sīsakaraṅgesū’’ti ca <span class="bld">tikaṇḍasesa nānatthasaṅgahā</span>dīsu vuttattā na gahetabbaṃ, tena kāḷo ca tipu cāti dveyevatthābhidhānāni. Kāḷavaṇṇatāya kāḷo. <span class="bld">Tipu</span> yathāvuttatthova. <span class="bld">Tapa</span> santāpe vā, u, assittaṃ. <span class="bld">Sī</span> saye, <span class="bld">si</span> bandhane vā, so. ‘‘Seṭṭhabhakaddujo nāgo, klivaṃ sīsakaraṅgesū’’ti <span class="bld">rabhaso.</span> ‘‘Yogiṭṭha’’mityekaṃ nāmaṃ sīsassa. ‘‘Vappo so sīsamattaka’’nti tva<span class="bld">maramālā.</span></p>
  1347. <p class="gatha1">‘‘Ārakūṭosī rīti ca, sīsakaṃ tipu vaddhakaṃ;</p>
  1348. <p class="gathalast">Nāgaṃ mahāmalañceva, yogiṭṭhaka’’nti. –</p>
  1349. <p class="bodytext"><span class="bld">Byāḍi.</span></p>
  1350. <p class="gatha1">‘‘Sīsamattaṃ bahumalaṃ, yogiṭṭhaṃ piṭṭhapiccaṭā;</p>
  1351. <p class="gathalast">Suvaṇṇādisamāluka-mapi sindūrasambhava’’nti. –</p>
  1352. <p class="bodytext"><span class="bld">Tantātantaraṃ.</span></p>
  1353. <p class="bodytext">Sete tu raṅgavaṅgā, te gatyatthā.</p>
  1354. <p class="bodytext">‘‘Raṅgaṃsurebhaṃ mudaṅgaṃ, kusumbhaṃ gāmyakuṅkuma’’nti. –</p>
  1355. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.9.34]</span>.</p>
  1356. <p class="bodytext">Dvayaṃ haritāle. Haritavaṇṇaṃ alaṃ <span class="bld">haritālaṃ,</span> byuppattimattametaṃ. Rūḷhīsaddo tvayaṃ. Pītiṃ netīti <span class="bld">pītanaṃ.</span> ‘‘Piñjaraṃ pītanaṃ tāla-mālañca haritālake’’tya<span class="bld">marasīho</span> <span class="note">[amara 19.103]</span> <span class="bld">. Piñja</span> vaṇṇe, aro. <span class="bld">Ala</span> bhūsane, alantyaneneti, ṇo, ‘‘haritālamalaṃ tāla-vaṇṇakaṃ naṭabhūsana’’nti tu <span class="bld">mādhavo.</span> ‘‘Haritāle tu kappūraṃ, godanto naṭasaññako’’ti <span class="bld">tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.9.35]</span>.</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para494"></a><span class="paranum">494</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0334"></a> sindūre. Piṭṭhena nāgena jātaṃ piṭṭhaṃ. Cīnadesappavattaṃ piṭṭhaṃ <span class="bld">cīnapiṭṭha</span>nti pubbapade uttarapadalopo. <span class="bld">Sanda</span> savane, ūro, assi. ‘‘Sindūraṃ nāgasambhava’’ntya<span class="bld">marasīho</span> <span class="note">[amara 19.105]</span>. Vasantassavo, rattacuṇṇaṃ, rattavālukaṃpyatra. Dvayaṃ tūle. <span class="bld">Tula</span> nikase, a. <span class="bld">Picu</span> maddane, u. Picu tuloti samuditañcassa nāmaṃ. ‘‘Tūlo picu picutūlo, makkaṭisuttaṃ takkoṭī’’ti hi <span class="bld">rabhaso.</span></p>
  1358. <p class="bodytext"><span class="bld">Madhu</span>saddena khuddajantu, khuddañcoccate. Khuddajantavo bhamarādayo. Tatra bhamarakataṃ khuddaṃ bhāmaraṃ, makkhikākataṃ makkhikaṃ, saraghañcoccate. Varaṭā kataṃ vāraṭaṃ. Puttikā kataṃ puttikanti sabbatraññatthe ṇo. <span class="bld">Madhu</span> unde, u. <span class="bld">Khu</span> sadde, do, <span class="bld">khuda</span> pipāsāyaṃ vā, do.</p>
  1359. <p class="bodytext">Dvayaṃ sitthe. Madhūhi khuddajantūhi ucchiṭṭhaṃ sajjitanti <span class="bld">madhucchiṭṭhaṃ. Sajja</span> visajjanāliṅgananimmānesu. Nimmānaṃ sampiṇḍīkaraṇaṃ, to, <span class="bld">jatānaṃ ṭhā</span>deso, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cho,</span> dvittaṃ, <span class="bld">i</span>ttañca. <span class="bld">Sica</span> paggharaṇe, tho. Sitthameva <span class="bld">sitthakaṃ.</span> Madanopyatra.</p>
  1360. <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. Tikaṃ gopāle. Gāvo pāleti, pāti cāti <span class="bld">gopālo, gopo</span> ca, kammani ṇo. Gāvo saṅkhyāyatīti <span class="bld">gosaṅkhyo, saṃ</span>pubbo <span class="bld">khyā</span> gaṇane. Goduho, ābhiro, vallavopyatra. Dvayaṃ gomike. Gāvo assa santīti <span class="bld">gomā,</span> mantu. <span class="bld">Ika</span>paccaye, <span class="bld">mā</span>game ca <span class="bld">gomiko.</span></p>
  1361. <p class="bodytext">Dvipādaṃ <a name="M0.0335"></a> balībadde. <span class="bld">Usa</span> dāhe, abho. Balaṃ vaddhayatīti <span class="bld">balībaddo,</span> nipātanā. Gacchatīti <span class="bld">goṇo,</span> yu, <span class="bld">ma</span>lopo, asso, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Gacchatīti <span class="bld">go, gamu</span> gamane, ro.</p>
  1362. <p class="gatha1">‘‘Sagge kare ca vajire, balībadde ca go pumā;</p>
  1363. <p class="gathalast">Thī sorabheyyinettambu-disāvacanabhūmisū’’ti. –</p>
  1364. <p class="bodytext"><span class="bld">Ruddo. Vasa</span> nivāse, abho. Vassatīti <span class="bld">vuso, vassa</span> secane, ṇo, assu, saṃyogalopo ca. Ukkho, bhaddo, anavāho, sorabheyyopyatra. <span class="bld">Ukkha</span> secane. Anaṃ sakaṭaṃ vahatīti <span class="bld">anavāho,</span> ṇo. Surabhi go, tassāpaccaṃ <span class="bld">sorabheyyo,</span> ṇeyyo.</p>
  1365. <p class="bodytext"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>. <span class="bld">So</span> go vuddho jaraggavo nāma. Jaraṃ patto go <span class="bld">jaraggavo, si</span>mhi <span class="bld">o</span>ssa <span class="bld">avo.</span> Dvayaṃ misabālyayutte kiñciphuṭṭhatāruññe asampattabalībaddabhāve vacche. ‘‘Vaccho vuddho vacchataro’’ti <span class="bld">nāmamālā.</span> Damanāraho <span class="bld">dammo,</span> mo. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, cho, vacchassāyeva gāviyā tanutthe nipātanā taro <span class="note">[pāṇini 5.3.91 suttaṃ passitabbaṃ]</span>. <span class="bld">Samā</span>ti ete dve tulyatthā.</p>
  1366. <p class="bodytext">Dvayaṃ dhuravāhe. Dhuraṃ vahati sīlenāti <span class="bld">dhuravāhī,</span> ṇī. Dhuraṃ vahitumarahatīti <span class="bld">dhorayho,</span> ṇo, <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">yo.</span></p>
  1367. <p class="bodytext"><span class="bld">Gavaṃ</span> gunnaṃ <span class="bld">adhikato</span> jano <span class="bld">govindo,</span> gavaṃ indo <span class="bld">govindo,</span> gavaṃ vindatīti vā <span class="bld">govindo.</span></p>
  1368. <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. Vahatyanena <a name="M0.0336"></a> <span class="bld">vaho,</span> a. <span class="bld">Kuka</span> ādāne, udo, ussattaṃ, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">dho</span> vā, kakudo, kakudho ca. Dvayaṃ siṅge. <span class="bld">Visa</span> pavesane, yu. <span class="bld">Sī</span> saye, go, niggahītāgamo, rassattañca. Lohitavaṇṇatāya <span class="bld">rohiṇī, ta</span>ssa <span class="bld">ṇo,</span> nadādi.</p>
  1369. <p class="bodytext"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>. Tikaṃ gāvīsāmaññe. Pumepi gāvī, tadā <span class="bld">yo</span>ssa <span class="bld">ī.</span> Siṅgayuttatāya <span class="bld">siṅginī,</span> taddhitantā inī. Dvayaṃ aputtikāyaṃ. <span class="bld">Hana</span>tismā itthiyaṃ a, <span class="bld">hana</span>tissa <span class="bld">vadho,</span> niggahītāgamo, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">jho</span> ca, <span class="bld">bandha</span> bandhane vā, <span class="bld">vañjhā. Vasa</span> kantiyaṃ, a.</p>
  1370. <p class="bodytext"><span class="bld">Navappasūtikā</span> paccagghapasūtā go dhenu nāma, <span class="bld">dhe</span> pāne, nu. Dvayaṃ piyaputtāyaṃ. Vacchaṃ kāmayatīti <span class="bld">vacchakāmā.</span> Vacchaṃ lātīti <span class="bld">vacchalā.</span> Savacchakāyamapi dvayamidaṃ vadanti.</p>
  1371. <p class="bodytext"><a name="para499"></a><span class="paranum">499</span>. Dvayaṃ manthanakumbhikāyaṃ. ‘‘Gagga’’nti saddaṃrātīti <span class="bld">gaggarī,</span> nadādi. Manthati yassa <span class="bld">manthanī. Mantha</span> viloḷane, yu, nadādi, dvepi itthī. Yatrekasmiṃ bahupaggahayutte aneke bandhīyante, tatra <a name="M0.0337"></a> <span class="bld">sandānā</span>didvayaṃ. <span class="bld">Saṃ</span>pubbo dā dāne saṃyamanattho, karaṇe yu. <span class="bld">Dā</span> dāne, mo, <span class="bld">dāmaṃ.</span></p>
  1372. <p class="bodytext">Dvayaṃ govacce. <span class="bld">Miha</span> secane, lo. Gavaṃ mīḷho vacco <span class="bld">gomīḷho.</span> Goto nibbatto <span class="bld">gomayo,</span> dvepyanitthī. Dvayaṃ ghate. <span class="bld">Sappa</span> gamane, i, <span class="bld">sappi</span> napuṃsake. <span class="bld">Ghara</span> secane, to. Havipyatra.</p>
  1373. <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. Taṃdivasiyā dadhito, duddhā vā samubbhataṃ ghataṃ tappakati ca <span class="bld">navanītaṃ.</span> Navadadhyādīhi nītaṃ pavattaṃ <span class="bld">nonītaṃ,</span> vasso. Navanītampi. Dvayaṃ dadhisāre. Dadhino maṇḍaṃ sāro <span class="bld">dadhimaṇḍaṃ. Masa</span> parimāṇe, thu, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">to, matthu</span> napuṃsake.</p>
  1374. <p class="bodytext">Catukkaṃ khīre, <span class="bld">khi</span> khaye, īro. Duhyateti <span class="bld">duddhaṃ, duha</span> papūraṇe, to. <span class="bld">Pā</span> pāne, pātabbanti <span class="bld">payo,</span> ṇyo, āssattaṃ. Thanato sambhūtaṃ <span class="bld">thaññaṃ.</span></p>
  1375. <p class="bodytext">Dvayaṃ takke. Tīṇi kāni jalabhāgāni ettha santīti <span class="bld">takkaṃ,</span> issattaṃ, dvittañca. <span class="bld">Matha</span> viloḷane, to, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, aññatra pana –</p>
  1376. <p class="gatha1">‘‘Addhodakasamāyuttaṃ, udassitamudīritaṃ;</p>
  1377. <p class="gathalast">Takkaṃ tibhāgasaṃyuttaṃ, mathitanti gatodaka’’nti. –</p>
  1378. <p class="bodytext">Takkamathitā bhedenuttā, gatodakamiti nijjalaṃ.</p>
  1379. <p class="gatha1">‘‘Nijjalaṃ mathitaṃ siniddhaṃ, takkantu jalapādikaṃ;</p>
  1380. <p class="gathalast">Udassitaṃ jaladdhañca, sotakhyantu samodaka’’nti. –</p>
  1381. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratanamālā.</span></p>
  1382. <p class="bodytext"><a name="para501"></a><span class="paranum">501</span>. Khīrādayo <a name="M0.0338"></a> pañca goto sañjātarasā. Khīraṃ navaṃ, dadhi khīrato jātaṃ. ‘‘Khīrajaṃ dadhimaṅgala’’nti hi <span class="bld">ratanāmālā. Dhā</span> dhāraṇe. I, dvittaṃ, nipātanā. Dadhito vā ghataṃ, nonītañca. Sabbaseso takkaṃ, khīratoyeva vā.</p>
  1383. <p class="bodytext">Chakkaṃ eḷake. Bādhiyamānopi na ravatīti <span class="bld">urabbho. Ru</span> sadde, bho. <span class="bld">Meṇḍa</span> kuṭilatthe, ko. Misati paddhate aññamaññaṃ <span class="bld">meso.</span> ‘‘Saṃhasane meso, paddhāya’masamunnatī’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Na raṇatīti <span class="bld">uraṇo, raṇa</span> sadde. <span class="bld">Ava</span> rakkhaṇe, i. <span class="bld">Avi,</span> ‘‘avayo selamesakkā’’tya<span class="bld">marasīho</span> <span class="note">[amara 23.207]</span>. ‘‘Ajī’’tipi pāṭho. <span class="bld">Ila</span> gatiyaṃ, ṇvu. Uṇṇāyupyatra, uṇṇāyogā <span class="bld">uṇṇāyu,</span> yu, luhu ubhe ulomasasaddā ca <span class="bld">rabhasena</span> vuttā.</p>
  1384. <p class="bodytext"><a name="para502"></a><span class="paranum">502</span>. Tikaṃ aje. <span class="bld">Vasa</span> nivāse. To, <span class="bld">vasto,</span> vattopi. Aññe tu <span class="bld">‘‘vasa</span> gandhaadane’’ti curādimāhu, <span class="bld">aja</span> gamane, na jāyatīti vā <span class="bld">ajo.</span> Chindanto gacchatīti <span class="bld">chagalako, cho</span> chedane, <span class="bld">gamu</span> gamane, ṇo, <span class="bld">ma</span>ssa <span class="bld">lo,</span> ossattaṃ, sakatthe ko, chakalakopi. Chāgopyatra. Dvayaṃ karabhe. <span class="bld">Vasa</span> kantimhi, to, vassottaṃ, <span class="bld">usa</span> <a name="M0.0339"></a> dāhe vā, <span class="bld">o</span>ttādi, <span class="bld">oṭṭho,</span> dantacchadepi. <span class="bld">Kara</span> karaṇe, abho. ‘‘Kharabho’’tyeke paṭhanti. Kamelako, mayo, mahāṅgopyatra.</p>
  1385. <p class="bodytext">Dvayaṃ gadrabhe. <span class="bld">Gada</span>tismā rabho, <span class="bld">gadrabho.</span> Khaṃ kaṇṭhavivaraṃ mahantamassatthīti <span class="bld">kharo,</span> ro. Cakkavā, bāleyyo, rāsabhopyatra. Cakkayogā, vantu. Balayuttattā <span class="bld">bāleyyo. Rasa</span> sadde, abho. Dvayaṃ aviyaṃ. Uraṇassa ayaṃ <span class="bld">uraṇī.</span> Avino esā <span class="bld">avī. Ajā</span>saddo eko chāgiyaṃ. Aññe tu ‘‘uraṇī tu ajī ajā’’tipi pāṭhaṃ vatvā tiṇṇampi <span class="bld">uraṇī</span>pariyāyattaṃ vadanti, tesaṃ mate <span class="bld">ajīajā</span>saddāpi <span class="bld">uraṇī</span>pariyāyā atthīti daṭṭhabbā. Atha vā tikaṃ ajiyaṃ. <span class="bld">Uraṇa</span>saddassāpi <span class="bld">aja</span>pariyāyassa sambhavato ‘‘uraṇī tu ajī ajā’’ti vuttaṃ, vakkhati hi anekatthavagge ‘‘ummāre eḷako aje’’ti <span class="note">[abhidhāna 1124 gāthā]</span>, <span class="bld">uraṇa</span>pariyāyo hettha eḷako.</p>
  1386. <p class="centered">Vessavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1387. <p class="bodytext"><a name="para503"></a><span class="paranum">503</span>. Tikaṃ sudde. <span class="bld">Sada</span> assādane, do, assu. <span class="bld">Antavaṇṇo</span> lāmakavaṇṇo. <span class="bld">Vasa</span> secane, vasetabbo asucitattā <span class="bld">vasalo,</span> alo. Yatra yatra vā muttaṃ karīsaṃ siñcatīti <span class="bld">vasalo,</span> alo, jaghaññajopyatra. Brahmuno jaghaññaṅge pāde jāto <span class="bld">jaghaññajo.</span></p>
  1388. <p class="bodytext">Māgadhādayo <a name="M0.0340"></a> sūtapariyantā vijātiyamātāpitikattā ubhayavaṇṇoppattiyā saṃkiṇṇajātiyo iccattho, bhinnajātisaṃsaggo eva hi saṅkaro. Suddena sambandhāya khattāya jāto putto <span class="bld">māgadho.</span> Thutikriyāvutti. Suddāya sambandhena khattiyena jāto <span class="bld">uggo, uca</span> samavāye, ṇo.</p>
  1389. <p class="bodytext"><a name="para504"></a><span class="paranum">504</span>. Brāhmaṇiyā sambandhena khattiyena jāto <span class="bld">sūto, su</span> abhibhave, to, dīghādi.</p>
  1390. <p class="bodytext">Suddāvessahi <span class="bld">karaṇo-mbaṭṭho</span> vessādvijātihi. <span class="bld">Māhiṃso</span> vessākhattajo, <span class="bld">khattā</span> khattāya suddajo.</p>
  1391. <p class="gatha1">Brāhmaṇīkhattajo <span class="bld">sūto,</span></p>
  1392. <p class="gatha2">Tassaṃ <span class="bld">vedehako</span> vesse;</p>
  1393. <p class="gatha3"><span class="bld">Rathakāro</span> tu māhiṃsā,</p>
  1394. <p class="gatha2">Karaṇyaṃ yassa sambhavo;</p>
  1395. <p class="gatha3"><span class="bld">Caṇḍālo</span> nāma janito,</p>
  1396. <p class="gathalast">Brāhmaṇīvasalehi yo.</p>
  1397. <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">karaṇo</span> lipilekhanavutti, <span class="bld">ambaṭṭho</span> vicikicchāvutti.</p>
  1398. <p class="bodytext">Dvayaṃ sippini. Karoti nimmināti citralepyādikanti <span class="bld">kāru,</span> ṇu. Sippamassatthīti <span class="bld">sippiko.</span> Sajātīnaṃ tesaṃ sippīnaṃ saṅghāto ‘‘seṇī’’tyuccate. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, ṇi.</p>
  1399. <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. Tacchakādayo <a name="M0.0341"></a> ime pañca <span class="bld">kāravo</span> sippino nāma siyuṃ. Vuttañca –</p>
  1400. <p class="gatha1">‘‘Tacchako tantavāyo ca, rajako ca nahāpito;</p>
  1401. <p class="gathalast">Pañcamo cammakāro ca, kāravo sippino matā’’ti.</p>
  1402. <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. Pañcakaṃ tacchake. <span class="bld">Taccha</span> tanukaraṇe. Tacchati tanuṃ karotīti <span class="bld">tacchako,</span> ṇvu, vaddhayati chindatīti <span class="bld">vaddhakī, vaddha</span> chedane, curādi, ‘‘chedane cāpi vaddhana’’nti <span class="bld">ratanamālā,</span> ṇvu. Sakatthe ī, vaddhakī, vaḍḍhakīpi. Palādyummānappakārena gaṇḍati chindatīti <span class="bld">palagaṇḍo. Gaṇḍa</span> chedanopalepanasannicayavadanekadesesu. Palagaṇḍo sudhājīvinyapi. <span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattiyaṃ,ti, <span class="bld">pa</span>kāravaṇṇāgamo. <span class="bld">Ṭhā</span>tissa <span class="bld">tho</span>pi. Rathaṃ karotīti, kammani ṇo, <span class="bld">rathakāro,</span> cammakārepi. Dvayaṃ suvaṇṇakāre. Nāḷiṃ dhamati mukhe vināsayitvā mukhavāyunā aggidīpanatthaṃ nāḷiṃ saddāpayatīti <span class="bld">nāḷidhamo.</span></p>
  1403. <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. Athoparaṃ pukkusaṃyāvapādena nāmaṃ. <span class="bld">Ve</span> tantasantāne, tantaṃ vāyatīti, ṇo. <span class="bld">Pesa</span> peraṇapayatanagatīsu. Pesanaṃ peso, taṃ karotīti, ṇo. Kuvindopyatra<a name="M0.0342"></a>, kucchitaṃ vindatīti <span class="bld">kuvindo.</span> Mālāsippayogā, mālāpanayogā vā <span class="bld">māliko,</span> iko.</p>
  1404. <p class="bodytext">Kuṃ lalayati icchatīti <span class="bld">kulālo, lala</span> icchāyaṃ, ṇo. Dvayaṃ sūcikammopajīvini. Sūcivānakammaṃ duvidhaṃ sūcanaṃ, tunnañcāti, tatra tunnavānakammena pavattinimittena <span class="bld">tunnavāyo,</span> sūcivānasippayogā <span class="bld">sociko.</span></p>
  1405. <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. Cammaṃ karoti vikāramāpādayatīti, kammani ṇo. Pādukaropyatra. <span class="bld">Kappa</span> chedane, ṇvu. <span class="bld">Naha</span> soceyye, <span class="bld">divā</span>dito nipātanā <span class="bld">pa</span>kārāgamādi, na hāpetīti vā <span class="bld">nahāpito, hā</span> parihāne, <span class="bld">ṇāpe</span> paccayo, to, essittaṃ, saññāsaddattā nassapakati. Khurī, muṇḍī, divākittipyatra. Khuravā <span class="bld">khurī,</span> muṇḍavā <span class="bld">muṇḍī,</span> muṇḍo, muṇḍī, muṇḍakoti pasiddhi. Divā divase kitti byāpāro assa <span class="bld">divākitti.</span> ‘‘Caṇḍāle tu divākitti, nahāpito’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1406. <p class="bodytext">Rañjate suttaṃ rattamāpajjate yasmiṃ, sa <span class="bld">raṅgo.</span> Haritālamanosilādi, tamājīvatīti, kammani ṇo.</p>
  1407. <p class="bodytext">Puñjaṃ kasatīti <span class="bld">pukkuso,</span> nipātanā, atha vā ‘‘pu’’iti purisassa nāmaṃ, taṃ kuseti apanetīti <span class="bld">pukkuso.</span> Pupphaṃ vuccati karīsaṃ, kusumaṃ vā, taṃ chaḍḍetīti, ṇvu. <span class="bld">Chaḍḍa</span> apanayane.</p>
  1408. <p class="bodytext"><a name="para509"></a><span class="paranum">509</span>. Venādayo <a name="M0.0343"></a> tayo <span class="bld">samā</span> tulyatthā. Veṇunā jīvatīti <span class="bld">veno. Ṇa</span>ssa <span class="bld">na</span>ttaṃ. <span class="bld">Veṇo</span>pi. Veṇuvettādīnaṃ vikati vilīvā, tehi vilīvaṃ karotīti <span class="bld">vilīvakāro.</span> Naḷopi veṇuvettādīnaṃyeva vikati, taṃ karotīti, kammani ṇo. Naḷehi vā vilīvaṃ karotīti <span class="bld">naḷakāro.</span></p>
  1409. <p class="bodytext">Ito paraṃ soṇḍikaṃ yāva pādena nāmaṃ. <span class="bld">Cunda</span> chedane, sañcodane ca. <span class="bld">Cunda</span> nisāmane vā. <span class="bld">Bhamu</span> anavaṭṭhāne, taṃ karotīti <span class="bld">bhamakāro. Kara</span> karaṇe, māro, <span class="bld">kammāro,</span> kammani ṇvu. <span class="bld">Lohakārako.</span> Ākaroṭṭhitaṃ <span class="note">[āṭavoṭṭhitaṃ (ka.)]</span> yo lohaṃ dhamitvā saṅkharoti, tatrāpi <span class="bld">lohakārako.</span></p>
  1410. <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. Rajakassa dve kammāni celadhovanaṃ, rajanañca. Tatra celadhovano <span class="bld">ninnejako,</span> ṇvu, <span class="bld">niji</span> suddhiyaṃ, <span class="bld">niji</span> soceyyasocanesu vā. Vattharañjanā <span class="bld">rajako. Ranja</span> raṅge, ṇvu. Netīti <span class="bld">nettiko.</span> Sakatthe ko, nettiyaṃ udakanayena niyuttoti vā <span class="bld">nettiko,</span> nettiyā mātikāya netīti vā <span class="bld">nettiko,</span> iko. Udakaṃ hāretīti <span class="bld">udahārako. Ka</span>lopo, ṇvu.</p>
  1411. <p class="bodytext">Vīṇāvādanasīlattā <span class="bld">vīṇāvādi.</span> Vīṇāvādanasippayogā <span class="bld">veṇiko.</span> Usumhi, usukāro vā vaḍḍhakī <span class="bld">usuvaḍḍhakī,</span> <a name="M0.0344"></a> etena <span class="bld">vaḍḍhakī</span>saddassa sabbesampi sippikānaṃ vācakatā dīpitā, tena suvaṇṇavaḍḍhakī, tantavaḍḍhakītyādayopi yojjā.</p>
  1412. <p class="bodytext"><a name="para511"></a><span class="paranum">511</span>. Veṇuṃ vaṃsaṃ dhamatīti <span class="bld">veṇudhamo.</span> Veṇuvādanasippayogā <span class="bld">veṇaviko,</span> ṇiko. Yo pāṇineva pāṇantare murajādisaddaṃ uṭṭhāpayati, so <span class="bld">pāṇivādo.</span> Pāṇiṃ hantīti <span class="bld">pāṇigho.</span> Pāṇiyopi. Pāṇivādanasippayogā <span class="bld">pāṇiyo,</span> yo.</p>
  1413. <p class="bodytext">Pūpena jīvatīti <span class="bld">pūpiyo,</span> pūpo paṇiyo vikkeyyo yassa. Pānāgāraṃ suṇḍā, taṭṭhattā surā soṇḍā, taṃ vikkiṇātīti <span class="bld">soṇḍiko,</span> ‘‘nenaniddiṭṭhamanicca’’nti <span class="note">[kātanta 1.2.18 naghaṭītaṃ aniccaṃ (paribhāsendusekhara 97)]</span> paribhāsato vuddhi. Majjaṃ vikkiṇāti sīlena. Maṇḍahāropyatra, maṇḍaṃ surāsambandhamaggabhāgaṃ harati uddharatīti <span class="bld">maṇḍahāro.</span></p>
  1414. <p class="bodytext"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>. Dvayaṃ indacālakhye kapaṭe. Mayena asurena sure vañcayituṃ <span class="note">[calayituṃ (ka.)]</span> payuttattā mayassa ayaṃ <span class="bld">māyā,</span> mayo eva sambaro, tassāyaṃ <span class="bld">sambarī,</span> ṇī, nadādi. Dvayaṃ māyākāre. Indajāle niyutto <span class="bld">indajāliko.</span> Pāṭihārakopi. Paṭiharati nayanamanenāti pāṭihārako, ṇvu.</p>
  1415. <p class="bodytext"><a name="para513"></a><span class="paranum">513</span>. Ariyāsāmaññaṃ <a name="M0.0345"></a> orabbhikādīnaṃ catunnamatthe. Ye urabbhaṃ eḷakaṃ hantvā jīvantīti <span class="bld">orabbhikā.</span> Sūkare hantvā jīvanti <span class="bld">sūkarikā,</span> tathā magaṃ hantvā jīvanti <span class="bld">māgavikā.</span> Sakuṇe pakkhino hantvā jīvanti <span class="bld">sākuṇikā,</span> iti kamato bhavanti.</p>
  1416. <p class="bodytext"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>. Dvayaṃ jālike. Vāgurā migabandhanajālaṃ, tāya caratīti <span class="bld">vāguriko,</span> vākarikopi. <span class="bld">Vaka</span> ādāne, aro, ā, vākarā, tāya caratīti <span class="bld">vākariko,</span> pubbapakkhe <span class="bld">ka</span>ssa <span class="bld">go,</span> assu ca, vāguriko. Dvayaṃ bhāravāhe. Bhāraṃ vahatīti, kammani ṇo. Bhāraṃ vahatīti <span class="bld">bhāriko.</span></p>
  1417. <p class="bodytext">Tikaṃ vetanopajīvini kiṅkare. Vetanena jīvatīti <span class="bld">vetaniko.</span> Bhato vetanena kīto, so eva <span class="bld">bhatako,</span> saññāyaṃ vā ko. Bhatiṃ vetanaṃ bhuñjatīti vā <span class="bld">bhatako,</span> ko, issattaṃ. Kammaṃ karotīti <span class="bld">kammakaro, kammakāro</span>pi.</p>
  1418. <p class="bodytext">Chakkaṃ <a name="M0.0346"></a> dāse. Kiñci karotīti <span class="bld">kiṅkaro,</span> ‘‘ahamajja kiṃ karissāmī’’ti bhattu kattabbakiccayācanattā vā <span class="bld">kiṅkaro. Dāsa</span> dāhe. Dāsantetassāti <span class="bld">dāso,</span> a. <span class="bld">Ciṭa</span> pesanīye, pesīyate sāmināti ceṭo, ṇo, sakatthe ko, <span class="bld">ceṭako. Pisa</span> pesanīye, ṇo, <span class="bld">sa</span>ssa dvittaṃ. <span class="bld">Bhara</span> dhāraṇaposanesu, bharīyatīti <span class="bld">bhacco,</span> ‘‘riccā’’tiyogavibhāgena <span class="bld">bharā</span>ditopi <span class="bld">ricca</span>paccayo, ‘‘ramhi ranto rādino’’ti ralopo ca, <span class="bld">bhacco.</span> Paricarati sāmīnanti <span class="bld">paricāriko.</span> Dāsero, dāseyyo, goppako, niyojjo, abhujissopyatra.</p>
  1419. <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. Te ca dāsā antojātādivasena catudhā siyuṃ. Antogehe dāsiyā kucchimhi jāto <span class="bld">antojāto,</span> dhanena kīto dhanaṃ datvā dāsabhāvaṃ gato <span class="bld">dhanakkīto,</span> sayameva <span class="bld">dāsabyopagato</span> bhayanivāraṇādyatthaṃ dāsabhāvamupagato ca karamarabhāvena ānīto <span class="bld">karamarānīto</span> ca, iccevaṃ te dāsā catudhā siyunti pakataṃ.</p>
  1420. <p class="bodytext"><a name="para516"></a><span class="paranum">516</span>. Dvayaṃ bhujisse. <span class="bld">Bhuja</span> pālanajjhohāresu, iso, dvittaṃ. Tikaṃ nīce. Nihīnaṃ cinotīti <span class="bld">nīco,</span> ṇo, rassassa dīghatā. <span class="bld">Jama</span> adane, mo. Nicchayena hāniṃ gacchatīti <a name="M0.0347"></a> <span class="bld">nihīnako, hā</span> parihāne, <span class="bld">i</span> gatiyaṃ, yu, sakatthe ko.</p>
  1421. <p class="gatha1">‘‘Vivaṇṇo pāparo nīco, pākito ca puthujjano;</p>
  1422. <p class="gathalast">Nihīno’pasado jammo, khullako itaro ca so’’. –</p>
  1423. <p class="bodytext">Tya<span class="bld">marakose</span> <span class="note">[amara 20.16]</span>. Vigato vaṇṇo assamo yassa <span class="bld">vivaṇṇo.</span> ‘‘Assamo brahmacāriyādi, catukkepi maṭhepi ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Pāpaṃ rātīti <span class="bld">pāparo.</span> Pakatiyaṃ yathājātabhāve bhavo vijjamāno, na tu byāpāroti <span class="bld">pākito,</span> ṇo. Sajjanehi puthubhūto jano <span class="bld">puthujjano.</span> Apakaṭṭhaṃ sadati gacchatīti <span class="bld">apasado.</span> Khudaṃ lātīti khullo, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">lo,</span> khullo eva <span class="bld">khullako.</span> Itaṃ kampitaṃ rātīti <span class="bld">itaro.</span></p>
  1424. <p class="bodytext">Dvayaṃ anālase. Kusītassa bhāvo kosajjaṃ, taṃ yassa natthīti <span class="bld">nikkosajjo. Lasa</span> kantiyaṃ, appaṃ lasatīti kilāsu, ṇu, na kilāsu <span class="bld">akilāsu. Manda</span> supane, a. Na lasati kīḷatīti <span class="bld">alaso.</span></p>
  1425. <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. Catukkaṃ caṇḍāle. Saṃ sunakhaṃ pacatīti <span class="bld">sapāko. Caṇḍa</span> caṇḍikke, ālo. Mataṅgassa apaccaṃ <span class="bld">mātaṅgo. Cu</span> cavane, ṇvu, <span class="bld">cavako.</span> ‘‘Plavako’’tipi pāṭho, <span class="bld">plava</span> gatiyaṃ, ṇvu.</p>
  1426. <p class="gatha1">‘‘Caṇḍālaplavamātaṅgā<a name="M0.0348"></a>, divākittijanaṅgamā;</p>
  1427. <p class="gathalast">Nisādasapacāante-vāsī caṇḍālapukkusā’’. –</p>
  1428. <p class="bodytext">Tya<span class="bld">marakose</span> <span class="note">[amara 20.19-20]</span>.</p>
  1429. <p class="bodytext">Milakkhajātyādayo mahāraññanivāsino <span class="bld">tabbhedā</span> tassa caṇḍālassa visesā.</p>
  1430. <p class="gatha1">Gomaṃsabhakkhako yo tu,</p>
  1431. <p class="gatha2">Lokabāhyañca bhāsate;</p>
  1432. <p class="gatha3">Sabbācāravihīno’yaṃ,</p>
  1433. <p class="gathalast">Milakkhajāti vuccate <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 20.20]</span>.</p>
  1434. <p class="bodytext"><span class="bld">Milakkha</span> abyattasadde. Milakkhante abyattaṃ bhāsanteti milakkhā, tesaṃ jāti yoni <span class="bld">milakkhajāti.</span> Mayūrapiñchādiparidhāno <span class="bld">kirāto, kira</span> vikiraṇe, ato, kiratīti <span class="bld">kirāto.</span> Kiratopi. Pattaparidhāno <span class="bld">savaro. Sava</span> gatiyaṃ, aro. <span class="bld">Ādi</span>nā <span class="bld">pulindo, pula</span> mahatthe, do, <span class="bld">pulindo,</span> sabhāsā byavahārī desantarabhāsānabhiñño, pulindo savarapariyāyoti keci.</p>
  1435. <p class="bodytext"><a name="para518-519"></a><span class="paranum">518-519</span>. Tikaṃ luddamatte, ayampi milakkhappakāro. Migamacchādīnaṃ nisādanato māraṇato <span class="bld">nesādo. Ludha</span> upaghāte<a name="M0.0349"></a>, do, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">do, lū</span> chedane vā, do, ubhayatrāpi sakatthe ko. Vijjhatīti <span class="bld">byādho,</span> rassassa dīghatā. Dvayaṃ migaludde. Mige hantīti <span class="bld">migavo,</span> vo. Mige vijjhatīti <span class="bld">migabyadho.</span></p>
  1436. <p class="bodytext">Siloko sunakhe. Saramā sunī, tassāpaccaṃ <span class="bld">sārameyyo,</span> ṇeyyo. Sundaraṃ nakhametassa <span class="bld">sunakho, suna</span>ssa vā pāṭipadikassa <span class="bld">unakho, suna</span> gatiyaṃ vā, kho, evaṃ sabbatra pāṭipadikavasena vā dhātuvasena vā rūpasiddhi veditabbā. <span class="bld">Suna</span> gatiyaṃ, <span class="bld">suna</span>ssa vā <span class="bld">uno. Soṇa</span> vaṇṇagatīsu, <span class="bld">suna</span> gatiyaṃ vā, ṇo, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">suna</span>ssa vā <span class="bld">oṇo. Kuka</span> ādāne, uro, <span class="bld">kukkuro. Suna</span> gatiyaṃ, <span class="bld">u</span>ssa <span class="bld">vā</span>dese <span class="bld">svāno, uvā</span>dese <span class="bld">suvāno.</span> Mige sarati hiṃsatīti <span class="bld">sāḷūro,</span> ūro, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">ḷo.</span> Dīghādimhi <span class="bld">sūno.</span> Ussātte <span class="bld">sāno. Na</span>lope ussātte <span class="bld">sā,</span> ayaṃ pume, koleyyo, migadaṃsako, bhasakopyatra, kule gehe bhavo <span class="bld">koleyyo.</span> Migaṃ daṃsatīti <span class="bld">migadaṃsako.</span> Bhasati bukkatīti <span class="bld">bhasako, bhasa</span> bhaṇane.</p>
  1437. <p class="bodytext">Bhesajjādiyogena, nissaggena vā ummattādibhāvamāpanno sunakho ‘‘aḷakko, atisuno’’ti ca vuccate. <span class="bld">Ala</span> nivāraṇe, kammani ṇvu, dvittaḷattāni, <span class="bld">aḷakko.</span> Alakkopi. Pakatiṃ atikkanto suno <span class="bld">atisuno.</span></p>
  1438. <p class="bodytext"><a name="para520"></a><span class="paranum">520</span>. <span class="bld">Sādibandhanaṃ</span> sunakhādibandhanaṃ rajjādi <span class="bld">gaddūlo</span> nāma. <span class="bld">Gadda</span> sadde, ulo, dīgho. Dvayaṃ dīpake. <span class="bld">Dīpa</span> dittiyaṃ, ṇvu, <span class="bld">ciṭa</span> pesanīye, luddena ciṭyateti <span class="bld">ceṭako,</span> ṇo, sakatthe ko, <span class="bld">ṇvu</span>paccayena vā siddhaṃ.</p>
  1439. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0350"></a> pāse. <span class="bld">Bandha</span> bandhane, kattari yu. <span class="bld">Gantha</span> ganthane, <span class="bld">gantha</span> koṭilye vā, <span class="bld">ntha</span>ssa <span class="bld">ṇṭho. Pasa</span> bādhanaphusanesu, kattari ṇo. Dvayaṃ vākarāyaṃ, yā sāṇatacādīhi migādīnaṃ bandhanatthaṃ katā. <span class="bld">Vaka</span> ādāne, aro, itthiyamato ā. Mige ganthati bandhatīti <span class="bld">migaganthanī,</span> ‘‘migabandhanī’’tipi pāṭho.</p>
  1440. <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. Dvayaṃ kumīne. Yatra macchā pavisanteva, na nissaranti, kucchitā veṇī assā <span class="bld">kuveṇī,</span> nadādi. Vajjhappattatāya kucchitā mīnā yasmiṃ <span class="bld">kumīnaṃ, kamu</span> padavikkhepe vā, ino, macchādhānīpyatra, macchā ādhīyante yassaṃ <span class="bld">macchādhānī,</span> yu, nadādi. Dvayaṃ jāle. Ānīyantenenāti <span class="bld">ānayo,</span> ṇo, īsse, e aya. Jale hitaṃ <span class="bld">jālaṃ,</span> ṇa.</p>
  1441. <p class="bodytext">Dvayaṃ vadhaṭṭhāne. Āgantvā hananti yasmiṃ <span class="bld">āghātanaṃ,</span> yu, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">ghāto.</span> Vadhassa māraṇassa ṭhānaṃ <span class="bld">vadhaṭṭhānaṃ.</span> Dvayaṃ adhikoṭṭane. Sadā ākoṭṭanattā saha ūnenāti <span class="bld">sūnā, suna</span> gatiyaṃ vā, itthiyamati a, dīghādi. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, adhikoṭenti yasmiṃ <span class="bld">adhikoṭṭanaṃ.</span></p>
  1442. <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. Dvipādaṃ core. Taṃ karotīti <span class="bld">takkaro,</span> theyyatthaṃ vā takkayatīti <span class="bld">takkaro. Takka</span> vitakke, aro. <span class="bld">Musa</span> <a name="M0.0351"></a> theyye, kattari ṇvu. <span class="bld">Cura</span> theyye, ṇo, curā theyyasīlamasseti vā <span class="bld">coro,</span> ṇo. <span class="bld">Thena</span> coriye, curādi, a. Ekaṃ asahāyaṃ agāraṃ gehaṃ ekāgāraṃ, <span class="bld">taṃ</span> payojanaṃ yassa <span class="bld">ekāgāriko,</span> iko. Mosatthino hyekāgāraṃ payojanaṃ. <span class="bld">Samā</span>ti tulyatthā. Dassupyatra. <span class="bld">Daṃsa</span> daṃsane, su, niggahītalopo.</p>
  1443. <p class="bodytext">Tikaṃ theyyakriyāyaṃ. Thenassa kammaṃ <span class="bld">theyyaṃ,</span> corassa kammaṃ <span class="bld">corikā.</span> Musanaṃ <span class="bld">moso,</span> bhāve ṇo. <span class="bld">Ve</span> tantasantāne, <span class="bld">vemo,</span> anitthī. Vāyanattho daṇḍako <span class="bld">vāyanadaṇḍako,</span> vāsaradaṇḍakopi.</p>
  1444. <p class="bodytext"><a name="para523"></a><span class="paranum">523</span>. Tikaṃ sutte. <span class="bld">Suca</span> gatiyaṃ, to. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, tu, tantu pume, tantapayojanattā <span class="bld">tantaṃ. Lepyādikammani</span> lepanādikriyāyaṃ <span class="bld">pottha</span>saddo vattati. <span class="bld">Ādi</span>nā potthalikādilikhanakammaṃ gayhate, <span class="bld">pusa</span> snehasecanapūraṇesu, bhāve tho. Atha vā <span class="bld">lepyādikammani</span> kammakārakabhūte lepitabbādimhi <span class="bld">pottha</span>saddo, tadā kammani tho, <span class="bld">potthaṃ.</span></p>
  1445. <p class="bodytext">Vatthadantakaṭṭhasiṅgādipotthalikāyaṃ <span class="bld">pañcālikā</span>didvayaṃ. Pañcaṅgāni yassā santi sajīvassevāti <span class="bld">pañcālikā,</span> iko. Majjhe lakārāgamo. Potthena vatthena alaṅkariyattā <span class="bld">potthalikā. Ala</span> bhūsane, ṇvu. ‘‘Caturo janā potthakamaggahesu’’nti ettha <span class="bld">potthaka</span>saddena vatthaṃ vuttaṃ, <span class="bld">pottha</span>saddoyeva hi sakatthe <span class="bld">ka</span>paccayena ‘‘potthako’’ti vutto. ‘‘Puttalikā’’tipi pāṭho, putto viya alaṅkarīyateti puttalikā, puttikāpyatra.</p>
  1446. <p class="bodytext"><a name="para524"></a><span class="paranum">524</span>. Yaṃ <a name="M0.0352"></a> <span class="bld">kūpato</span> āvāṭato <span class="bld">ambuno</span> jalassa <span class="bld">ubbāhanaṃ</span> uddhāraṇaṃ bhave, taṃ ‘‘ugghāṭanaṃ, ghaṭīyanta’’miti coccate. Uddhaṃ ghaṭīyati udakanti <span class="bld">ugghāṭanaṃ,</span> yu. <span class="bld">Ghaṭa</span> cetāyaṃ, ghaṭīyeva uddhādhogamanavasena gamanato <span class="bld">ghaṭīyantaṃ, yā</span> gatipāpuṇanesu, anto, to vā.</p>
  1447. <p class="bodytext">Dvayaṃ mañjusāyaṃ, yā kaṭṭhehi karīyati. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, so, jumajjho <span class="note">[manissa jūka (ṇvādi 215) uṇādivuttiyaṃ 4.77 sutte ca passitabbaṃ]</span>, <span class="bld">pela</span> gatiyaṃ, <span class="bld">pe</span> pālane vā, lo, ḷattaṃ, <span class="bld">peḷā, pala</span> rakkhaṇe vā, kattari a, asse, <span class="bld">peḷā.</span> Tikaṃ pacchiyaṃ. <span class="bld">Piṭa</span> saṅghāte, ṇvu, <span class="bld">piṭako,</span> vuddhimhi <span class="bld">peṭako. Pasa</span> pālane, chi, <span class="bld">pacchi,</span> itthiyaṃ.</p>
  1448. <p class="bodytext"><a name="para525"></a><span class="paranum">525</span>. Dvayaṃ kāje. Vividhaṃ bhāramābhañjanti olambanti yassaṃ <span class="bld">byābhaṅgī. Kajja</span> byadhane, kattari ṇo, ekassa <span class="bld">ja</span>ssa lopo, <span class="bld">kaca</span> bandhane vā, adhikaraṇe ṇo, <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">jo, kājo,</span> kācopi. <span class="bld">Atra</span> kāje <span class="bld">avalambanaṃ</span> vettādivikati sikkā nāma. <span class="bld">Saka</span> sattiyaṃ, kattari ko, upāntassi, <span class="bld">sikkā,</span> kājopi.</p>
  1449. <p class="bodytext">Dvayaṃ upāhane. Upanayhate bandhīyateti <span class="bld">upāhano,</span> vaṇṇavipariyayo, rassassa dīghatā, <span class="bld">vā</span>kārena upāhanaṃ. Pajjate <a name="M0.0353"></a> yāya <span class="bld">pādu,</span> u, <span class="bld">pādu</span> itthī, ‘‘pannaddhī pādukā pāṇihitā padarathī’’tipi <span class="bld">tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 2.10.13]</span> <span class="bld">. Tabbhedā</span> tassupāhanassa bhedā visesā pādukā nāma, <span class="bld">pada</span> gamane, ṇuko, <span class="bld">pādukā,</span> bahupaṭalā cammamayā kaṭṭhamayātyeke.</p>
  1450. <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. Tikaṃ cammarajjuyaṃ. <span class="bld">Vara</span> icchāyaṃ, <span class="bld">vara</span> saṃvaraṇe vā, chadādīhi tatraṇa. <span class="bld">Varattā,</span> varattaṃ, varatrā, varatrampi. <span class="bld">Vaddha</span> vaddhiyaṃ, sakatthe ko, <span class="bld">vaddhikā.</span> Nayhate bandhīyate yāya <span class="bld">naddhī, naha</span> bandhane, to, nadādi.</p>
  1451. <p class="bodytext">Dvayaṃ aggidīpane. <span class="bld">Bhasa</span> bhāsadittīsu, dibbate aggi yāya <span class="bld">bhastā,</span> to, traṇamhi bhastrā, nadādino ākatigaṇattā īpaccayābhāvo. Cammamayaṃ pasibbakaṃ <span class="bld">cammapasibbakaṃ,</span> cammapasibbakāpi.</p>
  1452. <p class="bodytext">Tejase suvaṇṇādike āvatyate yatra, sā soṇṇādyāvattanī mūsā nāma, <span class="bld">musa</span> theyye, a, <span class="bld">mūsā,</span> dīghādi. Kalādikaṃ yāva pādena nāmaṃ. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, karaṇasādhanaṃ, <span class="bld">kūṭaṃ,</span> dīghādi, <span class="bld">vā</span>kārena kūṭo. Ayaso, ayomayo vā ghano <span class="bld">ayoghano.</span></p>
  1453. <p class="bodytext"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>. Kammārānaṃ bhaṇḍaṃ <span class="bld">kammārabhaṇḍaṃ.</span> Saṅgamma ḍaṃsatīti <span class="bld">saṇḍāso,</span> ṇo, niggahītalopo, saṇḍāso, yenādittalohādi <a name="M0.0354"></a> gayhate. Dvayaṃ adhobhāgaṭṭhe ayoghane. <span class="bld">Muda</span> saṃsagge, thi, <span class="bld">muṭṭhi,</span> itthī. Adhikaroti yassaṃ <span class="bld">adhikaraṇī,</span> yu, nadādi.</p>
  1454. <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbhastā</span> tesaṃ kammārānaṃ bhastā aggidīpanī gaggarī nāma, yā ‘‘ukkā’’tipi vuccati, sā ca nārī, ‘‘gagga’’iti saddaṃ rātīti <span class="bld">gaggarī,</span> manthaniyampi. Dvayaṃ khuddakasatthe. <span class="bld">Sasa</span> hiṃsāyaṃ, tho. Piyampi phāletīti <span class="bld">pipphalaṃ, phala</span> vidāraṇe.</p>
  1455. <p class="bodytext"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>. Dvayaṃ nikase. <span class="bld">Sā</span> tanukaraṇe, yu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, nikasate parikkhyate suvaṇṇanti <span class="bld">nikaso.</span> Kasopi. Sūciyā nāsāvijjhanaṃ ārā, <span class="bld">ara</span> gamane, ā, <span class="bld">ārā,</span> cammakārānaṃ cammavedhanepi <span class="bld">ārā,</span> ‘‘tikaṃ sūciya’’nti keci.</p>
  1456. <p class="bodytext">Dvayaṃ kharapatte. Kharasamphassatāya <span class="bld">kharo.</span> ‘‘Ka’’iti kacati pāṭayati <span class="bld">kakaco,</span> anitthī, ‘‘kakacaṃ kharapattañce’’tya<span class="bld">maramālāyaṃ</span> napuṃsakakaṇḍaṃ. <span class="bld">Vacchāyanasatthe</span> vuttā gītavajjādikā vijjā catusaṭṭhikriyā, tathā āliṅganacumbanādikā ca abbhantarā catusaṭṭhikriyā <span class="bld">kalā</span>saddenoccate. <span class="bld">Ādi</span>nā yaṃ tatra vuttaṃ kārukammaṃ, taṃ gayhate, taṃ sabbampi kalādikaṃ <span class="bld">kammaṃ</span> kriyā <span class="bld">sippaṃ</span> nāma, <span class="bld">sī</span> saye, po, <span class="bld">sappa</span> gamane vā, upāntassi, <span class="bld">sippaṃ.</span></p>
  1457. <p class="bodytext"><a name="para529-530"></a><span class="paranum">529-530</span>. Patisadisaṃ <a name="M0.0355"></a> yaṃ silādinā patirūpakaṃ karīyate, tatra <span class="bld">paṭimā</span>dicatukkaṃ. <span class="bld">Mā</span> māne, mānamatra sadisīkaraṇaṃ, kattari, karaṇe vā a, <span class="bld">paṭimā,</span> nārī. <span class="bld">Vamu</span> uggiraṇe, bo, <span class="bld">i</span>ttaṃ, <span class="bld">paṭibimbaṃ. Dhā</span> dhāraṇe, i, <span class="bld">paṭinidhi,</span> dvīsu. Paṭimānaṃ, paṭiyātanā, paṭicchāyā, paṭikatipyatra.</p>
  1458. <p class="bodytext">Pajjaṃ sadise, tatra <span class="bld">samā</span>dayo kevalā api tīsu, sadisatthe ca vattanti, <span class="bld">sannikāso,</span> pana ante tayo ca uttarapadībhūtā, taṃ yathā – tena samo’yaṃ <span class="note">[taṃsamo’yaṃ (?)]</span>, taṃsamamidaṃ, taṃsannikāso iccādi <span class="note">[amū nibhādayo uttarapadaṭṭhā eva sadisavacanā vāccaliṅgā siyuṃ yathā ‘‘pitunibho putto, mātunibhā kaññā, devanibhama- pacca’’miti, byākhyāsudhā 2.10.37]</span>. <span class="bld">Sama</span> velambe, a. Patirūpakaṃ bhajatīti <span class="bld">paṭibhāgo,</span> ṇo, <span class="bld">kāsa</span> dittiyaṃ, a, <span class="bld">sannikāso.</span> Samānamiva naṃ dissatīti <span class="bld">sarikkhako, samāna</span>ssa <span class="bld">so, di</span>ssa <span class="bld">ri, sa</span>ssa <span class="bld">kkho,</span> sakatthe ko, <span class="bld">sarikkhako. Sama</span> velambe, yu, <span class="bld">samāno,</span> saha mānenāti vā <span class="bld">samāno.</span> Samānaṃ katvā naṃ passatīti <span class="bld">sadiso, samāna</span>ssa <span class="bld">so.</span> Paricchedasadhammā tulyādhiṭṭhitāya sammito paricchinno <span class="bld">tulyo,</span> sammitatthe yo, <span class="bld">a</span>paccaye tulopi. <span class="bld">Bhā</span> dittiyaṃ<a name="M0.0356"></a>, <span class="bld">sannibho, nibho</span> ca. Bhūta rūpādayopyatra, yathā pitubhūto, māturūpo.</p>
  1459. <p class="bodytext">Tikaṃ upamāne. Upamīyate yena <span class="bld">opammaṃ,</span> mana, <span class="bld">upa</span>pubbo <span class="bld">mā</span> māne, <span class="bld">yu</span>paccaye <span class="bld">upamānaṃ,</span> itthiyamati a, <span class="bld">upamā,</span> upamānopameyyānaṃ sadhammattepyayaṃ, vuttañca ‘‘upamānopameyyānaṃ, sadhammattaṃ siyopamā’’ti <span class="note">[subodhālaṅkāra 176 gāthā]</span>. ‘‘Yenopamīyate, yā copamīyate, tesvapi <span class="bld">opammā</span>dittaya’’ntya<span class="bld">marasīho</span> <span class="note">[byākhyāsudhā 2.10.36]</span>.</p>
  1460. <p class="bodytext"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>. Catukkaṃ vetane. Bharati kammakare yāya, sā <span class="bld">bhati,</span>ti. <span class="bld">Visa</span> peraṇe, peraṇaṃ gamanādīsu niyojanaṃ, karaṇe ṇo, <span class="bld">nibbeso,</span> nivesopi. <span class="bld">Vī</span> gamane, tano. Mūlena samitaṃ <span class="bld">mūlyaṃ, mūla</span> patiṭṭhāyaṃ vā, karaṇe yo.</p>
  1461. <p class="gatha1">‘‘Kammaññā tu vidhā bhaccā, bhatayo bhammavetanaṃ;</p>
  1462. <p class="gathalast">Bharaṇyaṃ bharaṇaṃ mūlyaṃ, nibbeso paṇamiccapī’’. –</p>
  1463. <p class="bodytext">Tya<span class="bld">marasīho</span> <span class="note">[amara 20.38-9]</span>.</p>
  1464. <p class="bodytext">Dvayaṃ jūte. <span class="bld">Ju</span> gatijavanesu, to, dīghādi, <span class="bld">jūtaṃ, juta</span> dittiyaṃ vā, karaṇe a. Kitavassa jūtakārassa kammaṃ <span class="bld">ketavaṃ,</span> ṇo. Akkhavatī, paṇopyatra. Akkhā pāsakā upāyatthena assaṃ santīti, vantu, sabhāvato itthittaṃ. Paṇo aṭṭo, taṃyogā <span class="bld">paṇo.</span></p>
  1465. <p class="bodytext">Pañcakaṃ <a name="M0.0357"></a> jūtakāre. Dhāvantī atti dhutti, nipātanā, taṃyogā <span class="bld">dhutto,</span> ṇo, <span class="bld">dhū</span> kampane vā, to, rasso, <span class="bld">dhutto,</span> sabbakīḷādipasutepyayaṃ. Akkhesu dhutto <span class="bld">akkhadhutto.</span> Mariyādamatikkamma kīḷādipasuto hi ‘‘dhutto’’ti vuccati. Kitavaṃ assatthīti <span class="bld">kitavo,</span> nipātanā, <span class="bld">kita</span> nivāse vā, avo. Akkhehi jūtehi dibbatīti <span class="bld">akkhadevī,</span> ṇī.</p>
  1466. <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. Dvayaṃ pāṭibhoge, paṭibhuñjati pālayatīti <span class="bld">pāṭibhogo, bhuja</span> pālane, ṇo. Paṭibhavatīti <span class="bld">paṭibhū.</span> Dvayaṃ catuvīsatipāsake, yena jūtakārā dibbanti. <span class="bld">Aka</span> kuṭilāyaṃ gatiyaṃ, kho, <span class="bld">akkho. Pasa</span> bādhanaphusanesu, ṇvu. Devanopyatra. Dibbanti yena <span class="bld">devano, divu</span> kīḷāyaṃ, yu.</p>
  1467. <p class="bodytext">Sāraphalake <span class="bld">aṭṭhāpadaṃ,</span> pume, napuṃsake vā, aṭṭhapadānyassa <span class="bld">aṭṭhāpadaṃ.</span> Desantare hi caturaṅgasseva paṭṭikāyaṃ pāsakajūtampi vattate, saññāyaṃ <span class="bld">aṭṭha</span>saddassa uttarapade rassassa dīghatā <span class="note">[pāṇini 6.3.125]</span>. Aṭṭhapadampi. Paṭṭe ito cito ca saranti parivattantīti sārino, tesaṃ phalakaṃ <span class="bld">sāriphalakaṃ,</span> sakatthe ko.</p>
  1468. <p class="bodytext">Dvayaṃ abbhute, yena satādilābhajānivasena jūtakārādīnaṃ jayaparājayā honti. <span class="bld">Paṇa</span> byavahāre, a, <span class="bld">paṇo,</span> panopi. <span class="bld">Abbha</span> gamane, to, <span class="bld">abhi</span> sadde vā, to, asarūpadvittaṃ, abbhatopi.</p>
  1469. <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. Nānādabbakate <a name="M0.0358"></a> <span class="bld">madirābīje</span> surābīje <span class="bld">kiṇṇā,</span> kiranti nānādabbāni missībhavantyassaṃ <span class="bld">kiṇṇā,</span> to. <span class="bld">Madhvāsave</span> madhukapupphakate majje <span class="bld">madhu</span> mataṃ, madhukapupphaṃ <span class="bld">madhu,</span> tappakatattā madhu, madhukatepi majje madhu madhvāsavā vuttā, mādhavako, mādhvikampi, advīsvidaṃ.</p>
  1470. <p class="bodytext"><span class="bld">Surā</span>ntaṃ majje. <span class="bld">Mada</span> ummāde, karaṇe iro. Varuṇo nāma eko jano, teneva paṭhamaṃ diṭṭhattā varuṇato jāyatīti <span class="bld">vāruṇī,</span> ṇī, <span class="bld">vara</span> patthanāyaṃ vā, kamme yu, assu, nadādi. Majjante yena <span class="bld">majjaṃ,</span> vajādinā yo, <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jjo</span> ca. <span class="bld">Su</span> abhisave, ro, <span class="bld">su</span> savane vā, <span class="bld">surā.</span> Halippiyā, hālā, gandhottamā, pasannā, irā, kādambarīpyatra. Halino balabhaddassa piyā ruccā <span class="bld">halippiyā. Hala</span> vilekhane, ṇo, <span class="bld">hālā. I</span> gamane, ro, <span class="bld">irā.</span> Paṭhama’mayaṃ gomantha pabbate kadambakoṭare bhavā <span class="bld">kādambarī,</span> tathā cāgamo ‘‘kadambakoṭare jātā, tena kādambarī matā’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 20.39]</span>.</p>
  1471. <p class="bodytext">Dvayaṃ tālādirasaje. Āsavanti mānapurisamadādayo yenāti <span class="bld">āsavo.</span> Madaṃ janetīti <span class="bld">merayaṃ,</span> ṇeyyo, asse, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ro</span> ca. Sīdhupyatra. Majjavisesepi tayamidaṃ vadanti, vuttañca –</p>
  1472. <p class="gatha1">‘‘Sīdhuucchurase pakke, apakke āsavo bhave;</p>
  1473. <p class="gathalast">Merayaṃ dhātakīpuppha-guḷadhaññambiloṭṭhita’’nti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 20.42 byākhyāsudhā 2.10.41]</span>.</p>
  1474. <p class="bodytext"><a name="para534"></a><span class="paranum">534</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0359"></a> pānapatte. <span class="bld">Sara</span> gatiyaṃ, ṇvu. <span class="bld">Sara</span> gatihiṃsācintāsu vā. <span class="bld">Casa</span> bhakkhane, ṇvu, dvayaṃpyanitthī. Sīdhumhi ca <span class="bld">sarako.</span></p>
  1475. <p class="bodytext">Dvayaṃ pānamaṇḍale. Āpivanti saṃbhūya pivantyasmiṃ <span class="bld">āpānaṃ,</span> yu. Pānassa maṇḍalaṃ koṭṭhaṃ <span class="bld">pānamaṇḍalaṃ.</span></p>
  1476. <p class="bodytext"><a name="para535"></a><span class="paranum">535</span>. Samattaliṅgāsaṅgahato asampuṇṇataṃ pariharati. <span class="bld">Atra</span> asmiṃ vagge <span class="bld">ye yogikā</span> saddāveṇikamāyākāracoraakkhadevippabhutayo pume <span class="bld">bhūrippayogattā</span> pacurappayogadassanato <span class="bld">ekasmiṃ</span> liṅge pume <span class="bld">īritā</span> kathitā, te <span class="bld">taddhammattā</span> taṃyogavasā ekakriyākārittā <span class="bld">aññavuttiyaṃ</span> tato aññatra itthādīsu vuttiyaṃ satyaṃ <span class="bld">liṅgantarepi</span> itthiliṅgādopi <span class="bld">neyyā</span> upanīyā, taṃ yathā – māyākārī itthī, māyākāramidaṃ kulamiccādi. Ye tvayogikā <span class="bld">māgadhamālikakumbhakārā</span>dayo, te jātivacanattā <span class="bld">suddā</span>dayo viya dvīsūti.</p>
  1477. <p class="centered">Suddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1478. <p class="centered">Catubbaṇṇavaggavaṇṇanā samattā.</p>
  1479. <p class="title">5. Araññavaggavaṇṇanā</p>
  1480. <p class="bodytext"><a name="para536"></a><span class="paranum">536</span>. Sattakaṃ <a name="M0.0360"></a> vane. <span class="bld">Ara</span> gamane, añño, <span class="bld">araññaṃ.</span> Kena jalena ananaṃ pāṇamanassa <span class="bld">kānanaṃ, dā</span> avakhaṇḍane, <span class="bld">dā</span> chedane vā. Adhikaraṇe ṇo, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyo. <span class="bld">Daya</span> dānagatihiṃ sādānesu vā, ṇo, <span class="bld">gaha</span> upādāne <span class="note">[gāhū viloḷane (?)]</span>, adhikaraṇe yu. <span class="bld">Vapa</span> bījanikkhepe, ino, assittaṃ. <span class="bld">Vana</span> sambhattisaddesu, kattari a, <span class="bld">vanaṃ.</span> Aṭā avayavo selā atreti <span class="bld">aṭavi,</span> i, <span class="bld">ī</span>mhi aṭavī.</p>
  1481. <p class="bodytext">Mahāpadumalatāvanaṃ <span class="bld">mahāraññaṃ,</span> nadādi, ananto ca, <span class="bld">araññānī.</span></p>
  1482. <p class="bodytext"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>. Nagarato nātidūrasmiṃ ṭhāne santehi abhiropito <span class="bld">tarusaṇḍo</span> pūgapanasāditarusamūho atthi, so ‘‘upavana’’nti coccate, kittimavanametaṃ. Āramantyasminti <span class="bld">ārāmo,</span> ṇo. Upagataṃ, uparopitaṃ vā vanaṃ <span class="bld">upavanaṃ.</span></p>
  1483. <p class="bodytext"><a name="para538"></a><span class="paranum">538</span>. <span class="bld">Sabbasādhāraṇaṃ</span> sabbalokehi sādhāraṇopabhogaṃ <span class="bld">raññaṃ</span> rājūnaṃ araññaṃ ‘‘upavanaṃ, uyyāna’’mityuccate, ullokentā <a name="M0.0361"></a> yanti janā etasminti <span class="bld">uyyānaṃ,</span> yu. Ākīḷopyatra.</p>
  1484. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadeva</span> rājopavanameva upakārikāsannihitaṃ, purasannihitaṃ vā antepurācitaṃ <span class="bld">pamadavanā</span>khyaṃ. Yatra antepurasahito eva rājā viharati, nāññajanappaveso. Pamadānaṃ itthīnaṃ vanaṃ <span class="bld">pamadavanaṃ,</span> rasso.</p>
  1485. <p class="bodytext"><a name="para539-540"></a><span class="paranum">539-540</span>. Sāntarāḷā panti, yathā – tarupanti, pāsādapanti, nirantarāḷā tu rājīti. Tatra pañcakaṃ pantiyaṃ. <span class="bld">Pana</span> byavahāre, thutimhi ca, <span class="bld">panti. Vī</span> gamane, thi, <span class="bld">vīthi. Vala</span> saṃvaraṇe, i, <span class="bld">āvali.</span> Ālipi, <span class="bld">ala</span>dhātumhā i. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, ṇi, <span class="bld">seṇi. Pā</span> rakkhaṇe, ḷi, <span class="bld">pāḷi,</span> sogatepi. Dve samā. <span class="bld">Likha</span> lekhane, a. <span class="bld">Rāja</span> dittiyaṃ, i.</p>
  1486. <p class="bodytext">Tipādaṃ rukkhamatte. Pādena mūlena pivatīti <span class="bld">pādapo,</span> ṇo. Viṭapayogā <span class="bld">viṭapī. Rukkha</span> varaṇe, a, <span class="bld">ruha</span> janane vā, kho, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">ko. Na</span> gacchatīti <span class="bld">ago. Sala</span> gamane, ṇo, sāravantatāya vā sāro, so eva <span class="bld">sālo,</span> aññatropacārā. Mahiyaṃ ruhatīti, a. <span class="bld">Du</span> gatiyaṃ, mo. <span class="bld">Tara</span> taraṇe, u. Kuto bhūmito jāyatīti <span class="bld">kujo,</span> aṅgārepi. Sākhāyogato <span class="bld">sākhī.</span></p>
  1487. <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu</span> <a name="M0.0362"></a> gamane, ṇo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti ccho. Khuddo avuḍḍhippatto pādapo <span class="bld">khuddapādapo.</span> Ye rukkhā <span class="bld">pupphaṃ vinā</span> apupphakā phalanti, <span class="bld">te</span> assatthodumbarapanasādayo ‘‘vanappatī’’ti vuccanti, vanānaṃ pati <span class="bld">vanappati.</span> Pupphato jātaphalā pana ambakhajjūrādayo vānappatayo. Vanappatimhi bhavā <span class="bld">vānappatayo.</span></p>
  1488. <p class="bodytext"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>. Yo phalapākāvasāne marati, so kadalīdhaññādiko osadhi nāma bhave, oso dhīyate yassaṃ <span class="note">[oso gloso dittibbā dhīyate’tra byākhyāsudhā 2.4.6]</span>, sā <span class="bld">osadhi,</span> i. <span class="bld">Sā</span>saddo <span class="bld">osadhi</span>saddassa itthiliṅgattadīpako.</p>
  1489. <p class="bodytext">Dvayaṃ utuppattepi phalahīne. <span class="bld">Vana</span> yācane, jho, <span class="bld">vañjhā,</span> vadhati phalanti vā <span class="bld">vañjhā, vajā</span>dinā yo, <span class="bld">jha</span>ssa <span class="bld">jho,</span> niggahītāgamo ca. Na vijjati phalametissāti <span class="bld">aphalā,</span> dve tīsu. Tikaṃ vattamānaphale rukkhādo. Phalayogā, ino, vantu, ī ca.</p>
  1490. <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. Catukkaṃ vikasite. <span class="bld">Phulla</span> vikasane, kattari to, sañjātatthe vā ito, <span class="bld">phala</span> visaraṇe vā, visaraṇaṃ vikāso, assu. <span class="bld">Kaca</span> bandhane, <span class="bld">vi</span>pubbo vikasane, kattari a<a name="M0.0363"></a>. Vikacate vidalati visiliṭṭhadalo bhavatīti vā <span class="bld">vikaco,</span> a, <span class="bld">vi</span>saddo visilesajotako. <span class="bld">Kasa</span> gamane, to. Dalānaṃ aññamaññaṃ visilesato samudāyo ‘‘vikasito’’tyuccate. Phuṭopyatra. <span class="bld">Phuṭa</span> vikasane.</p>
  1491. <p class="bodytext">Pādo rukkhagge. ‘‘Na nā’ggaṃ sikharaṃ siro’’ti vopālitavacanato ‘‘siraso agga’’nti na chaṭṭhīsamāso. Siro vutto. <span class="bld">Aja</span> gamane, go, <span class="bld">aggaṃ,</span> seṭṭhe tīsu. <span class="bld">Sī</span> saye, kharo, sikhā vā cūḷā, sā viya jāyatīti <span class="bld">sikharo.</span> Dvayaṃ sākhāyaṃ. <span class="bld">Sākha</span> byāpane, a. ‘‘Latā vallī samākhyātā, latā sākhā ca sākhina’’nti <span class="bld">latā</span> nānatthā. <span class="bld">Lā</span> ādāne, to, rasso.</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para543"></a><span class="paranum">543</span>. Chakkaṃ patte. Dalati vikasatīti <span class="bld">dalaṃ,</span> a. <span class="bld">Lasa</span> kantiyaṃ, pakārena lasatīti <span class="bld">palāso,</span> ṇo. <span class="bld">Chada</span> saṃvaraṇe, chādīyate yena <span class="bld">chadanaṃ,</span> yu. Pūrayatīti <span class="bld">paṇṇaṃ,</span> nipātanā, <span class="bld">pata</span> adhogamane vā, patatyacirena <span class="bld">paṇṇaṃ, patta</span>ñca, to, pume. Saññāyaṃ <span class="bld">ṇa</span>mhi <span class="bld">chado.</span></p>
  1493. <p class="bodytext">Dvayaṃ pattādisaṅghātavati sākhāya pabbe. <span class="bld">Palla</span> gamane, avo. <span class="bld">Kisa</span> gamane, yo, <span class="bld">lā</span>gamo majjhe. Dvayaṃ aṅkure. Navo eva ubbhito uggato <span class="bld">navubbhinno. Aṅka</span> lakkhaṇe, uro.</p>
  1494. <p class="bodytext"><a name="para544"></a><span class="paranum">544</span>. Pakkaṃ yāva pādena nāmaṃ. Vikāso mukhapabuddhakalikāyaṃ makuḷādidvayaṃ. <span class="bld">Muca</span> mocane, ulo, ussattaṃ, <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">ko, makuḷaṃ,</span> makuḷo vā. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, malo, assu, <span class="bld">kuṭumalo,</span> kutumalopi. Pupphassa ca phalassa ca pakatibhūte <a name="M0.0364"></a> jālapatte <span class="bld">khārakā</span>didvayaṃ. <span class="bld">Khura</span> vināse. Ṇvu. <span class="bld">Jala</span> dhaññe, sakatthe ko. <span class="bld">Jālakaṃ</span> napuṃsake. Dvayaṃ jālakato pavuddhe pupphe, phale ca. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, ṇvu, <span class="bld">kura</span> sadde, ṇvu.</p>
  1495. <p class="bodytext"><span class="bld">Pupphādibandhanaṃ</span> pupphaphalānaṃ bandhanaṃ <span class="bld">vaṇṭaṃ</span> nāma. Bandhīyate yena <span class="bld">vaṇṭaṃ,</span> vajādi.</p>
  1496. <p class="bodytext"><a name="para545"></a><span class="paranum">545</span>. Tikaṃ pupphe. <span class="bld">Pasu</span> pāṇigabbhavimocane, ṇo. Khapaṇakabhāsāya rukkhopi pāṇi, vuddhādi, <span class="bld">pasavo. Kusa</span> akkose, umo, <span class="bld">kasa</span> gamane vā, <span class="bld">kāsa</span> dittiyaṃ vā, umo, rasso. <span class="bld">Puppha</span> vikasane, pupphatīti, a. <span class="bld">Pupphajo</span> rajo pupphadhūlī <span class="bld">parāgo</span> nāma, <span class="bld">ranja</span> raṅge, ṇo.</p>
  1497. <p class="bodytext">Madhurapuppharaso makarando nāmāti mataṃ. Makkhikā ramanti yasmiṃ <span class="bld">makarando,</span> vajādi. Dvayaṃ kalikābhi ākiṇṇe pariṇāyavati. <span class="bld">Thu</span> abhitthave, ṇvu, <span class="bld">thavako. Gudha</span> parivedhane, ṇvu, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">cho, gocchako.</span></p>
  1498. <p class="bodytext"><a name="para546-547"></a><span class="paranum">546-547</span>. <span class="bld">Āme</span> apakke phale salāṭu utto, <span class="bld">salāṭa</span> bālyaparibhāsanesu, u, vijjamānabālyatāya <span class="bld">salāṭu</span><a name="M0.0365"></a>. Pakkantu phalaṃ nippariyāyena ‘‘phala’’mityuccate, tena ‘‘āmasmiṃ phalavohāro rūḷhiyā pavattatī’’ti ñātabbo, <span class="bld">phala</span> nipphattiyaṃ, nipphatti cātra supakkattaṃ, sukkhe tu phale vāno. Tatra salāṭu vānā tīsu, yathā salāṭu jambū, salāṭavo māsā, salāṭūni kumbhaṇḍāni, vānā harīṭakī, vāno muggo, vānamambaṃ.</p>
  1499. <p class="bodytext"><span class="bld">Campakādi</span> campakaṃ karavīraṃ kadambakaṃ asokaṃ kaṇṇikāraṃ campakādīnaṃ pupphaṃ vikāro, avayavo ceti aññatthe ṇo na bhavati, tadantato pupphassuppatitato, evaṃ campakādīni kusumanāmāni napuṃsake vattanti, <span class="bld">ambādi</span> dāḷimaṃ nāraṅgaṃ āmalakaṃ kuvalaṃ badaranti pakatyantarameva phale vattate, āmalakiyā kuvaliyā badariyā phalaṃ vikāro, avayavo ceti aññatthe taddhitopi noppajjate, tadantato phalassuppatitato, evaṃ ambādīni phalanāmāni napuṃsake vattanti. Mallikādayo kusumepi vattamānā <span class="bld">saliṅgā</span> pakatiliṅgāabhedopacārena pavattiyā, yathā – mallikā jāti, vanamallikā iccādi. Vīhayopyabhedopacārena phalepi saliṅgā, yathā māsassa phalaṃ māso, muggassa phalaṃ muggo, evaṃ yavo, tilo, atasī, kaṅgu, dhaññaṃ.</p>
  1500. <p class="bodytext">Tikaṃ jambuyā phale. Tatra yadā lokato phale vutti, tadā <span class="bld">jambu</span>saddo pakatyantarameva phale vattate, yadā na phalavutti, tadā vikāre avayave vāno, <span class="bld">jama</span> adane, bū, <span class="bld">jambū,</span> pakatyantarāphale vutti. Jambuyā phalaṃ <span class="bld">jambuvaṃ.</span> Jambu ca. Lokato eva phalepi vattamānā harīṭakyādayo sabhāvato itthiyaṃ bhavanti <span class="note">[amara 14.18-20]</span>. Harīṭakiyā phalaṃ harīṭakī, evaṃ kosātakī, sallakī, dakkhā, kaṇḍakārikā, sephālikā iccādi, pubbe viya vikārāvayavatthesu paccayābhāvo, assatthādikaṃ chakkameva taddhitantaṃ assatthādīnaṃ <a name="M0.0366"></a> phale vattamānānaṃ napuṃsakaṃ siyā rūpabhedo, yathā – assatthassa phalaṃ <span class="bld">assatthaṃ,</span> veṇuno phalaṃ <span class="bld">veṇavaṃ,</span> pilakkhassa phalaṃ <span class="bld">pilakkhaṃ,</span> nigrodhassa phalaṃ <span class="bld">nigrodhaṃ,</span> iṅgudiyā phalaṃ <span class="bld">iṅgudaṃ,</span> brahatiyā phalaṃ <span class="bld">brāhataṃ,</span> vidārī aṃsumatī gambhariyādayo mūle, pupphepi saliṅgā <span class="note">[amara 14.18-20]</span>. <span class="bld">Pāṭalā</span>saddo pana abhedavatticchāyaṃ mūle pupphepi vattamāno sabhāvato itthiliṅgo, bhedavatticchāyaṃ vikāre avayave vā <span class="bld">ṇa</span>mhi pāṭalaṃ <span class="note">[amara 14.18-20]</span>. Dvayaṃ sākhāpallavādisamudāyalakkhaṇe ābhoge, <span class="bld">viṭa</span> vedhane, <span class="bld">viṭa</span> akkose vā, apo, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">bha</span>tte <span class="bld">viṭabhī,</span> nadādi.</p>
  1501. <p class="bodytext"><a name="para548"></a><span class="paranum">548</span>. <span class="bld">Mūlamārabbha</span> mūlato paṭṭhāya <span class="bld">sākhanto</span> sākhāvadhi tarussa bhāgo <span class="bld">khandho</span> nāma, yo ‘‘pakaṇḍo’’tipi vuccati, <span class="bld">khanu</span> avadāraṇe, dho, <span class="bld">khandho, khāda</span> bhakkhane vā, ko, ‘‘khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā’’ti <span class="bld">khandhā</span>deso, kalopo.</p>
  1502. <p class="bodytext"><span class="bld">Rukkhacchidde</span> rukkhādīnaṃ vivare <span class="bld">koṭaro. Kuṭa</span> chedane, aro, <span class="bld">koṭaro,</span> nikkuhopi. Dve samā. <span class="bld">Kāsa</span> dittiyaṃ, kāsate agginā dippateti <span class="bld">kaṭṭhaṃ,</span> to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭṭho,</span> rasso ca, <span class="bld">kasa</span> gamane vā, to, <span class="bld">kaṭṭhaṃ. Dara</span> vidāraṇe, ṇu.</p>
  1503. <p class="bodytext"><a name="para549"></a><span class="paranum">549</span>. Tikaṃ mūle. <span class="bld">Vu</span> saṃvaraṇe, do, niggahītāgamo, <span class="bld">budha</span> gamane vā, a, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">do. Mūla</span> patiṭṭhāyaṃ, ṇo, <span class="bld">pāda</span>saddena <a name="M0.0367"></a> tappariyāyā caraṇatthā sabbe saṅgahitā, pādasadisattā <span class="bld">pādo,</span> dvayaṃ chinnassa tarukkhandhassa bhūmiṭṭhabhāge. <span class="bld">Saṅka</span> saṅkāyaṃ, u, <span class="bld">saka</span> sattiyaṃ vā, niggahītāgamo. <span class="bld">Khanu</span> avadāraṇe, ṇu, <span class="bld">khāṇu.</span> Dhuvopi, dhuvati thirāyateti <span class="bld">dhuvo, dhu</span> gatitheriyesu, a, <span class="bld">uvā</span>deso.</p>
  1504. <p class="bodytext">Dvayaṃ vidāriyādīnaṃ kande. Kuyaṃ pathaviyaṃ ruhatīti <span class="bld">kuruhāṭaṃ,</span> aṭo, <span class="bld">kanda</span> avhāne, rodane ca, ‘‘karahāṭo’mbujakande, puppharukkhabhītesu ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Dvayaṃ halādīnaṃ kalīre. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, īro. <span class="bld">Masa</span> āmasane, thako, matthake sīse vā jāto <span class="bld">matthako.</span></p>
  1505. <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. Dve samā. Abhinavaniggatā āyatā sakusumā, kusumasuññā ca <span class="bld">mañjarī,</span> vallarī tu tadaññāpi, yathā tālavallarī, <span class="bld">vala, valla</span> saṃvaraṇe, aro, nadādi. Muñjayogato <span class="bld">mañjarī,</span> ro, nadādi, ussattañca, dvepi nārī. Dvayaṃ latāyaṃ. <span class="bld">Valla</span> saṃvaraṇe, nadādi. Latā vuttā, ‘‘latā patāninī vallī matakīthā’’ti halāyudho.</p>
  1506. <p class="bodytext"><span class="bld">Akkhandho</span> appakkhaṇḍo, bahupattatacadaṇḍikādi. Yo vā tanupakaṇḍo vaṃsanaḷādi, so ‘‘thambo, gumbo’’ti coccate, <span class="bld">thaka</span> saṃvaraṇe, bo, <span class="bld">ka</span>ssa <span class="bld">mo. Gupa</span> rakkhaṇe, bo, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">mo.</span> Patāno sākhāpattacayo, tena yuttā gorakkhā <a name="M0.0368"></a> tambūli dhivusajīmūta gaḷojhādikā latā, sā <span class="bld">vīru</span> nāma, vividhehi ruhatīti katvā, kvi, <span class="bld">vīru,</span> dīghādi, gumbinīpi.</p>
  1507. <p class="bodytext"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>. Pajje pādena nāmaṃ. Yatra dvayaṃ ‘‘bodhirukkho’’ti saññite buddhassa bhagavato sabbaññutaññāṇappaṭilābhaṭṭhānabhūte dumarāje, aññatra tūpacārā. Assaṃ sabbaññutaññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti <span class="bld">assattho, ṭha</span>ssa <span class="bld">tho,</span> dvittaṃ, māravijayasabbaññutaññāṇappaṭilābhādikehi bhagavantaṃ assāsetīti vā <span class="bld">assattho, ā</span>pubbo <span class="bld">sāsa</span> anusiṭṭhiyaṃ, tosane ca vattati, to, rasso. Sabbaññutaññāṇaṃ bujjhati etthāti <span class="bld">bodhi, budha</span> avagamane, i, <span class="bld">bodhi,</span> dvīsu. Caladalo, pippalo, kuñjarāsanopi. Dvayaṃ bahupāde. Adhobhāgaṃ rundhatīti <span class="bld">nigrodho,</span> usso, <span class="bld">gā</span>gamo ca. <span class="bld">Vaṭa</span> vedhane, vaṭatīti, a.</p>
  1508. <p class="bodytext">Dvayaṃ kabiṭṭhe. Kavimhi vānare tiṭṭhatīti <span class="bld">kabiṭṭho</span> <span class="note">[pāyena kapayo tiṭṭhanti atra kapittho (cintāmaṇiṭīkā 14.21)]</span> ‘‘vānare paṇḍite kavī’’ti <span class="bld">vopālito,</span> tathā <span class="bld">kapittho,</span> to, <span class="bld">ṭha</span>ssa <span class="bld">tho</span> ca. Dadhittho, ambilaphalopi. Dvayaṃ udumbare. Yaññakammānamaṅgo ekaṅgattā <span class="bld">yaññaṅgo, dubbī</span> hiṃsāyaṃ, aro, niggahītāgamo, ekassa <span class="bld">ba</span>ssa lopo ca. Jantuphalo hemaduddhopi.</p>
  1509. <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0369"></a> koviḷāre.</p>
  1510. <p class="gatha1">‘‘Sukapadāccharo campo,</p>
  1511. <p class="gatha2">Koviḷāro tu kañcano;</p>
  1512. <p class="gatha3">Pubbo sito paro ratto,</p>
  1513. <p class="gathalast">Yugapattā ubhopite’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.22]</span>.</p>
  1514. <p class="bodytext">Hi <span class="bld">ratanakoso,</span> kañjanālakopyatra. Yugaṃ yamakaṃ pattamassa.</p>
  1515. <p class="bodytext">Tipādaṃ uddāle. <span class="bld">Vātaṃ</span> uddālatīti <span class="bld">uddālo.</span> Siṅgārādīnaṃ saññāvasena rukkhānaṃ rājā <span class="bld">rājarukkho,</span> vātarogahanane rājabhūto rukkho vā <span class="bld">rājarukkho.</span> Katā mālā assa pupphehīti <span class="bld">katamālo,</span> siṅgārappakāso. Indati paramissariyaṃ karoti vātahananeti <span class="bld">indīvaro,</span> īvaro, indiyā sakkassa bhariyāya icchitabbattā vā <span class="bld">indīvaro.</span> Caturaṅgulo, ārevato, suvaṇṇakopi.</p>
  1516. <p class="bodytext"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>. Dvayaṃ jambhīre, yassa phalamambilaṃ hoti. Ambilattā dantassa saṭho <span class="bld">dantasaṭho. Saṭha</span> ketavahiṃsāsaṃkilesesu, a. <span class="bld">Jamu</span> adane, īro, <span class="bld">bha</span>nto ca, <span class="bld">jambha</span> gattavināme vā, jambho, jambhalo, jambīropi. Dvayaṃ varaṇe. <span class="bld">Vara</span> icchāyaṃ<a name="M0.0370"></a>, yu. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, iro, nadādi, rassanto. Varuṇo, tittasākopi.</p>
  1517. <p class="bodytext">Dvayaṃ phalahare. ‘‘Ko ayaṃ, suko’’ti vimatuppattikarapattakusumatāya <span class="bld">kiṃsuko.</span> Pāri samuddo, tatra bhaddo pāribhaddo, so eva <span class="bld">pāḷibhaddo,</span> koviḷāro, taṃsaṇṭhānapattakusumatāya <span class="bld">pāḷibhaddo.</span> Dvayaṃ vidule, yo abbhasamaye pupphati. <span class="bld">Vaja</span> gamane, ulo. <span class="bld">Vī</span> pajane, aso, <span class="bld">to</span>nto ca, <span class="bld">vi</span>pubbo <span class="bld">ata</span> sātaccagamane vā, aso. Vānīropi.</p>
  1518. <p class="bodytext"><a name="para554"></a><span class="paranum">554</span>. Dvayaṃ pītane, yassa pattaphalāni ambilāni, pūgaphalappamāṇañca phalaṃ, sallakīrukkhasaṇṭhāno ca, so rukkho. <span class="bld">Amba</span> sadde, aṭo, sakatthe ko. <span class="bld">Pī</span> tappanakantīsu, tano, pītiṃ vā tanotīti <span class="bld">pītano,</span> sakatthe ko. Dvayaṃ guḷapupphe. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, ko, <span class="bld">madhvā</span>deso ca. Madhunāmo dumo <span class="bld">madhuddumo.</span> Dvayaṃ ‘‘lambū’’ti khyāte. Guḷo viya sātena phalamassa <span class="bld">guḷaphalo. Pīla</span> patitthambhe, u. Dvayaṃ tikkhagandhe. Sobhaṃ janetīti <span class="bld">sobhañjano,</span> sobhaṃ visañjanametena hetubhūtenāti vā <span class="bld">sobhañjano.</span> Vuttañca –</p>
  1519. <p class="gatha1">‘‘Sirīsapupphassa rasena bhāvitaṃ,</p>
  1520. <p class="gatha2">Sahassavāraṃ marīcaṃ sitavhayaṃ;</p>
  1521. <p class="gatha3">Etena samanti visāhi sambhavā,</p>
  1522. <p class="gathalast">Katañjanasnehanapādanatthuto’’ti.</p>
  1523. <p class="bodytext"><span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, viddhavināsanatthaṃ sevīteti <span class="bld">siggu,</span> gu, thī. Cittahārī, pabhañjano, viddhavināsanopi.</p>
  1524. <p class="bodytext"><a name="para555"></a><span class="paranum">555</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0371"></a> visālatace, yo sarade pupphati pupphaṃ. Sattapaṇṇānyassa <span class="bld">sattapaṇṇī</span> pume. Chattamiva paṇṇamassa <span class="bld">chattapaṇṇo.</span> Visamacchadopi, sattapaṇṇattā visamacchado. Dvayaṃ rathaddume. Rathaṃ tanoti yena <span class="bld">tiniso,</span> iso. Atipamuccati dāhapittamaneneti <span class="bld">atimuttako.</span> Cittakipi.</p>
  1525. <p class="bodytext">Dvayaṃ vātapothe, paṃ vātaṃ lunātīti <span class="bld">palāso,</span> aso. ‘‘Patte palāsaṃ so rukkhe, pītaharitakiṃ suke’’ti hi <span class="bld">ruddo.</span> Vātapothopi, vātassa potho <span class="bld">vātapotho, putha</span> hiṃsāyaṃ.</p>
  1526. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘putīti’’ khyāte. Hatajantupamohasaṅkhātāriphalatāya <span class="bld">ariṭṭho,</span> nipātanā <span class="bld">hanti</span>ssa <span class="bld">ṭṭho,</span> taṃrogārivantajanehi icchitabbaphalattā vā <span class="bld">ariṭṭho, isu</span> icchāyaṃ. <span class="bld">Phaṇa</span> gatiyaṃ, ilo, asse.</p>
  1527. <p class="bodytext"><a name="para556"></a><span class="paranum">556</span>. Tikaṃ siriphale. <span class="bld">Mala</span> dhāraṇe, ūro. <span class="bld">Bila</span> bhedane, ṇuvo, <span class="bld">beluvo. La</span>paccaye <span class="bld">billo.</span> Saṇḍilyo, selusopi. ‘‘Munippabhede mālūre, saṇḍilyo pādapantare, naṭe bille ca seluso’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.32]</span> <span class="bld">rabhaso.</span></p>
  1528. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0372"></a> tuṅge. Pumanāmo nāgo rukkho <span class="bld">punnāgo.</span> ‘‘Punnāge puriso tuṅgo, kesaro devavallabho’’ti <span class="note">[amara 14.25]</span> hya<span class="bld">marasīho,</span> dīgho, ‘‘pumassa liṅgādīsu samāsesū’’ti <span class="bld">a</span>kāralopo ca. Atisayapupphakesaravantatāya <span class="bld">kesaro, kisa</span> tanukaraṇe vā, aro, pupphakesayuttatāya vā <span class="bld">kesaro,</span> ro.</p>
  1529. <p class="bodytext">Dvayaṃ loddamatte. <span class="bld">Sala</span> gamanattho, avo. Rattakaphapittasote lunātīti <span class="bld">loddo,</span> ddo. Tiriṭo, sāvaropi. ‘‘Sāvaro aparādhe ca, lodde pāpe ca kathyate’’ <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.33]</span> tya<span class="bld">jayo.</span> Dvayaṃ dhanupaṭṭe phalini. <span class="bld">Pī</span> pāne, alo, <span class="bld">ī</span>ssa <span class="bld">iyā</span>deso. Sannakā tāpasā, tesaṃ du dumo <span class="bld">sannakaddu,</span> ‘‘sannakaddu cāpapaṭā, varaṇo tāpasappiyo’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.35]</span> hi <span class="bld">kosantare.</span></p>
  1530. <p class="bodytext"><a name="para557"></a><span class="paranum">557</span>. Dvayaṃ ‘‘mhanakū’’iti khyāte. Likuco nāma ḍahurukkho, tagguṇattā <span class="bld">likocako,</span> saññāyaṃ ko. <span class="bld">Aṅka</span> lakkhaṇe, olo, <span class="bld">aṅkolo.</span> Dvayaṃ kumbhe. Rogaharaṇe garunopi vejjassa garu <span class="bld">guggulu,</span> nipātanā. <span class="bld">Kusa</span> chedane, ṇvu. Kumbho, puropi.</p>
  1531. <p class="gatha1">‘‘Rāsibhede gajamuddhaṃse,</p>
  1532. <p class="gatha2">Kumbhakaṇṇasuke ghaṭe;</p>
  1533. <p class="gatha3">Kāmuke vāranāriyañca,</p>
  1534. <p class="gathalast">Kumbho klīvantu vaggulumhī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.34]</span>.</p>
  1535. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso. Pura</span> aggagamane, ṇo, puro.</p>
  1536. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0373"></a> ambe. <span class="bld">Ama</span> gatiyaṃ, bo, <span class="bld">amba</span> sadde vā, a. <span class="bld">Cuti</span> āsecane, rakkhaṇe ca, a, <span class="bld">cu</span> cavane vā, to, dīghādi. Rasālopi, rasaṃ lātīti <span class="bld">rasālo,</span> dīgho. <span class="bld">Eso</span> ambo <span class="bld">sugandhavā</span> atisayagandhayutto samāno ‘‘saho, sahakāro’’ti coccate. <span class="bld">Saha</span> sattiyaṃ, sugandhaṃ kattuṃ sahatīti <span class="bld">saho,</span> a. Sahanaṃ saho, taṃ karotīti <span class="bld">sahakāro,</span> hā vā pamudā, tāya saha vattatīti saho, sahaṃ samudaṃ karotīti <span class="bld">sahakāro.</span></p>
  1537. <p class="bodytext"><a name="para558"></a><span class="paranum">558</span>. Dvayaṃ setambe. <span class="bld">Puṇḍa</span> puṇḍane. <span class="bld">Puṇḍa</span> khaṇḍanetyeke, ṇvu, assī, <span class="bld">arā</span>gamo ca. Setavaṇṇo ambo <span class="bld">setambo.</span> Dvayaṃ bahuvārake, yassa phalāni atipicchilāni. <span class="bld">Si</span> bandhane, lu, <span class="bld">sala</span> gamanattho vā, u, asse. Picchilattā bahūni vārīni yasmiṃ <span class="bld">bahuvārako,</span> saññāyaṃ ko. Sīto, uddālo, kaphalopi.</p>
  1538. <p class="bodytext">Dvayaṃ kāsmariyaṃ. Sirimantāni paṇṇāni yassā <span class="bld">sepaṇṇī,</span> nadādi, <span class="bld">sirī</span>saddassa <span class="bld">se.</span> Kasmīradesajattā <span class="bld">kāsmarī, kāsa</span> dittiyaṃ vā, maro, nadādi. Madhupaṇṇī, bhaddapaṇṇīpi. Dvayaṃ sakaṇṭakambilaphalarukkhe. Sakaṇṭakattā kucchitaṃ lātīti <span class="bld">kolī,</span> nadādi. <span class="bld">Vada</span> theriye, aro, nadādi. Kuvalī, kakkandhūpi.</p>
  1539. <p class="bodytext"><a name="para559"></a><span class="paranum">559</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0374"></a> tassā koliyā phale. Koliyā phalaṃ <span class="bld">kolaṃ.</span> Badariyā ayaṃ avayavo <span class="bld">badaro.</span> Kuvalaṃ, phenilaṃ, sovīrampi. ‘‘Sotañjane tu sovīraṃ, kañjike badarepi ce’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.36]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Dvayaṃ assatthakulasambhūte rukkhapāsāṇādīsu sañjātarukkhe. Pilaṃ paraṃ nissayabhūtaṃ kasatīti <span class="bld">pilakkho, kasa</span> vilekhane, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">kha</span>ttādi nipātanā. Akhādanīyaphalatāya virūpaṃ phalamassatthīti <span class="bld">pipphalī,</span> ī, nadādi, <span class="bld">vi</span>ssapi ca.</p>
  1540. <p class="bodytext">Dvayaṃ toyādivāpiniyaṃ, yassā mūlaṃ mahāpañcamūle paviṭṭhaṃ. <span class="bld">Paṭa</span> gamane, alo, nadādi, <span class="bld">pāṭalī,</span> pāṭalāpi. Kaṇhaṃ pupphavaṇṭaṃ yassā sā <span class="bld">kaṇhavaṇṭā,</span> kāsmariyampi. Alippiyaṃ, tambapupphipyatra. Dvayaṃ gandhile. Sāduphalatāya sādu ca so kaṇṭasahitatāya kaṇṭo ceti <span class="bld">sādukaṇṭo.</span> Sakaṇṭakatāya attānaṃ virūpaṃ karotīti <span class="bld">vikaṅkato,</span> dvittaṃ, niggahītāgamo ca.</p>
  1541. <p class="bodytext"><a name="para560"></a><span class="paranum">560</span>. Catukkaṃ tinduke. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, uko, <span class="bld">da</span>nto ca. <span class="bld">Tidi</span> hiṃsāyaṃ vā, u, saññāyaṃ ko. Kāḷo khandho pakaṇḍo yassāti. <span class="bld">Tima</span> addabhāve, ūso, sakatthe ko, <span class="bld">vara</span>nto ca. <span class="bld">U</span>paccaye <span class="bld">timbaru.</span></p>
  1542. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0375"></a> tambaphale. Irāvatī nadī, paṭhamakāle tassā tīre jāto <span class="bld">erāvato.</span> Nāraṃ vuccati nīraṃ, taṃ gacchatīti <span class="bld">nāraṅgo.</span> Dvayaṃ makkaṭatinduke. <span class="bld">Kula</span> saṅkhyāne, ṇvu. Kākendu, kākalukopi.</p>
  1543. <p class="bodytext"><a name="para561"></a><span class="paranum">561</span>. Tikaṃ kadambe. Kaṃ vātaṃ dametīti <span class="bld">kadambo,</span> bo. Pinetīti <span class="bld">piyako,</span> ṇvu, <span class="bld">iyā</span>deso. Nayati mudaṃ <span class="bld">nīpo,</span> po. Dvayaṃ, vidarukkhe, yassa niyyāsena peḷādayo limpanti. <span class="bld">Bhala, bhalla</span> paribhāsanahiṃsādānesu, nadādi, aññatra to, <span class="bld">ka</span>nto ca, <span class="bld">bhallātako,</span> tīsvayaṃ. Arukaro, aggimukhopi.</p>
  1544. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘pāvusā’’iti khyāte. <span class="bld">Jhapa</span> dāhe, ṇvu. <span class="bld">Pa</span>ssa <span class="bld">vo. Paca</span> pāke, ulo. Dvayaṃ sirimati, yassa phalāni marīcappamāṇāni, ambilāni ca. <span class="bld">Tila</span> gamane, ṇvu. <span class="bld">Khura</span> chedane, ṇvu.</p>
  1545. <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. Dvayaṃ ambilikāyaṃ. <span class="bld">Ci</span> cayane, co, <span class="bld">cica</span> ādānasaṃvaraṇesu vā. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, ambilarasaṃ tanotīti <span class="bld">tintiṇī,</span> dvittamittaṃ, <span class="bld">ṇa</span>ttañca, nadādi. Dvayaṃ ambilaṅkuraphale setarukkhe. Gadrabhaṇḍappamāṇaphalattā <span class="bld">gaddabhaṇḍo, ra</span>lopo. <span class="bld">Kapi</span> calane, tano, dīgho āgamassa. Kandarālo, pilakkhopi.</p>
  1546. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0376"></a> sālarukkhe. <span class="bld">Sala</span> gamane, ṇo, sāravantatāya vā <span class="bld">sālo.</span> Assakaṇṇasadisapaṇṇatāya <span class="bld">assakaṇṇo. Sanja</span> saṅge, a, <span class="bld">sajja</span> adane vā, a. Dvayaṃ nadīsajje. <span class="bld">Ajja</span> ajjane, uno. <span class="bld">Kaka</span> lolye, udho. Vīrataru, indadumopi.</p>
  1547. <p class="bodytext"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>. Tikaṃ mucalinde. <span class="bld">Cula</span> nimujjane. <span class="bld">Mucala</span> saṅgāte, indo. <span class="bld">Nīpo</span> kadambepi. Tikaṃ pītasāle. <span class="bld">Piyako</span> kadambepi. <span class="bld">Asa</span> bhakkhane, yu, pītapuppho sālo rukkho <span class="bld">pītasālo.</span> Bandhūkapuppho, jīvakopi.</p>
  1548. <p class="bodytext">Dvayaṃ jhāṭaliyaṃ. Gāvo lihantīti <span class="bld">golīso, ha</span>ssa <span class="bld">so. Jhaṭa</span> saṅghāte, alo. Jhāṭalo, pāṭalipupphākāro dīghaphalo rukkho. Pamokkhopi.</p>
  1549. <p class="bodytext"><a name="para564"></a><span class="paranum">564</span>. Dvayaṃ rājāyatane, khīravantatāya <span class="bld">khīrikā.</span> Devarājassa nivāsanaṭṭhānabhūtattā <span class="bld">rājāyatanaṃ,</span> piyālepi. Dvayaṃ kapphale. Kucchitena phalena umbhati pūratīti <span class="bld">kumbho.</span> Kucchitena modatīti <span class="bld">kumudikā,</span> ṇvu.</p>
  1550. <p class="bodytext">Dvayaṃ guvākarukkhe, yassa phalena tambūlanāmaṃ jāyati. <span class="bld">Pūja</span> pūjāyaṃ, ṇo, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">go. Kamu</span> icchāyaṃ, hetukattari ṇvu. Khapuropi. Dvayaṃ lohitalodde. Paṭṭiityākhyā yassa <span class="bld">paṭṭi</span><a name="M0.0377"></a>. ‘‘Paddhī’’tipi pāṭho. Asmiṃ pakkhitte lākhā rattā bhavatīti <span class="bld">lākhāpasādano.</span> Kamukopi.</p>
  1551. <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. Dvayaṃ iṅgudiyaṃ, ayañca kaṇṭakī bāhulyena majjhimadese jāyate. <span class="bld">Iṅga</span> gamanattho, ido, issu, nadādi. Tāpaso payujjamānaphalakatāya <span class="bld">tāpasataru.</span> Dvayaṃ ‘‘bhujapatto’’itikhyāte sundaratace rukkhe, yassa tace mantakkharāni likhanti. Bhujo pāṇi, taṃsadisapattatāya <span class="bld">bhujapatto.</span> Mantalekhakehi ābhujitatacavantatāya <span class="bld">ābhujī.</span> Bhūjo, cammī, muduttacopi.</p>
  1552. <p class="bodytext">Dvayaṃ simbaliyaṃ. Picchāyogā <span class="bld">picchilā,</span> ilo. <span class="bld">Samba</span> maṇḍale, ali, assi. ‘‘Picchilā pūraṇī mocā, thirāyu simbalī dvisū’’ti <span class="note">[amara 14.46]</span> <span class="bld">amarakoso.</span> Dvayaṃ picchilākāre kaṇṭakasahite rukkhe. <span class="bld">Ruca</span> dittiyaṃ, hetukattari yu, <span class="bld">kuṭa</span> koṭilye, kattari ṇo, koṭo asimbali samānopi simbalisadisākāradassanato <span class="bld">koṭasimbali,</span> pume. Kasambalopi.</p>
  1553. <p class="bodytext"><a name="para566"></a><span class="paranum">566</span>. Dvayaṃ ‘‘kaṇṭakarañja’’iti khyāte kaṇṭakini karañjagumbe, yaṃ loke ‘‘kalino’’ti vuccati. <span class="bld">Kara</span> hiṃsāyaṃ, <span class="bld">kara</span>to <a name="M0.0378"></a> ririyā. <span class="bld">Pū</span> pavane, iko, <span class="bld">to</span>nto ca. Pūtikarajo, kalimārakopi, kalino. Dvayaṃ dālimapupphākāre pītanāsakarukkhe. <span class="bld">Ruha</span> janane, ṇī. Lohitapupphatāya <span class="bld">rohitako.</span></p>
  1554. <p class="bodytext">Dvayaṃ eraṇḍe. <span class="bld">Eraḍi</span> hiṃsāyaṃ. Vātaṃ eraṇḍatīti <span class="bld">eraṇḍo,</span> ṇo. <span class="bld">Maṇḍa</span> bhūsane, īsaṃpasannatelatāya vā <span class="bld">āmaṇḍo,</span> āmaṃ vā vātaṃ, taṃ dāyatīti <span class="bld">āmaṇḍo. Dā</span> avakhaṇḍane, <span class="bld">dā</span>ssa <span class="bld">ḍo.</span> Cittako, cañcupi.</p>
  1555. <p class="bodytext">‘‘Aggisaññepi cittako, pume eraṇḍake cañcu.</p>
  1556. <p class="bodytext">Pakkhituṇḍe thiyaṃ mato’’.</p>
  1557. <p class="bodytext">Dvayaṃ sivārukkhe. Sattuyuttaphalatāya <span class="bld">sattuphalā.</span> Gaṇḍaṃ sametīti <span class="bld">samī,</span> a, nadādi, pāribhaddakepi. Garudāru, pūtikaṭṭhampi.</p>
  1558. <p class="bodytext"><a name="para567"></a><span class="paranum">567</span>. Dvayaṃ karañje. Nattaṃ rattā mālā yassa. Kaṃ rañjayatīti <span class="bld">karañjo,</span> ṇo. Cillavillo, karajopi. Dvayaṃ khadire. <span class="bld">Khada</span> hiṃsāyaṃ, theriye ca. Khadanti dantā yenāti <span class="bld">khadiro,</span> iro. Dantā dhāvanti yena nirogattāti <span class="bld">dantadhāvano,</span> yu, <span class="bld">dhāva</span> gatisuddhiyaṃ. Gāyattī, bālatanayopi. ‘‘Gāyattī khadire itthī, chandasipi chaḷakkhare’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.49 byākhyāsudhā 2.4.50]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Bālo sukhumo pattasaññito tanayo yassa <span class="bld">bālatanayo.</span> Dvayaṃ pītasāre khadire. Khadirādikantu pītasāre. Setavaṇṇatāya <a name="M0.0379"></a> somo kappūrasadiso vakko vakkalametassa <span class="bld">somavakko.</span> ‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ, vasuppabhede vasudhākare ca. Dibbosadhī somalatā samīraṇe, kappūranīresu ca vānare cā’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgaho.</span> Īsaṃ khuddakaṃ dalametassa <span class="bld">kadaro, la</span>ssa <span class="bld">ro.</span> Dvayaṃ piṇḍītake. <span class="bld">Sala</span> gamane, lo. <span class="bld">Mada</span> ummāde, yu. ‘‘Piṇḍītako maravako, sasano karahāṭako’’tya<span class="bld">marakose</span> <span class="note">[amara 14.52]</span>.</p>
  1559. <p class="bodytext"><a name="para568"></a><span class="paranum">568</span>. Tikaṃ indasāle. Sālānaṃ rukkhānaṃ indo rājā <span class="bld">indasālo,</span> dāsādīsu <span class="bld">sirivaḍḍhakā</span>disaddo viya adhivacanamattamidaṃ. Indassa sakkassa sālotipi <span class="bld">indasālo. Salla</span>to ṇvu, nadādi, <span class="bld">sallakī. Khara</span> chedanavināsanesu, ṇvu.</p>
  1560. <p class="bodytext">Dvayaṃ devadārumhi. Devānaṃ dāru. Bhaddattā <span class="bld">bhaddadāru.</span> Sakkapādapo, pāribhaddako, pītadāru, dāru, pūtikaṭṭhampi. Dvayaṃ hemapupphake. Paṭhamakāle campānagare jāto <span class="bld">campeyyo,</span> ṇeyyo. <span class="bld">Ka</span>paccaye <span class="bld">campako.</span></p>
  1561. <p class="bodytext"><a name="para569"></a><span class="paranum">569</span>. Dvayaṃ panase. <span class="bld">Pana</span> byavahāre, thutimhi ca, aso. Kaṇṭakayuttaṃ phalamassa <span class="bld">kaṇṭakiphalo.</span> Dvayaṃ sivāyaṃ. Na vijjate <a name="M0.0380"></a> rogabhayaṃ, rogabyatho copayujjamānāyamassanti <span class="bld">abhayā.</span> Rogabhayaṃ harati apanetīti <span class="bld">harītakī,</span> to, sakatthe ko, nadādi. Harittakīpi. Abyathā, putanā, amatā, hemavatī, cetakī, sivāpi.</p>
  1562. <p class="bodytext">Dvayaṃ karisaphale. Rogaṃ asati bhakkhatīti <span class="bld">akkho,</span> kho, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">ko.</span> Rogaṃ vibhūtaṃ karotīti <span class="bld">vibhītako,</span> vibhīṭakopi. Bhūtāvāso, kaliddumopi, kalissa āsayabhūto dumo <span class="bld">kaliddumo.</span> Dvayaṃ pussaphale. Natthi matametissaṃ hetubhūtāyaṃ <span class="bld">amatā. Mala</span> dhāraṇe, ṇvu, nadādi, <span class="bld">āmalakī.</span> Vayaṭṭhāpi. Vayo tiṭṭhati thirībhavatyetāyāti <span class="bld">vayaṭṭhā.</span></p>
  1563. <p class="bodytext"><a name="para570"></a><span class="paranum">570</span>. Dvayaṃ ḍahurukkhe. Labunāmake pabbate jāyatīti <span class="bld">labujo.</span> Khuddakattā līnaṃ apākaṭaṃ kucasaṅkhātaṃ phalametassa <span class="bld">likuco,</span> nipātanā. Dvayaṃ pītapupphe. Agandhapupphatāya attānaṃ kaṇiṭṭhaṃ karotīti <span class="bld">kaṇikāro, ṭṭha</span>lopo, padumappamāṇapupphadumatāya <span class="bld">dumuppalo.</span></p>
  1564. <p class="bodytext">Tikaṃ hiṅguniyyāse. <span class="bld">Nī</span> naye, bo, <span class="bld">mo</span>nto ca. Tittarasattā aribhāve tiṭṭhatīti <span class="bld">ariṭṭho.</span> Puciṃ kuṭṭhaṃ maddatīti <span class="bld">pucimando,</span> ittaṃ, bindāgamo. Dhammaseno, mālakopi. Malate rogaṃ <span class="bld">mālako,</span> ṇvu. Dvayaṃ rattapupphe. <span class="bld">Karo</span>tismā ṇvu. <span class="bld">Dala</span> vidāraṇe, mo, ikārāgamo. Dāḷimopi.</p>
  1565. <p class="bodytext"><a name="para571"></a><span class="paranum">571</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0381"></a> pītaddume. Sarati kālantaraṃ <span class="bld">saralo,</span> alo. Pūtiyeva kaṭṭhaṃ <span class="bld">pūtikaṭṭhaṃ, pūtimutta</span>nti yathā. Dvayaṃ picchilāyaṃ. <span class="bld">Kapi</span> calane, ilo. <span class="bld">Sāsa</span> anusiṭṭhiyaṃ, <span class="bld">sisa</span> icchāyaṃ vā, apo, niggahītāgamo, <span class="bld">siṃsapā.</span> Agurupi.</p>
  1566. <p class="bodytext">Tikaṃ phaliniyaṃ. <span class="bld">Sā</span> tanukaraṇe, mo. Piyabhāvaṃ gacchatīti <span class="bld">piyaṅgu,</span> u. Kamanīyabhāvaṃ gacchatīti <span class="bld">kaṅgu,</span> u, nipātanā. Mahilāvhayā, latā, gundā, gandhaphalī, kārambhāpi. Dvayaṃ sirīse. Sarati rogaṃ hiṃsatīti <span class="bld">sirīso.</span> Īso, assi. <span class="bld">Bhaṇḍa</span> paribhāsane, ilo. Kapītanopi. Ambāṭake, gaddabhaṇḍe ca kapītano.</p>
  1567. <p class="bodytext"><a name="para572"></a><span class="paranum">572</span>. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇe. <span class="bld">Suṇa</span> gatiyaṃ, ṇvu, dīghaṃ phalavaṇṭaṃ yassa. Naṭo kuṭannaṭāpi. Dvayaṃ bakule. <span class="bld">Vaka</span> ādāne, ulo. Kesarayuttapupphatāya <span class="bld">kesaro.</span></p>
  1568. <p class="bodytext">Dvayaṃ malapupphasmiṃ. Kākānaṃ udumbaro kākodumbaro, so eva <span class="bld">kākodumbarikā,</span> sakatthe iko. <span class="bld">Phala</span> nipphattiyaṃ, gu, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">go.</span> Dvayaṃ nāgarukkhe. Na gacchatīti <span class="bld">nāgo,</span> dīghādi. Nāgānaṃ mālā, sā sañjātā yatra <span class="bld">nāgamālikā.</span></p>
  1569. <p class="bodytext"><a name="para573"></a><span class="paranum">573</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0382"></a> asoke. Natthi soko yena. <span class="bld">Vaja</span> gamane, ulo. Dvayaṃ jayāyaṃ. Taṃtaṃrogajayādikaṃ karotīti <span class="bld">takkārī,</span> ṇī. Visesena jayatīti <span class="bld">vejayantikā,</span> anto, nadādi, sakatthe ko. ‘‘Jayā jayantī takkārī, nādeyī vejayantikā’’tya<span class="bld">marakoso</span> <span class="note">[amara 14.65]</span>.</p>
  1570. <p class="bodytext">Dvayaṃ samuddasamīpadesaje sāmadale tamālanāme tarumhi. Tāpiyaṃ jāyatīti <span class="bld">tāpiñcho,</span> aññatthe cho, bindāgamo, ‘‘tāpī tu saritāntare’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgaho. Tamu</span> kaṅkhāyaṃ, alo. Dvayaṃ kuṭaje. Rogaṃ chindatīti <span class="bld">kuṭajo,</span> jo. Girimhi jātā mallikā <span class="bld">girimallikā,</span> sakkapariyāyopyatra.</p>
  1571. <p class="bodytext"><a name="para574"></a><span class="paranum">574</span>. <span class="bld">Tassa</span> kuṭajassa phale <span class="bld">indayavo.</span> Indassa sakkassa yavo dhaññaviseso <span class="bld">indayavo.</span> Kaliṅgaṃ, kaddayavampi.</p>
  1572. <p class="gatha1">‘‘Pūtikarañja dhūmyāṭe, desabhede pumā bhave;</p>
  1573. <p class="gathalast">Kuṭajassa phale klīvaṃ, kaliṅgaṃ thī tu nāriya’’nti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.67]</span>. –</p>
  1574. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso. Amaramālāya</span>ntu ‘‘kaliṅge’ndayavo pumā’’ti itthikaṇḍe pāṭho. Tassattho <span class="bld">kaliṅgā</span> itthī, <span class="bld">indayavo</span> pumā<a name="M0.0383"></a>. Dvayaṃ kaṇikārikāyaṃ. Aggi anena manthyate <span class="bld">aggimantho,</span> ṇo. Taṃ kaṭṭhehi ghaṃsiyamāne aggi uṭṭhahati. <span class="bld">Kaṇa</span> gatiyaṃ, ṇvu. Jayāpyatra. ‘‘Vijaye so jayā duggā, jayantī gaṇikārike’’ti jayā nānātthā.</p>
  1575. <p class="bodytext">Dvayaṃ nigguṇḍiyaṃ. Natthi guṇḍaṃ gabbhabandhanametāyāti <span class="bld">nigguṇḍī. Si</span> bandhane, du, sinduṃ gabbhabandhanaṃ vāretīti <span class="bld">sinduvāro.</span> Indānīpyatra. Indānīkaraṇe thīnaṃ, sinduvārendanārisu. Dvayaṃ mallikāyaṃ. Tiṇāni sūlanti yasminti <span class="bld">tiṇasūlaṃ, sūla</span> rujāyaṃ. Yatra taṃ jāyati, tatra tiṇāni rogīni bhavantītyattho. ‘‘Tiṇasūlaṃ mallikāyaṃ, paṇḍakaṃ ketakīphale’’. Mallate dhārīyate sabbehīti <span class="bld">mallikā, malla</span> dhāraṇe, i, sakatthe ko. Bhūpadī, sītabhīru ca.</p>
  1576. <p class="bodytext"><a name="para575"></a><span class="paranum">575</span>. Dvayaṃ kaṇhapupphasephālikāyaṃ. Siphā jaṭā yassatthi <span class="bld">sephālikā,</span> iko, <span class="bld">la</span>majjho. Nīlapupphatāya <span class="bld">nīlikā.</span> Suvahā, nigguṇḍīpi. ‘‘Sinduvārepi nigguṇḍī, nīlasephālikāya ce’’ti ruddo. Dvayaṃ vanamallikāyaṃ. <span class="bld">Phuṭa</span> vikasane, ā bhuso phuṭatīti <span class="bld">apphoṭā,</span> rassādi.</p>
  1577. <p class="bodytext">Catukkaṃ rattapupphe. <span class="bld">Bandha</span> bandhane, u, sakatthe ko. Jayatthaṃ sumanaṃ <span class="bld">jayasumanaṃ. Bhaṇḍa</span>tismā iko, <span class="bld">bhaṇḍiko.</span> Jīvatīti <span class="bld">jīvako, jīva</span> pāṇadhāraṇe, ṇvu. <span class="bld">Jīvaka</span>saddassa pītasālādīsvapi pavattanato bandhu eva jīvako <span class="bld">bandhujīvako</span>ti <span class="bld">bandhu</span>saddena visesetvā vuttaṃ, samuditena vā nāmamidamekassa. ‘‘Bandhu bandhukapupphe ca, bandhubhātari bandhave’’ti vacanato,</p>
  1578. <p class="gatha1">‘‘Jīvako <a name="M0.0384"></a> pītasāle ca, khepane vuddhijīvini;</p>
  1579. <p class="gathalast">Sevini pāṇake phāti-kuṇḍike pādapantare’’ti. –</p>
  1580. <p class="bodytext">Vacanato ca ‘‘bandhujīvako’’ti ettha dve nāmānipi daṭṭhabbāni.</p>
  1581. <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. Pañcakaṃ sumanāyaṃ. Sundaraṃ mano yassaṃ. Sugandhattā <span class="bld">jātisumanā</span>ti samuditanāmaṃ. <span class="bld">Mala</span> dhāraṇe, to, nadādi. <span class="bld">Jana</span> janane,ti. Vassakālasañjātapupphatāya <span class="bld">vassikī.</span> Iko, nadādi.</p>
  1582. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘campeyya’’iti khyāte. <span class="bld">Yutha</span> hiṃsāyaṃ, i, sakatthe ko, dīghādi. Magadhe bhavā <span class="bld">māgadhī.</span> Gaṇikā, ambaṭṭhāpi. Dvayaṃ ‘‘devāli’’iti khyātāyaṃ. Sundaraṃ dalametissā <span class="bld">sattalā, da</span>ssa <span class="bld">to,</span> satta dalāni yassā vā <span class="bld">sattalā.</span> Navā nūtanā mallikā <span class="bld">navamallikā.</span> Navamālikāpi.</p>
  1583. <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. Dvayaṃ puṇḍake ‘‘laṃsvaṇa’’iti khyāte. Vasante pupphati <span class="bld">vāsantī.</span> Atimudaṃ tanotīti <span class="bld">atimutto,</span> nipātanā. Mādhavī, latāpi. Madhumhi citte, vesākhe vā pupphatīti <span class="bld">mādhavī.</span></p>
  1584. <p class="gatha1">‘‘Latā jotimatīpakka-sākhāvallīpiyaṅgusu;</p>
  1585. <p class="gathalast">Latā katthūrikāyañca, sā dubbāmādhavīsu cā’’ti.</p>
  1586. <p class="bodytext">Latā <a name="M0.0385"></a> anekatthā. Dvayaṃ karavīre. Kucchitaṃ ravanti assā yena <span class="bld">karavīro,</span> īro. Asse māretīti <span class="bld">assamārako.</span> Paṭihāsopi.</p>
  1587. <p class="bodytext">Dvayaṃ mātuluṅge. Matto lujjati yena <span class="bld">mātuluṅgo, luja</span> vināse. Paripuṇṇabījatāya <span class="bld">bījapūro.</span> Rucakopi, <span class="bld">ruca</span> dittiyaṃ, ṇvu. Dvayaṃ dhutture. Uggaṃ majjati yena <span class="bld">ummatto, mada</span> ummāde. Māretīti <span class="bld">mātulo,</span> ulo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">to.</span> ‘‘Ummatto kitavo dhutto, dhattūro kanakāvhayo, mātulo madano’’tya<span class="bld">marakoso</span> <span class="note">[amara 14.77]</span>.</p>
  1588. <p class="bodytext"><a name="para578"></a><span class="paranum">578</span>. Dvayaṃ kaṇhapākaphale. Karaṃ hatthaṃ maddati kaṇṭakena <span class="bld">karamando.</span> Karamaddopi. Suṭṭhu sinotīti <span class="bld">suseno, si</span> bandhane, yu. Dvayaṃ kunde. <span class="bld">Kuṇa</span> saṅkocane, do, <span class="bld">na</span>ttaṃ, <span class="bld">kuṇa</span> saddopakaraṇesu vā. Māghe bhavaṃ <span class="bld">māghyaṃ,</span> yo, tasmiṃ kāle hi pupphādisamiddhi bhavatīti tabbhavattena byapadeso.</p>
  1589. <p class="bodytext">Dvayaṃ devatāse. Devatā āsanti yaṃ <span class="bld">devatāso.</span> Jīmūtakāle sañjātattā <span class="bld">jīmūto,</span> mhanalā. Dvayaṃ sanāmapasiddhe pupphaviṭape. Pupphamāsuṃ na milātamassa bhavatīti <span class="bld">amilāto.</span> Mahantampi kālaṃ sahatīti <span class="bld">mahāsahā.</span></p>
  1590. <p class="bodytext"><a name="para579"></a><span class="paranum">579</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0386"></a> jhiṇḍisāmaññe. Sirī vattati yena <span class="bld">sereyyako,</span> ṇeyyako. Dāsanāmakattā <span class="bld">dāsī. Kira</span> vikkiraṇe, āto, dvittaṃ. <span class="bld">Kura</span> sadde, ḍo, sakatthe ko.</p>
  1591. <p class="bodytext">Dvayaṃ kaṇṭena, patrena ca site paṇṇāse. <span class="bld">Aja</span> gamane, uko. Sito sukko paṇṇāso <span class="bld">sitapaṇṇāso.</span> Dvayaṃ appapatte paṇṇāse. <span class="bld">Īra</span> kampane, yu. Phaṇiṃ jayati <span class="bld">phaṇijjako, ya</span>ssa <span class="bld">ko.</span></p>
  1592. <p class="bodytext"><a name="para580"></a><span class="paranum">580</span>. Dvayaṃ japākusume. Japati yāya <span class="bld">japā, ju</span> javane vā, po, ussattaṃ. Marudesaje kaṇṭakini karabhappiye taruvisese <span class="bld">karīrā</span>didvayaṃ. <span class="bld">Karo</span>tismā īro. <span class="bld">Kaca</span> bandhane, dvittaṃ, kakaco, ganthilopi.</p>
  1593. <p class="bodytext">Dvayaṃ rukkhoparijāte vijātiye pallave. Rukkhe jāyamānā taṃ addati hiṃsatīti <span class="bld">rukkhādanī, adda</span> hiṃsāyaṃ, yu, nadādi, <span class="bld">da</span>lopo. <span class="bld">Vanda</span> abhivādanathutīsu, a, itthiyaṃ, sakatthe ko, <span class="bld">a</span>ssa dīgho. Rukkharuhā, jīvantikāpi. Dvayaṃ cittake. <span class="bld">Citi</span> hiṃsāyaṃ, gandhe ca, ṇvu. <span class="bld">Aggisaññito</span>ti aggipariyāyanāmako. Pāṭhīpi, pume’yaṃ.</p>
  1594. <p class="bodytext"><a name="para581"></a><span class="paranum">581</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0387"></a> gaṇarūpe. Akko sūriyo, tappariyāyanāmakattā <span class="bld">akko.</span> Vikarotīti <span class="bld">vikiraṇo,</span> yu. Assi. Akkavho, vasuko, apphoṭo, mandāro, akkapaṇṇopi. ‘‘Pume akkavho apphoṭo, vanamālyaparājite’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.80]</span> <span class="bld">ruddo.</span> Mandāro devadumamhi pāribhaddakepi. Tasmiṃ akke yo setapupphako, tasmiṃ <span class="bld">aḷakko.</span> Setapupphatāya alaṃbhūto akko <span class="bld">aḷakko, ala</span> bhūsane, ḷattaṃ. Patāpasopi. Dvayaṃ chinnaruhāyaṃ. Tittarasattā pūtibhūtā latā <span class="bld">pūtilatā, pū</span> pavane vā,ti. Rogamalaṃ punātīti pūti, sā eva latā <span class="bld">pūtilatā. Guḷa</span> rakkhaṇe, co, nadādi. <span class="bld">Gara</span> secane vā. Amatā, madhupaṇṇīpi. Madhu iva paṇṇamassā <span class="bld">madhupaṇṇī.</span> Dvayaṃ dhanuseniyaṃ, yā pattehi vacāsadisī, tattaco tantadhanuguṇopayutto. Mubbāvikāratāyeva dhanujiyā ‘‘mubbī’’tyuccate, <span class="bld">mubba</span> bandhane, a, mubbā. Madhurasattā <span class="bld">madhurasā.</span> Devī, moraṭāpi. <span class="bld">Mura</span> pavedhane, aṭo, <span class="bld">moraṭā.</span></p>
  1595. <p class="bodytext"><a name="para582"></a><span class="paranum">582</span>. Dvayaṃ makkaṭiyaṃ. Kapīnaṃ vānarānaṃ kacchuṃ janetīti <span class="bld">kapikacchu.</span> Kapikaccupi. Dukkhasamphassatāya <span class="bld">duphasso.</span> Attaguttā, jaḍā, abyaṇḍā, kaṇḍūrā, pāvusāyinī, sūkasimbipi. ‘‘Ayaṃ <a name="M0.0388"></a> phassena kaṇḍuṃ janayatī’’ti yā lokehi pariharīyate, tato ayaṃ attanā guttā rakkhitā <span class="bld">attaguttā.</span> Pāvusāyaṃ utuyaṃ eti jāyate, ṇo, inī. Sūkasahitā simbi assā <span class="bld">sūkasimbi,</span> rassanto. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇiyaṃ. <span class="bld">Maja</span> suddhiyaṃ, ṭho. <span class="bld">Kāsa</span> dittiyaṃ, karaṇe a, rasso. Samaṅgā, yojanavallīpi. Samaṅgatīti <span class="bld">samaṅgā,</span> a. Yojanaṃ vallī yassā <span class="bld">yojanavallī.</span></p>
  1596. <p class="bodytext">Dvayaṃ vanatittikāyaṃ. <span class="bld">Amba</span> sadde, ṭho, <span class="bld">ava</span> rakkhaṇe vā, niggahītāgamo. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, ṭho. Setā, pāpacelīpi. Setarasena yujjateti, a. Dvayaṃ kaṭukarohiṇiyaṃ. <span class="bld">Kaṭa</span> vassāvaraṇagatīsu. U, <span class="bld">kaṭu,</span> nārī. Kaṭukarasā hutvā ruhatīti <span class="bld">kaṭukarohiṇī, ruha</span> janane, yu, nadādi. ‘‘Kaṭukarohiṇī’’ti samuditena nāmamidaṃ. Kaṭurohiṇīpi.</p>
  1597. <p class="bodytext"><a name="para583"></a><span class="paranum">583</span>. Dvayaṃ kharamañjariyaṃ ‘‘cacasima’’iti khyātāyaṃ. Apamajjanti vatthādika’maneneti <span class="bld">apāmaggo,</span> dīgho upasaggassa. Sikharamassāti <span class="bld">sekhariko.</span> Dhāmaggavo, vimukhapupphīpi. ‘‘Ghosake kharamañjariyaṃ, dhāmaggavo pume mato’’. Vimukhaṃ pupphamassā. Dvayaṃ kaṇāyaṃ. Pittaṃ phalati kuppati yāya <span class="bld">pipphalī,</span> nadādi. Magadhe bhavā <span class="bld">māgadhī,</span> magadhānaṃ ayaṃ vā <span class="bld">māgadhī,</span> tatra paṭhamuppannattā, bāhulyena vā tatra jāyamānattā taṃsamaññāya byapadissate. Vedehī, kaṇā, kolāpi. Vedehānamayaṃ <span class="bld">vedehī. Kaṇā</span> nānatthā, vuttañca ‘‘kaṇā pipphali’jājī ce’’ti.</p>
  1598. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0389"></a> tikaṇṭake. Gavaṃ kaṇṭako <span class="bld">gokaṇṭako,</span> pathaviyaṃ vā laggo kaṇṭako <span class="bld">gokaṇṭako. Siṅgha</span> ghāyane, āṭo. Palaṅkasā, sādukaṇṭopi. Yuttarāsnāyaṃ palāse ca palaṅkasā thiyaṃ. <span class="bld">Sādukaṇṭo</span> vikaṅkatepi. Dvayaṃ hatthipipphaliyaṃ. Kolākārā, taṃnāmikā vā vallī <span class="bld">kolavalli,</span> rasso. Ibhānaṃ hatthīnaṃ pipphalī <span class="bld">ibhapipphalī.</span> Kapivallī, vasiropi. <span class="bld">Vasiro</span> nānattho. Vasiro apāmaggo sāmuddalavaṇaṃ hatthipipphali ceti. Pume’yaṃ.</p>
  1599. <p class="bodytext"><a name="para584"></a><span class="paranum">584</span>. Dvayaṃ chaganthāyaṃ, yā ‘‘uggagandhā’’tipyuccate. Gunnaṃ lomasampātanaṭṭhāne jātā <span class="bld">golomī, vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, karaṇe a, satapabbikāpi. Vacā sukkalohitamūlabhedena duvidhā, tatrasukkā ‘‘hemavatī’’tyuccate <span class="bld">amarakose</span> <span class="note">[amara 14.102-3]</span>. Dvayaṃ apphoṭāyaṃ. Kaṇṇasaṇṭhānapupphatāya kaṇṇī. Girimhi jātā kaṇṇī <span class="bld">girikaṇṇī.</span> Rogādijitattā <span class="bld">aparājitā.</span></p>
  1600. <p class="bodytext">Dvayaṃ kalasiyaṃ. Sīhapucchākārakusumamañjaritāya <span class="bld">sīhapucchi.</span> Pañhi appatanu vuccate. Pañhi paṇṇaṃ yassā <span class="bld">pañhipaṇṇī.</span> Puthupaṇṇī, guhāpi, puthu asiliṭṭhaṃ paṇṇamassā <span class="bld">puthupaṇṇī.</span> Gahvare sīhapucchañca, thiyaṃ chamātuke guho <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.93]</span>. Dvayaṃ sālapaṇṇiyaṃ. Sālapaṇṇasadisaviṭatāya <span class="bld">sālapaṇṇī.</span> Sālaṃ sobhanayuttaṃ paṇṇamassā vā <span class="bld">sālapaṇṇī. Thu</span> gatitheriyesu, iro, <span class="bld">thiro.</span></p>
  1601. <p class="bodytext"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0390"></a> kaṇṭakārikāyaṃ. Niddahati kaṇṭakamuṭṭheti <span class="bld">nididdhikā,</span> ṇvu. Bhayakaraṇavasena byagghasadisatāya <span class="bld">byagghī,</span> brahatī, khuddāpi. Dvayaṃ nīlirukkhe. <span class="bld">Nīla</span> vaṇṇe. Nīlavaṇṇatāya <span class="bld">nīlī,</span> nadādi, inī, <span class="bld">nīlinī,</span> kāḷā, tutthāpi.</p>
  1602. <p class="gatha1">Kāḷā kaṇhativutāyaṃ, nīlī yojanavallisu;</p>
  1603. <p class="gathalast">Paṇḍe rasañjane tutthā, sukhumelāya nīliyaṃ <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.94-5]</span>.</p>
  1604. <p class="bodytext">Dvayaṃ guñjāyaṃ. <span class="bld">Jañja</span> yuddhe, uko, assi, <span class="bld">guja</span> sadde, a, bindāgamo. Nāmantarāni cassa –</p>
  1605. <p class="gatha1">Dume sā rattikā ratta-dalā cūḷāmaṇī ca sā;</p>
  1606. <p class="gathalast">Kākaciñcī tulābījaṃ, kaṇhalā ca sikhaṇḍinī.</p>
  1607. <p class="bodytext">Dvaya’maheruyaṃ. Ayamaheruicceva khyātakaṇṭakavatī bhavati. Sataṃ mūlāni yassa <span class="bld">satamūlī.</span> Sataṃ roge āvaratīti <span class="bld">satāvarī, vara</span> āvaraṇicchāsu, atha vā ‘‘satā’’ti ca ‘‘āvarī’’ti ca dve nāmāni tassā. ‘‘Satamūlī bahusutā-bhīru indīvarī varī’’ti <span class="note">[amara 14.100]</span> hi vuttaṃ.</p>
  1608. <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. Dvayaṃ ativisāyaṃ. Mahāvīriyaṃ osadhaṃ <span class="bld">mahosadhaṃ.</span> ‘‘Lasuṇe tivisāyañca, suṇṭhiyampi mahosadha’’nti <span class="bld">ruddo</span><a name="M0.0391"></a>. Atīva visati bhesajjapayogesūti <span class="bld">ativisā,</span> visā, aruṇā, siṅgīpi.</p>
  1609. <p class="gatha1">‘‘Aruṇo kiñcirattakke, sañjhārāge anūruke;</p>
  1610. <p class="gathalast">Nisadde kapile kuṭṭhe, dabbeva vāccaliṅgiko’’.</p>
  1611. <p class="gatha1">‘‘Aruṇātivisāsāmā, mañjaṭṭhātivutāsu ca;</p>
  1612. <p class="gathalast">Usīretivisāyañca, siṅgimagguravallabhā’’ti.</p>
  1613. <p class="bodytext">Dvayaṃ somarājiyaṃ. <span class="bld">Vaka</span> ādāne, aco, somasamatāya kāritā vallikā <span class="bld">somavallikā,</span> sakatthe ko, kaṇhaphalā, pūtiphalāpi.</p>
  1614. <p class="bodytext">Dvayaṃ dāruhaliddārukkhe. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe, bo, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">bo,</span> dābbī, dīghādi, nadādi. Haliddavaṇṇadārutāya <span class="bld">dāruhaliddā,</span> haliddāpi. Dvayaṃ biḷaṅge. <span class="bld">Aṅga, raṅga, laṅga,</span> gatyatthā <span class="bld">daṇḍakā</span> dhātū, a, ḷattaṃ, <span class="bld">biḷaṅgaṃ.</span> Citrāni taṇḍulāni yassā, taṇḍulo, kimisattupi.</p>
  1615. <p class="bodytext"><a name="para587"></a><span class="paranum">587</span>. Dvayaṃ samantaduddhāyaṃ, <span class="bld">nuha</span> uggiraṇe, nadādi, mahantaṃ nāmamassa. Sīhuṇḍo, vajiradumo, guḷāpi. Dvayaṃ dakkhāyaṃ. Muduguṇayogā <span class="bld">muddikā,</span> madhuraso sādu, tena vuttaṃ <span class="bld">vejjaganthe</span> ‘‘sādu lavaṇatittambilakaṭukasāyakā’’iti, taṃyogā <span class="bld">madhurasā.</span> Gotthanī, dakkhāpi. Tikaṃ yaṭṭhimadhukāyaṃ. Madhurasatāya <span class="bld">madhukaṃ,</span> upamāne ko. Daṇḍākārattā yaṭṭhi ca sā madhurasattā madhukā ceti <span class="bld">yaṭṭhimadhukā.</span> Madhurasabhāve tiṭṭhatīti <span class="bld">madhulaṭṭhikā, ra</span>ssa <span class="bld">lo,</span> sakatthe ko ca. ‘‘Madhuyaṭṭhikā’’tipi pāṭho, vuttañca ‘‘madhukaṃ klītakaṃ yaṭṭhi-madhukaṃ madhuyaṭṭhikā’’ti <span class="note">[amara 14.109]</span>.</p>
  1616. <p class="bodytext"><a name="para588"></a><span class="paranum">588</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0392"></a> vātiṅgaṇe. Vātaharattena gaṇīyateti <span class="bld">vātiṅgaṇo, bhaṇḍa</span> paribhāsane, ṇvu, nadādi. <span class="bld">Ṭa</span>kārakaraṇe bhaṇṭākīpi, brahatiyampi ayaṃ.</p>
  1617. <p class="gatha1">‘‘Vātiṅgaṇo tu vāttāku,</p>
  1618. <p class="gatha2">Vāttāko sākaveḷu ca;</p>
  1619. <p class="gatha3">Bhaṇḍākī rājakumbhaṇḍo,</p>
  1620. <p class="gathalast">Vāttākī duppahāsinī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.114]</span>.</p>
  1621. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso.</span> Dvayaṃ brahatiyaṃ. Vāttaṃ nirāmayaṃ karotīti <span class="bld">vāttākī,</span> vātiṅgaṇepi. <span class="bld">Braha</span> vuttiyaṃ, to, nadādi.</p>
  1622. <p class="bodytext">Dvayaṃ gorakkhataṇḍule, vuttañca <span class="bld">tantantare</span> ‘‘gaṅgerukī nāgabalā, tathā gorakkhataṇḍulā’’ti. Nāgassa balamiva balametissā rogaharaṇattā <span class="bld">nāgabalā, jhasa</span> hiṃsattho, a. Dvayaṃ aggisikhāyaṃ. Naṅgalasadisamūlatāya <span class="bld">lāṅgalī, na</span>ssa <span class="bld">lo,</span> dīgho ca. ‘‘Naṅgalī’’tipi pāṭho, saradakāle sañjātattā <span class="bld">sāradī.</span></p>
  1623. <p class="bodytext"><a name="para589"></a><span class="paranum">589</span>. Tikaṃ kadaliyaṃ. Ramanti yassaṃ <span class="bld">rambhā,</span> bho. <span class="bld">Kada</span> māraṇe, alo, nadādi. <span class="bld">Muca</span> mocane, ṇo. Dvayaṃ kappāsiyaṃ<a name="M0.0393"></a>, yassā phalaṃ kappāsaṃ karoti lokānamupakāranti <span class="bld">kappāsī, karo</span>tismā pāso, nadādi. <span class="bld">Vada</span> theriye, aro, samuddantāpi.</p>
  1624. <p class="gatha1">Samuddantā tu kappāsī, sikkādurālabhāsu ca;</p>
  1625. <p class="gathalast">Kappāsī vanasambhavā ce, bhāradvājīti vuccati.</p>
  1626. <p class="bodytext">Dvayaṃ paṇṇalatāyaṃ. Nāgaloke jātā latā <span class="bld">nāgalatā.</span> Tambavaṇṇaṃ lātīti <span class="bld">tambūlī,</span> assū, nadādi. Tambūlassa ayaṃ vā <span class="bld">tambūlī.</span> Tambūlavallī, nāgavallīpi, tambūlaṃ nāma phalapattacuṇṇādiyogasamūhānaṃ nāmaṃ, tadatthā vallī tambūlavallī, nāgalokassa vallī. Dvayaṃ dhātakiyaṃ, ayaṃ tambapupphī, majjopayuttā. Pupphā sugandhikā dhātakicceva khyātā. Aggijālasamānapupphatāya <span class="bld">aggijālā.</span> Atisayaṃ ṭhitiṃ karotīti <span class="bld">dhātakī,</span> nadādi.</p>
  1627. <p class="bodytext"><a name="para590"></a><span class="paranum">590</span>. Dvayaṃ sukkativutāyaṃ. Tisso vutā tacarājiyo yassā <span class="bld">tivutā.</span> Tisso puṭā tacarājiyo yassā <span class="bld">tipuṭā.</span> Saralā, tibhaṇḍī, rocanīpi <span class="note">[devanīpi (ka.)]</span>. Dvayaṃ kaṇhativutāyaṃ. <span class="bld">Sā</span> tanukaraṇe, virecanakaraṇena kāyaṃ, rogañca sāyatīti <span class="bld">sāmā.</span></p>
  1628. <p class="gatha1">‘‘Sāmā tu mecake vuddha-dārake harite nadi;</p>
  1629. <p class="gathalast">Tikaṇhativutā gundā, sārivāyaminīsu ce’’ti. –</p>
  1630. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso, kala</span> <a name="M0.0394"></a> saṅkhyāne, <span class="bld">kara</span> karaṇe vā, a, <span class="bld">kāḷā.</span> Thī <span class="bld">kāḷā</span> kaṇhativutāyaṃ, nīlīyojanavallisu. Masūravidalā, addhacandā, kāḷamesikāpi.</p>
  1631. <p class="bodytext">Dvayaṃ kukkuṭasiṅgāyaṃ. Siṅgasadisapupphatāya <span class="bld">siṅgī,</span> kuḷīrasiṅgī, vakkaṅgīpi. Dvayaṃ reṇukākhye gandhadabbe, ayaṃ reṇuketyeva vāṇijādīnaṃ khyātā. Assā ca marīcākati phalaṃ. <span class="bld">Reṇu</span> gatisaddesu, ṇu, kapilā vuttā. Dvijā, hareṇū, kontī, bhasmagandhanīpi. ‘‘Hareṇu so kalāyepi, reṇukāyaṃ thiyaṃ bhave’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.120]</span> <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1632. <p class="bodytext"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>. Dvayaṃ phālake. Hirīnāmikāya devadhītāya sarīrato sañjātattā <span class="bld">hiriveraṃ.</span> Vāretīti vāraṃ, vārināmakattā vā vāraṃ, <span class="bld">la</span>tte <span class="bld">vālaṃ.</span> Udījhaṃ. Kesambunāmampi, udīcīdese bhavaṃ <span class="bld">udījhaṃ,</span> kesassa ambuno ca yāni nāmāni, tāni sabbānyassāti <span class="bld">kesambunāmaṃ.</span> Dvayaṃ bimbikāyaṃ. Rattaṃ pakkaphalamassā. Oṭṭhavaṇṇasamānaphalatāya <span class="bld">bimbikā,</span> assā eva hi phalenoṭṭho upamīyate. Tuṇḍikerī, pilupaṇṇīpi.</p>
  1633. <p class="bodytext">Dvayaṃ seleyye, tañca pāsāṇabhavaṃ sugandharasadabbaṃ selajanti khyātaṃ. Silāyaṃ pāsāṇe bhavaṃ <span class="bld">seleyyaṃ,</span> ṇeyyo. Asmano, asmassa vā pupphaṃ <span class="bld">asmapupphaṃ,</span> kāḷānusāriyampi. Dvayaṃ elāyaṃ ‘‘phālā’’ti khyātāyaṃ. <span class="bld">Ila</span> gamane, a, isse. Bahavo atthe lātīti <span class="bld">bahulā,</span> bahuroge vā lunātīti <span class="bld">bahulā,</span> candavālāpi.</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para592"></a><span class="paranum">592</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0395"></a> ‘‘kuṭṭha’’iti khyāte sugandhadabbe. <span class="bld">Kuṭa</span> cedane, ṭho. Kuyaṃ pathaviyaṃ tiṭṭhatīti vā <span class="bld">kuṭṭhaṃ.</span> Byādhināmakattā <span class="bld">byādhi,</span> tathā ca ‘‘koveraṃ bhāsuraṃ kuṭṭhaṃ, pāribhābyaṃ gadāhvaya’’nti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.126]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Pākalaṃ, uppalampi. Dvayaṃ kevattīmutthake. Vuttañca –</p>
  1635. <p class="gatha1">‘‘Paripelavaṃ plavaṃ vanyaṃ, taṃ kuṭannaṭasaññakaṃ;</p>
  1636. <p class="gathalast">Jāyate maṇḍūkākāraṃ, sevāladalasañcaye’’ti.</p>
  1637. <p class="bodytext">Vane pānīye jātaṃ <span class="bld">vāneyyaṃ,</span> ṇeyyo, kevattīmutthake paṇḍo, soṇakoso kuṭannaṭo. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, <span class="bld">naṭa</span> avabandhane, <span class="bld">naṭa</span> naṭṭane vā, kuṭannaṭanti samuditanāmaṃ. Niggahītāgamo. Dāsapurampi.</p>
  1638. <p class="bodytext">Phalapākantalatādi jātimattameva osadhi nāma, na tu tiphalakakkolādi, <span class="bld">i</span>paccayo, bahuvacanantu atthabahulattā eva, ekavacanantopi dissate, osadhi itthiyameva. Osadhaṃ sabbamajātiyaṃ. Phalapākantattā jātito aññaṃ yaṃ kiñci rogāpanayanakaraṃ, tadosadhamuccate. Osadhijātisambandhidabbampi jātivatticchāyaṃ rogapahīnakriyāhetuttā <span class="bld">osadha</span>saddavāccanti paṭipādanatthaṃ <span class="bld">sabba</span>ggahaṇaṃ. <span class="bld">Osadha</span>saddato jātiyaṃ ṇo. Keci pana ‘‘osadhijātimattamosadhaṃ sabbamajātiya’’nti pāṭhamavatvā ‘‘osadhijātimattaṃ bhesajjaṃ sabbamajātiya’’nti paṭhanti. Tamidha <span class="bld">osadhiosadha</span>saddānameva ekadesavikativasena vuttānaṃ saṃsayāpagamanatthaṃ visesassa vuttattā na <a name="M0.0396"></a> gahetabbaṃ, <span class="bld">amarakosepi</span> vuttaṃ ‘‘osadhyo jātimattesu, ajātyaṃ sabbamosadha’’nti <span class="note">[amara 14.135]</span>. Tattha sakavādīpakkhe eko <span class="bld">ma</span>kāro āgamavasena vutto.</p>
  1639. <p class="bodytext"><a name="para593"></a><span class="paranum">593</span>. Mūlādikaṃ dasavidhaṃ <span class="bld">sāka</span>nti mataṃ, sakkoti yenāti katvā. Tatra <span class="bld">mūlaṃ</span> mūlakādīnaṃ, <span class="bld">pattaṃ</span> bākucādīnaṃ, <span class="bld">kalīraṃ</span> vaṃsādīnaṃ, <span class="bld">aggaṃ</span> vettādīnaṃ, <span class="bld">kandaṃ</span> nīluppalādīnaṃ, <span class="bld">miñjaṃ</span> tālādīnaṃ, <span class="bld">phalaṃ</span> kumbhaṇḍādīnaṃ, <span class="bld">taco</span> mātuluṅgādīnaṃ, <span class="bld">pupphaṃ</span> vaṅgasusenādīnaṃ, <span class="bld">chattaṃ</span> ahichattādīnaṃ.</p>
  1640. <p class="bodytext"><a name="para594"></a><span class="paranum">594</span>. Dvayaṃ eḷagale. Pakārena dadduṃ punātīti <span class="bld">papunnāṭo. Pu</span> pavane, kiyādi, aṭo, niggahītāgamo. Eḷagaṃ dadduṃ lunātīti <span class="bld">eḷagalo.</span> Daddugho, cakkamaddako, uraṇākhyopi, dadduṃ hantīti <span class="bld">daddugho, hana</span>ssa <span class="bld">gho.</span> Cakkākāratāya cakkaṃ, daddu, taṃ maddayatīti <span class="bld">cakkamaddako.</span> Uraṇākhyo mesākhyo. Mārisākatiappapattako bhūmilaggapatto taṇḍuleyyo appamāriso ca nāma, taṇḍulato jāyatīti <span class="bld">taṇḍuleyyo,</span> ṇeyyo. Appapattatāya appo ca so mārisākatittā māriso ceti <span class="bld">appamāriso.</span></p>
  1641. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0397"></a> jīvantiyaṃ, ayaṃ rattaṅgamārisākati, <span class="bld">jīva</span>to anto, nadādi. Itarato yu, nadādi. Jīvā, jīvanīyā, madhupi. ‘‘Heṃ nu nve nī’’. Dvayaṃ jīvake, ayaṃ aṭṭhavaggapaviṭṭho. Aneneva nāmena vāṇijānaṃ pasiddho. Madhurasatāya <span class="bld">madhurako,</span> jīvāpetīti <span class="bld">jīvako,</span> ṇvu.</p>
  1642. <p class="gatha1">‘‘Jīvako siṅgako seko,</p>
  1643. <p class="gatha2">Dīghāyu kuccasīsako;</p>
  1644. <p class="gatha3">Rassaṅgo madhuro sādu,</p>
  1645. <p class="gathalast">Pāṇako cirajīvinī’’ti.</p>
  1646. <p class="bodytext"><span class="bld">Tantantaraṃ</span> <span class="note">[amarakosugghāṭanaṭīkāyampi aparāddhaṃ cintāmaṇiṭīkāyampi]</span>.</p>
  1647. <p class="bodytext"><a name="para595"></a><span class="paranum">595</span>. Dvayaṃ lasuṇe. Yassa mūlaṃ setavaṇṇaṃ. Palaṇḍukandato mahantakandatāya <span class="bld">mahākando.</span> Ambilenekena rasena ūnatāya <span class="bld">lasuṇaṃ, la</span>ttaṃ, rassattaṃ, <span class="bld">ṇa</span>ttañca, <span class="bld">lasa</span> kantiyaṃ vā, yu, assu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Mahosadhaṃ, ariṭṭhaṃ, rasonopi. Dvayaṃ rattamūle, harite ca. <span class="bld">Palaḍi</span> gandhane, u, sundaro kando yassa <span class="bld">sukandako.</span> Kraṇasvananī.</p>
  1648. <p class="bodytext">Dvayaṃ paṭole. <span class="bld">Paṭa</span> gamane, olo, paṭuṃ rasaṃ lātīti vā <span class="bld">paṭolo,</span> usso, tittarasatāya <span class="bld">tittako.</span> Sakatthe ko. Kulakaṃ, paṭupi. Dvayaṃ ‘‘bhiṅgarāja’’iti khyāte kesarañjane. Bhiṅgo vuccati bhamaro, tabbaṇṇaṃ katvā tesaṃ rañjetīti <span class="bld">bhiṅgarājo. Muca</span> mocane, avo, ussā, <span class="bld">mākkavo.</span></p>
  1649. <p class="bodytext"><a name="para596"></a><span class="paranum">596</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0398"></a> punannavāyaṃ, vuddhopi puna navo bhavati yāya yogitāyāti <span class="bld">punannavā.</span> Sothaṃ hantīti <span class="bld">sothaghātaṃ, hana</span>ssa <span class="bld">ghāto.</span> Dvayaṃ anūpaje sāke. <span class="bld">Tuda</span> byathane, bhāve to. Vigataṃ tunnametassa khādane <span class="bld">vitunnaṃ. Sada</span> visaraṇagatyāvasānesu, to, <span class="bld">annā</span>deso, sakatthe ko.</p>
  1650. <p class="bodytext">Dvayaṃ kāravellake. Tittarasatāya kucchitākārena lambatīti <span class="bld">kāravello.</span> Ussāttaṃ, rattaṃ, illo, <span class="bld">ku</span>pubbo <span class="bld">lavi</span> avasaṃsane. <span class="bld">Sasu</span> hiṃsāyaṃ, avo, nadādi, assu. ‘‘He khā le-khyā’’. Tikaṃ lābuyaṃ. <span class="bld">Tumba</span> adane, tumbati hiṃsati pittanti tumbī, nadādi. <span class="bld">Na</span>pubbo <span class="bld">lamba</span> avasaṃsane, u, <span class="bld">ma</span>lopo, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">a</span>ttaṃ, <span class="bld">alābu,</span> pāṇiniyānaṃ <span class="note">[uṇādi 1.87]</span>, <span class="bld">ā</span>pubbo <span class="bld">lamba</span> avasaṃsane, <span class="bld">ālābu.</span> Kātantikānaṃ, candānañcevaṃ, asmākantu rassaṃ katvā alābu, <span class="bld">a</span>lope <span class="bld">lābu,</span> abhedopacārena tīṇipi phalepi itthiliṅgāni, <span class="bld">sā</span>saddo itthi liṅgatthajotako.</p>
  1651. <p class="bodytext"><a name="para597"></a><span class="paranum">597</span>. Dvayaṃ sampuse. Iraṃ vāriṃ lāti tabbāhulyatoti <span class="bld">eḷālukaṃ.</span> ‘‘Irā vārisurā bhūmi-bhāratīsu payujjate’’ti hi <a name="M0.0399"></a> <span class="bld">nānatthasaṅgaho.</span> Thiyaṃ, u, sakatthe ko. <span class="bld">Kuka</span> ādāne, aro, nadādi, ussattaṃ, kaṃ vātaṃ, kaphañca karotīti <span class="bld">kakkarī,</span> aparatra <span class="bld">pha</span>lopo. Kakaḷipi. Dvayaṃ kumbhaṇḍe. Kumbhappamāṇaphalatāya <span class="bld">kumbhaṇḍo,</span> aññatthe ṇḍo, kumbho viya ḍetīti vā <span class="bld">kumbhaṇḍo,</span> bindāgamo, <span class="bld">kusa</span> chedane vā, aṇḍo, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">bho,</span> bindāgamo, kaṃ vātaṃ umbhetīti vā <span class="bld">kumbhaṇḍo,</span> aṇḍo. <span class="bld">Valla</span> saṃvaraṇe, ibho, mahāphalatāya sabbāsaṃ vallijātīnaṃ bhāti dibbatīti vā <span class="bld">vallibho,</span> kakkārūpi.</p>
  1652. <p class="bodytext">Dvayaṃ gorakkhakakkariyaṃ. Indassa sakkassa vāruṇī surā <span class="bld">indavāruṇī.</span> Visesena sarati hiṃsati kaphapittādayoti <span class="bld">visālā.</span> ‘‘Sarameho kuṭṭhahari, visālā kaphapittaghā’’ti hi <span class="bld">dabbaguṇe.</span> Visarati virecati etāyāti vā <span class="bld">visālā.</span> Dvayaṃ anupasāke. Vasati yasmiṃ khāraguṇo <span class="bld">vatthu. Vasa</span> nivāse, ratthu, <span class="bld">vasa</span> hiṃsāyaṃ vā, vasati kaphavātapitteti vatthu. <span class="bld">Vatthuleyyako</span>ti samuditanāmaṃ. <span class="bld">Laya</span> sāyye, layāpeti sabbadoseti <span class="bld">leyyako,</span> ṇvu, asse, vatthu ca so leyyako cāti <span class="bld">vatthuleyyako.</span> ‘‘Mauṃ-heṃ’’.</p>
  1653. <p class="bodytext"><a name="para598"></a><span class="paranum">598</span>. Dvayaṃ mūlake. <span class="bld">Ṇvu</span>mhi <span class="bld">mūlako. Cacca</span> paribhāsanatajjanesu, u, assu, muṃlāpaṅa. Dvayaṃ kalambuke. <span class="bld">Tamu</span> kaṅkhāyaṃ, ṇvu, <span class="bld">ba</span>nto ca, ke jale lambatīti <span class="bld">kalambuko,</span> ṇvu, assu. Upodikāpi, udakaṃ apagatā <span class="bld">upodikā.</span></p>
  1654. <p class="bodytext">Kāsamaddajhajjharīmaggavādayo <a name="M0.0400"></a> <span class="bld">sākabhedā</span> sākavisesā. Kāsaṃ maddatīti <span class="bld">kāsamaddo.</span> Kaco, <span class="bld">jhajjha</span> paribhāsanatajjanesu, aro, nadādi, <span class="bld">jhajjharī.</span> Kanakalā. Phaṃ vātaṃ gaṇhātīti <span class="bld">phaggavo, ha</span>ssa <span class="bld">vo, phaggavo,</span> ‘‘pai-teṃ-khā’’.</p>
  1655. <p class="bodytext"><a name="para599-600"></a><span class="paranum">599-600</span>. Dvayaṃ dubbāyaṃ. Sundaraṃ dalaṃ pattametassa maṅgalapāṭheti <span class="bld">saddalo,</span> saddaṃ maṅgalasaddaṃ lānti bhāsanti paṭhanti brāhmaṇā yenāti vā <span class="bld">saddalo. Dubbī</span> hiṃsāyaṃ, a, avamaṅgalaṃ dubbatīti <span class="bld">dubbā,</span> dunnimittādayo vārenti yāyāti vā<span class="bld">dubbā,</span> nerutto. Satapabbikā, bhaggavī, anantā, ruhāpi. <span class="bld">Sā</span> dubbā <span class="bld">sitā</span> sukkā ce, golomī nāma, golomajattā <span class="bld">golomī.</span> Satavīriyā, gaṇḍālī, sakulākkhakopi.</p>
  1656. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhaddamutte. <span class="bld">Gu</span> sadde, do. <span class="bld">Muca</span> mocane, to, rogaharaṇattā bhaddañca taṃ muttañceti <span class="bld">bhaddamuttaṃ,</span> ‘‘nvā-mye-yeṃ-jī’’. Dvayaṃ ucchumhi. Rasaṃ lātīti <span class="bld">rasālo,</span> dīgho. <span class="bld">Isu</span> icchāyaṃ, u, <span class="bld">usa</span> dāhe vā, u, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cho,</span> pubbatra issu, asarūpadvittaṃ, <span class="bld">ucchu,</span> pume.</p>
  1657. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0401"></a> vaṃse. <span class="bld">Vī</span> gamane, ḷu, tacova sāro yassa. <span class="bld">Vī</span> gamane, u, <span class="bld">nā</span>gamo, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, vanati sambhatīti <span class="bld">vaṃso. Vana</span> sambhattiyaṃ, so, <span class="bld">vasa</span> nivāse vā, karaṇe a, niggahītāgamo. Satapabbo, yavaphalo, makkaro, tejanopi, makkaroti paṭisevati yena <span class="bld">makkaro,</span> saññāyaṃ a. Tikaṃ pabbe. <span class="bld">Pabba</span> pūraṇe, <span class="bld">pabbaṃ. Phala</span> visaraṇe, u, ḷattaṃ. <span class="bld">Gantha</span> ganthane, i, vaṇṇavikāre <span class="bld">gaṇṭhi, so</span> pumā.</p>
  1658. <p class="bodytext"><span class="bld">Aniladdhutā</span> anilena kampitā <span class="bld">ye</span> veṇū kīṭādibhi katarandhatāya nadanti, te kīcakā nāma siyuṃ, <span class="bld">cakī</span> āmasane, ṇvu, pubbāparabyañjanānaṃ vipariyayo, <span class="bld">kīcakā.</span></p>
  1659. <p class="bodytext"><a name="para601"></a><span class="paranum">601</span>. Dvayaṃ naḷe. <span class="bld">Nī</span> naye, alo, ḷattaṃ, <span class="bld">dhama</span> saddaggisaṃyogesu, yu, poṭagalopyatra. Dvayaṃ kāse. Puṭaṃ aññamaññaṃ saṃsaggaṃ gacchatīti <span class="bld">poṭagalo, ma</span>ssa <span class="bld">lo. Kāsa</span> dittiyaṃ, a, ayamanitthī.</p>
  1660. <p class="bodytext">Dvayaṃ sare. <span class="bld">Tija</span> nisāne, yu. Sarantyaneneti <span class="bld">saro.</span> Pume saññāyaṃ a, <span class="bld">sara</span> hiṃsāyaṃ vā. Gundopyatra. <span class="bld">Bīraṇassa</span> setakusumassa tiṇavisesassa mūlaṃ <span class="bld">usīraṃ</span> nāma, <span class="bld">vasa</span> kantiyaṃ, <span class="bld">usa</span> dāhe vā, īro, pubbasmiṃ vassu, abhayaṃ, naladaṃ, sebyaṃ, jalāsayaṃ, amaṇālaṃ, lāmajjakampi.</p>
  1661. <p class="bodytext">Haritakyābhayā paṇḍo, usīre nibbhaye tisu.</p>
  1662. <p class="bodytext">Jalāsayo jalādhāre, usīre tu jalāsayaṃ.</p>
  1663. <p class="bodytext">Sebyā sevārahe siyā.</p>
  1664. <p class="bodytext"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>. Tikaṃ <a name="M0.0402"></a> kuse, <span class="bld">kusa</span> chedane, a, <span class="bld">varaha</span> pādhānye, paribhāsanahiṃ sādānesu ca, iso, <span class="bld">du</span> paritāpe, abbho, <span class="bld">dabbho,</span> kutho, pavitrampi.</p>
  1665. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘gandhakheḍa’’iti khyāte tiṇe, vuttañca ‘‘bhūtinaṃ gandhakheḍañca, sugandhaṃ gomayappiya’’nti. Atha rāmakappūrato ko assa bhedo. <span class="bld">Rāmakappūraṃ</span> bahupakaṇḍaṃ kappūrasugandhaṃ. Gandhakheḍantu ikaḍasamānapattaṃ sākhāsabhāvaṃ bhūmilaggaṃ, atoyeva bhūtinakamuccate, bhūmiyaṃ laggaṃ tiṇaṃ <span class="bld">bhūtinakaṃ,</span> nattaṃ, sakatthe ko.</p>
  1666. <p class="bodytext">Dvayaṃ gavādīnaṃ madanīye tiṇe, <span class="bld">ghasa</span> adane, ṇo, <span class="bld">yu</span> missane, aso. Dvayaṃ pūgarukkhe. <span class="bld">Pūja</span> pūjāyaṃ, ṇo, <span class="bld">pūgo. Kamu</span> icchāyaṃ, ṇvu. Ghoṇṭāpi, ‘‘ghoṇṭā badarapūgesū’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1667. <p class="bodytext"><a name="para603"></a><span class="paranum">603</span>. Dvayaṃ tāle. <span class="bld">Tala</span> patiṭṭhāyaṃ, curādi, a. Vātādayo vibhindatīti <span class="bld">vibhedikā.</span></p>
  1668. <p class="gatha1">‘‘Vātagho brūhano cāpi, kimihā kuṭṭhanāsano;</p>
  1669. <p class="gathalast">Rattapittaharo sādu, tālo sattaguṇo mato’’ti.</p>
  1670. <p class="bodytext">Hi <span class="bld">dabbaguṇo.</span> Tiṇarājāpi. Dvayaṃ khajjūriyaṃ. <span class="bld">Khajja</span> khajjane, byathane ca, ūro, nadādi. <span class="bld">Sida</span> mocane, snehane ca, i, <span class="bld">sanda</span> savane vā, i, upāntassi ca, <span class="bld">sindi.</span></p>
  1671. <p class="bodytext"><a name="para604"></a><span class="paranum">604</span>. Hintālādayo <a name="M0.0403"></a> satta nissāratāya tiṇāni ca tāni mūlena jalapānasāmaññato pādapā ceti <span class="bld">tiṇapādapā</span> vuccanti, <span class="bld">tiṇa</span> adane, pamāṇato tālato hīno <span class="bld">hintālo,</span> padavipariyayo, rasso ca. Nāḷi viya jāyatīti <span class="bld">nāḷikero.</span> Aññatthe iro, konto ca, nāḷikero. Lāṅgalīpi. ‘‘Lāṅgalī nāḷikere ca, sirapāṇimhi lāṅgalī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 14.168]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Saṇṭhānato tālasadisatāya <span class="bld">tāḷī,</span> ḷattaṃ, upamāne ī, <span class="bld">taḷa</span> āghāte vā, curādi, nadādi, <span class="bld">tāḷī. Kita</span> nivāse, rogāpanayane ca, ṇvu, nadādittā ī, <span class="bld">ketakī,</span> ayaṃ nārī.</p>
  1672. <p class="centered">Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1673. <p class="title">6. Araññādivaggavaṇṇanā</p>
  1674. <p class="bodytext"><a name="para605"></a><span class="paranum">605</span>. Nava pabbatassa nāmāni. <span class="bld">Pabba</span> pūraṇe, to. <span class="bld">Gira</span> niggiraṇe, osadhādayo niggiratīti <span class="bld">giri,</span> i. Silānaṃ rāsi <span class="bld">selo,</span> <a name="M0.0404"></a> silā pacurā santyasmiṃ vā <span class="bld">selo, sela</span> gatiyaṃ vā, a. <span class="bld">Adda</span> gatimhi yācane ca, bhūvādi, i, <span class="bld">adda</span> hiṃsāyaṃ vā, curādi. Na gacchatīti <span class="bld">nago.</span> Na calatīti <span class="bld">acalo.</span> Silānamuccayo ubbedho, thūpo vā <span class="bld">siluccayo.</span> Sikharayogā <span class="bld">sikharī,</span> ī, tilakībhūto. Bhuṃ bhūmiṃ dharatīti <span class="bld">bhūdharo,</span> bhuyā dharīyatīti vā <span class="bld">bhūdharo,</span> bāhulyena a, <span class="bld">bhūdharo.</span> Ahāriyo, gottopi, desantaraṃ netumasakyattā <span class="bld">ahāriyo,</span> gavaṃ bhūmiṃ dhāraṇena tāyate <span class="bld">gotto.</span></p>
  1675. <p class="bodytext">Pañcakaṃ silāyaṃ. <span class="bld">Ama</span> gatiyaṃ, bho. <span class="bld">Vana, sana</span> sambhattiyaṃ, pasanati byāpetīti <span class="bld">pāsāṇo,</span> nipātanā, <span class="bld">pasa</span> bandhane vā, yu. <span class="bld">Asu</span> khepane, mo, <span class="bld">asmā,</span> rājādi, <span class="bld">asu</span> byāpane vā. <span class="bld">Pala</span> rakkhaṇe, <span class="bld">upalo, upa</span> dehe vā, <span class="bld">ala</span>paccayo nipāto. <span class="bld">Sila</span> ucce, a. <span class="bld">Silā,</span> nārī.</p>
  1676. <p class="bodytext"><a name="para606"></a><span class="paranum">606</span>. Gijjhakūṭādayo tikūṭantā ‘‘vaṅkādī’’ti ettha <span class="bld">ādi</span>nā malayadaddurādayo ca nagā nagavisesā. Gijjhā sakuṇavisesā assa kūṭe vasanti, gijjhasadisakūṭayuttatāya vā <span class="bld">gijjhakūṭo.</span> Visesena bhātīti <span class="bld">vebhāro,</span> aro. <span class="bld">Pula</span> mahatte, visesena pulatīti <span class="bld">vepullo.</span> Isayo gilatīti <span class="bld">isigili,</span> i. Ādiccagamanavirodhena viruddhaṃ jhāyatīti <span class="bld">viñjho.</span> Paṇḍuvaṇṇatāya <span class="bld">paṇḍavo<a name="M0.0405"></a>, paṇḍa</span> gatiyaṃ vā, avo. Kuṭilatāya <span class="bld">vaṅko.</span> Dvayaṃ udayagirimhi. Aparaselāpekkhāya <span class="bld">pubbaselo.</span> Udayantyasmā sūriyādayoti <span class="bld">udayo,</span> sūriyādīnamudayayogato vā <span class="bld">udayo.</span></p>
  1677. <p class="bodytext">Tikaṃ atthagirimhi. Mandayati sūriyo yasmiṃ <span class="bld">mandaro.</span> Mandappabho vā arati yasmiṃ sūriyoti <span class="bld">mandaro,</span> atthaṃ anupaladdhiṃ gahanakkhattānaṃ karotītyattho, nāmadhātukāritantā a. Dvayaṃ himavati pabbate. Himappacuratāya <span class="bld">himavā,</span> himaṃ vā vamatīti <span class="bld">himavā,</span> kvi, rājādipakkhepattā sissā. Himayutto acalo <span class="bld">himācalo.</span></p>
  1678. <p class="bodytext"><a name="para607"></a><span class="paranum">607</span>. Attani sañjātagandhadabbānaṃ gandhehi loke madayati, modayatīti vā <span class="bld">gandhamādano,</span> yu. Kelāso vutto. Vicittakūṭayuttatāya <span class="bld">cittakūṭo.</span> Sukhaṃ dassanaṃ yassa, yasmiṃ vā <span class="bld">sudassano,</span> kāḷavaṇṇakūṭatāya <span class="bld">kāḷakūṭo.</span> Tīṇi kūṭānyassa <span class="bld">tikūṭo,</span> chaḷetepi pabbatavisesā. <span class="bld">Assa</span> yathāvuttassa pabbatassa <span class="bld">pattho</span> samo bhūmibhāgo sānu nāma, <span class="bld">assa</span> vā pabbatassa samāya bhūmiyaṃ pattho sānu ca bhavantīti ajjhāharitabbaṃ. Patiṭṭhate asminti <span class="bld">pattho, ṭha</span>ssa <span class="bld">tho. Sana</span> sambhattiyaṃ, ṇu, sambhajīyate sevīyateti <span class="bld">sānu,</span> dvepyanitthiyaṃ.</p>
  1679. <p class="bodytext"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>. Tikaṃ <a name="M0.0406"></a> siṅgassa nāmaṃ. <span class="bld">Kuṭa</span> dāhe, kammani ṇo, <span class="bld">vā</span>kārena kūṭampi. Sikhaṃ ruhatīti <span class="bld">sikharaṃ.</span> Nerutto. Sikhaṃ gacchatīti <span class="bld">siṅgaṃ, iṅga</span> gamanattho, khalopo. Dvayaṃ pabbatādīnaṃ papatanaṭṭhānassa nāmaṃ. Papatantyasmā, ṇo. <span class="bld">Pata</span> adhogamane, <span class="bld">papāto. Taṭa</span> samussaye, <span class="bld">taṭo.</span></p>
  1680. <p class="bodytext">Dvayaṃ pabbatanitambe. <span class="bld">Nitambo</span> jaghanepi, <span class="bld">kaṭa</span> vassāvaraṇesu, ṇvu. Pabbate pāsāṇādīsu <span class="bld">ambuno</span> jalassa <span class="bld">pasavo</span> pasavanaṃ nijjharo nāma, nissaraṇaṃ <span class="bld">nijjharo, sa</span>ssa <span class="bld">jho,</span> asarūpadvittaṃ. Jharopi.</p>
  1681. <p class="bodytext"><a name="para609"></a><span class="paranum">609</span>. Dvayaṃ kittime akittime, sajale nijjale vā kandare. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe, a, ī, <span class="bld">darī. Kaṃ</span> jalavācakamabyayaṃ, kena darīyate <span class="bld">kandaro,</span> ā, kandarā. Tikaṃ devakhātabile. Nilīyantyasmiṃ <span class="bld">leṇaṃ, lī</span> silesane, yu. Gatiṃ hvayati kuṭilayatīti <span class="bld">gabbharaṃ,</span> nipātanā. <span class="bld">Gabbha</span> dhāraṇe vā, aro. <span class="bld">Guhū</span> saṃvaraṇe, a, <span class="bld">guhā.</span></p>
  1682. <p class="bodytext">Dvayaṃ silāmayapokkharaṇiyaṃ. <span class="bld">Soḍi</span> gabbhe, ī. <span class="bld">Soṇa</span> vaṇṇagatisaṅghātesu vā, ḍo, ī. Dvayaṃ pabbatādīnaṃ gabbharadese latāpallavatiṇādīhi pihitodare gabbhare. <span class="bld">Kuñja</span> abyattasadde, karaṇe, ṇo, <span class="bld">nikuñjaṃ ni</span>pubbo. Dvayaṃpyanitthiyaṃ. <span class="bld">Nikuñja</span>vacanaṃ pakuñjādinivattanatthaṃ.</p>
  1683. <p class="bodytext"><a name="para610"></a><span class="paranum">610</span>. <span class="bld">Selassa</span> <a name="M0.0407"></a> pabbatassa uddhaṃbhūmi <span class="bld">adhiccakā</span> nāma. Selassādhobhāgāsannabhūmi <span class="bld">upaccakā</span> nāma. Atra tehi <span class="bld">upā</span>disaddehi ccako <span class="bld">yadā</span>dinā <span class="note">[pāṇini 5.2.34]</span>.</p>
  1684. <p class="bodytext">Mūlapabbatassante parivāretvā ṭhitā khuddapabbatā <span class="bld">pādā</span> nāma. Tatra <span class="bld">pādā</span>didvayaṃ. Pajjate gamyateti, ṇo. Selassa upanto samīpe pabbato <span class="bld">upantaselo.</span></p>
  1685. <p class="bodytext">Gerikamanosilāharitālakaṭṭhinyādikosabbo eva silāvikāro ‘‘dhātū’’tyutto, <span class="bld">dhara</span> dhāraṇe, tu, <span class="bld">dhātu.</span></p>
  1686. <p class="centered">Selavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1687. <p class="bodytext"><a name="para611"></a><span class="paranum">611</span>. Tikaṃ sīhe. Kesaro jaṭā, taṃyogā, ī, <span class="bld">kesarī.</span> Mige hiṃsatīti <span class="bld">sīho,</span> nipātanā vaṇṇavipariyayo, mige hantuṃ saṃvijjamānā īhā assāti vā <span class="bld">sīho,</span> sahatīti vā <span class="bld">sīho.</span> Pañcasso, haripi. Mukhamiva caraṇāpyassa karikumbhadāraṇasamatthāti tehi saha pañcassāni <a name="M0.0408"></a> yassa. Harati migeti <span class="bld">hari,</span> i. Mahākukkurappamāṇo kukkurākati kaṇhalekhācittasarīro gomanussādihiṃsakkhamo rassamukho <span class="bld">taraccho</span> nāma, so ‘‘sunakhabyaggho’’ti vuccati. <span class="bld">Tara</span> taraṇe, cho, mige adatīti <span class="bld">migādano,</span> nandādīhi yu.</p>
  1688. <p class="bodytext">Dvayaṃ byagghe. Vinihantvā āghāyatīti <span class="bld">byaggho, ghā</span> gandhopādāne, byaggho dīpinipi. Puṃ pumāno dāletīti <span class="bld">puṇḍarīko, dala</span> vidāraṇe, ṇvu. <span class="bld">Da</span>ssa <span class="bld">ḍo, la</span>ssa <span class="bld">ro,</span> assī, <span class="bld">puṇḍarīko.</span></p>
  1689. <p class="gatha1">‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje,</p>
  1690. <p class="gatha2">Sitacchatre ca bhesajje;</p>
  1691. <p class="gatha3">Kosakārantare byagghe,</p>
  1692. <p class="gathalast">So disāvāraṇaggisū’’ti. –</p>
  1693. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānatthasaṅgahe.</span> Vagghopi. Dīpinivisaye saddūlo īrito, saratīti <span class="bld">saddūlo,</span> ūlo, do canto, saddena ulati gacchatīti vā saddūlo. Dīpaṃ taccammaṃ, taṃyogā <span class="bld">dīpī,</span> tasmiṃ dīpini.</p>
  1694. <p class="bodytext"><a name="para612"></a><span class="paranum">612</span>. Pañcakaṃ acche. <span class="bld">Asu</span> khepane, cho. <span class="bld">Ica</span> thutiyaṃ, a, <span class="bld">ikko.</span> Bhallukopi, <span class="bld">bhala, bhalla</span> paribhāsanahiṃsādānesu, ṇvu, assu, <span class="bld">īsa</span> gatihiṃsādānesu, so, rassādi. <span class="bld">A</span>paccaye <span class="bld">iso.</span></p>
  1695. <p class="bodytext">Dvayaṃ rohite. Lohitavaṇṇatāya <span class="bld">rohiso,</span> lohito ca, pubbatra <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">so.</span> Tikaṃ gokaṇṇe. Gavassa <a name="M0.0409"></a> kaṇṇo viya yassa kaṇṇoti <span class="bld">gokaṇṇo.</span> Gaṇayuttatāya gaṇī ca so kaṇṭakasadisasiṅgatāya kaṇṭako ceti <span class="bld">gaṇikaṇṭako,</span> samuditanāmampi vadanti. Gaṇi ca kaṇṭako ca gaṇikaṇṭakāti dve nāmānipi daṭṭhabbāni, teneva hi ‘‘gaṇikaṇṭakā’’ti bahuvacananiddeso kato.</p>
  1696. <p class="bodytext"><a name="para613-614"></a><span class="paranum">613-614</span>. Catukkaṃ khagge. Siṅgañca khaggākhyaṃ, taṃyogā <span class="bld">khaggo.</span> ‘‘Khaggo gaṇḍakasiṅgāsi-vuddhabhedesu gaṇḍake’’ti <span class="note">[byākhyāsudhā 2.5.4]</span> hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Khaggasadisaṃ visāṇamassa saṇṭhānatoti <span class="bld">khaggavisāṇo,</span> ṇo. Ettha <span class="bld">khagga</span>saddo asipariyāyo. Palāsamadatīti <span class="bld">palāsādo. Gaṇḍa</span> vadanekadese, ṇvu, <span class="bld">gaṇḍako.</span></p>
  1697. <p class="bodytext">Byagghādiko sabbopi migabhedo ‘‘vāḷamigo, sāpado’’ti coccate. Byagghassātisayena manussādīnaṃ hiṃsanato duṭṭhatā pākaṭāti tappamukhatā vuttā. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, valantyattānamasmāti vāḷo, ṇo, vāḷo ca so migo ceti <span class="bld">vāḷamigo,</span> duṭṭhamigotyattho. ‘‘Byaggho taṃ khādatū’’tyādinā sapanti yenāti <span class="bld">sāpado, sapa</span> akkose, do, dīghādi.</p>
  1698. <p class="bodytext"><span class="bld">Plavaṅga</span>ntaṃ <a name="M0.0410"></a> makkaṭe. Plavo gatibhedo, tena gacchatīti <span class="bld">plavaṅgamo,</span> plavaṅgo ca. <span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, aṭo, ko canto, <span class="bld">makkaṭo.</span> Naro iva <span class="bld">vānaro, vā</span>saddo <span class="bld">iva</span>tthe, nāmānaṃ yuttatthattā samāso. Sākhāyaṃ pasuto migo <span class="bld">sākhāmigo.</span> Gatyatthatāya kriyāya payogā. <span class="bld">Kapi</span> calane, i, <span class="bld">kapi.</span> Valī sithilaṃ cammaṃ mukhe assa <span class="bld">valīmukho.</span> Kiso, vanokopi, kucchitenākārena setīti <span class="bld">kiso,</span> ussi. Vanamokamāsayo assa <span class="bld">vanoko.</span> So makkaṭo ce <span class="bld">kaṇhatuṇḍo</span> kāḷamukho siyā, tadā ‘‘gonaṅgalo’’ti mato, gunnaṃ naṅgalasadisatāya <span class="bld">gonaṅgalo.</span></p>
  1699. <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. Pajjaddhaṃ siṅgālassa nāmaṃ. <span class="bld">Sara</span> gatihiṃsācintāsu, alo. <span class="bld">Sara</span>tissa <span class="bld">siṅgo. Jamu</span> adane, ṇvu, bo canto, assu. <span class="bld">Kusa</span> akkose, tu, thu vā. Bheravayuttatāya <span class="bld">bheravo,</span> ‘‘bhe’’iti ravatīti vā <span class="bld">bheravo. Samu</span> upasame, ivo, <span class="bld">sivā,</span> nārī, <span class="bld">si</span> sevāyaṃ vā, vo. Migadhutto, vañcakopi, migesu vanapasūsu dhutto. Brāhmaṇaṃ vañcetīti <span class="bld">vañcako.</span></p>
  1700. <p class="bodytext">Tikaṃ biḷāre. <span class="bld">Bila</span> bhedane, aro, ḷattaṃ. <span class="bld">Babba</span> gatiyaṃ, u. <span class="bld">Maja</span> suddhiyaṃ, āro, niggahītāgamo. Otu, ākhubhujopi. Dvayaṃ koke, ayaṃ kukkurappamāṇo kapilo hariṇo. <span class="bld">Kuka, vaka</span> ādāne. Īhāmigopi, mige īhati kaṅkhatīti, kammani ṇo.</p>
  1701. <p class="bodytext"><a name="para616"></a><span class="paranum">616</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0411"></a> mahiṃse. Mahiyaṃ setīti <span class="bld">mahiṃso,</span> rasso, niggahītāgamo ca. <span class="bld">Lala</span> icchāyaṃ, udakaṃ lalatīti <span class="bld">lulāyo,</span> nipātanā, ayo, assu ca. Go viya vajati jāyatīti <span class="bld">gavajo.</span> Go viya ayatīti <span class="bld">gavayo, samā</span> dve tulyatthā.</p>
  1702. <p class="bodytext">Dvayaṃ salle. <span class="bld">Salla</span> āsugatiyaṃ, a, <span class="bld">sallo,</span> sakatthe ko, <span class="bld">sallako</span> attano sarīrajātena sallena sunakhaṃ salati hiṃsatīti vā <span class="bld">sallo, sallako</span> ca, ayaṃ sūkarasaṇṭhāno, salākāpāyo ca. <span class="bld">Assa</span> sallassa lomamhi <span class="bld">salalaṃ, sala</span>ñca bhave. <span class="bld">Pala, sala, patha</span> gatiyaṃ, alo, nadāditte salalī, thittābhāve salalaṃ, <span class="bld">a</span>mhi salaṃ.</p>
  1703. <p class="bodytext"><a name="para617"></a><span class="paranum">617</span>. Pañcakaṃ mige, harantyanena <span class="bld">hariṇo, hara</span> haraṇe yu. <span class="bld">Ṇa</span>ttamittañca. <span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, a, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">go, i</span>ttañca. Sena sunakhena raṅgati gacchati palāyatīti <span class="bld">sāraṅgo.</span> Dīghādi, <span class="bld">mago, migo</span> ca ete dve migamattepi. Ajinassopayujjamānassa yoni, tena bhūtassājinassuppattikāraṇattā vā <span class="bld">ajinayoni.</span> Ayampi migamattepi. Kuraṅgo, vātāyupi. Kuyaṃ pathaviyaṃ raṅgatīti <span class="bld">kuraṅgo.</span> Vātamayatīti <span class="bld">vātāyu,</span> u.</p>
  1704. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0412"></a> sūkare. Sundaraṃ phalaṃ karotīti <span class="bld">sūkaro.</span> Vuttañca <span class="bld">dabbaguṇe</span> –</p>
  1705. <p class="gatha1">‘‘Snehanaṃ brūhanaṃ vassaṃ, tathā vātasamāpahaṃ;</p>
  1706. <p class="gathalast">Vārāhaṃ pisitaṃ bālyaṃ, rocanaṃ sedanaṃ garū’’ti <span class="note">[dabbaguṇasaṅgaha 2.11-2]</span>.</p>
  1707. <p class="bodytext">Sukhaṃ karotīti vā <span class="bld">sūkaro.</span> Sundaro karo yassa vā <span class="bld">sūkaro.</span> Vare āhantīti <span class="bld">varāho,</span> vare sati āhantabboti vā <span class="bld">varāho,</span> kolo, thaddhalomo, bhūdāropi. Dvayaṃ sase. <span class="bld">Pela</span> gatiyaṃ, ṇvu. <span class="bld">Sasa</span> plutagatiyaṃ, a.</p>
  1708. <p class="bodytext"><a name="para618"></a><span class="paranum">618</span>. Dvayaṃ eṇīmige. Eṇiyā migiyā, eṇassa vā apaccaṃ <span class="bld">eṇeyyo,</span> ayaṃ cammādīsupi ‘‘eṇassa, eṇiyā vā cammādiko eṇeyyo’’ti vacanatthaṃ katvā. Eṇiyā itthiyā putto migo <span class="bld">eṇīmigo, i</span> gatiyaṃ, yu, nadādi, anadāditte eṇo, evametepyuppāditā. Dvayaṃ pampaṭake. <span class="bld">Paṭa</span> gamane, ṇvu, upasaggante bindāgamo ca. <span class="bld">Pabba</span> gatiyaṃ, ṇvu, bindāgamo, <span class="bld">ba</span>lopo ca.</p>
  1709. <p class="bodytext">Dvayaṃ vātamige. Gamanena vātasamo migo <span class="bld">vātamigo. Cala</span>tismā yu, nadādi. Tikaṃ mūsike. <span class="bld">Musa</span> theyye, ṇvu, ittañca. <span class="bld">Ā</span>pubbo <span class="bld">khanu</span> avadāraṇe, u, <span class="bld">na</span>lopo. <span class="bld">Unda</span> pasavanakledanesu, ūro.</p>
  1710. <p class="bodytext"><a name="para619"></a><span class="paranum">619</span>. Camarādayo<a name="M0.0413"></a>, sarabhādayo ca <span class="bld">migantarā</span> migavisesā. Camaro uttarāpathe khyāto, yassa pucchaṃ cāmaraṃ, <span class="bld">camu</span> adane, aro, <span class="bld">camaro,</span> thiyaṃ camarī. <span class="bld">Pasado</span> cittalomī, <span class="bld">pasa</span> bandhane, ado. Kuyaṃ raṅgatīti <span class="bld">kuruṅgo,</span> assu, uttābhāve <span class="bld">kuraṅgo.</span> Sabbesampi migānaṃ mātuṭṭhāne tiṭṭhatīti <span class="bld">migamātukā,</span> upamāne ko. <span class="bld">Ru</span> sadde, ru. Ruṇaṃ karotīti <span class="bld">raṅku,</span> u, <span class="bld">ṇa</span>ssa lopo <span class="bld">ra</span>kārassa, ussa ca. Attānaṃ nīcaṃ karotīti <span class="bld">nīko. Sara</span>tismā abho, <span class="bld">sarabho.</span> Aṭṭhāpado uddhaṃnayano sīhassāpi hantā, tassa ca pādacatukkaṃ uddhaṃ bhavatīti.</p>
  1711. <p class="bodytext"><a name="para620"></a><span class="paranum">620</span>. Piyakādayo tayo, <span class="bld">ādi</span>nā kandalīcīnasamūruādayo ca cammayonayo, tena bhūtassa cammassa uppattikāraṇattā, ete ca citratanuruhādayo kambojādimhi, uttarāpathe ca jāyanti, tatreva sanāmakhyātā. Yathā <span class="bld">miga</span>saddo vanyapasusāmaññe, visese ca kuraṅgākhye vattati, yathā ca <span class="bld">loha</span>saddo suvaṇṇādike tejasasāmaññe, visese ca, tathā <span class="bld">cammayoniajinayoni</span>saddāpi migasāmaññe, migavisese ceti tathā vuttā.</p>
  1712. <p class="bodytext"><span class="bld">Pī</span> tappanakantīsu, ṇvu, <span class="bld">iyā</span>deso. Ūrumhi atisayacammayuttatāya <span class="bld">camūru,</span> ekassa <span class="bld">ma</span>ssa lopo. <span class="bld">Kadi</span> avhāne, alo, ī, kadalī ca so migo ceti <span class="bld">kadalīmigo.</span></p>
  1713. <p class="bodytext">Sīhādayo <a name="M0.0414"></a> yathāvuttā, avuttā ca sabbe catuppadā sattā ‘‘migā, pasavo’’ti coccante. Pasavantīti <span class="bld">pasavo, su</span> abhisave, <span class="bld">pasa</span> bandhane vā, u.</p>
  1714. <p class="bodytext"><a name="para621"></a><span class="paranum">621</span>. Catukkaṃ lūtāyaṃ. <span class="bld">Lū</span> chedane, to, <span class="bld">lūtā,</span> sakatthe iko, <span class="bld">lūtikā,</span> dve nāriyaṃ. Uṇṇāpāyo tantu uṇṇā, sā nābhiyaṃ assa <span class="bld">uṇṇanābhi,</span> rasso. Makkaṭo viya sākhāyaṃ attano tantumhi gacchatīti <span class="bld">makkaṭako.</span></p>
  1715. <p class="bodytext">Dvayaṃ gomayajavicchike. <span class="bld">Viccha</span> gamane, ṇvu, <span class="bld">vicchiko,</span> satapadiyampi, āḷaṃ vicchikanaṅgulaṃ, taṃyogā <span class="bld">āḷi.</span> Dvayaṃ gharagodhāyaṃ. <span class="bld">Sara</span>tismā ū, avo canto. Gharaṃ nissitā godhā <span class="bld">gharagoḷikā, dha</span>ssa <span class="bld">ḷo,</span> sakatthe ko.</p>
  1716. <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. Dvayaṃ godhāyaṃ. <span class="bld">Gudha</span> rose, a, <span class="bld">godhā,</span> nārī. <span class="bld">Kuṇḍa</span> dāhe, a, <span class="bld">kuṇḍo.</span> Dvayaṃ rattapāyaṃ. Kaṇṇassa jalūkā rattapā <span class="bld">kaṇṇajalūkā.</span> Sataṃ padā yassā <span class="bld">satapadī, pada</span>saddo pādattho.</p>
  1717. <p class="bodytext">Dvayaṃ kalandake. <span class="bld">Kanda</span> avhāne, rodane ca, kandatīti <span class="bld">kalandako, la</span>majjho, ṇvu. Kāḷavaṇṇatāya <span class="bld">kāḷakā,</span> nāriyaṃ. Dvayaṃ nakule, natthi kulaṃ etassa sappesu <span class="bld">nakulo,</span> arisappopi. <span class="bld">Nakka</span> nāsane vā, ulo, <span class="bld">ka</span>lopo, sappe nāsetīti <a name="M0.0415"></a> <span class="bld">nakulo. Maṅga</span> gatyattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, uso.</p>
  1718. <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. Dvayaṃ kakaṇṭake. Kucchito kaṇṭako assa, ussattaṃ. Sarati dhāvatīti <span class="bld">saraṭo,</span> aṭo.</p>
  1719. <p class="bodytext">Catukkaṃ kīṭe. <span class="bld">Kīṭa</span> bandhane, a, <span class="bld">kīṭa</span> gamane vā, dīghādi. <span class="bld">Pula</span> mahatthe, avo, ḷattaṃ. Kucchitaṃ amati gacchatīti <span class="bld">kimi,</span> i, assittaṃ. Pakārena anatīti <span class="bld">pāṇako,</span> ṇvu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ.</p>
  1720. <p class="bodytext">Dvayaṃ kaṇṭalomakīṭe. Uccaṃ ṭhānaṃ āliṅgatīti <span class="bld">uccāliṅgo.</span> Bahulomayutto pāṇako <span class="bld">lomasapāṇako.</span></p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para624-625"></a><span class="paranum">624-625</span>. Sāddhapajjena sakuṇassa nāmāni. Vihe ākāse gacchatīti <span class="bld">vihaṅgo, vihaṅgamo</span> ca, ākāsapariyāyo cettha <span class="bld">viha</span>saddo, <span class="bld">vehāsa</span>ssa vā <span class="bld">vihā</span>deso. Pakkhayuttatāya <a name="M0.0416"></a> <span class="bld">pakkhī.</span> Khena, khasmiṃ vā gacchatīti <span class="bld">khago.</span> Aṇḍato jāto. Sakkoti uddhaṃ gantunti <span class="bld">sakuṇo, sakunto, sakuṇī</span> ca, <span class="bld">saka</span> sattiyaṃ, uṇo, unto, uṇī ca. Patanto ḍento, pattena vā gacchatīti <span class="bld">pataṅgo,</span> aparatra <span class="bld">ta</span>lopo. Mātukucchito, aṇḍato cāti dvikkhattuṃ jāyatīti <span class="bld">dvijo.</span> Uḍḍanādīsu vakkaṃ kuṭilaṃ aṅgaṃ gīvādikaṃ etassa, vakkena gamanena aṅgatīti vā <span class="bld">vakkaṅgo.</span> Pattena yāti, taṃ vā yānaṃ etassa. Patati patanto viya ākāsato hotīti <span class="bld">patanto.</span> Nīḷe kulāvake jāyatīti <span class="bld">nīḷajo.</span></p>
  1722. <p class="bodytext">Vaṭṭakādayo, pokkharasātakādayo ca <span class="bld">tabbhedā</span> tesaṃ sakuṇānaṃ visesā. <span class="bld">Vaṭṭa</span> vaṭṭane, ṇvu, <span class="bld">vaṭṭakā</span> nārī. Mayūrappamāṇo tadākaticittapakkho jīvañjīvo dakkhiṇapathādīsu jāyate, ‘‘jīvajīvā’’ti saddaṃ karotīti <span class="bld">jīvañjīvo.</span> ‘‘Jīvajīvo’’ti nirānunāsikāpi. Candikāyuttarattippiyo pakkhī <span class="bld">cakoro, caka</span> paritakkane, uro, usso, caṅkoropi. <span class="bld">Tara</span>tismā iro, dvittamittañca, <span class="bld">tittiro.</span></p>
  1723. <p class="bodytext"><a name="para626"></a><span class="paranum">626</span>. <span class="bld">Sala</span> gatiyaṃ, ṇiko, ḷattaṃ, <span class="bld">sāḷikā,</span> nārī. Kalaṃ ravatīti <span class="bld">karavīko,</span> īko, <span class="bld">la</span>lopo. <span class="bld">Karavīko,</span> yassa saro bhagavato sarena upamīyate, so vuccati ‘‘karavīko’’ti. Javena ravinā sadiso haṃso <span class="bld">ravihaṃso. Kusa</span> sadde, thako, dvittaṃ, <span class="bld">kusa</span>ssa <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">to,</span> <span class="bld">kukutthako<a name="M0.0417"></a>. Karaṇḍa</span> bhājanatthe, avo, <span class="bld">karaṇḍavo,</span> jalacaro pakkhī. <span class="bld">Bilu</span> patitthambhe, a, <span class="bld">avā</span>deso, <span class="bld">bilavo,</span> ‘‘gaṇḍaplavo’’ti khyāto rattapakkho mahāpakkhī pokkharasātako, pokkharassa saññā yassa <span class="bld">pokkharasātako, ñña</span>ssa <span class="bld">to,</span> dīgho ca, samuditanāmameva vā tassa, tadā <span class="bld">sāda</span> assādane, ṇvu, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">to, pokkharasātako.</span></p>
  1724. <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. Sattakaṃ pakkhe. Patanti anenāti <span class="bld">patattaṃ, yadā</span>dinā to, dvittaṃ. <span class="bld">Ukha</span> gatiyaṃ, yu, usse, assu, <span class="bld">pekhuṇaṃ, ṇa</span>ttaṃ. <span class="bld">Pata</span> gamane, to, pātato tāyatīti vā <span class="bld">pattaṃ. Pata</span> gamane, kho, <span class="bld">tassa ko, pakkho.</span> Patituṃ icchati yena <span class="bld">piñchaṃ,</span> nerutto, <span class="bld">pata</span> gamane vā, cho, <span class="bld">ta</span>lopo, bindāgamo, assi. Chādyate anena <span class="bld">chado. Gira</span> niggiraṇe, u, issattaṃ, <span class="bld">gamu</span> gamane vā, u, massa <span class="bld">ro.</span></p>
  1725. <p class="bodytext">Pakkhīnaṃ bīje ‘‘au’’iti khyāte <span class="bld">aṇḍaṃ,</span> kacchapādīnaṃ bījepi, ‘‘aṇḍaṃ khagādikose cā’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe. Aḍi</span> aṇḍatthe, ṇo, pesi, kosopi, <span class="bld">pisa</span> avayave, i, pesi, ‘‘pesiyaṃ pattabhede ca, koso pumeva icchito’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 15.37]</span> <span class="bld">ruddo.</span> Dvayaṃ pakkhigehe. <span class="bld">Nīla</span> vaṇṇe, a, ḷattaṃ, <span class="bld">nī</span> naye vā, ilo. Kucchitaṃ aṇḍavināsanādikaṃ lunātīti <span class="bld">kulāvakaṃ,</span> ṇvu.</p>
  1726. <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. Dvayaṃ garuḷānaṃ mātari. Vino pakkhino namanti yaṃ <span class="bld">vinatā. Thīpumadvayaṃ</span> itthipurisānaṃ dvayaṃ mithunaṃ nāma, saṅkhyānassa <a name="M0.0418"></a> saṅkhyeyyanissitatāya itthipurisāyeva <span class="bld">mithunaṃ, mitha</span> saṅgame, uno.</p>
  1727. <p class="bodytext">Chakkaṃ yugaḷamatte. <span class="bld">Yuja</span> yoge, a, <span class="bld">yugaṃ, ala</span>paccaye <span class="bld">yugaḷaṃ, ḷattaṃ,</span> yugalampi. <span class="bld">Ubha</span> pūraṇe, ṇo, <span class="bld">dvandā</span>deso ca, <span class="bld">dvandaṃ, yamu</span> uparame, ṇvu, alo ca, yamakaṃ, yamalañca, <span class="bld">a</span>paccaye <span class="bld">yamaṃ.</span></p>
  1728. <p class="bodytext"><a name="para629-631"></a><span class="paranum">629-631</span>. <span class="bld">Maṇḍala</span>ntaṃ samūhe. Sammā, visesena ca ūhate puñjībhūtattāti <span class="bld">samūho,</span> ṇo, samaṃ saha avayavena ūhati tiṭṭhatīti vā <span class="bld">samūho. Gaṇa</span> saṅkhyāne, gaṇīyati avayavena sahāti <span class="bld">gaṇo.</span> Saha avayavena gacchatīti <span class="bld">saṅghāto, hana</span> gamane, ṇo, saha avayavena udayatīti <span class="bld">samudāyo, dā</span>gamo, majjhe dīgho. Sañcinoti avayavanti <span class="bld">sañcayo, ci</span> caye. Saha avayavena duhayatīti <span class="bld">sandoho, duha</span> papūraṇe. Nissesato vahati avayavanti <span class="bld">nivaho.</span> Avayavaṃ katvā byapiyati gacchatīti <span class="bld">ogho</span> <span class="note">[ucyate ogho uca samavāye ghau nipātanā cassa gho (cintāmaṇiṭīkā 15.39)]</span>. Visanti avayavā yasminti <span class="bld">visaro,</span> <a name="M0.0419"></a> aro. Avayavaṃ samīpe karotīti <span class="bld">nikaro.</span> Ekekāpekkhāya appatthena kasaṅkhātā avayavā āyanti yasmiṃ <span class="bld">kāyo,</span> atha vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti <span class="bld">kāyo,</span> so viya avayavānaṃ uppattiṭṭhānaṃ kāyoti idha samūho vutto. Antatthena khaṃsaṅkhātaṃ avayavaṃ dhāretīti <span class="bld">khandho,</span> khādati avayaveti vā <span class="bld">khandho,</span> amajjhadīghe <span class="bld">samudayo. Ghaṭa</span> ghaṭane. Ghaṭanaṃ rāsibhavanaṃ, ghaṭenti assaṃ avayavāti <span class="bld">ghaṭā.</span> Saha avayavena etīti <span class="bld">samiti,</span>ti. Saha avayavena gacchatīti <span class="bld">saṃhati, hana</span> gatiyaṃ,ti, nalopo. <span class="bld">Rasa</span> assādane, iṇa. <span class="bld">Puñja</span> kucchāyaṃ. Saha avayavena byāpetvā ayatīti <span class="bld">samavāyo. Pūgo</span> tambūlepi. Janeti avayaveti <span class="bld">jātaṃ,</span> to. Kaṃ attānaṃ detīti kado, cakkhādiko sarīrāvayavo. Kado viya kado, avayavo, taṃ vakati ādadātīti <span class="bld">kadambakaṃ.</span> Visesena ūhantyasmiṃ avayavā <span class="bld">byūho.</span> Vitanoti avayaveti <span class="bld">vitānaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Gupa</span> rakkhaṇe, bo, <span class="bld">pa</span>ssa <span class="bld">mo, gumbo,</span> gumbampi. Kalaṃ avayavabhāvaṃ pāti rakkhatīti <span class="bld">kalāpo,</span> ‘‘kalā soḷasamo bhāgo’’ti hi vuttattā <span class="bld">kalā</span>saddo bhāgatthopyatthīti ñāyati. <span class="bld">Jala</span> dittiyaṃ. Jalati avayavenāti <span class="bld">jālaṃ.</span> Avayavena maṇḍatīti <span class="bld">maṇḍalaṃ, maṇḍa</span> vibhūsāyaṃ, alo.</p>
  1729. <p class="bodytext"><a name="para632"></a><span class="paranum">632</span>. Sāddhapajjena gaṇabhedā vuccante. Tatra jātyādīhi samānānaṃ pāṇīnaṃ, apāṇīnañca gaṇo vaggo nāma, yathā <a name="M0.0420"></a> ‘‘bandhuvaggo, kavaggo’’ccādayo, <span class="bld">vajja</span> vajjane, vajjeti asamānajātyādayoti <span class="bld">vaggo,</span> ṇo, <span class="bld">jja</span>ssa <span class="bld">ggo.</span> Jantūnaṃ samānajātiyānaṃ, vijātiyānañca gaṇo ‘‘saṅgho, sattho’’ti coccate, yathā ‘‘bhikkhusaṅgho, vāṇijasattho’’ccādayo. Saṃhaññante nibbisesena ñāyante avayavā tasminti <span class="bld">saṅgho,</span> ro. Saranti vattanti avayavā yasminti <span class="bld">sattho,</span> tho, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">to.</span></p>
  1730. <p class="bodytext"><span class="bld">Sajātikānaṃ</span> samānajātikānaṃ jantūnameva gaṇo kulaṃ nāma, yathā ‘‘khattiyakulaṃ, gokula’’miccādayo. <span class="bld">Kula</span> saṅkhyāne, bandhumhi ca, a, <span class="bld">kulaṃ. Sadhammīnaṃ</span> samānadhammānameva jantūnaṃ gaṇo nikāyo nāma, yathā ‘‘bhikkhunikāyo’’ti. Ci caye, ṇo, nibbisesena cinoti avayaveti <span class="bld">nikāyo.</span></p>
  1731. <p class="bodytext">Sajātiyatiracchānānaṃyeva gaṇo ‘‘yūtho’’tyuccate, so cānitthī, yathā ‘‘hatthiyūtho, migayūtha’’miccādayo, <span class="bld">yu</span> missane, tho, dīghādi, <span class="bld">yūtho,</span> ‘‘gaṇo pasūnaṃ samajo, samājoññesa’muccate’’ti <span class="note">[amara 15.42 gāthāyaṃ passitabbaṃ]</span> idhānāgatavacanampi ñātabbaṃ.</p>
  1732. <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. Catukkaṃ garuḷe. Kanakarucirattā sobhano paṇṇo pakkho yassa <span class="bld">supaṇṇo.</span> Vinabhāya nāma mātuyā apaccaṃ <span class="bld">venateyyo,</span> ṇeyyo. Garaṃ visadharaṃ hantīti <span class="bld">garuḷo,</span> ṇo, rantassu, <span class="bld">ha</span>ssa ca ḷattaṃ, vaṇṇavikāro, garuḍo. <a name="M0.0421"></a> Pakkhisīho, uḷūtīso, vajiratuṇḍo, sudhāharo, suvaṇṇapakkho, bhujagāsanopi <span class="note">[tikaṇḍasesa 1.1.42]</span>.</p>
  1733. <p class="bodytext"><span class="bld">Pika</span>ntaṃ kokile. Parena vijātiyena kākena positoti <span class="bld">parapuṭṭho, pusa</span> posane, to. Parena bhato puṭṭho <span class="bld">parabhato, bhara</span> dhāraṇaposanesu, to. <span class="bld">Kuṇa</span> saddopakaraṇesu, alo. <span class="bld">Kuka, vaka</span> ādāne, ilo, <span class="bld">kokilo.</span> Apihito kāyatīti <span class="bld">piko, api</span> antaradhāne, vaṇṇanāso, apissākāralopo.</p>
  1734. <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. Aṭṭhakaṃ more. <span class="bld">Mura</span> saṃvaraṇe, ṇo. <span class="bld">Maya</span> gatiyaṃ, ūro, mahiyaṃ ravatīti vā <span class="bld">mayūro,</span> dhātussa atthātisayena yogoti nerutto. Varahaṃ sikhaṇḍo, taṃyogā <span class="bld">varahī.</span> Nīlā gīvā kaṇṭho yassa, bhujaṅgabhujopi.</p>
  1735. <p class="bodytext">Dvayaṃ mayūramatthakasikhāyaṃ. Sikhā aggijālāyañca, pubbe vuttā.</p>
  1736. <p class="bodytext"><a name="para635-636"></a><span class="paranum">635-636</span>. Catukkaṃ mayūrakalāpe. Sikhaṇḍino ayaṃ <span class="bld">sikhaṇḍo, varaha</span> pādhānye, paribhāsanahiṃsādānesu ca, karaṇe <a name="M0.0422"></a> a. Ko mayūro lasati yena <span class="bld">kalāpo,</span> ṇo, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">po. Pī</span> tappanakantīsu, cho, niggahītāgamo, rasso ca. Dvayaṃ morassa piñchaṭṭhe akkhisaṇṭhāne. <span class="bld">Cadi</span> hilādane, dittiyañca, ṇvu. Mecako kaṇhavaṇṇepi vutto.</p>
  1737. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḷya</span>ntaṃ bhamare, cha padāni assa. Madhuṃ vatayati bhuñjate <span class="bld">madhubbato, vata</span> bhojane. <span class="bld">Bhama</span> anavaṭṭhāne, pupphamatthake bhamatīti <span class="bld">bhamaro,</span> aro. <span class="bld">Ara</span> gamane, i, ḷattaṃ.</p>
  1738. <p class="bodytext">Catukkaṃ gehavanakapotesu. Pārena sabalena āpatatīti <span class="bld">pārāpato,</span> pāravatopi. <span class="bld">Kapa</span> acchādane, <span class="bld">kampa</span> calane vā. Oto, parapakkhe <span class="bld">ma</span>lopo. <span class="bld">Kuka</span> ādāne, aṭo, ussattamassuttañca. Pakārena ravatīti <span class="bld">pārevaṭo, ru</span> sadde, aṭo, upasaggassa dīgho, asse, <span class="bld">pārevaṭo,</span> parevaṭopi.</p>
  1739. <p class="gatha1">‘‘Pārāvato ca chejjo ca,</p>
  1740. <p class="gatha2">Kapoto rattalocano;</p>
  1741. <p class="gatha3">Pārāpato kalaravo,</p>
  1742. <p class="gathalast">Pattī seno sasādano’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 15.14]</span>. –</p>
  1743. <p class="bodytext"><span class="bld">Rabhaso.</span></p>
  1744. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. Dvayaṃ gijjhe. <span class="bld">Gidha</span> abhikaṅkhāyaṃ, yo, <span class="bld">jha</span>ssa <span class="bld">jho,</span> asarūpadvittaṃ, <span class="bld">jha</span>paccayena vā siddhaṃ, tathā dhassa <span class="bld">jo. Gidha</span>tismā a, niggahītāgamo, issattaṃ, <span class="bld">gandho.</span> Tikaṃ senasāmaññe. Kukkuṭādīnaṃ kulaṃ lunāti chindatīti <span class="bld">kulalo, kula</span> santāne <a name="M0.0423"></a> vā, alo. <span class="bld">Se</span> gamane, no. Sattānaṃ hiṃsanato byaggho viya byagghi, satte nāsetīti nāso. Byagghi eva nāsoti samuditanāmaṃ.</p>
  1745. <p class="bodytext">Sakuṇagghādayo tayo <span class="bld">tabbhedā</span> tassa senassa visesā. Sakuṇaṃ hantīti <span class="bld">sakuṇagghi,</span> sina?. <span class="bld">Aṭa</span> gamane, ṇo. <span class="bld">Āṭo.</span> Dabbisadisaṃ tuṇḍaṃ yassa dvijassa so <span class="bld">dabbimukhadvijo.</span> ‘‘Dabbimukhadvijo āṭo nāmā’’tipyeko attho, tadā dveyeva senabhedā.</p>
  1746. <p class="bodytext"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>. Catukkaṃ ulūke. ‘‘Uhu’’nti saddaṃ karotīti <span class="bld">uhuṅkāro.</span> ‘‘Uddhaṃ kaṇṇā yassa uddhaṃkaṇṇo’’ti sampatte niruttinayena <span class="bld">ulūko</span> <span class="note">[ulabhinettethi dahatyulūko, uddholokanā iti niruttama (amarakosugghāṭanaṭīkā 15.15)]</span>, ucati samaveti koṭaranti vā nipātanā. <span class="bld">Kusa</span> akkose, yassa amanāpatāya saddena lokā kosanti, so <span class="bld">kosiyo,</span> kositabboti katvā, koṭare vasatīti vā <span class="bld">kosiyo,</span> nerutto, vāyasānaṃ kākānaṃ ari sattu, sakkahvayo, divāndho vakkanāsiko, harinetto, divābhīto, kākabhīrū, ratticārīpi.</p>
  1747. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāyasa</span>ntaṃ kāke. ‘‘Kā’’iti saddaṃ kāyatīti <span class="bld">kāko.</span> Riṭṭhaṃ maraṇalakkhaṇaṃ, tadassa natthi <span class="bld">ariṭṭho. Dhaṅka</span> ghoravāsite, a. Balinā puṭṭho bhato. <span class="bld">Vaya</span> gamane, vayo eva <span class="bld">vāyaso,</span> sakatthe so, sakiṃpajo, attaghoso, parabharo, balibhujo, guḷhamethunopi. Sakiṃ ekavāraṃpajā <a name="M0.0424"></a> pasūti yassa. ‘‘Kāka’’iccattānaṃ ghosayati. Vijātiyaṃ kokilaṃ bharati.</p>
  1748. <p class="bodytext"><a name="para639"></a><span class="paranum">639</span>. Kāko viya ulati gacchatīti <span class="bld">kākoḷo,</span> ḷattaṃ. Doṇakāko, daddhakākopi. Dvayaṃ ‘‘bī-lauṃ’’iti khyāte sakuṇe. <span class="bld">Lū</span> chedane, ṇo, <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">po, lāpo,</span> lāvopi. Leḍḍu viya akatīti <span class="bld">laṭukikā</span> <span class="note">[leḍḍukikā (ka.)]</span>, ṇvu.</p>
  1749. <p class="bodytext">Tikaṃ hatthiliṅgasakuṇe. Vāraṇasadisattā <span class="bld">vāraṇo.</span> Hatthino liṅgaṃ ñāpakaṃ soṇḍaṃ yasmiṃ vijjatīti <span class="bld">hatthiliṅgo.</span> Hatthisoṇḍaṃ yasmiṃ vijjati, so hatthisoṇḍo ca vihaṅgamo ceti <span class="bld">hatthisoṇḍavihaṅgamo.</span></p>
  1750. <p class="bodytext"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>. Dvayaṃ ukkuse. Uccaṃ kosatīti <span class="bld">ukkuso, kusa</span> sadde, a. <span class="bld">Kura</span> sadde, aro, thiyaṃ kurarī. Kolaṭṭhipakkhimhi ‘‘ubhuta’’iti khyāte pakkhimhi kukkuho. Kolaṭṭhiajjhohārako pakkhī <span class="bld">kolaṭṭhipakkhī.</span> ‘‘Kukku’’iti saddāyatīti <span class="bld">kukkuho,</span> ho, <span class="bld">kuka</span> avhāne vā, uho.</p>
  1751. <p class="bodytext">Tikaṃ suve. <span class="bld">Su</span> savane. Manussasaddampi suṇātīti <span class="bld">suvo,</span> a, <span class="bld">uvā</span>deso. ‘‘Kī’’iti saddaṃ karotīti <span class="bld">kīro.</span> Karoti manussasaddanti vā <span class="bld">kīro.</span> A, assī. <span class="bld">Suka</span> gatiyaṃ, sundaraṃ<a name="M0.0425"></a>, suṭṭhu vā manussasaddaṃ kāyatīti <span class="bld">suko.</span> Dvayaṃ kukkuṭamatte. Tambā cūḷā yassa. Kukkuṭatīti <span class="bld">kukkuṭo, kuka, vaka</span> ādāne vā, aṭo.</p>
  1752. <p class="bodytext"><a name="para641"></a><span class="paranum">641</span>. Dvayaṃ nijjivhe. Natthi jivhā yassa <span class="bld">nijjivho.</span> Dvayaṃ koñcāsakuṇe. Itthiliṅgena mithunānaṃ nāmāni. <span class="bld">Koñca</span> koṭilyappībhāvesu, a, <span class="bld">koñcā. Kanta</span> chedane, yu, nadādi, assu. Kuṇḍanīpi, <span class="bld">kuṇḍa</span> dāhe.</p>
  1753. <p class="bodytext">Dvayaṃ cakkavāke. Cakkena cakkasaddena uccate <span class="bld">cakkavāko,</span> ṇo. <span class="bld">Vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkamiccāvhā yassa, rathaṅgāvhayanāmakopi, rathaṅgaṃ cakkaṃ, tassa avhayo rathaṅgāvhayo, so nāmaṃ assa <span class="bld">rathaṅgāvhayanāmako,</span> tena rathaṅganāmo rathacaraṇasamāno avhayo coccate.</p>
  1754. <p class="bodytext">Lakkhitalakkhaṇā cātra, lakkhaṇopacaritavuttiyā, goṇamukhyāya vā vuttiyā lakkhitena atthena yatra atthantaraṃ lakkhyate, sā <span class="bld">lakkhitalakkhaṇā.</span> Yathā ‘‘rathāvayavāyudho’’ iccatra rathāvayavasaddena cakkaṃ lakkhyate, na tadākati tannāmo cāyudhaviseso. ‘‘Pantiratho’’iccatra pantisaddena dasakkharaṃ chando lakkhyate, na dasasaddo, tehi tu āyudharathasaddasanniveso ‘‘cakkāvayavāyudho, dasaratho’’ iti devaviseso, rājaviseso ca lakkhyate, tathātrāpi ‘‘rathaṅga’’ntyanena rathekadeso lakkhīyate, ‘‘avhāyate’’iccanena ca paribhāsanaṃ, na tenāpi vākasaddo. Tehi ca aññamaññasanniveso cakkavākoti pakkhiviseso <a name="M0.0426"></a> lakkhīyateti guṇato sukkādīhi evaṃgatā goṇī vutti.</p>
  1755. <p class="bodytext">Dvayaṃ cātake. Ayaṃ meghajalapāyī, <span class="bld">sara</span> hiṃsāyaṃ, saraṇaṃ sāro, taṃ gacchatīti <span class="bld">sāraṅgo.</span> ‘‘Cātake hariṇe pume, sāraṅgo sabale tisū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 23.23]</span> <span class="bld">rabhaso. Cata</span> yācane, ṇvu, thokakopi, thokaṃ kaṃ jalaṃ īhanīyaṭṭhena assatthi <span class="bld">thokako.</span></p>
  1756. <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. Dvayaṃ pakkhibiḷāle. <span class="bld">Tula</span> ummāne, iyo. Pakkhayutto biḷālo, ‘‘sū’’.</p>
  1757. <p class="bodytext">Dvayaṃ rukkhakīṭakhādake. Sataṃ pattāni assa. Sarati kīṭeti <span class="bld">sāraso,</span> so, ‘‘khāva sā’’.</p>
  1758. <p class="bodytext">Dvayaṃ kākehi saddhiṃ nīḷaṃ katvā vasanake sukkasakuṇe. <span class="bld">Vaka</span> ādāne, a. Setavaṇṇatāya sukko ca so kākehi saddhiṃ nivāsanato, kākasaṇṭhānattā vā kāko ceti <span class="bld">sukkakāko.</span></p>
  1759. <p class="bodytext">Dvayaṃ visakaṇṭhikāyaṃ. <span class="bld">Bala</span> pāṇane, ṇvu, dīgho, āko vā. Visasadiso kāḷavaṇṇo kaṇṭho yassā sā <span class="bld">visakaṇṭhikā,</span> etissā pumo nāma na vijjati. Vuttañca apadāne –</p>
  1760. <p class="gatha1">‘‘Yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā;</p>
  1761. <p class="gathalast">Meghesu gajjamānesu, gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā’’ti <span class="note">[apa. thera. 1.1.511]</span>.</p>
  1762. <p class="bodytext"><a name="para643"></a><span class="paranum">643</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0427"></a> kaṅke. Lohasadiso piṭṭhi yassa <span class="bld">lohapiṭṭho. Kaṅka</span> lolye, a, <span class="bld">kaṅko.</span></p>
  1763. <p class="bodytext">Dvayaṃ pattakaṇṭhe. Khañjo viya caratīti <span class="bld">khañjarīṭo,</span> īṭo. Passantānaṃ khaṃ sukhaṃ janetīti <span class="bld">khañjano. Khañja</span> gativekalye vā, yu.</p>
  1764. <p class="bodytext">Dvayaṃ gāmacāṭake, cāṭakamatte vā. Kalahaṃ ravatīti <span class="bld">kalaviṅko,</span> yadādi. Kaṃ sukhaṃ lunātīti vā <span class="bld">kalaviṅko,</span> iko, niggahītāgamo ca. <span class="bld">Caṭa</span> bhede, ṇvu, <span class="bld">cāṭako.</span></p>
  1765. <p class="bodytext">Dvayaṃ veḷuriyacchavilome citrapakkhe ‘‘suvaṇṇacūḷe’’ti khyāte. <span class="bld">Dibha</span> santhambhe, dvittaṃ, bindāgamo ca. ‘‘Ki’’iti saddaṃ karotīti <span class="bld">kikī,</span> ṇī, cāso, divipi <span class="note">[cāso kikīdivi (amara 15.16)]</span>.</p>
  1766. <p class="bodytext"><a name="para644"></a><span class="paranum">644</span>. Dvayaṃ meghasāme ‘‘ṭī-ṭau’’iti khyāte. Kadambayogā <span class="bld">kādambo.</span> Kāḷavaṇṇo haṃso <span class="bld">kāḷahaṃso,</span> kālahaṃsopi.</p>
  1767. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0428"></a> ‘‘ṅahe-ḍo’’iti khyāte sakuṇe. Sakunto vutto, ‘‘sakunto pakkhibhedasmiṃ, bhāsapakkhīkhagesu ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span> Sundarākārena pakkhena yutto sakuṇo bhāsapakkhī, ‘‘bhāsanto sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgahe.</span></p>
  1768. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘nvā-mī-sve’’iti khyāte nīlapakkhini. Dhūmyaṃ dhūmaṃ aṭati sahatīti <span class="bld">dhūmyāṭo,</span> ṇo. Kāḷavaṇṇatāya kucchitaṃ liṅgaṃ yassa. Bhiṅgopi.</p>
  1769. <p class="bodytext">Dvayaṃ jalakukkuṭe. <span class="bld">Dā</span> lavane,ti, dāti ūhati ussahatīti <span class="bld">dātyūho,</span> khaṇḍitaddhaniiccattho. Kāle sassamutumhi kaṇṭho kaṇḍaddhani yassa <span class="bld">kāḷakaṇṭhako,</span> samāsante ko.</p>
  1770. <p class="bodytext"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>. Khuddādi madhucchiṭṭhakarādiko kammabhūto ‘‘makkhikābhedo’’tyuccate, <span class="bld">makkhi</span> saṅghāte, ṇvu, makkhikā, tāsaṃ bhedo <span class="bld">makkhikābhedo.</span> Piṅgalamakkhikāyaṃ ‘‘mhaṇa’’iti khyātāyaṃ dvayaṃ. <span class="bld">Ḍaṃsa</span> ḍaṃsane, ḍaṃso. Daṃsopi, <span class="bld">ḍaṃsa</span> khādane vā, piṅgalamakkhikātivaṇṇanāmaṃ.</p>
  1771. <p class="bodytext">Makkhikāya aṇḍaṃ āsāṭikā nāma, <span class="bld">saṭa</span> avayave, ṇvu. Dvayaṃ ‘‘nhaṃ’’iti khyāte. Paṭaṃ gacchatīti <span class="bld">paṭaṅgo,</span> pataṅgopi, sarati hiṃsatīti <span class="bld">salabho,</span> abho, <span class="bld">la</span>ttaṃ, <span class="bld">sala</span> gamane vā.</p>
  1772. <p class="bodytext"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0429"></a> ‘‘cheṃ’’iti khyāte, <span class="bld">maka</span> pāṇe, aso, <span class="bld">makaso.</span> Dvayaṃ nidāghe nuhādīsu varaṇakamakkhikāyaṃ. ‘‘Cīrī’’ti saddāyatīti <span class="bld">cīrī, ciri</span> hiṃsāyaṃ vā, nadādi, dīghādi. <span class="bld">Jhalla</span> sadde, ṇvu, <span class="bld">jhallikā.</span></p>
  1773. <p class="bodytext">Dvayaṃ tālapattādyantaresu nilīnāyaṃ cammapattāyaṃ. Jatu viya <span class="bld">jatukā,</span> upamāne ko, ‘‘rāmaṭhe jatukaṃ camma-pattajatukaresu thī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 19.40]</span> hi <span class="bld">rabhaso.</span> Ajinaṃ cammaṃ pattaṃ yassā <span class="bld">ajinapattā.</span> Dvayaṃ haṃsasāmaññe. Hanti addhānaṃ <span class="bld">haṃso.</span> Seto chado pattaṃ yassa. Yathākathañci byuppattīti vuttattā asetacchadepi, cakkaṅgo, mānasokopi, cakkassa cakkavākasseva aṅgāni yassa. Mānasaṃ saro oko yassa.</p>
  1774. <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. Ye <span class="bld">rattehi</span> lohitehi <span class="bld">pādatuṇḍehi</span> caraṇacañcūhi visiṭṭhā sitā ca sarīre, te rājahaṃsā nāma, haṃsānaṃ rājāno <span class="bld">rājahaṃsā.</span></p>
  1775. <p class="bodytext">Malīnehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye te mallikākhyā, <span class="bld">mala, malla</span> dhāraṇe, i, saññāyaṃ ko, ‘‘malliko haṃsabhede ca, tiṇasūle ca mallike’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 15.24]</span> <span class="bld">ruddo. Ākhyā</span>saddena bahubbīhi. <span class="bld">Asitehi</span> kaṇhehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye, te dhataraṭṭhā, dhataraṭṭhānaṃ apaccāni <span class="bld">dhataraṭṭhā</span>ti, ṇo.</p>
  1776. <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. Tikaṃ <a name="M0.0430"></a> tiracchāne. Tiriyaṃ añcayatīti <span class="bld">tiraccho,</span> tiriyassa tiro, <span class="bld">añca</span>tissa <span class="bld">ccho. Yu</span>mhi <span class="bld">tiracchāno,</span> tiracchānoyeva <span class="bld">tiracchānagataṃ,</span> tabbhāvaṃ vā gataṃ pattaṃ, tesu vā gataṃ antogadhanti <span class="bld">tiracchānagataṃ, siyā</span>ti pakatyānapekkhakriyāpadaṃ, bhavatyattho vā hi karotyattho vā kadāci pakatyānapekkho bhavati, na pana vikatyānapekkho. Tathā kadāci ubhayāpekkhopi bhavati, na panubhayānapekkhoti sabbatrevaṃ. Sīhādivaggo.</p>
  1777. <p class="centered">Araññādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1778. <p class="title">7. Pātālavaggavaṇṇanā</p>
  1779. <p class="bodytext"><a name="para649-650"></a><span class="paranum">649-650</span>. Catukkaṃ pātāle. Adharaṃ bhuvanaṃ <span class="bld">adhobhuvanaṃ.</span> Patanti asmiṃ <span class="bld">pātālaṃ,</span> alo, majjhe dīgho. Nāgānaṃ loko. Rasāya talaṃ <span class="bld">rasātalaṃ.</span></p>
  1780. <p class="bodytext"><span class="bld">Sobbha</span>ntaṃ <a name="M0.0431"></a> chiddamatte. <span class="bld">Raṇa</span> sadde, dho, <span class="bld">na</span>ttaṃ, yadādi. <span class="bld">Vara</span> dittiyaṃ. Vigato varo vāraṇaṃ assa <span class="bld">vivaraṃ, chidi</span> dvidhākaraṇe, do. <span class="bld">Kuha</span> vimhayane, aro. <span class="bld">Susa</span> sosane, iro. <span class="bld">Bila</span> bhedane, a. <span class="bld">Susa</span>to i, <span class="bld">susi.</span> Chinditvā gacchatīti <span class="bld">chiggalaṃ,</span> yadādi. Suṭṭhu abbhaṃ ākāsaṃ asmiṃ <span class="bld">sobbhaṃ.</span></p>
  1781. <p class="bodytext">‘‘Susira’’nti chiddasāmaññe yaṃ napuṃsakavacanaṃ, taṃ <span class="bld">sacchidde</span> chiddavati dabbe tīsu, yathā ‘‘susiro rukkho, susirā ciñcā, susiraṃ kaṭṭha’’nti.</p>
  1782. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhūmichidde. <span class="bld">Kāsa</span> dittiyaṃ, u. <span class="bld">Ava</span> rakkhaṇe, aṭo, <span class="bld">āvāṭo,</span> avāṭopi. Dvayaṃ sappānaṃ rājini. Vasu ratanaṃ yassatthīti <span class="bld">vāsukī.</span></p>
  1783. <p class="bodytext"><a name="para651"></a><span class="paranum">651</span>. Dvayaṃ nāgānaṃ rājini. Devehipyassanto nopaladdhoti <span class="bld">ananto,</span> sesopi, <span class="bld">sisa</span> hiṃsāyaṃ, sisati kappanteti <span class="bld">seso, a.</span></p>
  1784. <p class="bodytext">Dvayaṃ ajagare. <span class="bld">Vaha</span>tismā <span class="bld">aso, vāhaso.</span> Ajaṃ chāgaṃ gilatīti <span class="bld">ajagaro,</span> a, issattaṃ, lassa <span class="bld">ra</span>ttañca. Sayīpi, sayanasīlo <span class="bld">sayī.</span></p>
  1785. <p class="bodytext">Dvayaṃ gonasasappe ‘‘ṅā-cve’’iti khyāte. Gavasseva nāsā assāti <span class="bld">gonaso,</span> saññāyaṃ <span class="bld">nāsa</span>saddassa <span class="bld">naso</span> kato <span class="note">[pāṇini 5.4.119]</span>. Tilaṃ icchatīti <span class="bld">tiliccho,</span> tiriyaṃ añcatīti vā <span class="bld">tiliccho,</span> yadādi.</p>
  1786. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0432"></a> deḍḍubhe, yo ‘‘jalasappo’’ti vuccati. Deḍḍunā rājiyā ubhatīti <span class="bld">deḍḍubho.</span> Piṭṭhe rājiyogā <span class="bld">rājulo,</span> ulo, badhirasappepyete.</p>
  1787. <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. Kambalo ca assataro cāti ime dve nāgakulā merupāde vasanti.</p>
  1788. <p class="bodytext">Dvayaṃ vesmanivuṭṭhasappe. ‘‘Vammanī’’tipi pāṭho. ‘‘Asuddo gharasappo’’ti vuttattā nibbisatāya amāritattā sīlayuttaṃ attā mano yasmiṃ <span class="bld">silutto,</span> assu, rassādi.</p>
  1789. <p class="bodytext">Dvayaṃ rukkhaggādīsu nivuṭṭhasappe. Nīlo harito sappoti <span class="bld">nīlasappo.</span> ‘‘Nīlo kaṇhamhi harite’’ti hi <span class="bld">tārapālo.</span> Paṭhamakāle silāyaṃ bhavatīti <span class="bld">silābhu.</span></p>
  1790. <p class="bodytext"><a name="para653-654"></a><span class="paranum">653-654</span>. <span class="bld">Visadhara</span>ntaṃ sappamatte. Āsiyaṃ visaṃ etassa <span class="bld">āsīviso,</span> āsī sappadāṭhā. <span class="bld">Bhuja</span> koṭilye, kuṭilāyamāno gacchatīti <span class="bld">bhujaṅgo,</span> evaṃ <span class="bld">bhujago, bhujaṅgamo</span> ca. <span class="bld">Ahi</span> gamane, i. Saranto sappati gacchatīti <span class="bld">sarīsapo,</span> assī, saṃyogalopo, aluttasamāsoyaṃ, bhujaṅgabhujaṅgamāpi, sabbadharakate pana ‘‘bhusaṃ, punappunaṃ vā kuṭilaṃ sappatīti <a name="M0.0433"></a> sarīsapo’’ti vuttaṃ. Phaṇayogā, ī, <span class="bld">phaṇī. Sappa</span>tismā a, bhūmiphuṭṭhena gattena gati sappanaṃ. Araṃ sīghaṃ gacchatīti <span class="bld">alagaddo, ma</span>ssa <span class="bld">do, ra</span>ssa <span class="bld">la</span>ttañca, alagaddo, jalasappepyayaṃ, ‘‘alagaddo jalavāḷo’’ti <span class="note">[amara 8.5]</span> hi <span class="bld">amarasīho.</span> Bhogo phaṇikāyo, taṃyogā <span class="bld">bhogī.</span> Pannaṃ gacchatīti <span class="bld">pannago,</span> pādehi vā na gacchatīti <span class="bld">pannago.</span> Dve jivhā assa. Urasā gacchatīti <span class="bld">urago.</span> Visesena ālāti gaṇhāti āyunti <span class="bld">vāḷo, la</span>ssa ḷattaṃ, <span class="bld">vā</span> gamane vā, alo. Dīghasarīratāya <span class="bld">dīgho.</span> Dīghā piṭṭhi yassa, samāse ko. Udarameva pādo yassa. Visaṃ dharati. Cakkī, kuṇḍalī, gūḷhapādo, cakkhussavo, kākodaro, dabbīkaro, bilesayo, jimhago, pavanāsanopi. Sirasi cakkayogā <span class="bld">cakkī.</span> Kuṇḍalamiva vapu assatthīti taṃyogā <span class="bld">kuṇḍalī.</span> Cakkhunā suṇotīti <span class="bld">cakkhussavo.</span> Kākodaramiva udaraṃ assa. Dabbigatikattā phaṇā dabbī, taṃ karoti bandhatīti <span class="bld">dabbīkaro.</span> Sāmaññaniddesepi kaṇhasappādiyeva dabbīkaro. Jimhaṃ kuṭilaṃ gacchatīti. Pavanāsano vātabhojī.</p>
  1791. <p class="bodytext"><span class="bld">Phaṇino</span> sappassa <span class="bld">tanu</span> kāyo bhogo nāma. Bhujatīti <span class="bld">bhogo, bhuja</span> koṭilye, ṇo.</p>
  1792. <p class="bodytext"><a name="para655-656"></a><span class="paranum">655-656</span>. Dvayaṃ sappassa dāṭhāyaṃ. Asati yena asaṃ, mukhaṃ, tasmiṃ bhavā <span class="bld">āsī,</span> sappassa dāṭhā dantuttamā. Dvayaṃ sappassa jiṇṇatace<a name="M0.0434"></a>, nimuccate yasmā sappoti, ṇo. Kañcukasadisattā <span class="bld">kañcuko. Samā</span> tulyatthā.</p>
  1793. <p class="bodytext">Dvayaṃ visamatte. Soṇipathagataṃ visati dehanti <span class="bld">visaṃ, visa</span> pavesane. Giratīti <span class="bld">garaḷaṃ,</span> aḷo.</p>
  1794. <p class="bodytext">Halāhalo, kāḷakūṭo, <span class="bld">ādi</span>nā kākolādayo ca sattāti ime nava <span class="bld">tabbhedā</span> tassa visassa bhedā. Vuttañca –</p>
  1795. <p class="gatha1">‘‘Pume paṇḍe ca kākola-kāḷakūṭahalāhalā;</p>
  1796. <p class="gatha2">Soraṭṭhiko sukkikeyyo, brahmaputto padīpano;</p>
  1797. <p class="gathalast">Dārado vacchanābho ca, visabhedā ime navā’’ti <span class="note">[amara 8.10-11]</span>.</p>
  1798. <p class="bodytext">Tatra halāhalo pume, <span class="bld">vā</span>kārena napuṃsakepi, ‘‘hālāhala’’nti hi <span class="bld">tikaṇḍasese</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 1.8.5]</span> dīghādipi. Tālapatrasaṇṭhāno nīlapatro gothanākatiphalo gaccho halāhalo. Assa ca samīpe rukkhādayo ḍayhante. Himavati, kikkindāyaṃ, koṅkaṇesu, dakkhiṇasamudde ca jāyate, hanatīti halo, a, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">lo,</span> halānampi halo <span class="bld">halāhalo,</span> majjhadīgho. Tiriyalekhāya citaṃ dvijapadehi yuttaṃ, tathā gaṇṭhibhi byāpitaṃ bindubhideva yaṃ ghanatarehi, taṃ kāḷakūṭaṃ. Idañca puthumālināmassāsurassa soṇitamhā eva asurasamaye <span class="note">[devāsuraraṇe (?)]</span> samuppannassa assattharukkhasadisassa rukkhassa niyyāso, ahicchattamalayakoṅkaṇasiṅgaverapabbatādīsu coppajjate. Vaṇṇena kāḷañca taṃ sattānaṃ jīvitaharaṇato lohamuggarasadisatāya kūṭañceti <span class="bld">kāḷakūṭaṃ.</span></p>
  1799. <p class="gatha1">Brahmaputto tu kapilo, malayaddibhavo kharo;</p>
  1800. <p class="gathalast">Padīpano tu dahano, rattavaṇṇo’ñjanaddijo <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 8.10-11]</span>.</p>
  1801. <p class="bodytext">Darade <a name="M0.0435"></a> bhavo <span class="bld">dārado,</span> suppabhanāmako taṃdesapasiddho ca. Vacchanābho sinduvārapattasadiso ca taṃsamīpe rukkho na vaddhate, taṃsamphassavāyu ca jarayati, viñjhāyaṃ, kikkindāyañca jāyate, evaṃ visantarānampi sarūpaṃ āgamato viññeyyaṃ.</p>
  1802. <p class="bodytext">Dvayaṃ dhanatthaṃ sappaggāhe. Vāḷaṃ sappaṃ gaṇhanasīlatāya <span class="bld">vāḷagāhī.</span> Ahino tuṇḍena mukhena dibbatīti <span class="bld">ahituṇḍiko,</span> ṇiko, ‘‘vāḷaggāho’hituṇḍiko’’ti <span class="note">[amarakose 8.11-gāthāyampi]</span> <span class="bld">amaramālā.</span></p>
  1803. <p class="bodytext"><a name="para657"></a><span class="paranum">657</span>. Tikaṃ niraye. Ayo iṭṭhaphalaṃ, so niggato asmāti <span class="bld">nirayo,</span> nindito rayo gamanaṃ etthāti vā <span class="bld">nirayo.</span> Duṭṭhā gati <span class="bld">duggati.</span> Apuññe netīti <span class="bld">narako,</span> ṇvu, <span class="bld">ra</span>nto ca, <span class="bld">narako.</span></p>
  1804. <p class="bodytext">Tesu nirayesu yo ‘‘mahānirayo’’ti vutto, so aṭṭhadhā hotīti taṃ dasseti <span class="bld">‘‘sañjīvo’’</span>ccādinā silokena. Marantāpi kammaphalānubhavanatthaṃ punappunaṃ jīvanti asmiṃ <span class="bld">sañjīvo.</span> Yattha niraye nerayikānaṃ sarīrāni vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttena saññāṇaṃ katvā vāsiyā tacchanti, so <span class="bld">kāḷasutto.</span> Bhusaṃ, punappunaṃ vā dukkhitasaddena ravanti asmiṃ <span class="bld">roruvo,</span> mahanto ca so roruvo cāti <span class="bld">mahāroruvo.</span> Puna ‘‘roruvo’’ti cūḷaroruvo vutto. Bhusaṃ patanti <a name="M0.0436"></a> asmiṃ <span class="bld">patāpano,</span> ‘‘vīci taraṅge appe cā’’ti <span class="bld">ruddo,</span> natthi sukhassa vīci lesopi atrāti <span class="bld">avīci,</span> ‘‘vīci sukhataraṅgesū’’ti <span class="bld">tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.3.78]</span>, tasmā natthi vīci sukhaṃ etthāti <span class="bld">avīci.</span> Samantato āgatehi pabbatehi haññanti atrāti <span class="bld">saṅghāto.</span> Tapanti atra <span class="bld">tāpano, iti</span>saddo aṭṭhannaṃ parisamāpanattho.</p>
  1805. <p class="bodytext"><a name="para658"></a><span class="paranum">658</span>. <span class="bld">Tattha</span> nirayesu vetaraṇī ca lohakumbhī cāti ime dve nirayā <span class="bld">jalāsayā</span> jalādhārā, te ca thiyaṃ, taraṇī nāvā, sā natthi yassaṃ <span class="bld">vetaraṇī.</span> Lohamayā kumbhī <span class="bld">lohakumbhī.</span></p>
  1806. <p class="bodytext">Dvayaṃ nirayapāle. Kāraṇā yātanā, sā ca tibbavedanā, taṃ karotīti <span class="bld">kāraṇiko.</span> Nirayagatasatte pātīti <span class="bld">nirayapo.</span></p>
  1807. <p class="bodytext">Dvayaṃ nirayagatasatte. Nirayaṃ gacchatīti <span class="bld">nerayiko.</span> Narakaṃ gacchatīti <span class="bld">nārako.</span></p>
  1808. <p class="bodytext"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>. <span class="bld">Udadhi</span> pariyantaṃ samuddassa nāmaṃ. Aṇṇo jalaṃ, so vāti gacchati yasmiṃ <span class="bld">aṇṇavo,</span> aṇṇo yasmiṃ vijjatīti vā <span class="bld">aṇṇavo,</span> assatthyatthe vo. Sagarehi rājakumārehi khato <a name="M0.0437"></a> <span class="bld">sāgaro,</span> sānaṃ dhanānaṃ ākaroti vā <span class="bld">sāgaro, ka</span>ssa <span class="bld">go, sāga</span> saṃvaraṇe vā, aro. Sandateti <span class="bld">sindhu, sanda</span> savane, yadādi. <span class="bld">Udi</span> kledane, sammā klidanti candodaye asmā āpānīti <span class="bld">samuddo.</span> Jalāni, udakāni ca nidhīyante, dhīyante cātrāti <span class="bld">jalanidhi, udadhi</span> ca, <span class="bld">udaka</span>ssa <span class="bld">udā</span>deso.</p>
  1809. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa</span> samuddassa khīraṇṇavo, <span class="bld">ādi</span>nā lavaṇodo, dadhyudo, ghatodo, ucchurasodo, madirodo, sādudako cāti ime satta mahaṇṇavavisesā bhavanti <span class="note">[byākhyāsudhā 1.10.2]</span>. Khīravaṇṇo aṇṇavo <span class="bld">khīraṇṇavo.</span></p>
  1810. <p class="bodytext"><a name="para660"></a><span class="paranum">660</span>. <span class="bld">Assa</span> samuddassa <span class="bld">kūladeso</span> tīradeso velā nāma, vigacchanti irā yassaṃ <span class="bld">velā,</span> lattaṃ. Cakkamiva <span class="bld">salilānaṃ</span> jalānaṃ <span class="bld">bhamo</span> bhamanaṃ āvaṭṭo nāma, āvaṭṭanti jalāni atrāti <span class="bld">āvaṭṭo.</span></p>
  1811. <p class="bodytext">Tikaṃ bindumhi. <span class="bld">Thu</span> abhitthave, vo, usse. <span class="bld">Vidi</span> avayave, u, <span class="bld">bindu. Phusa</span> phusane, to, <span class="bld">phusitaṃ.</span> Pākāre, gehāditittiyañca jalaniggamo <span class="bld">bhamo</span> nāma, <span class="bld">bhamu</span> anavaṭṭhāne.</p>
  1812. <p class="bodytext"><a name="para661"></a><span class="paranum">661</span>. Siloko udake. <span class="bld">Āpa</span> byāpane, appoti sabbatrāti <span class="bld">āpo.</span> Pātabbanti <span class="bld">payo, pā</span> pāne, ṇyo. Rasso<a name="M0.0438"></a>, <span class="bld">payo. Jala</span> dhaññe, a. Vārayati ninnonatanti <span class="bld">vāri, vara</span> nisedhe, ṇi, vārayati pipāsanti vā <span class="bld">vāri.</span> Pīyateti <span class="bld">pānīyaṃ,</span> anīyo. Salatīti <span class="bld">salilaṃ, sala</span> gatiyaṃ, ilo. <span class="bld">Udi</span> kledane, ṇvu, <span class="bld">u</span>lopo, dakaṃ pipāsacchedaṃ karotīti vā <span class="bld">dakaṃ,</span> ‘‘dā dānacchedadhātū’’ti <span class="note">[ekakkharakosa 20 gāthā]</span> hi <span class="bld">ekakkharakose,</span> rasso. <span class="bld">Ana</span> sadde, a, dvittaṃ, <span class="bld">ara</span> gamane vā, to, <span class="bld">annā</span>deso, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. <span class="bld">Nī</span> naye, īro. <span class="bld">Vana</span> sambhattiyaṃ. Vanīyate pipāsehīti <span class="bld">vanaṃ. Vā</span> gamane, alo. Tāyate pālayateti <span class="bld">toyaṃ, tā</span> pālane, curādi, yo, ākārassottaṃ. <span class="bld">Amba</span> sadde, u, <span class="bld">ambu. Udi</span> pasavanakledanesu, ṇvu, <span class="bld">udakaṃ. Kara</span> karaṇe, kvi, <span class="bld">kaṃ.</span> Kamalaṃ, khīrampi, <span class="bld">kamu</span> icchākantīsu, alo. <span class="bld">Khanu</span> hiṃsāyaṃ, īro, <span class="bld">na</span>lopo, <span class="bld">khī</span> khaye vā, khīraṃ.</p>
  1813. <p class="bodytext"><a name="para662"></a><span class="paranum">662</span>. Catukkaṃ taraṅge. Taranto gacchati, tīraṃ vā gacchatīti <span class="bld">taraṅgo,</span> aluttasamāso, paratra īssattaṃ. Sayameva bhijjateti <span class="bld">bhaṅgo,</span> a. <span class="bld">Ūha</span> vitakke, mi, <span class="bld">ha</span>lopo, <span class="bld">ūmi, ara</span> gamane vā, mi, assū, <span class="bld">ra</span>lopo. Vimhayaṃ vicittaṃ cinotīti <span class="bld">vīci,</span> i, upasaggassa dīgho, ete dve pumitthiyaṃ.</p>
  1814. <p class="bodytext">Ullolo, kallolo cāti idaṃ dvayaṃ mahāvīcīsu kathyate, <span class="bld">lola</span> ummādane, ullolayatīti <span class="bld">ullolo,</span> ṇo, <span class="bld">ula</span> gamane vā, olo, dvittaṃ. <span class="bld">Kalla</span> sadde, olo, <span class="bld">kallolo.</span></p>
  1815. <p class="bodytext"><a name="para663"></a><span class="paranum">663</span>. Silokaddhaṃ <a name="M0.0439"></a> kaddame. Jalaṃ balate <span class="bld">jambālo,</span> kammani ṇo, <span class="bld">ma</span>kāro vaṇṇavikāro. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, alo. <span class="bld">Paca</span> vitthāravacane, kammani ṇo. <span class="bld">Cikkha</span> vacane, alo, dvittaṃ. <span class="bld">Kada</span> madde, amo, dvittaṃ.</p>
  1816. <p class="bodytext">Chakkaṃ vālukāyaṃ. <span class="bld">Pula</span> mahatthe, ino, <span class="bld">ḷa</span>ttaṃ. <span class="bld">Vala</span> saṃvaraṇe, ṇvu, assu, <span class="bld">vālukā,</span> thī. <span class="bld">Vaṇṇa</span> sadde, <span class="bld">vaṇṇo. Mara</span> pāṇacāge, u, <span class="bld">maru,</span> devepi. <span class="bld">Ara</span> gamane, u, assu, <span class="bld">uru,</span> mahantepi, vaṇṇo ca maru ca uru ca <span class="bld">vaṇṇamarūru. Sica</span> paggharaṇe, to, <span class="bld">sikatā,</span> thī.</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para664"></a><span class="paranum">664</span>. Jalamajjhagataṃ talaṃ kammabhūtaṃ ‘‘antarīpaṃ, dīpo’’ti coccate. Dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antaragataṃ <span class="bld">antarīpaṃ,</span> ākārassī. ‘‘Antarīya’’nti vā pāṭho, tadā dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antare bhavaṃ <span class="bld">antarīya</span>nti viggaho, akārassī. Dvidhāgatāni āpāni asmiṃ hetubhūteti <span class="bld">dīpo. Va</span>kāra<span class="bld">ā</span>kārānaṃ lopo, issī ca, <span class="bld">dīpo, vā</span>kārena dīpampi.</p>
  1818. <p class="bodytext">Pañcakaṃ tīrassa nāmaṃ. <span class="bld">Pāra tīra</span> kammasampattiyaṃ, curādi, a. <span class="bld">Kūla</span> āvaraṇe, ṇo. <span class="bld">Rudha</span> āvaraṇe, <span class="bld">rodhaṃ.</span> Aññapārādinivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘patīra’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Taṭa</span> ussaye, a, thiyaṃ, taṭī.</p>
  1819. <p class="bodytext"><a name="para665"></a><span class="paranum">665</span>. Paramhi <a name="M0.0440"></a> tīrasmiṃ <span class="bld">pāra</span>saddo, so ca napuṃsake, <span class="bld">pāra tīra</span> kammasampattiyaṃ, <span class="bld">pāra</span> sāmatthiye vā, pārayati taraṅgādayo vāretunti <span class="bld">pāraṃ.</span> Orantutīraṃ ‘‘apāra’’ntyuccate, avare tīradese bhavaṃ <span class="bld">oraṃ,</span> ṇo. Pārato aññaṃ tīraṃ <span class="bld">apāraṃ.</span></p>
  1820. <p class="bodytext">Pañcakaṃ uḷumpe. Uḷuto dakato pāti rakkhati uḷupo, soyeva niggahītāgamavasena <span class="bld">uḷumpo.</span> Plavati, plavanti anenāti vā <span class="bld">plavo, plava</span> gamane, gamanaṃ atra jalagamanaṃ. <span class="bld">Kula</span> santāne, a, ke ulati gacchatīti vā <span class="bld">kullo,</span> a, dvittaṃ. Taranti anena <span class="bld">taro, tara</span> plavataraṇesu. Gamanāgamanavasena punappunaṃ jale aranti yāya, sā <span class="bld">paccarī,</span> a, nadādi.</p>
  1821. <p class="bodytext"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>. Tikaṃ nāvāyaṃ. Taranti yāya <span class="bld">taraṇī,</span> yu, nadādi, <span class="bld">i</span>paccaye tari, <span class="bld">ī</span>mhi tu <span class="bld">tarī. Nu</span> thutiyaṃ, a, vuḍḍhāvādesā, <span class="bld">nāvā.</span> Dvayaṃ laṅkārathambhe. <span class="bld">Kūpa</span> gamane, ṇvu, <span class="bld">kūpako, a</span>paccayo vā, tadā sakatthe ko. <span class="bld">Kamu</span> icchāyaṃ, bho, sakatthe ko, assu ca, <span class="bld">kumbhakaṃ.</span></p>
  1822. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘pe seṃ’’iti khyāte. Tarassa pacchābhāge bandhitabboti <span class="bld">pacchābandho.</span> Ga’micchitadisaṃ aṭati yena <span class="bld">goṭaviso,</span> iso, <span class="bld">ava</span>nto ca assottañca, <span class="bld">goṭaviso.</span> Dvayaṃ ‘‘pe tamā’’iti <a name="M0.0441"></a> khyāte. Nāvāya kaṇṇo viya kaṇṇo, mahanto kenipāto, tena pavahaṇapatisavanato, taṃ dharatīti, kammani ṇo. Nāvāya yutto <span class="bld">nāviko.</span></p>
  1823. <p class="bodytext"><a name="para667"></a><span class="paranum">667</span>. Dvayaṃ nāvāya gamanopāye. Arati yenāti <span class="bld">arittaṃ,</span> chadādīhi tatraṇa, ikārāgamo, dvittañca. Ke jale nipātiyate <span class="bld">kenipāto,</span> aluttasamāsoyaṃ.</p>
  1824. <p class="bodytext">Dvayaṃ niyāmake. Poto pavahanaṃ, taṃ vāhayatīti <span class="bld">potavāho.</span> Niyacchati potanti <span class="bld">niyāmako, yamu</span> uparame, <span class="bld">ni</span>pubbo gamane, ṇvu, <span class="bld">niyāmako,</span> curādi. Niyāmakepi.</p>
  1825. <p class="bodytext">Ye vāṇijā nāvāya vāṇijakammaṃ ācaranti, te saṃyattikā nāma, saṃyānaṃ saṃyātrā, dīpantaragamanaṃ, traṇa, sā payojanametesaṃ <span class="bld">saṃyattikā,</span> ṇiko, <span class="bld">ra</span>lopo, rasso ca. <span class="bld">Ta</span>paccayena vā siddhaṃ. Potavāṇijāpi, poto pavahanaṃ, tassa vāṇijā.</p>
  1826. <p class="bodytext"><a name="para668"></a><span class="paranum">668</span>. Laṅkārādayo, phiyādayo ca nāvāya <span class="bld">aṅgā</span> avayavā. Lo indo, tassa kāraṇaṃ <span class="bld">laṅkāro.</span> Vaṭo vuccati sivaṭo, tadākāratāya <span class="bld">vaṭākāro.</span> ‘‘Vaṭo kamadde <a name="M0.0442"></a> nigrodhe’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgaho. Phā</span> vuḍḍhiyaṃ, iyo, <span class="bld">phiyo.</span></p>
  1827. <p class="bodytext">Dvayaṃ ‘‘talaka’’iti khyāte. <span class="bld">Pū</span> pavane, to, vuḍḍhi, pavahati niyāmaketi <span class="bld">pavahanaṃ. Vutta</span>nti kriyāpadaṃ. Dvayaṃ kaṭṭhambuvāhiniyaṃ, <span class="bld">duṇa</span> gatihiṃsāsu, a, nadādi, vuḍḍhi, <span class="bld">doṇī.</span> Ambuṃ neti yena <span class="bld">ambaṇaṃ,</span> ussattaṃ, <span class="bld">ṇa</span>ttañca, <span class="bld">amba</span> sadde vā, yu.</p>
  1828. <p class="bodytext"><a name="para669"></a><span class="paranum">669</span>. Tikaṃ gambhīre. <span class="bld">Gamu</span> gamane, īro, <span class="bld">bho</span>nto ca <span class="bld">ma</span>lopo ca, <span class="bld">gabhīro. Mā</span>lope tu <span class="bld">gambhīro,</span> gacchantā bhāyanti asminti vā <span class="bld">gabhīro, gambhīro</span> ca. <span class="bld">Ni</span>pubbo <span class="bld">mana</span> abhyāse, ṇo, <span class="bld">ma</span>ssa <span class="bld">no. Tabbipakkhato</span> gambhīraviparītato uttānaṃ nāma, uggataṃ tānaṃ pamāṇaṃ assa <span class="bld">uttānaṃ,</span> agambhīraṃ.</p>
  1829. <p class="bodytext">Dvayaṃ agādhe. <span class="bld">Gādha</span> patiṭṭhākaṅkhāsu, ganthe ca, natthi gādhaṃ yatra <span class="bld">agādhaṃ.</span> Na heṭṭhimatalaṃ phusati yatra <span class="bld">atalamphassaṃ.</span></p>
  1830. <p class="bodytext">Tikaṃ appasanne. Natthi acchabhāvo atra <span class="bld">anaccho.</span> Kalusaṃ pāpepi vuttaṃ. <span class="bld">Vila</span> bhedane, ṇo, <span class="bld">āvilo. Ava</span> rakkhaṇe vā, ilo.</p>
  1831. <p class="bodytext"><a name="para670"></a><span class="paranum">670</span>. Tikaṃ nimmale. <span class="bld">Cho</span> chedane, na chindati dassananti <span class="bld">accho,</span> ṇo, sacchopi, <span class="bld">sara</span> visaraṇe, to, <span class="bld">annā</span>deso. Natthi malaṃ etasmiṃ <span class="bld">vimalo. Gabhīrappabhutī gabhīrā</span>dayo <span class="bld">vimala</span>ntā tīsu liṅgesu.</p>
  1832. <p class="bodytext">Pañcakaṃ <a name="M0.0443"></a> kevaṭṭe. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe, īvaro. Macche hantvā jīvatīti <span class="bld">macchiko,</span> iko. Macche bandhati jālenāti <span class="bld">macchabandho,</span> macche vadhatīti vā <span class="bld">macchabandho,</span> niggahītāgamo, kaṃ jalaṃ, tassa īlakkhī, tāya vaṭṭo vaṭṭanaṃ assatthīti <span class="bld">kevaṭṭo.</span> Kevattopi, ṇo. Jāle niyutto, jālena hantīti vā <span class="bld">jāliko,</span> dāsopyatra, <span class="bld">dāsa</span> dāne, a, ‘‘dāso kevaṭṭabhaccesū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 10.15]</span> <span class="bld">ruddo.</span></p>
  1833. <p class="bodytext"><a name="para671-672"></a><span class="paranum">671-672</span>. <span class="bld">Jhasā</span>ntaṃ macche. <span class="bld">Masa</span> āmasane, cho, <span class="bld">mara</span>dhātuvasena vā siddho, <span class="bld">mara</span> pāṇacāge, ino, <span class="bld">ra</span>lopo. Mukhappadese puthūni lomāni assa <span class="bld">puthulomo.</span> Pāṭhīnādīnaṃ macchattā visesato alomakepyassa vutti. <span class="bld">Jhasa</span> hiṃsattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, a, <span class="bld">jhaso.</span> Aṇḍajo, visāro, sakalīpi, vicitraṃ sarati anena <span class="bld">visāro,</span> ṇo. Rohitādīnaṃ vakkalappāyo <span class="note">[battalappāyo (ka.)]</span> taco sakalaṃ. Taṃyogā, ī, <span class="bld">sakalī.</span></p>
  1834. <p class="bodytext">Rohitādayo, makarādayo ca macchappabhedā. <span class="bld">Ruha</span> janane, to, <span class="bld">rohito.</span> Vipāke madhurasattā <span class="bld">magguro,</span> vaṇṇavikāro, majjatīti vā <span class="bld">magguro,</span> ūro, <span class="bld">majja</span> suddhiyaṃ, <span class="bld">jja</span>ssa <span class="bld">gga</span>ttaṃ, rasso ca, <span class="bld">magguro,</span> ‘‘ṅā khū’’. Siṅgayuttatāya <span class="bld">siṅgī,</span> ṇo, nadādi, saṅgupi, sarati vātanti vā <span class="bld">siṅgī, sara</span> hiṃsāyaṃ, a, <span class="bld">ra</span>ssa <span class="bld">go,</span> assi, niggahītāgamo, nadādi, siṅgī, ‘‘ṅa cve’’. <span class="bld">Bala</span> <a name="M0.0444"></a> saṃvaraṇe, alo, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">jo, balajo,</span>’’ṅa pā’’. <span class="bld">Muñja</span> saddattho, <span class="bld">muñjo. Pū</span> pavane, uso, vuddhyāvādesā, <span class="bld">pāvuso,</span> mahāmukhamaccho, ‘‘ṅa ṭā’’.</p>
  1835. <p class="bodytext">Sattakkhattuṃ vaṅkatīti <span class="bld">sattavaṅko,</span> ‘‘ṅa se’’. Saha vaṅkena, saṃvijjamāno vā vaṅko yassa <span class="bld">savaṅko,</span> ‘‘ṅa mve’’. Naḷasaṇṭhāno mīno <span class="bld">naḷamīno,</span> ‘‘ṅa phau-yo’’. <span class="bld">Kaḍi</span> sannicayavadanekadesesu, ṇvu, <span class="bld">gaṇḍako,</span> ‘‘ṅa mā’’. <span class="bld">Sasu</span> hiṃsāyaṃ, u, assu, <span class="bld">susukā,</span> sakattheko, ‘‘ṅa-pau-ṭaye’’. Sayanato passena pharatīti <span class="bld">sapharī,</span> nadādi, <span class="bld">phara</span> pharaṇe, <span class="bld">sapharī</span> dvīsu, ‘‘ṅa khū-mā’’. Pāṇiggahaṇe mukhaṃ kiratīti <span class="bld">makaro,</span> yadādi.</p>
  1836. <p class="bodytext"><a name="para673"></a><span class="paranum">673</span>. Timiādayo satta mahāmacchā nāma. <span class="bld">Tima</span> addabhāve, timatīti <span class="bld">timi,</span> i, <span class="bld">timi</span> macchamattepi. <span class="bld">Gira</span> niggiraṇe, ṇo, <span class="bld">la</span>ttaṃ, issattaṃ. Timino galo <span class="bld">timiṅgalo,</span> niggahītāgamo. Vaṇṇena piṅgalatimirasadisatāya <span class="bld">timirapiṅgalo.</span> Ā bhuso nandatīti <span class="bld">ānando, nanda</span> samiddhiyaṃ. Timino macche nandayatīti <span class="bld">timinando.</span> ‘‘Timindo’’tipi pāṭho, timīnaṃ macchānaṃ indo <span class="bld">timindo.</span> Adhiko āroho yassa <span class="bld">ajjhāroho.</span> Mahanto timi maccho <span class="bld">mahātimi.</span></p>
  1837. <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. Dvayaṃ ‘‘ṅa phe’’iti khyāte. Pāsāṇasadisasaṇṭhāno maccho <span class="bld">pāsāṇamaccho. Paṭha</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, ino<a name="M0.0445"></a>, ubhayatra dīgho, <span class="bld">pāṭhīno,</span> ‘‘ṅa-pau’’ti ca vadanti. Dvayaṃ baḷise. Vaṅkatīti <span class="bld">vaṅko, vaṅka</span> koṭilye. <span class="bld">Bala</span> saṃvaraṇe, iso, ḷattaṃ. Macchavedhanampi, <span class="bld">vidha</span> vidhāne, bhedane ca, anekatthattā, yu.</p>
  1838. <p class="bodytext">Tikaṃ kumbhīle. ‘‘Suṃsumāro’’ti samuditanāmaṃ, sasatīti susu. Susu eva suṃsu, māretīti māro, suṃsu eva māro <span class="bld">suṃsumāro.</span> Kena ubhati pūretīti kumbho, jalāsayo, tatra ulati gacchatīti <span class="bld">kumbhīlo,</span> kumbhī vā ghaṭo, taṃ lātīti <span class="bld">kumbhīlo.</span> Na kamatīti <span class="bld">nakko,</span> kvi, saññāsaddattā <span class="bld">na</span>ssa pakati, <span class="bld">nakka</span> nāsane vā, curādi.</p>
  1839. <p class="bodytext">Dvayaṃ kacchape. Kucchito ūmi vego assa <span class="bld">kummo,</span> ‘‘pakāse vegabhaṅgesu, taraṅge ūmi puṃthiya’’nti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 10.21]</span> <span class="bld">rabhaso,</span> ‘‘vege bhaṅgappakāsesu, bilāyaṃ ūmi vīciya’’nti <span class="bld">nānatthasaṅgaho.</span> Kacchena pivatīti <span class="bld">kacchapo,</span> ṇo, kamaṭhopyatra, <span class="bld">kamu</span> icchāyaṃ, aṭho.</p>
  1840. <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. Dvayaṃ kakkaṭe. Kakatīti <span class="bld">kakkaṭako.</span> Sakatthe ko, <span class="bld">kuka</span> ādāne vā, aṭo, ussattaṃ. <span class="bld">Kula</span> santāne, bandhumhi ca, īro, kuṃ vā pathaviṃ lunātīti <span class="bld">kuḷīro,</span> īro. Dvayaṃ rattape. Jalassa ūkā kimiviseso <span class="bld">jalūkā,</span> jalaṃ okaṃ gehaṃ etissāti vā <span class="bld">jalūkā,</span> ossū, <span class="bld">uca</span> samavāye, ṇo, okaṃ. Rattaṃ rudhiraṃ pivatīti <span class="bld">rattapā.</span></p>
  1841. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0446"></a> maṇḍūke. <span class="bld">Maṇḍa</span> bhūsane, uko, dīgho. <span class="bld">Dada</span> dāne, uro, dvittaṃ. <span class="bld">Bhī</span> bhaye, sappato bhāyatīti <span class="bld">bheko,</span> iko, īsse. Vassābhū, sāluro, plavopi. Dvayaṃ ‘‘tī’’iti khyāte. Gaṇḍaṃ vaccasannicayaṃ uppādetīti <span class="bld">gaṇḍuppādo.</span> Mahiyā latā <span class="bld">mahīlatā,</span> kiñculukopi. Kiñca culatīti kiñculuko, uko.</p>
  1842. <p class="bodytext"><a name="para676"></a><span class="paranum">676</span>. Dvayaṃ muttāphoṭe. <span class="bld">Sappa</span> gamane, i, assi, <span class="bld">sippi,</span> thī. <span class="bld">Su</span> abhisave, tti, <span class="bld">sutti.</span> Dvayaṃ saṅkhe. <span class="bld">Khanu</span> avadāraṇe, kvi, <span class="bld">saṅkho. Samu</span> upasame vā, kho, <span class="bld">saṅkho.</span> Kaṃ vāti gacchatīti <span class="bld">kumbu,</span> u, dvepyanitthiyaṃ.</p>
  1843. <p class="bodytext">Dvayaṃ khuddasaṅkhajātiyaṃ. Saṅkhassa nakho iva <span class="bld">saṅkhanakho.</span> Dvayaṃ ‘‘kharu’’iti khyāte. Jale savatīti <span class="bld">jalasutti, su</span> pasave, tti. Samatīti <span class="bld">sambuko,</span> uko, <span class="bld">bo</span>nto ca, ‘‘sambuko jalasutti’tthī’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 10.23]</span> <span class="bld">puṃkaṇḍe vopālito.</span></p>
  1844. <p class="bodytext"><a name="para677"></a><span class="paranum">677</span>. Dvayaṃ jalāsaye. Jalānaṃ āsayo patiṭṭhitaṭṭhānaṃ <span class="bld">jalāsayo.</span> Tesu jalāsayesu majjhe yo gambhīro <a name="M0.0447"></a> agādho, so <span class="bld">rahadā</span>khyo, <span class="bld">hara</span> haraṇe, bhūvādi, do, vaṇṇavipariyayo, <span class="bld">rahado.</span></p>
  1845. <p class="bodytext">Dvayaṃ udapāne. Udakaṃ pivanti asmiṃ, yu, <span class="bld">ka</span>lopo. Pivanti asmiṃ pāno, so eva kūpo <span class="bld">pānakūpo, ku</span> sadde, po, dīghādi, kūpo, kena ubhatīti vā kūpo, <span class="bld">bha</span>ssa <span class="bld">po.</span> Andhupi, <span class="bld">andha</span> dassanupasaṅghāte, curādi, u. Dvayaṃ samacaturassapokkharaṇiyaṃ. <span class="bld">Khanu</span> avadāraṇe, kamme to, <span class="bld">na</span>lopo, dīghādi. Pokkharaṃ jalaṃ, taṃyogā ano, nadādi, <span class="bld">pokkharaṇī.</span></p>
  1846. <p class="bodytext"><a name="para678"></a><span class="paranum">678</span>. Tipādena mahato sadā agādhajalassa padmaṭṭhānassa ca padmasuññassa ca yogyatāya nāmaṃ <span class="note">[amara 10.28 gāthāyaṃ passitabbaṃ]</span>. <span class="bld">Taḷa</span> āghāte, <span class="bld">tala</span> patiṭṭhāyaṃ vā, āko, aparapakkhe ḷattaṃ. <span class="bld">Sara</span> gamane, a, <span class="bld">saro. Vapa</span> bījanikkhepe, vapanti yāya <span class="bld">vāpī,</span> āyatacaturassāyampi. <span class="bld">Sara</span>tismā aso, nadādi, <span class="bld">sarasī. Daha</span> bhasmīkaraṇe, a, <span class="bld">dadha</span> dhāraṇe vā, <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">ho. Ambujānaṃ</span> paddhānaṃ <span class="bld">ākaro</span> uppattiṭṭhānaṃ.</p>
  1847. <p class="bodytext">Khuddako saro ‘‘pallala’’ntyuccate. Yatra vassāsu adhikaṃ jalaṃ, gimhesu jāṇumattaṃ, sukkhatyeva vā, <span class="bld">palla</span> rakkhaṇe, curādi, alo, <span class="bld">pallalaṃ.</span></p>
  1848. <p class="bodytext"><a name="para679-680"></a><span class="paranum">679-680</span>. Anotattādayo <a name="M0.0448"></a> ete satta mahāsarā nāma. Tatra sūriyaraṃsisamphuṭṭhābhāvena na avatapati udakametthāti <span class="bld">anotatto.</span> Kaṇṇamuṇḍapabbatasamīpattā <span class="bld">kaṇṇamuṇḍo.</span> Rathaṃ karotīti <span class="bld">rathakārako,</span> yathākathañci ayaṃ byuppatti nāma, saññā pana lokatoyevāvagantabbā. Chabbaṇṇadantavantatāya chaddanto, nāgarājā, tassa nivāsanaṭṭhānasamīpattā <span class="bld">chaddanto,</span> saro. Kuṇālasakuṇā bahavo yattha santi <span class="bld">kuṇālo. Mandākinī</span> ākāsagaṅgāyampi vuttā. Bahavo sīhā papatanti asmiṃ <span class="bld">sīhappapāto.</span></p>
  1849. <p class="bodytext">Dvayaṃ jalappāye dese kūpanikaṭe pasupānatthaṃ patthārādiracite jalāsaye. Āhūyante pasavo atra pānāyāti <span class="bld">āhāvo,</span> ṇo, vuḍḍhāvādeso. Nipivanti asmiṃ <span class="bld">nipānaṃ,</span> yu. Dvayaṃ surakhāte, aporise devanimmiteti bhāvo, soṇḍeiccaññe. ‘‘Akhāto devakhātako’’ti <span class="note">[amara 10.27]</span> hi <span class="bld">amaramālāyaṃ puṃsakaṇḍaṃ.</span></p>
  1850. <p class="bodytext"><a name="para681"></a><span class="paranum">681</span>. <span class="bld">Nadya</span>ntaṃ <a name="M0.0449"></a> nadīyaṃ. Savatīti, anto, nadādi, <span class="bld">savantī.</span> Ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti <span class="bld">ninnagā,</span> kvi. <span class="bld">Sanda</span> pasavane, u, assittaṃ, vaṇṇavikāro, <span class="bld">sindhu. Sara</span> gamane, to, ikārāgamo, <span class="bld">saritā.</span> Āpānaṃ nivāso āpo, samuddo, ṇo, taṃ gacchatīti <span class="bld">āpagā. Nada</span> abyattasadde, nadatīti <span class="bld">nadī,</span> nadādi, taraṅganīpyatra.</p>
  1851. <p class="bodytext">Dvayaṃ gaṅgāyaṃ. Bhagīrathena raññā nibbattitā bhāgīrathīti lokiyā, asmākantu matena nāmamattamevetaṃ tassāti sanniṭṭhānaṃ, evaṃ sabbatra. Gacchatīti <span class="bld">gaṅgā, gami</span>to go, tipathagatāpi, tayo saggamaccapātālapathe gatā <span class="bld">tipathagatā.</span> Sindhūnaṃ nadīnaṃ saṅgamo melako sambhedo. Sammā bhijjanti asmiṃ <span class="bld">sambhedo, saṃ</span>pubbo <span class="bld">bhidi</span> melane, ṇo.</p>
  1852. <p class="bodytext"><a name="para682"></a><span class="paranum">682</span>. Gaṅgādikā imā pañca nadiyo mahānadī nāma. Aciraṃ sīghagamanaṃ etissamatthīti <span class="bld">aciravatī. Yamu</span> uparame, uno, yamassa bhaginī vā <span class="bld">yamunā,</span> bhaginyatthe uno. Sarāni bhavanti yāya avadhibhūtāyāti <span class="bld">sarabhū, sara</span> gatihiṃsācintāsu vā, ū, <span class="bld">abho</span>nto ca, <span class="bld">sarabhū. Maha</span> pūjāyaṃ, a, nadādi.</p>
  1853. <p class="bodytext">Candabhāgādikā <a name="M0.0450"></a> ninnagā pañca mahānadito aññāsaṃ nadīnaṃ bhedā. Candabhāgo nāma pabbato, tato pabhavatīti <span class="bld">candabhāgā.</span> Sarayogā vantu, majjhe <span class="bld">sa</span>kārāgamo, nadādi, <span class="bld">sarasvatī.</span> Vanturatrātisaye.</p>
  1854. <p class="bodytext"><a name="para683"></a><span class="paranum">683</span>. Niddosaṃ jalaṃ assaṃ <span class="bld">nerañjarā,</span> yadādi, atha vā nerañjarā nāma tūriyaviseso, taṃsamānasaddatāya ayaṃ nadī <span class="bld">nerañjarā</span> nāma. Nānāgāhākulībhūtatāya kucchitaṃ veraṃ assā <span class="bld">kāverī,</span> nadādi. Nammaṃ sukhaṃ dadātīti <span class="bld">nammadā,</span> ṇo. <span class="bld">Ādi</span>nā sarāvatī vettavatī kaṇṭakī kosikīādikā anekā nadībhedā saṅgahitā.</p>
  1855. <p class="bodytext">Dvayaṃ hammiyadevālayādīsu jalamagge. Vārino nikkhamanamaggo <span class="bld">vārimaggo. Nala</span> gandhe, a, nadādi, ḷattaṃ, <span class="bld">panāḷi,</span> ayaṃ itthiyaṃ, pume ca.</p>
  1856. <p class="bodytext">Tikaṃ gāmadvāramhi asucipūtipaṅkasampuṇṇāyaṃ kāsuyaṃ. Cittaṃ dunotīti <span class="bld">candanikā,</span> yadādi.</p>
  1857. <p class="bodytext"><a name="para684-685"></a><span class="paranum">684-685</span>. <span class="bld">Jamu</span> adane, alo, nadādi, <span class="bld">bo</span>nto ca, ḷattaṃ, <span class="bld">jambāḷī.</span> Avalagganti asmiṃ <span class="bld">oḷigallo, lagga</span> saṅge, alo, ḷattaṃ, assi, <span class="bld">ga</span>lopo, dvittañca. Sāddhapajjena padumassa nāmaṃ. Sarasi ruhatīti <span class="bld">saroruhaṃ,</span> ro. Sataṃ pattāni <a name="M0.0451"></a> assa, padmavisesatthepyassa padmattā visesato abhedo. Araṃ vindatīti <span class="bld">aravindaṃ. Pada</span> gamane, umo. <span class="bld">Padumaṃ,</span> anitthī. Paṅke kaddame ruhatīti <span class="bld">paṅkeruhaṃ,</span> aluttasamāsoyaṃ. <span class="bld">Nala</span> gandhe, ino, ḷattaṃ. <span class="bld">Pusa</span> vuḍḍhimhi, kharo, vuḍḍhi, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">ko,</span> pokkhare jale jātanti vā <span class="bld">pokkharaṃ.</span> Muḷālatopi uggantvā pupphati <span class="bld">muḷālapupphaṃ.</span> Kaṃ jalaṃ alayati bhūsayatīti <span class="bld">kamalaṃ, ala</span> bhūsane. Bhisatopi uggantvā pupphatīti <span class="bld">bhisapupphaṃ.</span> Kuse jale seti tiṭṭhatīti <span class="bld">kusesayaṃ,</span> ro, aluttasamāso. Tāmarasampi, tāmaraṃ jalaṃ, ‘‘tāmaraṃ ghatamaṇṇo ce’’ti <span class="bld">tantatantaraṃ,</span> tatra seti tiṭṭhatīti <span class="bld">tāmarasaṃ,</span> ro.</p>
  1858. <p class="bodytext"><a name="para686"></a><span class="paranum">686</span>. <span class="bld">Sitaṃ</span> setaṃ kamalaṃ ‘‘puṇḍarīka’’ntyuccate, <span class="bld">puḍi</span> khaṇḍane, muḍirityeke, iko, <span class="bld">arā</span>gamo ca, <span class="bld">ma</span>ssa <span class="bld">po,</span> issīkāro ca, <span class="bld">puṇḍarīkaṃ.</span> Rattaṃ tu kamalaṃ ‘‘kokanadaṃ, kokāsako’’ti coccate. Koke nādayatīti <span class="bld">kokanādaṃ,</span> ṇo. Rattuppale ca, ‘‘kokanadaṃ, kokanuda’’ntipi pāṭho, ke kanati dibbatīti vā <span class="bld">kokanadaṃ,</span> bhūvādi, do, asso. <span class="bld">Kana</span> dittikantigatīsu, ke kāsatīti <span class="bld">kokāsako,</span> ṇvu, <span class="bld">kāsa</span> dittiyaṃ.</p>
  1859. <p class="bodytext">Dvayaṃ kesare, ke jāyatīti ki, kamalādi, tasmiṃ jāyati, jalatīti vā <span class="bld">kiñjakkho,</span> kho, nassa, <span class="bld">la</span>ssa vā <span class="bld">ko,</span> niggahītāgamo, ke saratīti, a, sattamiyā alopo, dvayamanitthī. Dvayaṃ padmādidaṇḍe. Daṇḍasadisatāya <span class="bld">daṇḍo. Nala</span> gandhe, ṇo.</p>
  1860. <p class="bodytext"><a name="para687"></a><span class="paranum">687</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0452"></a> muḷāle. <span class="bld">Visa</span> peraṇe, <span class="bld">va</span>ssa <span class="bld">bho, bhisaṃ, bhāsa</span> dittiyaṃ vā, ākārassi. Mūle jāyatīti <span class="bld">muḷālo,</span> aññatthe alo, rassādi, <span class="bld">ḷa</span>ttañca, <span class="bld">mūla</span> patiṭṭhāyaṃ vā, alo, sesaṃ pubbasadisaṃ, dvayaṃpyanitthī.</p>
  1861. <p class="bodytext">Dvayaṃ kaṇṇikāyaṃ. Bījassa koso ākaro <span class="bld">bījakoso.</span> Kaṇṇe karīyatīti <span class="bld">kaṇṇikā,</span> kaṇṇālaṅkāro, taṃsadisasaṇṭhānatāya <span class="bld">kaṇṇikā,</span> padumādīnaṃ <span class="bld">samūhe</span> gahane vanetyattho. <span class="bld">Saṇa</span> dāne, ḍo, <span class="bld">saṇḍaṃ,</span> ‘‘saṇḍaṃ paddhādisaṅghāte, gopatimhi pume bhave’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgaho.</span></p>
  1862. <p class="bodytext"><a name="para688"></a><span class="paranum">688</span>. Dvayaṃ padmakumudādisāmaññe, tathā hi padmaṃ mahoppalaṃ sitoppalamuccate, ‘‘kuvalayaṃ uppalañca, nīlamindīvaranti hi’’iti <span class="bld">byāḍi,</span> ‘‘uppalañca kuvalayaṃ, nīlamindīvaraṃ mata’’nti <span class="bld">bhāguri</span> ca, ‘‘romo siti ca nīlo, kuvalayamindīvarañca nīlambuja’’nti tu <span class="bld">vararuci.</span> ‘‘Kuvalayadalasāmopyaṅgadadhiti paridhū sara’’nti <span class="bld">māladhi, mādhavo</span> ca, tatra pubbakamatamiha nissīyate. Yadyevaṃ katha<span class="bld">muppala</span>saddena nīluppalādīsveva buddhi, na pana mahoppalādimhīti? Vuccate – sāmaññepi dhaññatte yathā <span class="bld">dhañña</span>saddena kalamādīsveva buddhi, na pana muggādīsu, evamihāpi. <span class="bld">U</span>pubbo <a name="M0.0453"></a> <span class="bld">pā</span> pāne, alo, dvittaṃ, udake plavatīti vā <span class="bld">uppalaṃ,</span> yadādi. Kuyā pathaviyā valayaṃ iva sobhākarattā <span class="bld">kuvalayaṃ.</span></p>
  1863. <p class="bodytext">Dvayaṃ nīluppale. Nīlavaṇṇe, a, <span class="bld">nīlaṃ,</span> indatīti indī, nadādi, indī lakkhī, tassā varaṃ <span class="bld">indīvaraṃ, inda</span> paramissariye vā, īro.</p>
  1864. <p class="bodytext">Asmiṃ nīluppale sete kumudaṃ nāma. Kuyaṃ modate <span class="bld">kumudaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Assa</span> padumādino kando sālūkamuccate. Kaṃ sukhaṃ dadātīti <span class="bld">kando, kanda</span> avhāne vā rodane ca. <span class="bld">Sala</span> gamanattho <span class="bld">daṇḍako</span> dhātu, uko, dīgho, <span class="bld">sālūkaṃ.</span></p>
  1865. <p class="bodytext"><a name="para689"></a><span class="paranum">689</span>. Tikaṃ rattārattasāmaññe. Kamalato aññatarasmiṃ jalakusume, na tu ratteyeva, sugandhena yuttaṃ <span class="bld">sogandhikaṃ.</span> Kassa hāraṃ iva sobhākarattā <span class="bld">kallahāraṃ, lā</span>gamo, dvittañca. Dakaṃ sītalaṃ karotīti <span class="bld">dakasītalikaṃ.</span></p>
  1866. <p class="bodytext">Dvayaṃ sevāle. Udakaṃ sevatīti <span class="bld">sevālo,</span> alo, <span class="bld">va</span>kārāgamo, isse ca. Nīlatīti <span class="bld">nīlikā, nīla</span> vaṇṇe, iko, nīlavaṇṇayogato vā <span class="bld">nīlikā,</span> sevalopi, dvayaṃ padmayutte dese, padmasamūhe ca. Naḷinī ca paṅkajinī visinī ca sarojinī padminīti pariyāyā. ‘‘Padmasaṇḍaṃ tadākare’’ti hi pariyāyaṃ <span class="bld">ratanamālāyaṃ mādhavo,</span> visaṃ samaṃ, tabbantatāya <span class="bld">visinī,</span> ino, nadādi. Ambujayogato, ambujānaṃ samūhato vā <span class="bld">ambujinī.</span></p>
  1867. <p class="bodytext"><a name="para690"></a><span class="paranum">690</span>. Tilabījādayo <a name="M0.0454"></a> sevālo nāma. Tatra tilabījappamāṇaṃ jalasaṇṭhitaṃ nīlādivaṇṇayuttaṃ <span class="bld">tilabījaṃ</span> nāma. <span class="bld">Saṅkho</span> nāma sapatto appakaṇḍo ukhāpidhānādippamāṇo samūlo eko sevālaviseso. <span class="bld">Paṇako</span> nāma bhamarasaṇṭhāno nīlavaṇṇo eko sevālaviseso, <span class="bld">paṇa</span> saṅkhāte, ṇvu, <span class="bld">paṇako.</span></p>
  1868. <p class="centered">Pātālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1869. <p class="bodytext">Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ bhūkaṇḍavaṇṇanā samattā.</p>
  1870. <p class="chapter">3. Sāmaññakaṇḍa</p>
  1871. <p class="title">1. Visesyādhīnavaggavaṇṇanā</p>
  1872. <p class="bodytext"><a name="para691"></a><span class="paranum">691</span>. <span class="bld">Iha</span> vakkhamāne sāmaññakaṇḍe <span class="bld">sāṅgopāṅgehi</span> aṅgaupāṅgadvayasahitehi <span class="bld">visesyādhīnehi</span> visesyāyattehi visesanasaddehi sobhanādīhi <span class="bld">saṃkiṇṇehi</span> aññamaññavijātiyatthehi dabbakriyāguṇādīhi <span class="bld">anekatthehi</span> samayavaṇṇādīhi <span class="bld">abyayehi</span> cirassamādīhi ca <span class="bld">kamā</span> kamato vaggā kathyante, te ca pubbavaggasannissayā, tathā hi <span class="bld">sobhanā</span>dayo <a name="M0.0455"></a> <span class="bld">devamanussā</span>dīsu visesanabhāvena sambandhā, <span class="bld">kriyā</span>dayo tu tadādhāratāya, <span class="bld">samayā</span>dayo vācakatāya, <span class="bld">cirassa</span>mādayo taṃkriyāvisesanabhāvena, tatoyeva sādhāraṇattā sāmaññakaṇḍamidaṃ.</p>
  1873. <p class="bodytext"><a name="para692"></a><span class="paranum">692</span>. Iha satthe bhiyyo rūpantarā liṅgavinicchayo, so atrāpi vagge bhiyyo rūpantarāyevāti vippaṭipattinirāsatthaṃ byāpakanyāyamāha <span class="bld">‘‘guṇi’’</span>ccādinā. Tassattho – visesanabhūtā sabbe guṇasaddā, dabbasaddā, kriyāsaddā ca visesyādhīnabhāvena hetunāyeva, na bhiyyo rūpantarāpi visesanasaddena samaliṅgino siyunti, yathā – sobhanā itthī, sobhano puriso, sobhanaṃ cittaṃ.</p>
  1874. <p class="bodytext"><a name="para693-696"></a><span class="paranum">693-696</span>. <span class="bld">Subha</span>ntaṃ sobhane. <span class="bld">Subha</span> sobhane, yu. <span class="bld">Ruca</span> dittiyaṃ, iro. <span class="bld">Sādha</span> saṃsiddhiyaṃ, u. Manaṃ tosetīti <span class="bld">manuññaṃ.</span> Ñā parimāṇatosananisāmanesu, antassukāro, manaṃ ā bhuso tosetīti vā <span class="bld">manuññaṃ,</span> tadā ‘‘mano añña’’nti chedo, <span class="bld">ā</span>lopo. <span class="bld">Cara</span> gatibhakkhanesu, ṇvu, carati cittametthāti <span class="bld">cāru.</span> Suṭṭhu darīyate <span class="bld">sundaraṃ, dara</span> dāraṇe<a name="M0.0456"></a>. <span class="bld">Vagga</span> gamane, u, <span class="bld">vaggu.</span> Mano ramati asmiṃ. <span class="bld">Kamu</span> icchāyaṃ, to. Harati cittaṃ <span class="bld">hārī,</span> ṇī. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, ju, mano javati yasmiṃ vā <span class="bld">mañju, na</span>lopo. Piyasīlayuttatāya <span class="bld">pesalaṃ, piya</span>ssa <span class="bld">pe,</span> īssattaṃ. <span class="bld">Bhadi</span> kalyāṇe, do. <span class="bld">Vā</span> gatiyaṃ, mo. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, yāṇo. Manaṃ appeti vaḍḍhetīti <span class="bld">manāpaṃ,</span> mano appoti yasminti vā <span class="bld">manāpaṃ, āpa</span> pāpuṇane, a<span class="bld">pā</span>dipubbo ca. Labhitabbanti <span class="bld">laddhaṃ,</span> to, sakatthe ko. Subhatīti <span class="bld">subhaṃ,</span> sundarena sabhāvena bhavatīti vā <span class="bld">subhaṃ.</span></p>
  1875. <p class="bodytext"><span class="bld">Puṅgava</span>ntaṃ uttame, ubbhuto atyatthaṃ uttamo, <span class="bld">ubha</span>saddato ubbhutatthato visesatthe tamo, uggatatamattā vā <span class="bld">uttamo. Vara</span> patthanāyaṃ, <span class="bld">pavaro. Iṭṭha</span>paccaye <span class="bld">vuḍḍha</span>ssa <span class="bld">jā</span>deso, <span class="bld">jeṭṭho.</span> Pakaṭṭhaṃ mukhaṃ ārambho assa <span class="bld">pamukho.</span> Natthi uttaro uttamo yasmā <span class="bld">anuttaro.</span> Pamukho ca anuttaro cāti dvando. A<span class="bld">pā</span>dipubbe <span class="bld">varo.</span> Mukhamiva <span class="bld">mukhyo, iva</span>tthe yo. Padadhātīti <span class="bld">padhānaṃ,</span> yu. Pamukhabhāve tiṭṭhatīti <span class="bld">pāmokkho,</span> ubhayatrāpi vuḍḍhi. Pakaṭṭhaṃ rātīti <span class="bld">paraṃ,</span> ṇo. ‘‘Agga’’nti jānitabbanti <span class="bld">aggaññaṃ,</span> ‘‘agga’’nti pamānitabbanti vā <span class="bld">aggaññaṃ. Uttaro uttama</span>sadiso. Padhānabhāvaṃ nītaṃ <span class="bld">paṇītaṃ, nī</span> naye, kammani ṇo. Paraṃ paccanīkaṃ māretīti <span class="bld">paramaṃ,</span> pakaṭṭhabhāve ramatītivā <span class="bld">paramaṃ,</span> ṇo. Iyiṭṭhesu <span class="bld">pasattha</span>ssa, <span class="bld">vuḍḍha</span>ssa ca <span class="bld">so, seyyo, seṭṭho</span> ca, ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti isse. Gāmaṃ netīti <span class="bld">gāmaṇi,</span> ‘‘tassīlādīsu ṇī tvāvī cā’’ti ṇī, rasso, <span class="bld">gāmaṇi.</span> Santatamatāya <span class="bld">sattamo, santa</span>to tamo, <span class="bld">santa</span>ssa ca <span class="bld">so.</span> Visesīyateti <span class="bld">visiṭṭho, sisa</span> visesane, to. <span class="bld">Ara</span> gamane, ṇyo, <span class="bld">i</span>kārāgamo, <span class="bld">ariyo.</span> Natthi aggo yasmā <span class="bld">nāgo,</span> dīghādi, <span class="bld">ga</span>lopo ca. I gatiyaṃ, ṇvu, isse, <span class="bld">a</span>lopo ca, <span class="bld">eko,</span> sadisarahitatāya vā ekībhāve tiṭṭhatīti <span class="bld">eko,</span> ko. Ussāpeti paccanīketi <span class="bld">usabho, usa</span> dāhe, abho<a name="M0.0457"></a>. <span class="bld">Aja</span> gamane, a, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">go,</span> dvittaṃ, <span class="bld">aggo.</span> Muca mocane, hīnamajjhimabhāvehi muccatīti <span class="bld">mokkho,</span> to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">kho. Mokkha</span> mocane vā, a. Padhānabhāvaṃ gacchatīti <span class="bld">puṅgavo,</span> yadādi, pukkhalopyatra, <span class="bld">pusa</span> vuḍḍhimhi, alo, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">kho,</span> asarūpadvittaṃ. Ete <span class="bld">cuttamā</span>dayo samāsagāpi asamāsagāpi uttamatthavācakā. <span class="bld">Amarakose</span> pana nāgosabhapuṅgavānaṃ samāsagatteyeva uttamatthavācakatā vuttā, vuttañca –</p>
  1876. <p class="gatha1">‘‘Uttarasmiṃ pade byaggha-puṅgavo’sabhakuñjarā;</p>
  1877. <p class="gathalast">Sīhasaddūlanāgādyā, pume seṭṭhatthagocarā’’ti <span class="note">[amara 21.59]</span>.</p>
  1878. <p class="bodytext">Tassattho – <span class="bld">byagghā</span>dayo kammadhārayasamāse sati uttarapadībhūtā seṭṭhatthavisayā pubbapadassa seṭṭhatthavācakā pulliṅgā ca bhavanti, yathā ‘‘purisabyaggho, munipuṅgavo’’iccādi. <span class="bld">Sīhā</span>dayo, <span class="bld">ādi</span>nā <span class="bld">varāhapuṇḍarīkadhorayhasovīrā</span>dayo ca samāsagā kammadhārayasamāse uttarapadabhūtā seṭṭhatthavācakā pumeva bhavanti, yathā ‘‘sakyasīho, kavikuñjaro, purisasaddūlo, purisavarāho’’iccādi.</p>
  1879. <p class="bodytext"><a name="para697"></a><span class="paranum">697</span>. Cittassa, akkhino ca pītijanakaṃ vatthu abyāsekaṃ, asecanañca nāma, na byāsiñcanti nakkharanti nayanamanāni yasmāti <span class="bld">abyāsekaṃ, asecana</span>ñca, na byāsiñcanti ca yasmiṃ āgantukabhūtāni aññarasānīti vā <span class="bld">abyāsekaṃ, asecana</span>ñca. Ṇo, yu ca.</p>
  1880. <p class="bodytext">Chakkaṃ iṭṭhe vatthumhi. Icchitabbaṃ, esitabbanti vā <span class="bld">iṭṭhaṃ, isu</span> icchāyaṃ, <span class="bld">isa</span> gavesane ca, to. Subhattaṃ gacchatīti <span class="bld">subhagaṃ,</span> kvi. Hadaye sādhu, hadayassa vā piyanti <span class="bld">hajjaṃ,</span> ṇo, <span class="bld">da</span>ntassa lopo, <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jjo.</span> Dayitabbaṃ ādātabbanti <span class="bld">dayitaṃ,</span> <a name="M0.0458"></a> to. <span class="bld">Valla</span> saṃvaraṇe, kammani abho. Piyāyitabbanti <span class="bld">piyaṃ,pī</span> tappanakantīsu, ṇyo, rassādi.</p>
  1881. <p class="bodytext"><a name="para698"></a><span class="paranum">698</span>. Tikaṃ tucche. <span class="bld">Tuca</span> vināse, cho. <span class="bld">Rica</span> viyojanasambajjhanesu, sambajjhanaṃ missanaṃ, to, sakatthe ko. Sunassa hitaṃ <span class="bld">suññaṃ,</span> yo, <span class="bld">nya</span>ssa <span class="bld">ñño, suna</span> gatiyaṃ vā, yo. Dvayaṃ asāre. <span class="bld">Phala</span> nipphattiyaṃ, u, gu vā. Pubbatra <span class="bld">go</span>nto, asse, <span class="bld">pheggu.</span></p>
  1882. <p class="bodytext">Tikaṃ pavitte. <span class="bld">Medha</span> hiṃsāsaṅgamesu, medhīyate saṅgamīyate <span class="bld">mejjhaṃ,</span> ṇyo, <span class="bld">jha</span>ssa <span class="bld">jho,</span> asarūpadvittaṃ. <span class="bld">Pu</span> pavane, to, dīghādi. Vuḍḍhāvādeso, <span class="bld">i</span>kārāgamo ca. Dvayaṃ aviraddhe. Na virajjhatīti <span class="bld">aviraddho, radha</span> hiṃsāparādhāpagamanesu, to. ‘‘Dhaḍhabhahehi dhaḍhā ce’’ti <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">dho. Paṇa</span> byavahārathutīsu, ṇvu, viraddhavohārena na paṇāmetīti <span class="bld">apaṇṇako.</span></p>
  1883. <p class="bodytext"><a name="para699-701"></a><span class="paranum">699-701</span>. Dvayaṃ jātyācārādinā anindite. <span class="bld">U</span>pubbo, <span class="bld">pa</span>pubbo ca <span class="bld">kasa</span> vilekhane, hiṃsāyañca, to, ‘‘sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho’’ti sahādibyañjanena <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭṭho.</span></p>
  1884. <p class="bodytext"><span class="bld">Gārayha</span>ntaṃ <a name="M0.0459"></a> jātyācārādinā nindite. Nihīyateti <span class="bld">nihīno, hā</span> cāge, ino, dīgho. A<span class="bld">pā</span>dipubbe <span class="bld">hīno. Lama</span> nindāyaṃ, ṇvu, <span class="bld">lāmako. Kiṭa</span> gatiyaṃ, <span class="bld">pati ni</span>pubbo tu nindāyaṃ, ṭho, <span class="bld">patikiṭṭhaṃ, nikiṭṭha</span>ñca. <span class="bld">Ittara</span>saddo lāmakatthavācako pāṭipadiko, ‘‘jātyācārādīhi nihīnoya’’nti avaditabboti <span class="bld">avajjo,</span> tabbhāvattho cettha <span class="bld">a</span>kāro. <span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyo, <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jjo.</span> Kucchā sañjātā assa <span class="bld">kucchito.</span> Adhobhāge jāto <span class="bld">adhamo,</span> ossattaṃ. <span class="bld">Uma</span> nindāyaṃ, kamme a, sakatthe ko, usso, <span class="bld">omako.</span> Garahitabboti <span class="bld">gārayho, garaha</span> nindāyaṃ, ṇyo, vaṇṇavipariyayo.</p>
  1885. <p class="bodytext">Dvayaṃ malayutte. Malayuttatāya <span class="bld">malīno,</span> ino, dīgho. Assatthyatthe ī, <span class="bld">masa</span>paccaye <span class="bld">malīmaso,</span> kaccaraṃ, maladūsitampi, kucchitaṃ caratīti <span class="bld">kaccaraṃ.</span></p>
  1886. <p class="bodytext">Tipādaṃ vipule. <span class="bld">Braha</span> vuddhiyaṃ, rājādi, <span class="bld">brahā. Maha</span> pūjāyaṃ, anto. <span class="bld">Pula</span> mahatte, <span class="bld">vipulaṃ. Sala</span> gamane, <span class="bld">visālaṃ,</span> ṇo. <span class="bld">Patha</span> saṅkhyāne, ulo, assu, <span class="bld">puthulaṃ, u</span>mhi <span class="bld">puthu. Gara</span> secane, u, <span class="bld">garu. Ara</span> gamane, u, assu, <span class="bld">uru. Tanu</span> vitthāre, to, <span class="bld">iṇṇā</span>deso, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">tho,</span> assi, asarūpadvittaṃ, <span class="bld">vitthiṇṇaṃ.</span></p>
  1887. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭhara</span>ntaṃ thūle. <span class="bld">Pī</span> tappanakantīsu, ino. <span class="bld">Thūla</span> paribrūhane, a. <span class="bld">Pī</span>dhātuto īvaro, <span class="bld">pīvaraṃ. La</span>paccaye <span class="bld">thullaṃ,</span> rassādi. <span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, vadatīti <span class="bld">vaṭharaṃ,</span> aro, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ṭho.</span> Thūlamupacitamaṃsavipulāyatamaṃsādi.</p>
  1888. <p class="bodytext">Dvayaṃ sannicite. <span class="bld">Āni</span>pubbo <span class="bld">ci</span> caye, kamme to, <span class="bld">ācitaṃ, nicita</span>ñca.</p>
  1889. <p class="bodytext"><a name="para702"></a><span class="paranum">702</span>. Siloko <a name="M0.0460"></a> sabbasmiṃ. Saratīti <span class="bld">sabbaṃ,</span> vo, <span class="bld">ra</span>ssa ca <span class="bld">vo. Saṃ</span>pubbo <span class="bld">asu</span> khepane, to, <span class="bld">samattaṃ,</span> atha vā <span class="bld">sama tima</span> vekallabye, to, <span class="bld">samattaṃ.</span> Na khiyatīti <span class="bld">akhilaṃ,</span> lo, <span class="bld">akhilaṃ, nikhila</span>ñca tathā. <span class="bld">Saka</span> sattiyaṃ, alo, kalābhi avayavehi saha vattateti vā <span class="bld">sakalaṃ.</span> Sesato avasiṭṭhato niggataṃ <span class="bld">nissesaṃ. Kasa</span> gamane, ino, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">kasiṇaṃ.</span> Na sesaṃ avasiṭṭhaṃ <span class="bld">asesaṃ.</span> Aggena sikharena saṅgataṃ <span class="bld">samaggaṃ.</span> Kate samāse pubbanipāto abhidhānā. <span class="bld">Ūna</span> parihāne, na ūnaṃ asmiṃ <span class="bld">anūnakaṃ,</span> ko.</p>
  1890. <p class="bodytext"><a name="para703"></a><span class="paranum">703</span>. <span class="bld">Bahula</span>ntaṃ bahutte, bhāveti vaḍḍhetīti <span class="bld">bhūri, bhū</span> sattāyaṃ, ri, <span class="bld">bhūri,</span> dīghādi, rassanto, <span class="bld">ī</span>mhi <span class="bld">bhūrī,</span> medhā. <span class="bld">Pahu</span> sattiyaṃ, to, <span class="bld">u</span>kārāgamo, <span class="bld">pa</span>pubbo <span class="bld">hū</span> sattāyaṃ vā, rasso. <span class="bld">Paci</span> vitthāre, uro, <span class="bld">pacuraṃ. Bhī</span> bhaye, bhāyati yasmāti <span class="bld">bhiyyo,</span> dvittaṃ. Sampahotīti <span class="bld">sampahulaṃ,</span> lo. <span class="bld">Baha</span> vuḍḍhiyaṃ, u, <span class="bld">bahu. Yebhuyya</span>saddo bahulatthavācako pāṭipadiko. Bahū atthe lābhīti <span class="bld">bahulaṃ.</span></p>
  1891. <p class="bodytext">Dvayaṃ bahigate. Bahi jātaṃ <span class="bld">bāhiraṃ,</span> iraṇa.</p>
  1892. <p class="bodytext"><a name="para704-706"></a><span class="paranum">704-706</span>. <span class="bld">Yesaṃ</span> <a name="M0.0461"></a> padatthānaṃ <span class="bld">mattaṃ</span> pamāṇaṃ satādito <span class="bld">paraṃ</span> adhikaṃ bhavati, te <span class="bld">parosatādī. Ādi</span>nā parosahassādi. Satato paro <span class="bld">parosataṃ.</span> Sahassato paro <span class="bld">parosahassaṃ,</span> parassa pubbanipāto abhidhānā <span class="bld">para</span>saddā <span class="bld">o</span>kārāgamo. Pajjaṃ appe. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ <span class="bld">parittaṃ. Sukha</span> takriyāyaṃ, takriyā sukhanaṃ, umo. <span class="bld">Suca</span> socane vā. <span class="bld">Khuda</span> pipāsāyaṃ, do, <span class="bld">khuddaṃ. Thuca</span> pasāde, ṇo. <span class="bld">Ala</span> bhūsanapariyattinivāraṇesu, po, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">po, appaṃ. Kisa</span> tanukaraṇe, ṇo. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre. <span class="bld">Ci</span> caye, ulo, dvittaṃ, <span class="bld">cullaṃ,</span> nīce pana <span class="bld">cullo. Mā</span> māne, chadādīhi to. Rassādi, <span class="bld">mattā,</span> itthiyaṃ. <span class="bld">Lisa</span> appībhāve, a. <span class="bld">Lū</span> chedane, luyateti <span class="bld">lavo,</span> a. <span class="bld">Aṇa</span> gatyattho, u. <span class="bld">Kaṇa</span> sadde, a, <span class="bld">kaṇo.</span> Lavādīhi saha kaṇo pume, vuttañca <span class="bld">amarakose</span> ‘‘pume lavalesakaṇāṇavo’’ti <span class="note">[amara 21.62]</span>.</p>
  1893. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñatta</span>ntaṃ <a name="M0.0462"></a> samīpe. Saṅgatā āpo yasmiṃ <span class="bld">samīpaṃ,</span> āssī. <span class="bld">Pā</span>dito yadādinā kaṭo, <span class="bld">nikaṭo,</span> natthi kaṭo āvaraṇaṃ etassāti vā <span class="bld">nikaṭo. Sada</span>smā to, āsanno. Kaṇṭhaṃ samīpaṃ upagataṃ <span class="bld">upakaṭṭho.</span> ‘‘Kaṇṭho gale sanniṭṭhāne, sadde madanapādape’’ti hi <span class="bld">nānatthasaṅgaho,</span> idha pana <span class="bld">kaṇṭha</span>ssa <span class="bld">kaṭṭhā</span>deso, <span class="bld">ṇa</span>lopo vā. Abhyāsīdatīti <span class="bld">abhyāso.</span> ‘‘Abhyāso tu samīpamhi, pumā abhyasanepi ce’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 21.67]</span> <span class="bld">rabhaso.</span> Saha antena <span class="bld">santikaṃ,</span> sakatthe iko. Vidūrapaṭipakkhattā <span class="bld">avidūraṃ.</span> Saṅgataṃ antaṃ <span class="bld">sāmantaṃ, sa</span>saddassa dīgho, niggahītassa mo, <span class="bld">saṃ ni</span>pubbopi <span class="bld">kaṭṭha</span>saddo samīpatthoyevāti dassanatthaṃ udāhaṭaṃ, <span class="bld">kasa</span> vilekhane vā, to, <span class="bld">sannikaṭṭhaṃ.</span> Antikabhāvaṃ upagataṃ <span class="bld">upantikaṃ.</span> Saha kāsena vattate <span class="bld">sakāsaṃ, kāsa</span> dittiyaṃ. Antayogā antikaṃ, iko. Ñāyateti <span class="bld">ñattaṃ,</span> to, <span class="bld">sakāsa</span>saddena saniḍasadesasavidhasamariyādasavesāpi gayhanti. Saha niḍena, saha desena, saha vidhāya, saha mariyādāya, saha vesena vattateti viggaho, byuppattinimittaṃ, rūḷhīsaddā pana ete.</p>
  1894. <p class="bodytext">Dvayaṃ dūramatte. Dukkhena arati yaṃ dūraṃ. <span class="bld">Vipa</span>pubbo <span class="bld">kaṭṭha</span>saddo dūre, sakatthe ko, <span class="bld">vippakaṭṭhakaṃ.</span></p>
  1895. <p class="bodytext"><a name="para707"></a><span class="paranum">707</span>. Tikaṃ ghane, natthi antaraṃ chiddaṃ yassa. <span class="bld">Hana</span>tismā a, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">gho</span> ca, <span class="bld">ghanaṃ. Samu</span> upasame, do, <span class="bld">sandaṃ.</span> Pādo viraḷe. Viramatīti <span class="bld">viraḷaṃ,</span> a, vaṇṇavikāro. Piyo lavo appo yasmiṃ <span class="bld">pelavaṃ, piya</span>ssa <span class="bld">pe, pili</span> gamane vā, avo. <span class="bld">Tanu</span> appādīsupi.</p>
  1896. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0463"></a> dīghe. <span class="bld">Yata</span> āyatane, <span class="bld">āyataṃ. I</span> gamane vā, to, bhūvādi, isse, e aya, dīghādi. <span class="bld">Di</span> khaye, gho, dīghādi. Tikaṃ vaṭṭale. Niggataṃ talaṃ asmāti <span class="bld">nittalaṃ. Vaṭṭa</span> vaṭṭane, <span class="bld">vaṭṭaṃ,</span> latādi. <span class="bld">Ula</span>paccaye <span class="bld">vaṭṭulaṃ.</span></p>
  1897. <p class="bodytext"><a name="para708"></a><span class="paranum">708</span>. <span class="bld">Ucchita</span>ntaṃ unnate. <span class="bld">Ci</span> caye, uccinotīti <span class="bld">ucco,</span> a. Unnamatīti <span class="bld">unnato. Tuja</span> hiṃsāyaṃ, phalane ca, a, <span class="bld">tuṅgo.</span> Uggataṃ aggaṃ assa <span class="bld">udaggo.</span> Uddhaṃ sito <span class="bld">ucchito, si</span> sevāyaṃ, to, <span class="bld">sa</span>ssa <span class="bld">cho,</span> asarūpadvittaṃ, <span class="bld">ucchito.</span> Paṃsupi, pakaṭṭho aṃsu ditti yassa <span class="bld">paṃsu.</span></p>
  1898. <p class="bodytext">Tikaṃ vāmane. Uddhaṃ na añcatīti <span class="bld">nīco, añca</span> gamane, ṇo, <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">ña</span>kārānaṃ lopo, <span class="bld">ni</span>saddo atra nisedhe. <span class="bld">Rasa</span> sadde, so, <span class="bld">rasso. Vā</span> gamane, mano, <span class="bld">vāmano.</span></p>
  1899. <p class="bodytext">Tikaṃ ujumhi. Na jimhaṃ kuṭilaṃ <span class="bld">ajimhaṃ.</span> Tasmiṃ avaṅkatāya pakaṭṭho guṇo yassa <span class="bld">paguṇo. Aja</span> gamane, u, assu, <span class="bld">uju.</span></p>
  1900. <p class="bodytext"><a name="para709"></a><span class="paranum">709</span>. Chakkaṃ vaṅke. <span class="bld">Ala</span>dhātumhā aro, <span class="bld">ḷa</span>ttaṃ. <span class="bld">Vela</span> gamane, to, dvittādi, virūpena ilayatīti vā <span class="bld">vellitaṃ,</span> to, <span class="bld">ila</span> gamane. <span class="bld">Vaṅka</span> koṭilye, a. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, ilo, <span class="bld">kuṭa</span> koṭilye vā. <span class="bld">Hā</span> cāge, kattari mo, dvittaṃ, vaṇṇavipariyayādi, <span class="bld">jimhaṃ. Kuñca</span> koṭilye, to. Vakkampi, <span class="bld">vakka</span> gamane.</p>
  1901. <p class="bodytext">Pañcakaṃ <a name="M0.0464"></a> dhuve. <span class="bld">Dhu</span> gatitheriyesu, a, <span class="bld">uvā</span>deso. Sassate nicce bhavo <span class="bld">sassato. Nicco</span> vutto <span class="note">[abhidhānappadīpikāṭīkā]</span>. Sadā kāle bhavo <span class="bld">sadātano. Sana</span>saddo niccattho sattamyanto nipāto, <span class="bld">sanaṃ</span>saddo vā <span class="note">[abhidhānappadīpikāṭīkā]</span>, tatra bhavo <span class="bld">sanantano,</span> ubhayatrāpi bhavatthe tano, pubbe niggahītāgamo.</p>
  1902. <p class="bodytext"><a name="para710"></a><span class="paranum">710</span>. Ekeneva bhāvādirūpena kālassa byāpako nibbānākāsādikūṭaṭṭhoti pakāsito. Māyāniccalayantādīsu <span class="bld">kūṭaṃ</span> vakkhati <span class="note">[abhidhānappadīpikāṭīkā]</span>. Niccalo tiṭṭhatīti <span class="bld">kūṭaṭṭho,</span> pabbato, kūṭaṭṭho viya sadā tiṭṭhatīti <span class="bld">kūṭaṭṭho.</span></p>
  1903. <p class="bodytext">Dvayaṃ lahuke. <span class="bld">Laṅgha</span> gati sosanesu, u, <span class="bld">gha</span>ssa <span class="bld">ha</span>ttaṃ, niggahītalopo, <span class="bld">lahu,</span> laghupi. <span class="bld">Saṃ</span>pubbe, satthika<span class="bld">ka</span>paccaye ca <span class="bld">sallahukaṃ.</span> Tikaṃ saṅkhyāte. <span class="bld">Khyā</span> kathane. <span class="bld">Gaṇa</span> saṅkhyāne. <span class="bld">Mā</span> parimāṇe, sabbatra to.</p>
  1904. <p class="bodytext"><a name="para711"></a><span class="paranum">711</span>. Tikaṃ tikhiṇe. <span class="bld">Tija</span> nisāne, ho, vaṇṇavikāro, <span class="bld">tiṇhaṃ. Tija</span> nisāne, ino, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">kho, ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">tikhiṇaṃ. Tija</span>toyeva vo, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">vo, ba</span>ttaṃ, <span class="bld">tibbaṃ.</span> Tikaṃ caṇḍe. <span class="bld">Caṇḍa</span> kope, <span class="bld">caṇḍaṃ. Ujja</span> balapālanesu, a, <span class="bld">jja</span>ssa <span class="bld">ggo, uggaṃ. Khara</span> vināse, a, <span class="bld">kharaṃ.</span></p>
  1905. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0465"></a> jaṅgame. <span class="bld">Gamu</span> gamane, dvittādi, <span class="bld">jaṅgamaṃ. Cara</span> gamane, a, <span class="bld">caraṃ.</span> Tasati calatīti <span class="bld">tasaṃ, tasa</span> ubbege, ubbego bhayaṃ, calanañca. <span class="bld">Cara</span>bhismā caro, majjhe dīgho, <span class="bld">carācaraṃ,</span> abbhāsante vā rāgamo, <span class="bld">carācaraṃ,</span> sabbatra <span class="bld">a</span>paccayo. Iṅgampi, iṅgatīti <span class="bld">iṅgo, iṅga</span> gamane.</p>
  1906. <p class="bodytext"><a name="para712-713"></a><span class="paranum">712-713</span>. Dvayaṃ calanamatte. <span class="bld">Kampa</span> calane. <span class="bld">Cala</span> kampane, sabbatra kattari yu.</p>
  1907. <p class="bodytext">Dvayaṃ adhike. Atiriccatīti <span class="bld">atiritto, rica</span> viyojanasampaṭicchanagatīsu, to, bhujādi. Adhi eti gacchatīti <span class="bld">adhiko, i</span> gamane, ko.</p>
  1908. <p class="bodytext"><span class="bld">Jaṅgamā</span> pāṇito añño thāvaro nāma, tiṭṭhatīti <span class="bld">thāvaro, ṭhā</span> gatinivattiyaṃ, varo, vaṇṇavikāro, <span class="bld">thāvaro,</span> ṭhāvaropītyeke.</p>
  1909. <p class="bodytext">Catukkaṃ lole. <span class="bld">Lola</span> ummādane. <span class="bld">Cala</span> kampane, dvittādi, <span class="bld">cañcalaṃ. Tara</span> plavanataraṇesu, taraṃ lātīti <span class="bld">taralaṃ,</span> ete calanamattepi.</p>
  1910. <p class="bodytext">Catukkaṃ purāṇe. Pure bhavo <span class="bld">purāṇo,</span> yadādinā <span class="bld">na</span>paccayo, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Purā bhavo <span class="bld">purātano, tana</span>paccayo. <span class="bld">Sanaṃ</span>saddo <a name="M0.0466"></a> iha sattamyanto purāṇatthe nipāto. Tatra bhavo <span class="bld">sanantano,</span> pubbe viya <span class="bld">sanaṃ</span>saddo vā, tatrāpi pubbe viya niggahītāgamo. <span class="bld">Ciraṃ</span>saddo nipāto sattamyanto purāṇattho iha gayhate, tatra bhavo <span class="bld">cirantano.</span> Niggahītalopo <span class="bld">cirakālā</span>dīsu.</p>
  1911. <p class="bodytext">Catukkaṃ abhinave. Patito aggo yassa <span class="bld">paccaggho, ga</span>ssa <span class="bld">gho,</span> bahuko vā aggho yassa <span class="bld">paccaggho,</span> anekatthattā hi upasagganipātānaṃ bahukattho ettha <span class="bld">pati</span>saddo. <span class="bld">Nava</span>saddāsakatthe tano, <span class="bld">nava</span>ssa <span class="bld">nu</span>bhāvo ca. Navo eva <span class="bld">abhinavo, nu</span> thutiyaṃ, a, <span class="bld">navo.</span></p>
  1912. <p class="bodytext"><a name="para714-715"></a><span class="paranum">714-715</span>. Pañcakaṃ kakkhaḷe. Kantatīti <span class="bld">kurūraṃ,</span> ūro, <span class="bld">kanta</span>ssa ca <span class="bld">kurā</span>deso, <span class="bld">kara</span> hiṃsāyaṃ vā, ūro, assu. <span class="bld">Kaṭha</span> kicchajīvane, muddhajadutiyanto dhātu, ino, vaṇṇavipariyaye kathinantipi. <span class="bld">Dala</span> vidāraṇe, ho, <span class="bld">ḷattaṃ, baha</span> vuddhimhi vā, <span class="bld">ba</span>ssa <span class="bld">do,</span> ḷanto ca, <span class="bld">daḷhaṃ daha</span> bhasmīkaraṇe vā, a, ḷanto ca. Niṭṭhātīti <span class="bld">niṭṭhuraṃ, ṭhā</span> gatinivattiyaṃ, uro. <span class="bld">Kakkha</span> hasane, alo, ḷattaṃ. Kaṭhoraṃ, jaraṭhaṃ, muttimaṃ, muttampi, <span class="bld">kaṭha</span> kicchajīvane, oro. <span class="bld">Jara</span> jīraṇe, bhūvādi, ṭho. Mutti kathinyaṃ, taṃyogā <span class="bld">muttimaṃ. A</span>paccaye <span class="bld">muttaṃ.</span></p>
  1913. <p class="bodytext">Sattakaṃ ante. <span class="bld">Ama</span> gamane, to, <span class="bld">anto,</span> anitthī. <span class="bld">Pari</span>pubbo <span class="bld">pariyanto. Pa</span>pubbo <span class="bld">panto.</span> Pacchā bhavo <span class="bld">pacchimo.</span> Ante bhavo <span class="bld">antimo,</span> imo. Jaghane sādhu <span class="bld">jighaññaṃ,</span> yo, assi. <span class="bld">Cara</span>tismā imo. <span class="bld">Carimaṃ, cara</span>saddā vā imo.</p>
  1914. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0467"></a> paṭhame. <span class="bld">Pubba</span> pūraṇe, a. Aggaṃ seṭṭhepi vuttaṃ. <span class="bld">Paṭha</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, amo, <span class="bld">patha</span> saṅkhyāne vā, amo, vaṇṇavikāro, <span class="bld">paṭhamaṃ,</span> pathamantipi. Ādīyate paṭhamaṃ gaṇhīyateti <span class="bld">ādi,</span> i, pume, <span class="bld">so</span>saddo <span class="bld">ādi</span>ssa pulliṅgattajotako, purimaṃ, puratthāpi, bhavatthe imatthā.</p>
  1915. <p class="bodytext">Dvayaṃ anucchavike. Paṭiggahito rūpo <span class="bld">patirūpo.</span> Chaviyā anurūpaṃ <span class="bld">anucchavikaṃ,</span> sakatthe ko.</p>
  1916. <p class="bodytext">Dvayaṃ niratthake. <span class="bld">Mūha</span> vecitte, a, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">gho.</span> Natthi attho yassa, sakatthe ko.</p>
  1917. <p class="bodytext"><a name="para716"></a><span class="paranum">716</span>. Dvayaṃ pākaṭe. Visiṭṭho attā yassa <span class="bld">byattaṃ. Puṭa</span> pakāsane, <span class="bld">puṭa</span> vikāsane vā.</p>
  1918. <p class="bodytext">Tikaṃ mudumhi. <span class="bld">Muda</span> modane, u, <span class="bld">muda</span> saṃsagge vā. Sobhanaṃ kumāraṃ kanti yassa. <span class="bld">Ku</span> sadde, alo, manto ca.</p>
  1919. <p class="bodytext">Dvayaṃ indriyaggayhe. Akkhaṃ indriyaṃ patigataṃ nissitaṃ, akkhena vā patigataṃ <span class="bld">paccakkhaṃ,</span> kate samāse <span class="bld">pati</span>saddassa pubbanipāto abhidhānato. Indriyaṃ cakkhādikaṃ, tena gayhaṃ <span class="bld">indriyaggayhaṃ.</span></p>
  1920. <p class="bodytext">Dvayaṃ apaccakkhe. Paccakkhaviparītaṃ <span class="bld">apaccakkhaṃ,</span> paramāṇvādi. Indriyaṃ atikkantaṃ <span class="bld">atindriyaṃ.</span></p>
  1921. <p class="bodytext"><a name="para717"></a><span class="paranum">717</span>. Catukkaṃ aññatthe. <span class="bld">Itara</span>saddo pāṭipadiko aññatthavācako, <span class="bld">idaṃ</span>saddā vā taro aññatthe, <span class="bld">daṃ</span>lopo ca<a name="M0.0468"></a>. <span class="bld">Añña</span>saddā sakatthe taro. Eko seṭṭhepi vutto. <span class="bld">Añña</span>saddo pāṭipadiko bhinnattho, na ñāyateti vā <span class="bld">añño.</span></p>
  1922. <p class="bodytext">Tikaṃ nānappakāre. Bahavo vidhā pakārā assa <span class="bld">bahuvidho.</span> Vicittā vidhā yassa <span class="bld">vividho.</span></p>
  1923. <p class="bodytext">Dvayaṃ anivārite. Natthi bādho nisedho yassa <span class="bld">abādhaṃ.</span> Natthi aggaḷaṃ assa.</p>
  1924. <p class="bodytext"><a name="para718"></a><span class="paranum">718</span>. Catukkaṃ asahāye. Asahāyatthe <span class="bld">eka</span>to ākī, cco, ko ca, <span class="bld">ekākī, ekacco.</span> Aññatthepi <span class="bld">ekako</span> vutto. <span class="bld">Samā</span> tulyatthā.</p>
  1925. <p class="bodytext">Anekasambandhini <span class="bld">sādhāraṇā</span>didvayaṃ. Saha ādhāraṇena vattatīti <span class="bld">sādhāraṇaṃ,</span> yadādi, thiyaṃ sādhāraṇī, sādhāraṇā ca. Samānameva <span class="bld">sāmaññaṃ,</span> yo, <span class="bld">sāmaññā</span> itthiyaṃ.</p>
  1926. <p class="bodytext">Dvayaṃ appāvakāse. Sambādhate asmiṃ, ro. <span class="bld">Saṃ</span>saddā kaṭo, yadādi, <span class="bld">saṅkaṭaṃ,</span> saha āvaraṇena vattatīti vā <span class="bld">saṅkaṭaṃ,</span> sahattho <span class="bld">saṃ</span>saddo.</p>
  1927. <p class="bodytext"><a name="para719"></a><span class="paranum">719</span>. <span class="bld">Vāmaṃ kaḷevaraṃ</span> vāmakāyo sabyaṃ nāma. ‘‘Sabyaṃ vāme ca dakkhiṇe’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 21.84]</span> hi <span class="bld">ajayo, sava</span> gatiyaṃ, yo. <span class="bld">Dakkhiṇaṃ</span> kaḷevaraṃ apasabyaṃ, sabyato apagataṃ <span class="bld">apasabyaṃ.</span></p>
  1928. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0469"></a> viparīte. Paṭikūlati āvaratīti <span class="bld">paṭikūlaṃ, kūla</span> āvaraṇe. <span class="bld">Apasabyaṃ</span> dakkhiṇepi vuttaṃ.</p>
  1929. <p class="bodytext">Duradhigamanto pathaṃ gahanaṃ, yathā – gahanametaṃ satthaṃ, dubbivekamiccattho. Gacchantaṃ hantīti <span class="bld">gahanaṃ,</span> gahaṇampi, yadādi. <span class="bld">Kala</span> gamane, ilo, kaliṃ lātīti vā <span class="bld">kalilaṃ.</span></p>
  1930. <p class="bodytext"><a name="para720-721"></a><span class="paranum">720-721</span>. Dvayaṃ bahuppakāre. Uccañca taṃ avacañceti <span class="bld">uccāvacaṃ,</span> kammadhārayo. Bahavo bhedā assa.</p>
  1931. <p class="bodytext">Tikaṃ janādinirantaragate. <span class="bld">Saṅka</span> saṅkāyaṃ, to. <span class="bld">Kira</span> pakkhepavikkhipanesu, to, <span class="bld">iṇṇā</span>deso. <span class="bld">Saṅka</span> saṅkāyaṃ, ulo, <span class="bld">saṅkulaṃ, saṃ</span>pubbo <span class="bld">kula</span> santāne vā, ro.</p>
  1932. <p class="bodytext">Siloko cheke. Kato abhyāsito hattho padattho yena <span class="bld">katahattho. Kusa</span> silesane, alo. Pakaṭṭhā vīṇā assa. Abhijānāti <span class="bld">abhiñño. Sikkha</span> vijjopādāne, to. <span class="bld">Puṇa</span> kammani subhe, ro. <span class="bld">Paṭa</span> gamane, u. <span class="bld">Chidi</span> dvidhākaraṇe, kattari a, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ko. Cata</span> yācane, uro. <span class="bld">Dala</span> dittiyaṃ, kho, <span class="bld">la</span>ssa <span class="bld">ko, dakkha</span> vuḍḍhiyaṃ vā, a, <span class="bld">dakkha</span> vuḍḍhihiṃsāgatisīghesu vā. <span class="bld">Pisa</span> hiṃsābaladānaniketanesu, alo, <span class="bld">pesalo.</span> Katamukho, katīpi, <span class="bld">kata</span>saddo <a name="M0.0470"></a> abhyāsitattho, kataṃ abyāsitaṃ mukhaṃ upāyo anenāti <span class="bld">katamukho.</span> Kataṃ assatthīti <span class="bld">katī.</span></p>
  1933. <p class="bodytext">Sattakaṃ bāle. <span class="bld">Bala</span> pāṇane, balatīti <span class="bld">bālo,</span> assāsitapassāsitamattena jīvati, na paññājīvitenātyattho. <span class="bld">Dā</span> kucchāyaṃ gatiyaṃ vā, tu, dvittaṃ, rassādi. <span class="bld">Jala</span> dhaññe, a, ḷattaṃ. <span class="bld">Mūha</span> vecitte, lo, vaṇṇavipariyayo, <span class="bld">mūḷho. Manda</span> jaḷatte. Bālyayogā <span class="bld">bāliso,</span> iso. Añño, yathājātopi, na jānātīti <span class="bld">añño.</span> Yādiso jāto viveko <span class="bld">yathājāto.</span></p>
  1934. <p class="bodytext"><a name="para722"></a><span class="paranum">722</span>. Tikaṃ bhāgyasampanne. Puññaṃ, sukatañca yasmiṃ atthi <span class="bld">puññavā, sukatī,</span> vantu, ī ca. Dhanaṃ gahaṇaṃ laddhoti <span class="bld">dhañño,</span> yo. Dvayaṃ mahāvīriye. <span class="bld">Mahādhiti</span> mahāvīriyo. Dvayaṃ mahicche. Mahāsayopi.</p>
  1935. <p class="bodytext">Dvayaṃ bahulahadaye, pasatthahadaye ca. Hadayaṃ bahulaṃ, pasatthañca yassa <span class="bld">hadayī, hadayālu</span> ca, tabbahule ī, ālu ca, suhadayopi.</p>
  1936. <p class="bodytext"><a name="para723"></a><span class="paranum">723</span>. Dvayaṃ haṭṭhacitte. ‘‘Hāsamano vikubbāno, pamāno haṭṭhamānaso’’ti <span class="note">[amara 21.7]</span> <span class="bld">amarasīho.</span> Dvayaṃ dummane. Duṭṭhaṃ, dukkhitaṃ vā mano yassa. Virūpaṃ mano yassa. Antamanopi.</p>
  1937. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0471"></a> bahuppade. Yācakānaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti <span class="bld">vadāniyo, vadaññū</span> ca, iyo, rū ca, pubbatraññassa <span class="bld">nāde</span>so, majjhadīgho ca. Dāne soṇḍo pasuto. <span class="bld">Soṇḍa</span>saddotra majjamadetyeke, thūlalakkhopyatra, dānatthaṃ thūlaṃ lakkhaṃ assa.</p>
  1938. <p class="bodytext"><a name="para724"></a><span class="paranum">724</span>. Siloko pākaṭamatte. <span class="bld">Khyā</span> pakāsane, to. <span class="bld">Pati</span>pubbo <span class="bld">i</span> gamane, to. Abhimukhaṃ etīti <span class="bld">patīto. Ñā</span> avabodhane, to, <span class="bld">paññāto, abhiññāto</span> ca. <span class="bld">Patha</span> khyāne. <span class="bld">Su</span> gatibuddhīsu, to, <span class="bld">suto, vissuto</span> ca, <span class="bld">su</span> savane vā, kamme to. <span class="bld">Vida</span> ñāṇe, <span class="bld">vidito. Sidhu</span> saṃrādhe, to, <span class="bld">sidha</span> saṃsiddhiyaṃ vā. <span class="bld">Kaṭa</span> gatiyaṃ, dassanaṃ kaṭatīti <span class="bld">pākaṭo,</span> upasaggassa dīgho.</p>
  1939. <p class="bodytext"><a name="para725"></a><span class="paranum">725</span>. Tipādaṃ issare. <span class="bld">Īsa</span> issariye, īsatīti <span class="bld">issaro,</span> aro, rassādi, dvittaṃ. <span class="bld">Nī</span> naye, ṇvu, <span class="bld">nāyako.</span> Saṃ dhanaṃ assatthīti <span class="bld">sāmī,</span> dīghādi, rassante sāmipi. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe,ti, rassādi, <span class="bld">pati. Adhi</span>pubbe <span class="bld">adhipati. Īsa</span> issariye, a, <span class="bld">īso.</span> Pabhavatīti <span class="bld">pabhu,</span> u, pabhūpi. <span class="bld">Aya</span> gamane, yo, <span class="bld">ayyo.</span> Adhipātīti <span class="bld">adhipo,</span> ro. Adhibhavatīti <span class="bld">adhibhū,</span> kvi. <span class="bld">Nī</span> naye, ritu, <span class="bld">netā.</span></p>
  1940. <p class="bodytext">Tikaṃ <a name="M0.0472"></a> bahudhane. Ibhaṃ arahatīti <span class="bld">ibbho,</span> vo, vaṇṇavipariyayo. <span class="bld">Jhe</span> cintāyaṃ, a, ajjhāyati dhanaṃ <span class="bld">aḍḍho,</span> jhassa <span class="bld">ḍho,</span> asarūpadvittaṃ, rassādi ca. <span class="bld">Dhanā</span> atisaye ī, <span class="bld">dhanī.</span></p>
  1941. <p class="bodytext"><a name="para726"></a><span class="paranum">726</span>. Dvayaṃ dakkhiṇeyye. Dānaṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti <span class="bld">dānāraho, dakkha</span> vuddhiyaṃ, sīghatthe ca, dakkhanti bhogasampadādīhi yāya, sā dakkhiṇā, iṇo, taṃ arahatīti <span class="bld">dakkhiṇeyyo.</span></p>
  1942. <p class="bodytext">Dvayaṃ snehavati. <span class="bld">Siniha</span> pītiyaṃ, dho, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">do, siniddho,</span> vaccho sineho yassatthi <span class="bld">vacchalo,</span> lo.</p>
  1943. <p class="bodytext">Pamāṇiko parikkhako, parikkhate avadhārayate pamāṇehi atthanti <span class="bld">parikkhako, ikkha</span> dassanaṅkesu, ṇvu. Kāraṇaṃ jānātīti <span class="bld">kāraṇiko,</span> iko.</p>
  1944. <p class="bodytext">Dvayaṃ āsatte. <span class="bld">Sanja</span> saṅge, to. Taṃ taṃ vatthu paraṃ padhānaṃ assa <span class="bld">tapparo.</span></p>
  1945. <p class="bodytext"><a name="para727"></a><span class="paranum">727</span>. Tikaṃ kāruṇike. Karuṇā sīlaṃ assa <span class="bld">kāruṇiko.</span> Dayā karuṇā yassatthi <span class="bld">dayālu,</span> ālu. Dukkhitesu suṭṭhu ramatīti <span class="bld">sūrato,</span> upasaggassa dīghatā.</p>
  1946. <p class="bodytext">Iṭṭhatthe <a name="M0.0473"></a> abhimatappayojane uyyuto puggalo ussuko nāma, uṭṭhānaṃ suṭṭhu kāyatīti <span class="bld">ussuko,</span> hasādyanuṭṭheyaṃ.</p>
  1947. <p class="bodytext">Yo ālasyāvasādīhi anutiṭṭhati, so dīghasutto, dīghañca taṃ suttañca, tamiva caratīti <span class="bld">dīghasuttaṃ,</span> dīghasuttapariyantikaṃ kāriyaṃ karotīti <span class="bld">dīghasutto.</span> Cirena kriyānuṭṭhānaṃ assa.</p>
  1948. <p class="bodytext"><a name="para728"></a><span class="paranum">728</span>. Dvayaṃ parāyatte, parasmiṃ, parena vā adhīno <span class="bld">parādhīno,</span> ajhantā sakatthe ino yadādinā. Paratanto, paravā, attavāpi <span class="note">[nāthavā (amara 21.26]</span>, tantayatīti tanto, <span class="bld">tanta</span> kuṭumbadhāraṇe, a, paro tanto niyāmako yassa. Paro seṭṭho nāyako, attā ca atthīti <span class="bld">paravā, attavā</span> ca, vantu.</p>
  1949. <p class="bodytext">Āyattatāmatte catukkaṃ. <span class="bld">Yata</span> payatane, <span class="bld">ā</span>pubbo avasībhāve, to. Antena samīpena sahāti <span class="bld">santako,</span> sakatthe ko. Pariggayhate ‘‘saka’’nti karīyateti <span class="bld">pariggaho.</span> Adhigato ino pabhū yenāti <span class="bld">adhīno.</span></p>
  1950. <p class="bodytext">Sena attanā īritaṃ sīlaṃ assāti <span class="bld">serī,</span> tasmiṃ serini ca <span class="bld">sacchando</span> vattati, sassa attano chando yassatthīti <span class="bld">sacchando,</span> a. Savaso, sayaṃvasī, niravaggahopi.</p>
  1951. <p class="bodytext"><a name="para729"></a><span class="paranum">729</span>. Guṇadose <a name="M0.0474"></a> <span class="bld">anisamma</span> anupaparikkhitvā yo karoti, so <span class="bld">jammo, jama</span> adane, mo.</p>
  1952. <p class="bodytext">Dvayaṃ atitaṇhe. <span class="bld">Lubha</span> lobhe, a, dvittaṃ, <span class="bld">bha</span>ssa <span class="bld">po, lolupo,</span> lolubhopi.</p>
  1953. <p class="bodytext">Tikaṃ luddhe. <span class="bld">Gidha</span> abhikaṅkhāyaṃ, to. <span class="bld">Lubha</span> giddhiyaṃ, to. <span class="bld">Lola</span> ummādane, a, <span class="bld">lolo.</span> Atha mahātaṇhātitaṇhagiddhānaṃ ko bhedo? Mahātaṇho nānārammaṇaṃ icchati, atitaṇho ekasmimpi ārammaṇe anekavāraṃ, adhikañca tasati, giddho pana ubhayathāpīti ayametesaṃ viseso.</p>
  1954. <p class="bodytext">Yo kriyāsu mando, so <span class="bld">kuṇṭho, kuṇṭha</span> paṭighāte, ālasye ca, a.</p>
  1955. <p class="bodytext"><a name="para730"></a><span class="paranum">730</span>. Pañcakaṃ kāmake. <span class="bld">Kamu</span> icchāyaṃ, curādi, ritu, <span class="bld">kāmayitā,</span> kāritalope <span class="bld">kamitā. Yu</span>mhi <span class="bld">kāmano,</span> kamanopi. <span class="bld">Ṇī</span>paccaye <span class="bld">kāmī, ṇuka</span>paccaye <span class="bld">kāmuko,</span> anuko, abhikopyatra, anukāmayate <span class="bld">anuko,</span> kvi. Abhikāmayate <span class="bld">abhiko,</span> kvi. Atikopi.</p>
  1956. <p class="bodytext">Dvayaṃ matte. Suṇḍā surā, tatra kusalo <span class="bld">soṇḍo,</span> pānāgāraṃ vā suṇḍā, tatra bhavo, ṭhitaṃ vā <span class="bld">soṇḍo. Mada</span> ummāde<a name="M0.0475"></a>, to. Ukkaṭo, khivopi, madena uddhato <span class="bld">ukkaṭo,</span> yadādinā uto kaṭo mattatthe <span class="note">[pāṇini 5.2.29]</span>. <span class="bld">Khiva</span> made, a.</p>
  1957. <p class="bodytext">Tikaṃ vacanakārini. Pavattinivattīsu vidhātuṃ sakyo <span class="bld">vidheyyo,</span> iyyo. Ādesitaṃ, ādarena vā suṇotīti <span class="bld">assavo,</span> rassādi, a. Sundaraṃ vaco ācariyādīnaṃ etasmiṃ hetubhūteti <span class="bld">subbaco.</span> Vinayaggāhīpi, vinayaṃ vidhipaṭisedhavacanaṃ gahetuṃ sīlo <span class="bld">vinayaggāhī.</span></p>
  1958. <p class="bodytext"><a name="para731"></a><span class="paranum">731</span>. Taṅkhaṇuppattiñāṇaṃ paṭibhā, tāya yutto <span class="bld">pagabbho,</span> sīghameva gabbhatīti <span class="bld">pagabbho, gabbha</span> dhāraṇe.</p>
  1959. <p class="bodytext">Tikaṃ bhīruke. Bhī bhayaṃ sīlo yassa <span class="bld">bhīsīlo.</span> Bhāyatīti <span class="bld">bhīru, bhī</span> bhaye, ru. <span class="bld">Ruka</span>paccaye <span class="bld">bhīruko,</span> sakatthe vā ko.</p>
  1960. <p class="bodytext">Dvayaṃ asūre. Na vīro sūro <span class="bld">avīro.</span> Kucchitatarattā <span class="bld">kātaro, ku</span>ssa <span class="bld">kā</span>deso.</p>
  1961. <p class="bodytext">Dvayaṃ hiṃsāsīle, hananasīlo <span class="bld">hiṃsāsīlo, ghātuko,</span> uko, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">ghāto.</span> Sarāru, hiṃsopi.</p>
  1962. <p class="bodytext"><a name="para732"></a><span class="paranum">732</span>. Tikaṃ kodhayutte. <span class="bld">Kudha</span> kope, kujjhanasīlo <span class="bld">kodhano,</span> yu. <span class="bld">Dusa</span> dose, <span class="bld">dosano,</span> paṭigho<a name="M0.0476"></a>, yu. <span class="bld">Kupa</span> kope, kupatīti <span class="bld">kopī,</span> ṇī. Amarisanopi, natthi marisanaṃ khamā assa <span class="bld">amarisano, marisa</span> asahane.</p>
  1963. <p class="bodytext">Dvayaṃ adhikakodhayutte. Caṇḍateti <span class="bld">caṇḍo,</span> a, <span class="bld">caṇḍa</span> kope. Atirekaṃ kujjhatīti <span class="bld">accantakodhano.</span> Accantakopanopi, tadā <span class="bld">kupa</span>to yu.</p>
  1964. <p class="bodytext">Pañcakaṃ khantiyutte. <span class="bld">Saha</span> khamane, yu. <span class="bld">Khamu</span> sahane, yu. <span class="bld">Tu</span>mhi <span class="bld">khantā,</span> satthādi. Titikkhā yassatthīti <span class="bld">titikkhavā. Mantu</span>mhi <span class="bld">khantimā,</span> savibhattissa <span class="bld">ntu</span>ssa <span class="bld">ā.</span></p>
  1965. <p class="bodytext"><a name="para733"></a><span class="paranum">733</span>. Dvayaṃ saddhāyutte. <span class="bld">Hi</span> padapūraṇe. Saddhā yassatthīti <span class="bld">saddhālu.</span> Saddhā ratanattayādīsu pasādo, taṇhā, ādaro ca. Dvayaṃ dhajayutte. Cihane ca paṭākāyaṃ, dhajo sophe ca soṇḍike, <span class="bld">sopho</span> pulliṅgaṃ.</p>
  1966. <p class="bodytext">Dvayaṃ niddāsīle. Niddā eva sīlaṃ yassa so <span class="bld">niddāsīlo.</span> Dvayaṃ pabhāyutte. <span class="bld">Bhā</span> dittimhi, <span class="bld">sara</span>paccayo, rassādi, dvittañca, <span class="bld">bhassaro,</span> bhāsā rati yassāti vā <span class="bld">bhassaro,</span> rassādi eva. <span class="bld">Sa</span>ssa dvittābhāve <span class="bld">bhāsuro,</span> assu, <span class="bld">bhāsa</span> dittiyaṃ vā, uro, atha vā dvayaṃ bahukathāyutte, bhāsāsu sabbāsu bahūsu kathāsu ramatīti <span class="bld">bhassaro,</span> kvi, bhāsatīti vā <span class="bld">bhassaro,</span> aro, rassādi, dvittañca, bhāsāsu ramatīti vā <span class="bld">bhāsaro,</span> kvi, majjharasso, bhāsatīti vā <span class="bld">bhāsaro,</span> aro, imasmiṃ pakkhe assuttābhāvo.</p>
  1967. <p class="bodytext"><a name="para734"></a><span class="paranum">734</span>. Tikaṃ <a name="M0.0477"></a> nagge. Na gacchatīti <span class="bld">naggo,</span> dvittaṃ, <span class="bld">lagga</span> saṅge vā, <span class="bld">na</span>ttaṃ, <span class="bld">naji laji</span> bile vā, ṇo, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">go,</span> dvittaṃ. Disā eva ambaraṃ vatthaṃ etassa, na pakativatthanti <span class="bld">digambaro. Sa</span>ssa <span class="bld">go.</span> Natthi vatthaṃ etassa, atha vā digambarā vatthā, aññatitthiko avattho cāti ete dve naggo nāma, naggā nāmāti vā, ‘‘te itthikhyā po, satta pakaraṇāni abhidhammo nāmā’’tyādīsu viya saññāsaññīsaddānaṃ vacanabhedassāpi sambhavato. Naggo ca naggo ca naggā, purimasmiṃ pakkhe pana sāmaññatāya ekavacananiddeso.</p>
  1968. <p class="bodytext">Dvayaṃ bhakkhake. <span class="bld">Ghasa</span> adane, maro, <span class="bld">ghasmaro. Bhakkha</span> adane, ṇvu.</p>
  1969. <p class="bodytext">Vattuṃ sotuñca akusalo, vacane savane ca akusalo <span class="bld">eḷamūgo</span> nāma, eḷo badhiro, mūgo avacano, kammadhārayo, saṭhepi eḷamūgo.</p>
  1970. <p class="bodytext"><a name="para735"></a><span class="paranum">735</span>. <span class="bld">Mukharā</span>dayo tayo appiyavādini. Vājhāvājhesu mukhaṃ assatthi, nindāyaṃ ro. Ninditaṃ mukhaṃ yassa <span class="bld">dummukho.</span> Abaddhaṃ anaggaḷaṃ mukhaṃ yassa <span class="bld">abaddhamukho.</span></p>
  1971. <p class="bodytext">Bahu <a name="M0.0478"></a> ca gārayhañca vaco yassa so <span class="bld">vācālo</span> nāma. Kucchitā vācā assa santīti <span class="bld">vācālo,</span> nindāyaṃ lo.</p>
  1972. <p class="bodytext">Dvayaṃ suvacane. Vadatīti <span class="bld">vattā,</span> pasaṃsāyaṃ tu. Vadatīti <span class="bld">vado. So</span> padapūraṇe.</p>
  1973. <p class="bodytext"><a name="para736"></a><span class="paranum">736</span>. Tikaṃ attaniye. Netabboti niyo, niyo <span class="bld">eva nijo, nī</span> naye, ṇyo, <span class="bld">ya</span>ssa <span class="bld">jo,</span> samīpe jāyatīti vā <span class="bld">nijo.</span> Sassa attano ayaṃ <span class="bld">sako,</span> idamatthe ko, so eva vā <span class="bld">sako,</span> sassāyaṃ sako, ṇo. Attani jāto <span class="bld">attaniyo,</span> aniyo.</p>
  1974. <p class="bodytext">Tikaṃ acchariye. <span class="bld">Vi</span>pubbo <span class="bld">maha</span> pūjāyaṃ, bhūvādi, ṇyo, mantalopo, <span class="bld">vimhayo. Ā</span>pubbo <span class="bld">cara</span> gatibhakkhanesu, a, <span class="bld">cara</span>ssa <span class="bld">cchariyo,</span> rassādi ca, <span class="bld">acchariyo.</span> Na bhavitthāti <span class="bld">abbhuto,</span> asarūpadvittaṃ, rasso ca, abhūtopi <span class="note">[saddanītipadamālāyaṃ 340.1 piṭṭhesu passitabbaṃ]</span>.</p>
  1975. <p class="bodytext">Sokādīhi itikattabbatāpaṭipattisuñño <span class="bld">vihattho, byākulo</span> ca. Vikkhitto hattho yassa <span class="bld">vihattho. Kula</span> saṅkhyāne <span class="bld">viā</span>pubbo.</p>
  1976. <p class="bodytext">Katasannāho <span class="bld">vadhudyato</span> hantumudyato uyyuto ātatāyī nāma. ‘‘Vadhuyyutto’’tipi pāṭho. <span class="bld">Ā</span>pubbo <span class="bld">tā</span> pālane, ṇī, dvittaṃ, ākārantānamāyo, <span class="bld">ātatāyī.</span></p>
  1977. <p class="bodytext"><a name="para737"></a><span class="paranum">737</span>. <span class="bld">Sīsacchejjamhi</span> <a name="M0.0479"></a> sīsacchedārahe <span class="bld">vajjho.</span> Hantabboti <span class="bld">vajjho, hana</span> hiṃsāyaṃ, ṇyo, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">vadho, jha</span>ssa <span class="bld">jho.</span> Asarūpadvittaṃ, <span class="bld">vajjho.</span></p>
  1978. <p class="bodytext">Tikaṃ vakkāsaye. Nikantatīti <span class="bld">nikato, kanta</span> chedane, a, <span class="bld">na</span>lopo. <span class="bld">Saṭha</span> ketave, a. Natthi ujutā yassa <span class="bld">anuju.</span></p>
  1979. <p class="bodytext">Tikaṃ bhedakārake. <span class="bld">Sūca</span> pesuññe, ṇvu. <span class="bld">Pisi</span> sañcuṇṇane, <span class="bld">pisi</span> avayave vā, pisatīti <span class="bld">pisuṇo,</span> yadādinā uno, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Kaṇṇe japatīti, aluttasamāso, arucitabbarocakepi <span class="bld">kaṇṇejapo.</span></p>
  1980. <p class="bodytext">Dvayaṃ paharaṇasīle. <span class="bld">Dhubbī</span> hiṃsāyaṃ, to, bhujādi. Vañcayate vippalapateti <span class="bld">vañcako, vañca</span> gamane.</p>
  1981. <p class="bodytext"><a name="para738"></a><span class="paranum">738</span>. Ariyāsāmaññena ca bālapurisassa lakkhaṇamāha. <span class="bld">Hi</span> padapūraṇe. <span class="bld">Yo puriso</span> yo jano, <span class="bld">jana</span>pariyāyo cettha <span class="bld">purisa</span>saddo ‘‘dve mahāpurisā abhinikkhantā’’tyādīsu viya, <span class="bld">anisamma</span> anupaparikkhitvā vadhabandhanādikiccaṃ karoti, so <span class="bld">khalu</span> ekantato ‘‘capalo’’ti viññeyyo, kasmā? <span class="bld">Avinicchitakārittā</span> sammā avinicchitassa kāriyassa karaṇasīlattā. <span class="bld">Capa</span> kakkaraṇe, <span class="bld">capa</span> santāne vā, alo, <span class="bld">capalo.</span></p>
  1982. <p class="bodytext"><a name="para739"></a><span class="paranum">739</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0480"></a> kadariye. Kucchitaṃ dadātīti <span class="bld">khuddo,</span> do, <span class="bld">ka</span>ssa <span class="bld">kho,</span> adānasīlatāya samparāyesu khuddaṃ bubhukkhissāmīti vā <span class="bld">khuddo, khuda</span> bubhukkhāyaṃ, do anāgatatthe. Parānupabhogena atthasañcayasīlattā kucchito ariyo atthapati <span class="bld">kadariyo,</span> adāyakattā kucchitaṃ ṭhānaṃ aratīti vā <span class="bld">kadariyo,</span> iyo. Dānādīsu namanābhāvena thaddhena maccherayuttacittena sahitatāya <span class="bld">thaddhamaccharī,</span> ī. Kucchito paṇo yassa <span class="bld">kapaṇo,</span> kipacāno, mitappacopi. Kucchitaṃ pacānoti dutiyāsamāso. Mitaṃ pacatīti <span class="bld">mitappaco,</span> ṇo.</p>
  1983. <p class="bodytext">Addhaṃ dalidde. Natthi kiñcanaṃ appamattakampi dhanaṃ yassa <span class="bld">akiñcano. Dalidda</span> duggatiyaṃ, a, <span class="bld">dala</span> vidāraṇe vā, ido, dvittaṃ. <span class="bld">Dīna</span> duggatabhāve, <span class="bld">dīno, di</span> khaye vā, īno. Natthi dhanaṃ assa. Ninditaṃ gamanaṃ assa <span class="bld">duggato.</span></p>
  1984. <p class="bodytext"><a name="para740"></a><span class="paranum">740</span>. Yaṃ kammaṃ ‘‘idamahaṃ uppādessāmī’’ti asambhāvitaṃ acintitameva hutvā sampattaṃ, taṃ ‘‘kākatālīya’’ntyuccate. Tālassa idaṃ phalaṃ tālaṃ, kāko ca tālañca kākatālāni, tehi sadisaṃ kammaṃ <span class="bld">kākatāliyaṃ,</span> kākassa, tālaphalassa uḍḍanapatanasadisaṃ kammantyattho.</p>
  1985. <p class="bodytext">Catukkaṃ yācake. Yācanaṃ karotīti <span class="bld">yācanako,</span> yācatīti vā, <span class="bld">yāca</span> yācane, yu. Sakatthe ko. <span class="bld">Attha</span> yācanāyaṃ, atthanaṃ attho, so assatthīti <span class="bld">atthī.</span> Ṇvu, yācako<a name="M0.0481"></a>. ‘‘Mādisassa dhanaṃ datvā rājā saggaṃ gamissatī’’tyādinā dānaphalaṃ vaṇṇetvā vakati yācatīti <span class="bld">vanibbako, vaṇṇassa vani, vaka</span> ādāne, ādānamettha yācanameva.</p>
  1986. <p class="bodytext"><a name="para741"></a><span class="paranum">741</span>. <span class="bld">Kiñcidūnaka</span>ntaṃ patipādena nāmaṃ. Pakkhisappamacchādayo aṇḍato jātattā <span class="bld">aṇḍajā.</span> Narādayo pana gabbhāsayasaṅkhātajalābuto, tatra vā jātattā <span class="bld">jalābujā.</span> Kimi ca ḍaṃsā ca <span class="bld">ādi</span>nā makasamaṅgurādayo ca sedajā, sedakāraṇattā usmā sedo, tato jātā <span class="bld">sedajā.</span> Devo ca <span class="bld">ādi</span>nā brahmanerayikādayo ca <span class="bld">opapātikā,</span> upagantvā patatīti upapātī, ṇī, soḷasavassuddesikādiko attabhāvo, so yesamatthi, te <span class="bld">opapātikā.</span></p>
  1987. <p class="bodytext"><a name="para742"></a><span class="paranum">742</span>. <span class="bld">Jaṇṇumatte</span> jaṇṇuppamāṇayutte udakādimhi <span class="bld">jaṇṇutaggho,</span> jaṇṇuppamāṇo <span class="bld">jaṇṇutaggho,</span> pamāṇatthe taggho, jaṇṇuppamāṇo <span class="bld">jaṇṇumatto,</span> pamāṇatthe matto <span class="note">[moggallāne 4.47 sutte passitabbaṃ]</span>, tasmiṃ.</p>
  1988. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcidūnake</span> appamattakayutte kappo <span class="note">[pāṇini 5.4.67]</span>, ūnassa appakatāya kappīyati ekādivasena paricchijjatīti <span class="bld">kappo, kappa</span> paricchedane.</p>
  1989. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0482"></a> pariyāpanne. Anto gacchatīti <span class="bld">antaggataṃ,</span> ‘‘lopañca tatrākāro’’ti <span class="bld">o</span>lope <span class="bld">a</span>āgamo, dvittaṃ. Antogatampi. Paricchinditvā āpannaṃ gahitaṃ <span class="bld">pariyāpannaṃ. Gādha</span> patiṭṭhāyaṃ, anto ogādhatīti <span class="bld">antogadhaṃ,</span> rasso, ogādhatīti <span class="bld">ogadhaṃ.</span></p>
  1990. <p class="bodytext"><a name="para743"></a><span class="paranum">743</span>. Dvayaṃ sādhite. <span class="bld">Rādha sādha</span> siddhiyaṃ, kammani to.</p>
  1991. <p class="bodytext">Dvayaṃ kuthite. <span class="bld">Paca</span> pāke, atīte kattari to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">kko, ca</span>lopo. <span class="bld">Kutha</span> nippakke, to.</p>
  1992. <p class="bodytext">Āpadaṃ byasanaṃ patto āpanno nāma, atipīḷanaṃ āpajjatīti <span class="bld">āpanno,</span> ‘‘ā tukodhamudāṭṭīsū’’ti hi <span class="bld">ekakkharakoso</span> <span class="note">[ekakkharakosa 14 gāthā]</span> <span class="bld">. Pada</span> gamane, ‘‘āpanno ca vipattimhi, patte ca vāccaliṅgiko’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgaho.</span></p>
  1993. <p class="bodytext">Dvayaṃ paresamavasagate. Natthi vaso āyatto paresaṃ etasmiṃ serībhūteti <span class="bld">vivaso, avaso</span> ca.</p>
  1994. <p class="bodytext"><a name="para744"></a><span class="paranum">744</span>. Chakkaṃ khitte. <span class="bld">Nuda</span> peraṇe, <span class="bld">nuda</span> khepe vā, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">inno.</span> Aninnādese bhujādi, <span class="bld">nutto.</span> Nutopi. <span class="bld">Asu</span> khepane, to, bhujādi, <span class="bld">atto. Khipa</span> peraṇe, to.</p>
  1995. <p class="bodytext"><span class="bld">Īra</span> <a name="M0.0483"></a> gatiyaṃ, kampane ca, ito, <span class="bld">īrito. Ā</span>pubbo <span class="bld">vidha</span> peraṇe, to, <span class="bld">āviddho.</span></p>
  1996. <p class="bodytext">Catukkaṃ kampite. <span class="bld">Kampa</span> calane, <span class="bld">dhū</span> vidhunane, kampane ca. <span class="bld">Dhūto, ādhūto, cala</span> kampane, <span class="bld">calito.</span> Vellito, pekhitopi. <span class="bld">Vella</span> calanattho. <span class="bld">Pekha</span> gatyattho, <span class="bld">pekhito.</span></p>
  1997. <p class="bodytext">Dvayaṃ nisite. <span class="bld">Nisi</span> nisāne. <span class="bld">Tija</span> nisāne, nisānaṃ tikkhakaraṇaṃ, ubhayatrāpi kammani to.</p>
  1998. <p class="bodytext"><a name="para745-746"></a><span class="paranum">745-746</span>. Tikaṃ pattabbe. <span class="bld">Pata</span> gamane, tabbo. <span class="bld">Gamu</span> gatiyaṃ, ṇyo, <span class="bld">mya</span>ssa <span class="bld">mmo</span> vā, <span class="bld">gammaṃ,</span> gamyaṃ, <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jjo, āpajjaṃ.</span></p>
  1999. <p class="bodytext">Dvayaṃ pariṇate. <span class="bld">Paci</span>no anekatthattā iha pariṇatattho. <span class="bld">Namu</span> namane, bhūvādi, kattari to, <span class="bld">samā</span> dve tulyatthā.</p>
  2000. <p class="bodytext">Pañcakaṃ veṭhite. <span class="bld">Veṭha</span> veṭhane. Valamiva valayaṃ, kuṇḍalākāraṃ valayaṃ kataṃ <span class="bld">valayitaṃ,</span> nāmadhātu, kāritantā to. <span class="bld">Rudha</span> āvaraṇe, <span class="bld">ruddhaṃ. Saṃ</span>pubbo <span class="bld">vu</span> saṃvaraṇe, <span class="bld">saṃvutaṃ.</span> Samantato vutaṃ <span class="bld">āvutaṃ, vu</span> saṃvaraṇe, sabbatra kammani to.</p>
  2001. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0484"></a> parikhādinā parikkhitte. Pari samantato karīyateti <span class="bld">parikkhittaṃ,</span> parikkhatampi. <span class="bld">Vu</span> saṃvaraṇe, <span class="bld">nivutaṃ.</span></p>
  2002. <p class="bodytext">Tikaṃ vitthate. <span class="bld">Sara</span> gatiyaṃ, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭo, ra</span>lopo, <span class="bld">visaṭaṃ. Tanu</span> vitthāre, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">to, na</span>lopo, <span class="bld">vitthataṃ, tataṃ.</span></p>
  2003. <p class="bodytext">Dvayaṃ lepanīye. <span class="bld">Lipa</span> lepane, <span class="bld">diha</span> upalepane, ubhayatrāpi kammani to.</p>
  2004. <p class="bodytext">Dvayaṃ guḷhe. <span class="bld">Guha</span> saṃvaraṇe, ḷo, <span class="bld">guḷho. Gupa</span> gopane, <span class="bld">gutto.</span></p>
  2005. <p class="bodytext">Dvayaṃ posanīye. <span class="bld">Pusa</span> posane, to, <span class="bld">satānaṃ ṭṭho, ṭṭhā</span>bhāve <span class="bld">posito.</span></p>
  2006. <p class="bodytext"><a name="para747"></a><span class="paranum">747</span>. Dvayaṃ salajje. <span class="bld">Lajja</span> pīḷe, pīḷo lajjāva. <span class="bld">Hīḷa</span> nindālajjāsu, <span class="bld">hīḷito.</span></p>
  2007. <p class="bodytext">Dvayaṃ sadde. <span class="bld">Sana dhana</span> sadde, <span class="bld">sanitaṃ, dhanitaṃ.</span></p>
  2008. <p class="bodytext">Pañcakaṃ bandhanīye. Sandanaṃ bandhanaṃ, taṃyogā vantu. Sandānavantaṃ kataṃ <span class="bld">sandānitaṃ,</span> nāmadhātumhā to, <span class="bld">vantu</span>lopo. Sandānaṃ sajjā, tamassāti vā, ito. <span class="bld">Si</span> bandhane, to. <span class="bld">Bandha</span> bandhane, <span class="bld">baddho. Kīla</span> bandhane. <span class="bld">Yamu</span> uparame, <span class="bld">saṃ</span>pubbo bandhane, sabbatra kammani to. Mūtaṃ, udditaṃ, sadditampi. <span class="bld">Mū</span> bandhane. <span class="bld">Dā</span> avakhaṇḍane. <span class="bld">U saṃ</span>pubbo bandhane. Vuttañca ‘‘uddānantu ca bandhana’’nti.</p>
  2009. <p class="bodytext"><a name="para748"></a><span class="paranum">748</span>. Tikaṃ <a name="M0.0485"></a> siddhe. <span class="bld">Sidha</span> saṃsiddhimhi. <span class="bld">Pada</span> gamane, nipubbo siddhiyaṃ. <span class="bld">Vatta</span> vattane, vattanaṃpyatra sijjhanaṃ <span class="bld">ni</span>pubbattā.</p>
  2010. <p class="bodytext">Tikaṃ vidārite. <span class="bld">Dara bhida</span> vidāraṇe, <span class="bld">innā</span>deso. <span class="bld">Bhinnaṃ.</span> Aninnādese tu <span class="bld">bheditaṃ.</span></p>
  2011. <p class="bodytext">Dvayaṃ tiṇādīhi chādanīye. <span class="bld">Chada</span> saṃvaraṇe, to, <span class="bld">ta</span>ssa sadhātvantassa <span class="bld">annā</span>deso.</p>
  2012. <p class="bodytext">Tikaṃ chindite. <span class="bld">Vidha</span> vedhane. <span class="bld">Chidda</span> kaṇṇabhede, curādi. <span class="bld">Vidha</span> vedhane, sabbatra kamme to, aparadvaye ca sañjātatthe ito.</p>
  2013. <p class="bodytext"><a name="para749"></a><span class="paranum">749</span>. Tikaṃ ānīte. <span class="bld">Hara</span> haraṇe, <span class="bld">bhara</span> dhāraṇaposanesu, <span class="bld">ā</span>pubbo <span class="bld">nī</span> naye.</p>
  2014. <p class="bodytext">Dvayaṃ damayutte. <span class="bld">Damu</span> damane, kattari to. Pakkamādīhi nto. A<span class="bld">ntā</span>dese <span class="bld">damito.</span> Kammasādhanopyayaṃ.</p>
  2015. <p class="bodytext">Dvayaṃ sante. <span class="bld">Samu</span> upasame, kattarito. A<span class="bld">ntā</span>dese <span class="bld">samito,</span> kammasādhanopyayaṃ.</p>
  2016. <p class="bodytext">Dvayaṃ puṇṇe. <span class="bld">Pūra</span> pūraṇe, tarādīhi iṇṇo, dvīsupi kattukammasādhanāni labbhanti.</p>
  2017. <p class="bodytext"><a name="para750"></a><span class="paranum">750</span>. Tipādaṃ <a name="M0.0486"></a> pūjite. <span class="bld">Cāya</span> pūjānisāmanesu. <span class="bld">Maha</span> pūjāyaṃ, <span class="bld">pūja</span> pūjane, <span class="bld">araha</span> pūjāyaṃ, <span class="bld">arahito. Acca</span> pūjāyaṃ. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ. <span class="bld">Ci</span> caye, <span class="bld">apa</span>pubbo pūjane. Namassitopi, <span class="bld">namassa</span>dhātu pūjāyaṃ.</p>
  2018. <p class="bodytext">Dvayaṃ tacchite dāruādimhi. <span class="bld">Taccha</span> tanukaraṇe, tanukarīyateti <span class="bld">tanūkato,</span> dīgho.</p>
  2019. <p class="bodytext"><a name="para751"></a><span class="paranum">751</span>. Dvayaṃ aggiādīhi tatte. <span class="bld">Tapa dhūpa</span> santāpe.</p>
  2020. <p class="bodytext">Dvayaṃ rājādīnaṃ santike bhajanādivasena upagate. <span class="bld">Cara</span> gatyattho, <span class="bld">upacarito. Āsa</span> upavesane, <span class="bld">upāsito.</span></p>
  2021. <p class="bodytext">Addhaṃ cute. <span class="bld">Bhasa</span> adhopatane, to. <span class="bld">Gaḷa</span> secane, <span class="bld">gaḷitaṃ. Pada</span> gamane, <span class="bld">pannaṃ. Cu</span> cavane, <span class="bld">cu</span> gamane vā. <span class="bld">Dhaṃsu</span> avasaṃsane, gatiyañca. Kannampi, <span class="bld">kanna</span> gatisosanesu.</p>
  2022. <p class="bodytext"><a name="para752"></a><span class="paranum">752</span>. <span class="bld">Tuṭṭha</span>ntaṃ pamudite, <span class="bld">pī</span> tappanakantīsu. <span class="bld">Muda</span> hāse. <span class="bld">Hasa</span> haṃsane, <span class="bld">hasa</span> alike vā. <span class="bld">Mada</span> hāse, <span class="bld">matto. Tusa</span> pītiyaṃ.</p>
  2023. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0487"></a> chinne. <span class="bld">Kanta</span> chedane. <span class="bld">Chidi</span> dvidhākaraṇe. <span class="bld">Lū</span> chedane, ṇo, yu vā. <span class="bld">Dā</span> lavane, tu, <span class="bld">dā</span> avakhaṇḍane vā. Chātampi. <span class="bld">Cho</span> chedane, ossākāro.</p>
  2024. <p class="bodytext">Tikaṃ pasatthe. <span class="bld">Saṭha</span> thutiyaṃ, to. <span class="bld">Vaṇṇa</span> vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu. <span class="bld">Thu</span> abhitthave. Īḍito, paṇitopi, <span class="bld">īḍa</span> thutimhi. <span class="bld">Paṇa</span> byavahāre, thutimhi ca, <span class="bld">paṇito.</span></p>
  2025. <p class="bodytext"><a name="para753"></a><span class="paranum">753</span>. Pañcakaṃ alle, <span class="bld">tima</span> addabhāve niccalepi, pakkamādīhi nto. <span class="bld">Alla</span> kledane, lo, <span class="bld">allaṃ. Adda</span> gatimhi, yācane ca, <span class="bld">ā</span>pubbo <span class="bld">dā</span> avakhaṇḍane vā, do, <span class="bld">addaṃ. Kilida</span> addabhāve, <span class="bld">innā</span>deso. <span class="bld">Unda</span> kledane, <span class="bld">inno, unno</span> vā, sāddampi. Addaguṇayuttaṃ addaṃ, tena saha vattate <span class="bld">sāddaṃ.</span></p>
  2026. <p class="bodytext">Catukkaṃ gavesite. <span class="bld">Magga</span> anvesane, curādi. <span class="bld">Esa</span> gatiyaṃ, bhūvādi. <span class="bld">Gavesa</span> maggane, curādi.</p>
  2027. <p class="bodytext">Dvayaṃ laddhe. <span class="bld">Labha</span> pattiyaṃ. <span class="bld">Pa</span>pubbo <span class="bld">āpa</span> byāpane, to, bhujādi, <span class="bld">ā</span>lopo, <span class="bld">pattaṃ.</span> Bhāvitaṃ, āsāditaṃ, vibhūtañca.</p>
  2028. <p class="bodytext"><a name="para754"></a><span class="paranum">754</span>. <span class="bld">Pālita</span>ntaṃ rakkhanīye, <span class="bld">rakkha</span> pālane. <span class="bld">Gupa</span> gopane, bhujādi. <span class="bld">Tā</span> pālane, <span class="bld">tātaṃ. Āyā</span>game <span class="bld">gopāyitaṃ. Ava</span> rakkhaṇe, <span class="bld">avitaṃ.</span></p>
  2029. <p class="bodytext">Catukkaṃ <a name="M0.0488"></a> catte. <span class="bld">Saja</span> vissagge. <span class="bld">Caja</span> hāniyaṃ. <span class="bld">Hā</span> cāge, ino, dīghādi, <span class="bld">hīno. Ujha</span> ussagge, <span class="bld">samujjhitaṃ.</span> Dhūtampi, <span class="bld">dhū</span> kampane.</p>
  2030. <p class="bodytext"><a name="para755"></a><span class="paranum">755</span>. Pajjaṃ bhāsite. <span class="bld">Bhāsa</span> byattiyaṃ vācāyaṃ. <span class="bld">Lapa</span> byattiyaṃ vācāyaṃ, <span class="bld">vaca</span> bhāsane, <span class="bld">vuttaṃ. Abhi</span>pubbo <span class="bld">dhā</span> dhāraṇe, to, <span class="bld">dhā</span>tissa <span class="bld">hi, hi</span> gamane vā, <span class="bld">abhihitaṃ. Khyā</span> kathane. <span class="bld">Jappa</span> byattiyaṃ vācāyaṃ. <span class="bld">Īra</span> khepagativacanakampanesu, <span class="bld">udīritaṃ. Katha</span> vākyapabandhe. <span class="bld">Gada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ. <span class="bld">Bhaṇa</span> bhaṇane. <span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, to, vassu, <span class="bld">uditaṃ.</span></p>
  2031. <p class="bodytext"><a name="para756"></a><span class="paranum">756</span>. Catukkaṃ avamānite. <span class="bld">Ñā</span> avabodhane. <span class="bld">Gaṇa</span> saṅkhyāne. <span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, <span class="bld">mana</span> ñāṇe vā, <span class="bld">avapari</span>pubbā ete paribhūte. Heṭṭhā katvā ñāyati, gaṇīyati, maññatīti <span class="bld">avaññito, avagaṇito, avamānito</span> ca. Paribhavīyati avamānaṃ karīyatīti <span class="bld">paribhūto.</span></p>
  2032. <p class="bodytext">Catukkaṃ chāte. <span class="bld">Ghasa</span> adane, cho, dvittaṃ. Jighacchā sañjātā yassa <span class="bld">jighacchito. Khuda</span> pipāsāyaṃ. <span class="bld">Chāda</span> bhakkhane. <span class="bld">Bhuja</span> pālanajjhohāresu, kho, dvittādi, bubhukkhā sañjātā yassa <span class="bld">bubhukkhito.</span></p>
  2033. <p class="bodytext"><a name="para757"></a><span class="paranum">757</span>. Chakkaṃ <a name="M0.0489"></a> ñāte. <span class="bld">Budha ñā</span> avagamane. <span class="bld">Pada</span> gamane, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">anno, paṭipannaṃ. Vida</span> ñāṇe. <span class="bld">Gati</span> bujhattho. <span class="bld">Avagataṃ. Mana</span> ñāṇe, to, <span class="bld">mataṃ.</span></p>
  2034. <p class="bodytext">Addhaṃ gilite. <span class="bld">Gala</span> adane, assi, <span class="bld">gilito. Khāda</span> bhakkhane. <span class="bld">Bhuja</span> pālanajjhohāresu. <span class="bld">Bhakkha</span> adane. <span class="bld">Adhiava</span>pubbo <span class="bld">hara</span> haraṇe, to, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭo, ra</span>lopo, <span class="bld">ajjhohaṭo. Asa</span> bhakkhane, <span class="bld">asito.</span> Jappito, gasitopi, <span class="bld">jappa</span> adane. <span class="bld">Gasa</span> adane.</p>
  2035. <p class="centered">Visesyādhīnavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2036. <p class="title">2. Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā</p>
  2037. <p class="bodytext"><a name="para758"></a><span class="paranum">758</span>. Pubbasmiṃ <a name="M0.0490"></a> kaṇḍadvaye buddhādīni nāmāni samānatthāni pakaraṇena nibaddhāni, asmimpi kaṇḍe sobhanādīni visesananāmāni, samayādīnyanekatthāni, cirassamādīni ca abyayāni pakaraṇeneva nibaddhāni, idāni pana pubbavaggesu vitthārabhayā ye na nibaddhā, taṃsaṅgahatthaṃ, taṃsamayānupālanatthañca saṃkiṇṇamārabhate <span class="bld">‘‘ñe yya’’</span>miccādinā. Tassattho – <span class="bld">ihāpi</span> saṃkiṇṇavaggepi <span class="bld">kvāpi</span> katthaci kriyādīsu <span class="bld">paccayatthavasena ā</span>paccayādīnaṃ itthiliṅgādibhāvajotakassa sabhāvassa vasena <span class="bld">liṅgaṃ</span> itthiliṅgādikaṃ ñeyyanti. <span class="bld">Ca</span>kārena bhiyyo rūpantarādipariggahopi. <span class="bld">Ihā</span>ti ca upalakkhaṇaṃ, vaggantaresupi paccayatthavasena liṅgādinicchayasambhavato.</p>
  2038. <p class="bodytext">Kattabbato <span class="bld">kriyā, kara</span> karaṇe, ṇyo, <span class="bld">i</span>kārā<span class="bld">ga</span>mo, assi, vaṇṇavipariyaye kriyā, kriyampi, <span class="bld">ririya</span>paccaye kiriyaṃ, kiriyāpi. <span class="bld">Ramma</span>paccaye <span class="bld">kammaṃ.</span></p>
  2039. <p class="bodytext">Tikaṃ cittopasame. <span class="bld">Samu</span> upasame,ti, <span class="bld">santi. Tha</span>mhi <span class="bld">samatho.</span> <span class="bld">A</span>mhi <span class="bld">samo.</span></p>
  2040. <p class="bodytext">Tikaṃ kāyopasame. <span class="bld">Damu</span> upasame. <span class="bld">Tha</span>mhi <span class="bld">damatho. Ti</span>mhi <span class="bld">danti.</span> Cittopasamepyete.</p>
  2041. <p class="bodytext">Suddhakammani vattaṃ bhavati. <span class="bld">Vatta</span> vattane, <span class="bld">vatta</span> samādāne vā <span class="bld">vattaṃ,</span> asītimahāvattādi.</p>
  2042. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsaṅgavacanaṃ</span> āsattavacanaṃ saddasarūpaṃ parāyaṇaṃ nāma vuttaṃ, tañca tīsu. Paraṃ āyanaṃ āyatto tāṇaṃ <span class="bld">parāyaṇaṃ,</span> kammāsatto iccattho, sākalyavacane tu pārāyaṇaṃ, pāraṃ pariyantaṃ ayanti gacchanti kassaci anenāti <span class="bld">pārāyaṇaṃ,</span> yu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, yathā – nāmapārāyaṇaṃ, dhātupārāyaṇaṃ.</p>
  2043. <p class="bodytext"><a name="para759"></a><span class="paranum">759</span>. Tikaṃ <a name="M0.0491"></a> dvidhābhāve. <span class="bld">Bhidi</span> dvidhākaraṇe, ṇo. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe. <span class="bld">Phuṭa</span> vikasane, <span class="bld">phuṭa</span> bhedane vā, yu.</p>
  2044. <p class="bodytext">Dvayaṃ tappane. <span class="bld">Tapa</span> pīṇane, yu. <span class="bld">Pī</span> tappane, yu, kiyādi, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Avanampi, <span class="bld">ava</span> pālane, dittiyañca anekatthattā.</p>
  2045. <p class="bodytext">Dvayaṃ sāpe. <span class="bld">Kusa</span> avhāne, bhedane ca, yu. <span class="bld">Sanja</span> saṅge, <span class="bld">abhisaṅgo.</span></p>
  2046. <p class="bodytext">Tikaṃ yācanāyaṃ. <span class="bld">Bhikkha</span> yācane, yu. <span class="bld">Yāca</span> yācane. <span class="bld">Attha</span> yācane. Addanopyatra, <span class="bld">adda</span> gatimhi, yācane ca.</p>
  2047. <p class="bodytext"><a name="para760"></a><span class="paranum">760</span>. Nimittarahitaṃ yadicchā nāma, yā yā icchā adhippāyo <span class="bld">yadicchā</span> nāma. Seritāpi.</p>
  2048. <p class="bodytext">Tikaṃ āpucchane, āpucchanañca gamanāgamanādisamaye suhajja bandhavādīnamāliṅgana cumbanasvāgatapiyavacanārogyapucchanagamanānuññādinā ānandanaṃ. <span class="bld">Puccha</span> pucchane, <span class="bld">āpucchanaṃ. Nanda</span> samiddhiyaṃ, <span class="bld">ānandanaṃ. Sabhāja</span> pītidassanesu, <span class="bld">sabhāja</span> pītivacanesu vā, curādi, yu, <span class="bld">sabhājanaṃ.</span></p>
  2049. <p class="bodytext">Dvayaṃ naye. Ñāyanti yenāti <span class="bld">ñāyo,</span> ākārantānamāyo. Nyāyopi, nissesato ayati yena <span class="bld">nyāyo. Nī</span> naye, <span class="bld">ayā</span>deso, <span class="bld">nayo.</span></p>
  2050. <p class="bodytext">Dvayaṃ <a name="M0.0492"></a> vuddhimhi. <span class="bld">Phā</span> vuddhimhi, <span class="bld">phāya</span> vuddhiyaṃ vā, <span class="bld">ya</span>lopo,ti, <span class="bld">phāti,</span> nāriyaṃ. <span class="bld">Vaddha</span> vaddhane,ti, <span class="bld">da</span>lopo, dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca, assu, <span class="bld">vuddhi,</span> vuḍḍhipi.</p>
  2051. <p class="bodytext"><a name="para761"></a><span class="paranum">761</span>. <span class="bld">Kilama</span> hāsakkhaye, tho, <span class="bld">kilamatho. Yu</span>mhi <span class="bld">kilamanaṃ. Sū</span> pāṇipasave, pasavanaṃ <span class="bld">pasavo, ti</span>mhi <span class="bld">pasūti.</span></p>
  2052. <p class="bodytext"><span class="bld">Kasa</span> gatiyaṃ hiṃsāyañca, niggahītāgamo, <span class="bld">ukkaṃso, kasa</span> vilekhane vā. <span class="bld">Atisayo</span> vutto. <span class="bld">Bhusā</span>dayo pamāṇātisayavasena vuttā, <span class="bld">ukkaṃso</span> guṇātisayavasena vutto, <span class="bld">atisayo</span> pana ubhayavasenāti ubhayatra niddiṭṭhānaṃ bhedo. Tikaṃ jayane. Jayanaṃ <span class="bld">jayo,</span> yu, <span class="bld">jayanaṃ. Ti</span>mhi <span class="bld">jiti,</span> nārī.</p>
  2053. <p class="bodytext"><a name="para762"></a><span class="paranum">762</span>. <span class="bld">Bandhana</span>ntāni dve dve nāmāni. <span class="bld">Vasa</span> kantiyaṃ. <span class="bld">Kamu</span> kantiyaṃ,ti. <span class="bld">Vidha</span> vedhane, byathane ca anekatthattā, a, ikārassa <span class="bld">yā</span>deso, <span class="bld">byadho, vedho. Gaha</span> upādāne nibandhane ca, <span class="bld">gaho, gāho</span> ca. <span class="bld">Vara</span> āvaraṇe, <span class="bld">varo. Vu</span> saṃvaraṇe,ti, <span class="bld">vuti. Paca</span> pāke, itthiyamatiyavo vā, a. Pacanaṃ <span class="bld">pāko,</span> ṇo.</p>
  2054. <p class="bodytext">Dvayaṃ āhvāne. <span class="bld">Hu</span> dānādanahabyappadānesu, ṇo, <span class="bld">havo. Ti</span>mhi <span class="bld">huti.</span> Dvayaṃ anubhavane. <span class="bld">Vida</span> ñāṇe, ṇo, <span class="bld">vedo<a name="M0.0493"></a>. Vida</span> vedanākhyānanivāsesu, curādi, yu, <span class="bld">vedanaṃ, vā</span>kāro <span class="bld">vedanā</span>saddassa napuṃsakattāpekkho.</p>
  2055. <p class="bodytext"><a name="para763"></a><span class="paranum">763</span>. Dvayaṃ dhanādijāniyaṃ. <span class="bld">Jara</span> vayohānimhi, yu, <span class="bld">jīraṇaṃ,</span> assī. <span class="bld">Hā</span> cāge, yu, nadādi, rasso, <span class="bld">ha</span>ssa <span class="bld">jo, jāni. Tā</span> pālane, yu, <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ. Dvayaṃ pamāṇe. <span class="bld">Mā</span> māne,ti, <span class="bld">pamiti. A</span>mhi <span class="bld">pamā.</span></p>
  2056. <p class="bodytext">Dvayaṃ saṃyoge. <span class="bld">Silisa</span> āliṅgane. <span class="bld">Saṃ</span>pubbo <span class="bld">dhā</span> dhāraṇe, i, sandhanaṃ <span class="bld">sandhi.</span> Dvayaṃ khaye. <span class="bld">Khi</span> khaye, ṇo, isse, <span class="bld">e</span> aya, <span class="bld">khayo. Ci</span> caye, <span class="bld">apa</span>pubbo khaye. Dvayaṃ sadde. <span class="bld">Ru</span> sadde, ṇo, vuddhyādeso. <span class="bld">Raṇa</span> sadde. A, <span class="bld">raṇo.</span></p>
  2057. <p class="bodytext"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>. <span class="bld">Gada</span> byattiyaṃ vācāyaṃ, ṇo, a ca, <span class="bld">nigādo, nigado</span> ca. Dvayaṃ made. <span class="bld">Mada</span> ummāde, <span class="bld">mādo, mado</span> ca. <span class="bld">Si</span> bandhane,ti, <span class="bld">siti.</span></p>
  2058. <p class="bodytext">Tikaṃ ākāre. Ākaraṇaṃ <span class="bld">ākāro,</span> anekatthattā mukhavaṅkādyaṅgavikāro vā, iṅgati jānātīti vā yena ākāro. <span class="bld">Iṅga</span> gamanattho, to, a ca, <span class="bld">iṅgitaṃ, iṅgo</span> ca. <span class="bld">Atthassa</span> dhanassa <span class="bld">apagamo</span> vināso <span class="bld">byayo</span> nāma. <span class="bld">Byaya</span> cittasamussagge.</p>
  2059. <p class="bodytext"><a name="para765"></a><span class="paranum">765</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0494"></a> antarāye. Cutipaṭisandhīnamantare ayatīti <span class="bld">antarāyo.</span> Paṭipakkhavasena ūhati pavattatīti <span class="bld">paccūho,</span> atha vā kāriyasiddhi antaraṃ byavadhānaṃ ayati gamayatīti <span class="bld">antarāyo.</span> Paccūhanti vinihantīti <span class="bld">paccūho.</span></p>
  2060. <p class="bodytext">Vikaraṇaṃ aññathā bhavananti <span class="bld">vikāro, vikati ca, kara</span> karaṇe, ṇo,ti ca.</p>
  2061. <p class="bodytext">Dvayaṃ sabhāvavigame. <span class="bld">Silisa</span> āliṅgane, <span class="bld">pavi</span>pubbo taṃsabhāvavigame, vigato dhuro sadisabhāvo yasmāti <span class="bld">vidhuro,</span> ‘‘vidhuraṃ pavisilese, klivañca vikale tisū’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 22.20]</span> <span class="bld">rabhaso. Vidha</span> vidhāne vā, uro. Dvayaṃ āsane. <span class="bld">Visa</span> pavesane, <span class="bld">upavesanaṃ. Āsa</span> upavesane, <span class="bld">āsanaṃ.</span></p>
  2062. <p class="bodytext"><a name="para766"></a><span class="paranum">766</span>. Tipādaṃ adhippāye. Cittamadhyāgantvā sayatīti <span class="bld">ajjhāsayo.</span> Anamipubbe <span class="bld">āsayo.</span> Adhipayati citteti <span class="bld">adhippāyo,</span> ṇo, <span class="bld">paya</span> gamane. Citte abhisandhāyatīti <span class="bld">abhisandhi,</span> dvīsu. Bhavati citteti <span class="bld">bhāvo,</span> ṇo. Adhimuccanaṃ citte adhiṭṭhānaṃ <span class="bld">adhimutti,</span> nārī. <span class="bld">Chando</span> taṇhāyampi vutto.</p>
  2063. <p class="bodytext">Dvayaṃ ādīnave. <span class="bld">Doso</span> paṭighe vutto. Ā bhuso dīnaṃ vāyati gamayatīti <span class="bld">ādīnavo, dīna</span> duggatabhāve, vo, <span class="bld">vī</span> gamane ca.</p>
  2064. <p class="bodytext"><a name="para767"></a><span class="paranum">767</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0495"></a> ānisaṃse. <span class="bld">Saṃsa</span> hiṃsāthutīsu, <span class="bld">ānisaṃso</span> amukhyaphale, mukhyaphale ca, tathā <span class="bld">guṇo. Guṇa</span> pakāsane, pakāseti kāraṇanti <span class="bld">guṇo, gaṇa</span> saṅkhyāne vā, assu, <span class="bld">guṇo.</span> Dvayaṃ majjhe. <span class="bld">Maja</span> suddhiyaṃ, jho. <span class="bld">Vi</span>pubbe <span class="bld">vemajjhaṃ.</span></p>
  2065. <p class="bodytext">Dvayaṃ taruṇasūriyaṭṭhāne. Ahassa majjho majjhaho, so eva <span class="bld">majjhanhiko, ha</span>ssa <span class="bld">nho</span> <span class="note">[moggallāna 3.110 suttaṃ passitabbaṃ]</span>. Ahassa majjho <span class="bld">majjhanho, majjhanto</span>pi. Dvayaṃ nānattāyaṃ. Vigatā mattā sadisappamāṇaṃ etena hetubhūtena <span class="bld">vemattaṃ.</span> Nānameva <span class="bld">nānatā, nāna</span>saddo punnapuṃsake, abyaye tu nānā.</p>
  2066. <p class="bodytext"><a name="para768"></a><span class="paranum">768</span>. Dvayaṃ niddāpaṭikkhepe. <span class="bld">Jāgara</span> niddakkhaye, jāgarameva <span class="bld">jāgariyo.</span> Dvayaṃ jalādīnamavicchannāyaṃ santatiyaṃ. <span class="bld">Vaha</span>tismā ṇo, <span class="bld">pavāho. Vatu</span> āvattane,ti, <span class="bld">pavatti.</span></p>
  2067. <p class="bodytext">Tikaṃ vitthāre. <span class="bld">Asu</span> khepane, ṇo, <span class="bld">byāso. Pa</span>pubbo <span class="bld">pañca</span> vitthāre. <span class="bld">Thara</span> santharaṇe, <span class="bld">pā</span>dipubbo ca vitthāre. Tikaṃ saṃyame. <span class="bld">Yamu</span> uparame, ṇo, <span class="bld">yāmo.</span> Itaresu a.</p>
  2068. <p class="bodytext"><a name="para769"></a><span class="paranum">769</span>. Dvayaṃ <a name="M0.0496"></a> gattānaṃ maddane. ‘‘Sambāhano’ṅgamaddako’’ti <span class="bld">vopālito, saṃ</span>pubbo <span class="bld">vāha</span> payatane, maddane vā, yu. <span class="bld">Madda</span> maddane. Dvayaṃ nānārammaṇādīsu visappane. <span class="bld">Sara</span> gamane, ṇa. <span class="bld">Sappa</span> gamane, yu, <span class="bld">visappanaṃ.</span></p>
  2069. <p class="bodytext">Dvayaṃ paricaye. <span class="bld">Thu</span> abhitthave. <span class="bld">Ci</span> caye. Tikaṃ saṅgame. <span class="bld">Mila</span> silesane, ṇo, sakatthe ko, <span class="bld">melako. Sanja</span> saṅge, ṇo. <span class="bld">Saṃ</span>pubbā <span class="bld">gami</span>to a.</p>
  2070. <p class="bodytext"><a name="para770"></a><span class="paranum">770</span>. <span class="bld">Sannikaṭṭhamhi</span> samīpe <span class="bld">sannidhi</span>saddo, sannidhānaṃ <span class="bld">sannidhi,</span> pume, ṭhapanepyayaṃ. <span class="bld">Nasa</span> adassane, ṇo. <span class="bld">Disa</span> pekkhane, yu, dissādeso, issattaṃ.</p>
  2071. <p class="bodytext">Tikaṃ dhaññādīnaṃ lavane. <span class="bld">Lū</span> chedane, a. <span class="bld">Ṇa</span>mhi <span class="bld">abhilāvo. Yu</span>mhi <span class="bld">lavanaṃ.</span> Dvayaṃ khaṇappattiyaṃ. <span class="bld">Pa</span>pubbo <span class="bld">thu</span> abhitthave. <span class="bld">Sara</span> gamane, <span class="bld">avasaro. Samā</span>ti dve tulyatthā.</p>
  2072. <p class="bodytext"><a name="para771"></a><span class="paranum">771</span>. Catukkaṃ <a name="M0.0497"></a> pariyosāne. <span class="bld">Sā</span> tanukaraṇe, yu, <span class="bld">osānaṃ. Pari</span>pubbo <span class="bld">pariyosānaṃ.</span> Ukkaṃsātisayā pakaṭṭhepyuttā.</p>
  2073. <p class="bodytext">Dvayaṃ saṇṭhāne. <span class="bld">Visa</span> pavesane, <span class="bld">sanniveso. Ṭhā</span> gatinivattiyaṃ, yu, <span class="bld">saṇṭhānaṃ.</span> Dvayaṃ abbhantaravācakaṃ pāṭipadikaṃ. Atha vā <span class="bld">abhi</span> bandhane, aro, dhātvatthānuvattako <span class="bld">abhi, abbhantaraṃ.</span> Abbhābhāve <span class="bld">antaraṃ.</span></p>
  2074. <p class="bodytext"><a name="para772"></a><span class="paranum">772</span>. Tikaṃ pāṭihāriye. <span class="bld">Hi</span> gatimhi, paṭito hissa heraṇa hīraṇa, <span class="bld">pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ.</span> Yadādinā hāriyañca, <span class="bld">pāṭihāriyaṃ,</span> atha vā paṭipakkhe haratīti <span class="bld">pāṭihīraṃ,</span> ṇo, assī. <span class="bld">E</span>kārādese <span class="bld">pāṭiheraṃ. Ṇya</span>mhi <span class="bld">pāṭihāriyaṃ,</span> vihatupakkilesena paccāharitabbaṃ pavattetabbanti <span class="bld">pāṭihīra</span>ntiādipi kātabbaṃ.</p>
  2075. <p class="bodytext">Dvayaṃ kattabbamatte. <span class="bld">Kara</span>mhā ricca, <span class="bld">kiccaṃ,</span> avassaṃ kātabbepi. <span class="bld">Anīya</span>paccaye <span class="bld">karaṇīyaṃ.</span></p>
  2076. <p class="bodytext">Dvayaṃ pupphādinā udakādīnaṃ paribhāvane. Sundaraṃ karīyate yenāti <span class="bld">saṅkhāro,</span> ṇo, <span class="bld">kharā</span>deso. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, yu, <span class="bld">vāsanā,</span> kilesādīnaṃ sattivisesepi. Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi, tathā pahātabbāpi <a name="M0.0498"></a> atthi appahātabbāpi. Tattha yā kusalābyākatā, na sā pahātabbā. Yā pana akusalā, sā sukhumataratāya bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā, nāññesaṃ. Evaṃ sante ariyānampi apāyūpapatti siyāti? Na siyā, sabbesameva ariyānaṃ apāyūpapattihetukāya vāsanāya pahīnattā. Duvidhā hi akusalā vāsanā kāyavacīpayogahetubhūtā ca apāyūpapattihetubhūtā ca. Tattha purimā bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā, itarā sabbesampi ariyamaggenāti, tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘buddhāva savāsane kilese pajahituṃ sakkonti, nāññe’’ti, taṃ kāyavacīpayogahetubhūtaṃ vāsanaṃ sandhāya vuttaṃ, netaranti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.</p>
  2077. <p class="bodytext"><a name="para773"></a><span class="paranum">773</span>. Tikaṃ dhaññādīnaṃ pūtakaraṇe. <span class="bld">Pū</span> pavane, yu. <span class="bld">A</span>paccaye <span class="bld">pavo. Ṇa</span>mhi <span class="bld">nippāvo.</span> Dvayaṃ tasare. <span class="bld">Tasa</span> ubbege, aro. Suttena veṭhanaṃ <span class="bld">suttaveṭhanaṃ.</span></p>
  2078. <p class="bodytext">Dvayaṃ duggasañcāre. Saṅkamyate yenāti <span class="bld">saṅkamo.</span> Sañcaranti anenāti sañcāro, duggassa sañcāro <span class="bld">duggasañcāro.</span> Dvayaṃ paṭhamārambhe. Paṭhamaṃ kamo <span class="bld">pakkamo, upakkamo</span> ca.</p>
  2079. <p class="bodytext"><a name="para774"></a><span class="paranum">774</span>. Tikaṃ pāṭhe. <span class="bld">Paṭha</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇo, <span class="bld">pāṭho. Ni</span>pubbe <span class="bld">nipāṭho, a</span>mhi <span class="bld">nipaṭho.</span> Dvayaṃ apaharitādino vatthuno <a name="M0.0499"></a> anvesane. <span class="bld">Ci</span> caye, cayanamatra anvesanaṃ. <span class="bld">Magga</span> anvesane, curādi, yu, ete dve apume, saṃvikkhanaṃpyatra.</p>
  2080. <p class="bodytext">Catukkaṃ āliṅgane. <span class="bld">Liṅga</span> gatyattho. <span class="bld">Sanja</span> saṅge. <span class="bld">Silisa</span> āliṅgane. <span class="bld">Guha</span> saṃvaraṇe, yu, parirambhopyatra. <span class="bld">Rambha</span> sadde.</p>
  2081. <p class="bodytext"><a name="para775"></a><span class="paranum">775</span>. Catukkaṃ ālokane. <span class="bld">Loka</span> dassane. <span class="bld">Jhe</span> cintāyaṃ. <span class="bld">Ikkha</span> dassanaṅkesu. <span class="bld">Disa</span> pekkhane, sabbatra bhāve yu.</p>
  2082. <p class="bodytext">Catukkaṃ nirākaraṇe. <span class="bld">Disa</span> pekkhane. <span class="bld">Asu</span> khepane, <span class="bld">nirasanaṃ. Pati ā</span>pubbo <span class="bld">khā</span>kathane. <span class="bld">Kara</span> karaṇe, itthiyamatiyavo vā,ti.</p>
  2083. <p class="bodytext"><a name="para776"></a><span class="paranum">776</span>. Pañcakaṃ vipariyaye. <span class="bld">Vipari</span>pubbo <span class="bld">asu</span> khepane, ṇo, <span class="bld">vipallāso.</span> Aññena pakārena bhavanaṃ <span class="bld">aññathābhāvo. Vipari</span>pubbo <span class="bld">aya</span> gamane, <span class="bld">vipariyayo. Asu</span> khepane, <span class="bld">vipariyāso.</span></p>
  2084. <p class="bodytext">Tikaṃ atikkame. Atikkamanaṃ <span class="bld">atikkamo.</span> Atikkamma patanaṃ <span class="bld">atipāto. Aya</span> gamane, <span class="bld">upaccayo.</span></p>
  2085. <p class="centered">Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2086. <p class="title">3. Anekatthavaggavaṇṇanā</p>
  2087. <p class="bodytext"><a name="para777"></a><span class="paranum">777</span>. Idāni <a name="M0.0500"></a> saṃkiṇṇavaggato anantaraṃ gāthāto, gāthāya addhato, pādato cāti imehi tīhi pakārehi <span class="bld">anekatthe</span> nānatthe <span class="bld">samayā</span>dike sadde <span class="bld">kamā</span> kamato pavakkhāmi. <span class="bld">Ettha</span> anekatthavagge <span class="bld">ekassa bhūta</span>saddādikassa yā punaruttatā, sā thīpunnapuṃsakasaṅkhātaliṅgavisesatthaṃ katā.</p>
  2088. <p class="bodytext"><a name="para778"></a><span class="paranum">778</span>. Samavāyatthādivācake bahavo <span class="bld">samaya</span>sadde jātiyā saṅgayha ‘‘samayo’’ti ekavacananiddeso kato. Tatra ‘‘kālañca samayañca upādāyā’’tyādīsu <span class="note">[dī. ni. 1.447]</span> samavāye paccayasāmaggiyaṃ. ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā’’tyādīsu samūhe. ‘‘Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho’’tyādīsu <span class="note">[ma. ni. 2.135]</span> kāraṇe. ‘‘Ekoyeva ca kho khaṇo ca samayo cā’’tyādīsu <span class="note">[a. ni. 8.29]</span> khaṇe okāse. ‘‘Abhisamayattho’’tyādīsu paṭivedhe. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā’’tyādīsu <span class="note">[dī. ni. 1.1]</span> kāle. ‘‘Sammā mānābhisamayā’’tyādīsu <span class="note">[ma. ni. 1.28]</span> pahāne. ‘‘Atthābhisamayā dhīro’’tyādīsu lābhe <span class="note">[saṃ. ni. 1.129]</span>. ‘‘Samayappavādake tindukācire’’tyādīsu <span class="note">[ma. ni. 2.208]</span> diṭṭhiyaṃ.</p>
  2089. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0501"></a> sahakārīkāraṇatāya sannijjhaṃ sameti samavetīti <span class="bld">samayo,</span> samavāyo. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti <span class="bld">samayo,</span> samūho, yathā – samudāyoti avayavasahāvatthānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti <span class="bld">samayo,</span> kāraṇaṃ, yathā ‘‘samudāyo’’ti. Sametisamāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti <span class="bld">samayo,</span> khaṇo. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo avagantabboti <span class="bld">abhisamayo,</span> dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti <span class="bld">abhisamayo,</span> dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Sameti ettha, etena vā saṅgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti <span class="bld">samayo,</span> kālo, dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ viya, karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti <span class="bld">samayo,</span> pahānaṃ. Samiti saṅgati samodhānanti <span class="bld">samayo,</span> paṭilābho, sameti sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā sampayuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti <span class="bld">samayo,</span> diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe <span class="bld">samaya</span>saddassa pavatti veditabbā. <span class="bld">Samaya</span>saddassa atthuddhāre <span class="bld">abhisamaya</span>saddassa udāharaṇaṃ sopasaggo, anupasaggo ca <span class="bld">samaya</span>saddo samavāyādyatthavācako hotīti dassanatthaṃ. Evaṃ sabbatra udāharaṇaṃ taṃtadatthānurūpanibbacanādayo daṭṭhabbā.</p>
  2090. <p class="bodytext"><a name="para779"></a><span class="paranum">779</span>. <span class="bld">Saṇṭhānaṃ</span> dīgharassādi. <span class="bld">Rūpaṃ</span> rūpāyatanaṃ, <span class="bld">jāti</span> khattiyādikulaṃ. <span class="bld">Chavi</span> bahicammaṃ, <span class="bld">pamāṇaṃ</span> mariyādo. <span class="bld">Akkharaṃ</span> akārādi<a name="M0.0502"></a>, <span class="bld">yaso</span> parivāro, kitti ca. <span class="bld">Guṇo</span> sīlādi, tapaniyepi <span class="bld">vaṇṇo.</span></p>
  2091. <p class="bodytext"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>. <span class="bld">Pātimokkhassa</span> bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena duvidhassa pātimokkhassa uddese ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti <span class="note">[mahāva. 134]</span>. Paṇṇattiyaṃ ‘‘uposatho nāma nāgarājā’’ti <span class="note">[dī. ni. 2.246]</span>. <span class="bld">Upavāso</span> vutto. <span class="bld">Aṭṭhaṅgo</span> ‘‘pāṇātipātā veramaṇi’’ādi. <span class="bld">Uposathadinaṃ</span> ‘‘ajjuposatho pannaraso’’tyādīsu <span class="note">[mahāva. 168]</span>.</p>
  2092. <p class="bodytext"><a name="para781-782"></a><span class="paranum">781-782</span>. <span class="bld">Rathaṅgaṃ</span> cakkadvayaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> cakkalakkhaṇaṃ. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’ntyādīsu <span class="note">[su. ni. 562]</span> <span class="bld">dhammacakke. Uracakkaṃ</span> nāma khuracakkaṃ ‘‘cakkaṃ bhamati matthake’’ti <span class="note">[jā. 1.1.104; 1.5.100]</span>. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’ntyādīsu <span class="note">[saṃ. ni. 1.29]</span> <span class="bld">iriyāpathacakke.</span> ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tyādīsu <span class="note">[a. ni. 4.131]</span> <span class="bld">sampatticakke.</span> ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuvattetī’’tyādīsu <span class="note">[a. ni. 5.132]</span> <span class="bld">cakkaratane. Maṇḍalaṃ</span> ‘‘alātacakka’’ntyādīsu ‘‘asanivicakka’’nti <span class="note">[dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162]</span> ca. <span class="bld">Balaṃ</span> thāmo. <span class="bld">Kulālo</span> kumbhakāro, tassa bhaṇḍe kulālacakkanti. <span class="bld">Āṇāyaṃ</span> ‘‘cakkaṃ vattayati pāṇīna’’nti <span class="note">[jā. 1.7.149]</span>. <span class="bld">Āyudhe</span> cakkākāre āyudhe. <span class="bld">Dānaṃ</span> deyyadhammo. <span class="bld">Rāsi</span> khandho. Saddhagāthāpi gāthāyeva.</p>
  2093. <p class="gatha1">‘‘Daṇḍakā <a name="M0.0503"></a> caṇḍavuṭṭhyādi, pādehi chahi tīhi tu;</p>
  2094. <p class="gathalast">Gāthāti ca paratthevaṃ, chandosaññā pakāsitā.</p>
  2095. <p class="gatha1">Anantaroditaṃ cañña-metaṃ sāmaññanāmato;</p>
  2096. <p class="gathalast">Gāthāicceva niddiṭṭhaṃ, munindavacane panā’’ti <span class="note">[vuttodaya 14-15 gāthā]</span> hi vuttaṃ.</p>
  2097. <p class="hangnum"><a name="para783"></a><span class="paranum">783</span>.</p>
  2098. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,</p>
  2099. <p class="gatha2">Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  2100. <p class="gatha3">Iddhijutibalaviriyūpapatti,</p>
  2101. <p class="gathalast">Idañca te nāga mahāvimānaṃ.</p>
  2102. <p class="gatha1">Ahañca bhariyā ca manussaloke,</p>
  2103. <p class="gatha2">Saddhā ubho dānapatī ahumha;</p>
  2104. <p class="gatha3">Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,</p>
  2105. <p class="gathalast">Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.</p>
  2106. <p class="gatha1">Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,</p>
  2107. <p class="gatha2">Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;</p>
  2108. <p class="gatha3">Iddhijutibalaviriyūpapatti,</p>
  2109. <p class="gathalast">Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti <span class="note">[jā. 2.22.1592, 1593, 1595]</span></p>
  2110. <p class="bodytext">Imasmiṃ vidhurapaṇḍitajātake <span class="bld">dānasmiṃ</span> āgato.</p>
  2111. <p class="bodytext">‘‘Taṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti <span class="note">[dī. ni. 2.329]</span> imasmiṃ mahāgovindasutte <span class="bld">appamaññāsu.</span> ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussesu suppakāsita’’nti <span class="note">[dī. ni. 3.174]</span> <a name="M0.0504"></a> pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahe sakalasmiṃ <span class="bld">sāsane.</span> ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārino bhavissāmā’’ti <span class="note">[ma. ni. 1.83]</span> imasmiṃ sallekhasutte <span class="bld">methunā viratiyaṃ.</span></p>
  2112. <p class="gatha1">‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;</p>
  2113. <p class="gathalast">Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.</p>
  2114. <p class="gatha1">Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;</p>
  2115. <p class="gathalast">Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti <span class="note">[pe. va. 275]</span>. –</p>
  2116. <p class="bodytext">Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi <span class="bld">veyyāvacce.</span></p>
  2117. <p class="gatha1">‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,</p>
  2118. <p class="gatha2">Amhe ca bhariyā nātikkamanti;</p>
  2119. <p class="gatha3">Aññatra tā brahmacariyaṃ carāma,</p>
  2120. <p class="gathalast">Tasmā hi amhaṃ daharā na miyyare’’ti <span class="note">[jā. 1.10.97]</span>. –</p>
  2121. <p class="bodytext">Mahādhammapālajātake <span class="bld">sadāratuṭṭhiyaṃ.</span></p>
  2122. <p class="bodytext">‘‘Evaṃ kho taṃ, bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti <span class="note">[cūḷava. 311]</span> imasmiṃ tittirajātake <span class="bld">pañcasīle.</span></p>
  2123. <p class="bodytext">‘‘Idaṃ kho pana pañcasikha brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti <span class="note">[dī. ni. 2.329]</span> mahāgovindasutteyeva <span class="bld">ariyamagge.</span></p>
  2124. <p class="gatha1">‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;</p>
  2125. <p class="gathalast">Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti <span class="note">[jā. 1.8.75]</span>. –</p>
  2126. <p class="bodytext">Nimijātake attadamanavasena kate <span class="bld">aṭṭhaṅguposathe.</span></p>
  2127. <p class="bodytext">‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritvā tapassi sudaṃ homī’’ti <span class="note">[ma. ni. 1.155]</span> lomahaṃsasutte dhitisaṅkhāte <span class="bld">vīriye.</span></p>
  2128. <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. <span class="bld">Sabhāvo</span> <a name="M0.0505"></a> aviparītattho. <span class="bld">Pariyatti</span> pariyāpuṇitabbā vinayābhidhammasuttantā. <span class="bld">Ñāyo</span> yutti, sappaṭipadā vā maggādayo. <span class="bld">Ñeyye</span> saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattivasena pañcavidhe ñeyye. <span class="bld">Nissattatā</span> sattasabhāvassa abhāvatā. <span class="bld">Āpattiyaṃ</span> ‘‘pārājikaṃ dhamma’’nti. ‘‘Saha dhammena niggayhā’’tyādīsu kāraṇe. <span class="bld">Ādi</span>nā samayaññūpamāhiṃsādīsupi <span class="bld">dhammo.</span></p>
  2129. <p class="bodytext"><a name="para785"></a><span class="paranum">785</span>. <span class="bld">Payojanaṃ</span> phalaṃ. <span class="bld">Saddābhidheyye</span> saddatthe. <span class="bld">Vuḍḍhiyaṃ</span> vaḍḍhane. <span class="bld">Vatthumhi</span> dabbe. <span class="bld">Nāse</span> vināse. <span class="bld">Pacchimapabbate</span> atthagirimhi. Nivattivisayuppattisabhāvādīsupi.</p>
  2130. <p class="bodytext"><a name="para786"></a><span class="paranum">786</span>. <span class="bld">Yebhuyyatā</span> bāhulyatā. <span class="bld">Abyāmissaṃ</span> asammissaṃ. <span class="bld">Visaṃyoge</span> vippayoge. <span class="bld">Daḷhatthe da</span>ḷhasaddassa atthe. <span class="bld">Anatireke</span> atirekābhāve. <span class="bld">Anavasesamhi</span> sabbasmiṃ, <span class="bld">taṃ kevala</span>vacanaṃ tīsu liṅgesu.</p>
  2131. <p class="bodytext"><a name="para787"></a><span class="paranum">787</span>. Paṭalaṃ ‘‘diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā’’tyādīsu <span class="note">[mahāva. 348]</span>. ‘‘Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti <span class="note">[saṃ. ni. 1.4]</span> rāsimhi. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā <a name="M0.0506"></a> pāṭikaṅkhitabbā’’ti <span class="note">[ma. ni. 3.379]</span> ānisaṃse. <span class="bld">Bandhanaṃ</span> kāmaguṇaṃ. <span class="bld">Appadhāne</span> visesane. <span class="bld">Jiyāya</span> dhanuno.</p>
  2132. <p class="bodytext"><a name="para788-789"></a><span class="paranum">788-789</span>. <span class="bld">Rukkhādo</span> dumādimhi. <span class="bld">Vijjamāne</span> bhūtaguṇe. <span class="bld">Arahante</span> ‘‘yo ca kālaghaso bhūto, sabhūtapaciniṃ pacī’’ti <span class="note">[jā. 1.2.190]</span>. Khandhapañcake ‘‘bhūtamidaṃ, sāriputta, samanupassathā’’ti <span class="note">[ma. ni. 1.401]</span>. <span class="bld">Satte</span> pāṇimhi. <span class="bld">Mahābhūte</span> pathavādike. <span class="bld">Amanusso</span> devarakkhasādi. Vijjamānatthavajjite rukkhādo nāriyaṃ na bhavati, vijjamānatthe, pana atītādīsu ca vāccaliṅgo. <span class="bld">Patte</span> sampatte. <span class="bld">Same</span> tulyatthe.</p>
  2133. <p class="bodytext"><a name="para790"></a><span class="paranum">790</span>. <span class="bld">Sajjane</span> sappurise.</p>
  2134. <p class="bodytext"><a name="para791"></a><span class="paranum">791</span>. Padapūraṇe ‘‘suttanta vanantā’’tyādīsu. <span class="bld">Dehāvayave</span> ‘‘antaṃ antaguṇa’’ntyādīsu <span class="note">[khu. pā. 3.dvattiṃsākāra]</span>. Deho ca avayavo cāti eke. Koṭṭhāse ‘‘ayameko anto’’tyādīsu <span class="note">[a. ni. 6.61]</span>. <span class="bld">Lāmakaṃ</span> nihīnakaṃ.</p>
  2135. <p class="bodytext"><a name="para792"></a><span class="paranum">792</span>. <span class="bld">Nikāyo</span> <a name="M0.0507"></a> sadhammīnaṃ gaṇo. <span class="bld">Sandhi</span> paṭisandhi. <span class="bld">Sāmaññe</span> visesādhāre. <span class="bld">Pasūti</span> mātukucchito nikkhamanaṃ, <span class="bld">kulaṃ</span> khattiyādikulaṃ. <span class="bld">Bhavo</span> bhavanakriyā. <span class="bld">Visesyo</span> upādhi, yassa vasena bhinnesu sabalādīsu abhinnā dhīsaddā vattante. <span class="bld">Sumanāyaṃ</span> mālatiyaṃ. <span class="bld">Saṅkhatalakkhaṇe</span> saṅkhatadhammānaṃ lakkhaṇe.</p>
  2136. <p class="bodytext"><a name="para793"></a><span class="paranum">793</span>. <span class="bld">Bhavabhedo</span> kāmabhavādi. <span class="bld">Patiṭṭhāyaṃ</span> nissaye. <span class="bld">Niṭṭhā</span> nipphatti. <span class="bld">Ajjhāsayo</span> adhippāyo. <span class="bld">Buddhi</span> ñāṇaṃ. <span class="bld">Vāsaṭṭhānaṃ</span> vasanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Visarattaṃ</span> visaraṇabhāvo. ‘‘Visadatthe’’tipi pāṭho, tadā <span class="bld">sada</span>dhātussa visaraṇatthatā daṭṭhabbā.</p>
  2137. <p class="bodytext"><a name="para794"></a><span class="paranum">794</span>. <span class="bld">Phale</span> sotāpattādike. Aniccādianupassanā <span class="bld">vipassanā</span> nāma. <span class="bld">Magge</span> sotāpattimaggādike.</p>
  2138. <p class="bodytext"><a name="para795"></a><span class="paranum">795</span>. <span class="bld">Kammāruddhanaṃ</span> kammārānaṃ uddhanaṃ, kammārānaṃ yathā ukkāti. <span class="bld">Aṅgārakapallaṃ</span> aṅgārānaṃ bhājanaṃ. <span class="bld">Dīpikā</span> nāma madhucchiṭṭhādimayā padīpakiccakārikā. <span class="bld">Suvaṇṇakāramūsā</span> mattikamayā ekā bhājanavikati. Vāyuno vege ca <span class="bld">ukkā</span>saddo, yo ‘‘devadudrabhī’’ti vutto.</p>
  2139. <p class="bodytext"><a name="para796"></a><span class="paranum">796</span>. <span class="bld">Kesohāraṇaṃ</span> <a name="M0.0508"></a> kesānaṃ lavanaṃ. <span class="bld">Jīvitavutti</span> jīvitassa vattanaṃ. <span class="bld">Vapanaṃ</span> bījassa vapanaṃ. <span class="bld">Vāpasamakaraṇaṃ</span> vapitassa bījassa samakaraṇaṃ. <span class="bld">Pavuttabhāvo</span> bandhanā mutti.</p>
  2140. <p class="bodytext"><a name="para797-798"></a><span class="paranum">797-798</span>. <span class="bld">Suto vissute</span> pākaṭe. <span class="bld">Avadhārite</span> upalakkhite. <span class="bld">Upacite</span> rāsīkate. <span class="bld">Anuyogo</span> pucchā. <span class="bld">Kilinne</span> tinte. <span class="bld">Sotaviññeyyaṃ</span> saddāyatanaṃ. <span class="bld">Satthaṃ</span> saddasatthādi, sutanāmako vā eko satthaviseso. Etesu dvīsu atthesu <span class="bld">sutaṃ</span> napuṃsakaṃ. Putte <span class="bld">suto</span> pulliṅgo, rājinipi <span class="bld">suto.</span></p>
  2141. <p class="bodytext"><a name="para799"></a><span class="paranum">799</span>. <span class="bld">Yuge</span> katādicatukke. <span class="bld">Leso</span> anumānañāṇavisayo. <span class="bld">Paññattiyaṃ</span> ‘‘kappatthero’’ti. <span class="bld">Paramāyumhi</span> ‘‘kappaṃ saggamhi <a name="M0.0509"></a> modatī’’ti. Aññatra kappādīsu pulliṅge. Sadise pana tīsu liṅgesu. <span class="bld">Samaṇavohāro</span> vinayāgato samaṇānaṃ vohāro. <span class="bld">Kappabindu</span> cīvare katabindu. <span class="bld">Samantatte</span> samantabhāve. <span class="bld">Antarakappo</span> mahākappassa asītimo bhāgo. <span class="bld">Ādi</span>saddena asaṅkhyeyyamahākappe saṅgaṇhāti. <span class="bld">Takke</span> vitakke. <span class="bld">Vidhi</span> vidhānaṃ.</p>
  2142. <p class="bodytext"><a name="para800"></a><span class="paranum">800</span>. <span class="bld">Virati</span> viratittayaṃ. <span class="bld">Sapatho</span> akkoso. <span class="bld">Tacche</span> tathabhāve. <span class="bld">Ariyasaccamhi</span> dukkhasaccādike. <span class="bld">Diṭṭhi</span> micchādiṭṭhi.</p>
  2143. <p class="bodytext"><a name="para801"></a><span class="paranum">801</span>. <span class="bld">Sañjātideso</span> ‘‘kambojo assāyatana’’nti. <span class="bld">Vāsaṭṭhānaṃ</span> nivāsaṭṭhānaṃ ‘‘devānaṃ devāyatana’’nti. <span class="bld">Ākaro</span>ti yattha suvaṇṇarajatādayo uppajjanti. <span class="bld">Samosaraṇaṭṭhānaṃ</span> bahūnaṃ sannipātaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Padapūraṇe</span> ‘‘kammāyatanaṃ, sippāyatana’’nti.</p>
  2144. <p class="bodytext"><a name="para802"></a><span class="paranum">802</span>. <span class="bld">Vatthaṃ</span> ambaraṃ. <span class="bld">Añño</span> yo sako na hoti. <span class="bld">Odhi</span> mariyādo. <span class="bld">Bhedo</span> viseso. <span class="bld">Manasipi</span> cittepi.</p>
  2145. <p class="bodytext"><a name="para803"></a><span class="paranum">803</span>. <span class="bld">Vipāke</span> iṭṭhavipāke <span class="bld">kusalo.</span> Anavajjādīsu vāccaliṅgiko.</p>
  2146. <p class="bodytext"><a name="para804"></a><span class="paranum">804</span>. <span class="bld">Dravo</span> <a name="M0.0510"></a> madhvādi. <span class="bld">Madhurādīsu</span> chasu rasesu. <span class="bld">Pārado</span> sūto. <span class="bld">Siṅgārādo</span> nava nāṭyarase. Rasarattamaṃsamedaṭṭhisukkaṭṭhimiñjavasena satta <span class="bld">dhātavo,</span> tabbhede. <span class="bld">Kicce</span> phassādidhammānaṃ saṅghaṭṭanādikicce. <span class="bld">Sampatti</span> tesaṃyeva.</p>
  2147. <p class="bodytext"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>. <span class="bld">Bodhi</span>saddo ñāṇadvaye nāriyaṃ, bodhirājakumārādipaññattiyaṃ pume. Assattharukkhe pumitthiyaṃ.</p>
  2148. <p class="bodytext"><a name="para806"></a><span class="paranum">806</span>. <span class="bld">Yena</span> kattubhūtena <span class="bld">yo</span> kammabhūto niccasevito, <span class="bld">tatthāpi</span> kammabhūte. <span class="bld">Visayo</span> anaññathābhāvo. <span class="bld">Janapade</span> kuruādike. <span class="bld">Gocare</span> tabbahulācāre.</p>
  2149. <p class="bodytext"><a name="para807"></a><span class="paranum">807</span>. <span class="bld">Sattāyaṃ</span> vijjamānatāyaṃ.</p>
  2150. <p class="bodytext"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>. Bandhave <span class="bld">so</span> pume. Attani <span class="bld">saṃ</span> napuṃsake. Dhanasmiṃ <span class="bld">so saṃ</span> anitthiyaṃ. Sunakhe <span class="bld">sā</span> pume vutto. Attaniye <span class="bld">so</span> tiliṅgiko.</p>
  2151. <p class="bodytext"><a name="para809"></a><span class="paranum">809</span>. <span class="bld">Chavisampattiyaṃ</span> <a name="M0.0511"></a> chaviyā sampattiyaṃ.</p>
  2152. <p class="bodytext"><a name="para810"></a><span class="paranum">810</span>. <span class="bld">Jāmātā</span> dhītusāmiko. <span class="bld">Mandappiye</span> appapiye <span class="bld">varaṃ</span> abyayaṃ.</p>
  2153. <p class="bodytext"><a name="para811"></a><span class="paranum">811</span>. <span class="bld">Makule</span> avikāsasampatte. <span class="bld">Nettiṃsādipidhāne</span> khaggādīnaṃ gehe.</p>
  2154. <p class="bodytext"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>. <span class="bld">Pitāmaho</span> brahmā. <span class="bld">Pitūsu</span> mātāpitūsu. <span class="bld">Tathā</span> pakkhantare. <span class="bld">Tapasi</span> sīle.</p>
  2155. <p class="bodytext"><a name="para813-814"></a><span class="paranum">813-814</span>. <span class="bld">Majjhabandhe</span> urobandhane. <span class="bld">Pakoṭṭho</span> kapparassādhobhāgo. <span class="bld">Kacchabandhanaṃ</span> adhombarassa daḷhabandhanaṃ. Mekhalāyañcāti <span class="bld">kacchā</span> catūsvatthesu. <span class="bld">Kaccho</span> latādīsu. <span class="bld">Kaccho bāhumūlamhi</span> parūḷhakacchanakhalome, ‘‘kacchehi sedā muñcantī’’ti. <span class="bld">Anūpo</span> bahūdakadeso.</p>
  2156. <p class="bodytext"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>. <span class="bld">Mānaṃ</span> <a name="M0.0512"></a> tulāpatthaṅgulīhi. <span class="bld">Pamātari</span> pamāṇassa kattari.</p>
  2157. <p class="bodytext"><a name="para816"></a><span class="paranum">816</span>. <span class="bld">Dabbaṃ</span> dhanaṃ. <span class="bld">Attabhāvo</span> pañcakkhandhasamūho. <span class="bld">Pāṇo</span> jīvitindriyaṃ. Dabbādīsu catūsu <span class="bld">sattaṃ. Sattāyaṃ</span> vijjamānatāyaṃ <span class="bld">sattā.</span> Jane <span class="bld">satto. So satta</span>saddo, <span class="bld">āsatte</span> laggite tiliṅgiko.</p>
  2158. <p class="bodytext"><a name="para817"></a><span class="paranum">817</span>. <span class="bld">Semhādo</span> tidose. <span class="bld">Rasarattādi</span> pubbevutto. <span class="bld">Pabhādike</span> rūpadhātumhi. <span class="bld">Cakkhādike</span> visayadhātumhi.</p>
  2159. <p class="bodytext"><a name="para818"></a><span class="paranum">818</span>. Amaccādikā satta pakatiyo vuttā. <span class="bld">Sattādisāmyavatthā</span> sattarajatamabhūtānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ sāmyavatthā. <span class="bld">Paccayā ṇa</span>paccayādito <span class="bld">paṭhame</span> paṭhamasaṇṭhite <span class="bld">karo</span>tyādidhātumhi.</p>
  2160. <p class="bodytext"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>. <span class="bld">Parittāṇaṃ</span> <a name="M0.0513"></a> rakkhaṇaṃ. <span class="bld">Vatthumhi</span> okāse. <span class="bld">Tallañchanaṃ</span> pādassa ṭhānaṃ.</p>
  2161. <p class="bodytext"><a name="para820"></a><span class="paranum">820</span>. <span class="bld">Lohamuggare</span> lohamaye muggare. <span class="bld">Tāḷādike</span> sammatāḷakaṃsatāḷādike. <span class="bld">Kaṭhine</span> kakkhaḷe.</p>
  2162. <p class="bodytext"><a name="para821"></a><span class="paranum">821</span>. <span class="bld">Makkhikā</span> nīlamakkhikādikā. Tāsaṃ bhedā savisā madhukatā piṅgalamakkhikā. Madhumhi <span class="bld">khuddaṃ</span> appakādīsu catūsvatthesu vattamānaṃ tīsu liṅgesu. <span class="bld">Adhamo</span> nihīno. <span class="bld">Kapaṇo</span> ekacārī.</p>
  2163. <p class="bodytext"><a name="para822"></a><span class="paranum">822</span>. <span class="bld">Takke</span> gorasavisese. <span class="bld">Maraṇaliṅge</span> maraṇañāpakalakkhaṇe. Asubhe, subhe cāti catūsvatthesu <span class="bld">ariṭṭhaṃ. Āsavo</span> majjaviseso. <span class="bld">Pheṇiladdumo</span> ‘‘baḍī-yau-kho’’.</p>
  2164. <p class="bodytext"><a name="para823"></a><span class="paranum">823</span>. Gehānaṃ dārubandhappayojanaṃ <span class="bld">pīṭhikā</span> nāma. Pakkhandadvayassa, kaṇṇikādīnañca nissayabhūtā pīṭhikā.</p>
  2165. <p class="bodytext"><a name="para824"></a><span class="paranum">824</span>. <span class="bld">Mittākāre</span> <a name="M0.0514"></a> amittassāpi mittasaṇṭhāne. Bale, rāsimhi, vipattiyañca, ‘‘balassa rāsī’’tipi eke.</p>
  2166. <p class="bodytext"><a name="para825"></a><span class="paranum">825</span>. <span class="bld">Khandhe</span> rūpakkhandhe. <span class="bld">Bhave</span> rūpabhave. <span class="bld">Nimittamhi</span> kāraṇe. <span class="bld">Vapu</span> sarīraṃ.</p>
  2167. <p class="bodytext"><a name="para826"></a><span class="paranum">826</span>. <span class="bld">Vatthukilesakāmesū</span>ti vatthukāmakilesakāmesu. <span class="bld">Madane</span> māradevaputte. <span class="bld">Rate</span> methune. <span class="bld">Nikāme</span> icchārahite <span class="bld">kāmaṃ</span> napuṃsake. Anuññāyaṃ <span class="bld">kāma</span>mabyayaṃ bhave.</p>
  2168. <p class="bodytext"><a name="para827"></a><span class="paranum">827</span>. <span class="bld">Vajjabhaṇḍamukhe</span> vīṇādoṇimukhe. <span class="bld">Mātaṅgassa</span> hatthino <span class="bld">karakoṭi</span> hatthaggaṃ.</p>
  2169. <p class="bodytext"><a name="para828"></a><span class="paranum">828</span>. <span class="bld">Rambho</span> saṭhyaṃ, ketavantyattho. <span class="bld">Asaccaṃ</span> musā. <span class="bld">Ayoghanaṃ</span> yena paharati. <span class="bld">Girisiṅgamhi</span> giragge. <span class="bld">Sīraṅge</span> phālaṅge. <span class="bld">Yante</span> kūṭayante.</p>
  2170. <p class="bodytext"><a name="para830"></a><span class="paranum">830</span>. <span class="bld">Paṭivākye</span> <a name="M0.0515"></a> paṭivacane. <span class="bld">Uttarāsaṅge</span> uparivatthe. Seṭṭhādīsu <span class="bld">uttaro</span> tīsu, parasmiṃ uparismiñca īrito.</p>
  2171. <p class="bodytext"><a name="para831"></a><span class="paranum">831</span>. <span class="bld">Vimutti</span> arahattaphalaṃ magganibbānānipi.</p>
  2172. <p class="bodytext"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>. <span class="bld">Saṅkhate</span> paccayābhisaṅkhate dhamme. Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāroti <span class="bld">puññābhisaṅkhārādi. Payogo</span> ussāho. Kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāroti <span class="bld">kāyasaṅkhārādi. Abhisaṅkharaṇaṃ</span> abhisaṅkharaṇakriyā.</p>
  2173. <p class="bodytext"><a name="para833"></a><span class="paranum">833</span>. <span class="bld">Tabbhāve</span> diṭṭhisahagataṃ.</p>
  2174. <p class="bodytext"><a name="para834"></a><span class="paranum">834</span>. <span class="bld">Patirūpe</span> yutte. <span class="bld">Chādite</span> tiṇādīhi. <span class="bld">Raho</span> suññaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Paññattiyaṃ</span> channo bhikkhu, paññattiyaṃyeva pume.</p>
  2175. <p class="bodytext"><a name="para835"></a><span class="paranum">835</span>. <span class="bld">Buddhacakkhu</span> <a name="M0.0516"></a> buddhānaṃ cakkhu. <span class="bld">Samantacakkhu</span> sabbaññutañāṇaṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span> heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ.</p>
  2176. <p class="bodytext"><a name="para836"></a><span class="paranum">836</span>. <span class="bld">Abhikkamo</span> abhikkamanīyo.</p>
  2177. <p class="bodytext"><a name="para837"></a><span class="paranum">837</span>. <span class="bld">Vevacanaṃ</span> abhinnattho saddo. <span class="bld">Pakārasmiṃ</span> bhede. <span class="bld">Avasaro</span> avakāso.</p>
  2178. <p class="bodytext"><a name="para838"></a><span class="paranum">838</span>. <span class="bld">Cittakammaṃ</span> cittakārānaṃ kammaṃ. <span class="bld">Vicitte</span> nānāvidhe. <span class="bld">Paññattiyaṃ</span> citto dhanudharoyeva. <span class="bld">Cittamāso</span> puṇṇenduyuttena cittena nakkhattena lakkhito māso. <span class="bld">Tārantare</span> cittanakkhatte. <span class="bld">Thiyaṃ</span> nāriyaṃ.</p>
  2179. <p class="bodytext"><a name="para839"></a><span class="paranum">839</span>. <span class="bld">Sāmale</span> nīle. <span class="bld">Sayamatthe sayaṃ</span>saddassa atthe. <span class="bld">Sārivā</span> upāsakā.</p>
  2180. <p class="bodytext"><a name="para840"></a><span class="paranum">840</span>. <span class="bld">‘‘Pume’’</span>tyādinā <a name="M0.0517"></a> pubbaddhena <span class="bld">guru</span>saddassa atthā vuttā, aparaddhena <span class="bld">garu</span>saddassa, ‘‘ekadesekattamanaññaṃve’’ti nyāyena dvinnampi ekattamaññamānena gāthānekatthavagge kathitā. <span class="bld">Mahante</span> bahutte. <span class="bld">Dujjare</span> jīrāpetumasakkuṇeyye, dukkare vā.</p>
  2181. <p class="bodytext"><a name="para841"></a><span class="paranum">841</span>. <span class="bld">Accite</span> pūjite. <span class="bld">Khinne</span> kilamathappatte. <span class="bld">Samite</span> upasamite.</p>
  2182. <p class="centered">Gāthānekatthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2183. <p class="bodytext"><a name="para842"></a><span class="paranum">842</span>. Visuddhidevo, sammutidevo, upapattidevo cāti <span class="bld">visuddhidevādi. Nabhaṃ</span> ākāso.</p>
  2184. <p class="bodytext">Taruṇādīsu tīsvatthesu <span class="bld">māṇavo.</span></p>
  2185. <p class="bodytext"><a name="para843"></a><span class="paranum">843</span>. Ādyatthādīsu <a name="M0.0518"></a> <span class="bld">aggaṃ. Vare</span> seṭṭhe tīsu.</p>
  2186. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccanīko</span> sattu. <span class="bld">Aññe</span> aññatthe. <span class="bld">Pacchābhāge</span> ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti.</p>
  2187. <p class="bodytext"><a name="para844"></a><span class="paranum">844</span>. <span class="bld">Yoni</span> itthīnaṃ yonimaggo. <span class="bld">Kāmo</span> icchā. <span class="bld">Sirī</span> paññā, puñño ca. <span class="bld">Issaraṃ</span> pabhutā. <span class="bld">Dhammo</span> sīlādi. <span class="bld">Uyyāmo</span> vīriyaṃ. <span class="bld">Yaso</span> parivāro, kitti ca.</p>
  2188. <p class="bodytext"><a name="para845"></a><span class="paranum">845</span>. <span class="bld">Samaṅgini</span> samannāgate.</p>
  2189. <p class="bodytext"><a name="para846"></a><span class="paranum">846</span>. <span class="bld">Ṭhiti</span> ṭhānakriyā.</p>
  2190. <p class="bodytext"><a name="para848"></a><span class="paranum">848</span>. <span class="bld">Khandhakoṭṭhāso</span> <a name="M0.0519"></a> aṇḍajādicatukkaṃ. <span class="bld">Passāvamaggo</span> itthīnaṃ yoni. <span class="bld">So</span> pulliṅgo. <span class="bld">Kūle</span> tīre.</p>
  2191. <p class="bodytext"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>. <span class="bld">Nāgotunāga</span>saddo tu. <span class="bld">Urage</span> sappe, hatthini ca.</p>
  2192. <p class="bodytext"><a name="para850"></a><span class="paranum">850</span>. <span class="bld">Saṅkhyā</span> gaṇanā. ‘‘Aññatthe’’tyeke vadanti.</p>
  2193. <p class="bodytext"><a name="para851"></a><span class="paranum">851</span>. <span class="bld">Bhe</span> nakkhattavisese. <span class="bld">Santike</span> samīpe. <span class="bld">Mūlamūle</span> lobhādike. <span class="bld">Pābhate</span> mūladhane. <span class="bld">Aṃso</span> sarīrāvayavo. <span class="bld">Pakaṇḍe</span> rukkhādīnaṃ sarīre.</p>
  2194. <p class="bodytext"><a name="para852"></a><span class="paranum">852</span>. <span class="bld">Kamme</span> <a name="M0.0520"></a> kriyāyaṃ. <span class="bld">Vikopanaṃ</span> viddhaṃsanaṃ.</p>
  2195. <p class="bodytext"><a name="para853"></a><span class="paranum">853</span>. <span class="bld">Pacchātāpo</span> vippaṭisāro. <span class="bld">Anubandho</span> punappunaṃ pavattanaṃ. <span class="bld">Rāgādo</span> sattake. Mātaṅgassa muddhani piṇḍadvaye <span class="bld">kumbho.</span></p>
  2196. <p class="bodytext"><a name="para854"></a><span class="paranum">854</span>. <span class="bld">Khaggakose</span> khaggapidhāne. <span class="bld">Paṭicchade</span> samantato chādane. <span class="bld">Sārambhe</span> kolāhale.</p>
  2197. <p class="bodytext"><a name="para855"></a><span class="paranum">855</span>. <span class="bld">Kālaviseso</span> dasaccharakālo. <span class="bld">Nibyāpāraṭṭhiti</span> aciraṭṭhiti, <span class="bld">aciraṭṭhitī</span>ti dasaccharatopi ūnaṭṭhiti.</p>
  2198. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppattibhūmi</span> jātibhūmi.</p>
  2199. <p class="bodytext"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>. <span class="bld">Kabaḷīkārāhārādīsu</span> <a name="M0.0521"></a> catūsu.</p>
  2200. <p class="bodytext"><a name="para857"></a><span class="paranum">857</span>. Saddhāya aparappaccaye. <span class="bld">Cīvarādīsu</span> catūsu. <span class="bld">Ādhāro</span> nissayo.</p>
  2201. <p class="bodytext">Dibbavihāro, ariyavihāro, brahmavihāro cāti <span class="bld">dibbavihārādi. Sugatālaye</span> bhikkhūnamāvāse.</p>
  2202. <p class="bodytext"><a name="para858"></a><span class="paranum">858</span>. <span class="bld">Samattane</span> niṭṭhāyaṃ. <span class="bld">Ca</span>kārena niyamādike saṅgaṇhāti.</p>
  2203. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅge</span> lagge. <span class="bld">Kāmādo</span> catukke.</p>
  2204. <p class="bodytext"><a name="para859"></a><span class="paranum">859</span>. <span class="bld">Sappaphaṇaṅgesū</span>ti sappassa phaṇe, aṅge ca sarīre. <span class="bld">Koṭille</span> kuṭilatāya. <span class="bld">Bhuñjanaṃ</span> bhojanakriyā.</p>
  2205. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūmibhāge</span> <a name="M0.0522"></a> rājaṅgaṇādimhi. <span class="bld">Kilese</span> saṃkilese. <span class="bld">Male</span> rāgādike.</p>
  2206. <p class="bodytext"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>. <span class="bld">Dhanādidappe</span>ti dhanādike paṭicca uppanne dappe.</p>
  2207. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimitte</span> kāraṇe. <span class="bld">Chale</span> saṭhye.</p>
  2208. <p class="bodytext"><a name="para861"></a><span class="paranum">861</span>. <span class="bld">So</span> pulliṅgo. <span class="bld">Paramattani</span> diṭṭhīnaṃ gāhaladdhe attani. <span class="bld">Thambhasmiṃ</span> gehādīnaṃ thambhe. <span class="bld">Balasajjanaṃ</span> yuddhakāle balassa sajjanaṃ.</p>
  2209. <p class="bodytext"><a name="para862"></a><span class="paranum">862</span>. <span class="bld">Kusūlo</span> dhaññādīnaṃ gehaṃ.</p>
  2210. <p class="bodytext"><span class="bld">Sopānaṅgamhi</span> sopānasīse.</p>
  2211. <p class="bodytext"><a name="para863"></a><span class="paranum">863</span>. <span class="bld">Niyyāse</span> silese. <span class="bld">Sekhare</span> sīse. <span class="bld">Nāgadantake</span> bhittiādīsu pavesite nāgadantākāre daṇḍe.</p>
  2212. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikhaṇḍo</span> <a name="M0.0523"></a> piñchaṃ. <span class="bld">Tūṇīre</span> usunidhimhi. <span class="bld">Nikare</span> samūhe.</p>
  2213. <p class="bodytext"><a name="para864"></a><span class="paranum">864</span>. <span class="bld">Saṃyatakesesu</span> bandhitakesesu.</p>
  2214. <p class="bodytext"><span class="bld">Kambu</span> jalajantuviseso. <span class="bld">Nalāṭaṭṭhi</span> nalāṭe jātaṭṭhi. <span class="bld">Gopphake</span> pādagaṇṭhimhi.</p>
  2215. <p class="bodytext"><a name="para865"></a><span class="paranum">865</span>. <span class="bld">Kāle</span> pañcadasīdivasaparimāṇe. <span class="bld">Sādhye</span> pattasādhanīye. <span class="bld">Sakhī</span> sahāyo. <span class="bld">Vājo</span> pattaṃ. <span class="bld">Paṅguḷo</span> pīṭhasampī.</p>
  2216. <p class="bodytext"><span class="bld">Dese</span> desavisese. <span class="bld">Aṇṇave</span> samudde, ete pume. <span class="bld">So sindhu</span>saddo <span class="bld">saritāyaṃ</span> nadiyaṃ bhave.</p>
  2217. <p class="bodytext"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>. <span class="bld">Kareṇu</span>saddo <span class="bld">gaje</span> hatthimhi, <span class="bld">purise</span> pulliṅge vattati. <span class="bld">Hatthiniyaṃ</span> tu itthiyaṃ.</p>
  2218. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratane</span> ratanavisese. <span class="bld">Maṇivedho</span> nāma yaṃ loke ‘‘cina’’ iti vuccati. <span class="bld">Indaheti</span> indāvudho.</p>
  2219. <p class="bodytext"><a name="para867"></a><span class="paranum">867</span>. <span class="bld">Koṭiyaṃ</span> <a name="M0.0524"></a> ante. <span class="bld">Vādittavādane</span> vīṇādivādittavādanopāye.</p>
  2220. <p class="gatha1">‘‘Koṇo vajjappabhede ca,</p>
  2221. <p class="gatha2">Koṇo selaguḷe ije;</p>
  2222. <p class="gatha3">Vīṇādivādanopāye,</p>
  2223. <p class="gathalast">Ekadese gatassa ce’’ti. –</p>
  2224. <p class="bodytext"><span class="bld">Tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.3.125]</span>.</p>
  2225. <p class="bodytext"><a name="para868"></a><span class="paranum">868</span>. <span class="bld">Vaṇippathe</span> vāṇijānaṃ vohārakammapathe. <span class="bld">Vede</span> vedavisese, vāṇijepi <span class="bld">nigamo.</span></p>
  2226. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivādādo</span> ‘‘vivādādhikaraṇa’’ <span class="note">[pāci. 394]</span> ntyādīsu. <span class="bld">Ādhāro</span> kārakaviseso, nissayo ca. <span class="bld">Kāraṇe</span> ‘‘yatvādhikaraṇamena’’nti <span class="note">[dha. sa. 1354]</span>.</p>
  2227. <p class="bodytext"><a name="para869"></a><span class="paranum">869</span>. <span class="bld">Pasumhi</span> goṇe. <span class="bld">Vasudhā</span> pathavī. <span class="bld">Vācā</span> vacanaṃ. <span class="bld">Ādinā</span> saggaraṃsivajiracandajalādayo gahitā.</p>
  2228. <p class="bodytext"><span class="bld">Harite</span> <a name="M0.0525"></a> sukapattasadise vaṇṇavisese. <span class="bld">Vāsudeve</span> kaṇhe.</p>
  2229. <p class="bodytext"><a name="para870"></a><span class="paranum">870</span>. <span class="bld">Āyatte</span> nissaye.</p>
  2230. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇṇapūro</span> kaṇṇālaṅkāro. <span class="bld">Sekhare</span> agge. Ete dvinnampi atthā.</p>
  2231. <p class="bodytext"><a name="para871"></a><span class="paranum">871</span>. <span class="bld">Vijjuyaṃ</span> cañcalāyaṃ. <span class="bld">Itthipurise</span> purisitthiyaṃ.</p>
  2232. <p class="bodytext"><span class="bld">Koṇe</span> asse. <span class="bld">Saṅkhyāviseso</span> ‘‘koṭipakoṭī’’tyādīsu. <span class="bld">Ukkaṃse</span> pariyosāne.</p>
  2233. <p class="bodytext"><a name="para872"></a><span class="paranum">872</span>. <span class="bld">Jālā</span> aggijālā. <span class="bld">Aggaṃ</span> koṭi.</p>
  2234. <p class="bodytext">Nārī <span class="bld">āsī</span>saddo sappadāṭhāyaṃ. <span class="bld">Iṭṭhassa</span> vatthuno <span class="bld">āsīsanāyaṃ</span> patthanāyampi itthī eva.</p>
  2235. <p class="bodytext"><a name="para873"></a><span class="paranum">873</span>. <span class="bld">Vilīnatele</span> <a name="M0.0526"></a> visaraṇatele. <span class="bld">Vasagā</span> vasaṃ gacchantī nārī. <span class="bld">Vañcyagāvī</span> anavacchā sorabheyī.</p>
  2236. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhilāse</span> icchāyaṃ. <span class="bld">Kiraṇe</span> raṃsimhi. <span class="bld">Abhisaṅge</span> laggane.</p>
  2237. <p class="bodytext"><a name="para874"></a><span class="paranum">874</span>. <span class="bld">Aṃse</span> koṭṭhāse. <span class="bld">Sippe</span> nāṭakasatthāgate. Candassa soḷasame bhāge ca <span class="bld">kalā.</span></p>
  2238. <p class="bodytext"><a name="para875"></a><span class="paranum">875</span>. <span class="bld">Bījakose</span> varāṭake. <span class="bld">Kaṇṇabhūsāyaṃ</span> kaṇṇālaṅkāre.</p>
  2239. <p class="bodytext"><span class="bld">Āgāmikāle</span> anāgatakāle. <span class="bld">Pabhāvo</span> daṇḍatejo. Saṃyamepi <span class="bld">āyati</span> bhave.</p>
  2240. <p class="bodytext"><a name="para876"></a><span class="paranum">876</span>. <span class="bld">Mesādilome</span> eḷakādīnaṃ lome. <span class="bld">Bhūmajjhe</span> dvinnaṃ bhūnaṃ majjhe jātāyaṃ <span class="bld">romadhātuyaṃ</span> lome.</p>
  2241. <p class="bodytext"><span class="bld">Naṭṭakī</span> nāṭakitthī. <span class="bld">Madirā</span> surā.</p>
  2242. <p class="bodytext"><a name="para877"></a><span class="paranum">877</span>. <span class="bld">Kriyacitte</span> <a name="M0.0527"></a> vīsatividhe kriyacitte. <span class="bld">Karaṇe</span> karaṇakriyāyaṃ, etesu dvīsu atthesu <span class="bld">kriyaṃ.</span> Kammani kattabbe <span class="bld">kriyā</span> nārī.</p>
  2243. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṇisāyaṃ</span> puttassa bhariyāyaṃ. <span class="bld">Kaññāyaṃ</span> anibbiddhāyaṃ. <span class="bld">Jāyāyaṃ</span> bhariyāsāmaññe.</p>
  2244. <p class="bodytext"><a name="para878"></a><span class="paranum">878</span>. <span class="bld">Issariyaṃ</span> pabhutā. <span class="bld">Akkharāvayave</span> garuakkharānaṃ avayave.</p>
  2245. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāvacane</span> buddhavacane. <span class="bld">Siddhe</span> siddhante. <span class="bld">Tante</span> suttamaye. <span class="bld">Supite</span> niddāsīle.</p>
  2246. <p class="bodytext"><a name="para879"></a><span class="paranum">879</span>. <span class="bld">Rājaliṅgaṃ</span> khaggādi. <span class="bld">Usabhaṅgo</span> usabhāvayavo. <span class="bld">Rukkhe</span> rukkhavisese. <span class="bld">Nimittaṃ</span> guyhaṅgaṃ. <span class="bld">Cihane</span> lakkhaṇe. <span class="bld">Pade</span> vibhatyante.</p>
  2247. <p class="bodytext"><a name="para880"></a><span class="paranum">880</span>. <span class="bld">Vohāre</span> <a name="M0.0528"></a> vāṇijakamme. <span class="bld">Kīḷādo</span> kīḷādimhi. <span class="bld">Ādi</span>nā jutithutigatyādayo saṅgahitā.</p>
  2248. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīre</span> sarīrādhideve.</p>
  2249. <p class="bodytext"><a name="para881"></a><span class="paranum">881</span>. <span class="bld">Sussūsāyaṃ</span> sotumicchāyaṃ. <span class="bld">Issātyāse</span> sarābhyāse. Hiṃsanepi <span class="bld">upāsanaṃ.</span></p>
  2250. <p class="bodytext"><span class="bld">Hetibhede</span> āvudhabhede. <span class="bld">Saṅku</span> khāṇuviseso.</p>
  2251. <p class="bodytext"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>. <span class="bld">Vīṇāguṇo</span> vīṇāyajiyā. <span class="bld">Tantaṃ tanta</span>saddo. <span class="bld">Mukhyaṃ</span> padhānaṃ. <span class="bld">Siddhantaṃ</span> udāharaṇaṃ. <span class="bld">Tantu</span> suttaṃ.</p>
  2252. <p class="bodytext">Rathanaṅgalādīnaṃ aṅge <span class="bld">rathādyaṅge. Kappamhi</span> katādike.</p>
  2253. <p class="bodytext"><a name="para883"></a><span class="paranum">883</span>. <span class="bld">Itthipupphaṃ</span> itthīnaṃ utu. <span class="bld">Reṇu</span> dhūlī. <span class="bld">Pakatije guṇe</span> tiṇṇaṃ guṇānaṃ dutiye guṇe.</p>
  2254. <p class="bodytext"><span class="bld">Nyāsappaṇe</span> ṭhapitassa dhanassa dāne. <span class="bld">Dānamhi</span> tadaññassa dāne.</p>
  2255. <p class="bodytext"><a name="para884"></a><span class="paranum">884</span>. <span class="bld">Guru</span> <a name="M0.0529"></a> ācariyādi. <span class="bld">Upāyo</span> hetu. <span class="bld">Avatāro</span> otaraṇaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pūtambu</span> pavittajalaṃ. <span class="bld">Diṭṭhi</span> buddhadassanā aññadassanaṃ. Āgamepi <span class="bld">titthaṃ.</span></p>
  2256. <p class="bodytext"><span class="bld">Joti</span>saddo nakkhattaraṃsīsu <span class="bld">paṇḍake</span> napuṃsake. Aggimhi tu <span class="bld">so</span> pumā.</p>
  2257. <p class="bodytext"><a name="para885"></a><span class="paranum">885</span>. ‘‘Iti sandhikappe paṭhamo kaṇḍo’’tyādīsu vagge. Avasarepi, <span class="bld">avasaro</span> avakāso.</p>
  2258. <p class="bodytext">Atha bāhudvayassa uddhaṃ māne. <span class="bld">Sūratte</span> sūrabhāve.</p>
  2259. <p class="bodytext"><a name="para886"></a><span class="paranum">886</span>. <span class="bld">Porisaṃ</span> purisakāro. <span class="bld">Īhā</span> vīriyaṃ. <span class="bld">Nisinnādyuggamo</span> nisinnādiko uggamo ṭhānaṃ.</p>
  2260. <p class="bodytext"><span class="bld">Anissayamahībhāge</span> lokanissayabhūtānaṃ tarupabbatanagarādīnaṃ abhāvato anissayasaṅkhāte suññamahīkoṭṭhāse. ‘‘Irīṇaṃ ūsare suññe’’ti <span class="note">[medinīkosa 15.36]</span> hi <span class="bld">tikaṇḍaseso. Ūsare</span> ūsavati ṭhāne.</p>
  2261. <p class="bodytext"><a name="para887"></a><span class="paranum">887</span>. Sādhanatthādīsu <a name="M0.0530"></a> <span class="bld">ārādhanaṃ.</span> Rādhanaṃpyatra. ‘‘Pattiyaṃ sādhane vuttaṃ, rādhanaṃ tosanepi ce’’ti <span class="bld">tikaṇḍaseso.</span></p>
  2262. <p class="bodytext"><span class="bld">Sānumhi</span> pabbatassa same bhūbhāge. <span class="bld">Visāṇe</span> mātaṅgadante, pasūnaṃ siṅge ca.</p>
  2263. <p class="bodytext"><a name="para888"></a><span class="paranum">888</span>. <span class="bld">Diṭṭhaṃ</span> rūpārammaṇaṃ. <span class="bld">Ādimaggo</span> sotāpattimaggo. <span class="bld">Ñāṇaṃ</span> sāmaññaṃ. <span class="bld">Akkhi</span> cakkhu. <span class="bld">Ikkhanaṃ</span> olokanaṃ. <span class="bld">Laddhi</span> gāho.</p>
  2264. <p class="bodytext">Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ. <span class="bld">Pañcasuvaṇṇo</span> nikkho. <span class="bld">Pasādhanaṃ</span> alaṅkāraviseso.</p>
  2265. <p class="bodytext"><a name="para889"></a><span class="paranum">889</span>. <span class="bld">Tithibhede hora</span>satthāgate aniṭṭhasammate tithimhi. <span class="bld">Sākhādiphaḷumhi</span> rukkhasākhādīnaṃ gaṇṭhimhi. Pūraṇepi <span class="bld">pabbaṃ.</span></p>
  2266. <p class="bodytext"><span class="bld">Balavāmukho</span> yatra plavādayo sīghasotena ākaḍḍhitvā pavesiyanti.</p>
  2267. <p class="bodytext"><a name="para890"></a><span class="paranum">890</span>. <span class="bld">Kāmaje</span> <a name="M0.0531"></a> taṇhāje surāpānādike. <span class="bld">Dose</span> aparādhe. <span class="bld">Kopaje</span> daṇḍapharusādike ca. <span class="bld">Vipattiyaṃ</span> vināse.</p>
  2268. <p class="bodytext"><span class="bld">Upakaraṇaṃ</span> kulālādīnaṃ daṇḍacakkādi. <span class="bld">Siddhi</span> nipphatti. <span class="bld">Kārako</span> kattādisattavidho.</p>
  2269. <p class="bodytext"><a name="para891"></a><span class="paranum">891</span>. <span class="bld">Dānasīle</span> dānapakatike ca. <span class="bld">Vagguvādini</span> madhuravādini ca <span class="bld">vadaññū</span> bhave. Ito paṭṭhāya <span class="bld">ussita</span>pariyanto tīsu vutto. <span class="bld">Abhisitte</span> muddhābhisitte rājini.</p>
  2270. <p class="bodytext"><a name="para892"></a><span class="paranum">892</span>. <span class="bld">Bhāgyavihīne</span> apuññe. <span class="bld">Appake</span> abahuke. <span class="bld">Mūḷhe</span> bāle. <span class="bld">Apaṭu</span> acheko. Khale, jagatiyañca <span class="bld">mando. Vuddhiyutte</span> vaḍḍhanayutte. <span class="bld">Samunnaddhe</span> anīce <span class="bld">ussitaṃ</span> tīsu bhave, ‘‘bhāsita’’ntipi pāṭho.</p>
  2271. <p class="bodytext"><a name="para893"></a><span class="paranum">893</span>. <span class="bld">Rathaṅge</span> rathāvayave. <span class="bld">Suvaṇṇasmiṃ</span> palassa catutthabhāge. <span class="bld">Pāsake</span> catuvīsatippamāṇe, tiṃsappamāṇe vā<a name="M0.0532"></a>. Hatthidantādivikatiyaṃ tīsu <span class="bld">akkho.</span> Cakkhādindriye <span class="bld">akkhaṃ.</span></p>
  2272. <p class="bodytext"><span class="bld">Sassate</span> nicce. <span class="bld">Takke</span> vitakke. <span class="bld">Nicchite</span> vinicchite.</p>
  2273. <p class="bodytext"><a name="para894"></a><span class="paranum">894</span>. <span class="bld">Hare</span> mahissare <span class="bld">sivo, bhadde</span> kalyāṇe. <span class="bld">Mokkhe</span> nibbāne ca <span class="bld">sivaṃ. Jambuke</span> siṅgāle <span class="bld">sivā.</span></p>
  2274. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattiyaṃ</span> thāme. <span class="bld">Thūlatte</span> thūlabhāve.</p>
  2275. <p class="bodytext"><a name="para895"></a><span class="paranum">895</span>. <span class="bld">Saṅkhyābhedo</span> uppalapuṇḍarīkānaṃ majjhe gaṇanā. <span class="bld">Narakabhede</span> ‘‘padumaniraye nibbatto’’tyādīsu. <span class="bld">Vārije</span> kakkasanāḷe kamale.</p>
  2276. <p class="bodytext"><span class="bld">Devabhede</span>ti</p>
  2277. <p class="gatha1">‘‘Āpo dhuvo ca somo ca,</p>
  2278. <p class="gatha2">Dhavo cevā’nilo’nalo;</p>
  2279. <p class="gatha3">Paccūso ca pabhāso ca,</p>
  2280. <p class="gathalast">Aṭṭhete vasavo matā’’ti <span class="note">[cintāmaṇiṭīkā 1.10]</span>. –</p>
  2281. <p class="bodytext">Kathite devavisese. <span class="bld">Ratane</span> ratanasāmaññe, dhane ca, <span class="bld">paṇḍakaṃ</span> napuṃsakaṃ.</p>
  2282. <p class="bodytext"><a name="para896"></a><span class="paranum">896</span>. <span class="bld">Atthagamane</span> <a name="M0.0533"></a> vināsagamane. <span class="bld">Apavagge</span> sabbakilesānaṃ khayahetubhūte virāgadhamme.</p>
  2283. <p class="bodytext"><span class="bld">Setambuje</span> setakamale. <span class="bld">Rukkhantare</span> ‘‘puṇḍarīka’’iti khyāte dumavisese, dvīsvatthesu pume.</p>
  2284. <p class="gatha1">‘‘Puṇḍarīkaṃ sitamboje, setacchatte ca bhesajje;</p>
  2285. <p class="gathalast">Kosakārantare byagghe, so disāvāraṇaggisū’’ti. –</p>
  2286. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānatthasaṅgaho.</span></p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para897"></a><span class="paranum">897</span>. <span class="bld">Upahāre</span> pūjādyatthaṃ ābhate vatthumhi. <span class="bld">Karasmiṃ</span> khettādisambhave rājabhāge. <span class="bld">Asurantare</span> balināmake asure.</p>
  2288. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhave</span> itthipurisasambhave asucimhi <span class="bld">sukkaṃ. Dhavale</span> sete <span class="bld">sukko, kusale</span> puññe tīsu, ‘‘puññaṃ dhammamanitthiya’’nti ettha <span class="bld">dhamma</span>saddassa anitthibhāvassa vuttattā <span class="bld">sukka</span>saddo tīsu vutto.</p>
  2289. <p class="bodytext"><a name="para898"></a><span class="paranum">898</span>. <span class="bld">Vibhattabbadhane</span> vibhajitabbadhane. <span class="bld">Pitūnaṃ dhane</span> petānaṃ mātāpitūnaṃ puttehi vibhajitabbadhane ca.</p>
  2290. <p class="bodytext">Pabhuno <a name="M0.0534"></a> puggalassa bhāvo <span class="bld">pabhuttaṃ,</span> tathā āyattassa bhāvo <span class="bld">āyattatā. Āyatto</span> puggalo. <span class="bld">Abhilāso</span> icchā.</p>
  2291. <p class="bodytext"><a name="para899"></a><span class="paranum">899</span>. <span class="bld">Dhanimhi</span> saddamatte. <span class="bld">Yodhasīhanādamhi</span> yodhānaṃ abhītanāde ca <span class="bld">seḷanaṃ.</span></p>
  2292. <p class="bodytext"><a name="para900"></a><span class="paranum">900</span>. <span class="bld">Ādyupaladdhiyaṃ</span> paṭhamasañjāte vatthumhi.</p>
  2293. <p class="bodytext"><a name="para901"></a><span class="paranum">901</span>. <span class="bld">Sādhakatame</span> kattuto aññesaṃ kriyāsādhakatame karaṇakārake, kriyāyaṃ, <span class="bld">gatte</span> sarīre ca. <span class="bld">Indriye</span> cakkhādike.</p>
  2294. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuñcikāyaṃ</span> apāpuraṇe. <span class="bld">Tūriyaṅge</span> sammatāḷādike.</p>
  2295. <p class="bodytext"><a name="para902"></a><span class="paranum">902</span>. <span class="bld">Uppāde</span> janane. <span class="bld">Gabbhamocane</span> puttavijāyane.</p>
  2296. <p class="bodytext"><span class="bld">Asse</span> assamatte.</p>
  2297. <p class="bodytext"><a name="para903"></a><span class="paranum">903</span>. Pupphaṃvinā <a name="M0.0535"></a> <span class="bld">phalaggāhirukkhe</span> assatthādo, rukkhamatte ca <span class="bld">vanappati</span>saddo. <span class="bld">Āhate</span> upaṭṭhāpite varāhapurisādirūpe ca, rajatamatte ca <span class="bld">rūpiyaṃ.</span></p>
  2298. <p class="bodytext"><a name="para904"></a><span class="paranum">904</span>. <span class="bld">Kesa</span>saddo pubbo yassa <span class="bld">pāsa</span>saddassa so <span class="bld">kesapubbo. Caye</span> samūhe vattati, yathā ‘‘kesapāso’’ti, kesakalāpotyattho.</p>
  2299. <p class="bodytext">Akkhimajjhe yā ‘‘sūlā’’ti vuttā. <span class="bld">Nakkhatte</span> sattavīsatividhe, tadaññesu ca <span class="bld">tārā</span> itthī. <span class="bld">Uccatarassare</span> uccatare sadde <span class="bld">tāro.</span></p>
  2300. <p class="bodytext"><a name="para905"></a><span class="paranum">905</span>. <span class="bld">Patte</span> bhājanasāmaññe, bhuñjanapatte ca. <span class="bld">Lohabhedasmiṃ</span> ayotambādimaye bhājanavisese. <span class="bld">Dehamajjhaṃ</span> udaraṃ.</p>
  2301. <p class="bodytext"><a name="para906"></a><span class="paranum">906</span>. <span class="bld">Vese</span> saṇṭhāne. <span class="bld">Sippasālā</span> sippīnaṃ sālā.</p>
  2302. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampatti</span> <a name="M0.0536"></a> dhanādisampatti tivaggasampatti ca. Lakkhiyā katapuññehi seviyati. <span class="bld">Itthī</span> itthiviseso. <span class="bld">Devatā</span> sirīnāmikā ekā devadhītā.</p>
  2303. <p class="bodytext"><a name="para907"></a><span class="paranum">907</span>. <span class="bld">Yuvarājā</span> pitari devaṅgate rājabhāvāraho rājaputto. <span class="bld">Khande</span> harassa putte. <span class="bld">Susu</span> taruṇo.</p>
  2304. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṇibhede</span> yo loke ‘‘santā’’ti vuccati. <span class="bld">Aṅkure</span> rukkhādīnaṃ aṅkure.</p>
  2305. <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. <span class="bld">Vetanaṃ</span> kammakārehi labhitabbadhanaṃ. Mū<span class="bld">laṃ</span> mūladhanaṃ. <span class="bld">Vohāre</span> vāṇijakamme.</p>
  2306. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhājanantaraṃ</span> yena kheḷādyasuciṃ paṭiggaṇhāti.</p>
  2307. <p class="bodytext"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>. Asubhe ca kamme subhe ca kamme <span class="bld">dvayepi</span> kamme cāti tīsvatthesu bhāgyaṃ vuttaṃ.</p>
  2308. <p class="bodytext"><span class="bld">Tarubhede</span> assatthe.</p>
  2309. <p class="bodytext"><a name="para910"></a><span class="paranum">910</span>. <span class="bld">Vimuttiyaṃ</span> <a name="M0.0537"></a> nibbāne.</p>
  2310. <p class="bodytext">‘‘Ayaṃ pumā’’ti jānanassa kāraṇabhāvo <span class="bld">pumattaṃ,</span> tadādimhi.</p>
  2311. <p class="bodytext"><a name="para911"></a><span class="paranum">911</span>. <span class="bld">Ajjhāye</span> paricchede. <span class="bld">Dive</span> devaloke.</p>
  2312. <p class="bodytext"><a name="para912"></a><span class="paranum">912</span>. <span class="bld">Sapattasmiṃ</span> amitte. <span class="bld">Rukkhaṅge</span> rukkhāvayave.</p>
  2313. <p class="bodytext"><a name="para913"></a><span class="paranum">913</span>. <span class="bld">Mukhye</span> padhāne. <span class="bld">Upāye</span> hetumhi. <span class="bld">Vadane</span> lapane. <span class="bld">Ādismiṃ</span> paṭhame.</p>
  2314. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhabbe</span> vimuttārahe, bhavitabbe ca. <span class="bld">Guṇādhāre</span> guṇassa nissaye. <span class="bld">Vitte</span> dhane. <span class="bld">Budhe</span> paṇḍite. <span class="bld">Dāru</span> dārukkhandho.</p>
  2315. <p class="bodytext"><a name="para914"></a><span class="paranum">914</span>. <span class="bld">Patthādo</span> pattho, tulā, aṅgulīti patthādi. <span class="bld">Vidhāya</span> unnatiyaṃ. <span class="bld">Parissame</span> khede.</p>
  2316. <p class="bodytext"><a name="para915"></a><span class="paranum">915</span>. <span class="bld">Saroruhe</span> kamale. <span class="bld">Khagantare</span> rukkhakimikhādakasakuṇe. <span class="bld">Tūriyantare</span> vaṃsasaṅkhādike.</p>
  2317. <p class="bodytext"><a name="para916"></a><span class="paranum">916</span>. <span class="bld">Saṃvege</span> ubbege, vimhaye ca.</p>
  2318. <p class="bodytext"><a name="para917"></a><span class="paranum">917</span>. <span class="bld">Tadupetanisāya</span> candappabhāya yuttarattiyaṃ.</p>
  2319. <p class="bodytext"><a name="para918"></a><span class="paranum">918</span>. <span class="bld">Māse</span> tatiyamāse. Ativuddhe ca atipasatthe ca.</p>
  2320. <p class="bodytext"><a name="para919"></a><span class="paranum">919</span>. <span class="bld">Nibandhe</span> balakkāre ‘‘balaggaho’’tyādīsu.</p>
  2321. <p class="bodytext"><span class="bld">Mattikābhedo</span> nīlādivaṇṇayuttakittimamattikā. <span class="bld">Sikkāyaṃ</span> udakakumbhādivāhike. <span class="bld">Nayanāmaye</span> cakkhurogavisese.</p>
  2322. <p class="bodytext"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>. <span class="bld">Maṇḍale</span> <a name="M0.0539"></a> parimaṇḍale. Bimbikā latājāti, tassā phale ca <span class="bld">bimbaṃ.</span></p>
  2323. <p class="bodytext"><a name="para921"></a><span class="paranum">921</span>. <span class="bld">Pathe</span> añjase.</p>
  2324. <p class="bodytext"><a name="para922"></a><span class="paranum">922</span>. <span class="bld">Santi</span> nibbānaṃ. <span class="bld">Nibhe</span> sadise.</p>
  2325. <p class="bodytext"><span class="bld">Cāpe</span> dhanumhi <span class="bld">issāsaṃ. Usuno</span> sarassa <span class="bld">khepakamhi</span> perake <span class="bld">issāso.</span></p>
  2326. <p class="bodytext"><a name="para923"></a><span class="paranum">923</span>. <span class="bld">Bāla</span>saddo tīsu. Kutratthesu? <span class="bld">Ādivayasā</span> paṭhamavayena <span class="bld">samaṅgini</span> samannāgate ca. <span class="bld">Apaṇḍite</span> mūḷhe ca.</p>
  2327. <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇite</span> lohite. <span class="bld">Tambaṃ</span> udumbaraṃ. <span class="bld">Anuratto</span> anurāgayutto puggalo. <span class="bld">Rañjitaṃ</span> raṅgarañjitaṃ.</p>
  2328. <p class="bodytext"><a name="para924"></a><span class="paranum">924</span>. <span class="bld">Viraḷe</span> nirantare. <span class="bld">Kise</span> athūle. <span class="bld">Hime</span> tuhine.</p>
  2329. <p class="bodytext"><a name="para925"></a><span class="paranum">925</span>. <span class="bld">Guḷabhedo</span> <a name="M0.0540"></a> yo loke ‘‘sakkharā’’ti vuccati. <span class="bld">Kaṭhale</span> silākhaṇḍe.</p>
  2330. <p class="bodytext"><a name="para926"></a><span class="paranum">926</span>. <span class="bld">Tikhiṇe</span> tikkhe. <span class="bld">Byatte</span> cheke. <span class="bld">Rogamutte</span> niroge.</p>
  2331. <p class="bodytext"><span class="bld">Khattiye</span> muddhābhisitte. <span class="bld">Naranāthe</span> tadaññasmiṃ. <span class="bld">Pabhumhi</span> issare.</p>
  2332. <p class="bodytext"><a name="para927"></a><span class="paranum">927</span>. <span class="bld">Dhaññakaraṇaṃ</span> dhaññamaddanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Kakke</span> nahānacuṇṇe. <span class="bld">Nīce</span> adhame. Setepi <span class="bld">khalo.</span></p>
  2333. <p class="bodytext"><a name="para928"></a><span class="paranum">928</span>. Brahmacārī ca gahaṭṭho ca vānappattho ca bhikkhu cāti <span class="bld">brahmacārīgahaṭṭhādi, tapodhane</span> piyasīle.</p>
  2334. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭhine</span> kakkhaḷe. <span class="bld">Niddaye</span> nikkaruṇe.</p>
  2335. <p class="bodytext"><a name="para929"></a><span class="paranum">929</span>. Kaniṭṭho <a name="M0.0541"></a> ca kaniyo cāti ete tīsu. Kutratthesu? Atyappe, atiyuvepi.</p>
  2336. <p class="bodytext">Iṭṭhe, nissāre ca agarumhi cāti etesvatthesu tīsu.</p>
  2337. <p class="bodytext"><a name="para930"></a><span class="paranum">930</span>. Adhobhāge ca hīne ca. <span class="bld">Dantacchade</span> dantāvaraṇe.</p>
  2338. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāricariyāyaṃ</span> upaṭṭhāke.</p>
  2339. <p class="bodytext"><a name="para931"></a><span class="paranum">931</span>. <span class="bld">Ratane</span> dvividatthike. <span class="bld">Gaṇe</span> samūhe yathā ‘‘kesahattho’’ti. <span class="bld">Soṇḍāya</span> karikare. <span class="bld">Bhantaraṃ</span> terasamanakkhattaṃ.</p>
  2340. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāṭe</span> kāsuyaṃ. <span class="bld">Udapānaṃ</span> andhu, yatra jalaṃ ghaṭiyantena uddharitvā pivanti.</p>
  2341. <p class="bodytext"><a name="para932"></a><span class="paranum">932</span>. Paṭhamaṃ pamukhañcāti idaṃ abhidhānadvayaṃ ādimhi padhāne vattati.</p>
  2342. <p class="bodytext"><span class="bld">Vajjabhedo</span> ubhayatalaṃ tūriyaṃ.</p>
  2343. <p class="bodytext"><a name="para933"></a><span class="paranum">933</span>. <span class="bld">Thiraṃso</span> <a name="M0.0542"></a> thirakoṭṭhāso.</p>
  2344. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhabhāro</span> khandhena vahitabbo bhāro. <span class="bld">Ādi</span>nā kaṭibhārādayo gahitā. Yasmā palasataṃ tulā, vīsatitulā bhāro, tasmā <span class="bld">‘‘dvisahassapale’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2345. <p class="bodytext"><a name="para934"></a><span class="paranum">934</span>. <span class="bld">Mandire</span> gehe. <span class="bld">Rogabhede</span> khayaroge. <span class="bld">Apacayamhi</span> viddhaṃsane, vināse ca.</p>
  2346. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāpade</span> byagghādike duṭṭhamige. <span class="bld">Sappe</span> urage. <span class="bld">Kurūre</span> kakkhaḷe.</p>
  2347. <p class="bodytext"><a name="para935"></a><span class="paranum">935</span>. <span class="bld">Sajjadume</span> assakaṇṇarukkhe. <span class="bld">Rukkhe</span> rukkhamatte.</p>
  2348. <p class="bodytext"><span class="bld">Sote</span> kaṇṇe. <span class="bld">Yajane</span> pūjane. <span class="bld">Sutiyaṃ</span> savanakriyāyaṃ.</p>
  2349. <p class="bodytext"><a name="para936"></a><span class="paranum">936</span>. Peto <a name="M0.0543"></a> ca paretocāti ime <span class="bld">mate</span> kālaṅkate ca <span class="bld">petayonije</span> petayonisambhave siyuṃ.</p>
  2350. <p class="bodytext"><span class="bld">Khyāte</span> pākaṭe. <span class="bld">Haṭṭhe</span> pahaṭṭhe.</p>
  2351. <p class="bodytext"><a name="para937"></a><span class="paranum">937</span>. <span class="bld">Adhippāye</span> ajjhāsaye.</p>
  2352. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkhe</span> sakuṇādīnaṃ pakkhe. <span class="bld">Dale</span> rukkhādīnaṃ chade. <span class="bld">Bhājane</span> lohamayādike. ‘‘Sogate’’ti idaṃ ‘‘bhājane’’ti imassa visesanaṃ. <span class="bld">Sogate</span> sugatassa santake bhājanetyattho.</p>
  2353. <p class="bodytext"><a name="para938"></a><span class="paranum">938</span>. <span class="bld">Suṭṭhukate</span> sammā kate kammani.</p>
  2354. <p class="bodytext"><span class="bld">Anukampāyārahe</span> dukkhitasatte.</p>
  2355. <p class="bodytext"><a name="para939"></a><span class="paranum">939</span>. <span class="bld">Dhanimhi</span> <a name="M0.0544"></a> sadde.</p>
  2356. <p class="bodytext"><a name="para940"></a><span class="paranum">940</span>. <span class="bld">Vihite</span> vidhātabbe.</p>
  2357. <p class="bodytext"><span class="bld">Añjase</span> magge. <span class="bld">Visikhā</span> racchā. <span class="bld">Pantiyaṃ</span> pāḷiyaṃ.</p>
  2358. <p class="bodytext"><a name="para941"></a><span class="paranum">941</span>. <span class="bld">Gagane</span> ākāse. <span class="bld">Byasane</span> vipattiyaṃ.</p>
  2359. <p class="bodytext"><span class="bld">Nettaroge</span> cakkhurogavisese. <span class="bld">Chadimhi</span> gehādīnaṃ chadane.</p>
  2360. <p class="bodytext"><a name="para942"></a><span class="paranum">942</span>. <span class="bld">Saṅghaṭṭane</span> dvinnaṃ antarabhūte. Puna <span class="bld">sandhī</span>ti padapūraṇatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Atisante</span> atisamite.</p>
  2361. <p class="bodytext"><a name="para943"></a><span class="paranum">943</span>. <span class="bld">Yāpanā</span> <a name="M0.0545"></a> yāpanakārako kabaḷīkārāhāraraso. <span class="bld">Ditti</span> jalanaṃ. <span class="bld">Balaṃ</span> thāmo.</p>
  2362. <p class="bodytext"><a name="para944"></a><span class="paranum">944</span>. <span class="bld">Kucchi</span> udaraṃ. <span class="bld">Ovarako</span> gehaviseso.</p>
  2363. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṇḍane</span> chedane. <span class="bld">Itivutte ca kammanī</span>ti ‘‘iti evaṃ mayā pubbe carita’’nti vattabbe subhāsubhakamme. ‘‘Ativatte ca kammanī’’tipi pāṭho, atītakāle pavattakammanītyattho.</p>
  2364. <p class="bodytext"><a name="para945"></a><span class="paranum">945</span>. <span class="bld">Cittake</span> nalāṭe katakāḷādibindumhi <span class="bld">rukkhabhede</span> marīcappamāṇambilarukkhe, yassa phalena ambilasūpaṃ pacanti. <span class="bld">Tilakāḷake</span> taṃtaṃsarīrāvayave sañjātatilasaṇṭhāne kāḷake.</p>
  2365. <p class="bodytext"><span class="bld">Bodhe</span> bujjhane. <span class="bld">Patti</span> lābho, pāpuṇañca.</p>
  2366. <p class="bodytext"><a name="para946"></a><span class="paranum">946</span>. <span class="bld">Āyumhi</span> jīvite. <span class="bld">Hadayaṅgānile</span> urogamavāte.</p>
  2367. <p class="bodytext"><span class="bld">Vase</span> <a name="M0.0546"></a> āyattatāyaṃ. <span class="bld">Vede</span> catubbidhavede. <span class="bld">Icchā</span> ārammaṇicchā.</p>
  2368. <p class="bodytext"><a name="para947"></a><span class="paranum">947</span>. <span class="bld">Sirasaṭṭhimhi</span> siraso aṭṭhimhi. <span class="bld">Ghaṭādisakale</span> ghaṭādikhaṇḍe.</p>
  2369. <p class="bodytext"><a name="para948"></a><span class="paranum">948</span>. <span class="bld">Veṇvādisākhājālasmi</span>nti veṇuādīnañca aññamaññasaṃsagge sākhāsamūhe. <span class="bld">Laggakese</span> tāpasādīnaṃ laggakese. <span class="bld">Ālaye</span> taṇhāyaṃ.</p>
  2370. <p class="bodytext"><span class="bld">Vadhe</span> māraṇe. <span class="bld">Rakkhitasmiṃ</span> kammani, kattari ca.</p>
  2371. <p class="bodytext"><a name="para949"></a><span class="paranum">949</span>. <span class="bld">Thiyaṃ</span> itthiyaṃ. <span class="bld">Piye</span> sāmike. <span class="bld">Manuññe</span> manaso tosanajanake. <span class="bld">Gavakkhe</span> sīhapañjare.</p>
  2372. <p class="bodytext"><a name="para950"></a><span class="paranum">950</span>. <span class="bld">Kiṃ</span> saddo pucchanatthādīsu saliṅgo. Vikappatthādīsu tu abyayaṃ.</p>
  2373. <p class="bodytext"><span class="bld">Sasaddhe</span> <a name="M0.0547"></a> saddhāya sahite. <span class="bld">Nivāpe</span> petādīnaṃ kattabbapūjādāne. <span class="bld">Paccaye</span> saddahane <span class="bld">saddhā.</span></p>
  2374. <p class="bodytext"><a name="para951"></a><span class="paranum">951</span>. <span class="bld">Aṭṭhismiṃ</span> ‘‘panasabījaṃ tālabīja’’ntyādīsu. Sukke ca <span class="bld">bijaṃ.</span></p>
  2375. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūye</span> pakkavaṇasañjāte. <span class="bld">Aggato</span> purato. <span class="bld">Disādo</span> sūriyuggamanadisāyaṃ. Sā hi disānaṃ ādibhūtā, ‘‘disā’’ti vā disāviseso. <span class="bld">Ādi</span>nā pubbajādīnaṃ gahaṇaṃ.</p>
  2376. <p class="bodytext"><a name="para952"></a><span class="paranum">952</span>. <span class="bld">Āgamane</span> asantuppattikriyāyaṃ. <span class="bld">Dīghādinikāyasmiṃ</span> dīghanikāyamajjhimanikāyādike.</p>
  2377. <p class="bodytext"><a name="para953"></a><span class="paranum">953</span>. <span class="bld">Devarukkho</span> sirīso. <span class="bld">Santatiyaṃ</span> vaṃse.</p>
  2378. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttaraviparīte</span> aseṭṭhe, imasmiṃ atthe <span class="bld">na</span>kāro paṭisedhattho. <span class="bld">Seṭṭhe</span> uttame. Imasmiṃ atthe paṭisedhatthova <span class="bld">na</span>kāro. ‘‘Anu uttara’’nti chedo ca viññeyyo.</p>
  2379. <p class="bodytext"><a name="para954"></a><span class="paranum">954</span>. <span class="bld">Sattisampattiyaṃ</span> <a name="M0.0548"></a> pabhāvādīhi sattīhi sampattiyaṃ. <span class="bld">Kantimatte</span> kamanīyamatte. Sūravīriyesupi <span class="bld">vikkamo.</span></p>
  2380. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭibimbe</span> patirūpake. <span class="bld">Pabhāyaṃ</span> āloke.</p>
  2381. <p class="bodytext"><a name="para955"></a><span class="paranum">955</span>. Ghammo nidāgho cāti dve abhidhānāni. <span class="bld">Sedajale</span> kāyato mutte.</p>
  2382. <p class="bodytext"><span class="bld">Kantane</span> chedane. <span class="bld">Vikappe</span> vitakke. <span class="bld">Sajjane</span> hatthādīnaṃ sajjane.</p>
  2383. <p class="bodytext"><a name="para956"></a><span class="paranum">956</span>. <span class="bld">Deso</span> desaviseso. <span class="bld">Aṅga</span>saddo puṃbahutte. ‘‘Bahumhī’’tipi pāṭho. <span class="bld">Aṅga</span>saddo bahutte desetyattho. <span class="bld">Vapumhi</span> sarīre <span class="bld">aṅgaṃ.</span> Avayave hetumhi ca <span class="bld">aṅgaṃ.</span></p>
  2384. <p class="gatha1"><span class="bld">‘‘Aṅgaṃ</span> gattantikopāya-patikesva’ppadhānake;</p>
  2385. <p class="gathalast">Aṅgadesavisesamhi, aṅgā sambodhane’byaya’’nti. –</p>
  2386. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānatthasaṅgahe.</span></p>
  2387. <p class="bodytext"><span class="bld">Cetiyadume</span> pūjetabbabhūte rukkhe assatthādo.</p>
  2388. <p class="bodytext"><a name="para957"></a><span class="paranum">957</span>. <span class="bld">Sādhupurise</span> <a name="M0.0549"></a> sappurise. <span class="bld">Kappane</span> hatthādīnaṃ kappane. ‘‘Sajjane sajjanā kappanāya’’nti <span class="bld">nānatthasaṅgaho.</span></p>
  2389. <p class="bodytext"><span class="bld">Supane</span> niddāyaṃ. <span class="bld">Sutte</span> ajāgarite. <span class="bld">Viññāṇe</span> suttassa viññāṇe citte <span class="bld">taṃ</span> supinavacanaṃ. Dassane ca <span class="bld">supinaṃ.</span></p>
  2390. <p class="bodytext"><a name="para958"></a><span class="paranum">958</span>. <span class="bld">Paccakkhe</span> sammukhe. <span class="bld">Sannidhāne</span> payoge, vidhāne ca. <span class="bld">Bhiyyo</span>saddo pahūtaratthe <span class="bld">so</span> pumā.</p>
  2391. <p class="bodytext"><a name="para959"></a><span class="paranum">959</span>. <span class="bld">Visalittasare</span> visena lepitasare <span class="bld">diddho</span> pumā. <span class="bld">Litte</span> lepitabbasāmaññe.</p>
  2392. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāse</span> vasane. <span class="bld">Dhūmādisaṅkhāre</span> gandhacuṇṇadhūmādinā abhisaṅkhāre. <span class="bld">Sampaṭicchane</span> paṭiggahaṇe.</p>
  2393. <p class="bodytext"><a name="para960"></a><span class="paranum">960</span>. <span class="bld">Suppagabbhe</span> vacanasūre.</p>
  2394. <p class="bodytext"><span class="bld">Madhucchiṭṭhe</span> madane, yena dīpampi jālenti. <span class="bld">Odanasambhave</span> bhuttodanato patite lāmakasammate odanabindumhi.</p>
  2395. <p class="bodytext"><a name="para961"></a><span class="paranum">961</span>. <span class="bld">Surabhimhi</span> <a name="M0.0550"></a> sugandhe.</p>
  2396. <p class="bodytext">Uppattiyaṃ uddhaṅgamane ca <span class="bld">uggamanaṃ.</span></p>
  2397. <p class="bodytext"><a name="para962"></a><span class="paranum">962</span>. <span class="bld">Lūkhe</span> samale, kakkhaḷe ca. <span class="bld">Niṭṭhuravācāyaṃ</span> akaṇṇasukhavacane.</p>
  2398. <p class="bodytext"><span class="bld">Ambuvege</span> ambuno udakassa vege sote.</p>
  2399. <p class="bodytext"><a name="para963"></a><span class="paranum">963</span>. <span class="bld">Tappare</span> tappadhāne. <span class="bld">Kavace</span> uracchade. <span class="bld">Vāravāṇe</span> cammamaye yuddhālaṅkāre ca. <span class="bld">Nimmoke</span> sappānaṃ jiṇṇacammani.</p>
  2400. <p class="bodytext"><a name="para965"></a><span class="paranum">965</span>. <span class="bld">Padāne</span> dāne. <span class="bld">Sele</span> pabbate.</p>
  2401. <p class="bodytext"><a name="para966"></a><span class="paranum">966</span>. <span class="bld">Lohe</span> <a name="M0.0551"></a> kāḷāyase satthaṃ. <span class="bld">Sañcaye</span> samūhe sattho. Yathā ‘‘sakaṭasattho’’tyādi. <span class="bld">Vattane</span> pavattane.</p>
  2402. <p class="bodytext"><a name="para967"></a><span class="paranum">967</span>. <span class="bld">Valaye</span> kaṭake.</p>
  2403. <p class="bodytext"><a name="para968"></a><span class="paranum">968</span>. <span class="bld">Kaṇḍe</span> vāṇe. <span class="bld">Vāpimhi</span> dīghikādikāyaṃ. <span class="bld">Dupphasse</span> dukkhasamphasse. <span class="bld">Kakace</span> kharapatte.</p>
  2404. <p class="bodytext"><a name="para969"></a><span class="paranum">969</span>. <span class="bld">Surāya</span> kādambariyaṃ, yāya pītāya mattā sattā anāgamanīyavatthūsupi gacchanti. <span class="bld">Rathaṅge</span> cakke. Kāmupadhiādīsu catūsu upadhīsu ca <span class="bld">upadhi,</span> anitthī.</p>
  2405. <p class="bodytext"><a name="para970"></a><span class="paranum">970</span>. <span class="bld">Dabbe</span> <a name="M0.0552"></a> dhanādike. <span class="bld">Bhūbhedo</span> vatthādi. <span class="bld">Mahārāje</span> catūsu mahārājesu ekasmiṃ mahārāje. <span class="bld">Nare</span> satte.</p>
  2406. <p class="bodytext"><a name="para971"></a><span class="paranum">971</span>. <span class="bld">Āpaṇe</span> kayavikkayaṭṭhāne. <span class="bld">Sambhāre</span> upakaraṇe. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti <span class="note">[saṃ. ni. 5.4]</span> ettha alaṅkāro <span class="bld">‘‘parikkhāro’’</span>ti vutto.</p>
  2407. <p class="bodytext"><a name="para972"></a><span class="paranum">972</span>. <span class="bld">Vohārasmiṃ</span> rathasakaṭādivohāre. <span class="bld">Upaṭṭhitagirā</span> saddato atthato ca pākaṭagirā.</p>
  2408. <p class="bodytext"><a name="para973"></a><span class="paranum">973</span>. <span class="bld">Vacanāvayave</span>ti vākyāvayave. Hetudāharaṇādiyuttassa sambandhatthassa vacanasamūhassa avayave. <span class="bld">Mūle</span> lobhādike. <span class="bld">Kāraṇe</span> lobhādito aññasmiṃ kāraṇe. <span class="bld">Pācānalasmiṃ</span> udaraṭṭhe bhuttapācane kammajatejasmiṃ. Rogabhedepi <span class="bld">gahaṇī.</span></p>
  2409. <p class="bodytext"><a name="para974"></a><span class="paranum">974</span>. <span class="bld">Saṃyame</span> <a name="M0.0553"></a> cakkhādindriyasaṃyame.</p>
  2410. <p class="bodytext"><a name="para975"></a><span class="paranum">975</span>. <span class="bld">Muddikassa</span> rukkhassa rase ca. <span class="bld">Pupphassa</span> sabbassa pupphassa rase ca. <span class="bld">Khudde</span> makkhikākate ca <span class="bld">madhu</span> punnapuṃsakaṃ.</p>
  2411. <p class="gatha1">‘‘Madhu khudde jale khīre, majje puppharase madhu;</p>
  2412. <p class="gathalast">Racche citte vasante ca, jīvasāke madhuddume’’ti. –</p>
  2413. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānatthasaṅgahe.</span></p>
  2414. <p class="bodytext"><span class="bld">Ulloce</span>ti seyyādīnaṃ uparibhāge rajopātanivāraṇatthaṃ ṭhapite dussamayādike.</p>
  2415. <p class="bodytext"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>. <span class="bld">Apavagge</span> nibbāne. <span class="bld">Sudhāyaṃ</span> devatānaṃ bhojane.</p>
  2416. <p class="gatha1">‘‘Amataṃ yaññasesasmiṃ, pīyūse salile ghate;</p>
  2417. <p class="gatha2">Ayācite ca mokkhe ca, dhanvantarisudhāsisu;</p>
  2418. <p class="gathalast">Amato amatā sivā-gaḷo jhāmalakīsu ce’’ti <span class="note">[medinīkosa 16.77-8 gāthāyampi]</span>.</p>
  2419. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānatthasaṅgahe</span> vuttaṃ. <span class="bld">Mohe</span> avijjāyaṃ. <span class="bld">Timire</span> andhakāre. <span class="bld">Saṅkhyā</span> gaṇanaviseso. <span class="bld">Guṇe</span> tatiye guṇe.</p>
  2420. <p class="bodytext"><a name="para977"></a><span class="paranum">977</span>. <span class="bld">Khare</span> <a name="M0.0554"></a> pharuse. <span class="bld">Akāriye</span> akattabbe. <span class="bld">Purise</span> pulliṅge. <span class="bld">Sukate</span> kusale dhamme <span class="bld">puññaṃ paṇḍake</span> napuṃsake. <span class="bld">Pavane</span> pūte.</p>
  2421. <p class="bodytext"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>. <span class="bld">Asiniddho</span> sukkho. <span class="bld">Saṅge</span> lagge.</p>
  2422. <p class="bodytext"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>. <span class="bld">Lañchane</span> paṭibimbe. <span class="bld">Sīmā</span> mariyādo. <span class="bld">Pakāro</span> tulyo.</p>
  2423. <p class="bodytext"><a name="para980"></a><span class="paranum">980</span>. <span class="bld">Mantane</span> catukkaṇṇādike. <span class="bld">Byasane</span> bhogabyasanādike. <span class="bld">Vipattiyaṃ</span> anatthe.</p>
  2424. <p class="bodytext"><a name="para981"></a><span class="paranum">981</span>. <span class="bld">Raṃsibhedo</span> <a name="M0.0555"></a> pubbe udayato sūriyassa raṃsiviseso. <span class="bld">Abyattarāge</span> kiñciratte. <span class="bld">Lohite</span> ratte.</p>
  2425. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatānivatte</span> pakatito anivattane. ‘‘Pakatiyañca anivattane cā’’tipi attho. <span class="bld">Nassanakkhare</span>ti vināsanakkhare. <span class="bld">Nassa</span> adassane akkhare.</p>
  2426. <p class="gatha1">‘‘Anubandho pakatyādo, dosuppāde vinassare;</p>
  2427. <p class="gathalast">Susumukhyānusāresu, pakatassā’nuvattane’’ti <span class="note">[amara 23.98 gāthāyampi passitabbaṃ]</span>. –</p>
  2428. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānatthasaṅgahe.</span></p>
  2429. <p class="bodytext"><a name="para982"></a><span class="paranum">982</span>. <span class="bld">Avataraṇe</span> otaraṇe. <span class="bld">Titthasmiṃ</span> nadyādīnaṃ titthe. <span class="bld">Vivare</span> vivaraṇe. <span class="bld">Iṅgite</span> sīsacalanādike.</p>
  2430. <p class="bodytext"><a name="para983"></a><span class="paranum">983</span>. <span class="bld">Khattā</span> khattiyato sañjāte <span class="bld">sudditthitanaye</span> sudditthiyā putte ca. <span class="bld">Tibbamhi</span> adhimatte ca. <span class="bld">So</span> uggo. <span class="bld">Aggo</span> seṭṭho. <span class="bld">Dhiti</span> vīriyaṃ.</p>
  2431. <p class="bodytext"><a name="para984"></a><span class="paranum">984</span>. <span class="bld">Pabhāte</span> paccūse. <span class="bld">Niroge</span> rogamutte. <span class="bld">Sajje</span> saṅgate, ādhārepi ca. ‘‘Sajjutto sannaddhe saṅgatepi ce’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe. Dakkho</span> cheko. Yuttepi kallaṃ. <span class="bld">Kūṭacariyāyaṃ</span> saṭhacariyāyaṃ.</p>
  2432. <p class="bodytext"><a name="para985"></a><span class="paranum">985</span>. <span class="bld">Pakkhibhedo</span> pārāvatappamāṇo pakkhī. Yasmiṃ gehe palinā patite asubhanimittaṃ karonti. <span class="bld">Pārāvate</span> kalarave.</p>
  2433. <p class="bodytext"><span class="bld">Saradabbhūte</span> saradakāle sambhūte. <span class="bld">Appagabbhe</span> kātaravacane.</p>
  2434. <p class="bodytext"><a name="para986"></a><span class="paranum">986</span>. <span class="bld">Kaṭhine</span> kakkhaḷe. <span class="bld">Sāhaso</span> balakkāro. <span class="bld">Appiye</span> amanāpe. <span class="bld">Cīre</span> nantake, vāke ca <span class="bld">cīraṃ.</span></p>
  2435. <p class="bodytext"><a name="para987"></a><span class="paranum">987</span>. <span class="bld">Migabhede</span> <a name="M0.0557"></a> kukkurappamāṇe mige. <span class="bld">Paṭākāyaṃ</span> dhaje. <span class="bld">Mocaṃ</span> pasiddhaṃ, <span class="bld">kadalī ī</span>kāranto. <span class="bld">Dakkhiṇā</span> kammaphalaṃ saddahitvā dātabbaṃ dānaṃ.</p>
  2436. <p class="bodytext"><a name="para988"></a><span class="paranum">988</span>. <span class="bld">Uppāte</span> bhūtavikatiyaṃ. <span class="bld">Vessānare</span> aggimhi.</p>
  2437. <p class="bodytext"><a name="para989"></a><span class="paranum">989</span>. <span class="bld">Potavāhe</span> talakavāhe. <span class="bld">Niyantari</span> pājitari.</p>
  2438. <p class="bodytext"><a name="para990"></a><span class="paranum">990</span>. <span class="bld">Rodhane</span> āvaraṇe.</p>
  2439. <p class="bodytext"><a name="para991"></a><span class="paranum">991</span>. <span class="bld">Bhājane</span> vilīvamayādike. <span class="bld">Pariyatti</span> pariyāpuṇanaṃ sikkhanaṃ, pariyāpuṇitabbā vā sikkhitabbā. <span class="bld">Jarāsithilacammasmiṃ</span> jarāya kāraṇabhūtāya sithilacammani. <span class="bld">Udaraṅge</span> udaracammarājiyaṃ.</p>
  2440. <p class="bodytext"><a name="para992"></a><span class="paranum">992</span>. Vidāritādīsu <a name="M0.0558"></a> tīsupi vāccaliṅgikaṃ. <span class="bld">Upajāpe</span> catutthopāye.</p>
  2441. <p class="bodytext"><a name="para993"></a><span class="paranum">993</span>. <span class="bld">Gāmasandohe</span> gāmasamūhe. <span class="bld">Paridhi</span> pariveso sūriyādigehaṃ. <span class="bld">Āgame</span> buddhavacane. <span class="bld">Lekhe</span> vācitalekhe.</p>
  2442. <p class="bodytext"><a name="para994"></a><span class="paranum">994</span>. <span class="bld">Ayomayavijjhanakaṇṭako</span> sūjhādivijjhanaṃ. <span class="bld">Guṇukkaṃse</span> guṇātisaye. <span class="bld">Vibhave</span> bhoge. Sampatti, sampadāti ca abhidhānadvayaṃ.</p>
  2443. <p class="bodytext"><a name="para995"></a><span class="paranum">995</span>. <span class="bld">Bhū</span> pathavī. Yogyādīsu tīsvatthesu tīsu. <span class="bld">Yogye</span> anucchavike. <span class="bld">Yutte</span> saṅgate. <span class="bld">Addho a</span>ddhasaddo <span class="bld">bhāge</span> samabhāge, asamabhāge ca. Tatra same <span class="bld">addhaṃ.</span> Itaratra <a name="M0.0559"></a> addho addhampi, <span class="bld">pathe</span> magge <span class="bld">addhā</span> pume. Kālepi <span class="bld">addhā</span> pume. <span class="bld">Ekaṃse</span> nicchaye. Caturambaṇe <span class="bld">karīsaṃ</span> vuttaṃ.</p>
  2444. <p class="bodytext"><a name="para996"></a><span class="paranum">996</span>. <span class="bld">Usabhe</span> gavasatajeṭṭhake gave. Seṭṭhesu ca <span class="bld">usabho.</span> Vīsayaṭṭhiyaṃ <span class="bld">usabhaṃ. Tanti</span> buddhavacanaṃ. <span class="bld">Panti</span> āḷi.</p>
  2445. <p class="bodytext"><a name="para997"></a><span class="paranum">997</span>. <span class="bld">Itthinimitte</span> itthiyā aṅgajāte. <span class="bld">Kilañje</span> vilīvamaye. <span class="bld">So kaṭa</span>saddo kate tīsu.</p>
  2446. <p class="gatha1">‘‘Kaṭo soṇikriyākāre,</p>
  2447. <p class="gatha2">Kilañje’tisaye sive;</p>
  2448. <p class="gatha3">Samaye gajagaṇḍe ca,</p>
  2449. <p class="gathalast">Kaṭā vippaliyaṃ matā’’ti <span class="note">[medinīkosa 11.3]</span>. –</p>
  2450. <p class="bodytext"><span class="bld">Vopālito.</span> ‘‘Samaye ca kriyākāre, kilañje ca sare kaṭo’’ti <span class="bld">tikaṇḍaseso</span> <span class="note">[tikaṇḍasesa 3.3.93]</span><span class="bld">. Mandirālindavatthuni</span> gehassa ālindabhāge vatthumhi.</p>
  2451. <p class="bodytext"><a name="para998"></a><span class="paranum">998</span>. <span class="bld">Mathite</span> gorasavisese. <span class="bld">Sūciphale</span> ambilapattaphale. <span class="bld">Duddasetare</span> passituṃ adukkare.</p>
  2452. <p class="bodytext"><a name="para999"></a><span class="paranum">999</span>. <span class="bld">Antarīpaṃ</span> <a name="M0.0560"></a> jalamajjhathalaṃ. <span class="bld">Pajjoto</span> padīpo. <span class="bld">Bandho</span> sambandho. <span class="bld">Mihite</span> īsaṃhasite.</p>
  2453. <p class="bodytext"><a name="para1000"></a><span class="paranum">1000</span>. <span class="bld">Thiyaṃ</span> itthisāmaññe. Itthiliṅgeti vā attho. <span class="bld">Dāre</span> bhariyāyaṃ. <span class="bld">Sure</span> devatāyaṃ, devatāvisese vā. <span class="bld">Vāsudeve</span> nārāyane. <span class="bld">Antake</span> vasavattini. <span class="bld">Asite</span> kāḷavaṇṇe.</p>
  2454. <p class="bodytext"><a name="para1001"></a><span class="paranum">1001</span>. <span class="bld">Upaṭṭhāne</span> pāricariyāyaṃ, sevane ca. <span class="bld">Aññaropane</span> abhaṃsabhāvassa aññassa taṃsabhāvaropane. <span class="bld">Sakko sakka</span>saddo. <span class="bld">Inde</span> devarāje <span class="bld">sakko.</span> Janapade <span class="bld">sakkā.</span> Sākiye ca khame tīsu.</p>
  2455. <p class="bodytext"><a name="para1002"></a><span class="paranum">1002</span>. Vajjanatthādīsu tīsu <span class="bld">parihāro.</span> Pañhavissajjanepi <span class="bld">parihāro. Dvije</span> brāhmaṇe. Vessepi <span class="bld">ariyo.</span></p>
  2456. <p class="bodytext"><a name="para1003"></a><span class="paranum">1003</span>. <span class="bld">Suṃsumāre</span> <a name="M0.0561"></a> nakke. <span class="bld">Ulūpini</span> caṇḍamacchavisese. <span class="bld">Uddālapādape</span> selurukkhe, yassa phalāni atipicchalāni.</p>
  2457. <p class="bodytext"><a name="para1004"></a><span class="paranum">1004</span>. <span class="bld">Piyake</span> pītasāle. <span class="bld">Kaṇḍe</span> sare. Khipane <span class="bld">asanaṃ. Asu</span> khepane. <span class="bld">Yuge</span> rathayugādo. <span class="bld">Vikāro</span> vikati. <span class="bld">Antike</span> samīpe.</p>
  2458. <p class="bodytext"><a name="para1005"></a><span class="paranum">1005</span>. <span class="bld">Lavitte</span> dātte. <span class="bld">Ajjhesanā</span> sakkārapubbikā āyācanā.</p>
  2459. <p class="bodytext"><a name="para1006"></a><span class="paranum">1006</span>. <span class="bld">Makacivatthe</span> yaṃ loke ‘‘cakkū’’ti vuccati, ‘‘sāṇavattha’’ntipi eke. <span class="bld">Ganthe</span> saddasatthādike. <span class="bld">Lepyādikammani</span> cittakārādīhi katarūpe.</p>
  2460. <p class="bodytext"><a name="para1007"></a><span class="paranum">1007</span>. <span class="bld">Puññavati</span> <a name="M0.0562"></a> puggale. <span class="bld">Bhūsaṇhakaraṇiyaṃ</span> sudhālepakānaṃ dārumayahatthe.</p>
  2461. <p class="bodytext"><a name="para1008"></a><span class="paranum">1008</span>. <span class="bld">Pāyite</span> pātabbe, ‘‘vāyite’’tipi pāṭho. ‘‘Dayite’’tipi kvaci dissati.</p>
  2462. <p class="bodytext"><a name="para1009"></a><span class="paranum">1009</span>. <span class="bld">Lohitādimhi</span> vaṇṇavisese. <span class="bld">Rañjane</span> ‘‘mukharāgo’’tyādīsu. <span class="bld">Pavuddhadariyaṃ</span> mahādariyaṃ.</p>
  2463. <p class="bodytext"><a name="para1010"></a><span class="paranum">1010</span>. <span class="bld">Kaserussa phale</span> sakaṇṭakassa phale. <span class="bld">Maggasamāgame</span> caccare. <span class="bld">Bahulāyaṃ</span> ‘‘phālātī’’iti khyāte. Dose tu <span class="bld">eḷa</span>mīritaṃ.</p>
  2464. <p class="bodytext"><a name="para1011"></a><span class="paranum">1011</span>. <span class="bld">Adhikaraṇe</span> <a name="M0.0563"></a> adhikaraṇakārake. <span class="bld">Pattādhāro</span> bhājanassa ādhāro. <span class="bld">Ālavālake</span> tarusekatthaṃ tarumūlavicite sobbhajalādhāre. <span class="bld">Agabhedo</span> rukkhabhedo, so ca mahāsattena temiyarājakumārakāle bhuttarukkho. Tatra <span class="bld">kārā</span> itthī. <span class="bld">Kāro</span>pi sakkāre, dvīsu. Bandhanālaye pana <span class="bld">kārā</span>yeva.</p>
  2465. <p class="bodytext"><a name="para1012"></a><span class="paranum">1012</span>. <span class="bld">Meghapāsāṇe</span> ghanopale. <span class="bld">Kuṇḍikāyaṃ</span> bhiṅgāre. <span class="bld">Padātismiṃ</span> catutthasenaṅge.</p>
  2466. <p class="bodytext"><a name="para1013"></a><span class="paranum">1013</span>. <span class="bld">Chiddā</span>dīni tīṇi abhidhānāni susire ca <span class="bld">dūsane</span> aparādhe ca tīsu siyuṃ. <span class="bld">Muccite</span> muccitabbe.</p>
  2467. <p class="bodytext"><a name="para1014"></a><span class="paranum">1014</span>. <span class="bld">Hatthiliṅge</span> hatthisaṇṭhānasakuṇe. <span class="bld">Made</span> nāgamade.</p>
  2468. <p class="bodytext"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>. <span class="bld">Atthaṅgame</span> <a name="M0.0564"></a> vināse. <span class="bld">Nigamubbhūte</span> nigamesañjātavatthumhi. <span class="bld">Āpaṇopajīvini</span> āpaṇena jīvitavuttiyaṃ kattari.</p>
  2469. <p class="bodytext"><a name="para1016"></a><span class="paranum">1016</span>. <span class="bld">Haritasmiṃ</span> sukapattavaṇṇe. <span class="bld">Paṇṇe</span> chadamatte.</p>
  2470. <p class="bodytext"><a name="para1017"></a><span class="paranum">1017</span>. <span class="bld">Phalamhi</span> rukkhādīnaṃ phalamatte. <span class="bld">Taṃ pakka</span>vacanaṃ. <span class="bld">Nāsamukhe</span> nāsābhimukhe ca pariṇate ca tīsu.</p>
  2471. <p class="bodytext"><span class="bld">Ājīvane</span> jīvitavuttiyaṃ. <span class="bld">Piṇḍane</span> rāsikaraṇe. <span class="bld">Goḷake</span> vaṭṭale.</p>
  2472. <p class="bodytext"><a name="para1018"></a><span class="paranum">1018</span>. <span class="bld">Paribbaye</span> vetane. <span class="bld">Kammādike</span> kammavaṭṭavipākavaṭṭakilesavaṭṭe. <span class="bld">Vaṭṭale</span> bubbuḷasaṇṭhāne. <span class="bld">Paccāhāre</span> paṭivacanāhāre.</p>
  2473. <p class="bodytext"><a name="para1019"></a><span class="paranum">1019</span>. <span class="bld">Vikate</span> <a name="M0.0565"></a> vikatiyaṃ, virūpe vā.</p>
  2474. <p class="bodytext"><a name="para1020"></a><span class="paranum">1020</span>. <span class="bld">Sabyamhi</span> adakkhiṇe. <span class="bld">Cāru</span> manuññaṃ. <span class="bld">Sarabye</span> sarena vijjhitabbe phalakādo. <span class="bld">Cihane</span> lakkhaṇe.</p>
  2475. <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>. <span class="bld">Samasippīnaṃ</span> samānasippīnaṃ gaṇe <span class="bld">seṇī</span> itthī. <span class="bld">Āvaḷiyaṃ</span> pantiyaṃ. <span class="bld">Sudhāyaṃ</span> lepe. <span class="bld">Dhūliyaṃ</span> rajasi. <span class="bld">Vāsacuṇṇake</span> vāsayoggacuṇṇe.</p>
  2476. <p class="bodytext"><a name="para1022"></a><span class="paranum">1022</span>. <span class="bld">Atipasatthe</span> pasatthassa jo, <span class="bld">ativuḍḍhe</span> vuḍḍhassa. <span class="bld">Takke</span> gorasavisese. <span class="bld">Hotī</span>ti kriyāpadaṃ.</p>
  2477. <p class="bodytext"><a name="para1023"></a><span class="paranum">1023</span>. <span class="bld">Paṇe</span> jūtakārādīnaṃ kammani. <span class="bld">Kaṇhe</span> kāḷe.</p>
  2478. <p class="bodytext"><a name="para1024"></a><span class="paranum">1024</span>. <span class="bld">Sambhave</span> <a name="M0.0566"></a> sukke. <span class="bld">Amejjhe</span> apavitte.</p>
  2479. <p class="bodytext"><a name="para1025"></a><span class="paranum">1025</span>. <span class="bld">Ikke</span> bahulome kāḷamige. <span class="bld">Baḷise</span> macchavedhane. <span class="bld">Selabhede</span> vaṅkanāmake pabbate.</p>
  2480. <p class="bodytext"><a name="para1026"></a><span class="paranum">1026</span>. <span class="bld">Kuṇapamhi</span> matakāye. <span class="bld">Addhamhi</span> samaddhabhāge, tenāha <span class="bld">‘‘purise’’</span>ti, ‘‘purise’’ti ca yebhuyyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, tenāha ‘‘vā khaṇḍaṃ sakalaṃ pume’’ti.</p>
  2481. <p class="bodytext"><a name="para1027"></a><span class="paranum">1027</span>. <span class="bld">Saṃvarīmukhe</span> rattiyā ādimhi.</p>
  2482. <p class="bodytext"><a name="para1030"></a><span class="paranum">1030</span>. <span class="bld">Devabhedo</span> <a name="M0.0567"></a> kumbhaṇḍo nāma yakkho. <span class="bld">Vallijātiyaṃ</span> yassā phalāni ukkhalippamāṇāni honti. <span class="bld">Catutthaṃse</span> catutthabhūte koṭṭhāse. <span class="bld">Pade</span> caraṇe. <span class="bld">Paccantasele</span> pabbatapāde.</p>
  2483. <p class="bodytext"><a name="para1031"></a><span class="paranum">1031</span>. <span class="bld">Lohantare</span> setalohe. <span class="bld">Bahumhi</span> bahuvacane. <span class="bld">Kammārabhaṇḍabhede</span> ‘‘tū’’iti khyāte. <span class="bld">Khaṭake</span> kuñcikapāṇimhi.</p>
  2484. <p class="bodytext"><a name="para1032"></a><span class="paranum">1032</span>. <span class="bld">Doṇiyaṃ</span> kaṭṭhamaye dhaññamānike. <span class="bld">Adhiṭṭhitiyaṃ</span> upariṭṭhāne. <span class="bld">Ṭhāne</span> ṭhānamatte.</p>
  2485. <p class="bodytext"><a name="para1034"></a><span class="paranum">1034</span>. Koṭṭhāsabhedasmiṃ <a name="M0.0568"></a> ‘‘vakkaṃ hadaya’’ntyādīsu <span class="note">[ma. ni. 1.110]</span>. <span class="bld">Vaṅke</span> kuṭilye. Dibbacakkhupubbenivāsānussatiāsavakkhayasaṅkhātā tisso vijjā, <span class="bld">ādi</span>nā aṭṭha vijjā gahitā. <span class="bld">Buddhiyaṃ</span> ñāṇe.</p>
  2486. <p class="bodytext"><a name="para1035"></a><span class="paranum">1035</span>. <span class="bld">Anākule</span> ākularahite. <span class="bld">Siloke</span> anuṭṭhubhādo. <span class="bld">Addhe</span> bhāge. Tīsu <span class="bld">pajjo pajja</span>saddo.</p>
  2487. <p class="bodytext"><a name="para1036"></a><span class="paranum">1036</span>. <span class="bld">Rukkhabhedasmiṃ</span> udakappasādanaphale. <span class="bld">Kittime</span> karaṇena nipphatte. <span class="bld">Vidheyye</span> vacanaggāhini. <span class="bld">Pubbamhi</span> pūye.</p>
  2488. <p class="bodytext"><a name="para1037"></a><span class="paranum">1037</span>. <span class="bld">Laddhattharakkhaṇe</span> <a name="M0.0569"></a> laddhassa dhanādikassa atthassa rakkhaṇe. <span class="bld">Niyojane</span> pesane. <span class="bld">Kāriye</span> phale.</p>
  2489. <p class="bodytext"><a name="para1038"></a><span class="paranum">1038</span>. <span class="bld">Assāsappatte</span> laddhassāse. <span class="bld">Bodhidume</span> amhākaṃ bhagavato bodhirukkhe. <span class="bld">Kurūre</span> kakkhaḷakārake. <span class="bld">Nesādamhi</span> migamacchādiludde.</p>
  2490. <p class="bodytext"><a name="para1039"></a><span class="paranum">1039</span>. <span class="bld">Laggasmiṃ</span> saṅge. <span class="bld">Majjhamhi</span> udare. <span class="bld">Bhāge</span> asamaddhabhāge. <span class="bld">Dhanimhi</span> mahaddhane.</p>
  2491. <p class="bodytext"><a name="para1040"></a><span class="paranum">1040</span>. <span class="bld">Gahane</span> saṅkare. <span class="bld">Sasantāne</span> attano niyakajjhattasantāne. Visayagocarānaṃ viseso vutto.</p>
  2492. <p class="centered">Gāthāddhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2493. <p class="bodytext"><a name="para1041"></a><span class="paranum">1041</span>. <span class="bld">Bhuvane</span> <a name="M0.0570"></a> kāmabhavādike. <span class="bld">Jane</span> pāṇimhi. <span class="bld">Yase</span> kittiyaṃ. <span class="bld">Pajje</span> anuṭṭhubhādo. <span class="bld">Rukkhe</span> rukkhabhede.</p>
  2494. <p class="bodytext"><a name="para1042"></a><span class="paranum">1042</span>. <span class="bld">Vaṭo</span> vaṭarukkho. <span class="bld">Vāyase</span> kāke. <span class="bld">Bake</span> setapatte. <span class="bld">Avasaro</span> avakāso. <span class="bld">Ahaṃ</span> dinaṃ. <span class="bld">Kuce</span> nārithane. <span class="bld">Abbhe</span> meghe.</p>
  2495. <p class="bodytext"><a name="para1043"></a><span class="paranum">1043</span>. <span class="bld">Ucchaṅge</span> pallaṅkoparibhāge. <span class="bld">Lakkhaṇe</span> ñāpake.</p>
  2496. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhobhāsesu</span> dassane, obhāse cāti atthesu.</p>
  2497. <p class="bodytext"><a name="para1044"></a><span class="paranum">1044</span>. <span class="bld">Sūraṃsūsu</span> sūriye, kiraṇe ca. <span class="bld">Dame</span> damane. <span class="bld">Mānaṃ</span> mānaviseso. <span class="bld">Sānu</span> pabbatasānu.</p>
  2498. <p class="bodytext"><a name="para1045"></a><span class="paranum">1045</span>. <span class="bld">Tāpo</span> <a name="M0.0571"></a> sūriyasantāpo. <span class="bld">Sapace</span> caṇḍāle, saṃ sunakhaṃ pacatīti <span class="bld">sapaco. Pasu</span> catuppado. <span class="bld">Kuruṅgo</span> ajinayoni. <span class="bld">Ulūko</span> koṭarasakuṇo. <span class="bld">Indo</span> sakko. ‘‘Mahinde guggululūka-palaggāhesu kosiyo’’ti <span class="bld">amarasīho.</span></p>
  2499. <p class="bodytext"><a name="para1046"></a><span class="paranum">1046</span>. <span class="bld">Māṇavo</span> macco. <span class="bld">Attā</span> sarīrādhipatidevatā. <span class="bld">Sire</span> uttamaṅge. <span class="bld">Tipumhi</span> kāḷalohe.</p>
  2500. <p class="bodytext"><a name="para1047"></a><span class="paranum">1047</span>. <span class="bld">Bali</span> bhāgadeyyo. <span class="bld">Hattho</span> pāṇi. <span class="bld">Aṃsu</span> bhā. <span class="bld">Dante</span> rade. <span class="bld">Vippe</span> brāhmaṇe. <span class="bld">Aṇḍaje</span> aṇḍasañjāte. <span class="bld">Pajje</span> anuṭṭhubhādo. <span class="bld">Ānanaṃ</span> mukhaṃ. <span class="bld">Ācāro</span> asītimahāvattādi. <span class="bld">Dhaññaṅge</span> bhinnataṇḍule. <span class="bld">Sukhume</span> aṇumhi. ‘‘Lavalesakaṇāṇavo’’ti hi <span class="bld">amarasīhena</span> sukhumapariyāyo <span class="bld">kaṇo</span> vutto.</p>
  2501. <p class="bodytext"><a name="para1048"></a><span class="paranum">1048</span>. <span class="bld">Thūṇā</span> <a name="M0.0572"></a> gehādīnaṃ padhānadāru. <span class="bld">Jaḷattaṃ</span> mūḷhattaṃ. <span class="bld">Kummāso</span> māsavikati. <span class="bld">Byañjanaṃ</span> tadaññabyañjanaṃ. <span class="bld">Phoṭo</span> nāma yasmiṃ pūye viparīte dukkhavedanā natthi. <span class="bld">Kapolo</span> nāma mukhacūḷikānaṃ antaraṭṭhānaṃ. <span class="bld">Mūlye</span> mūladhane.</p>
  2502. <p class="bodytext"><a name="para1049"></a><span class="paranum">1049</span>. Bhāsapakkhī ca pakkhī ca <span class="bld">bhāsapakkhino,</span> tesu, ‘‘sakunto pakkhibhedepi, bhāsapakkhi vihaṅgame’’ti hi ‘‘bhāsantaṃ sundarākāre, bhāsanto bhāsapakkhinī’’ti ca <span class="bld">vopālito.</span> ‘‘Sakunto bhāsapakkhinī’’tipi pāṭho. <span class="bld">Bhāgye</span> subhāsubhāvahe kammani. <span class="bld">Vidhāne</span> karaṇe.</p>
  2503. <p class="bodytext"><a name="para1050"></a><span class="paranum">1050</span>. Yo ākāsaṃ abbhuggantvā puna otaritvā udakabbhantare macche gaṇhāti, so nīlasakuṇo <span class="bld">cātako</span> nāma. <span class="bld">Eṇe</span> eṇīmigakhyāte. <span class="bld">Saro</span> kaṇḍo. <span class="bld">Sede</span> sedane, <span class="bld">sida</span> pāke. <span class="bld">Pāko</span> pacanaṃ. Bhikkhubhede ‘‘gaṇapūrako’’tyādīsu. <span class="bld">Caye</span> samūhe.</p>
  2504. <p class="bodytext"><a name="para1051"></a><span class="paranum">1051</span>. <span class="bld">Puñje</span> <a name="M0.0573"></a> piṇḍe. Meso usabho methunaṃ kakkaṭo sīho kaññā tulā vicchiko dhanu makaro kumbho mīnoti <span class="bld">mesādi. Loṇe</span> lavaṇuttame. <span class="bld">Saṃvaṭṭe</span> vināsakappe. <span class="bld">Kamuke</span> tambūlaphalarukkhe.</p>
  2505. <p class="bodytext"><a name="para1052"></a><span class="paranum">1052</span>. <span class="bld">Amate</span> devatābhojane. <span class="bld">Lepe</span> suddhasakkharacuṇṇādimaye. <span class="bld">Satthe</span> dīghadaṇḍe satthavisese. <span class="bld">Najjantare</span>ti gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcasu mahānadīsu pañcamāya mahānadiyaṃ. <span class="bld">Bhuvi</span> pathaviyaṃ. <span class="bld">Kriyā</span> nārīsiṅgārabhāvajā kriyā. <span class="bld">Vilāso</span> pana tadaññajo. <span class="bld">Atraje</span> putte.</p>
  2506. <p class="bodytext"><a name="para1053"></a><span class="paranum">1053</span>. <span class="bld">Kutho</span> hatthipiṭṭhattharaṇaṃ. <span class="bld">Veṇī</span> nārīnaṃ kesakalāpo. ‘‘Paveṇī veṇī kuthayo’’ti hi <span class="bld">vopālito.</span> ‘‘Paveṇī kulaveṇīsū’’tipi kvaci pāṭho. <span class="bld">Vutti</span> bhavanaṃ<a name="M0.0574"></a>. <span class="bld">Vuttā</span> vuttanto. <span class="bld">Vetane</span> kammena laddhabbe. <span class="bld">Bharaṇe</span> posane, dhāraṇe ca.</p>
  2507. <p class="bodytext"><a name="para1054"></a><span class="paranum">1054</span>. <span class="bld">Mariyāda</span>saddo dvīsu. <span class="bld">Sattā</span> vijjamānatā. <span class="bld">Samiddhi</span> sampatti. <span class="bld">Soppe</span> niddāyaṃ. <span class="bld">Vutti</span> jīvitavutti.</p>
  2508. <p class="bodytext"><a name="para1055"></a><span class="paranum">1055</span>. <span class="bld">Kucchā</span> garahā. <span class="bld">Apavādo</span> avaṇṇavādo, abhūtākkhānampi. <span class="bld">Dhaññe</span> dhaññavisese, yassa sīsaṃ aṅguṭṭhappamāṇaṃ dīghañca. <span class="bld">Piyaṅgu</span> gandhadabbaṃ. <span class="bld">Mokkhe</span> nibbāne. <span class="bld">Sive</span> kalyāṇe.</p>
  2509. <p class="bodytext"><a name="para1056"></a><span class="paranum">1056</span>. <span class="bld">Rañjane</span> kāsāyādirañjane. <span class="bld">Sūrate</span> methune. <span class="bld">Vāse</span> vasanakriyāyaṃ.</p>
  2510. <p class="bodytext"><a name="para1057"></a><span class="paranum">1057</span>. <span class="bld">Patthe</span> mānatumbe. <span class="bld">Nāḷe</span> uppalādīnaṃ nāḷe. <span class="bld">Pipāsāyaṃ</span> pātumicchāyaṃ. <span class="bld">Vutti</span> bhavanaṃ.</p>
  2511. <p class="bodytext"><a name="para1058"></a><span class="paranum">1058</span>. <span class="bld">Pāṇyaṅge</span> <a name="M0.0575"></a> saṅkhanābhiyaṃ. <span class="bld">Cakkante</span> cakkassa ante.</p>
  2512. <p class="gatha1">‘‘Nābhi pāṇyaṅgaṅge khette, cakkantacakkavattisu;</p>
  2513. <p class="gathalast">Nābhi padhāne katthūri-maṃse ca kvaci kittito’’ti. –</p>
  2514. <p class="bodytext"><span class="bld">Vopālito.</span></p>
  2515. <p class="bodytext"><a name="para1059"></a><span class="paranum">1059</span>. <span class="bld">Antare</span>ti dvinnaṃ antare. ‘‘Vīci sukhataraṅgesū’’ti <span class="bld">vopālito. Thiratte</span> thirabhāve. ‘‘Dhīratte’’tipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Save</span> savane.</p>
  2516. <p class="bodytext"><a name="para1060"></a><span class="paranum">1060</span>. <span class="bld">Nissaye</span> ādhāre.</p>
  2517. <p class="bodytext"><a name="para1061"></a><span class="paranum">1061</span>. <span class="bld">Vitte</span> dhane. <span class="bld">Aṅko</span> lakkhaṇaṃ. <span class="bld">Buddhi</span> ñāṇaṃ. <span class="bld">Khe</span> ākāse.</p>
  2518. <p class="bodytext"><a name="para1062"></a><span class="paranum">1062</span>. <span class="bld">Vate</span> <a name="M0.0576"></a> titthiyasamācāre. <span class="bld">Āgumhi</span> aparādhe. <span class="bld">Maṇi</span> silāvikati, maṇisaṅkhāto vā ratanaviseso idha <span class="bld">maṇi</span> nāma. <span class="bld">Hāyane</span> saṃvacchare. <span class="bld">Vuṭṭhi</span> vassanaṃ.</p>
  2519. <p class="bodytext"><a name="para1063"></a><span class="paranum">1063</span>. <span class="bld">Lipi a</span>kārādīnaṃ sannivesaviseso. <span class="bld">Mokkho</span> nibbānaṃ. <span class="bld">Rate</span> sūrate.</p>
  2520. <p class="bodytext"><a name="para1064"></a><span class="paranum">1064</span>. Pāpe ca asubhe ca <span class="bld">riṭṭhaṃ.</span> Ariṭṭhaṃpyatra, tabbhāve tatra <span class="bld">a</span>kāro. <span class="bld">Aparādho</span> ādīnavo. <span class="bld">Ketumhi</span> paṭākāyaṃ. <span class="bld">Cihane</span> lakkhaṇe. ‘‘Dhajo soṇḍikalesesu, paṭākāyañca cihane’’ti <span class="bld">vopālito.</span></p>
  2521. <p class="bodytext"><a name="para1065"></a><span class="paranum">1065</span>. <span class="bld">Dvāramattepi</span> bahidvārepi. Ito paraṃ ye anekatthā vuccante, te vāccaliṅgā. <span class="bld">Phuṭe</span> pākaṭe.</p>
  2522. <p class="bodytext"><a name="para1066"></a><span class="paranum">1066</span>. <span class="bld">Ajjhakkhe</span> <a name="M0.0577"></a> adhikate. <span class="bld">Jaḷe</span> aññāṇe. <span class="bld">Lolupe</span> atitaṇhe. <span class="bld">Cale</span> kampite.</p>
  2523. <p class="bodytext"><a name="para1067"></a><span class="paranum">1067</span>. <span class="bld">Vikate</span> virūpe. <span class="bld">Komalaṃ</span> akaṭhinaṃ. <span class="bld">Atikhiṇo</span> kuṇṭho.</p>
  2524. <p class="bodytext"><a name="para1068"></a><span class="paranum">1068</span>. <span class="bld">Site</span> sete. <span class="bld">Sūcako</span> pesuññakārako. <span class="bld">Ahi</span> sappo. <span class="bld">Sakke</span> khame. ‘‘Satte’’ti pāṭhe pana sattiyuttetyattho. <span class="bld">Sambandhe</span> avippayoge. <span class="bld">Akhile</span> sakale.</p>
  2525. <p class="bodytext"><a name="para1069"></a><span class="paranum">1069</span>. <span class="bld">Kevalaṃ</span> asammissaṃ. <span class="bld">Anto</span> avasānaṃ. <span class="bld">Adhamo</span> nihīno. <span class="bld">Paṇato</span> buddhādīsu ninno. <span class="bld">Ninno</span> thalapaṭipakkho.</p>
  2526. <p class="bodytext"><a name="para1070"></a><span class="paranum">1070</span>. <span class="bld">Suddhe</span> <a name="M0.0578"></a> aññena asammissite. <span class="bld">Pūte</span> mejjhe.</p>
  2527. <p class="bodytext"><a name="para1071"></a><span class="paranum">1071</span>. <span class="bld">Byāpe</span> byāpite. <span class="bld">Bhāvini</span> anāgate vatthumhi. <span class="bld">There</span> jiṇṇe.</p>
  2528. <p class="bodytext"><a name="para1072"></a><span class="paranum">1072</span>. <span class="bld">Bahu</span>saddo ‘‘ekasmiṃ, dvīsu ca na pavattatī’’tyādīsuyeva pavattatīti maññamāno <span class="bld">‘‘tyādo’’</span>ti vadati. ‘‘Ekavacanaṃ, bahuvacana’’nti vuttattā pana dvīsupi <span class="bld">bahu</span>saddo vattateva. Ācariyena vā parasamayavacanāni manasi katvā ‘‘tyādo’’ti vuttaṃ. Tividhañhi tattha vacanaṃ ekavacanaṃ dvivacanaṃ bahuvacananti. Sabbapārisadattā hi byākaraṇassa sabbesaṃ vādā katthaci kathīyante.</p>
  2529. <p class="bodytext">Dhī vuccati paññā, sā yassa atthi, sa <span class="bld">dhīro,</span> budho. Dhānaṃ vā dhī, sā yassatthīti sa <span class="bld">dhīro,</span> dhitimanto. <span class="bld">Dhute</span> cale.</p>
  2530. <p class="bodytext"><a name="para1073"></a><span class="paranum">1073</span>. <span class="bld">Yāne</span> <a name="M0.0579"></a> hatthādiyāne <span class="bld">yoggaṃ.</span> Khame pana <span class="bld">yoggo.</span></p>
  2531. <p class="bodytext"><a name="para1074"></a><span class="paranum">1074</span>. <span class="bld">Vuḍḍhe</span> āyuvuḍḍhe. <span class="bld">Kulaje</span> kulīne. <span class="bld">Vuddho</span> āyuvuḍḍho. <span class="bld">Uru</span> pamāṇato mahanto.</p>
  2532. <p class="bodytext"><a name="para1075"></a><span class="paranum">1075</span>. <span class="bld">Vutte</span> vattabbe. <span class="bld">Uggate</span> uddhaṃgate. <span class="bld">Āditte</span> agyādīhi, <span class="bld">gabbite</span> sañjātamāne.</p>
  2533. <p class="bodytext"><a name="para1076"></a><span class="paranum">1076</span>. <span class="bld">Vigate</span> vigatarāge. <span class="bld">Vāyane</span> vīte paṭe. <span class="bld">Bhajjite</span> dhaññādike. <span class="bld">Bhajja</span> pāke.</p>
  2534. <p class="bodytext"><a name="para1077"></a><span class="paranum">1077</span>. <span class="bld">Caye</span> <a name="M0.0580"></a> samūhe. <span class="bld">Samo</span> tulyo. <span class="bld">Ari</span> sattu. ‘‘Samādisū’’tipi pāṭho. <span class="bld">Vīre</span> akātare sūre. <span class="bld">Ravisūro</span>ti ravisūriyo ‘‘sūro’’ti vutto. <span class="bld">Kuddhe</span> kodhasahite. <span class="bld">Dūsite</span> appiye.</p>
  2535. <p class="bodytext"><a name="para1078"></a><span class="paranum">1078</span>. <span class="bld">Arimhi</span> sattumhi <span class="bld">diṭṭho.</span> Ikkhitepi <span class="bld">diṭṭho. Pote</span> bālake. <span class="bld">Vate</span> ekantasādhane vatakamme.</p>
  2536. <p class="bodytext"><a name="para1079"></a><span class="paranum">1079</span>. <span class="bld">Salākāyaṃ</span> kusāvahāre. <span class="bld">Dabbe</span> varahisatiṇe. <span class="bld">Khaye</span> udayabbayānupassīti. Sakuṇepi <span class="bld">vayo</span> ‘‘visayuttannabhuttānaṃ, vayānaṃ maraṇaṃ bhave’’tyādīsu. <span class="bld">Gabbo</span> abhimāno.</p>
  2537. <p class="bodytext"><a name="para1080"></a><span class="paranum">1080</span>. <span class="bld">Biḷāle</span> <a name="M0.0581"></a> majjāre. <span class="bld">Nakule</span> ahisattumhi. <span class="bld">Manthano</span> khīramanthanadaṇḍo. <span class="bld">Sattu</span> taṇḍulavikatikhajjaviseso. <span class="bld">Assādilome</span> assādīnaṃ lome. <span class="bld">Ghāto</span> maraṇaṃ. <span class="bld">Rāsi</span> puñjo.</p>
  2538. <p class="bodytext"><a name="para1081"></a><span class="paranum">1081</span>. <span class="bld">Gopagāme</span> gopālānaṃ gāme. <span class="bld">Rave</span> sadde. <span class="bld">Sārathi</span> pājitā. <span class="bld">Vandī</span> thutipāṭhako.</p>
  2539. <p class="gatha1">‘‘Sārathimhi ticchake ca, pasute veditepi ca;</p>
  2540. <p class="gathalast">Khattiyā brāhmaṇiyā jepi, visūto pādavandisū’’ti. –</p>
  2541. <p class="bodytext"><span class="bld">Vopālito. Pupphe</span> suttādinā asaṅkhate. <span class="bld">Taddāme</span> pupphadāme suttādinā saṅkhate. <span class="bld">Sakaṭe</span> ane. <span class="bld">Haye</span> asse.</p>
  2542. <p class="bodytext"><a name="para1082"></a><span class="paranum">1082</span>. <span class="bld">Accane</span> pūjāyaṃ. <span class="bld">Bhe</span> nakkhatte. <span class="bld">Nettamajjhe</span> ‘‘sūlā’’ti khyāte. <span class="bld">Odhi</span> mariyādo.</p>
  2543. <p class="bodytext"><a name="para1083"></a><span class="paranum">1083</span>. <span class="bld">Puṇṇatā</span> <a name="M0.0582"></a> paripuṇṇatā. <span class="bld">Avajjaṃ</span> doso. Manakkārepi <span class="bld">ābhogo. Āḷi</span>saddo itthī. <span class="bld">Sakhī</span> vayasā. <span class="bld">Setu</span> jalavāraṇo, nadyādimaggo ca. <span class="bld">Satte</span> sattiyutte, thiretyattho. ‘‘Daḷho thūle bhuse satte, pagāḷhepi daḷhe mato’’ti <span class="bld">vopālito.</span></p>
  2544. <p class="bodytext"><a name="para1084"></a><span class="paranum">1084</span>. <span class="bld">Mokkhe</span> nibbāne, arahattaphalepi. <span class="bld">Sāmini</span> patimhi. <span class="bld">Dhārake</span>ti dhāretīti <span class="bld">dhārako,</span> tattha. Posakepi <span class="bld">bhattā.</span></p>
  2545. <p class="bodytext"><a name="para1085"></a><span class="paranum">1085</span>. <span class="bld">Sikhā</span> cūḷā. <span class="bld">Piñchaṃ</span> pucchaṃ. <span class="bld">Attani</span> ‘‘saṅghikaṃ puggalika’’ntyādīsu. <span class="bld">Khepe</span> nindāyaṃ.</p>
  2546. <p class="bodytext"><a name="para1086"></a><span class="paranum">1086</span>. <span class="bld">Rūpe</span> vaṇṇe. <span class="bld">Karīse</span> gūthe.</p>
  2547. <p class="bodytext"><a name="para1087"></a><span class="paranum">1087</span>. <span class="bld">Khaṇḍe</span> <a name="M0.0583"></a> sakale. <span class="bld">Paṇṇe</span> rukkhādīnaṃ paṇṇe. <span class="bld">Kaṇḍe</span> sare. <span class="bld">Salākā</span> vaṇopayuttā. Sucino bhāvo <span class="bld">sucittaṃ,</span> tasmiṃ. <span class="bld">Gate</span> gamanakriyāyaṃ. <span class="bld">‘‘Dhāva</span> gatisuddhiya’’nti hi dhātupāṭho. <span class="bld">Hāvo</span> itthīnaṃ siṅgārabhāvajakriyā. <span class="bld">Avijjāya</span> aññāṇe. <span class="bld">Mucchane</span> visaññibhāve.</p>
  2548. <p class="bodytext"><a name="para1088"></a><span class="paranum">1088</span>. <span class="bld">Ghammajalaṃ</span> kāye uṇhena sañjātajalaṃ. <span class="bld">Pāke</span> paccane. <span class="bld">Goḷe</span> ‘‘mu-yī’’iti khyāte mattikāguḷake. <span class="bld">Ucchumaye</span> ucchurasasañjāte. <span class="bld">Mitte</span> piyamitte, mittamatte vā. <span class="bld">Sahāye</span> atthacare. <span class="bld">Pabhū</span> adhipati. <span class="bld">So</span> pulliṅgo.</p>
  2549. <p class="bodytext"><a name="para1089"></a><span class="paranum">1089</span>. <span class="bld">Kurūre</span> kakkhaḷakammante. <span class="bld">Parasmiṃ</span> paraṭṭhāne, paraloke vā. <span class="bld">Atra</span> ṭhāne, loke vā. <span class="bld">Aṅko</span> cihanaṃ. Aparādhe nāṭakaparicchedepi <span class="bld">aṅko. Apavādo</span> lokagarahā. <span class="bld">Dese</span> desavisese. ‘‘Bhave janapado dese, jane janapadepi ce’’ti <span class="bld">vopālito.</span></p>
  2550. <p class="bodytext"><a name="para1090"></a><span class="paranum">1090</span>. <span class="bld">Pajje</span> <a name="M0.0584"></a> siloke. <span class="bld">Vacībhede</span> byattavācāyaṃ. <span class="bld">Anvaye</span> santāne. <span class="bld">Sarūpasmiṃ</span> samānabhāve. Adhobhāge ca <span class="bld">talaṃ.</span></p>
  2551. <p class="bodytext"><a name="para1091"></a><span class="paranum">1091</span>. <span class="bld">Vilagge</span> kāyamajjhe. <span class="bld">Vemajjhe</span> majjhasāmaññe. <span class="bld">Kusumaṃ</span> pasavaṃ. <span class="bld">Utu</span> itthipupphaṃ. <span class="bld">Subbate</span> sundare vate.</p>
  2552. <p class="bodytext"><a name="para1092"></a><span class="paranum">1092</span>. <span class="bld">Kose</span> liṅgapasibbake. <span class="bld">Gabbhare</span> guhāyaṃ. <span class="bld">Bile</span> kipillikādīnaṃ āvāse. <span class="bld">Gaṇḍake</span> khaggavisāṇe. <span class="bld">Kadambe</span> ‘‘thina’’iti khyāte. <span class="bld">Dume</span> rukkhe. <span class="bld">Caye</span> samūhe.</p>
  2553. <p class="bodytext"><a name="para1093"></a><span class="paranum">1093</span>. <span class="bld">Bhe</span> nakkhattabhede. <span class="bld">Dhenuyaṃ</span> siṅginiyaṃ. <span class="bld">Yoniyaṃ</span> itthīnaṃ aṅgajāte. <span class="bld">Sire</span> sīse.</p>
  2554. <p class="bodytext"><a name="para1094"></a><span class="paranum">1094</span>. <span class="bld">Bhogī</span>saddo <a name="M0.0585"></a> bhogavati puggale, urage ca. <span class="bld">Sivo</span> mahissaro. <span class="bld">Bale</span> thāme. <span class="bld">Pabhāve</span> tejasi. ‘‘Vīriyaṃ sukke pabhāve, tejo sāmatthiyesvapī’’ti <span class="bld">vopālito. Teja</span>saddo pana <span class="bld">tesu ca</span> yathāvuttesupi dvīsvatthesu, dittiyañca vattati.</p>
  2555. <p class="bodytext"><a name="para1095"></a><span class="paranum">1095</span>. <span class="bld">Santati</span> ādhāro. <span class="bld">Khaggaṅge</span> khaggassa tikhiṇāvayave. <span class="bld">Sūte</span> sārathimhi. <span class="bld">Paṭihāre</span> vacanahāre. <span class="bld">‘‘Vida</span> lābhe’’ti dhātvatthato <span class="bld">vitti. Pīḷā</span> vibādhā.</p>
  2556. <p class="bodytext"><a name="para1096"></a><span class="paranum">1096</span>. <span class="bld">Rave</span> sadde. <span class="bld">Palāse</span> nittaṇḍulavīhimhi.</p>
  2557. <p class="bodytext"><a name="para1097"></a><span class="paranum">1097</span>. <span class="bld">Rukkhe</span> ambaṭṭharukkhe. Parasamaye pana <span class="bld">bādhā. Adhikappeme</span> atisayapeme.</p>
  2558. <p class="bodytext"><a name="para1098"></a><span class="paranum">1098</span>. <span class="bld">Ketumhi</span> <a name="M0.0586"></a> dhaje. <span class="bld">Lekhye</span> likhitabbe lekhe. Rājiyaṃ tu <span class="bld">lekhā.</span></p>
  2559. <p class="bodytext"><a name="para1099"></a><span class="paranum">1099</span>. <span class="bld">Satthe</span> āvudhabhede. <span class="bld">Satte</span> pāṇimhi. <span class="bld">Caye</span> samūhe.</p>
  2560. <p class="bodytext"><a name="para1100"></a><span class="paranum">1100</span>. <span class="bld">Āḷiyaṃ</span> nadīmagge, jaladhāraṇe ca.</p>
  2561. <p class="bodytext"><a name="para1101"></a><span class="paranum">1101</span>. <span class="bld">Saṃsade</span> sabhāye. <span class="bld">Ayana</span>saddo gamane, pathe ca vattati.</p>
  2562. <p class="bodytext"><a name="para1102"></a><span class="paranum">1102</span>. <span class="bld">Rukkhantare</span> <a name="M0.0587"></a> gaṇadume. <span class="bld">Sūre</span> sūriye. <span class="bld">Koṇe</span> vidisāyaṃ. <span class="bld">Haye</span> turaṅge ca <span class="bld">asso. Khandhe</span> bhujasire. <span class="bld">Acci</span>saddo <span class="bld">jālāyaṃ</span> aggijālāyaṃ. <span class="bld">Aṃsumhi</span> tassa, aññesañca aṃsumhi vattati. So ca <span class="bld">no pume</span> pulliṅge na vattati.</p>
  2563. <p class="bodytext"><a name="para1103"></a><span class="paranum">1103</span>. <span class="bld">Abhāva</span>saddo <span class="bld">nāse</span> vijjamānassa nāse. <span class="bld">Asatta</span>saddo avijjamānatthe vattati. <span class="bld">Bhutti</span> bhuñjanakriyā. <span class="bld">Pāṇe</span> āyumhi <span class="bld">jīvaṃ. Jane</span> pāṇavati <span class="bld">jīvo.</span></p>
  2564. <p class="bodytext"><a name="para1104"></a><span class="paranum">1104</span>. <span class="bld">Chadane</span> gahādīnaṃ chadane. <span class="bld">Rāsi</span> puñjo, sahadhammīnaṃ gaṇo ca.</p>
  2565. <p class="gatha1">‘‘Nikāyo nilaye lakkhye, saṃhatānaṃ samuccaye;</p>
  2566. <p class="gathalast">Ekattha bhājini vase, paramattani vuccate’’ti. –</p>
  2567. <p class="bodytext"><span class="bld">Vopālito. Yajane</span> devapūjāyaṃ. <span class="bld">Accane</span> pūjāmatte. <span class="bld">Dikkha</span> muṇḍiyopanayananiyamabbatādesesu.</p>
  2568. <p class="bodytext"><a name="para1105"></a><span class="paranum">1105</span>. Karaṇaṃ <a name="M0.0588"></a> kāro, so eva <span class="bld">kārikā,</span> kriyā, sakatthe ṇiko. Pajjepi soyevattho. <span class="bld">Cihane</span> lakkhaṇe. <span class="bld">Thīraje</span> itthīnaṃ utumhi. <span class="bld">Pupphe</span> sumane. <span class="bld">Vānare</span> makkaṭe.</p>
  2569. <p class="bodytext"><a name="para1106"></a><span class="paranum">1106</span>. <span class="bld">Adhare</span> dantāvaraṇe. <span class="bld">Kharabhe</span> ‘‘ka-la-au’’iti khyāte. Lobhapuggalepi <span class="bld">luddho. Āvile</span> anacche.</p>
  2570. <p class="bodytext"><a name="para1107"></a><span class="paranum">1107</span>. <span class="bld">Caramhi</span> guttapurise.</p>
  2571. <p class="bodytext"><a name="para1108"></a><span class="paranum">1108</span>. Hāso ca gandho ca <span class="bld">hāsagandhā,</span> tesu. <span class="bld">Gandho</span>tra dūragāmī. Kalyāṇepi <span class="bld">cāru. Khala</span> calane, sañcaye ca, to, <span class="bld">khalito.</span></p>
  2572. <p class="bodytext"><a name="para1109"></a><span class="paranum">1109</span>. <span class="bld">Vakkale</span> <a name="M0.0589"></a> rukkhattace. <span class="bld">Adhirohe</span> ārohanakriyāyaṃ. <span class="bld">Vatthantaraṃ</span> vicittarūpaṃ vatthaṃ, yaṃ cīnadese sañjātaṃ.</p>
  2573. <p class="bodytext"><a name="para1110"></a><span class="paranum">1110</span>. <span class="bld">Paṭihāre</span> ‘‘ḍa-gā’’iti khyāte. <span class="bld">Mukhe</span> bhattādīnaṃ pavesanaṭṭhāne. <span class="bld">Pete</span> paralokaṃ gate. <span class="bld">Aparaṇṇaṃ</span> muggādi. <span class="bld">Kālo</span> tiṃsarattidivaparicchinno.</p>
  2574. <p class="bodytext"><a name="para1111"></a><span class="paranum">1111</span>. <span class="bld">Dose</span> kodhe. <span class="bld">Ghāte</span> māraṇe. <span class="bld">Migādo</span> catuppade. <span class="bld">Chagale</span> aje. <span class="bld">Arūpe</span> phassādike. <span class="bld">Avhaye</span> saññāyaṃ. <span class="bld">Darathe</span> kāyacittasambhūte santāpe. <span class="bld">Bhīti</span> bhayaṃ.</p>
  2575. <p class="bodytext"><a name="para1112"></a><span class="paranum">1112</span>. <span class="bld">Bhāre</span> khandhabhārādike. <span class="bld">Sujā</span>saddo <span class="bld">dabbiyaṃ</span> kaṭacchuyaṃ, <span class="bld">indajāyāyaṃ</span> sakkassa bhariyāyañca. <span class="bld">Vihāyase</span> ākāse.</p>
  2576. <p class="bodytext"><a name="para1113"></a><span class="paranum">1113</span>. <span class="bld">Maṇike</span> <a name="M0.0590"></a> mahati udakabhājane. <span class="bld">Ratane</span> asmavikāre ratanasāmaññe. <span class="bld">Selo</span> candanapabbato. <span class="bld">Ārāme</span> pupphārāmādiārāme.</p>
  2577. <p class="bodytext">‘‘Malayo dese selaṅgapabbatantare, malayātivutāyañcā’’ti <span class="bld">vopālito. Aṅko</span> cihanaṃ.</p>
  2578. <p class="bodytext"><a name="para1114"></a><span class="paranum">1114</span>. <span class="bld">Sappimhi</span> ghate, tadaññe hotabbe ca <span class="bld">havi.</span></p>
  2579. <p class="bodytext">‘‘Rahasi ca vicāre ca, viveko jaladoṇiya’’nti <span class="bld">vopālito.</span></p>
  2580. <p class="bodytext"><a name="para1115"></a><span class="paranum">1115</span>. <span class="bld">Pavāhe</span> jalappavāhe.</p>
  2581. <p class="bodytext">‘‘Vego jave pavāhe ca, mahākālaphalepi ce’’ti <span class="note">[medinīkosa 3.24]</span> <span class="bld">vopālito. Khile</span> aṇukhāṇumhi. <span class="bld">Kaṇe</span> appe.</p>
  2582. <p class="bodytext"><a name="para1116"></a><span class="paranum">1116</span>. <span class="bld">Nettante</span> <a name="M0.0591"></a> cakkhukoṇe. <span class="bld">Cittake</span> tilake.</p>
  2583. <p class="bodytext">‘‘Apāṅgaṃ aṅgahīne ca, nettante tilakepi ce’’ti <span class="note">[medinīkosa 3.28]</span> <span class="bld">vopālito. Muttāguṇe</span> suttabandhamuttāyaṃ. Gahaṇaṃ <span class="bld">gāho,</span> tasmiṃ. <span class="bld">Makuḷe</span> apupphite. <span class="bld">Rase</span> loṇarase.</p>
  2584. <p class="bodytext"><a name="para1117"></a><span class="paranum">1117</span>. Ago, nago cāti dve abhidhānāni selarukkhesu vattanti. <span class="bld">Svappe</span> suṭṭhu appe, appataretyattho. <span class="bld">Avadhāraṇe</span> ‘‘namanamatta’’ntyādīsu. <span class="bld">Accane</span> pūjāyaṃ.</p>
  2585. <p class="bodytext"><a name="para1118"></a><span class="paranum">1118</span>. <span class="bld">Chidde</span> dose. <span class="bld">Otaraṇaṃ</span> jalatitthādīsu avataraṇaṃ. <span class="bld">Ayyake</span> pitupitari.</p>
  2586. <p class="bodytext"><a name="para1119"></a><span class="paranum">1119</span>. <span class="bld">Rukkhe</span> <a name="M0.0592"></a> khaggaphale. <span class="bld">Sune</span> sunakhe. <span class="bld">Gandhe</span> adhivāsanagandhe.</p>
  2587. <p class="bodytext"><a name="para1120"></a><span class="paranum">1120</span>. <span class="bld">Koṇe</span> asse. <span class="bld">Savane</span> sote. <span class="bld">Pantiyaṃ</span> vīthiyaṃ. <span class="bld">Bhāgyaṃ</span> puññaṃ. <span class="bld">Ekadeso</span> tatiyabhāgādi. <span class="bld">Ajapālake</span> pokkhare. ‘‘Kuṭṭhaṃ roge sugandhe cā’’ti <span class="bld">vopālito.</span></p>
  2588. <p class="bodytext"><a name="para1121"></a><span class="paranum">1121</span>. <span class="bld">Senāsane</span> vihārādike. <span class="bld">Sene</span> pīṭhādike. <span class="bld">Cundabhaṇḍamhi</span> cundānaṃ upakaraṇe. ‘‘Bhamo’mbuniggame bhaṇḍi, cundākhye sippiyantake’’ti <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> vopālito. <span class="bld">Aṃsu</span>saddo vatthādīnaṃ lome, <span class="bld">kare</span> kiraṇamatte ca. <span class="bld">Abyaye pa</span>kārādike.</p>
  2589. <p class="bodytext"><a name="para1122"></a><span class="paranum">1122</span>. <span class="bld">Khajjantare</span> <a name="M0.0593"></a> sūkaravaccasaṇṭhāne dhaññavikāre. <span class="bld">Dise</span> ripumhi. <span class="bld">Pati</span> dhavo. <span class="bld">Ariyo</span> adhipati.</p>
  2590. <p class="bodytext"><a name="para1123"></a><span class="paranum">1123</span>. <span class="bld">Rāge</span> kasāyādike rāge.</p>
  2591. <p class="bodytext">‘‘Raṅgo dāne khale rāge, tacche raṅgaṃ tipumhi ce’’ti <span class="bld">vopālito. Peyye</span> udakādike. <span class="bld">Pītiyaṃ</span> pivanakriyāyaṃ. ‘‘Rakkhaṇe pītiyaṃ pāna’’nti <span class="bld">vopālito. Iṇe,</span> ukkhepane ca <span class="bld">uddhāro. Ummāre</span> dvārummāre. <span class="bld">Eḷaka</span>saddassa ajassāpi vācakattā ‘‘eḷako aje’’ti vuttaṃ.</p>
  2592. <p class="bodytext"><a name="para1124"></a><span class="paranum">1124</span>. Paharaṇaṃ <span class="bld">pahāro,</span> pothanaṃ. Paharati etthāti <span class="bld">pahāro,</span> yāmo, <span class="bld">hāyano</span> saṃvaccharo. <span class="bld">Kuṇḍikāyaṃ</span> ‘‘kayā’’iti khyātāyaṃ. <span class="bld">Āḷhake</span> catupatthappamāṇe. <span class="bld">Bhusamhi</span> taṇḍulattace.</p>
  2593. <p class="bodytext"><a name="para1125"></a><span class="paranum">1125</span>. <span class="bld">Āvāṭe</span> <a name="M0.0594"></a> kūpe. <span class="bld">Caye</span> samūhe ca. <span class="bld">Kāsu</span> sā, kāraṇe, rahasi ca <span class="bld">upanisā.</span></p>
  2594. <p class="bodytext">‘‘Bhave upanisā dhamme, vedantepi rahasyampī’’ti <span class="bld">vopālito. Poṭagale</span> ‘‘pho-khā’’iti khyāte. <span class="bld">Guṇetare</span> avajje.</p>
  2595. <p class="bodytext"><a name="para1126"></a><span class="paranum">1126</span>. <span class="bld">Yutte</span> ‘‘aṭṭaṃ vinicchinātī’’tyādīsu. <span class="bld">Aṭṭāle</span> ‘‘gopuraṭṭehi saṃyutta’’miccādīsu. <span class="bld">Aṭṭite</span> ‘‘aṭṭassaraṃkarotī’’tyādīsu. <span class="bld">Aṭṭa</span> abhiyoge, <span class="bld">aṭṭa</span> atikkamahiṃsāsūti dhātvattho. <span class="bld">Kānane</span> vane. <span class="bld">Uppattiyaṃ</span> janane, vihāyasāgamane ca.</p>
  2596. <p class="bodytext"><a name="para1127"></a><span class="paranum">1127</span>. <span class="bld">Lāmake</span> nihīne. <span class="bld">Khandhe</span> rūpādike. <span class="bld">Mūlaṃ</span> mūladhanaṃ. <span class="bld">Upadā</span> paheṇakaṃ. Avatthāyaṃ, paṭassa ante ca <span class="bld">dasā. Ghāto</span> māraṇaṃ.</p>
  2597. <p class="bodytext"><a name="para1128"></a><span class="paranum">1128</span>. <span class="bld">Gabbe</span> <a name="M0.0595"></a> māne. <span class="bld">Ghaṭanaṃ</span> silesakaraṇaṃ. <span class="bld">Rāsi</span> puñjo, etesu <span class="bld">ghaṭa</span>saddo. <span class="bld">Abhihāre</span> pūjāyaṃ. <span class="bld">Bandhane</span> ‘‘pākāracayo’’tyādīsu.</p>
  2598. <p class="bodytext"><a name="para1129"></a><span class="paranum">1129</span>. <span class="bld">Thoke</span> appake. Dāne, hāniyañca <span class="bld">cāgo.</span> Gīvā, galo cāti dve abhidhānāni iṇe siyuṃ. ‘‘Iṇe gīvā galepi cā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Gale</span> kaṇṭhe.</p>
  2599. <p class="bodytext"><a name="para1130"></a><span class="paranum">1130</span>. Daṇḍepi <span class="bld">sāhasaṃ. Paṭe</span> vatthavisese <span class="bld">bhaṅgaṃ.</span> Sāṇādike missitvā katañhi vatthaṃ ‘‘bhaṅga’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Chavake</span> kaḷevare.</p>
  2600. <p class="bodytext"><a name="para1131"></a><span class="paranum">1131</span>. <span class="bld">Anaṅge</span> māre. <span class="bld">Dume</span> karahāṭake.</p>
  2601. <p class="bodytext">‘‘Madano <a name="M0.0596"></a> māradhuttara-vasantadumasitthake’’ti <span class="bld">vopālito. Pamātari</span> mātumātari. <span class="bld">Veṭhe</span> uṇhīse ca <span class="bld">veṭhanaṃ.</span></p>
  2602. <p class="bodytext"><a name="para1132"></a><span class="paranum">1132</span>. <span class="bld">Taṇḍuleyye</span> tilaphalasāke. <span class="bld">Ayye</span> sāmini. <span class="bld">Mutti</span> muccanaṃ.</p>
  2603. <p class="bodytext"><a name="para1133"></a><span class="paranum">1133</span>. <span class="bld">Aṅke</span> lakkhaṇe. <span class="bld">Ākāre</span> sīsacalanādike. <span class="bld">Vappe</span> vappanīyabīje. <span class="bld">Taṭe</span> tīre ca <span class="bld">vappo,</span> pākāramūle, nettajale, usume ca <span class="bld">vappo.</span> Anuññāyaṃ, vohāre ca <span class="bld">sammuti</span>saddo. <span class="bld">Akkhata</span>saddo <span class="bld">lājāsu</span> dhaññavikatīsu napuṃsake.</p>
  2604. <p class="bodytext"><a name="para1134"></a><span class="paranum">1134</span>. <span class="bld">Yāge</span> devapūjāyaṃ, sadādāne ca <span class="bld">satraṃ. Sasu</span> hiṃsāyaṃ, traṇa, <span class="bld">satraṃ.</span> Osadhimhi, cande ca <span class="bld">somo.</span></p>
  2605. <p class="gatha1">‘‘Somo kuvere pitudevatāyaṃ,</p>
  2606. <p class="gatha2">Vasuppabhede vasudhākare ca;</p>
  2607. <p class="gatha3">Dibbosadhisāmalatāsamīra-</p>
  2608. <p class="gathalast">Kappūranīresu ca vānare cā’’ti. –</p>
  2609. <p class="bodytext"><span class="bld">Vopālito<a name="M0.0597"></a>. Yugagehaṅge</span>ti pubbāparāyāmavasena thambhānaṃ upari ṭhapite yugabhūte gehāvayave. Dakkhiṇuttarāyāmavasena ṭhapite gehaṅge <span class="bld">saṅghāṭo.</span></p>
  2610. <p class="centered">Gāthāpādavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2611. <p class="centered">Anekatthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2612. <p class="title">4. Abyayavaggavaṇṇanā</p>
  2613. <p class="bodytext"><a name="para1136-1137"></a><span class="paranum">1136-1137</span>. <span class="bld">Cirassā</span>dayo cattāro ciratthakā. Cirāya, cirā cātra. <span class="bld">Sahā</span>dayopi cattāro sahatthā. <span class="bld">Punappuna</span>mādayo pañca punappunatthā. <span class="bld">Vinā</span>dayo pañca vajjanatthā.</p>
  2614. <p class="bodytext"><a name="para1138"></a><span class="paranum">1138</span>. Balavaṃ <a name="M0.0598"></a> suṭṭhu atīva kimuta su ati ete cha atisayatthe. Pasaṃsāyañca <span class="bld">suṭṭhu.</span> Pañhepi <span class="bld">kimuta.</span> Āho kiṃ kimu udāhu kimuta uda ete cha <span class="bld">vikappe</span> vitakke. Tatra <span class="bld">āho</span>saddo dīghādi. ‘‘Diṭṭho āho udāhu ca, vikappatthe vibhāvane’’ti hi <span class="bld">bhāguri.</span> Khāṇurayamāho puriso. <span class="bld">Ruddo</span> tu rassādimāha ‘‘issarepyadhikepi ca, vikappevimhayepyaho’’ti. <span class="bld">Kimu</span>saddo rassanto. Kimāyaṃ khāṇu, kimu puriso. <span class="bld">Uda</span>saddo rassādi. Dhūmoyamoda kāpotaṃ, samūhatthe ṇo. <span class="bld">Kiñca</span>saddopi vikappe. <span class="bld">Kimuta</span>saddo atisayeti vutto.</p>
  2615. <p class="bodytext"><a name="para1139"></a><span class="paranum">1139</span>. Bho are ambho hambho re je aṅga āvuso he hare ete dasa avhāne. <span class="bld">Haṃ ho</span>saddāpyatra. Kathaṃ kiṃsu nanu kacci nu kiṃ ete cha <span class="bld">samā</span> samānatthā.</p>
  2616. <p class="bodytext"><a name="para1140"></a><span class="paranum">1140</span>. Adhunā, etarahi, idāni, sampati cāti cattāro <span class="bld">idānī</span>tyatthe. Aññadatthu taggha sasakkaṃ addhā kāmaṃ jātu ve have ete aṭṭha <span class="bld">ekaṃse</span> ekaṃsatthe.</p>
  2617. <p class="bodytext"><a name="para1141"></a><span class="paranum">1141</span>. <span class="bld">Yāvatā</span>dayo <a name="M0.0599"></a> satta paricchedavācakā. Tatra yāvatā, yāvāti dve aniyamaparicchedatthavācakā. Tāvatā, tāva, ettāvatāti niyamaparicchedatthavācakā. Kittāvatā, kīveti paricchedapucchanatthavācakā.</p>
  2618. <p class="bodytext"><a name="para1142-1143"></a><span class="paranum">1142-1143</span>. Yathā tathā yatheva evaṃ yathānāma yathāhi seyyathāpi evamevaṃ vā tatheva yathāpi evampi seyyathāpi nāma yathariva yathā ca viya tathariva iccete sattarasa <span class="bld">paṭibhāgatthe</span> sadisatthe bhavanti.</p>
  2619. <p class="bodytext"><a name="para1144"></a><span class="paranum">1144</span>. Saṃ, sāmaṃ, sayañceti tayo sayamiccatthe. Āma sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ sādhu evaṃ ete satta sampaṭicchanatthe. Āmantāpyatra.</p>
  2620. <p class="bodytext"><a name="para1145"></a><span class="paranum">1145</span>. <span class="bld">Ya</span>mādayo <a name="M0.0600"></a> cha kāraṇatthesiyuṃ. <span class="bld">Cana</span>saddo, cisaddo cāti dve <span class="bld">asākalye</span> asakalatthe. Kadācanaṃ, kadācītyādi payogo. <span class="bld">Mudhā</span>saddo <span class="bld">nipphale</span> phalarahite, nippayojanetyattho. Amūlepi ca <span class="bld">mudhā.</span></p>
  2621. <p class="bodytext"><a name="para1146"></a><span class="paranum">1146</span>. <span class="bld">Jātu</span>saddo ekaṃsepi. Sabbato, samantato, parito, samantā cāti cattāro tulyatthā.</p>
  2622. <p class="bodytext"><a name="para1147"></a><span class="paranum">1147</span>. Na a no mā alaṃ nahi iccete cha nisedhe. Ce, sace, yadīti tayo yadyatthe. <span class="bld">Saddhaṃ</span>saddo anukūlatthe. Nattaṃ doso ca rajanīyamiccatthe. <span class="bld">Divā</span>saddo <span class="bld">ahe</span> ahanītyatthe.</p>
  2623. <p class="bodytext"><a name="para1148"></a><span class="paranum">1148</span>. Īsaṃ<a name="M0.0601"></a>, kiñci, manaṃ iccete appatthe. <span class="bld">Atakkite</span> avitakkite. Balakkāre tu <span class="bld">sāhasaṃ.</span> Aggato, purato ca pureiccatthe. <span class="bld">Pecca amutra</span>saddā bhavantare.</p>
  2624. <p class="bodytext"><a name="para1149"></a><span class="paranum">1149</span>. Aho ca hi cāti ete vimhaye. Vikappepi <span class="bld">aho.</span> Sammodepi hi. <span class="bld">Tuṇhī</span>saddo <span class="bld">mone</span> abhāsane. Āvi, pātu ca pākaṭatthe. <span class="bld">Sajju sapadi</span>saddā taṅkhaṇetyatthe.</p>
  2625. <p class="bodytext"><a name="para1150"></a><span class="paranum">1150</span>. Sudaṃ kho assu yagghe ve <span class="bld">hādayo</span> hakārādayo ca padapūraṇe siyuṃ. Antarena, antarā, anto cāti ete abbhantareiccatthe. Avassaṃ, nūna ca nicchayatthe.</p>
  2626. <p class="bodytext"><a name="para1151"></a><span class="paranum">1151</span>. <span class="bld">Saṃ</span>saddo <span class="bld">diṭṭhā</span>saddo ānandatthe. Samupajo, saṃpyatra. <span class="bld">Kāmappavedane</span> icchāya akkhāne kacci jīvati te mātā<a name="M0.0602"></a>, mamedamabhimatamiccatthe. <span class="bld">Usūyopagame</span> usūyāpubbake upagame.</p>
  2627. <p class="bodytext">‘‘Kāmānumatiyaṃ kāmo,</p>
  2628. <p class="bodytext">Usūyopagamepi cā’’ti <span class="bld">ruddo.</span></p>
  2629. <p class="bodytext">Usūyopagamānuññāṇepicāyaṃ attho dissate.</p>
  2630. <p class="bodytext"><a name="para1152-1153"></a><span class="paranum">1152-1153</span>. <span class="bld">Yathātta</span>nti saccaṃ. Tathassa anatikkamo <span class="bld">yathātathaṃ,</span> yathātthe abyayībhāvo. <span class="bld">Tatha</span>saddoyaṃ <span class="bld">bhūta</span>pariyāyo. <span class="bld">Sadā</span>saddo, <span class="bld">sanaṃ</span>saddo cāti nicce. <span class="bld">Sana</span>saddopyatra. Pāyo, bāhulyañca samā. Pañcakaṃ bāhye. <span class="bld">Saṇikaṃ</span>saddo asīghe.</p>
  2631. <p class="bodytext"><a name="para1154"></a><span class="paranum">1154</span>. Sammā, suṭṭhūti dve abhidhānāni.</p>
  2632. <p class="bodytext"><a name="para1155"></a><span class="paranum">1155</span>. <span class="bld">Sāyaṃ sāye</span> <a name="M0.0603"></a> sāyanhe. <span class="bld">Atrāhe</span>ti imasmiṃ ahani <span class="bld">ajja</span>saddo.</p>
  2633. <p class="bodytext"><a name="para1156"></a><span class="paranum">1156</span>. <span class="bld">Yatthā</span>dayo tayo aniyamaṭṭhānādivācakā. <span class="bld">Tatthā</span>dayo niyamaṭṭhānādivācakā.</p>
  2634. <p class="bodytext"><a name="para1157"></a><span class="paranum">1157</span>. Sammukhā, āvi, pātu ca samānatthā.</p>
  2635. <p class="bodytext"><a name="para1158"></a><span class="paranum">1158</span>. <span class="bld">Appevā</span>dayo tayo saṃsayatthamhi. <span class="bld">Iti itthaṃ evaṃ</span>saddā nidassane vattanti. <span class="bld">Kathañci</span>saddo kicchatthe.</p>
  2636. <p class="bodytext"><a name="para1159"></a><span class="paranum">1159</span>. <span class="bld">Khedo</span> <a name="M0.0604"></a> khinnatā. Paccakkhe <span class="bld">sacchi</span>saddo. Thire, avadhāraṇe ca <span class="bld">dhuvaṃ. Tiro tiriyaṃ</span>saddā samā. <span class="bld">Duṭṭhuku</span>saddā kucchāyaṃ.</p>
  2637. <p class="bodytext"><a name="para1160"></a><span class="paranum">1160</span>. Āsiṭṭhatthamhi <span class="bld">suvatthi. Dhi</span>saddo nindāyaṃ. <span class="bld">Kuhiñcanā</span>dayo satta ṭhānādipucchanatthā.</p>
  2638. <p class="bodytext"><a name="para1161"></a><span class="paranum">1161</span>. Iha idha atra ettha attha ete okāsatthādivācakā. Sabbasmiṃ kālādike <span class="bld">sabbatrā</span>didvayaṃ. Kismiṃ kāle <span class="bld">kadā.</span> Kasmiṃ kāle <span class="bld">kudācanaṃ.</span></p>
  2639. <p class="bodytext"><a name="para1162-1163"></a><span class="paranum">1162-1163</span>. Vibhatyantanāmasarākhyātapatirūpake abyaye dassetvā tadaññabhāve abyaye dassetumāha <span class="bld">‘‘ādikamme’’</span>iccādi. Tatra vibhatyantapatirūpakaṃ yathā – ‘‘cirassaṃ, ciraṃ<a name="M0.0605"></a>, cireni’’ccādi. Nāmapatirūpakaṃ yathā – ‘‘āma, sāhu, lahu, opāyika’’miccādi. Sarapatirūpakaṃ yathā – ‘‘a’’iccādi. Ākhyātapatirūpakaṃ yathā – ‘‘atthi’’iccādi.</p>
  2640. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhavo</span> pabhavo. <span class="bld">Udiṇṇe</span> pavuddhe vaḍḍhane. <span class="bld">Tisa</span> pīṇane,ti, <span class="bld">titti. Niyoge</span> niyojane. <span class="bld">Agge</span> uttame. <span class="bld">Tappare</span> tappadhāne. <span class="bld">Saṅge</span> laggane. <span class="bld">Pakāre</span> sadise, bhede vā. <span class="bld">Antobhāve</span> pakkhitte. <span class="bld">Viyoge</span> pavāse. <span class="bld">Avayave</span> padese. <span class="bld">Dhitiyaṃ</span> vīriye padhāne. Ete catthā dhātusaṃyogatthā vā nāmasaṃyogatthā vā bhavanti. Asaṃyogassa pana nāmapadassa attho ‘‘po siyā paramatthasmiṃ, pātu vātesu pā bhave’’ti <span class="bld">ekakkharakose</span> <span class="note">[ekakkharakosa 73 gāthā]</span> vutto.</p>
  2641. <p class="bodytext"><a name="para1164"></a><span class="paranum">1164</span>. <span class="bld">Vikkamo</span> padhānaṃ.</p>
  2642. <p class="bodytext"><a name="para1165-1167"></a><span class="paranum">1165-1167</span>. <span class="bld">Sanyāse</span> nikkhitte. <span class="bld">Mokkho</span> nibbānaṃ. <span class="bld">Rāsi</span> nikaro. <span class="bld">Gehe</span> nilaye. <span class="bld">Ādeso</span> ācikkhanaṃ. <span class="bld">Upamāya</span> sannibhe. <span class="bld">Accayo</span> atikkamo. <span class="bld">Sāmīpye</span> samīpabhāve<a name="M0.0606"></a>. <span class="bld">Uparati</span> upasamo. <span class="bld">Nīharaṇaṃ</span> apanayanaṃ. <span class="bld">Āvaraṇaṃ</span> nīvaraṇaṃ <span class="note">[āharaṇaṃ gahaṇaṃ (ka.)]</span>.</p>
  2643. <p class="bodytext"><a name="para1168"></a><span class="paranum">1168</span>. <span class="bld">Uddhakamme</span> uyyāne. <span class="bld">Viyoge</span> uppāsite. <span class="bld">Atthalābho</span> uppatti. <span class="bld">Pabalatte</span> mahābahalatte. <span class="bld">Dakkhaggatāsū</span>ti dakkhabhāve, aggabhāve ca. Sattiyaṃ, <span class="bld">mokkhe</span> nibbāne ca.</p>
  2644. <p class="bodytext"><a name="para1169"></a><span class="paranum">1169</span>. Du ca abhāve dussīlo, duppañño. <span class="bld">Asamiddhiyaṃ</span> dubbhikkhaṃ. <span class="bld">Anandanaṃ</span> amodanaṃ.</p>
  2645. <p class="bodytext"><a name="para1170"></a><span class="paranum">1170</span>. <span class="bld">Samantattasamiddhīsū</span>ti samantabhāve, samiddhiyañca. <span class="bld">Saṅgate</span> sahite. <span class="bld">Vidhāne</span> karaṇe. <span class="bld">Pabhavo</span> sambhavo. <span class="bld">Punappunakriyā</span> punappunakaraṇaṃ.</p>
  2646. <p class="bodytext"><a name="para1171-1172"></a><span class="paranum">1171-1172</span>. <span class="bld">Atisayo</span> atra adhimattaṃ. <span class="bld">Bhusattho</span> samantattho, tena <span class="bld">samanta</span> pariyāyopi <span class="bld">bhusa</span>saddo atthīti veditabbo. <span class="bld">Issariyo</span> pabhūti. <span class="bld">Accaye</span> atikkame. <span class="bld">Kalahe</span> <a name="M0.0607"></a> viggahe. <span class="bld">Bhāse</span> kathane, ‘‘bhāsāyā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Kucchane</span> kucchāyaṃ. <span class="bld">Anabhimukhatthe</span> vimukho. <span class="bld">Moho</span> vimati. <span class="bld">Padhāne</span> visiṭṭhe. <span class="bld">Dakkhatā</span> chekatā. <span class="bld">Khede</span> parissame.</p>
  2647. <p class="bodytext"><a name="para1173"></a><span class="paranum">1173</span>. <span class="bld">Jānane</span> avagate. <span class="bld">Adhobhāge</span> avaṃsire. <span class="bld">Anicchaye</span> aniṇṇaye. <span class="bld">Paribhave</span> avaññāte. Deso ca byāpanañca hāni cāti dvando. <span class="bld">Vacokriyāya</span> vacanakriyāyaṃ. <span class="bld">Theyye</span> coriye. Aññāṇe ca pattiādike ca.</p>
  2648. <p class="bodytext"><a name="para1174"></a><span class="paranum">1174</span>. Pacchātthe anucaro. Bhusatthe anuggato. Sadise anurūpo. Anuvattiyaṃ anveti. Hīne anu sāriputtaṃ paññavanto. Tatiyatthe nadimanvavasitā bārāṇasī. Dese, lakkhaṇe, vicchāyaṃ, itthambhūte, bhāgādike ca <span class="bld">anu.</span> Lakkhaṇe rukkha’manu vijjotate cando. Vicchāyaṃ rukkhaṃ rukkhamanu tiṭṭhati. Itthambhūte sādhu devadatto mātara’manu. Bhāge yadettha maṃ anu siyā.</p>
  2649. <p class="bodytext"><a name="para1175"></a><span class="paranum">1175</span>. Āliṅgane <a name="M0.0608"></a> parissajati. Dosakkhāne paribhāsetvā. Nivāsane vatthaṃ paridahitvā. <span class="bld">Avañño</span> paribhavo. Ādhāre bhojane soke byāpane. <span class="bld">Tatve</span> sabhāve. <span class="bld">Lakkhaṇādo</span> lakkhaṇavicchāitthambhūtabhāge.</p>
  2650. <p class="bodytext"><a name="para1176"></a><span class="paranum">1176</span>. Visiṭṭhe abhidhammo. Uddhakamme sāruppe vuddhiyaṃ pūjāyaṃ adhike. Kule abhijano. Asacce lakkhaṇādimhi catubbidhe <span class="note">[‘abhirabhāge (pā.1.4.91)’ ti abhissa bhāgavajjitesu lakkhaṇādīsu kammappavacanīyasaññā vuttā (rūpasiddhi-kārakataṇḍe)]</span>.</p>
  2651. <p class="bodytext"><a name="para1177"></a><span class="paranum">1177</span>. Adhike issare <span class="bld">pāṭhe</span> uccāraṇe, adhiṭṭhāne pāpuṇane nicchaye uparibhāgādike <span class="bld">bhaṭane</span> bhattiyaṃ visesane ca <span class="bld">adhi.</span></p>
  2652. <p class="bodytext"><a name="para1178-1179"></a><span class="paranum">1178-1179</span>. <span class="bld">Vāmādāne</span> <a name="M0.0609"></a> iti pāṭhe vāme paṭilome, ādāne gahaṇe. Vācādāne paccassosi. <span class="bld">Paṭinidhimhi</span> mukhyasadise buddhasmā pati. <span class="bld">Paṭibādhe</span> nivattane. <span class="bld">Paṭiccatthe</span> ‘‘paṭiccā’’ti padassa atthe. <span class="bld">Lakkhaṇādike</span> catubbidhe.</p>
  2653. <p class="bodytext"><a name="para1180-1181"></a><span class="paranum">1180-1181</span>. Samīpe ādikammani mariyāde uddhakammani icchāyaṃ bandhane abhividhimhi ca <span class="bld">ā.</span> Kicche īsatthe nivattiyañca appasāde āsīsane saraṇe vākyasaraṇe <span class="bld">ā</span> evaṃ anussaraṃ. Patiṭṭhāyaṃ, vimhayādīsu ca <span class="bld">ā.</span></p>
  2654. <p class="bodytext"><a name="para1182"></a><span class="paranum">1182</span>. <span class="bld">Bhūtabhāve</span> <a name="M0.0610"></a> atīto.</p>
  2655. <p class="bodytext"><a name="para1183"></a><span class="paranum">1183</span>. <span class="bld">Sambhāvane</span> api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati <span class="note">[dha. pa. 187]</span>. <span class="bld">Sambhāvana</span>madhikatthavacanena aññatra sattiyā avighāto. <span class="bld">Saṃvaraṇe</span> apidhānaṃ.</p>
  2656. <p class="bodytext"><a name="para1184-1185"></a><span class="paranum">1184-1185</span>. <span class="bld">Apagato</span> apeto. <span class="bld">Upapattiyaṃ</span> yuttiyaṃ upekkhā. <span class="bld">Ādhikye</span> upakhāriyaṃ doṇo. <span class="bld">Pubbakammani</span> buddhopakkamaṃ kilesacchedo. <span class="bld">Gayhākāre</span> paccupaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Uparitte</span> uparibhāve upapanno. <span class="bld">Anasane</span> upavāso.</p>
  2657. <p class="bodytext"><a name="para1186"></a><span class="paranum">1186</span>. <span class="bld">Upadese</span> <a name="M0.0611"></a> evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabbaṃ. <span class="bld">Vacanapaṭiggāhe</span> evaṃ hotu. <span class="bld">Idamatthe idaṃ</span>saddassa atthe.</p>
  2658. <p class="bodytext"><a name="para1187"></a><span class="paranum">1187</span>. <span class="bld">Samuccaye</span> kevalasamuccaye –</p>
  2659. <p class="gatha1">Cīvaraṃ piṇḍapātañca, paccayaṃ sayanāsanaṃ;</p>
  2660. <p class="gathalast">Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā <span class="note">[jā. 2.22.551]</span>.</p>
  2661. <p class="bodytext"><span class="bld">Samāhāre</span> cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ. <span class="bld">Anvācayo</span> ekaṃ padhānabhāvena vatvā itarassa appadhānabhāvena vacanaṃ, tasmiṃ. Sīlaṃ rakkhāhi, dānañca dehi. <span class="bld">Itarītare</span> samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Tatra kevalasamuccayo ca anvācayo ca samāse natthi, itaradvayaṃ samāseyeva.</p>
  2662. <p class="bodytext"><a name="para1188"></a><span class="paranum">1188</span>. <span class="bld">Pakāro</span> tulyo, bhedo ca. <span class="bld">Padatthassa vipallāse</span> goti ayamāheti. <span class="bld">Samāpane</span> icchitassa padassa pariniṭṭhāpane.</p>
  2663. <p class="bodytext"><a name="para1189"></a><span class="paranum">1189</span>. Pajjaṃ <a name="M0.0612"></a> <span class="bld">vā</span>saddassatthe. Vavatthitavibhāsāyaṃ vā paro asarūpā. <span class="bld">Viava</span>pubbo <span class="bld">ṭhā</span> gatinivattiyaṃ, to, <span class="bld">ṭhā</span>tissa tho, asarūpadvittañca. Vavatthitā niyamitā vibhāsā <span class="bld">vavatthitavibhāsā.</span> Avassaggeti <span class="bld">ava</span>pubbo <span class="bld">saja</span> vissajjanāliṅgananimmānesu.</p>
  2664. <p class="bodytext"><a name="para1190"></a><span class="paranum">1190</span>. <span class="bld">Bhūsane</span> alaṅkāre. <span class="bld">Vāraṇe</span> nivāraṇe. <span class="bld">Pariyatti</span> pariyāpuṇanatā, yuttatthepi <span class="bld">alaṃ. Atho atha</span>saddā anantarādīsu catūsu atthesu siyuṃ.</p>
  2665. <p class="bodytext"><a name="para1191"></a><span class="paranum">1191</span>. Pasaṃsādīsu tīsu. <span class="bld">Svīkāre</span> paṭiññāṇe. <span class="bld">Ādi</span>nā pakāsatthasambhābyākodhādike catthe nāmasaddo. Avadhāraṇamevattho.</p>
  2666. <p class="bodytext"><a name="para1192"></a><span class="paranum">1192</span>. <span class="bld">Anuññā</span> anumati. <span class="bld">Santānaṃ</span> anunayo. <span class="bld">Ālapanaṃ</span> sambodhanaṃ. <span class="bld">Vata</span>saddo ekaṃse <span class="bld">dayāyaṃ</span> karuṇāyaṃ <span class="bld">hāse</span> <a name="M0.0613"></a> pahāse <span class="bld">khede</span> parissame ālapane <span class="bld">vimhaye</span> acchariye ca siyā.</p>
  2667. <p class="bodytext"><a name="para1193"></a><span class="paranum">1193</span>. <span class="bld">Vākyārambhe</span> ‘‘handa vadāmi te’’ti. <span class="bld">Visāde</span> khede. <span class="bld">Yāva tāva tū</span>ti <span class="bld">yāvatāva</span>saddā <span class="bld">sākalye</span> niravasese. Yāvadatthaṃ tāva gahitaṃ. <span class="bld">Māne</span> pamāṇe. ‘‘Yāva pamāṇamariyādā-vadhāraṇatthakaṃ mata’’miti <span class="bld">bhāguri. Avadhimhi</span> paricchinne.</p>
  2668. <p class="bodytext"><a name="para1194"></a><span class="paranum">1194</span>. <span class="bld">Puratthā</span>saddo <span class="bld">pāciyaṃ</span> disāyaṃ iccatthe, <span class="bld">puratthe</span> vakkhamāne, <span class="bld">aggato</span> samuddhe iccatthe ca <span class="bld">paṭhamepi</span> ādimhi vattati. <span class="bld">Pabandhe</span> vākyaracanāyaṃ vākyapabandhe purāṇādike. Cirantare atītabhūte. <span class="bld">Nikaṭe</span> sannihite. <span class="bld">Āgāmike</span> anāgate.</p>
  2669. <p class="bodytext"><a name="para1195"></a><span class="paranum">1195</span>. <span class="bld">Khalu</span>saddo nisedhe <span class="bld">vākyālaṅkāre</span> vākyabhūsāyaṃ <span class="bld">avadhāraṇe eva</span>tthe, pasiddhiyañca vattati. <span class="bld">Abhito</span>saddo āsanne abhimukhe ubhayato iccatthe<a name="M0.0614"></a>, <span class="bld">ādi</span>nā sīghe, sākalye ca atthe vattati. <span class="bld">Āsanne</span> abhitoyaṃ nadī. <span class="bld">Abhimukhe</span> abhitova tātā. <span class="bld">Ubhayato</span>iccatthe abhito maggassa. <span class="bld">Sīghe</span> abhito adhīyitvā. <span class="bld">Sākalye</span> abhito vanaṃ daḍḍhaṃ.</p>
  2670. <p class="bodytext"><a name="para1196"></a><span class="paranum">1196</span>. <span class="bld">Yadyapisaddatthe</span> anuggahaṇagarahatthe. <span class="bld">Ekaṃsatthe</span> avitathatthe. Atho <span class="bld">pana</span>saddo visesasmiṃ atthe, padapūraṇatthe ca siyā.</p>
  2671. <p class="bodytext"><a name="para1197"></a><span class="paranum">1197</span>. <span class="bld">Hi</span>saddo kāraṇādīsu catūsu atthesu vattati. <span class="bld">Tu</span>saddo pana tattha catūsu atthesu majjhe hetuvajje tike atthe vattati. <span class="bld">Ku</span>saddo pāpe īsatthe <span class="bld">kucchane</span> jigucchāyañca.</p>
  2672. <p class="bodytext"><a name="para1198"></a><span class="paranum">1198</span>. Nukāro saṃsaye, pañhe ca. <span class="bld">Nānā</span>saddo anekatthe, vajjane ca. <span class="bld">Kiṃ</span>saddo pucchāyaṃ, jigucchāyañca, abyayo. Tiliṅgo ca, niyame tu tiliṅgova. <span class="bld">Vārimhi</span> udake. <span class="bld">Muddhani</span> sīse ca, <span class="bld">kaṃ</span> sukhepi, vuttañca <span class="bld">nānatthasaṅgahe</span> –</p>
  2673. <p class="gatha1">‘‘Ko <a name="M0.0615"></a> brahmattānīlakkesu, samāne sabbanāmike;</p>
  2674. <p class="gathalast">Pāvake ca mayūre ca, sukhasīsajalesu ka’’nti.</p>
  2675. <p class="bodytext"><a name="para1199"></a><span class="paranum">1199</span>. <span class="bld">Amā</span>saddo sahatthe, samīpatthe ca, amāvāsī, amāgato ca. <span class="bld">Puna</span>saddo <span class="bld">bhede</span> visese. <span class="bld">Apaṭhame</span> puna dadāti. <span class="bld">Kira</span>saddo <span class="bld">anussave</span> anukkamena savane, aruciyañca. <span class="bld">Uda</span>saddo <span class="bld">apyatthe</span> pañhe. <span class="bld">Vikappane</span> atthantarassa vikappane ca.</p>
  2676. <p class="bodytext"><a name="para1200"></a><span class="paranum">1200</span>. <span class="bld">Pacchā</span>saddo <span class="bld">patīciyaṃ</span> disāyaṃ. <span class="bld">Carime</span> anāgate kāle. <span class="bld">Sāmi</span>saddo tu <span class="bld">addhe</span> bhāge, <span class="bld">jigucchane</span> nindāyañca. Addhe bhāge sāmi vuttaṃ, jigucchanepi tadeva. <span class="bld">Pātu pakāse</span> pakāsanīye, <span class="bld">sambhave</span> uppattiyañca. <span class="bld">Mitho</span>saddo aññoññeiccatthe, rahoiccatthe ca.</p>
  2677. <p class="bodytext"><a name="para1201"></a><span class="paranum">1201</span>. <span class="bld">Hā</span>saddo khede, soke, dukkhe ca. <span class="bld">Ahaha</span>saddo khede, <span class="bld">vimhaye</span> abbhute ca. <span class="bld">Dhi</span>saddo hiṃsāpane, nindāyañca. <span class="bld">Tiriyaṃ tiro</span>saddā pidhāne vattanti. Tiriyaṃ katvā kaṇḍaṅgato, tirokatvā vā.</p>
  2678. <p class="bodytext"><a name="para1202-1203"></a><span class="paranum">1202-1203</span>. Saṅkhyātāsaṅkhyātatthānaṃ <a name="M0.0616"></a> upasagganipātasaṅkhyātānaṃ abyayānaṃ pasiddhe pacurappayoge ekacce vā dassetvā tadaññepi saṅkhepanayena dassetumāha <span class="bld">‘‘tuni’’</span>ccādi. Ettha ca <span class="bld">tunā</span>disaddehi <span class="bld">jju</span>pariyantehi tadantāva gahitā, na hi kevalānaṃ etesaṃ abyayabhāvo sambhavati. Tassattho – <span class="bld">tuna</span>paccayanto ca tathā tvāna tave tvā tuṃ dhā so thā kkhattuṃ to tha tra hiñcanaṃ hiṃ haṃ dhi ha <span class="bld">ya</span>kārato hiṃdha dhunā rahi dāni, <span class="bld">kiṃ</span>smā vo dācanaṃ dājjathaṃ thattaṃ jjhajjupaccayanto ca abyayībhāvasamāso ca <span class="bld">tunā</span>dīnaṃ <span class="bld">yā</span>desanto ca abyayaṃ nāma bhaveti. Payogo yathā – ‘‘kātuna, katvāna, kātave, katvā, kātuṃ, sabbadhā, sabbaso, sabbathā, catukkhattuṃ, sabbato, sabbattha, sabbatra, kuhiñcanaṃ, kuhiṃ, kuhaṃ, sabbadhi, iha, yahiṃ, idha, adhunā, etarahi, idāni, kva, kudācanaṃ, kadā, ajja, kathaṃ, aññathattaṃ, ekajjhaṃ, sajju, upanagaraṃ, antopāsādaṃ, abhivandiya’’iccādi. Idaṃ pana sabbesampi abyayānaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ.</p>
  2679. <p class="gatha1">‘‘Sadisaṃ <a name="M0.0617"></a> tīsu liṅgesu, sabbāsu ca vibhattisu;</p>
  2680. <p class="gathalast">Vacanesu ca sabbesu, yaṃ na byeti tadabyaya’’nti.</p>
  2681. <p class="centered">Abyayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2682. <p class="bodytext">Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ sāmaññakaṇḍavaṇṇanā samattā.</p>
  2683. <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
  2684. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">‘‘Saggakaṇḍo cā’’</span>tyādinā abhidhānappadīpikāyaṃ kapālatelavaṭṭisadisena kaṇḍattayena samaṅgitā dīpitā.</p>
  2685. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">‘‘Tidive’’</span>tyādinā toṭakena tassā payojanaṃ kathitaṃ. Tassattho – yo naro kattubhūto <span class="bld">tidive</span> devaloke, brahmaloke ca <span class="bld">mahiyaṃ</span> manussaloke, <span class="bld">bhujagāvasathe</span> nāgaloke cāti etesu tīsu ṭhānesu sannihitānaṃ <a name="M0.0618"></a> <span class="bld">sakalatthānaṃ</span> sabbesaṃ abhidheyyānaṃ <span class="bld">samavhayassa</span> abhidhānassa <span class="bld">dīpaniyaṃ</span> pakāsaniyaṃ <span class="bld">iha</span> abhidhānappadīpikāyaṃ savanadhāraṇādinā <span class="bld">kusalo</span> cheko hoti, <span class="bld">sa</span> naro <span class="bld">mahāmunino</span> sammāsambuddhassa <span class="bld">vacane</span> suttābhidhammavinayasaṅkhāte vacane <span class="bld">paṭu</span> cheko hoti, paṭuttāyeva <span class="bld">matimā</span> nāma hotīti.</p>
  2686. <p class="bodytext"><a name="para3-9"></a><span class="paranum">3-9</span>. Idāni yassa rañño vihāre vasitvā ayaṃ gantho viracito, tassa nāmaguṇanivāsakaraṇappakāravihāraguṇanāmādīni dassetvā attano ca nāmaguṇe dassetuṃ satta gāthā vuttā.</p>
  2687. <p class="bodytext">Tatra <a name="M0.0619"></a> dutiyā bhujaṅgappayātaṃ nāma. Tāsaṃ ayaṃ sambandhādhippāyā atthavaṇṇanā – yo <span class="bld">parakkamabhujo</span> nāma <span class="bld">bhūpālo</span> rājā kāresi, rakkhesīti ca iminā sambandho. Kiṃguṇo so rājā? <span class="bld">Guṇabhūsano</span> saddhādiguṇālaṅkāradharo. <span class="bld">Tejassī</span> tejoyutto. <span class="bld">Jayī</span> arijayena yutto. <span class="bld">Kesarivikkamo</span> kesarasīho viya sūraguṇayutto, vīriyavā ca. Sa kattha nivāsī? So rājā <span class="bld">laṅkāyamāsi</span> laṅkānāmake dīpe nivāsanasīlo. <span class="bld">Ciraṃ</span> cirakālaṃ <span class="bld">vibhinnaṃ</span> tidhā vibhinnaṃ <span class="bld">nikāyattayasmiṃ</span> nikāyattayaṃ bhikkhusaṅghaṃ <span class="bld">sammā</span> nayena hetunā <span class="bld">samagge</span> samaggaṃ kāresi, kāritantoyaṃ karotīti kammiko, tathā <span class="bld">sadehaṃva</span> attano kāyaṃ iva <span class="bld">niccādaro</span> hutvā dīghakālaṃ mahagghehi <span class="bld">ca</span> paccayehi taṃ nikāyattayaṃ rakkhesi.</p>
  2688. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">yena</span> raññā yathā <span class="bld">kittiyā</span> attano saddhādikittiyā karaṇabhūtāya <span class="bld">laṅkā</span> attano nivāsanaṭṭhānabhūtā kammabhūtā <span class="bld">sambādhīkatā</span> saṅkaṭīkatā anokāsīkatā, tathā vihārehi gāmehi ārāmehi khettehi vāpīhi ca laṅkā sambādhīkatā.</p>
  2689. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">yassa</span> rañño sabbakāmadadaṃ aññehi asādhāraṇaṃ anuggahaṃ <span class="bld">patvā</span> pāpuṇanahetu ahaṃ <span class="bld">vibudhagocaraṃ</span> paṇḍitavisayaṃ ganthakārattaṃ patto, <span class="bld">tena</span> raññā kārite pāsādagopurādivibhūsite, <span class="bld">saggakaṇḍe</span> devalokassa kaṇḍasadise, <span class="bld">satoyāsayasmiṃ</span> sādusalilāsayasamannāgate, <span class="bld">paṭibimbite</span> bhagavato nivāsanaṭṭhānajetavanamahāvihārassa paṭibimbabhūte, <span class="bld">sādhusammate</span> sādhuvihāroti sammate, sādhūhi vā sammate <span class="bld">sarogāmasamūhamhi</span> salilāsayabhikkhācārayuttagāmasamūhasamannāgate mahājetavanākhyamhi vihāre <span class="bld">vasatā</span> nivāsaṃ kubbatā <span class="bld">santavuttinā</span> santacārinā <a name="M0.0620"></a> saddhammaṭṭhitikāmena <span class="bld">dhīmatā</span> atisayañāṇayuttena <span class="bld">moggallānena</span> sammāsambuddhassa dutiyaaggasāvakabhūtassa āyasmato iddhimato mahāmoggallānassa nāmadheyyena therena esā abhidhānappadīpikā racitāti.</p>
  2690. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  2691. <p class="gatha1">Yadyatra <a name="M0.0621"></a> dosoṇupamāṇasambhavo,</p>
  2692. <p class="gatha2">Guṇīsu vīdhimpi tathā vigāhate;</p>
  2693. <p class="gatha3">Yathā jalaṃ bhojanampi jantuvā,</p>
  2694. <p class="gathalast">Catuppado vāpyacaro kaṇaṇyapi.</p>
  2695. <p class="gatha1">Asampavedidassanāya bhāsite,</p>
  2696. <p class="gatha2">Guṇo ca doso ca sadā vivijjare;</p>
  2697. <p class="gatha3">Tato budhā me navadhānatā bhavaṃ,</p>
  2698. <p class="gathalast">Khamantu dosaṃ guṇataṃ nayantu vā.</p>
  2699. <p class="gatha1">Yo sīhasūro sitakuñjarindo,</p>
  2700. <p class="gatha2">Rājādhirājā ahu tambadīpe;</p>
  2701. <p class="gatha3">Dubbāranāgādijito narindo,</p>
  2702. <p class="gathalast">Sukantabhīmādiguṇopapanno.</p>
  2703. <p class="gatha1">Tannāmadheyyo tadanubbādajāto,</p>
  2704. <p class="gatha2">Saddhādiyutto catusetibhindo;</p>
  2705. <p class="gatha3">Nāgādithāmo atiduppasayho,</p>
  2706. <p class="gathalast">Uḷārapañño dhitimā yasassī.</p>
  2707. <p class="gatha1">Tenāhamaccantamanuggahīto,</p>
  2708. <p class="gatha2">Anaññasādhāraṇasaṅgahena;</p>
  2709. <p class="gatha3">Saṅkhepatokāsimimaṃ visuddhi-</p>
  2710. <p class="gathalast">Saṃvaṇṇanaṃ sotuhitaṃ subodhaṃ.</p>
  2711. <p class="gatha1">Rājā pajaṃ rakkhatu sappajaṃva,</p>
  2712. <p class="gatha2">Dhammañca lokāpi samācarantu;</p>
  2713. <p class="gatha3">Pūrentu atthā supakappitā ca,</p>
  2714. <p class="gathalast">Kālena devopi pavassatūti.</p>
  2715. <p class="centered">Abhidhānappadīpikāṭīkā niṭṭhitā.</p>
  2716. </body>