s0511a.att.htm 863 KB

12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031103210331034103510361037103810391040104110421043104410451046104710481049105010511052105310541055105610571058105910601061106210631064106510661067106810691070107110721073107410751076107710781079108010811082108310841085108610871088108910901091109210931094109510961097109810991100110111021103110411051106110711081109111011111112111311141115111611171118111911201121112211231124112511261127112811291130113111321133113411351136113711381139114011411142114311441145114611471148114911501151115211531154115511561157115811591160116111621163116411651166116711681169117011711172117311741175117611771178117911801181118211831184118511861187118811891190119111921193119411951196119711981199120012011202120312041205120612071208120912101211121212131214121512161217121812191220122112221223122412251226122712281229123012311232123312341235123612371238123912401241124212431244124512461247124812491250125112521253125412551256125712581259126012611262126312641265126612671268126912701271127212731274127512761277127812791280128112821283128412851286128712881289129012911292129312941295129612971298129913001301130213031304130513061307130813091310131113121313131413151316131713181319132013211322132313241325132613271328132913301331133213331334133513361337133813391340134113421343134413451346134713481349135013511352135313541355135613571358135913601361136213631364136513661367136813691370137113721373137413751376137713781379138013811382138313841385138613871388138913901391139213931394139513961397139813991400140114021403140414051406140714081409141014111412141314141415141614171418141914201421142214231424142514261427142814291430143114321433143414351436143714381439144014411442144314441445144614471448144914501451145214531454145514561457145814591460146114621463146414651466146714681469147014711472147314741475147614771478147914801481148214831484148514861487148814891490149114921493149414951496149714981499150015011502150315041505150615071508150915101511151215131514151515161517151815191520152115221523152415251526152715281529153015311532153315341535153615371538153915401541154215431544154515461547154815491550155115521553155415551556155715581559156015611562156315641565156615671568156915701571157215731574157515761577157815791580158115821583158415851586158715881589159015911592159315941595159615971598159916001601160216031604160516061607160816091610161116121613161416151616161716181619162016211622162316241625162616271628162916301631163216331634163516361637163816391640164116421643164416451646164716481649165016511652165316541655165616571658165916601661166216631664166516661667166816691670167116721673167416751676167716781679168016811682168316841685168616871688168916901691169216931694169516961697169816991700170117021703170417051706170717081709171017111712171317141715171617171718171917201721172217231724172517261727172817291730173117321733173417351736173717381739174017411742174317441745174617471748174917501751175217531754175517561757175817591760176117621763176417651766176717681769177017711772177317741775177617771778177917801781178217831784178517861787178817891790179117921793179417951796179717981799180018011802180318041805180618071808180918101811181218131814181518161817181818191820182118221823182418251826182718281829183018311832183318341835183618371838183918401841184218431844184518461847184818491850185118521853185418551856185718581859186018611862186318641865186618671868186918701871187218731874187518761877187818791880188118821883188418851886188718881889189018911892189318941895189618971898189919001901190219031904190519061907190819091910191119121913191419151916191719181919192019211922192319241925192619271928192919301931193219331934193519361937193819391940194119421943194419451946194719481949195019511952195319541955195619571958195919601961196219631964196519661967196819691970197119721973197419751976197719781979198019811982198319841985198619871988198919901991199219931994199519961997199819992000200120022003200420052006200720082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024202520262027202820292030203120322033203420352036203720382039204020412042204320442045204620472048204920502051205220532054205520562057205820592060206120622063206420652066206720682069207020712072207320742075207620772078207920802081208220832084208520862087208820892090209120922093209420952096209720982099210021012102210321042105210621072108210921102111211221132114211521162117211821192120212121222123212421252126212721282129213021312132213321342135213621372138213921402141214221432144214521462147214821492150215121522153215421552156215721582159216021612162216321642165216621672168216921702171217221732174217521762177217821792180218121822183218421852186218721882189219021912192219321942195219621972198219922002201220222032204220522062207220822092210221122122213221422152216221722182219222022212222222322242225222622272228222922302231223222332234223522362237223822392240224122422243224422452246224722482249225022512252225322542255225622572258225922602261226222632264226522662267226822692270227122722273227422752276227722782279228022812282228322842285228622872288228922902291229222932294229522962297229822992300230123022303230423052306230723082309231023112312231323142315231623172318231923202321232223232324232523262327232823292330233123322333233423352336233723382339234023412342234323442345234623472348234923502351235223532354235523562357235823592360236123622363236423652366236723682369237023712372237323742375237623772378237923802381238223832384238523862387238823892390239123922393239423952396239723982399240024012402240324042405240624072408240924102411241224132414241524162417241824192420242124222423242424252426242724282429243024312432243324342435243624372438243924402441244224432444244524462447244824492450245124522453245424552456245724582459246024612462246324642465246624672468246924702471247224732474247524762477247824792480248124822483248424852486248724882489249024912492249324942495249624972498249925002501250225032504250525062507250825092510251125122513251425152516251725182519252025212522252325242525252625272528252925302531253225332534253525362537253825392540254125422543254425452546254725482549255025512552255325542555255625572558255925602561256225632564256525662567256825692570257125722573257425752576257725782579258025812582258325842585258625872588258925902591259225932594259525962597259825992600260126022603260426052606260726082609261026112612261326142615261626172618261926202621262226232624262526262627262826292630263126322633263426352636263726382639264026412642264326442645264626472648264926502651265226532654265526562657265826592660266126622663266426652666266726682669267026712672267326742675267626772678267926802681268226832684268526862687268826892690269126922693269426952696269726982699270027012702270327042705270627072708270927102711271227132714271527162717271827192720272127222723272427252726272727282729273027312732273327342735273627372738273927402741274227432744274527462747274827492750275127522753275427552756275727582759276027612762276327642765276627672768276927702771277227732774277527762777277827792780278127822783278427852786278727882789279027912792279327942795279627972798279928002801280228032804280528062807280828092810281128122813281428152816281728182819282028212822282328242825282628272828282928302831283228332834283528362837283828392840284128422843284428452846284728482849285028512852285328542855285628572858285928602861286228632864286528662867286828692870287128722873287428752876287728782879288028812882288328842885288628872888288928902891289228932894289528962897289828992900290129022903290429052906290729082909291029112912291329142915291629172918291929202921292229232924292529262927292829292930293129322933293429352936293729382939294029412942294329442945294629472948294929502951295229532954295529562957295829592960296129622963296429652966296729682969297029712972297329742975297629772978297929802981298229832984298529862987298829892990299129922993299429952996299729982999300030013002300330043005300630073008300930103011301230133014301530163017301830193020302130223023302430253026302730283029303030313032303330343035303630373038303930403041304230433044304530463047304830493050305130523053305430553056305730583059306030613062306330643065306630673068306930703071307230733074307530763077307830793080308130823083308430853086308730883089309030913092309330943095309630973098309931003101310231033104310531063107310831093110311131123113311431153116311731183119312031213122312331243125312631273128312931303131313231333134313531363137313831393140314131423143314431453146314731483149315031513152315331543155315631573158315931603161316231633164316531663167316831693170317131723173317431753176317731783179318031813182318331843185318631873188318931903191319231933194319531963197319831993200320132023203320432053206320732083209321032113212321332143215321632173218321932203221322232233224322532263227322832293230323132323233323432353236323732383239324032413242324332443245324632473248324932503251325232533254325532563257325832593260326132623263326432653266326732683269327032713272327332743275327632773278327932803281328232833284328532863287328832893290329132923293329432953296329732983299330033013302330333043305330633073308330933103311331233133314331533163317331833193320332133223323332433253326332733283329333033313332333333343335333633373338333933403341334233433344334533463347334833493350335133523353335433553356335733583359336033613362336333643365336633673368336933703371337233733374337533763377337833793380338133823383338433853386338733883389339033913392339333943395339633973398339934003401340234033404340534063407340834093410341134123413341434153416341734183419342034213422342334243425342634273428342934303431343234333434343534363437343834393440344134423443344434453446344734483449345034513452345334543455345634573458345934603461346234633464346534663467346834693470347134723473347434753476347734783479348034813482348334843485348634873488348934903491349234933494349534963497349834993500350135023503350435053506350735083509351035113512351335143515351635173518351935203521352235233524352535263527352835293530353135323533353435353536353735383539354035413542354335443545354635473548354935503551355235533554355535563557355835593560356135623563356435653566356735683569357035713572357335743575357635773578357935803581358235833584358535863587358835893590359135923593359435953596359735983599360036013602360336043605360636073608360936103611361236133614361536163617361836193620362136223623362436253626362736283629363036313632363336343635363636373638363936403641364236433644364536463647364836493650365136523653365436553656365736583659366036613662366336643665366636673668366936703671367236733674367536763677367836793680368136823683368436853686368736883689369036913692369336943695369636973698369937003701370237033704370537063707370837093710371137123713371437153716371737183719372037213722372337243725372637273728372937303731373237333734373537363737373837393740374137423743374437453746374737483749375037513752375337543755375637573758375937603761376237633764376537663767376837693770377137723773377437753776377737783779378037813782378337843785378637873788378937903791379237933794379537963797379837993800380138023803380438053806380738083809381038113812381338143815381638173818381938203821382238233824382538263827382838293830383138323833383438353836383738383839384038413842384338443845384638473848384938503851385238533854385538563857385838593860386138623863386438653866386738683869387038713872387338743875387638773878387938803881388238833884388538863887388838893890389138923893389438953896389738983899390039013902390339043905390639073908390939103911391239133914391539163917391839193920392139223923392439253926392739283929393039313932393339343935393639373938393939403941394239433944394539463947394839493950395139523953395439553956395739583959396039613962396339643965396639673968396939703971397239733974397539763977397839793980398139823983398439853986398739883989399039913992399339943995399639973998399940004001400240034004400540064007400840094010401140124013401440154016401740184019402040214022402340244025402640274028402940304031403240334034403540364037403840394040404140424043404440454046404740484049405040514052405340544055405640574058405940604061406240634064406540664067406840694070407140724073407440754076407740784079408040814082408340844085408640874088408940904091409240934094409540964097409840994100410141024103410441054106410741084109411041114112411341144115411641174118411941204121412241234124412541264127412841294130413141324133413441354136413741384139
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Khuddakanikāye</p>
  4. <p class="book">Buddhavaṃsa-aṭṭhakathā</p>
  5. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
  6. <p class="gatha1">Anantañāṇaṃ <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a><a name="P0.0001"></a> karuṇālayaṃ layaṃ, malassa <span class="bld">buddhaṃ</span> susamāhitaṃ hitaṃ;</p>
  7. <p class="gathalast">Namāmi <span class="bld">dhammaṃ</span> bhavasaṃvaraṃ varaṃ, guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ <span class="bld">gaṇaṃ</span>.</p>
  8. <p class="gatha1">Paññāya seṭṭho jinasāvakānaṃ, yaṃ dhammasenāpati dhammarājaṃ;</p>
  9. <p class="gathalast">Apucchi satthāramapārapāraguṃ, niraṅgaṇaṃ ñātigaṇassa majjhe.</p>
  10. <p class="gatha1">Subuddhavaṃsenidha <span class="bld">buddhavaṃso,</span> visuddhavaṃsena vināyakena;</p>
  11. <p class="gathalast">Hatāvakāsena pakāsito yo, samādhivāsena tathāgatena.</p>
  12. <p class="gatha1">Yāvajjakālā <a name="V0.0002"></a> avināsayantā, pāḷikkamañceva ca pāḷiyatthaṃ;</p>
  13. <p class="gathalast">Kathānusandhiṃ sugatassa puttā, yathāsutaṃyeva samāhariṃsu.</p>
  14. <p class="gatha1">Tasseva <a name="M0.0002"></a> sambuddhavaranvayassa, sadā janānaṃ savanāmatassa;</p>
  15. <p class="gathalast">Pasādapaññājananassa yasmā, saṃvaṇṇanānukkamato pavattā.</p>
  16. <p class="gatha1">Sakkaccasaddhammaratena <span class="bld">buddhasīhena</span> sīlādiguṇoditena;</p>
  17. <p class="gathalast">Āyācitohaṃ sucirampi kālaṃ, tasmāssa saṃvaṇṇanamārabhissaṃ.</p>
  18. <p class="gatha1">Sadā <a name="P0.0002"></a> janānaṃ kalināsanassa, ciraṭṭhitatthaṃ jinasāsanassa;</p>
  19. <p class="gathalast">Mamāpi puññodayavuddhiyatthaṃ, pasādanatthañca mahājanassa.</p>
  20. <p class="gatha1">Mahāvihārāgatapāḷimaggasannissitā saṅkaradosahīnā;</p>
  21. <p class="gathalast">Samāsatoyaṃ pana buddhavaṃsasaṃvaṇṇanā hessati sārabhūtā.</p>
  22. <p class="gatha1">Sotabbarūpaṃ pana <span class="bld">buddhavaṃsakathāya</span> aññaṃ idha natthi yasmā;</p>
  23. <p class="gathalast">Pasādanaṃ buddhaguṇe ratānaṃ, pavāhanaṃ pāpamahāmalassa.</p>
  24. <p class="gatha1">Tasmā hi sakkaccasamādhiyuttā, vihāya vikkhepamanaññacittā;</p>
  25. <p class="gathalast">Saṃvaṇṇanaṃ vaṇṇayato suvaṇṇaṃ, nidhāya kaṇṇaṃ madhuraṃ suṇātha.</p>
  26. <p class="gatha1">Sabbampi hitvā pana kiccamaññaṃ, sakkacca maccenidha niccakālaṃ;</p>
  27. <p class="gathalast">Sotuṃ kathetumpi budhena yuttā, kathā panāyaṃ atidullabhāti.</p>
  28. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0003"></a> ‘‘buddhavaṃsasaṃvaṇṇanā hessati sārabhūtā’’ti vuttattā buddhavaṃso tāva vavatthapetabbo. Tatridaṃ vavatthānaṃ – ito heṭṭhā kappasatasahassādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesu uppannānaṃ pañcavīsatiyā buddhānaṃ uppannakappādiparicchedavasena paveṇivitthārakathā ‘‘buddhavaṃso nāmā’’ti veditabbo.</p>
  29. <p class="bodytext">Svāyaṃ kappaparicchedo nāmaparicchedo gottaparicchedo jātiparicchedo nagaraparicchedo pituparicchedo <a name="V0.0003"></a> mātuparicchedo bodhirukkhaparicchedo dhammacakkappavattanaparicchedo abhisamayaparicchedo sāvakasannipātaparicchedo aggasāvakaparicchedo upaṭṭhākaparicchedo aggasāvikāparicchedo parivārabhikkhuparicchedo raṃsiparicchedo sarīrappamāṇaparicchedo bodhisattādhikāraparicchedo byākaraṇaparicchedo bodhisattapadhānaparicchedo āyuparicchedo parinibbānaparicchedoti imehi pāḷiyā āgatehi bāvīsatiyā paricchedehi paricchinno vavatthito.</p>
  30. <p class="bodytext">Pāḷianāruḷho pana <span class="bld">sambahulavāro</span>pettha ānetabbo. So agāravāsaparicchedo pāsādattayaparicchedo nāṭakitthiparicchedo aggamahesiparicchedo puttaparicchedo yānaparicchedo abhinikkhamanaparicchedo <a name="P0.0003"></a> padhānaparicchedo upaṭṭhākaparicchedo vihāraparicchedoti dasadhā vavatthito hoti.</p>
  31. <p class="gatha1">Taṃ sambahulavārampi, yathāṭṭhāne mayaṃ pana;</p>
  32. <p class="gathalast">Dassetvāva gamissāma, tattha tattha samāsato.</p>
  33. <p class="bodytext">So evaṃ vavatthito pana –</p>
  34. <p class="gatha1">Kenāyaṃ desito kattha, kassatthāya ca desito;</p>
  35. <p class="gathalast">Kimatthāya kadā kassa, vacanaṃ kena cābhato.</p>
  36. <p class="gatha1">Sabbametaṃ vidhiṃ vatvā, pubbameva samāsato;</p>
  37. <p class="gathalast">Pacchāhaṃ buddhavaṃsassa, karissāmatthavaṇṇananti.</p>
  38. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kenāyaṃ desito</span>ti ayaṃ buddhavaṃso kena desito? Sabbadhammesu appaṭihatañāṇacārena dasabalena catuvesārajjavisāradena dhammarājena <a name="M0.0004"></a> dhammassāminā tathāgatena sabbaññunā sammāsambuddhena desito.</p>
  39. <p class="bodytext"><span class="bld">Kattha desito</span>ti? Kapilavatthumahānagare nigrodhārāmamahāvihāre paramarucirasandassane devamanussanayananipātabhūte ratanacaṅkame caṅkamantena desito.</p>
  40. <p class="bodytext"><span class="bld">Kassatthāya</span> <a name="V0.0004"></a> <span class="bld">ca desito</span>ti? Dvāsītiyā ñātisahassānaṃ anekakoṭīnañca devamanussānaṃ atthāya desito.</p>
  41. <p class="bodytext"><span class="bld">Kimatthāya desito</span>ti? Caturoghanittharaṇatthāya desito.</p>
  42. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadā desito</span>ti bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti, tattha tattheva gantvā vasi. Kathaṃ? <span class="bld">Paṭhamaṃ</span> vassaṃ isipatane dhammacakkaṃ (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13 ādayo; paṭi. ma. 2.30) pavattetvā aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyetvā bārāṇasiṃ upanissāya isipatane migadāye vasi. <span class="bld">Dutiyaṃ</span> vassaṃ rājagahaṃ upanissāya veḷuvane mahāvihāre. <span class="bld">Tatiyacatutthāni</span>pi tattheva. <span class="bld">Pañcamaṃ</span> vesāliṃ upanissāya mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. <span class="bld">Chaṭṭhaṃ</span> makulapabbate. <span class="bld">Sattamaṃ</span> tāvatiṃsabhavane. <span class="bld">Aṭṭhamaṃ</span> bhaggesu saṃsumāragiriṃ upanissāya bhesakaḷāvane. <span class="bld">Navamaṃ</span> kosambiyaṃ. <span class="bld">Dasamaṃ</span> pālileyyakavanasaṇḍe. <span class="bld">Ekādasamaṃ</span> nāḷāyaṃ brāhmaṇagāme. <span class="bld">Dvādasamaṃ</span> verañjāyaṃ. <span class="bld">Terasamaṃ</span> cāliyapabbate. <span class="bld">Cuddasamaṃ</span> jetavanamahāvihāre. <span class="bld">Pañcadasamaṃ</span> kapilavatthumahānagare. <span class="bld">Soḷasamaṃ</span> āḷavakaṃ dametvā caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ pāyetvā āḷaviyaṃ. <span class="bld">Sattarasamaṃ</span> rājagaheyeva. <span class="bld">Aṭṭhārasamaṃ</span> cāliyapabbateyeva. Tathā <span class="bld">ekūnavīsatimaṃ vīsatimaṃ</span> pana vassaṃ rājagaheyeva vasi. Tena <a name="P0.0004"></a> vuttaṃ – ‘‘bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti, tattha tattheva gantvā vasī’’ti. Tato paṭṭhāya pana sāvatthiṃyeva upanissāya jetavanamahāvihāre ca pubbārāme ca dhuvaparibhogavasena vasi.</p>
  43. <p class="bodytext">Yadā pana satthā buddho hutvā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye paṭhamaṃ vassaṃ vasitvā vuṭṭhavasso pavāretvā uruvelaṃ gantvā tattha tayo māse vasanto tebhātikajaṭile dametvā bhikkhusahassehi kataparivāro <a name="M0.0005"></a> phussamāsapuṇṇamāyaṃ rājagahaṃ gantvā dve māse tattheva vasi, tadā bārāṇasito nikkhantassa panassa pañca māsā jātā. Sakalo hemanto atikkanto. Udāyittherassa āgatadivasato sattaṭṭhadivasā vītivattā. So pana phaggunīpuṇṇamāsiyaṃ cintesi – ‘‘atikkanto hemanto, vasantakālo anuppatto, samayo tathāgatassa kapilapuraṃ gantu’’nti. So evaṃ cintetvā kulanagaragamanatthāya saṭṭhimattāhi gāthāhi gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi. Atha satthā cassa vacanaṃ sutvā ñātisaṅgahaṃ kātukāmo hutvā aṅgamagadhavāsīnaṃ kulaputtānaṃ dasahi sahassehi kapilavatthuvāsīnaṃ dasahi sahassehīti sabbeheva vīsatiyā khīṇāsavasahassehi parivuto rājagahato nikkhamitvā divase divase yojanaṃ gacchanto rājagahato saṭṭhiyojanaṃ kapilavatthupuraṃ <a name="V0.0005"></a> dvīhi māsehi sampāpuṇitvā tattha ñātīnaṃ vandāpanatthaṃ <span class="bld">yamakapāṭihāriyaṃ</span> akāsi. Tadāyaṃ buddhavaṃso desito.</p>
  44. <p class="bodytext"><span class="bld">Kassa vacana</span>nti? Sāvakapaccekabuddhānaṃ asādhāraṇaṃ sammāsambuddhasseva vacanaṃ.</p>
  45. <p class="bodytext"><span class="bld">Kenābhato</span>ti? Ācariyaparamparāya ābhato. Ayañhi sāriputtatthero bhaddajī tisso kosiyaputto siggavo moggaliputto sudatto dhammiko dāsako soṇako revatoti evamādīhi yāva tatiyasaṅgītikālā ābhato, tato uddhampi tesaṃyeva sissānusissehīti evaṃ tāva ācariyaparamparāya yāvajjakālā ābhatoti veditabbo.</p>
  46. <p class="bodytext">Ettāvatā –</p>
  47. <p class="gatha1">‘‘Kenāyaṃ desito kattha, kassatthāya ca desito;</p>
  48. <p class="gathalast">Kimatthāya kadā kassa, vacanaṃ kena cābhato’’ti. –</p>
  49. <p class="unindented">Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti.</p>
  50. <p class="subsubhead">Nidānakathā</p>
  51. <p class="subhead">Bāhiranidānaṃ</p>
  52. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0006"></a><a name="V0.0006"></a> ābhatassa panassa idāni atthavaṇṇanā hoti, sā panāyaṃ atthavaṇṇanā yasmā dūrenidānaṃ avidūrenidānaṃ santikenidānanti, imāni tīṇi nidānāni dassetvāva vaṇṇitā suvaṇṇitā nāma hoti. Ye ca naṃ suṇanti, tehi samudāgamato <a name="P0.0005"></a> paṭṭhāya viññātattā suviññātāva hoti, tasmā tāni nidānāni dassetvāva vaṇṇayissāma.</p>
  53. <p class="bodytext">Tattha ādito paṭṭhāya tāva tesaṃ nidānānaṃ paricchedo veditabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepato atthadīpanā – <span class="bld">dīpaṅkara</span>dasabalassa pādamūle katābhinīhārassa mahāsattassa yāva <span class="bld">vessantara</span>ttabhāvā cavitvā tusitabhavane nibbatti, tāva pavattā kathā <span class="bld">dūrenidānaṃ</span> nāma. Tusitabhavanato cavitvā yāva bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇappatti, tāva pavattā kathā <span class="bld">avidūrenidānaṃ</span> nāma. ‘‘Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti ca, ‘‘rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe’’ti ca, ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti ca evaṃ mahābodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇappattito yāva parinibbānamañcā etasmiṃ antare bhagavā yattha yattha vihāsi, taṃ taṃ <span class="bld">santikenidānaṃ</span> nāmāti veditabbaṃ. Ettāvatā saṅkhepeneva tiṇṇaṃ dūrāvidūrasantikenidānānaṃ vasena <span class="bld">bāhiranidānavaṇṇanā</span> samattā hotīti.</p>
  54. <p class="title">Abbhantaranidānaṃ</p>
  55. <p class="chapter">1. Ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā</p>
  56. <p class="bodytext">Idāni pana –</p>
  57. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  58. <p class="gatha1"> ‘‘Brahmā <a name="V0.0007"></a> ca lokādhipatī sahampatī, katañjalī anadhivaraṃ ayācatha;</p>
  59. <p class="gathalast">Santīdha sattāpparajakkhajātikā, desehi dhammaṃ anukampimaṃ paja’’nti. –</p>
  60. <p class="unindented">Ādinayappavattassa <span class="bld">abbhantaranidānassa</span> atthavaṇṇanā hoti.</p>
  61. <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0007"></a> ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe’’tiādisuttantesu viya – ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ buddhavaṃsaṃ apucchī’’ti evamādinā nayena nidānaṃ avatvā kasmā ‘‘brahmā ca lokādhipatī sahampatī, katañjalī anadhivaraṃ ayācathā’’tiādinā nayena nidānaṃ vuttanti? Vuccate – bhagavato sabbadhammadesanākāraṇabhūtāya brahmuno dhammadesanāyācanāya sandassanatthaṃ vuttanti.</p>
  62. <p class="gatha1">‘‘Kadāyaṃ dhammadesanatthaṃ, ajjhiṭṭho brahmunā jino;</p>
  63. <p class="gathalast">Kadā kattha ca kenāyaṃ, gāthā hi samudīritā’’ti.</p>
  64. <p class="bodytext">Vuccate <a name="P0.0006"></a> – buddhabhūtassa pana bhagavato aṭṭhame sattāhe satthā dhammadesanatthāya brahmunā ajjhiṭṭho āyācito. Tatrāyaṃ anupubbikathā – mahāpuriso kira katābhinīhāro mahābhinikkhamanadivase vivaṭapākaṭabībhacchasayanāsanaceṭikā nāṭakitthiyo disvā atīva saṃviggahadayo paṭekadesāvacchannaṃ <span class="bld">channaṃ</span> āmantetvā – ‘‘arinaravaramanthakaṃ kaṇḍakaṃ nāma turaṅgavaramāharā’’ti kaṇḍakaṃ āharāpetvā channasahāyo varaturaṅgamāruyha nagaradvāre adhivatthāya devatāya nagaradvāre vivaṭe nagarato nikkhamitvā tīṇi rajjāni tena rattāvasesena atikkamitvā anomasatto <span class="bld">anomāya</span> nāma nadiyā tīre ṭhatvā channamevamāha <a name="V0.0008"></a> – ‘‘channa, tvaṃ mama imāni aññehi asādhāraṇāni ābharaṇāni kaṇḍakañca varaturaṅgamādāya kapilapuraṃ gacchāhī’’ti channaṃ vissajjetvā asitoraganīluppalasadisenāsinā sakesamakuṭaṃ chinditvā ākāse ukkhipitvā devadattiyaṃ pattacīvaraṃ gahetvā sayameva pabbajitvā anupubbena cārikaṃ caramāno anilabalasamuddhutataraṅgabhaṅgaṃ asaṅgaṃ gaṅgaṃ nadiṃ uttaritvā maṇigaṇaraṃsijālavijjotitarājagahaṃ rājagahaṃ nāma nagaraṃ pavisitvā tattha issariyamadamattaṃ janaṃ parihāsento viya ca uddhatavesassa janassa lajjamuppādayamāno viya ca vayakantīhi nāgarajanahadayāni attani bandhanto viya ca dvatiṃsavaramahāpurisalakkhaṇavirājitāya rūpasiriyā sabbajananayanāni vilumpamāno viya ca rūpīpādasañcaro puññasañcayo viya ca pabbato viya ca gamanena nissaṅgo santindriyo santamānaso <a name="M0.0008"></a> yugamattaṃ pekkhamāno <span class="bld">rājagahaṃ</span> piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ bhattaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā <span class="bld">paṇḍavapabbata</span>passe chāyūdakasampanne sucibhūmibhāge paramaramaṇīye pavivitte okāse nisīditvā paṭisaṅkhānabalena missakabhattaṃ paribhuñjitvā paṇḍavagirānusārena bimbisārena magadhamahārājena mahāpurisassa santikaṃ gantvā nāmagottaṃ pucchitvā tena pamuditahadayena ‘‘mama rajjabhāgaṃ gaṇhāhī’’ti rajjena nimantiyamāno – ‘‘alaṃ, mahārāja, na mayhaṃ rajjenattho ahaṃ rajjaṃ pahāya lokahitatthāya padhānamanuyuñjitvā loke vivaṭacchado buddho bhavissāmīti nikkhanto’’ti vatvā tena ca ‘‘buddho hutvā sabbapaṭhamaṃ mama vijitaṃ osareyyāthā’’ti vutto ‘sādhū’ti tassa paṭiññaṃ datvā āḷārañca udakañca upasaṅkamitvā tesaṃ dhammadesanāya sāraṃ avindanto tato pakkamitvā uruvelāyaṃ chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi amataṃ adhigantuṃ asakkonto oḷārikāhārapaṭisevanena sarīraṃ santappesi.</p>
  65. <p class="bodytext">Tadā <a name="P0.0007"></a> pana uruvelāyaṃ <span class="bld">senānigame</span> senānigamakuṭumbikassa dhītā <span class="bld">sujātā</span> nāma dārikā vayappattā ekasmiṃ nigrodharukkhe patthanamakāsi – ‘‘sacāhaṃ samajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, balikammaṃ karissāmī’’ti. Tassā sā patthanā samijjhi. Sā vesākhapuṇṇamadivase ‘‘ajja balikammaṃ karissāmī’’ti pātova pāyāsaṃ anāyāsaṃ paramamadhuraṃ sampaṭipādesi. Bodhisattopi tadaheva katasarīrapaṭijaggano bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova gantvā tasmiṃ nigrodharukkhamūle nisīdi. Atha kho <span class="bld">puṇṇā</span> nāma dāsī tassā dhātī rukkhamūlasodhanatthāya gatā bodhisattaṃ pācīnalokadhātuṃ olokayamānaṃ nisinnaṃ sañjhāppabhānurañjitavarakanakagirisikharasadisasarīrasobhaṃ timiranikaranidhānakaraṃ kamalavanavikasanakaraṃ ghanavivaramupagataṃ divasakaramiva taruvaramupagataṃ munidivasakaramaddasa. Sarīrato cassa nikkhantāhi pabhāhi sakalañca taṃ rukkhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ disvā tassā etadahosi – ‘‘ajja amhākaṃ <a name="V0.0009"></a> devatā rukkhato oruyha sahattheneva baliṃ paṭiggahetukāmā hutvā nisinnā’’ti. Sā vegena gantvā sujātāya etamatthaṃ ārocesi.</p>
  66. <p class="bodytext">Tato <a name="M0.0009"></a> sujātā sañjātasaddhā hutvā sabbālaṅkārena alaṅkaritvā satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ paramamadhurassa madhupāyāsassa pūretvā aparāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā sīsenādāya nigrodharukkhābhimukhī agamāsi. Sā gacchantī dūratova taṃ bodhisattaṃ rukkhadevatamiva sakalaṃ taṃ rukkhaṃ sarīrappabhāya suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā puññasañcayamiva rūpavantaṃ nisinnaṃ disvā pītisomanassajātā sujātā ‘‘rukkhadevatā’’ti saññāya diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatonatā gantvā sīsato taṃ suvaṇṇapātiṃ otāretvā mahāsattassa hatthe ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā – ‘‘yathā mama manoratho nipphanno, evaṃ tumhākampi nipphajjatū’’ti vatvā pakkāmi.</p>
  67. <p class="bodytext">Atha kho bodhisattopi suvaṇṇapātiṃ gahetvā <span class="bld">nerañjarāya</span> nadiyā tīraṃ gantvā <span class="bld">suppatiṭṭhitassa</span> nāma titthassa tīre suvaṇṇapātiṃ ṭhapetvā nhatvā paccuttaritvā ekūnapaññāsapiṇḍe karonto taṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā – ‘‘sacāhaṃ ajja buddho bhavissāmi, ayaṃ suvaṇṇapāti paṭisotaṃ gacchatū’’ti khipi. Sā pāti paṭisotaṃ gantvā <span class="bld">kāḷassa</span> nāma nāgarājassa bhavanaṃ pavisitvā tiṇṇaṃ buddhānaṃ thālakāni ukkhipitvā tesaṃ heṭṭhā aṭṭhāsi.</p>
  68. <p class="bodytext">Mahāsatto tattheva vanasaṇḍe divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye <span class="bld">sotthiyena</span> nāma tiṇahārakena mahāpurisassa ākāraṃ ñatvā dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā bodhimaṇḍamāruyha dakkhiṇadisābhāge aṭṭhāsi. So pana padeso paduminipatte udakabindu viya akampittha. Mahāpuriso – ‘‘ayaṃ padeso mama guṇaṃ dhāretuṃ asamattho’’ti <a name="P0.0008"></a> pacchimadisābhāgamagamāsi. Sopi tatheva kampittha. Puna uttaradisābhāgamagamāsi. Sopi tatheva kampittha. Puna puratthimadisābhāgamagamāsi. Tattha pallaṅkappamāṇaṭṭhānaṃ niccalaṃ ahosi. Mahāpuriso – ‘‘idaṃ ṭhānaṃ kilesaviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti sanniṭṭhānaṃ katvā tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi. Tāni tūlikaggena paricchinnāni viya ahesuṃ. Bodhisatto – ‘‘bodhiṃ apatvāva imaṃ pallaṅkaṃ na bhindissāmī’’ti caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā puratthābhimukho nisīdi.</p>
  69. <p class="bodytext">Taṅkhaṇaññeva <a name="M0.0010"></a> sabbalokābhihāro māro bāhusahassaṃ māpetvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ himagirisikharasadisaṃ <a name="V0.0010"></a> <span class="bld">girimekhalaṃ</span> nāma arivaravāraṇaṃ varavāraṇaṃ abhiruyha navayojanikena dhanuasipharasusarasattisabalenātibahalena mārabalena samparivuto samantā pabbato viya ajjhottharanto mahāsapattaṃ viya mahāsattaṃ samupāgami. Mahāpuriso sūriye dharanteyeva atitumūlaṃ mārabalaṃ vidhamitvā vikasitajayasumanakusumasadisassa cīvarassa upari patamānehi rattapavālaṅkurasadisaruciradassanehi bodhirukkhaṅkurehi pītiyā viya pūjiyamāno eva paṭhamayāme pubbenivāsānussatiñāṇaṃ labhitvā majjhimayāme dibbacakkhuñāṇaṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā vaṭṭavivaṭṭaṃ sammasanto aruṇodaye buddho hutvā –</p>
  70. <p class="gatha1">‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;</p>
  71. <p class="gathalast">Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.</p>
  72. <p class="gatha1">‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;</p>
  73. <p class="gatha2">Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;</p>
  74. <p class="gathalast">Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –</p>
  75. <p class="unindented">Imaṃ <span class="bld">udānaṃ</span> udānetvā sattāhaṃ vimuttisukhapaṭisevanena vītināmetvā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā tāsaṃ kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhamitvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā – ‘‘imasmiṃ vata me pallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdha’’nti cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritānaṃ pāramīnaṃ phalādhigamaṭṭhānaṃ pallaṅkañceva bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">animisacetiyaṃ</span> nāma jātaṃ.</p>
  76. <p class="bodytext">Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antare puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">ratanacaṅkamacetiyaṃ</span> <a name="P0.0009"></a> nāma jātaṃ. Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ nāma māpesuṃ, tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato cettha anantanayasamantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi. Taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">ratanagharacetiyaṃ</span> nāma <a name="M0.0011"></a> jātaṃ. Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami; tatthāpi dhammaṃ vicinantoyeva vimuttisukhañca paṭisaṃvedento <span class="bld">ajapālanigrodhe</span> sattāhaṃ vītināmesi.</p>
  77. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0011"></a> aparaṃ sattāhaṃ <span class="bld">mucalinde</span> nisīdi. Tassa nisinnamattasseva bhagavato sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūrento mahāakālamegho udapādi. Tasmiṃ pana uppanne <span class="bld">mucalindo nāgarājā</span> cintesi – ‘‘ayaṃ mahāmegho satthari mayhaṃ bhavanaṃ paviṭṭhamatte uppanno vāsāgāramassa laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. So sattaratanamayaṃ devavimānasadisaṃ dibbavimānaṃ nimminituṃ samatthopi evaṃ kate – ‘‘na mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṃ karissāmī’’ti atimahantaṃ attabhāvaṃ katvā satthāraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari mahantaṃ phaṇaṃ katvā aṭṭhāsi. Atha bhagavā parikkhepassa antova mahati okāse sabbaratanamaye paccagghapallaṅke upari viniggalantavividhasurabhikusumadāmavitāne vividhasurabhigandhavāsite gandhakuṭiyaṃ viharanto viya vihāsi. Evaṃ bhagavā taṃ sattāhaṃ tattha vītināmetvā tato aparaṃ sattāhaṃ rājāyatane nisīdi. Tatthāpi vimuttisukhapaṭisaṃvediyeva. Ettāvatā sattasattāhāni paripuṇṇāni ahesuṃ. Etthantare bhagavā jhānasukhena phalasukhena ca vītināmesi.</p>
  78. <p class="bodytext">Athassa sattasattāhātikkame – ‘‘mukhaṃ dhovissāmī’’ti cittaṃ uppajji. Sakko devānamindo <span class="bld">agadaharītakaṃ</span> āharitvā adāsi. Athassa sakko <span class="bld">nāgalatā</span>dantakaṭṭhañca mukhadhovanaudakañca adāsi. Tato bhagavā dantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahodakena mukhaṃ dhovitvā <span class="bld">rājāyatanamūle</span> nisīdi. Tasmiṃ samaye catūhi lokapālehi upanīte paccagghe selamaye patte <span class="bld">tapussabhallikānaṃ</span> vāṇijānaṃ manthañca madhupiṇḍikañca paṭiggahetvā paribhuñjitvā paccāgantvā ajapālanigrodharukkhamūle nisīdi. Athassa tattha nisinnamattasseva attanā adhigatassa dhammassa gambhīrabhāvaṃ paccavekkhantassa sabbabuddhānaṃ āciṇṇo – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo’’ti (ma. ni. 2.281; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7) paresaṃ dhammaṃ adesetukāmatākārappatto parivitakko udapādi.</p>
  79. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0012"></a><a name="P0.0010"></a> <span class="bld">brahmā sahampati</span> dasabalassa cetasā cetoparivitakkamaññāya – ‘‘nassati vata, bho, loko, vinassati vata, bho, loko’’ti (saṃ. ni. 1.172; ma. ni. 1.282; mahāva. 8) vācaṃ nicchārento dasasahassacakkavāḷabrahmagaṇaparivuto sakkasuyāmasantusitaparanimmitavasavattīhi anugato āgantvā bhagavato purato pāturahosi. So attano patiṭṭhānatthāya pathaviṃ nimminitvā dakkhiṇaṃ jāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā jalajāmalāvikalakamalamakulasadisaṃ dasanakhasamodhānasamujjalamañjaliṃ sirasmiṃ katvā – ‘‘desetu, bhante<a name="V0.0012"></a>, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti (saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) –</p>
  80. <p class="gatha1">‘‘Pāturahosi magadhesu pubbe, dhammo asuddho samalehi cintito;</p>
  81. <p class="gathalast">Apāpuretaṃ amatassa dvāraṃ, suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ.</p>
  82. <p class="gatha1">‘‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṃ samantato;</p>
  83. <p class="gatha2">Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;</p>
  84. <p class="gathalast">Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ.</p>
  85. <p class="gatha1">‘‘Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma, satthavāha anaṇa vicara loke;</p>
  86. <p class="gathalast">Desassu bhagavā dhammaṃ, aññātāro bhavissantī’’ti. (ma. ni. 1.282; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) –</p>
  87. <p class="unindented">‘‘Nanu tumhehi ‘buddho bodheyyaṃ tiṇṇo tāreyyaṃ mutto moceyya’’’nti –</p>
  88. <p class="gatha1">‘‘Kiṃ <a name="M0.0013"></a> me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;</p>
  89. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tārayissaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2.55) –</p>
  90. <p class="unindented">Patthanaṃ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññubhāvaṃ pattoti ca, ‘‘tumhehi dhamme adesiyamāne ko hi nāma añño dhammaṃ desessati, kimaññaṃ lokassa saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyana’’nti ca evamādīhi anekehi nayehi bhagavantaṃ dhammadesanatthaṃ ayāci. Tena vuttaṃ – ‘‘buddhabhūtassa <a name="P0.0011"></a> pana bhagavato aṭṭhame sattāhe satthā dhammadesanatthāya brahmunā āyācito’’ti.</p>
  91. <p class="bodytext">Idāni ‘‘kadā kattha ca kenāyaṃ, gāthā hi samudīritā’’ti imesaṃ pañhānaṃ vissajjanāya okāso anuppatto. Tattha <span class="bld">kadā vuttā</span>ti? Paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttā. Paṭhamamahāsaṅgīti nāmesā saṅgītikkhandhe (cūḷava. 437) vuttanayeneva veditabbā. <span class="bld">Kattha kena vuttā</span>ti? Bhagavati kira parinibbute rājagahanagare <span class="bld">vebhārapabbatapasse sattapaṇṇiguhādvāre</span> vijitasabbasattunā ajātasattunā magadhamahārājena dhammasaṅgāyanatthaṃ kārite paripuṇṇacandamaṇḍalasaṅkāse <a name="V0.0013"></a> daṭṭhabbasāramaṇḍe maṇḍape dhammāsanagatenāyasmatā <span class="bld">ānandattherena</span> ‘‘brahmā ca lokādhipatī’’ti ayaṃ gāthā vuttāti veditabbā. Ayamettha gāthāsambandho.</p>
  92. <p class="bodytext">Ettāvatā –</p>
  93. <p class="gatha1">‘‘Kadāyaṃ dhammadesanatthaṃ, ajjhiṭṭho brahmunā jino;</p>
  94. <p class="gathalast">Kadā kattha ca kenāyaṃ, gāthā hi samudīritā’’ti. –</p>
  95. <p class="unindented">Ayampi gāthā vuttatthā hoti. Evaṃ iminā sambandhena vuttāya panassā anuttānapadavaṇṇanaṃ karissāma.</p>
  96. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">brahmā</span>ti brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā. Ayaṃ pana <span class="bld">brahma</span>-saddo mahābrahmabrāhmaṇatathāgatamātāpituseṭṭhādīsu dissati. Tathā hi ‘‘dvisahasso brahmā’’tiādīsu (ma. ni. 3.166) mahābrahmāti adhippeto.</p>
  97. <p class="gatha1">‘‘Tamonudo <a name="M0.0014"></a> buddho samantacakkhu, lokantagū sabbabhavātivatto;</p>
  98. <p class="gathalast">Anāsavo sabbadukkhappahīno, saccavhayo brahme upāsito me’’ti. (su. ni. 1139) –</p>
  99. <p class="unindented">Ettha brāhmaṇo. ‘‘Brahmāti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato. ‘‘Brahmāti mātāpitaro pubbācariyāti vuccare’’ti (a. ni. 3.31; 4.63; itivu. 106; jā. 2.20.181) ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti (ma. ni. 1.148; saṃ. ni. 2.21; a. ni. 4.8; 5.11; paṭi. ma. 2.44) ettha seṭṭho adhippeto. Idha pana paṭhamajjhānaṃ paṇītaṃ bhāvetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto kappāyuko mahābrahmā adhippeto (ma. ni. aṭṭha. 1.3). <span class="bld">Ca</span>-saddo sampiṇḍanattho, brahmā ca aññe ca dasasu cakkavāḷasahassesu brahmāno cāti attho, padapūraṇamatto vā. <span class="bld">Lokādhipatī</span>ti ettha <span class="bld">loko</span>ti saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti tayo <a name="P0.0012"></a> lokā. Tesu idha sattaloko adhippeto. Tassa issaro adhipatīti <span class="bld">lokādhipati,</span> lokekadesassāpi adhipati lokādhipatīti vuccati devādhipati narādhipati viya.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Sahampatī</span>ti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā <a name="V0.0014"></a> aparihīnajjhāno jīvitapariyosāne paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukamahābrahmā hutvā nibbatto, tatra pana naṃ ‘‘sahampati brahmā’’ti sañjānanti. ‘‘Sahakapatī’’ti vattabbe anussarāgamaṃ katvā ruḷhīvasena ‘‘sahampatī’’ti vadanti. <span class="bld">Katañjalī</span>ti katañjaliko, añjalipuṭaṃ sirasi katvāti attho. <span class="bld">Anadhivara</span>nti accantavaro adhivaro nāssa atthīti <span class="bld">anadhivaro,</span> na tato adhiko varo atthīti vā anadhivaro, anuttaroti attho, taṃ anadhivaraṃ. <span class="bld">Ayācathā</span>ti ayācittha ajjhesi.</p>
  101. <p class="bodytext">Idāni yassatthāya so bhagavantaṃ ayāci, tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘santīdha sattā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">santī</span>ti saṃvijjanti upalabbhanti, buddhacakkhussa āpāthaṃ āgacchantā atthīti attho. <span class="bld">Idhā</span>ti ayaṃ desāpadese nipāto<a name="M0.0015"></a>. Svāyaṃ katthaci sāsanaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139; dī. ni. 2.214; a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ, yathāha –</p>
  102. <p class="gatha1">‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;</p>
  103. <p class="gathalast">Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369) –</p>
  104. <p class="unindented">Katthaci padapūraṇamattameva hoti. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Katthaci lokaṃ upādāya, yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāyā’’ti (a. ni. 1.170). Idhāpi lokameva upādāya vuttoti veditabbo. Tasmā imasmiṃ sattaloketi attho. <span class="bld">Sattā</span>ti rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattā āsattā laggā lagitāti sattā, sattāti pāṇino vuccanti. Ruḷhīsaddena pana vītarāgesupi ayaṃ vohāro vattatiyeva.</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">Apparajakkhajātikā</span>ti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvā ca teti apparajakkhajātikā, appaṃ rāgādirajameva vā yesaṃ te apparajakkhā, te apparajakkhasabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Tesaṃ apparajakkhajātikānaṃ. ‘‘Sattāna’’nti <a name="P0.0013"></a> vibhattivipariṇāmaṃ katvā – ‘‘desehi dhamma’’nti iminā sambandhaṃ katvā attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Desehī</span>ti āyācanavacanametaṃ, desehi kathehi upadisāti <a name="V0.0015"></a> attho. <span class="bld">Dhamma</span>nti ettha ayaṃ <span class="bld">dhamma</span>-saddo pariyattisamādhipaññāpakatisabhāvasuññatāpuññaāpattiñeyyacatusaccadhammādīsu dissati. Tathā hi – ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ…pe… vedalla’’ntiādīsu (ma. ni. 1.239; a. ni. 4.102) pariyattiyaṃ dissati. ‘‘Evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu samādhimhi.</p>
  106. <p class="gatha1">‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;</p>
  107. <p class="gathalast">Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti. –</p>
  108. <p class="unindented">Ādīsu <a name="M0.0016"></a> (jā. 1.2.147) paññāya. ‘‘Jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’tiādīsu (a. ni. 3.39) pakatiyaṃ. ‘‘Kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā) sabhāve. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) suññatāyaṃ. ‘‘Dhammo suciṇṇo sukhamāvahātī’’tiādīsu (su. ni. 184; theragā. 303; jā. 1.10.102; 1.15.385) puññe. ‘‘Dve aniyatā dhammā’’tiādīsu āpattiyaṃ. ‘‘Sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’tiādīsu (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ñeyye. ‘‘Diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo’’tiādīsu (dī. ni. 1.299; mahāva. 27, 57) catusaccadhamme. Idhāpi catusaccadhamme daṭṭhabbo (ma. ni. aṭṭha. 1.suttanikkhepavaṇṇanā; dha. sa. aṭṭha. cittuppādakaṇḍa 1). <span class="bld">Anukampā</span>ti anukampaṃ anuddayaṃ karohi. <span class="bld">Ima</span>nti pajaṃ niddisanto āha. <span class="bld">Paja</span>nti pajātattā pajā, taṃ pajaṃ, sattanikāyaṃ saṃsāradukkhato mocehīti adhippāyo. Keci pana –</p>
  109. <p class="gatha1">‘‘Bhagavāti lokādhipatī naruttamo,</p>
  110. <p class="gathalast">Katañjalī brahmagaṇehi yācito’’ti. –</p>
  111. <p class="unindented">Paṭhanti. Ettāvatā sabbaso ayaṃ gāthā vuttatthā hoti.</p>
  112. <p class="bodytext">Atha bhagavato taṃ brahmuno sahampatissa āyācanavacanaṃ sutvā aparimitasamayasamuditakaruṇābalassa dasabalassa parahitakaraṇanipuṇamaticārassa sabbasattesu okāsakaraṇamattena mahākaruṇā udapādi. Taṃ pana bhagavato karuṇuppattiṃ dassentehi saṅgītikāle saṅgītikārakehi –</p>
  113. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  114. <p class="gatha1"> ‘‘Sampannavijjācaraṇassa <a name="V0.0016"></a><a name="P0.0014"></a> tādino, jutindharassantimadehadhārino;</p>
  115. <p class="gathalast">Tathāgatassappaṭipuggalassa, uppajji kāruññatā sabbasatte’’ti. –</p>
  116. <p class="unindented">Ayaṃ gāthā ṭhapitā.</p>
  117. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sampannavijjācaraṇassā</span>ti sampannaṃ nāma tividhaṃ paripuṇṇasamaṅgimadhuravasena. Tattha –</p>
  118. <p class="gatha1">‘‘Sampannaṃ <a name="M0.0017"></a> sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;</p>
  119. <p class="gathalast">Paṭivedemi te brahme, na naṃ vāretumussahe’’ti. (jā. 1.14.1) –</p>
  120. <p class="unindented">Idaṃ <span class="bld">paripuṇṇasampannaṃ</span> nāma. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) idaṃ <span class="bld">samaṅgisampannaṃ</span> nāma. ‘‘Imissā, bhante, mahāpathaviyā heṭṭhimatalaṃ sampannaṃ, seyyathāpi khuddamadhuṃ anīlakaṃ, evamassāda’’nti (pārā. 18) idaṃ <span class="bld">madhurasampannaṃ</span> nāma. Idha paripuṇṇasampannampi samaṅgisampannampi yujjati (ma. ni. aṭṭha. 1.64). <span class="bld">Vijjā</span>ti paṭipakkhadhamme vijjhanaṭṭhena viditakaraṇaṭṭhena vinditabbaṭṭhena ca vijjā. Tā pana tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā <span class="bld">bhayabheravasutte</span> (ma. ni. 1.50 ādayo) āgatanayeneva veditabbā, aṭṭha <span class="bld">ambaṭṭhasutte</span> (dī. ni. 1.278 ādayo). Tatra hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. <span class="bld">Caraṇa</span>nti sīlasaṃvaro indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ āraddhavīriyatā upaṭṭhitassatitā paññāsampannatā cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā ‘‘caraṇa’’nti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) sabbaṃ <span class="bld">majjhimapaṇṇāsake</span> vuttanayeneva veditabbaṃ. Vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇāni, sampannāni paripuṇṇāni vijjācaraṇāni yassa soyaṃ sampannavijjācaraṇo, vijjācaraṇehi sampanno samaṅgībhūto, samannāgatoti vā sampannavijjācaraṇo. Ubhayathāpi attho yujjateva, tassa sampannavijjācaraṇassa (pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā).</p>
  121. <p class="bodytext"><span class="bld">Tādino</span>ti ‘‘iṭṭhepi tādī aniṭṭhepi tādī’’tiādinā nayena <span class="bld">mahāniddese</span> (mahāni. 38, 192) āgatatādilakkhaṇena tādino, iṭṭhāniṭṭhādīsu avikārassa tādisassāti attho. <span class="bld">Jutindharassā</span>ti <a name="V0.0017"></a><a name="P0.0015"></a> jutimato, yugandhare saradasamaye samuditadivasakarātirekatarasassirikasarīrajutivisaradharassāti attho. ‘‘Paññāpajjotadharassā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Vuttañhetaṃ –</p>
  122. <p class="gatha1">‘‘Cattāro <a name="M0.0018"></a> loke pajjotā, pañcamettha na vijjati;</p>
  123. <p class="gathalast">Divā tapati ādicco, rattimābhāti candimā.</p>
  124. <p class="gatha1">‘‘Atha aggi divārattiṃ, tattha tattha pabhāsati;</p>
  125. <p class="gathalast">Sambuddho tapataṃ seṭṭho, esā ābhā anuttarā’’ti. (saṃ. ni. 1.26, 85);</p>
  126. <p class="bodytext">Tasmā ubhayathāpi sarīrapaññājutivisaradharassāti attho. <span class="bld">Antimadehadhārino</span>ti sabbapacchimasarīradhārino, apunabbhavassāti attho.</p>
  127. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathāgatassā</span>ti ettha aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Katamehi aṭṭhahi? Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.</p>
  128. <p class="bodytext">Kathaṃ bhagavā <span class="bld">tathā āgatoti tathāgato</span>? Yathā yena abhinīhārena dānapāramiṃ pūretvā sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettupekkhāpāramiṃ pūretvā imā dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ jīvitapariccāgaṃ dhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā yathā vipassiādayo sammāsambuddhā āgatā, tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato. Yathāha –</p>
  129. <p class="gatha1">‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo, sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;</p>
  130. <p class="gathalast">Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato, tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.</p>
  131. <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">tathā gatoti tathāgato?</span> Yathā sampatijātā vipassiādayo samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukhā sattapadavītihārena gatā, tathā amhākampi bhagavā gatoti tathāgato. Yathāha –</p>
  132. <p class="gatha1">‘‘Muhuttajātova <a name="M0.0019"></a><a name="V0.0018"></a><a name="P0.0016"></a> gavampatī yathā, samehi pādehi phusī vasundharaṃ;</p>
  133. <p class="gathalast">So vikkamī sattapadāni gotamo, setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.</p>
  134. <p class="gatha1">‘‘Gantvāna so sattapadāni gotamo, disā vilokesi samā samantato;</p>
  135. <p class="gathalast">Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayī, sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.</p>
  136. <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?</span> Sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca tathaṃ avitathaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anubuddhoti tathāgato.</p>
  137. <p class="gatha1">‘‘Sabbesaṃ pana dhammānaṃ, sakasāmaññalakkhaṇaṃ;</p>
  138. <p class="gathalast">Tathamevāgato yasmā, tasmā satthā tathāgato’’ti.</p>
  139. <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato</span>? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Abhisambuddhattho hi ettha gatasaddo.</p>
  140. <p class="gatha1">‘‘Tathanāmāni saccāni, abhisambujjhi nāyako;</p>
  141. <p class="gathalast">Tasmā tathānaṃ saccānaṃ, sambuddhattā tathāgato’’.</p>
  142. <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">tathadassitāya tathāgato</span>? Bhagavā hi aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhusotaghāṇajivhākāyamanodvāresu āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhammārammaṇaṃ tathāgato sabbākārato jānāti passatīti, evaṃ tathadassitāya tathāgato. Atha vā yaṃ loke tathaṃ, taṃ lokassa tatheva dasseti. Tatopi bhagavā tathāgato. Ettha tathadassiatthe ‘‘tathāgato’’ti padasambhavo veditabbo.</p>
  143. <p class="gatha1">‘‘Tathākārena <a name="M0.0020"></a> yo dhamme, jānāti anupassati;</p>
  144. <p class="gathalast">Tathadassīti sambuddho, tasmā vutto tathāgato’’.</p>
  145. <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="V0.0019"></a><a name="P0.0017"></a> <span class="bld">tathavāditāya tathāgato</span>? Yañca abhisambodhiyā parinibbānassa ca antare pañcacattālīsavassaparimāṇakāle suttādinavaṅgasaṅgahitaṃ bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena, sabbaṃ taṃ ekatulāya tulitaṃ viya tathameva avitathameva hoti. Tenevāha –</p>
  146. <p class="indent">‘‘Yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.</p>
  147. <p class="bodytext">Ettha pana gadaattho hi gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato. Āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tatho aviparīto āgado assāti tathāgato. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā vutto.</p>
  148. <p class="gatha1">‘‘Tathāvādī jino yasmā, tathadhammappakāsako;</p>
  149. <p class="gathalast">Tathāmāgadanañcassa, tasmā buddho tathāgato’’.</p>
  150. <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">tathākāritāya tathāgato?</span> Bhagavā hi yaṃ yaṃ vācaṃ abhāsi, taṃ taṃ eva kāyena karoti, vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā. Tenevāha –</p>
  151. <p class="indent">‘‘Yathā vādī, bhikkhave, tathāgato tathā kārī, yathā kārī tathā vādī…pe… tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23; cūḷani. posālamāṇavapucchāniddesa 83).</p>
  152. <p class="bodytext">Yathā ca vācā gatā, kāyopi tathā gato, yathā kāyo gato, vācāpi tathā gatā. Evaṃ tathākāritāya tathāgato.</p>
  153. <p class="gatha1">‘‘Yathā vācā gatā tassa, tathā kāyo gato yato;</p>
  154. <p class="gathalast">Tathāvāditāya sambuddho, satthā tasmā tathāgato’’.</p>
  155. <p class="bodytext">Kathaṃ <span class="bld">abhibhavanaṭṭhena tathāgato?</span> Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi <a name="V0.0020"></a> vimuttiñāṇadassanenapi, na <a name="M0.0021"></a> tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi, atha kho atulo appameyyo anuttaro. Tenevāha –</p>
  156. <p class="indent">‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 1.23; posālamāṇavapucchāniddesa 83).</p>
  157. <p class="bodytext">Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati, iti sabbalokābhibhavanato aviparīto desanāvilāso ceva <a name="P0.0018"></a> puññussayo ca agado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘tathāgato’’ti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.</p>
  158. <p class="gatha1">‘‘Tatho aviparīto ca, agado yassa satthuno;</p>
  159. <p class="gathalast">Vasavattīti so tena, hoti satthā tathāgato’’.</p>
  160. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭipuggalassā</span>ti paṭipuggalavirahitassa, añño koci ‘‘ahaṃ buddho’’ti evaṃ paṭiññaṃ dātuṃ samattho nāmassa puggalo, natthīti appaṭipuggalo, tassa appaṭipuggalassa. <span class="bld">Uppajjī</span>ti uppanno udapādi. <span class="bld">Kāruññatā</span>ti karuṇāya bhāvo kāruññatā. <span class="bld">Sabbasatte</span>ti niravasesasattapariyādānavacanaṃ, sakale sattanikāyeti attho. Ettāvatā ayampi gāthā vuttatthā hoti.</p>
  161. <p class="bodytext">Atha bhagavā brahmunā dhammadesanatthāya āyācito sattesu kāruññataṃ uppādetvā dhammaṃ desetukāmo mahābrahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –</p>
  162. <p class="gatha1">‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā, ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;</p>
  163. <p class="gathalast">Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti. (ma. ni. 1.283; dī. ni. 2.71; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9);</p>
  164. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0022"></a> kho <span class="bld">brahmā sahampati</span> ‘‘katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā’’ti ñatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi katvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā brahmagaṇaparivuto pakkāmi. Atha satthā tassa brahmuno paṭiññaṃ datvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ <a name="V0.0021"></a> dhammaṃ deseyya’’nti (ma. ni. 1.283; mahāva. 10) cintento – ‘‘āḷāro paṇḍito so imaṃ dhammaṃ khippaṃ ājānissatī’’ti cittaṃ uppādetvā puna olokento tassa sattāhaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā udakassa ca abhidosakālaṅkatabhāvaṃ ñatvā puna – ‘‘kahaṃ nu kho etarahi pañcavaggiyā bhikkhū viharantī’’ti pañcavaggiye āvajjento ‘‘bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye’’ti ñatvā āsāḷhiyaṃ pabhātāya rattiyā kālasseva pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanikaṃ maggaṃ paṭipanno antarāmagge <span class="bld">upakaṃ</span> nāma ājīvakaṃ disvā tassa attano buddhabhāvamāvikatvā taṃdivasameva sāyanhasamaye isipatanamagamāsi. Tattha pañcavaggiyānaṃ attano buddhabhāvaṃ pakāsetvā paññattavarabuddhāsanagato pañcavaggiye bhikkhū āmantetvā <span class="bld">dhammacakkappavattanasuttantaṃ</span> (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13 ādayo; paṭi. ma. 2.30) desesi.</p>
  165. <p class="bodytext">Tesu <a name="P0.0019"></a> aññāsikoṇḍaññatthero desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā suttapariyosāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Satthā tattheva vassaṃ upagantvā punadivase vappattheraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi. Eteneva upāyena sabbe te sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā puna pañcamiyaṃ pakkhassa pañcapi te there sannipātetvā <span class="bld">anattalakkhaṇasuttantaṃ</span> (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 20 ādayo) desesi, desanāpariyosāne pañcapi therā arahatte patiṭṭhahiṃsu.</p>
  166. <p class="bodytext">Atha satthā tattheva <span class="bld">yasassa</span> kulaputtassa upanissayaṃ disvā gehaṃ pahāya nikkhantaṃ disvā – ‘‘ehi yasā’’ti (mahāva. 26) pakkositvā tasmiññeva rattibhāge sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā punadivase arahatte ca patiṭṭhāpetvā aparepi tassa sahāyake <span class="bld">catupaṇṇāsajane</span> ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā arahatte patiṭṭhāpesi. Evaṃ loke ekasaṭṭhiyā arahantesu jātesu satthā vuṭṭhavasso pavāretvā bhikkhū āmantetvā etadavoca –</p>
  167. <p class="gatha1">‘‘Paratthaṃ <a name="M0.0023"></a> cattano atthaṃ, karontā pathaviṃ imaṃ;</p>
  168. <p class="gathalast">Byāharantā manussānaṃ, dhammaṃ caratha bhikkhavo.</p>
  169. <p class="gatha1">‘‘Viharatha vivittesu, pabbatesu vanesu ca;</p>
  170. <p class="gathalast">Pakāsayantā saddhammaṃ, lokassa satataṃ mama.</p>
  171. <p class="gatha1">‘‘Karontā <a name="V0.0022"></a> dhammadūteyyaṃ, vikhyāpayatha bhikkhavo;</p>
  172. <p class="gathalast">Santi atthāya sattānaṃ, subbatā vacanaṃ mama.</p>
  173. <p class="gatha1">‘‘Sabbaṃ pidahatha dvāraṃ, apāyānamanāsavā;</p>
  174. <p class="gathalast">Saggamokkhassa maggassa, dvāraṃ vivarathāsamā.</p>
  175. <p class="gatha1">‘‘Desanāpaṭipattīhi, karuṇādiguṇālayā;</p>
  176. <p class="gathalast">Buddhiṃ saddhañca lokassa, abhivaḍḍhetha sabbaso.</p>
  177. <p class="gatha1">‘‘Gihīnamupakarontānaṃ, niccamāmisadānato;</p>
  178. <p class="gathalast">Karotha dhammadānena, tesaṃ paccūpakārakaṃ.</p>
  179. <p class="gatha1">‘‘Samussayatha saddhammaṃ, desayantā isiddhajaṃ;</p>
  180. <p class="gathalast">Katakattabbakammantā, paratthaṃ paṭipajjathā’’ti.</p>
  181. <p class="bodytext">Evañca pana vatvā bhagavā te bhikkhū disāsu vissajjetvā sayaṃ uruvelaṃ gacchanto antarāmagge kappāsikavanasaṇḍe <span class="bld">tiṃsa bhaddavaggiyakumāre</span> vinesi. Tesu yo sabbapacchimako, so sotāpanno, sabbaseṭṭho anāgāmī, ekopi arahā vā puthujjano vā nāhosi. Tepi sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā disāsu pesetvā sayaṃ uruvelaṃ gantvā aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā uruvelakassapādayo sahassajaṭilaparivāre <span class="bld">tebhātikajaṭile</span> dametvā ehibhikkhubhāvena pabbājetvā <a name="P0.0020"></a> gayāsīse nisīdāpetvā <span class="bld">ādittapariyāyadesanāya</span> (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) arahatte patiṭṭhāpetvā tena arahantasahassena bhagavā parivuto ‘‘bimbisārassa rañño paṭiññaṃ mocessāmī’’ti rājagahanagarūpacāre laṭṭhivanuyyānaṃ nāma agamāsi. Tato uyyānapālako rañño ārocesi. Rājā – ‘‘satthā āgato’’ti sutvā dvādasanahutehi brāhmaṇagahapatikehi parivuto dasabalaṃ ghanavivaragatamiva divasakaraṃ <a name="M0.0024"></a> vanavivaragataṃ munivaradivasakaraṃ upasaṅkamitvā cakkālaṅkatatalesu jalajāmalāvikalakamalakomalesu dasabalassa pādesu makuṭamaṇijutivisaravijjotinā sirasā nipatitvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ parisāya.</p>
  182. <p class="bodytext">Atha kho tesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho mahāsamaṇo uruvelakassape <a name="V0.0023"></a> brahmacariyaṃ carati, udāhu uruvelakassapo mahāsamaṇe’’ti? Atha kho bhagavā tesaṃ cetoparivitakkamaññāya theraṃ gāthāya ajjhabhāsi –</p>
  183. <p class="gatha1">‘‘Kimeva disvā uruvelavāsi, pahāsi aggiṃ kisakovadāno;</p>
  184. <p class="gathalast">Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃ pahīnaṃ tava aggihutta’’nti. (mahāva. 55);</p>
  185. <p class="bodytext">Thero bhagavato adhippāyaṃ viditvā –</p>
  186. <p class="gatha1">‘‘Rūpe ca sadde ca atho rase ca, kāmitthiyo cābhivadanti yaññā;</p>
  187. <p class="gathalast">Etaṃ malantī upadhīsu ñatvā, tasmā na yiṭṭhe na hute arañji’’nti. (mahāva. 55) –</p>
  188. <p class="unindented">Imaṃ gāthaṃ vatvā attano sāvakabhāvappakāsanatthaṃ tathāgatassa pādesu sirasā nipatitvā – ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā ekatāladvitāla…pe… sattatālappamāṇaṃ vehāsaṃ sattakkhattuṃ abbhuggantvā pāṭihāriyaṃ katvā ākāsato oruyha bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.</p>
  189. <p class="bodytext">Atha kho mahājano tassa taṃ pāṭihāriyaṃ disvā – ‘‘aho mahānubhāvā buddhā nāma, evaṃ thāmagatadiṭṭhiko attānaṃ ‘arahā aha’nti maññamāno uruvelakassapopi diṭṭhijālaṃ bhinditvā tathāgatena damito’’ti dasabalassa guṇakathaṃ kathesi. Taṃ sutvā satthā – ‘‘nāhamidāniyeva imaṃ uruvelakassapaṃ damemi, atītepi esa mayā damitoyevā’’ti āha. Atha kho so mahājano uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ vanditvā sirasi añjaliṃ paggahetvā evamāha – ‘‘bhante, idāni amhehi esa <a name="M0.0025"></a> damito diṭṭho, kathaṃ panesa atīte bhagavatā damito’’ti. Tato satthā tena mahājanena yācito <a name="P0.0021"></a> bhavantarena paṭicchannaṃ <span class="bld">mahānāradakassapajātakaṃ</span> (jā. 2.22.1153) kathetvā cattāri ariyasaccāni pakāsesi. Tato satthu dhammakathaṃ sutvā rājā bimbisāro ekādasanahutehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi, ekanahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi. Rājā saraṇaṃ gantvā svātanāya bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nimantetvā bhagavantaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā pakkāmi.</p>
  190. <p class="bodytext">Punadivase <a name="V0.0024"></a> bhagavā bhikkhusahassaparivuto marugaṇaparivuto viya dasasatanayano devarājā, brahmagaṇaparivuto viya mahābrahmā rājagahaṃ pāvisi. Rājā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhojanapariyosāne bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ, bhante, tīṇi ratanāni vinā vasituṃ na sakkhissāmi, velāya vā avelāya vā bhagavato santikaṃ āgamissāmi, laṭṭhivanaṃ nāma atidūre, idaṃ pana amhākaṃ veḷuvanaṃ nāma uyyānaṃ pavivekakāmānaṃ nātidūraṃ naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ nijjanasambādhaṃ pavivekasukhaṃ chāyūdakasampannaṃ sītalasilātalasamalaṅkataṃ paramaramaṇīyabhūmibhāgaṃ surabhikusumataruvaranirantaraṃ ramaṇīyapāsādahammiyavimānavihāraḍḍhuyogamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ. Idaṃ me, bhante, bhagavā paṭiggaṇhātu navatapanaṅgārasaṅkāsena suvaṇṇabhiṅgārena surabhikusumavāsitaṃ maṇivaṇṇaudakaṃ gahetvā veḷuvanārāmaṃ pariccajanto dasabalassa hatthe udakaṃ pātesi. Tasmiṃ ārāmapaṭiggahaṇe ‘‘buddhasāsanassa mūlāni otiṇṇānī’’ti pītivasaṃ gatā naccantī viya ayaṃ mahāpathavī kampi. Jambudīpe pana ṭhapetvā veḷuvanamahāvihāraṃ aññaṃ pathaviṃ kampetvā gahitasenāsanaṃ nāma natthi. Atha satthā veḷuvanārāmaṃ paṭiggahetvā rañño vihāradānānumodanamakāsi –</p>
  191. <p class="gatha1">‘‘Āvāsadānassa panānisaṃsaṃ, ko nāma vattuṃ, puriso samattho;</p>
  192. <p class="gathalast">Aññatra buddhā pana lokanāthā, yutto mukhānaṃ nahutena cāpi.</p>
  193. <p class="gatha1">‘‘Āyuñca <a name="M0.0026"></a> vaṇṇañca sukhaṃ balañca, varaṃ pasatthaṃ paṭibhānameva;</p>
  194. <p class="gathalast">Dadāti nāmāti pavuccate so, yo deti saṅghassa naro vihāraṃ.</p>
  195. <p class="gatha1">‘‘Dātā nivāsassa nivāraṇassa, sītādino jīvitupaddavassa;</p>
  196. <p class="gathalast">Pāleti āyuṃ pana tassa yasmā, āyuppado hoti tamāhu santo.</p>
  197. <p class="gatha1">‘‘Accuṇhasīte <a name="P0.0022"></a> vasato nivāse, balañca vaṇṇo paṭibhā na hoti;</p>
  198. <p class="gathalast">Tasmā hi so deti vihāradātā, balañca vaṇṇaṃ paṭibhānameva.</p>
  199. <p class="gatha1">‘‘Dukkhassa sītuṇhasarīsapā ca, vātātapādippabhavassa loke;</p>
  200. <p class="gathalast">Nivāraṇā nekavidhassa niccaṃ, sukhappado hoti vihāradātā.</p>
  201. <p class="gatha1">‘‘Sītuṇhavātātapaḍaṃsavuṭṭhi<a name="V0.0025"></a>, sarīsapāvāḷamigādidukkhaṃ;</p>
  202. <p class="gathalast">Yasmā nivāreti vihāradātā, tasmā sukhaṃ vindati so parattha.</p>
  203. <p class="gatha1">‘‘Pasannacitto bhavabhogahetuṃ, manobhirāmaṃ mudito vihāraṃ;</p>
  204. <p class="gathalast">Yo deti sīlādiguṇoditānaṃ, sabbaṃ dado nāma pavuccate so.</p>
  205. <p class="gatha1">‘‘Pahāya maccheramalaṃ salobhaṃ, guṇālayānaṃ nilayaṃ dadāti;</p>
  206. <p class="gathalast">Khittova so tattha parehi sagge, yathābhataṃ jāyati vītasoko.</p>
  207. <p class="gatha1">‘‘Vare <a name="M0.0027"></a> cārurūpe vihāre uḷāre, naro kāraye vāsaye tattha bhikkhū;</p>
  208. <p class="gathalast">Dadeyyannapānañca vatthañca nesaṃ, pasannena cittena sakkacca niccaṃ.</p>
  209. <p class="gatha1">‘‘Tasmā mahārāja bhavesu bhoge, manorame paccanubhuyya bhiyyo;</p>
  210. <p class="gathalast">Vihāradānassa phalena santaṃ, sukhaṃ asokaṃ adhigaccha pacchā’’ti.</p>
  211. <p class="bodytext">Iccevaṃ munirājā nararājassa bimbisārassa vihāradānānumodanaṃ katvā uṭṭhāyāsanā bhikkhusaṅghaparivuto paramadassanīyāya attano sarīrappabhāya suvaṇṇarasasekapiñcharāni viya nagaravanavimānādīni kurumāno anopamāya buddhalīḷāya anantāya buddhasiriyā veḷuvanamahāvihārameva pāvisīti.</p>
  212. <p class="gatha1">‘‘Akīḷane veḷuvane vihāre, tathāgato tattha manobhirāme;</p>
  213. <p class="gathalast">Nānāvihārena vihāsi dhīro, veneyyakānaṃ samudikkhamāno’’.</p>
  214. <p class="bodytext">Athevaṃ <a name="P0.0023"></a> bhagavati tasmiṃ viharante <span class="bld">suddhodana</span>mahārājā ‘‘putto me chabbassāni dukkarakārikaṃ katvā paramābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko rājagahaṃ patvā veḷuvanamahāvihāre viharatī’’ti sutvā aññataraṃ mahāmaccaṃ āmantesi – ‘‘ehi, bhaṇe, purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā mama vacanena ‘pitā vo suddhodanamahārājā taṃ daṭṭhukāmo’ti vatvā puttaṃ me gaṇhitvā ehī’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti rañño paṭissuṇitvā purisasahassaparivāro saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā dhammadesanavelāya vihāraṃ pāvisi. So ‘‘tiṭṭhatu tāva raññā pahitasāsana’’nti parisapariyante ṭhito satthu dhammadesanaṃ sutvā yathāṭhitova saddhiṃ purisasahassena <a name="V0.0026"></a> arahattaṃ patvā pabbajjaṃ yāci. Bhagavā – ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te sabbe taṅkhaṇaññeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ākappasampannā hutvā bhagavantaṃ parivāresuṃ. Rājā ‘‘neva <a name="M0.0028"></a> gato āgacchati, na ca sāsanaṃ suyyatī’’ti cintetvā teneva nīhārena navakkhattuṃ amacce pesesi. Tesu navasu purisasahassesu ekopi rañño nārocesi, na sāsanaṃ vā pahiṇi. Sabbe arahattaṃ patvāva pabbajiṃsu.</p>
  215. <p class="bodytext">Atha rājā cintesi – ‘‘ko nu kho mama vacanaṃ karissatī’’ti sabbarājabalaṃ olokento <span class="bld">udāyiṃ</span> addasa. So kira rañño sabbatthasādhako amacco abbhantariko ativissāsiko bodhisattena saddhiṃ ekadivaseyeva jāto sahapaṃsukīḷito sahāyo. Atha naṃ rājā āmantesi – ‘‘tāta udāyi, ahaṃ mama puttaṃ daṭṭhukāmo navapurisasahassāni pesesiṃ, ekapurisopi āgantvā sāsanamattampi ārocetā natthi, dujjāno kho pana me jīvitantarāyo, ahaṃ jīvamānova puttaṃ daṭṭhumicchāmi. Sakkhissasi me puttaṃ dassetu’’nti? So ‘‘sakkhissāmi, deva, sace pabbajituṃ labhissāmī’’ti āha. ‘‘Tāta, tvaṃ pabbajitvā vā apabbajitvā vā mayhaṃ puttaṃ dassehī’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti rañño sāsanaṃ ādāya rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanaṃ sutvā saddhiṃ purisasahassena arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāya phaggunīpuṇṇamāsiyaṃ cintesi – ‘‘atikkanto hemanto, vasantasamayo anuppatto, supupphitā vanasaṇḍā, paṭipajjanakkhamo maggo, kālo dasabalassa ñātisaṅgahaṃ kātu’’nti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā saṭṭhimattāhi gāthāhi bhagavato kulanagaraṃ gamanatthāya gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi –</p>
  216. <p class="gatha1">‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;</p>
  217. <p class="gathalast">Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  218. <p class="gatha1">‘‘Dumā <a name="M0.0029"></a> vicittā suvirājamānā, rattaṅkureheva ca pallavehi;</p>
  219. <p class="gathalast">Ratanujjalamaṇḍapasannibhāsā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  220. <p class="gatha1">‘‘Supupphitaggā kusumehi bhūsitā, manuññabhūtā sucisādhugandhā;</p>
  221. <p class="gathalast">Rukkhā virocanti ubhosu passesu, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  222. <p class="gatha1">‘‘Phalehinekehi samiddhibhūtā, vicittarukkhā ubhatovakāse;</p>
  223. <p class="gathalast">Khuddaṃ pipāsampi vinodayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  224. <p class="gatha1">‘‘Vicittamālā <a name="V0.0027"></a> sucipallavehi, susajjitā morakalāpasannibhā;</p>
  225. <p class="gathalast">Rukkhā virocanti ubhosu passesu, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  226. <p class="gatha1">‘‘Virocamānā phalapallavehi, susajjitā vāsanivāsabhūtā;</p>
  227. <p class="gathalast">Tosenti addhānakilantasatte, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  228. <p class="gatha1">‘‘Suphullitaggā vanagumbanissitā, latā anekā suvirājamānā;</p>
  229. <p class="gathalast">Tosenti satte maṇimaṇḍapāva, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  230. <p class="gatha1">‘‘Latā anekā dumanissitāva, piyehi saddhiṃ sahitā vadhūva;</p>
  231. <p class="gathalast">Palobhayantī hi sugandhagandhā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  232. <p class="gatha1">‘‘Vicittanīlādimanuññavaṇṇā<a name="M0.0030"></a>, dijā samantā abhikūjamānā;</p>
  233. <p class="gathalast">Tosenti mañjussaratā ratīhi, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  234. <p class="gatha1">‘‘Migā ca nānā suvirājamānā, uttuṅgakaṇṇā ca manuññanettā;</p>
  235. <p class="gathalast">Disā samantā mabhidhāvayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  236. <p class="gatha1">‘‘Manuññabhūtā ca mahī samantā, virājamānā haritāva saddalā;</p>
  237. <p class="gathalast">Supupphirukkhā moḷinivalaṅkatā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  238. <p class="gatha1">‘‘Susajjitā muttamayāva vālukā, susaṇṭhitā cārusuphassadātā;</p>
  239. <p class="gathalast">Virocayanteva disā samantā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  240. <p class="gatha1">‘‘Samaṃ suphassaṃ sucibhūmibhāgaṃ, manuññapupphodayagandhavāsitaṃ;</p>
  241. <p class="gathalast">Virājamānaṃ sucimañca sobhaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  242. <p class="gatha1">‘‘Susajjitaṃ nandanakānanaṃva, vicittanānādumasaṇḍamaṇḍitaṃ;</p>
  243. <p class="gathalast">Sugandhabhūtaṃ pavanaṃ surammaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  244. <p class="gatha1">‘‘Sarā vicittā vividhā manoramā, susajjitā paṅkajapuṇḍarīkā;</p>
  245. <p class="gathalast">Pasannasītodakacārupuṇṇā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  246. <p class="gatha1">‘‘Suphullanānāvidhapaṅkajehi<a name="M0.0031"></a><a name="V0.0028"></a>, virājamānā sucigandhagandhā;</p>
  247. <p class="gathalast">Pamodayanteva narāmarānaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  248. <p class="gatha1">‘‘Suphullapaṅkeruhasannisinnā, dijā samantā mabhinādayantā;</p>
  249. <p class="gathalast">Modanti bhariyāhi samaṅgino te, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  250. <p class="gatha1">‘‘Suphullapupphehi rajaṃ gahetvā, alī vidhāvanti vikūjamānā;</p>
  251. <p class="gathalast">Madhumhi gandho vidisaṃ pavāyati, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  252. <p class="gatha1">‘‘Abhinnanādā madavāraṇā ca, girīhi dhāvanti ca vāridhārā;</p>
  253. <p class="gathalast">Savanti najjo suvirājitāva samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  254. <p class="gatha1">‘‘Girī samantāva padissamānā, mayūragīvā iva nīlavaṇṇā;</p>
  255. <p class="gathalast">Disā rajindāva virocayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  256. <p class="gatha1">‘‘Mayūrasaṅghā girimuddhanasmiṃ, naccanti nārīhi samaṅgibhūtā;</p>
  257. <p class="gathalast">Kūjanti nānāmadhurassarehi, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  258. <p class="gatha1">‘‘Suvādikā nekadijā manuññā, vicittapattehi virājamānā;</p>
  259. <p class="gathalast">Girimhi ṭhatvā abhinādayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  260. <p class="gatha1">‘‘Suphullapupphākaramābhikiṇṇā<a name="M0.0032"></a>, sugandhanānādalalaṅkatā ca;</p>
  261. <p class="gathalast">Girī virocanti disā samantā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  262. <p class="gatha1">‘‘Jalāsayā nekasugandhagandhā, surindauyyānajalāsayāva;</p>
  263. <p class="gathalast">Savanti najjo suvirājamānā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  264. <p class="gatha1">‘‘Vicittatitthehi alaṅkatā ca, manuññanānāmigapakkhipāsā;</p>
  265. <p class="gathalast">Najjo virocanti susandamānā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  266. <p class="gatha1">‘‘Ubhosu passesu jalāsayesu, supupphitā cārusugandharukkhā;</p>
  267. <p class="gathalast">Vibhūsitaggā surasundarī ca, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  268. <p class="gatha1">‘‘Sugandhanānādumajālakiṇṇaṃ<a name="V0.0029"></a>, vanaṃ vicittaṃ suranandanaṃva;</p>
  269. <p class="gathalast">Manobhirāmaṃ satataṃ gatīnaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  270. <p class="gatha1">‘‘Sampannanānāsuciannapānā, sabyañjanā sādurasena yuttā;</p>
  271. <p class="gathalast">Pathesu gāme sulabhā manuññā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  272. <p class="gatha1">‘‘Virājitā āsi mahī samantā, vicittavaṇṇā kusumāsanassa;</p>
  273. <p class="gathalast">Rattindagopehi alaṅkatāva samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  274. <p class="gatha1">‘‘Visuddhasaddhādiguṇehi <a name="M0.0033"></a> yuttā, sambuddharājaṃ abhipatthayantā;</p>
  275. <p class="gathalast">Bahūhi tattheva janā samantā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  276. <p class="gatha1">‘‘Vicitraārāmasupokkharañño, vicitranānāpadumehi channā;</p>
  277. <p class="gathalast">Bhisehi khīraṃva rasaṃ pavāyati, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  278. <p class="gatha1">‘‘Vicitranīlacchadanenalaṅkatā, manuññarukkhā ubhatovakāse;</p>
  279. <p class="gathalast">Samuggatā sattasamūhabhūtā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  280. <p class="gatha1">‘‘Vicitranīlabbhamivāyataṃ vanaṃ, surindaloke iva nandanaṃ vanaṃ;</p>
  281. <p class="gathalast">Sabbotukaṃ sādhusugandhapupphaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  282. <p class="gatha1">‘‘Subhañjasaṃ yojanayojanesu, subhikkhagāmā sulabhā manuññā;</p>
  283. <p class="gathalast">Janābhikiṇṇā sulabhannapānā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  284. <p class="gatha1">‘‘Pahūtachāyūdakarammabhūtā, nivāsinaṃ sabbasukhappadātā;</p>
  285. <p class="gathalast">Visālasālā ca sabhā ca bahū, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  286. <p class="gatha1">‘‘Vicittanānādumasaṇḍamaṇḍitā, manuññauyyānasupokkharañño;</p>
  287. <p class="gathalast">Sumāpitā sādhusugandhagandhā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  288. <p class="gatha1">‘‘Vāto <a name="M0.0034"></a> mudūsītalasādhurūpo, nabhā ca abbhā vigatā samantā;</p>
  289. <p class="gathalast">Disā ca sabbāva virocayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  290. <p class="gatha1">‘‘Pathe <a name="V0.0030"></a> rajonuggamanatthameva, rattiṃ pavassanti ca mandavuṭṭhī;</p>
  291. <p class="gathalast">Nabhe ca sūro mudukova tāpo, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  292. <p class="gatha1">‘‘Madappabāhā madahatthisaṅghā, kareṇusaṅghehi sukīḷayanti;</p>
  293. <p class="gathalast">Disā vidhāvanti ca gajjayantā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  294. <p class="gatha1">‘‘Vanaṃ sunīlaṃ abhidassanīyaṃ, nīlabbhakūṭaṃ iva rammabhūtaṃ;</p>
  295. <p class="gathalast">Vilokitānaṃ ativimhanīyaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  296. <p class="gatha1">‘‘Visuddhamabbhaṃ gaganaṃ surammaṃ, maṇimayehi samalaṅkatāva;</p>
  297. <p class="gathalast">Disā ca sabbā atirocayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  298. <p class="gatha1">‘‘Gandhabbavijjādharakinnarā ca, sugītiyantā madhurassarena;</p>
  299. <p class="gathalast">Caranti tasmiṃ pavane suramme, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  300. <p class="gatha1">‘‘Kilesasaṅghassa bhitāsakehi, tapassisaṅghehi nisevitaṃ vanaṃ;</p>
  301. <p class="gathalast">Vihāraārāmasamiddhibhūtaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  302. <p class="gatha1">‘‘Samiddhinānāphalino <a name="M0.0035"></a> vanantā, anākulā niccamanobhirammā;</p>
  303. <p class="gathalast">Samādhipītiṃ abhivaḍḍhayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  304. <p class="gatha1">‘‘Nisevitaṃ nekadijehi niccaṃ, gāmena gāmaṃ satataṃ vasantā;</p>
  305. <p class="gathalast">Pure pure gāmavarā ca santi, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  306. <p class="gatha1">‘‘Vatthannapānaṃ sayanāsanañca, gandhañca mālañca vilepanañca;</p>
  307. <p class="gathalast">Tahiṃ samiddhā janatā bahū ca, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  308. <p class="gatha1">‘‘Puññiddhiyā sabbayasaggapattā, janā ca tasmiṃ sukhitā samiddhā;</p>
  309. <p class="gathalast">Pahūtabhogā vividhā vasanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  310. <p class="gatha1">‘‘Nabhe ca abbhā suvisuddhavaṇṇā, disā ca cando suvirājitova;</p>
  311. <p class="gathalast">Rattiñca vāto mudusītalo ca, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  312. <p class="gatha1">‘‘Canduggame <a name="V0.0031"></a> sabbajanā pahaṭṭhā, sakaṅgaṇe citrakathā vadantā;</p>
  313. <p class="gathalast">Piyehi saddhiṃ abhimodayanti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  314. <p class="gatha1">‘‘Candassa raṃsīhi nabhaṃ viroci, mahī ca saṃsuddhamanuññavaṇṇā;</p>
  315. <p class="gathalast">Disā ca sabbā parisuddharūpā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  316. <p class="gatha1">‘‘Dūre <a name="M0.0036"></a> ca disvā varacandaraṃsiṃ, pupphiṃsu pupphāni mahītalasmiṃ;</p>
  317. <p class="gathalast">Samantato gandhaguṇatthikānaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  318. <p class="gatha1">‘‘Candassa raṃsīhi vilimpitāva, mahī samantā kusumenalaṅkatā;</p>
  319. <p class="gathalast">Viroci sabbaṅgasumālinīva, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  320. <p class="gatha1">‘‘Kucanti hatthīpi madena mattā, vicittapiñchā ca dijā samantā;</p>
  321. <p class="gathalast">Karonti nādaṃ pavane suramme, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  322. <p class="gatha1">‘‘Pathañca sabbaṃ paṭipajjanakkhamaṃ, iddhañca raṭṭhaṃ sadhanaṃ sabhogaṃ;</p>
  323. <p class="gathalast">Sabbatthutaṃ sabbasukhappadānaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  324. <p class="gatha1">‘‘Vanañca sabbaṃ suvicittarūpaṃ, sumāpitaṃ nandanakānanaṃva;</p>
  325. <p class="gathalast">Yatīna pītiṃ satataṃ janeti, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  326. <p class="gatha1">‘‘Alaṅkataṃ devapuraṃva rammaṃ, kapīlavatthuṃ iti nāmadheyyaṃ;</p>
  327. <p class="gathalast">Kulanagaraṃ idha sassirikaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  328. <p class="gatha1">‘‘Manuññaaṭṭālavicittarūpaṃ, suphullapaṅkeruhasaṇḍamaṇḍitaṃ;</p>
  329. <p class="gathalast">Vicittaparikhāhi puraṃ surammaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  330. <p class="gatha1">‘‘Vicittapākārañca <a name="M0.0037"></a> toraṇañca, subhaṅgaṇaṃ devanivāsabhūtaṃ;</p>
  331. <p class="gathalast">Manuññavīthi suralokasannibhaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  332. <p class="gatha1">‘‘Alaṅkatā sākiyarājaputtā, virājamānā varabhūsanehi;</p>
  333. <p class="gathalast">Surindaloke iva devaputtā, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  334. <p class="gatha1">‘‘Suddhodano <a name="V0.0032"></a> munivaraṃ abhidassanāya, amaccaputte dasadhā apesayi;</p>
  335. <p class="gathalast">Balena saddhiṃ mahatā muninda, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  336. <p class="gatha1">‘‘Nevāgataṃ passati neva vācaṃ, sokābhibhūtaṃ naravīraseṭṭhaṃ;</p>
  337. <p class="gathalast">Tosetumicchāmi narādhipattaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  338. <p class="gatha1">‘‘Taṃdassanenabbhutapītirāsi, udikkhamānaṃ dvipadānamindaṃ;</p>
  339. <p class="gathalast">Tosehi taṃ muninda guṇaseṭṭhaṃ, samayo mahāvīra aṅgīrasānaṃ.</p>
  340. <p class="gatha1">‘‘Āsāya kassate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;</p>
  341. <p class="gatha1">Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;</p>
  342. <p class="gathalast">Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.</p>
  343. <p class="gatha1">‘‘Nātisītaṃ <a name="P0.0024"></a> nātiuṇhaṃ, nātidubbhikkhachātakaṃ;</p>
  344. <p class="gathalast">Saddalā haritā bhūmi, esa kālo mahāmunī’’ti.</p>
  345. <p class="bodytext">Atha naṃ satthā – ‘‘kiṃ nu kho, udāyi, gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesī’’ti āha. ‘‘Bhante, tumhākaṃ pitā suddhodanamahārājā daṭṭhukāmo, karotha ñātakānaṃ saṅgaha’’nti āha. ‘‘Sādhu, udāyi, karissāmi ñātisaṅgahaṃ, tena hi bhikkhusaṅghassa ārocehi<a name="M0.0038"></a>, <span class="bld">gamiyavattaṃ</span> pūressantī’’ti āha. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero bhikkhusaṅghassa ārocesi.</p>
  346. <p class="bodytext">Satthā aṅgamagadhavāsīnaṃ kulaputtānaṃ dasahi sahassehi, kapilavatthuvāsīnaṃ dasahi sahassehīti sabbeheva vīsatiyā khīṇāsavabhikkhusahassehi parivuto rājagahā nikkhamitvā divase divase yojanaṃ yojanaṃ gacchanto dvīhi māsehi kapilavatthupuraṃ sampāpuṇi. Sākiyāpi anuppatteyeva bhagavati – ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhaṃ passissāmā’’ti bhagavato vasanaṭṭhānaṃ vīmaṃsamānā ‘‘nigrodhasakkassārāmo ramaṇīyo’’ti sallakkhetvā sabbaṃ paṭijagganavidhiṃ kāretvā gandhapupphahatthā paccuggamanaṃ karontā sabbālaṅkārehi samalaṅkatagattā gandhapupphacuṇṇādīhi pūjayamānā bhagavantaṃ purakkhatvā nigrodhārāmameva agamaṃsu.</p>
  347. <p class="bodytext">Tatra bhagavā vīsatiyā khīṇāsavasahassehi parivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Sākiyā <a name="V0.0033"></a> pana mānajātikā mānatthaddhā, ‘‘siddhatthakumāro amhehi daharataro, amhākaṃ kaniṭṭho bhātā, putto, bhāgineyyo, nattā’’ti cintetvā daharadahare rājakumāre āhaṃsu – ‘‘tumhe vandatha, mayaṃ tumhākaṃ piṭṭhito piṭṭhito nisīdissāmā’’ti. Tesvevaṃ nisinnesu bhagavā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā – ‘‘ime ñātakā attano moghajiṇṇabhāvena na maṃ vandanti, na panete jānanti ‘buddho nāma kīdiso, buddhabalaṃ nāma kīdisa’nti vā, ‘buddho nāma ediso, buddhabalaṃ nāma edisa’nti vā, handāhaṃ attano buddhabalaṃ iddhibalañca dassento pāṭihāriyañca kareyyaṃ, ākāse dasasahassacakkavāḷavitthataṃ sabbaratanamayaṃ caṅkamaṃ māpetvā tattha caṅkamanto mahājanassa ajjhāsayaṃ oloketvā dhammañca deseyya’’nti cintesi. Tena vuttaṃ saṅgītikārakehi bhagavato parivitakkadassanatthaṃ –</p>
  348. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  349. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete jānanti sadevamānusā, buddho ayaṃ kīdisako naruttamo;</p>
  350. <p class="gathalast">Iddhibalaṃ paññābalañca kīdisaṃ, buddhabalaṃ lokahitassa kīdisaṃ.</p>
  351. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  352. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M0.0039"></a><a name="P0.0025"></a> hete jānanti sadevamānusā, buddho ayaṃ edisako naruttamo;</p>
  353. <p class="gathalast">Iddhibalaṃ paññābalañca edisaṃ, buddhabalaṃ lokahitassa edisaṃ.</p>
  354. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  355. <p class="gatha1"> ‘‘Handāhaṃ dassayissāmi, buddhabalamanuttaraṃ;</p>
  356. <p class="gathalast">Caṅkamaṃ māpayissāmi, nabhe ratanamaṇḍita’’nti.</p>
  357. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na hete jānantī</span>ti na hi ete jānanti. <span class="bld">Na</span>-kāro paṭisedhattho. <span class="bld">Hi</span>-kāro kāraṇatthe nipāto. Yasmā panete mama ñātiādayo devamanussā mayā buddhabale ca iddhibale ca anāvikate na jānanti ‘‘ediso buddho, edisaṃ iddhibala’’nti, tasmā ahaṃ mama buddhabalañca iddhibalañca dasseyyanti attho. <span class="bld">Sadevamānusā</span>ti ettha devāti upapattidevā adhippetā. Saha devehīti sadevā. Ke te? Mānusā, sadevā eva mānusā sadevamānusā. Atha vā <span class="bld">devo</span>ti sammutidevo, suddhodano rājā adhippeto. Saha devena raññā suddhodanenāti sadevā. <span class="bld">Mānusā</span>ti ñātimānusā, sadevā sasuddhodanā mānusā sadevamānusā sarājāno vā ete mama ñātimānusā mama balaṃ na vijānantīti attho. Sesadevāpi saṅgahaṃ gacchantiyeva. Sabbepi devā devanaṭṭhena ‘‘devā’’ti vuccanti. Devanaṃ nāma dhātuattho kīḷādi. Atha vā devā ca mānusā ca devamānusā, saha devamānusehi sadevamānusā. Ke te? Lokāti vacanaseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Buddho</span>ti catusaccadhamme buddho anubuddhoti buddho. Yathāha –</p>
  358. <p class="gatha1">‘‘Abhiññeyyaṃ <a name="V0.0034"></a> abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;</p>
  359. <p class="gathalast">Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇā’’ti. (ma. ni. 2.399; su. ni. 563);</p>
  360. <p class="bodytext">Idha pana kattukārake buddhasaddasiddhi daṭṭhabbā. Adhigatavisesehi devamanussehi ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti evaṃ buddhattā ñātattā buddho. Idha kammakārake buddhasaddasiddhi daṭṭhabbā. Buddhamassa atthīti vā buddho, buddhavantoti attho. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. <span class="bld">Kīdisako</span>ti kīdiso kiṃsarikkhako kiṃsadiso kiṃvaṇṇo kiṃsaṇṭhāno dīgho vā rasso vāti attho.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Naruttamo</span>ti <a name="M0.0040"></a> narānaṃ naresu vā uttamo pavaro seṭṭhoti naruttamo. <span class="bld">Iddhibala</span>nti ettha ijjhanaṃ iddhi nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena ca iddhi. Atha vā ijjhanti tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti <a name="P0.0026"></a> iddhi. Sā pana dasavidhā hoti. Yathāha –</p>
  362. <p class="indent">‘‘Iddhiyoti dasa iddhiyo. Katamā dasa? Adhiṭṭhānā iddhi, vikubbanā iddhi, manomayā iddhi, ñāṇavipphārā iddhi, samādhivipphārā iddhi, ariyā iddhi, kammavipākajā iddhi, puññavato iddhi, vijjāmayā iddhi, tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti (paṭi. ma. 3.10).</p>
  363. <p class="bodytext">Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – pakatiyā eko bahukaṃ āvajjeti, sataṃ vā sahassaṃ vā āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘bahuko homī’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ vibhajitvā dassitā iddhi adhiṭṭhānavasena nipphannattā <span class="bld">adhiṭṭhānā iddhi</span> nāma. Tassāyamattho – abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya sace sataṃ icchati ‘‘sataṃ homi, sataṃ homī’’ti kāmāvacaraparikammacittehi parikammaṃ katvā puna abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya puna āvajjitvā adhiṭṭhāti, adhiṭṭhānacittena saheva sataṃ hoti. Sahassādīsupi eseva nayo.</p>
  364. <p class="bodytext">Tattha pādakajjhānacittaṃ nimittārammaṇaṃ parikammacittāni satārammaṇāni vā sahassādīsu aññatarārammaṇāni vā, tāni ca kho vaṇṇavasena, no paṇṇattivasena. Adhiṭṭhānacittampi satārammaṇameva, taṃ pana appanācittaṃ viya gotrabhuanantarameva uppajjati rūpāvacaracatutthajhānikaṃ<a name="V0.0035"></a>. So pana pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumāravaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā dasseti. Supaṇṇavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ vā dassetīti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā <span class="bld">vikubbaniddhi</span> nāma.</p>
  365. <p class="bodytext">‘‘Idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriya’’nti (paṭi. ma. 3.14) iminā nayena āgatā iddhi sarīrasseva abbhantare aññassa manomayassa sarīrassa nipphattivasena pavattattā <span class="bld">manomayiddhi</span> nāma.</p>
  366. <p class="bodytext">Ñāṇuppattito pubbe vā pacchā vā taṅkhaṇe vā tena attabhāvena paṭilabhitabbaarahattañāṇānubhāvena nibbatto viseso <a name="M0.0041"></a> <span class="bld">ñāṇavipphāro iddhi</span> nāma. Āyasmato bākulassa ca āyasmato saṃkiccassa ca ñāṇavipphārā iddhi, tesaṃ vatthu cettha kathetabbaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.226).</p>
  367. <p class="bodytext">Samādhito pubbe vā pacchā vā taṅkhaṇe vā samathānubhāvena nibbatto viseso <span class="bld">samādhivipphārā iddhi</span> nāma. Āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhi (udā. 34), āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi (ma. ni. 1.507), āyasmato khāṇukoṇḍaññassa samādhivipphārā iddhi (dha. pa. aṭṭha. 1.khāṇukoṇḍaññattheravatthu), uttarāya upāsikāya samādhivipphārā iddhi (dha. pa. aṭṭha. 2.uttarāupāsikāvatthu; a. ni. aṭṭha. 1.1.262), sāmāvatiyā upāsikāya samādhivipphārā iddhīti (dha. pa. aṭṭha. 1.sāmāvatīvatthu; a. ni. aṭṭha. 1.1.260-261) tesaṃ vatthūnettha kathetabbāni, ganthavitthāradosaparihāratthaṃ pana mayā na vitthāritāni.</p>
  368. <p class="bodytext">Katamā ariyā iddhi? Idha bhikkhu sace ākaṅkhati ‘‘paṭikkūle appaṭikkūlasaññī <a name="P0.0027"></a> vihareyya’’nti appaṭikkūlasaññī tattha viharati, sace ākaṅkhati ‘‘appaṭikkūle paṭikkūlasaññī vihareyya’’nti paṭikkūlasaññī tattha viharati…pe… upekkhako tattha viharati sato sampajānoti (paṭi. ma. 3.17). Ayañhi cetovasippattānaṃ ariyānaṃyeva sambhavato <span class="bld">ariyā iddhi</span> nāma.</p>
  369. <p class="bodytext">Katamā kammavipākajā iddhi? Sabbesaṃ pakkhīnaṃ sabbesaṃ devānaṃ paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ ekaccānañca <a name="V0.0036"></a> vinipātikānaṃ vehāsagamanādikā <span class="bld">kammavipākajā iddhi</span> nāma. Katamā puññavato iddhi? Rājā cakkavattī vehāsaṃ gacchati saddhiṃ caturaṅginiyā senāya. Jaṭilakassa gahapatissa asītihattho suvaṇṇapabbato nibbatti. Ayaṃ <span class="bld">puññavato iddhi</span> nāma. Ghosakassa gahapatino (dha. pa. aṭṭha. 1.kumbhaghosakaseṭṭhivatthu) sattasu ṭhānesu māraṇatthāya upakkame katepi arogabhāvo <span class="bld">puññavato iddhi</span>. Meṇḍakaseṭṭhissa (dha. pa. aṭṭha. 2.meṇḍakaseṭṭhivatthu) aṭṭhakarīsamatte padese sattaratanamayānaṃ meṇḍakānaṃ pātubhāvo <span class="bld">puññavato iddhi</span>.</p>
  370. <p class="bodytext">Katamā vijjāmayā iddhi? Vijjādharā vijjaṃ parijappitvā vehāsaṃ gacchanti, ākāse antalikkhe hatthimpi dassenti…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassentīti (paṭi. ma. 3.18). Ādinayappavattā <span class="bld">vijjāmayā iddhi</span> nāma. Taṃ taṃ kammaṃ katvā nibbatto <a name="M0.0042"></a> viseso ‘sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhī’ti ayaṃ <span class="bld">tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhi</span> nāma. Imissā dasavidhāya iddhiyā balaṃ iddhibalaṃ nāma, idaṃ mayhaṃ iddhibalaṃ na jānantīti attho (visuddhi. 2.375 ādayo).</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññābala</span>nti sabbalokiyalokuttaraguṇavisesadāyakaṃ arahattamaggapaññābalaṃ adhippetaṃ, tampi ete na jānanti. Keci ‘‘channaṃ asādhāraṇañāṇānametaṃ adhivacanaṃ paññābala’’nti vadanti. <span class="bld">Buddhabala</span>nti ettha buddhabalaṃ nāma buddhānubhāvo, dasabalañāṇāni vā. Tattha dasabalañāṇāni nāma ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ, atītānāgatapaccuppannakammavipākajānanañāṇaṃ, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ, anekadhātunānādhātulokajānanañāṇaṃ, nānādhimuttikañāṇaṃ, āsayānusayañāṇaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānesu yathābhūtañāṇaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, cutūpapātañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti imāni dasa. Imesaṃ dasannaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ buddhabalanti. <span class="bld">Edisa</span>nti īdisaṃ, ayameva vā pāṭho.</p>
  372. <p class="bodytext"><span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Aha</span>nti attānaṃ niddisati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yasmā panete mama ñātakā buddhabalaṃ vā buddhaguṇe vā na jānanti, kevalaṃ attano <a name="P0.0028"></a> moghajiṇṇabhāvaṃ nissāya mānavasena sabbalokajeṭṭhaseṭṭhaṃ maṃ na vandanti. Tasmā tesaṃ mānaketu atthi, taṃ bhañjitvā vandanatthaṃ buddhabalaṃ dasseyyanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dassayissāmī</span>ti dasseyyaṃ. ‘‘Dassessāmī’’ti ca pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Buddhabala</span>nti buddhānubhāvaṃ, buddhañāṇavisesaṃ vā. <span class="bld">Anuttara</span>nti niruttaraṃ. <span class="bld">Caṅkama</span>nti caṅkamitabbaṭṭhānaṃ vuccati. <span class="bld">Māpayissāmī</span>ti māpeyyaṃ. ‘‘Caṅkamanaṃ māpessāmī’’ti ca pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Nabhe</span>ti ākāse. <span class="bld">Sabbaratanamaṇḍita</span>nti sabbehi ratijananaṭṭhena ratanehi muttā-maṇi-veḷuriya-saṅkha-silā-pavāḷa-rajata-suvaṇṇa-masāragalla-lohitaṅkehi <a name="V0.0037"></a> dasahi dasahi maṇḍito alaṅkato sabbaratanamaṇḍito, taṃ sabbaratanamaṇḍitaṃ. ‘‘Nabhe ratanamaṇḍita’’nti paṭhanti keci.</p>
  373. <p class="bodytext">Athevaṃ bhagavatā cintitamatte dasasahassacakkavāḷavāsino bhummādayo devā pamuditahadayā sādhukāramadaṃsu. Tamatthaṃ pakāsentehi saṅgītikārakehi –</p>
  374. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  375. <p class="gatha1"> ‘‘Bhummā <a name="M0.0043"></a> mahārājikā tāvatiṃsā, yāmā ca devā tusitā ca nimmitā;</p>
  376. <p class="gathalast">Paranimmitā yepi ca brahmakāyikā, ānanditā vipulamakaṃsu ghosa’’nti. –</p>
  377. <p class="unindented">Ādigāthāyo ṭhapitāti veditabbā.</p>
  378. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhummā</span>ti bhummaṭṭhā, pāsāṇapabbatavanarukkhādīsu ṭhitā. <span class="bld">Mahārājikā</span>ti mahārājapakkhikā. Bhummaṭṭhānaṃ devatānaṃ saddaṃ sutvā ākāsaṭṭhakadevatā, tato abbhavalāhakā devatā, tato uṇhavalāhakā devatā, tato sītavalāhakā devatā, tato vassavalāhakā devatā, tato vātavalāhakā devatā, tato cattāro mahārājāno, tato tāvatiṃsā, tato yāmā, tato tusitā, tato nimmānaratī, tato paranimmitavasavattī, tato brahmakāyikā, tato brahmapurohitā, tato mahābrahmāno, tato parittābhā, tato appamāṇābhā, tato ābhassarā, tato parittasubhā, tato appamāṇasubhā, tato subhakiṇhā, tato vehapphalā, tato avihā, tato atappā, tato sudassā, tato sudassī, tato akaniṭṭhā devatā saddaṃ sutvā mahantaṃ saddaṃ akaṃsu. Asaññino ca arūpāvacarasatte ca ṭhapetvā sotāyatanapavattiṭṭhāne sabbe devamanussanāgādayo pītivasaṃ gatahadayā ukkuṭṭhisaddamakaṃsūti attho. <span class="bld">Ānanditā</span>ti pamuditahadayā, sañjātapītisomanassā hutvāti attho. <span class="bld">Vipula</span>nti puthulaṃ.</p>
  379. <p class="bodytext">Atha satthā cintitasamanantarameva odātakasiṇasamāpattiṃ samāpajjitvā – ‘‘dasasu cakkavāḷasahassesu āloko hotū’’ti <a name="P0.0029"></a> adhiṭṭhāsi. Tena adhiṭṭhānacittena saheva āloko ahosi pathavito paṭṭhāya yāva akaniṭṭhabhavanā. Tena vuttaṃ –</p>
  380. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  381. <p class="gatha1"> ‘‘Obhāsitā ca pathavī sadevakā, puthū ca lokantarikā asaṃvutā;</p>
  382. <p class="gathalast">Tamo ca tibbo vihato tadā ahu, disvāna accherakaṃ pāṭihīra’’nti.</p>
  383. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0038"></a><a name="M0.0044"></a> <span class="bld">obhāsitā</span>ti pakāsitā. <span class="bld">Pathavī</span>ti etthāyaṃ pathavī catubbidhā – kakkhaḷapathavī, sasambhārapathavī, nimittapathavī, sammutipathavīti. Tāsu ‘‘katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādīsu (vibha. 173) vuttā ayaṃ <span class="bld">kakkhaḷapathavī</span> nāma. ‘‘Yo pana bhikkhu pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā’’tiādīsu (pāci. 85) vuttā sasambhārapathavī, ye ca kesādayo vīsati koṭṭhāsā, ayolohādayo ca bāhirā; sāpi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṃ pathavīti <span class="bld">sasambhārapathavī</span> nāma. ‘‘Pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādīsu (dī. ni. 3.360) <span class="bld">nimittapathavī</span> ‘‘ārammaṇapathavī’’tipi vuccati. Pathavīkasiṇajhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena ‘‘pathavīdevo’’ti nāmaṃ labhati. Vuttañhetaṃ – ‘‘āpo ca devā pathavī’’tiādīsu (dī. ni. 2.340) ayaṃ <span class="bld">sammutipathavī,</span> paññattipathavī nāmāti veditabbā. Idha pana sasambhārapathavī adhippetā (ma. ni. aṭṭha. 1.2 pathavīvāravaṇṇanā).</p>
  384. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadevakā</span>ti sadevalokā. ‘‘Sadevatā’’tipi pāṭho atthi ce sundarataraṃ, sadevako manussaloko obhāsitoti attho. <span class="bld">Puthū</span>ti bahū. <span class="bld">Lokantarikā</span>ti asurakāyanarakānametaṃ adhivacanaṃ, tā pana tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekā lokantarikā hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ aññamaññaṃ āhacca ṭhitānaṃ majjhe okāso viya ekeko lokantarikanirayo, parimāṇato aṭṭhayojanasahasso hoti. <span class="bld">Asaṃvutā</span>ti heṭṭhā appatiṭṭhā. <span class="bld">Tamo cā</span>ti andhakāro. <span class="bld">Tibbo</span>ti bahalo ghano. Candimasūriyālokābhāvato niccandhakārova hoti. <span class="bld">Vihato</span>ti viddhasto. <span class="bld">Tadā</span>ti yadā pana bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca pāṭihāriyakaraṇatthaṃ ālokaṃ phari, tadā so tamo tibbo lokantarikāsu ṭhito, vihato viddhasto ahosīti attho.</p>
  385. <p class="bodytext"><span class="bld">Accheraka</span>nti accharāpaharaṇayoggaṃ, vimhayavasena aṅgulīhi paharaṇayogganti attho. <span class="bld">Pāṭihīra</span>nti paṭipakkhaharaṇato pāṭihīraṃ. Paṭiharati sattānaṃ diṭṭhimānopagatāni <a name="P0.0030"></a> cittānīti vā pāṭihīraṃ, appasannānaṃ sattānaṃ pasādaṃ paṭiāharatīti vā pāṭihīraṃ. ‘‘Pāṭihera’’ntipi pāṭho, soyevattho. Ettha ālokavidhānavisesassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Disvāna accherakaṃ</span> <a name="M0.0045"></a> <span class="bld">pāṭihīra</span>nti ettha devā ca manussā ca lokantarikāsu nibbattasattāpi ca taṃ bhagavato pāṭihāriyaṃ disvā paramappītisomanassaṃ agamaṃsūti idaṃ vacanaṃ āharitvā attho daṭṭhabbo, itarathā na pubbena vā paraṃ, na parena vā pubbaṃ yujjati.</p>
  386. <p class="bodytext">Idāni <a name="V0.0039"></a> na kevalaṃ manussalokesuyeva āloko atthi, sabbattha tividhepi saṅkhārasattokāsasaṅkhāte loke ālokoyevāti dassanatthaṃ –</p>
  387. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  388. <p class="gatha1"> ‘‘Sadevagandhabbamanussarakkhase,</p>
  389. <p class="gatha2">Ābhā uḷārā vipulā ajāyatha;</p>
  390. <p class="gatha3">Imasmiṃ loke parasmiñcobhayasmiṃ,</p>
  391. <p class="gathalast">Adho ca uddhaṃ tiriyañca vitthata’’nti. – ayaṃ gāthā vuttā;</p>
  392. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">devā</span>ti sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti sabbepi devā idha saṅgahitā. Devā ca gandhabbā ca manussā ca rakkhasā ca devagandhabbamanussarakkhasā. Saha devagandhabbamanussarakkhasehīti <span class="bld">sadevagandhabbamanussarakkhaso</span>. Ko pana so? Loko, tasmiṃ sadevagandhabbamanussarakkhase loke. <span class="bld">Ābhā</span>ti āloko. <span class="bld">Uḷārā</span>ti etthāyaṃ uḷāra-saddo madhuraseṭṭhavipulādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘uḷārāni khādanīyabhojanīyāni khādanti bhuñjantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhure dissati. ‘‘Uḷārāya kho pana bhavaṃ vacchāyano pasaṃsāya samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Atikkamma devānaṃ devānubhāvaṃ appamāṇo uḷāro obhāso’’tiādīsu (dī. ni. 2.32; ma. ni. 3.201) vipule. Svāyaṃ idha seṭṭhe daṭṭhabbo (dī. ni. aṭṭha. 3.142; vi. va. aṭṭha. 1). <span class="bld">Vipulā</span>ti appamāṇā. <span class="bld">Ajāyathā</span>ti uppajji udapādi pavattittha. <span class="bld">Imasmiṃ loke parasmiñcā</span>ti imasmiṃ manussaloke ca parasmiṃ devaloke cāti attho. <span class="bld">Ubhayasmi</span>nti tadubhayasmiṃ, ajjhattabahiddhādīsu viya daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Adho cā</span>ti avīciādīsu nirayesu. <span class="bld">Uddha</span>nti bhavaggatopi uddhaṃ ajaṭākāsepi. <span class="bld">Tiriyañcā</span>ti tiriyatopi dasasu cakkavāḷasahassesu. <span class="bld">Vitthata</span>nti visaṭaṃ. Andhakāraṃ vidhamitvā vuttappakāraṃ lokañca <a name="P0.0031"></a> padesañca ajjhottharitvā ābhā <a name="M0.0046"></a> pavattitthāti attho. Atha vā <span class="bld">tiriyañca vitthata</span>nti tiriyato vitthataṃ mahantaṃ, appamāṇaṃ padesaṃ ābhā pharitvā aṭṭhāsīti attho.</p>
  393. <p class="bodytext">Atha bhagavā dasasahassacakkavāḷesu ālokapharaṇaṃ katvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya āvajjitvā adhiṭṭhānacittena ākāsamabbhuggantvā tesaṃ ñātīnaṃ sīsesu pādapaṃsuṃ okiramāno viya mahatiyā devamanussaparisāya majjhe yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Taṃ pana pāḷito evaṃ veditabbaṃ (paṭi. ma. 1.116) –</p>
  394. <p class="indent">‘‘Katamaṃ <a name="V0.0040"></a> tathāgatassa yamakapāṭihīre ñāṇaṃ? Idha tathāgato yamakapāṭihīraṃ karoti asādhāraṇaṃ sāvakehi uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati. Heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattati…pe… puratthimakāyato aggikkhandho pavattati, pacchimakāyato udakadhārā pavattati. Pacchimakāyato aggikkhandho pavattati, puratthimakāyato udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇaakkhito aggikkhandho pavattati, vāmaakkhito udakadhārā pavattati. Vāmaakkhito aggikkhandho pavattati, dakkhiṇaakkhito udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇakaṇṇasotato aggikkhandho pavattati, vāmakaṇṇasotato udakadhārā pavattati. Vāmakaṇṇasotato aggikkhandho pavattati, dakkhiṇakaṇṇasotato udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇanāsikāsotato aggikkhandho pavattati, vāmanāsikāsotato udakadhārā pavattati. Vāmanāsikāsotato aggikkhandho pavattati, dakkhiṇanāsikāsotato udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇaaṃsakūṭato aggikkhandho pavattati, vāmaaṃsakūṭato udakadhārā pavattati. Vāmaaṃsakūṭato aggikkhandho pavattati, dakkhiṇaaṃsakūṭato udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇahatthato aggikkhandho pavattati, vāmahatthato udakadhārā pavattati. Vāmahatthato aggikkhandho pavattati, dakkhiṇahatthato udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇapassato aggikkhandho pavattati, vāmapassato udakadhārā pavattati. Vāmapassato <a name="M0.0047"></a> aggikkhandho pavattati, dakkhiṇapassato udakadhārā pavattati…pe… dakkhiṇapādato aggikkhandho pavattati, vāmapādato udakadhārā pavattati. Vāmapādato aggikkhandho pavattati, dakkhiṇapādato udakadhārā pavattati…pe… aṅgulaṅgulehi aggikkhandho pavattati, aṅgulantarikāhi udakadhārā pavattati. Aṅgulantarikāhi aggikkhandho pavattati, aṅgulaṅgulehi udakadhārā pavattati…pe… ekekalomato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattati. Lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattati – channaṃ vaṇṇānaṃ nīlānaṃ pītakānaṃ lohitakānaṃ odātānaṃ mañjiṭṭhānaṃ pabhassarānaṃ.</p>
  395. <p class="indent">‘‘Bhagavā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Bhagavā tiṭṭhati, nimmito caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Bhagavā nisīdati, nimmito caṅkamati vā tiṭṭhati vā seyyaṃ vā kappeti. Bhagavā seyyaṃ kappeti, nimmito caṅkamati vā tiṭṭhati vā nisīdati vā. Nimmito caṅkamati, bhagavā tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Nimmito tiṭṭhati, bhagavā caṅkamati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappeti. Nimmito nisīdati, bhagavā caṅkamati vā <a name="V0.0041"></a> tiṭṭhati vā seyyaṃ vā kappeti. Nimmito seyyaṃ kappeti, bhagavā caṅkamati vā tiṭṭhati vā nisīdati vā, idaṃ tathāgatassa yamakapāṭihīre ñāṇanti veditabbaṃ’’.</p>
  396. <p class="bodytext">Tassa pana bhagavato tejokasiṇasamāpattivasena uparimakāyato aggikkhandho pavattati. Āpokasiṇasamāpattivasena heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattatīti puna udakadhārāya pavattaṭṭhānato aggikkhandho pavattati, aggikkhandhassa pavattaṭṭhānato udakadhārā pavattatīti dassetuṃ, ‘‘heṭṭhimakāyato aggikkhandho pavattati, uparimakāyato udakadhārā pavattatī’’ti vuttanti veditabbā. Eseva nayo sesapadesupi. Aggikkhandho panettha udakadhārāya asammissova ahosi. Tathā udakadhārā aggikkhandhena. Rasmīsu pana dutiyā dutiyā rasmi purimāya purimāya yamakā viya ekakkhaṇe pavattati. Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma <a name="M0.0048"></a> natthi, buddhānaṃ pana bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi ciṇṇavasitāya etā rasmiyo ekakkhaṇe viya pavattanti, tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃyeva. Nīlarasmiatthāya hi bhagavā <a name="P0.0032"></a> nīlakasiṇaṃ samāpajjati. Pītarasmiādīnaṃ atthāya pītakasiṇādīni samāpajjati.</p>
  397. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavato yamakapāṭihīre kayiramāne sakalassāpi dasasahassacakkavāḷassa alaṅkārakaraṇakālo viya ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  398. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  399. <p class="gatha1"> ‘‘Sattuttamo anadhivaro vināyako, satthā ahū devamanussapūjito;</p>
  400. <p class="gathalast">Mahānubhāvo satapuññalakkhaṇo, dassesi accherakaṃ pāṭihīra’’nti.</p>
  401. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sattuttamo</span>ti attano sīlādīhi guṇehi sabbesu sattesu uttamo pavaro seṭṭhoti sattuttamo, sattānaṃ vā uttamo sattuttamo. <span class="bld">Satta</span>nti hi ñāṇassa nāmaṃ, tena dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇasaṅkhātena sattena seṭṭho uttamoti sattuttamo, samānādhikaraṇavasena satto uttamoti vā sattuttamo. Yadi evaṃ ‘‘uttamasatto’’ti vattabbaṃ uttama-saddassa pubbanipātapāṭhato. Na panesa bhedo aniyamato bahulavacanato ca naruttamapurisuttamanaravarādi-saddā viya daṭṭhabbo. Atha vā sattaṃ uttamaṃ yassa so sattuttamo, idhāpi ca uttama-saddassa pubbanipāto bhavati. Uttamasattoti visesanassa pubbanipātapāṭhato ‘‘cittagū paddhagū’’ti ettha viyāti nāyaṃ doso. Ubhayavisesanato vā āhitaggiādipāṭho viya daṭṭhabbo. <span class="bld">Vināyako</span>ti bahūhi vinayanūpāyehi satte vineti dametīti vināyako. <span class="bld">Satthā</span>ti <a name="V0.0042"></a> diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti satthā. <span class="bld">Ahū</span>ti ahosi. <span class="bld">Devamanussapūjito</span>ti dibbehi pañcakāmaguṇehi dibbanti kīḷantīti devā. Manassa ussannattā manussā, devā ca manussā ca devamanussā, devamanussehi <a name="M0.0049"></a> pūjito devamanussapūjito. Pupphādipūjāya ca paccayapūjāya ca pūjito, apacitoti attho. Kasmā pana devamanussānameva gahaṇaṃ kataṃ, nanu bhagavā tiracchānagatehipi āravāḷakāḷāpalāladhanapālapālileyyakanāgādīhi sātāgirāḷavakahemavatasūcilomakharalomayakkhādīhi vinipātagatehipi pūjitoyevāti? Saccamevetaṃ, ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbapuggalaparicchedavasena cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Mahānubhāvo</span>ti mahatā buddhānubhāvena samannāgato. <span class="bld">Satapuññalakkhaṇo</span>ti anantesu cakkavāḷesu sabbe sattā ekekaṃ puññakammaṃ satakkhattuṃ kareyyuṃ ettakehi janehi katakammaṃ bodhisatto sayameva ekako sataguṇaṃ katvā nibbatto. Tasmā ‘‘satapuññalakkhaṇo’’ti vuccati. Keci pana ‘‘satena satena puññakammena nibbattaekekalakkhaṇo’’ti vadanti. ‘‘Evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyā’’ti taṃ aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Dassesī</span>ti <a name="P0.0033"></a> sabbesaṃ devamanussānaṃ ativimhayakaraṃ yamakapāṭihāriyaṃ dassesi.</p>
  402. <p class="bodytext">Atha satthā ākāse pāṭihāriyaṃ katvā mahājanassa cittācāraṃ oloketvā tassa ajjhāsayānukūlaṃ dhammakathaṃ caṅkamanto kathetukāmo ākāse dasasahassacakkavāḷavitthataṃ sabbaratanamayaṃ ratanacaṅkamaṃ māpesi. Tena vuttaṃ –</p>
  403. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  404. <p class="gatha1"> ‘‘So yācito devavarena cakkhumā, atthaṃ samekkhitvā tadā naruttamo;</p>
  405. <p class="gathalast">Caṅkamaṃ māpayi lokanāyako, suniṭṭhitaṃ sabbaratananimmita’’nti.</p>
  406. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">so</span>ti so satthā. <span class="bld">Yācito</span>ti paṭhamameva aṭṭhame sattāhe dhammadesanāya yācitoti attho. <span class="bld">Devavarenā</span>ti sahampatibrahmunā. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti ettha cakkhatīti cakkhu, samavisamaṃ vibhāvayatīti attho. Taṃ pana cakkhu duvidhaṃ – ñāṇacakkhu, maṃsacakkhūti. Tattha ñāṇacakkhu pañcavidhaṃ – buddhacakkhu, dhammacakkhu, samantacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhūti. Tesu <span class="bld">buddhacakkhu</span> nāma āsayānusayañāṇañceva indriyaparopariyattañāṇañca, yaṃ ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokento’’ti (dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) āgataṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span> nāma heṭṭhimā <a name="M0.0050"></a> tayo maggā tīṇi ca phalāni, yaṃ ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (dī. ni. 1.355; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) āgataṃ. <span class="bld">Samantacakkhu</span> nāma sabbaññutaññāṇaṃ<a name="V0.0043"></a>, yaṃ ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (dī. ni. 2.70; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) āgataṃ. <span class="bld">Dibbacakkhu</span> nāma ālokavaḍḍhanena uppannābhiññācittena sampayuttañāṇaṃ, yaṃ ‘‘dibbena cakkhunā visuddhenā’’ti (ma. ni. 1.148, 284, 385, 432; 2.341; 3.82, 261; mahāva. 10) āgataṃ. <span class="bld">Paññācakkhu</span> nāma ‘‘cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1082; mahāva. 15; kathā. 405; paṭi. ma. 2.30) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti āgataṃ.</p>
  407. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṃsacakkhu</span> nāma ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43; 4.60; kathā. 465, 467) ettha pasādamaṃsacakkhu vuttaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.213). Taṃ pana duvidhaṃ – sasambhāracakkhu pasādacakkhūti. Tesu yvāyaṃ akkhikūpake akkhipattakehi parivārito maṃsapiṇḍo yattha catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavo jīvitaṃ bhāvo cakkhupasādo kāyapasādoti <a name="P0.0034"></a> saṅkhepato terasa sambhārā honti. Vitthārato pana sambhavamānāni catusamuṭṭhānāni chattiṃsa jīvitaṃ bhāvo cakkhupasādo kāyapasādoti ime kammasamuṭṭhānā cattāro cāti sasambhārā honti, idaṃ <span class="bld">sasambhāracakkhu</span> nāma. Yaṃ pana setamaṇḍalaparicchinnena kaṇhamaṇḍalena parivārite diṭṭhamaṇḍale sanniviṭṭhaṃ rūpadassanasamatthaṃ pasādamattaṃ, idaṃ <span class="bld">pasādacakkhu</span> nāma. Sabbāni panetāni ekavidhāni aniccato saṅkhatato, duvidhāni sāsavānāsavato lokiyalokuttarato, tividhāni bhūmito upādiṇṇattikato, catubbidhāni ekantaparittaappamāṇāniyatārammaṇato, pañcavidhāni rūpanibbānārūpasabbārammaṇānārammaṇavasena, chabbidhāni honti buddhacakkhādivasena. Iccevametāni vuttappakārāni cakkhūni assa bhagavato santīti bhagavā <span class="bld">cakkhumā</span>ti vuccati. <span class="bld">Atthaṃ samekkhitvā</span>ti caṅkamaṃ māpetvā, dhammadesanānimittaṃ devamanussānaṃ hitatthaṃ upaparikkhitvā upadhāretvāti adhippāyo. <span class="bld">Māpayī</span>ti māpesi. <span class="bld">Lokanāyako</span>ti saggamokkhābhimukhaṃ lokaṃ nayatīti lokanāyako. <span class="bld">Suniṭṭhita</span>nti suṭṭhu niṭṭhitaṃ, pariyositanti attho. <span class="bld">Sabbaratananimmita</span>nti dasavidharatanamayaṃ.</p>
  408. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0051"></a> bhagavato tividhapāṭihāriyasampattidassanatthaṃ –</p>
  409. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  410. <p class="gatha1"> ‘‘Iddhī ca ādesanānusāsanī, tipāṭihīre bhagavā vasī ahu;</p>
  411. <p class="gathalast">Caṅkamaṃ māpayi lokanāyako, suniṭṭhitaṃ sabbaratananimmita’’nti. – vuttaṃ;</p>
  412. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0044"></a> <span class="bld">iddhī</span>ti iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ nāma. Taṃ pana ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotītiādinayappavattaṃ (dī. ni. 1.239; ma. ni. 1.147; paṭi. ma. 3.10). <span class="bld">Ādesanā</span>ti parassa cittācāraṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ, taṃ sāvakānañca buddhānañca satatadhammadesanā. <span class="bld">Anusāsanī</span>ti anusāsanipāṭihāriyaṃ, tassa tassa ajjhāsayānukūlamovādoti attho. Iti etāni tīṇi pāṭihāriyāni. Tattha iddhipāṭihāriyena anusāsanipāṭihāriyaṃ mahāmoggallānassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena anusāsanipāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa, anusāsanipāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satatadhammadesanā. <span class="bld">Tipāṭihīre</span>ti <a name="P0.0035"></a> etesu tīsu pāṭihāriyesūti attho. <span class="bld">Bhagavā</span>ti idaṃ guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –</p>
  413. <p class="gatha1">‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;</p>
  414. <p class="gathalast">Garugāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti. (visuddhi. 1.142; ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā; mahāni. aṭṭha. 50);</p>
  415. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasī</span>ti etasmiṃ tividhepi pāṭihāriye vasippatto, ciṇṇavasīti attho. <span class="bld">Vasiyo</span> nāma pañca vasiyo – āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇasaṅkhātā. Tatra yaṃ yaṃ jhānaṃ yathicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti sīghaṃ āvajjetuṃ samatthatā <span class="bld">āvajjanavasī</span> nāma. Tathā yaṃ yaṃ jhānaṃ yathicchakaṃ…pe… samāpajjati samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti sīghaṃ samāpajjanasamatthatā <span class="bld">samāpajjanavasī</span> nāma. Dīghaṃ kālaṃ ṭhapetuṃ samatthatā <span class="bld">adhiṭṭhānavasī</span> nāma. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā <span class="bld">vuṭṭhānavasī</span> nāma. <span class="bld">Paccavekkhaṇavasī</span> <a name="M0.0052"></a> pana paccavekkhaṇajavanāneva honti tāni āvajjanānantarāneva hutvā uppajjantīti āvajjanavasiyā eva vuttāni. Iti imāsu pañcasu vasīsu ciṇṇavasitā vasī nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tipāṭihīre bhagavā vasī ahū’’ti.</p>
  416. <p class="bodytext">Idāni tassa ratanacaṅkamassa nimmitavidhānassa dassanatthaṃ –</p>
  417. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  418. <p class="gatha1"> ‘‘Dasasahassīlokadhātuyā, sinerupabbatuttame;</p>
  419. <p class="gathalast">Thambheva dassesi paṭipāṭiyā, caṅkame ratanāmaye’’ti. – ādigāthāyo vuttā;</p>
  420. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0045"></a> <span class="bld">dasasahassīlokadhātuyā</span>ti dasasu cakkavāḷasahassesu. <span class="bld">Sinerupabbatuttame</span>ti mahāmerusaṅkhāte seṭṭhapabbate. <span class="bld">Thambhevā</span>ti thambhe viya dasacakkavāḷasahassesu ye sinerupabbatā, te paṭipāṭiyā ṭhite suvaṇṇathambhe viya katvā tesaṃ upari caṅkamaṃ māpetvā dassesīti attho. <span class="bld">Ratanāmaye</span>ti ratanamaye.</p>
  421. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Dasasahassī atikkammā</span>ti ratanacaṅkamaṃ pana bhagavā māpento tassa ekaṃ koṭiṃ sabbapariyantaṃ pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ ekaṃ koṭiṃ pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamitvā ṭhitaṃ katvā māpesi. Tena vuttaṃ –</p>
  422. <p class="gatha1">‘‘Dasasahassī atikkamma, caṅkamaṃ māpayī jino;</p>
  423. <p class="gathalast">Sabbasoṇṇamayā passe, caṅkame ratanāmaye’’ti.</p>
  424. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jino</span>ti kilesārijayanato jino. <span class="bld">Sabbasoṇṇamayā passe</span>ti tassa pana evaṃ nimmitassa caṅkamassa <a name="P0.0036"></a> ubhayapassesu suvaṇṇamayā paramaramaṇīyā mariyādabhūmi ahosi, majjhe maṇimayāti adhippāyo.</p>
  425. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Tulāsaṅghāṭā</span>ti tulāyugaḷā, tā nānāratanamayāti veditabbā. <span class="bld">Anuvaggā</span>ti anurūpā. <span class="bld">Sovaṇṇaphalakatthatā</span>ti sovaṇṇamayehi phalakehi atthatā, tulāsaṅghātānaṃ upari suvaṇṇamayo padaracchadoti attho. <span class="bld">Vedikā sabbasovaṇṇā</span>ti vedikā pana sabbāpi suvaṇṇamayā, yā panesā caṅkamanaparikkhepavedikā, sā ekāva aññehi ratanehi asammissāti attho. <span class="bld">Dubhato passesu nimmitā</span>ti ubhosu passesu nimmitā. <span class="bld">Da</span>-kāro padasandhikaro.</p>
  426. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Maṇimuttāvālukākiṇṇā</span>ti <a name="M0.0053"></a> maṇimuttāmayavālukākiṇṇā. Atha vā maṇayo ca muttā ca vālukā ca maṇimuttāvālukā. Tāhi maṇimuttāvālukāhi ākiṇṇā santhatāti maṇimuttāvālukākiṇṇā. <span class="bld">Nimmito</span>ti iminākārena nimmito kato. <span class="bld">Ratanāmayo</span>ti sabbaratanamayo, caṅkamoti attho. <span class="bld">Obhāseti disā sabbā</span>ti sabbāpi dasa disā obhāseti pakāseti. <span class="bld">Sataraṃsīvā</span>ti sahassaraṃsiādicco viya. <span class="bld">Uggato</span>ti udito. Yathā pana abbhuggato sahassaraṃsi sabbāpi dasa disā obhāseti, evameva esopi sabbaratanamayo caṅkamo obhāsetīti attho.</p>
  427. <p class="gathalast">Idāni <a name="V0.0046"></a> pana niṭṭhite caṅkame tattha bhagavato pavattidassanatthaṃ –</p>
  428. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  429. <p class="gatha1"> ‘‘Tasmiṃ caṅkamane dhīro, dvattiṃsavaralakkhaṇo;</p>
  430. <p class="gathalast">Virocamāno sambuddho, caṅkame caṅkamī jino.</p>
  431. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  432. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;</p>
  433. <p class="gathalast">Caṅkamane okiranti, sabbe devā samāgatā.</p>
  434. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  435. <p class="gatha1"> ‘‘Passanti taṃ devasaṅghā, dasasahassī pamoditā;</p>
  436. <p class="gathalast">Namassamānā nipatanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā’’ti. – gāthāyo vuttā;</p>
  437. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhīro</span>ti dhitiyutto. <span class="bld">Dvattiṃsavaralakkhaṇo</span>ti suppatiṭṭhitapādatalādīhi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgatoti attho. <span class="bld">Dibba</span>nti devaloke bhavaṃ jātaṃ dibbaṃ. <span class="bld">Pārichattaka</span>nti devānaṃ tāvatiṃsānaṃ koviḷārarukkhassa nissandena samantā yojanasataparimāṇo paramadassanīyo pāricchattakarukkho nibbatti. Yasmiṃ pupphite sakalaṃ devanagaraṃ ekasurabhigandhavāsitaṃ hoti, tassa kusumareṇuokiṇṇāni navakanakavimānāni piñjarāni hutvā khāyanti. Imassa pana pāricchattakarukkhassa pupphañca pāricchattakanti vuttaṃ. <span class="bld">Caṅkame okirantī</span>ti tasmiṃ ratanacaṅkame avakiranti, tena vuttappakārena pupphena tasmiṃ caṅkame caṅkamamānaṃ bhagavantaṃ pūjentīti attho. <span class="bld">Sabbe devā</span>ti kāmāvacaradevādayo devā. Tenāha ‘‘passanti <a name="P0.0037"></a> taṃ devasaṅghā’’ti. Taṃ bhagavantaṃ ratanacaṅkamane caṅkamantaṃ sakesu ālayesupi passantīti attho. <span class="bld">Dasasahassī</span>ti bhummatthe paccattavacanaṃ, dasasahassiyaṃ devasaṅghā taṃ passantīti attho. <span class="bld">Pamoditā</span>ti pamuditā. <span class="bld">Nipatantī</span>ti <a name="M0.0054"></a> sannipatanti. <span class="bld">Tuṭṭhahaṭṭhā</span>ti pītivasena tuṭṭhahaṭṭhā. <span class="bld">Pamoditā</span>ti idāni vattabbehi tāvatiṃsādidevehi saddhinti sambandho daṭṭhabbo, itarathā punaruttidosato na muccati. Atha vā pamoditā taṃ bhagavantaṃ passanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā tahiṃ tahiṃ sannipatantīti attho.</p>
  438. <p class="bodytext">Idāni ye passiṃsu ye sannipatiṃsu, te sarūpato dassetuṃ –</p>
  439. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  440. <p class="gatha1"> ‘‘Tāvatiṃsā ca yāmā ca, tusitā cāpi devatā;</p>
  441. <p class="gatha2">Nimmānaratino devā, ye devā vasavattino;</p>
  442. <p class="gathalast">Udaggacittā sumanā, passanti lokanāyakaṃ.</p>
  443. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  444. <p class="gatha1"> ‘‘Sadevagandhabbamanussarakkhasā<a name="V0.0047"></a>, nāgā supaṇṇā atha vāpi kinnarā;</p>
  445. <p class="gathalast">Passanti taṃ lokahitānukampakaṃ, nabheva accuggatacandamaṇḍalaṃ.</p>
  446. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  447. <p class="gatha1"> ‘‘Ābhassarā subhakiṇhā, vehapphalā akaniṭṭhā ca devatā;</p>
  448. <p class="gathalast">Susuddhasukkavatthavasanā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.</p>
  449. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  450. <p class="gatha1"> ‘‘Muñcanti pupphaṃ pana pañcavaṇṇikaṃ, mandāravaṃ candanacuṇṇamissitaṃ;</p>
  451. <p class="gathalast">Bhamenti celāni ca ambare tadā, aho jino lokahitānukampako’’ti. –</p>
  452. <p class="unindented">Imā gāthāyo vuttā.</p>
  453. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">udaggacittā</span>ti pītisomanassavasena udaggacittā. <span class="bld">Sumanā</span>ti udaggacittattā eva sumanā. <span class="bld">Lokahitānukampaka</span>nti lokahitañca lokānukampakañca. Lokahitena vā anukampakaṃ lokahitānukampakaṃ. <span class="bld">Nabheva accuggatacandamaṇḍala</span>nti ettha ākāse abhinavoditaṃ paripuṇṇaṃ sabbopaddavavinimuttaṃ saradasamaye candamaṇḍalaṃ viya buddhasiriyā virocamānaṃ nayanānandakaraṃ passantīti attho.</p>
  454. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhassarā</span>ti ukkaṭṭhaparicchedavasena vuttaṃ. Parittābhaappamāṇābhaābhassarāparittamajjhimapaṇītabhedena dutiyajjhānenābhinibbattā sabbeva gahitāti <a name="M0.0055"></a> veditabbā. <span class="bld">Subhakiṇhā</span>ti idaṃ ukkaṭṭhaparicchedavaseneva vuttaṃ, tasmā parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhāparittādibhedena tatiyajjhānena nibbattā sabbeva gahitāti veditabbā. <span class="bld">Vehapphalā</span>ti vipulā phalāti vehapphalā. Te catutthajjhānanibbattā asaññasattehi ekatalavāsino. Heṭṭhā pana paṭhamajjhānanibbattā brahmakāyikādayo dassitā. Tasmā idha na dassitā. Cakkhusotānamabhāvato asaññasattā ca arūpino ca idha na uddiṭṭhā. <span class="bld">Akaniṭṭhā ca devatā</span>ti idhāpi ukkaṭṭhaparicchedavaseneva vuttaṃ. Tasmā avihātappasudassāsudassiakaniṭṭhasaṅkhātā pañcapi suddhāvāsā gahitāti veditabbā. <span class="bld">Susuddhasukkavatthavasanā</span>ti suṭṭhu suddhāni susuddhāni sukkāni odātāni. Susuddhāni sukkāni vatthāni nivatthāni ceva pārutāni ca yehi <a name="P0.0038"></a> te susuddhasukkavatthavasanā, paridahitaparisuddhapaṇḍaravatthāti attho. ‘‘Susuddhasukkavasanā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Pañjalīkatā</span>ti katapañjalikā kamalamakulasadisaṃ añjaliṃ sirasi katvā tiṭṭhanti.</p>
  455. <p class="bodytext"><span class="bld">Muñcantī</span>ti <a name="V0.0048"></a> okiranti. <span class="bld">Pupphaṃ panā</span>ti kusumaṃ pana. ‘‘Pupphāni vā’’tipi pāṭho, vacanavipariyāso daṭṭhabbo, attho panassa soyeva. <span class="bld">Pañcavaṇṇika</span>nti pañcavaṇṇaṃ – nīlapītalohitodātamañjiṭṭhakavaṇṇavasena pañcavaṇṇaṃ. <span class="bld">Candanacuṇṇamissita</span>nti candanacuṇṇena missitaṃ. <span class="bld">Bhamenti celānī</span>ti bhamayanti vatthāni. <span class="bld">Aho jino lokahitānukampako</span>ti ‘‘aho jino lokahito aho ca lokahitānukampako aho kāruṇiko’’ti evamādīni thutivacanāni uggirantā. Muñcanti pupphaṃ bhamayanti celānīti sambandho.</p>
  456. <p class="bodytext">Idāni tehi payuttāni thutivacanāni dassetuṃ imā gāthāyo vuttā –</p>
  457. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  458. <p class="gatha1"> ‘‘Tuvaṃ satthā ca ketū ca, dhajo yūpo ca pāṇinaṃ;</p>
  459. <p class="gathalast">Parāyano patiṭṭhā ca, dīpo ca dvipaduttamo.</p>
  460. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  461. <p class="gatha1"> ‘‘Dasasahassīlokadhātuyā, devatāyo mahiddhikā;</p>
  462. <p class="gathalast">Parivāretvā namassanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā.</p>
  463. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  464. <p class="gatha1"> ‘‘Devatā devakaññā ca, pasannā tuṭṭhamānasā;</p>
  465. <p class="gathalast">Pañcavaṇṇikapupphehi, pūjayanti narāsabhaṃ.</p>
  466. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  467. <p class="gatha1"> ‘‘Passanti taṃ devasaṅghā, pasannā tuṭṭhamānasā;</p>
  468. <p class="gathalast">Pañcavaṇṇikapupphehi, pūjayanti narāsabhaṃ.</p>
  469. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  470. <p class="gatha1"> ‘‘Aho <a name="M0.0056"></a> acchariyaṃ loke, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;</p>
  471. <p class="gathalast">Na medisaṃ bhūtapubbaṃ, accheraṃ lomahaṃsanaṃ.</p>
  472. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  473. <p class="gatha1"> ‘‘Sakasakamhi bhavane, nisīditvāna devatā;</p>
  474. <p class="gathalast">Hasanti tā mahāhasitaṃ, disvānaccherakaṃ nabhe.</p>
  475. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  476. <p class="gatha1"> ‘‘Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, tiṇapanthanivāsino;</p>
  477. <p class="gathalast">Katañjalī namassanti, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā.</p>
  478. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  479. <p class="gatha1"> ‘‘Yepi dīghāyukā nāgā, puññavanto mahiddhiko;</p>
  480. <p class="gathalast">Pamoditā namassanti, pūjayanti naruttamaṃ.</p>
  481. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  482. <p class="gatha1"> ‘‘Saṅgītiyo <a name="V0.0049"></a> pavattenti, ambare anilañjase;</p>
  483. <p class="gathalast">Cammanaddhāni vādenti, disvānaccherakaṃ nabhe.</p>
  484. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  485. <p class="gatha1"> ‘‘Saṅkhā ca paṇavā ceva, athopi ḍiṇḍimā bahū;</p>
  486. <p class="gathalast">Antalikkhasmiṃ vajjanti, disvānaccherakaṃ nabhe.</p>
  487. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  488. <p class="gatha1"> ‘‘Abbhuto vata no ajja, uppajji lomahaṃsano;</p>
  489. <p class="gathalast">Dhuvamatthasiddhiṃ labhāma, khaṇo no paṭipādito.</p>
  490. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  491. <p class="gatha1"> ‘‘Buddhoti tesaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;</p>
  492. <p class="gathalast">Buddho buddhoti kathayantā, tiṭṭhanti pañjalīkatā.</p>
  493. <p class="hangnum"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
  494. <p class="gatha1"> ‘‘Hiṅkārā sādhukārā ca, ukkuṭṭhi sampahaṃsanaṃ;</p>
  495. <p class="gathalast">Pajā ca vividhā gagane, vattanti pañjalīkatā.</p>
  496. <p class="hangnum"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
  497. <p class="gatha1"> ‘‘Gāyanti seḷenti ca vādayanti ca, bhujāni pothenti ca naccayanti ca;</p>
  498. <p class="gathalast">Muñcanti pupphaṃ pana pañcavaṇṇikaṃ, mandāravaṃ candanacuṇṇamissitaṃ.</p>
  499. <p class="hangnum"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>.</p>
  500. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā tuyhaṃ mahāvīra, pādesu cakkalakkhaṇaṃ;</p>
  501. <p class="gathalast">Dhajavajirapaṭākā, vaḍḍhamānaṅkusācita’’nti.</p>
  502. <p class="bodytext">Tattha idhalokaparalokahitatthaṃ sāsatīti <span class="bld">satthā. Ketū</span>ti ketuno apacitikātabbaṭṭhena ketu viyāti ketu. <span class="bld">Dhajo</span>ti indadhajo samussayaṭṭhena dassanīyaṭṭhena ca tuvaṃ dhajo viyāti dhajoti. Atha <a name="M0.0057"></a> vā yathā hi loke yassa kassaci dhajaṃ disvāva – ‘‘ayaṃ dhajo itthannāmassā’’ti dhajavā dhajīti paññāyati, evameva bhagavā paññānibbānādhigamāya bhagavantaṃ disvāva nibbānādhigamo paññāyati. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘dhajo yūpo cā’’</span>ti. <span class="bld">Kūṭadantasutte</span> vuttānaṃ dānādiāsavakkhayañāṇapariyosānānaṃ sabbayāgānaṃ yajanatthāya samussito yūpo tuvanti attho. <span class="bld">Parāyano</span>ti paṭisaraṇaṃ. <span class="bld">Patiṭṭhā</span>ti yathā mahāpathavī sabbapāṇīnaṃ ādhārabhāvena patiṭṭhā nissayabhūtā, evaṃ tuvampi patiṭṭhābhūtā. <span class="bld">Dīpo cā</span>ti padīpo. Yathā caturaṅge tamasi vattamānānaṃ sattānaṃ āropito padīpo rūpasandassano hoti. Evaṃ avijjandhakāre vattamānānaṃ sattānaṃ paramatthasandassano padīpo tuvanti attho. Atha vā mahāsamudde bhinnanāvānaṃ sattānaṃ samuddadīpo <a name="V0.0050"></a> yathā patiṭṭhā <a name="P0.0039"></a> hoti, evaṃ tuvampi saṃsārasāgare alabbhaneyyapatiṭṭhe osīdantānaṃ pāṇīnaṃ dīpo viyāti dīpoti attho.</p>
  503. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvipaduttamo</span>ti dvipadānaṃ uttamo dvipaduttamo, ettha pana niddhāraṇalakkhaṇassa abhāvato chaṭṭhīsamāsassa paṭisedho natthi, niddhāraṇalakkhaṇāya chaṭṭhiyā samāso paṭisiddho. Sammāsambuddho pana apadānaṃ dvipadānaṃ catuppadānaṃ bahuppadānaṃ rūpīnaṃ arūpīnaṃ saññīnaṃ asaññīnaṃ nevasaññīnāsaññīnaṃ uttamova. Kasmā panidha ‘‘dvipaduttamo’’ti vuttoti ce? Seṭṭhataravasena. Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesupi nuppajjati. Ayaṃ dvipadesuyeva uppajjati. Kataradvipadesūti? Manussesu ceva devesu ca. Manussesu uppajjamāno tisahassimahāsahassilokadhātu vase kattuṃ samattho buddho hutvā nibbattati. Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātu vasavattī mahābrahmā hutvā nibbattati. So tassa kappiyakārako vā ārāmiko vā sampajjati. Iti tatopi seṭṭhataravasena ‘‘dvipaduttamo’’ti vutto.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasasahassilokadhātuyā</span>ti dasasahassisaṅkhātāya lokadhātuyā. <span class="bld">Mahiddhikā</span>ti mahatiyā iddhiyā yuttā, mahānubhāvāti attho. <span class="bld">Parivāretvā</span>ti bhagavantaṃ samantato parikkhipitvā. <span class="bld">Pasannā</span>ti sañjātasaddhā. <span class="bld">Narāsabha</span>nti narapuṅgavaṃ. <span class="bld">Aho acchariya</span>nti ettha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ, accharāyogganti vā acchariyaṃ, ‘‘aho, idaṃ vimhaya’’nti accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. <span class="bld">Abbhuta</span>nti <a name="M0.0058"></a> abhūtapubbaṃ abhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayāvahassādhivacanaṃ. <span class="bld">Lomahaṃsana</span>nti lomānaṃ uddhaggabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Na medisaṃ bhūtapubba</span>nti na mayā īdisaṃ bhūtapubbaṃ, abbhutaṃ diṭṭhanti attho. Diṭṭhanti vacanaṃ āharitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Acchera</span>nti acchariyaṃ.</p>
  505. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakasakamhi bhavane</span>ti attano attano bhavane. <span class="bld">Nisīditvānā</span>ti upavissa. <span class="bld">Devatā</span>ti idaṃ pana vacanaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacananti veditabbaṃ. <span class="bld">Hasantitā</span>ti tā devatā mahāhasitaṃ hasanti, pītivasaṃ gatahadayatāya mihitamattaṃ akatvā aṭṭahāsaṃ hasantīti attho. <span class="bld">Nabhe</span>ti ākāse.</p>
  506. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākāsaṭṭhā</span>ti ākāse vimānādīsu ṭhitā, eseva nayo bhūmaṭṭhesupi. <span class="bld">Tiṇapanthanivāsino</span>ti <a name="P0.0040"></a> tiṇaggesu ceva panthesu ca nivāsino. <span class="bld">Puññavanto</span>ti mahāpuññā. <span class="bld">Mahiddhikā</span>ti mahānubhāvā. <span class="bld">Saṅgītiyo pavattentī</span>ti devanāṭakasaṅgītiyo pavattenti, tathāgataṃ pūjanatthāya payujjantīti attho. <span class="bld">Ambare</span>ti ākāse. <span class="bld">Anilañjase</span>ti anilapathe, ambarassa anekatthattā <a name="V0.0051"></a> ‘‘anilañjase’’ti vuttaṃ, purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Cammanaddhānī</span>ti cammavinaddhāni. Ayameva vā pāṭho, devadundubhiyoti attho. <span class="bld">Vādentī</span>ti vādayanti devatā.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhā</span>ti dhamanasaṅkhā. <span class="bld">Paṇavā</span>ti tanumajjhaturiyavisesā. <span class="bld">Ḍiṇḍimā</span>ti tiṇavākhuddakabheriyo vuccanti. <span class="bld">Vajjantī</span>ti vādayanti. <span class="bld">Abbhuto vata no</span>ti acchariyo vata nu. <span class="bld">Uppajjī</span>ti uppanno. <span class="bld">Lomahaṃsano</span>ti lomahaṃsanakaro. <span class="bld">Dhuva</span>nti yasmā pana abbhuto ayaṃ satthā loke uppanno, tasmā dhuvaṃ avassaṃ atthasiddhiṃ labhāmāti adhippāyo. <span class="bld">Labhāmā</span>ti labhissāma. <span class="bld">Khaṇo</span>ti aṭṭhakkhaṇavirahito navamo khaṇoti attho. <span class="bld">No</span>ti amhākaṃ. <span class="bld">Paṭipādito</span>ti paṭiladdho.</p>
  508. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhoti tesaṃ sutvānā</span>ti buddhoti idaṃ vacanaṃ sutvā tesaṃ devānaṃ pañcavaṇṇā pīti udapādīti attho. <span class="bld">Tāvade</span>ti tasmiṃ kāle. <span class="bld">Hiṅkārā</span>ti hiṅkārasaddā, hiṃhinti yakkhādayo pahaṭṭhakāle karonti. <span class="bld">Sādhukārā</span>ti sādhukārasaddā ca pavattanti. <span class="bld">Ukkuṭṭhī</span>ti ukkuṭṭhisaddo ca unnādasaddo cāti attho. <span class="bld">Pajā</span>ti devādayo adhippetā. Keci ‘‘paṭākā vividhā gagane vattantī’’ti paṭhanti. <span class="bld">Gāyantī</span>ti buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ gāyanti.</p>
  509. <p class="bodytext"><span class="bld">Seḷentī</span>ti <a name="M0.0059"></a> mukhena seḷitasaddaṃ karonti. <span class="bld">Vādayantī</span>ti <a name="P0.0041"></a> mahatī vipañcikāmakaramukhādayo vīṇā ca turiyāni ca tathāgatassa pūjanatthāya vādenti payojenti. <span class="bld">Bhujāni pothentī</span>ti bhuje apphoṭenti. Liṅgavipariyāso daṭṭhabbo. <span class="bld">Naccanti cā</span>ti aññe ca naccāpenti sayañca naccanti.</p>
  510. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā tuyhaṃ mahāvīra, pādesu cakkalakkhaṇa</span>nti ettha yena pakārena <span class="bld">yathā</span>. Mahāvīriyena yogato <span class="bld">mahāvīro. Pādesu cakkalakkhaṇa</span>nti tava ubhosu pādatalesu sahassāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sabbākāraparipūraṃ cakkalakkhaṇaṃ sobhatīti attho. <span class="bld">Cakka</span>-saddo panāyaṃ sampattirathaṅgairiyāpathadānaratanadhammakhuracakkalakkhaṇādīsu dissati. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) sampattiyaṃ dissati. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’ntiādīsu (dha. pa. 1) rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.29) iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja ca mā ca pamādo, cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’nti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhūta’’nti (dī. ni. 2.243; 3.85; ma. ni. 3.256) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562; bu. vaṃ. 28.17) ettha pana dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa <a name="V0.0052"></a> posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha khuracakke, paharaṇacakketi attho. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti (dī. ni. 2.35; 3.200, 204; ma. ni. 2.386) ettha lakkhaṇe. Idhāpi lakkhaṇacakke daṭṭhabbo (ma. ni. aṭṭha. 1.148; a. ni. aṭṭha. 1.1.187; 2.4.8; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44). <span class="bld">Dhajavajirapaṭākā, vaḍḍhamānaṅkusācita</span>nti dhajena ca vajirena ca paṭākāya ca vaḍḍhamānena ca aṅkusena ca ācitaṃ alaṅkataṃ parivāritaṃ pādesu cakkalakkhaṇanti attho. Cakkalakkhaṇe pana gahite sesalakkhaṇāni gahitāneva honti. Tathā asīti anubyañjanāni byāmappabhā ca. Tasmā tehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītianubyañjanabyāmappabhāhi samalaṅkato bhagavato kāyo sabbaphāliphullo viya pāricchattako vikasitapadumaṃ viya kamalavanaṃ vividharatanavicittaṃ viya navakanakatoraṇaṃ tārāmarīcivirājitamiva gaganatalaṃ ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇabuddharasmiyo muñcamāno ativiya sobhati.</p>
  511. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0060"></a> bhagavato rūpakāyadhammakāyasampattidassanatthaṃ –</p>
  512. <p class="hangnum"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>.</p>
  513. <p class="gatha1"> ‘‘Rūpe sīle samādhimhi, paññāya ca asādiso;</p>
  514. <p class="gathalast">Vimuttiyā asamasamo, dhammacakkappavattane’’ti. – ayaṃ gāthā vuttā;</p>
  515. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rūpe</span>ti ayaṃ <span class="bld">rūpa</span>-saddo khandhabhavanimittapaccayasarīravaṇṇasaṇṭhānādīsu <a name="P0.0042"></a> dissati. Yathāha – ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’nti (ma. ni. 1.361; 3.86, 89; vibha. 2; mahāva. 22) ettha rūpakkhandhe dissati. ‘‘Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 160-161; vibha. 624) ettha rūpabhave. ‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passatī’’ti (dī. ni. 3.338; ma. ni. 2.249; a. ni. 1.435-442; dha. sa. 204-205) ettha kasiṇanimitte. ‘‘Sarūpā, bhikkhave, uppajjanti pāpakā akusalā dhammā no arūpā’’ti (a. ni. 2.83) ettha paccaye. ‘‘Ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306) ettha sarīre. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) ettha vaṇṇe. ‘‘Rūpappamāṇo rūpappasanno’’ti (a. ni. 4.65) ettha saṇṭhāne. Idhāpi saṇṭhāne daṭṭhabbo (a. ni. aṭṭha. 1.1.1 rūpādivaggavaṇṇanā). <span class="bld">Sīle</span>ti catubbidhe sīle. <span class="bld">Samādhimhī</span>ti tividhepi samādhimhi. <span class="bld">Paññāyā</span>ti lokiyalokuttarāya paññāya. <span class="bld">Asādiso</span>ti asadiso anupamo. <span class="bld">Vimuttiyā</span>ti phalavimuttiyā<a name="V0.0053"></a>. <span class="bld">Asamasamo</span>ti asamā atītā buddhā tehi asamehi buddhehi sīlādīhi samoti asamasamo. Ettāvatā bhagavato rūpakāyasampatti dassitā.</p>
  516. <p class="bodytext">Idāni bhagavato kāyabalādiṃ dassetuṃ –</p>
  517. <p class="hangnum"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>.</p>
  518. <p class="gatha1"> ‘‘Dasanāgabalaṃ kāye, tuyhaṃ pākatikaṃ balaṃ;</p>
  519. <p class="gathalast">Iddhibalena asamo, dhammacakkappavattane’’ti. – vuttaṃ;</p>
  520. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dasanāgabala</span>nti dasachaddantanāgabalaṃ. Duvidhañhi tathāgatassa balaṃ – kāyabalaṃ, ñāṇabalañcāti. Tattha kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Kathaṃ?</p>
  521. <p class="gatha1">‘‘Kāḷāvakañca <a name="M0.0061"></a> gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;</p>
  522. <p class="gathalast">Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.(ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; a. ni. aṭṭha. 3.10.21; dī. ni. aṭṭha. 2.198; vibha. aṭṭha. 760; udā. aṭṭha. 75; cūḷani. aṭṭha. 81; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) –</p>
  523. <p class="unindented">Imāni dasa hatthikulāni veditabbāni. Kāḷāvakoti pakatihatthikulaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassāti eteneva upāyena yāva chaddantabalaṃ netabbanti. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ, taṃ ekassa <span class="bld">tathāgatassa balaṃ,</span> nārāyanabalaṃ vajirabalanti idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthikoṭisahassānaṃ balaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ <a name="P0.0043"></a> purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa pakatikāyabalaṃ, ñāṇabalaṃ pana appameyyaṃ dasabalañāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ cuddasa buddhañāṇānīti evamādikaṃ ñāṇabalaṃ. Idha pana kāyabalaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Kāye, tuyhaṃ pākatikaṃ bala</span>nti tañca pana tava kāye pākatikabalanti attho. Tasmā ‘‘dasanāgabala’’nti dasachaddantanāgabalanti attho.</p>
  524. <p class="bodytext">Idāni ñāṇabalaṃ dassento <span class="bld">‘‘iddhibalena asamo, dhammacakkappavattane’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">iddhibalena asamo</span>ti vikubbanādhiṭṭhānādinā iddhibalena <a name="V0.0054"></a> asamo asadiso anupamo. <span class="bld">Dhammacakkappavattane</span>ti desanāñāṇepi asamoti attho.</p>
  525. <p class="bodytext">Idāni ‘‘yo evamādiguṇasamannāgato satthā, so sabbalokekanāyako, taṃ satthāraṃ namassathā’’ti tathāgatassa paṇāmane niyogadassanatthaṃ –</p>
  526. <p class="hangnum"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>.</p>
  527. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ sabbaguṇūpetaṃ, sabbaṅgasamupāgataṃ;</p>
  528. <p class="gathalast">Mahāmuniṃ kāruṇikaṃ, lokanāthaṃ namassathā’’ti. – vuttaṃ;</p>
  529. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">eva</span>nti vuttappakāranidassane nipāto. <span class="bld">Sabbaguṇūpeta</span>nti ettha <span class="bld">sabbo</span>ti ayaṃ niravasesavācī. <span class="bld">Guṇo</span>ti ayaṃ <span class="bld">guṇa</span>-saddo anekesu atthesu <a name="M0.0062"></a> dissati. Tathā hesa – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.546; mahāva. 348) ettha paṭalatthe dissati. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsatthe. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsatthe. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ’’ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110, 302; 2.114; 3.154, 349; khu. pā. 3.dvattiṃsākāra) ‘‘kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanatthe. ‘‘Aṭṭhaguṇasamupetaṃ, abhiññābalamāhari’’nti (bu. vaṃ. 2.29) ettha sampattiatthe. Idhāpi sampattiatthe daṭṭhabbo (dī. ni. aṭṭha. 1.546; ma. ni. aṭṭha. 1.166; cūḷani. aṭṭha. 136). Tasmā sabbehi lokiyalokuttarehi guṇehi sabbasampattīhi upetaṃ samannāgatanti attho. <span class="bld">Sabbaṅgasamupāgata</span>nti sabbehi buddhaguṇehi guṇaṅgehi vā samupāgataṃ samannāgataṃ. <span class="bld">Mahāmuni</span>nti aññehi paccekabuddhādīhi munīhi adhikabhāvato mahanto munīti vuccati mahāmuni. <span class="bld">Kāruṇika</span>nti <a name="P0.0044"></a> karuṇāguṇayogato kāruṇikaṃ. <span class="bld">Lokanātha</span>nti sabbalokekanāthaṃ, sabbalokehi ‘‘ayaṃ no dukkhopatāpassa āhantā sametā’’ti evamāsīsīyatīti attho.</p>
  530. <p class="bodytext">Idāni dasabalassa sabbanipaccākārassa arahabhāvadassanatthaṃ –</p>
  531. <p class="hangnum"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>.</p>
  532. <p class="gatha1"> ‘‘Abhivādanaṃ thomanañca, vandanañca pasaṃsanaṃ;</p>
  533. <p class="gathalast">Namassanañca pūjañca, sabbaṃ arahasī tuvaṃ.</p>
  534. <p class="hangnum"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>.</p>
  535. <p class="gatha1"> ‘‘Ye <a name="V0.0055"></a> keci loke vandaneyyā, vandanaṃ arahanti ye;</p>
  536. <p class="gathalast">Sabbaseṭṭho mahāvīra, sadiso te na vijjatī’’ti. – vuttaṃ;</p>
  537. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abhivādana</span>nti aññehi attano abhivādanakārāpanaṃ. <span class="bld">Thomana</span>nti parammukhato thuti. <span class="bld">Vandana</span>nti paṇāmanaṃ. <span class="bld">Pasaṃsana</span>nti sammukhato pasaṃsanaṃ. <span class="bld">Namassana</span>nti añjalikaraṇaṃ, manasā namassanaṃ vā. <span class="bld">Pūjana</span>nti mālāgandhavilepanādīhi pūjanañca. <span class="bld">Sabba</span>nti sabbampi taṃ vuttappakāraṃ sakkāravisesaṃ tuvaṃ arahasi yuttoti attho. <span class="bld">Ye keci loke vandaneyyā</span>ti ye keci loke vanditabbā vandanīyā vandanaṃ arahanti. <span class="bld">Ye</span>ti ye pana loke <a name="M0.0063"></a> vandanaṃ arahanti. Idaṃ pana purimapadasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Sabbaseṭṭho</span>ti sabbesaṃ tesaṃ seṭṭho uttamo, tvaṃ mahāvīra sadiso te loke koci na vijjatīti attho.</p>
  538. <p class="bodytext">Atha bhagavati yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā ratanacaṅkamaṃ māpetvā tatra caṅkamamāne āyasmā sāriputto rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate pañcahi parivārabhikkhusatehi. Atha thero bhagavantaṃ olokento addasa kapilapure ākāse ratanacaṅkame caṅkamamānaṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  539. <p class="hangnum"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>.</p>
  540. <p class="gatha1"> ‘‘Sāriputto mahāpañño, samādhijjhānakovido;</p>
  541. <p class="gathalast">Gijjhakūṭe ṭhitoyeva, passati lokanāyaka’’nti. – ādi;</p>
  542. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāriputto</span>ti rūpasāriyā nāma brāhmaṇiyā puttoti sāriputto. <span class="bld">Mahāpañño</span>ti mahatiyā soḷasavidhāya paññāya samannāgatoti mahāpañño. <span class="bld">Samādhijjhānakovido</span>ti ettha <span class="bld">samādhī</span>ti cittaṃ samaṃ ādahati ārammaṇe ṭhapetīti samādhi. So tividho hoti savitakkasavicāro avitakkavicāramatto avitakkaavicāro samādhīti. <span class="bld">Jhāna</span>nti paṭhamajjhānaṃ dutiyajjhānaṃ tatiyajjhānaṃ catutthajjhānanti <a name="P0.0045"></a> imehi paṭhamajjhānādīhi mettājhānādīnipi saṅgahitāneva honti, jhānampi duvidhaṃ hoti lakkhaṇūpanijjhānaṃ ārammaṇūpanijjhānanti. Tattha aniccādilakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti vipassanāñāṇaṃ ‘‘lakkhaṇūpanijjhāna’’nti vuccati. Paṭhamajjhānādikaṃ pana ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajhāpanato vā jhānanti vuccati. Samādhīsu ca jhānesu ca kovidoti samādhijjhānakovido, samādhijjhānakusaloti attho. <span class="bld">Gijjhakūṭe</span>ti evaṃnāmake pabbate ṭhitoyeva <span class="bld">passatī</span>ti passi.</p>
  543. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Suphullaṃ</span> <a name="V0.0056"></a> <span class="bld">sālarājaṃ vā</span>ti samavaṭṭakkhandhaṃ samuggatavipulakomalaphalapallavaṅkurasamalaṅkatasākhaṃ sabbaphāliphullaṃ sālarājaṃ viya sīlamūlaṃ samādhikkhandhaṃ paññāsākhaṃ abhiññāpupphaṃ vimuttiphalaṃ dasabalasālarājaṃ <span class="bld">olokesī</span>ti evaṃ olokapadena sambandho. <span class="bld">Candaṃva gagane yathā</span>ti abbhāhimadhūmarajorāhupasaggavinimuttaṃ tāragaṇaparivutaṃ saradasamaye paripuṇṇaṃ viya <a name="M0.0064"></a> rajanikaraṃ sabbakilesatimiravidhamanakaraṃ veneyyajanakumudavanavikasanakaraṃ munivararajanikaraṃ oloketīti attho. <span class="bld">Yathā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Majjhanhikeva sūriya</span>nti majjhanhikasamaye siriyā paṭutarakiraṇamālinaṃ aṃsumālinamiva virocamānaṃ. <span class="bld">Narāsabha</span>nti naravasabhaṃ.</p>
  544. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Jalanta</span>nti daddaḷhamānaṃ, saradasamayaṃ paripuṇṇacandasassirikacāruvadanasobhaṃ lakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatavarasarīraṃ paramāya buddhasiriyā virocamānanti attho. <span class="bld">Dīparukkhaṃ vā</span>ti āropitadīpaṃ dīparukkhamiva. <span class="bld">Taruṇasūriyaṃva uggata</span>nti abhinavoditādiccamiva, sommabhāvena jalantanti attho. Sūriyassa taruṇabhāvo pana udayaṃ paṭicca vuccati. Na hi candassa viya hānivuddhiyo atthi. <span class="bld">Byāmappabhānurañjita</span>nti byāmappabhāya anurañjitaṃ. <span class="bld">Dhīraṃ passati lokanāyaka</span>nti sabbalokekadhīraṃ passati nāyakanti attho.</p>
  545. <p class="bodytext">Athāyasmā dhammasenāpati atisītalasaliladharanikaraparicumbitakūṭe nānāvidhasurabhitarukusumavāsitakūṭe paramaruciracittakūṭe gijjhakūṭe pabbate ṭhatvāva dasahi cakkavāḷasahassehi āgatehi devabrahmagaṇehi parivutaṃ bhagavantaṃ anuttarāya buddhasiriyā anopamāya <a name="P0.0046"></a> buddhalīḷāya sabbaratanamaye caṅkame caṅkamamānaṃ disvā – ‘‘handāhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā buddhaguṇaparidīpanaṃ buddhavaṃsadesanaṃ yāceyya’’nti cintetvā attanā saddhiṃ vasamānāni pañca bhikkhusatāni sannipātesi. Tena vuttaṃ –</p>
  546. <p class="hangnum"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>.</p>
  547. <p class="gatha1"> ‘‘Pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ, katakiccāna tādinaṃ;</p>
  548. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, khaṇena sannipātayī’’ti.</p>
  549. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pañcannaṃ bhikkhusatāna</span>nti pañca bhikkhusatāni, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Katakiccāna</span>nti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena pariniṭṭhitasoḷasakiccānanti attho. <span class="bld">Khīṇāsavāna</span>nti parikkhīṇacaturāsavānaṃ. <span class="bld">Vimalāna</span>nti vigatamalānaṃ<a name="V0.0057"></a>, khīṇāsavattā vā vimalānaṃ paramaparisuddhacittasantānānanti attho. <span class="bld">Khaṇenā</span>ti khaṇeyeva. <span class="bld">Sannipātayī</span>ti sannipātesi.</p>
  550. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0065"></a> tesaṃ bhikkhūnaṃ sannipāte gamane ca kāraṇaṃ dassanatthaṃ –</p>
  551. <p class="hangnum"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>.</p>
  552. <p class="gatha1"> ‘‘Lokappasādanaṃ nāma, pāṭihīraṃ nidassayi;</p>
  553. <p class="gathalast">Amhepi tattha gantvāna, vandissāma mayaṃ jinaṃ.</p>
  554. <p class="hangnum"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>.</p>
  555. <p class="gatha1"> ‘‘Etha sabbe gamissāma, tucchissāma mayaṃ jinaṃ;</p>
  556. <p class="gathalast">Kaṅkhaṃ vinodayissāma, passitvā lokanāyaka’’nti. – imā gāthāyo vuttā;</p>
  557. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">lokappasādanaṃ nāmā</span>ti lokassa pasādakaraṇato lokappasādanaṃ pāṭihīraṃ vuccati. ‘‘Ullokappasādanaṃ nāmātipi pāṭho, tassa lokavivaraṇapāṭihāriyanti attho. Taṃ pana uddhaṃ akaniṭṭhabhavanato heṭṭhā yāva avīci etthantare ekālokaṃ katvā etthantare sabbesampi sattānaṃ aññamaññaṃ dassanakaraṇādhiṭṭhānanti vuccati. <span class="bld">Nidassayī</span>ti dassesi. <span class="bld">Amhepī</span>ti mayampi. <span class="bld">Tatthā</span>ti yattha bhagavā, tattha gantvānāti attho. <span class="bld">Vandissāmā</span>ti mayaṃ bhagavato pāde sirasā vandissāma. Ettha pana amhepi, mayanti imesaṃ dvinnaṃ saddānaṃ purimassa gamanakiriyāya sambandho daṭṭhabbo, pacchimassa vandanakiriyāya. Itarathā hi punaruttidosato na muccati.</p>
  558. <p class="bodytext"><span class="bld">Ethā</span>ti āgacchatha. <span class="bld">Kaṅkhaṃ</span> <a name="P0.0047"></a> <span class="bld">vinodayissāmā</span>ti etthāha – khīṇāsavānaṃ pana kaṅkhā nāma kācipi natthi, kasmā thero evamāhāti? Saccamevetaṃ, paṭhamamaggeneva samucchedaṃ gatā. Yathāha –</p>
  559. <p class="bodytext">‘‘Katame dhammā dassanena pahātabbāti? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā vicikicchāsahagato cittuppādo apāyagamanīyo lobho doso moho māno tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti (dha. sa. 1405 thokaṃ visadisaṃ).</p>
  560. <p class="bodytext">Na panesā vicikicchāsaṅkhātā kaṅkhāti, kintu paññattiajānanaṃ nāma. Thero pana bhagavantaṃ buddhavaṃsaṃ pucchitukāmo, so pana buddhānaṃyeva visayo, na paccekabuddhabuddhasāvakānaṃ, tasmā thero avisayattā evamāhāti veditabbaṃ. <span class="bld">Vinodayissāmā</span>ti vinodessāma.</p>
  561. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0066"></a><a name="V0.0058"></a> kho te bhikkhū therassa vacanaṃ sutvā attano attano pattacīvaramādāya suvammitā viya mahānāgā pabhinnakilesā chinnabandhanā appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannā taramānā sannipattiṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  562. <p class="hangnum"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>.</p>
  563. <p class="gatha1"> ‘‘Sādhūti te paṭissutvā, nipakā saṃvutindriyā;</p>
  564. <p class="gathalast">Pattacīvaramādāya, taramānā upāgamu’’nti.</p>
  565. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sādhū</span>ti ayaṃ <span class="bld">sādhu</span>-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundarādīsu dissati. Tathā hesa – ‘‘sādhu me, bhante bhagavā, saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95; 5.382; a. ni. 4.257) āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.</p>
  566. <p class="gatha1">‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;</p>
  567. <p class="gathalast">Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. –</p>
  568. <p class="unindented">Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. Idha sampaṭicchane. Tasmā sādhu suṭṭhūti therassa vacanaṃ sampaṭicchitvāti attho (dī. ni. aṭṭha. 1.189; ma. ni. aṭṭha. 1.1 suttanikkhepavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.115 aggikabhāradvājasuttavaṇṇanā). <span class="bld">Nipakā</span>ti paṇḍitā paññavantā. <span class="bld">Saṃvutindriyā</span>ti indriyesu guttadvārā, indriyasaṃvarasamannāgatāti attho. <span class="bld">Taramānā</span>ti turitā. <span class="bld">Upāgamu</span>nti theraṃ upasaṅkamiṃsu.</p>
  569. <p class="bodytext"><a name="para50-1"></a><span class="paranum">50-1</span>. Idāni <a name="P0.0048"></a> dhammasenāpatissa pavattiṃ dassentehi saṅgītikārakehi <span class="bld">‘‘khīṇāsavehi vimalehī’’</span>tiādigāthāyo vuttā tattha <span class="bld">dantehī</span>ti kāyena ca cittena ca dantehi. <span class="bld">Uttame dame</span>ti arahatte, nimittatthe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tehi bhikkhūhī</span>ti pañcahi bhikkhusatehi. <span class="bld">Mahāgaṇī</span>ti sīlādīhi ca saṅkhyāvasena ca mahanto gaṇo assa atthīti mahāgaṇī, nānāpadavasena vā sīlādīhi guṇehi mahanto gaṇoti mahāgaṇo, mahāgaṇo assa atthīti mahāgaṇī. <span class="bld">Laḷanto devova gagane</span>ti iddhivilāsena vilāsento devo viya gaganatale bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho.</p>
  570. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Idāni <a name="M0.0067"></a> ‘‘te itthambhūtā upasaṅkamiṃsū’’ti upasaṅkamavidhānadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ukkāsitañca khipita’’</span>ntiādi <a name="V0.0059"></a> āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">ukkāsitañcā</span>ti ukkāsitasaddañca. <span class="bld">Khipita</span>nti khipitasaddañca. <span class="bld">Ajjhupekkhiyā</span>ti upekkhitvā, taṃ ubhayaṃ akatvāti adhippāyo. <span class="bld">Subbatā</span>ti suvimaladhutaguṇā. <span class="bld">Sappatissā</span>ti sahapatissayā, nīcavuttinoti attho.</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Sayambhu</span>nti sayameva aññāpadesaṃ vinā pāramiyo pūretvā adhigatabuddhabhāvanti attho. <span class="bld">Accuggata</span>nti abhinavoditaṃ. <span class="bld">Candaṃ vā</span>ti candaṃ viya, nabhe jalantaṃ bhagavantaṃ gagane candaṃ viya passantīti evaṃ padasambandho daṭṭhabbo. Idhāpi <span class="bld">yathā</span>-saddo nipātamattova.</p>
  572. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Vijjuṃ vā</span>ti vijjughanaṃ viya. Yadi ciraṭṭhitikā acirappabhā assa tādisanti attho. <span class="bld">Gagane yathā</span>ti ākāse yathā, idhāpi <span class="bld">yathā</span>-saddo nipātamattova. Ito parampi īdisesu ṭhānesu yathā-saddo nipātamattoti daṭṭhabbo.</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Rahadamiva vippasanna</span>nti atigambhīravitthataṃ mahārahadaṃ viya anāvilaṃ vippasannaṃ salilaṃ. <span class="bld">Suphullaṃ padumaṃ yathā</span>ti suvikasitapadumavanaṃ rahadamivāti attho daṭṭhabbo. ‘‘Suphullaṃ kamalaṃ yathā’’tipi pāṭho, tassa kamanīyabhāvena suphullaṃ kamalavanamivāti attho.</p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Atha te bhikkhū dhammasenāpatippamukhā añjaliṃ sirasi katvā dasabalassa cakkālaṅkatatalesu pādesu nipatiṃsūti attho. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘añjaliṃ paggahetvāna, tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">nipatantī</span>ti nipatiṃsu, vandiṃsūti attho. <span class="bld">Cakkalakkhaṇe</span>ti <a name="P0.0049"></a> cakkaṃ lakkhaṇaṃ yasmiṃ pāde so pādo cakkalakkhaṇo, tasmiṃ cakkalakkhaṇe. Jātivasena ‘‘pāde’’ti vuttaṃ, satthuno cakkālaṅkatatalesu pādesu nipatiṃsūti attho.</p>
  575. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Idāni tesaṃ kesañci therānaṃ nāmaṃ dassentehi <span class="bld">‘‘sāriputto mahāpañño, koraṇḍasamasādiso’’</span>tiādi gāthāyo vuttā. Tattha <span class="bld">koraṇḍasamasādiso</span>ti koraṇḍakusumasadisavaṇṇo, yadi evaṃ ‘‘koraṇḍasamo’’ti vā, ‘‘koraṇḍasadiso’’ti vā vattabbaṃ, kiṃ dvikkhattuṃ <a name="M0.0068"></a> ‘‘samasādiso’’ti vuttanti ce? Nāyaṃ doso, tādiso koraṇḍasamattā koraṇḍasadisabhāveneva koraṇḍasamasādiso. Na panādhikavacanavasenāti adhippāyo. <span class="bld">Samādhijjhānakusalo</span>ti ettha ayaṃ <span class="bld">kusala</span>-saddo tāva arogyānavajjachekasukhavipākādīsu dissati. Ayañhi ‘‘kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) ārogye dissati. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo<a name="V0.0060"></a>? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) evamādīsu anavajje. ‘‘Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgāna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.87) cheke. ‘‘Kusalassa kammassa katattā upacitattā’’tiādīsu (dha. sa. 431 ādayo) sukhavipāke. Idha pana cheke daṭṭhabbo. <span class="bld">Vandate</span>ti vandittha.</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Gajjitā</span>ti gajjantīti gajjitā. <span class="bld">Kālamegho vā</span>ti nīlasaliladharo viya gajjitā iddhivisayeti adhippāyo. <span class="bld">Nīluppalasamasādiso</span>ti nīlakuvalayasadisavaṇṇo. Heṭṭhā vuttanayenevetthāpi attho veditabbo. <span class="bld">Moggallāno</span>ti evaṃ gottavasena laddhanāmo kolito.</p>
  577. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Mahākassapopi cā</span>ti uruvelakassapanadīkassapagayākassapakumārakassape khuddānukhuddake there upādāya ayaṃ mahā, tasmā ‘‘mahākassapo’’ti vutto. <span class="bld">Pi cā</span>ti sambhāvanasampiṇḍanattho. <span class="bld">Uttattakanakasannibho</span>ti santattasuvaṇṇasadisachavivaṇṇo. <span class="bld">Dhutaguṇe</span>ti ettha kilesadhunanato dhammo dhuto nāma, dhutaguṇo nāma dhutadhammo. Katamo pana dhutadhammo nāma? Appicchatā, santuṭṭhitā, sallekhatā, pavivekatā, idamaṭṭhikatāti ime dhutaṅgacetanāya parivārabhūtā pañca dhammā ‘‘appicchaṃyeva nissāyā’’tiādivacanato dhutadhammā nāma. Atha vā kilese dhunanato ñāṇaṃ dhutaṃ nāma, tasmiṃ dhutaguṇe. <span class="bld">Agganikkhitto</span>ti <a name="P0.0050"></a> aggo seṭṭho koṭibhūtoti ṭhapito. ‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.188, 191) ṭhānantare ṭhapitoti attho. Ayaṃ pana <span class="bld">agga</span>-saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhādīsu dissati. Tathā hesa – ‘‘ajjatagge, samma dovārika<a name="M0.0069"></a>, āvarāmi dāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya’’ (kathā. 441), ‘‘ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā’’ (saṃ. ni. 5.374) ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Svāyamidha seṭṭhe daṭṭhabbo. Koṭiyampi vattati. Thero attano ṭhāne seṭṭho ceva koṭibhūto ca. Tena vuttaṃ – ‘‘agganikkhitto’’ti, aggo seṭṭho koṭibhūtoti attho (dī. ni. aṭṭha. 1.250 saraṇagamanakathā; pārā. aṭṭha. 1.15). <span class="bld">Thomito</span>ti pasaṃsito devamanussādīhi. <span class="bld">Satthu vaṇṇito</span>ti satthārā vaṇṇito thuto, ‘‘kassapo, bhikkhave, candūpamo kulāni upasaṅkamati apakasseva <a name="V0.0061"></a> kāyaṃ apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho’’ti evamādīhi anekehi suttanayehi (saṃ. ni. 2.146) vaṇṇito pasattho, sopi bhagavantaṃ vandatīti attho.</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Dibbacakkhūna</span>nti dibbaṃ cakkhu yesaṃ atthi te dibbacakkhū, tesaṃ dibbacakkhūnaṃ bhikkhūnaṃ <span class="bld">aggo</span> seṭṭhoti attho. Yathāha – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.188, 192). Anuruddhatthero bhagavato cūḷapituno amitodanassa nāma sakkassa putto mahānāmassa kaniṭṭhabhātā mahāpuñño paramasukhumālo, so attasattamo nikkhamitvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, tassa pabbajjānukkamo <span class="bld">saṅghabhedakakkhandhake</span> (cūḷava. 330 ādayo) āgatova. <span class="bld">Avidūre vā</span>ti bhagavato santikeyeva.</p>
  579. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Āpattianāpattiyā</span>ti āpattiyañca anāpattiyañca kovido. <span class="bld">Satekicchāyā</span>ti sappaṭikammāyapi appaṭikammāyapi cāti attho. Tattha sappaṭikammā sā chabbidhā hoti, appaṭikammā sā pārājikāpatti. ‘‘Āpattianāpattiyā, satekicchāya kovido’’tipi pāṭho, soyeva attho. <span class="bld">Vinaye</span>ti <a name="P0.0051"></a> vinayapiṭake. <span class="bld">Agganikkhitto</span>ti ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave<a name="M0.0070"></a>, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ, upālī’’ti (a. ni. 1.219, 228) etadaggaṭṭhāne ṭhapitoti attho. <span class="bld">Upālī</span>ti upālitthero. <span class="bld">Satthu vaṇṇito</span>ti satthārā vaṇṇito pasattho. Thero kira tathāgatasseva santike vinayapiṭakaṃ uggaṇhitvā bhārukacchakavatthuṃ (pārā. 78), ajjukavatthuṃ (pārā. 158), kumārakassapavatthunti (ma. ni. 1.249) imāni tīṇi vatthūni sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā kathesi. Tasmā thero vinayadharānaṃ aggoti evamādinā nayena satthārā vaṇṇitoti vutto.</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Sukhumanipuṇatthapaṭividdho</span>ti paṭividdhasukhumanipuṇattho, paṭividdhaduddasanipuṇatthoti attho. <span class="bld">Kathikānaṃ pavaro</span>ti dhammakathikānaṃ seṭṭho. ‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.188, 196) etadaggapāḷiyaṃ āropito. Tena vuttaṃ ‘‘kathikānaṃ pavaro’’ti. <span class="bld">Gaṇī</span>ti sasaṅgho. Therassa kira santike pabbajitā kulaputtā pañcasatā ahesuṃ. Sabbepi te dasabalassa jātabhūmikā jātaraṭṭhavāsino sabbeva khīṇāsavā sabbeva dasakathāvatthulābhino. Tena vuttaṃ ‘‘gaṇī’’ti. <span class="bld">Isī</span>ti esati gavesati kusale dhammeti isi. <span class="bld">Mantāṇiyā putto</span>ti mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto. <span class="bld">Puṇṇo</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Vissuto</span>ti attano appicchatādīhi guṇehi vissuto.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāsikoṇḍaññatthero</span> <a name="V0.0062"></a> pana satthari abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena āgantvā rājagahaṃ upanissāya viharante kapilavatthuṃ āgantvā attano bhāgineyyaṃ puṇṇaṃ nāma māṇavaṃ pabbājetvā bhagavantaṃ vanditvā āpucchitvā nivāsatthāya sayaṃ chaddantadahaṃ gato. Puṇṇo pana bhagavantaṃ dassanāya therena saddhiṃ āgantvā – ‘‘mayhaṃ pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetvāva dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti kapilapureyeva ohīno, so yonisomanasikāraṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā bhagavantaṃ upasaṅkami. Ettha pana <span class="bld">anuruddhatthero</span> ca <span class="bld">upālitthero</span> ca ime dve therā bhagavato kapilavatthupuraṃ pavisitvā ñātisamāgamadivase pabbajitā viya dassitā, taṃ pana khandhakapāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  582. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0071"></a> satthā sāriputtattherādīnaṃ <a name="P0.0052"></a> pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ cittācāramaññāya attano guṇe kathetumārabhi. Tena vuttaṃ –</p>
  583. <p class="hangnum"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>.</p>
  584. <p class="gatha1"> ‘‘Etesaṃ cittamaññāya, opammakusalo muni;</p>
  585. <p class="gathalast">Kaṅkhacchedo mahāvīro, kathesi attano guṇa’’nti.</p>
  586. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">opammakusalo</span>ti upamāya kusalo. <span class="bld">Kaṅkhacchedo</span>ti sabbasattānaṃ saṃsayacchedako.</p>
  587. <p class="bodytext">Idāni te attano guṇe kathesi, te dassetuṃ –</p>
  588. <p class="hangnum"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>.</p>
  589. <p class="gatha1"> ‘‘Cattāro te asaṅkhyeyyā, koṭi yesaṃ na nāyati;</p>
  590. <p class="gatha2">Sattakāyo ca ākāso, cakkavāḷā canantakā;</p>
  591. <p class="gathalast">Buddhañāṇaṃ appameyyaṃ, na sakkā ete vijānitu’’nti. – vuttaṃ;</p>
  592. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cattāro</span>ti gaṇanaparicchedo. <span class="bld">Ete</span>ti idāni vattabbe atthe nidasseti. <span class="bld">Asaṅkhyeyyā</span>ti saṅkhyātumasakkuṇeyyattā asaṅkhyeyyā, gaṇanapathaṃ vītivattāti attho. <span class="bld">Koṭī</span>tiādi vā anto vā mariyādā. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ. <span class="bld">Na nāyatī</span>ti na paññāyati. Idāni te vuttappakāre cattāro asaṅkhyeyye dassetuṃ <span class="bld">‘‘sattakāyo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sattakāyo</span>ti sattasamūho, sattakāyo ananto aparimāṇo appameyyo. Tathā <span class="bld">ākāso</span> ākāsassāpi anto natthi. Tathā <span class="bld">cakkavāḷāni</span> anantāni eva. Buddhañāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ appameyyaṃ. <span class="bld">Na sakkā ete vijānitu</span>nti yasmā panete anantā, tasmā na sakkā vijānituṃ.</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Idāni <a name="V0.0063"></a> satthā attano iddhivikubbane sañjātacchariyabbhutānaṃ devamanussādīnaṃ kinnāmetaṃ acchariyaṃ, itopi visiṭṭhataraṃ acchariyaṃ abbhutaṃ atthi, mama taṃ suṇāthāti dhammadesanaṃ vaḍḍhento –</p>
  594. <p class="gatha1">‘‘Kimetaṃ acchariyaṃ loke, yaṃ me iddhivikubbanaṃ;</p>
  595. <p class="gathalast">Aññe bahū acchariyā, abbhutā lomahaṃsanā’’ti. – ādimāha;</p>
  596. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0072"></a> <span class="bld">ki</span>nti paṭikkhepavacanaṃ.<span class="bld">Eta</span>nti idaṃ iddhivikubbanaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Ya</span>nti ayaṃ <span class="bld">yaṃ</span>-saddo ‘‘yaṃ taṃ apucchimha akittayī no, aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhī’’tiādīsu (su. ni. 1058; mahāni. 110; cūḷani. mettagūmāṇavapucchā 77) upayogavacane dissati<a name="P0.0053"></a>. ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso; yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (a. ni. 1.277; vibha. 809; mi. pa. 5.1.1) ettha kāraṇavacane. ‘‘Yaṃ vipassī bhagavā kappe udapādī’’ti (dī. ni. 2.4) ettha bhumme. ‘‘Yaṃ kho me, bhante, devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ, ārocemi taṃ bhagavato’’tiādīsu (dī. ni. 2.293) paccattavacane. Idhāpi paccattavacane daṭṭhabbo (dī. ni. aṭṭha. 2.4). Aññe bahū mama acchariyā abbhutavisesā santīti dīpeti.</p>
  597. <p class="bodytext">Idāni te acchariye dassento –</p>
  598. <p class="hangnum"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>.</p>
  599. <p class="gatha1"> ‘‘Yadāhaṃ tusite kāye, santusito nāmahaṃ tadā;</p>
  600. <p class="gathalast">Dasasahassī samāgamma, yācanti pañjalī mama’’nti. – ādimāha;</p>
  601. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yadā</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Aha</span>nti attānaṃ niddisati. <span class="bld">Tusite kāye</span>ti tusitasaṅkhāte devanikāye. Yadā panāhaṃ samattiṃsapāramiyo pūretvā pañcamahāpariccāge pariccajitvā ñātatthacariyalokatthacariyabuddhatthacariyānaṃ koṭiṃ patvā sattasatakamahādānāni datvā sattakkhattuṃ pathaviṃ kampetvā vessantarattabhāvato cavitvā dutiye cittavāre tusitabhavane nibbatto tadāpi santusito nāma devarājā ahosiṃ. <span class="bld">Dasasahassī samāgammā</span>ti dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitvāti attho. <span class="bld">Yācanti pañjalī mama</span>nti maṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mārisa, tayā dasa pāramiyo pūrentena na sakkasampattiṃ na māra na brahma na cakkavattisampattiṃ patthentena pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṃ patthayamānena pūritā, so tava kālo, mārisa, buddhattāya samayo<a name="V0.0064"></a>, mārisa, buddhattāyā’’ti (jā. aṭṭha. 1.nidānakathā, avidūrenidānakathā) yācanti mamanti. Tena vuttaṃ –</p>
  602. <p class="hangnum"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>.</p>
  603. <p class="gatha1"> ‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;</p>
  604. <p class="gathalast">Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti.</p>
  605. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0073"></a> <span class="bld">kālo te</span>ti kālo tava, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Uppajjā</span>ti paṭisandhiṃ gaṇha, ‘‘okkamā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Sadevaka</span>nti sadevakaṃ lokanti attho. <span class="bld">Tārayanto</span>ti ettha pāramiyo pūrentopi tārayati nāma, pāramiyo matthakaṃ pāpentopi tārayati nāma, vessantarattabhāvato cavitvā <a name="P0.0054"></a> tusitapure paṭisandhiṃ gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikāni sattapaṇṇāsavassakoṭiyo tattha tiṭṭhantopi tārayati nāma, devatāhi yācito pañcavidhaṃ mahāvilokitaṃ viloketvā mahāmāyādeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi dasamāse gabbhavāsaṃ vasantopi tārayati nāma, ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi tārayati nāma. Rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ āruyha nikkhamantopi tīṇi rajjāni atikkamitvā anomāya nāma nadiyā tīre pabbajantopi tārayati nāma, chabbassāni padhānaṃ karontopi visākhapuṇṇamāyaṃ mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi tārayati nāma, sotāpattiphalakkhaṇepi, sakadāgāmimaggakkhaṇepi, sakadāgāmiphalakkhaṇepi, anāgāmimaggakkhaṇepi, anāgāmiphalakkhaṇepi, arahattamaggakkhaṇepi, arahattaphalakkhaṇepi tārayati nāma, yadā aṭṭhārasadevatākoṭisahassehi pañcavaggiyānaṃ amatapānaṃ adāsi, tato paṭṭhāya tārayi nāmāti vuccati. Tena vuttaṃ –</p>
  606. <p class="gathalast">‘‘Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti.</p>
  607. <p class="bodytext">Atha mahāsatto devatāhi yāciyamānopi devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāladīpadesakulajanettiāyuparicchedavasena pañcavidhaṃ mahāvilokanaṃ nāma vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ āyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Jātijarāmaraṇādīnaṃ apākaṭattā, buddhānañca dhammadesanā nāma tilakkhaṇamuttā nāma natthi, tesaṃ aniccaṃ dukkhamanattāti kathentānaṃ ‘‘kinnāmete kathentī’’ti na saddahanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ <a name="V0.0065"></a> sāsanaṃ hoti<a name="M0.0074"></a>. Tasmā so akālo. Vassasatato ūno āyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinno ovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, tasmā sopi akālo. Vassasatasahassato paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo <span class="bld">kālo</span> nāma. Idāni vassasatāyukā manussāti atha bodhisatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti addasa.</p>
  608. <p class="bodytext">Tato dīpaṃ olokento ‘‘jambudīpeyeva buddhā nibbattantī’’ti <span class="bld">dīpaṃ</span> passi. Tato jambudīpo nāma mahā dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti desaṃ vilokento majjhima<span class="bld">desaṃ</span> passi. Tato kulaṃ vilokento ‘‘buddhā nāma lokasammate kule nibbattanti, idāni khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi, <span class="bld">suddhodano</span> nāma me rājā pitā bhavissatī’’ti <span class="bld">kulaṃ</span> addasa. Tato <span class="bld">mātaraṃ</span> vilokento ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, akhaṇḍapañcasīlāti ayañca <span class="bld">mahāmāyā</span> nāma devī edisā, ayaṃ me mātā bhavissatīti kittakaṃ assā <span class="bld">āyū’’</span>ti āvajjento dasannaṃ māsānaṃ upari sattadivasāni passi. Iti imaṃ pañcavidhavilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me, mārisa, buddhabhāvāyā’’ti devatānaṃ paṭiññaṃ datvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā sakyarājakule <a name="P0.0055"></a> māyādeviyā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ aggahesi (jā. aṭṭha. 1.nidānakathā, avidūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.nidānakathā, avidūrenidānakathā). Tena vuttaṃ –</p>
  609. <p class="hangnum"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>.</p>
  610. <p class="gatha1"> ‘‘Tusitā kāyā cavitvāna, yadā okkami kucchiyaṃ;</p>
  611. <p class="gathalast">Dasasahassīlokadhātu, kampittha dharaṇī tadā’’ti. – ādi;</p>
  612. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">okkamī</span>ti okkamiṃ pāvisiṃ. <span class="bld">Kucchiya</span>nti mātukucchimhi. <span class="bld">Dasasahassīlokadhātu, kampitthā</span>ti sato sampajāno pana bodhisatto mātukucchiṃ okkamanto ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgassa somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittassa sadisa mahāvipākacittena āsāḷhipuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhatteneva paṭisandhiṃ aggahesi. Tadā dasasahassīlokadhātu sakalāpi <a name="M0.0075"></a> kampi saṅkampi sampakampīti attho. <span class="bld">Dharaṇī</span>ti dhāreti sabbe thāvarajaṅgameti dharaṇī, pathavī.</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Sampajānova nikkhami</span>nti ettha yadā panāhaṃ sato sampajānova mātukucchito dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca pāde <a name="V0.0066"></a> ca pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova nikkhamiṃ. <span class="bld">Sādhukāraṃ pavattentī</span>ti sādhukāraṃ pavattayanti, sādhukāraṃ dentīti attho. <span class="bld">Pakampitthā</span>ti kampittha, okkamanepi mātukucchito nikkhamanepi dasasahassī pakampitthāti attho.</p>
  614. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Atha bhagavā gabbhokkantiādīsu attanā samasamaṃ adisvā gabbhokkantiādīsu attano acchariyadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘okkanti me samo natthī’’</span>ti imaṃ gāthamāha. Tattha <span class="bld">okkantī</span>ti gabbhokkantiyaṃ, bhummatthe paccattavacanaṃ, paṭisandhiggahaṇeti attho. <span class="bld">Me</span>ti mayā. <span class="bld">Samo</span>ti sadiso natthi. <span class="bld">Jātito</span>ti ettha jāyati etāya mātuyāti mātā ‘‘jātī’’ti vuccati, tato jātito mātuyāti attho. <span class="bld">Abhinikkhame</span>ti mātukucchito abhinikkhamane pasave satīti attho. <span class="bld">Sambodhiya</span>nti ettha pasatthā sundarā bodhi sambodhi. Ayaṃ pana <span class="bld">bodhi</span>-saddo rukkhamagganibbānasabbaññutaññāṇādīsu dissati – ‘‘bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca, ‘‘antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi’’nti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11) ca āgataṭṭhāne hi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Bodhi <a name="P0.0056"></a> vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggañāṇaṃ adhippetaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.13; pārā. aṭṭha. 1.11; udā. aṭṭha. 20; cariyā. aṭṭha. nidānakathā). Apare ‘‘sabbaññutaññāṇa’’ntipi vadanti, tassaṃ sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭhoti attho.</p>
  615. <p class="bodytext">Kasmā pana bhagavā sambodhiṃ paṭicca attānaṃ pasaṃsatīti? Sabbaguṇadāyakattā. Bhagavato hi sambodhi sabbaguṇadāyikā sabbepi niravasese buddhaguṇe <a name="M0.0076"></a> dadāti, na pana aññesaṃ. Aññesaṃ pana kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ, paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti. Tasmā bhagavā sabbaguṇadāyakattā ‘‘sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭho’’ti attānaṃ pasaṃsati. Api ca bhūmiṃ cāletvā sambodhiṃ pāpuṇi, tasmā ‘‘sambodhiyaṃ ahaṃ seṭṭho’’ti vadati. <span class="bld">Dhammacakkappavattane</span>ti ettha dhammacakkaṃ pana duvidhaṃ hoti – paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañcāti. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ kusalaṃ upekkhāsahagataṃ avitakkaavicāraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ abyākataṃ<a name="V0.0067"></a>, ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ. Idha pana desanāñāṇaṃ adhippetaṃ (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44).</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Idāni bhagavato gabbhokkamaneva pathavikampanādikaṃ pavattiṃ sutvā <span class="bld">‘‘aho acchariyaṃ loke’’</span>ti devatāhi ayaṃ gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">buddhānaṃ guṇamahantatā</span>ti aho buddhānaṃ guṇamahantabhāvo, aho buddhānaṃ mahānubhāvoti attho <span class="bld">dasasahassīlokadhātu, chappakāraṃ pakampathā</span>ti dasasu cakkavāḷasahassesu mahāpathavī chappakāraṃ pakampittha calittha. Kathaṃ? Puratthimato unnamati pacchimato onamati, pacchimato unnamati puratthimato onamati, uttarato unnamati dakkhiṇato onamati, dakkhiṇato unnamati uttarato onamati, majjhimato unnamati pariyantato onamati, pariyantato unnamati majjhimato onamatīti evaṃ chappakāraṃ anilabalacalitajalataraṅgabhaṅgasaṅghaṭṭitā viya nāvā catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā pathavisandhārakajalapariyantā acetanāpi samānā sacetanā viya ayaṃ mahāpathavī pītiyā naccantī viya akampitthāti attho. <span class="bld">Obhāso</span> <a name="P0.0057"></a> <span class="bld">ca mahā āsī</span>ti atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ uḷāro obhāso ahosīti attho. <span class="bld">Accheraṃ lomahaṃsana</span>nti accherañca lomahaṃsanañca ahosīti attho.</p>
  617. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Idāni pathavikampanālokapātubhāvādīsu acchariyesu vattamānesu bhagavato pavattidassanatthaṃ <span class="bld">‘‘bhagavā tamhi samaye’’</span>tiādigāthāyo vuttā. Tattha <span class="bld">lokajeṭṭho</span>ti lokaseṭṭho. <span class="bld">Sadevaka</span>nti <a name="M0.0077"></a> sadevakassa lokassa, sāmiatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dassayanto</span>ti pāṭihāriyaṃ dassento.</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Caṅkamantovā</span>ti dasalokadhātusahassāni ajjhottharitvā ṭhite tasmiṃ ratanamaye caṅkame caṅkamamānova kathesi. <span class="bld">Lokanāyako</span>ti atha satthā manosilātale sīhanādaṃ nadanto sīho viya gajjanto pāvussakamegho viya ca ākāsagaṅgaṃ otārento viya ca aṭṭhaṅgasamannāgatena (dī. ni. 2.285, 301) savanīyena kamanīyena brahmassarena nānānayavicittaṃ catusaccapaṭisaṃyuttaṃ tilakkhaṇāhataṃ madhuradhammakathaṃ kathesīti attho.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Antarā na nivatteti, catuhatthe caṅkame yathā</span>ti ettha satthārā pana nimmitassa tassa caṅkamassa ekā koṭi pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ekā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ evaṃ ṭhite tasmiṃ ratanacaṅkame caṅkamamāno satthā ubho koṭiyo patvāva nivattati, antarā ubho koṭiyo apatvā na nivattati. Yathā catuhatthappamāṇe caṅkame caṅkamamāno ubho koṭiyo sīghameva patvā nivattati, evaṃ antarā na nivattatīti attho. Kiṃ pana bhagavā dasasahassayojanappamāṇāyāmaṃ caṅkamaṃ rassamakāsi<a name="V0.0068"></a>, tāvamahantaṃ vā attabhāvaṃ nimminīti? Na panevamakāsi. Acinteyyo buddhānaṃ buddhānubhāvo. Akaniṭṭhabhavanato paṭṭhāya yāva avīci, tāva ekaṅgaṇā ahosi. Tiriyato ca dasacakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Devā manusse passanti, manussāpi deve passanti. Yathā sabbe devamanussā pakatiyā caṅkamamānaṃ passanti, evaṃ bhagavantaṃ caṅkamamānaṃ passiṃsūti. Bhagavā pana caṅkamantova dhammaṃ deseti antarāsamāpattiñca samāpajjati.</p>
  620. <p class="bodytext">Atha āyasmā sāriputto aparimitasamayasamupacitakusalabalajanitadvattiṃsavaralakkhaṇopasobhitaṃ asītānubyañjanavirājitaṃ varasarīraṃ saradasamaye paripuṇṇaṃ viya rajanikaraṃ sabbaphāliphullaṃ viya ca yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ aṭṭhārasaratanubbedhaṃ byāmappabhāparikkhepasassirikaṃ varakanakagirimiva jaṅgamaṃ anopamāya buddhalīḷāya anopamena buddhasirivilāsena caṅkamantaṃ dasasahassidevagaṇaparivutaṃ bhagavantaṃ addasa. Disvāna ayaṃ <a name="M0.0078"></a> pana sakalāpi dasasahassī lokadhātu sannipatitā, mahatiyā panettha dhammadesanāya bhavitabbaṃ, buddhavaṃsadesanā pana bahūpakārā bhagavati pasādāvahā, yaṃnūnāhaṃ dasabalassa abhinīhārato <a name="P0.0058"></a> paṭṭhāya buddhavaṃsaṃ paripuccheyya’’nti cintetvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dasanakhasamujjalaṃ jalajāmalāvikala-kamala-makulasadisaṃ añjaliṃ sirasi katvā bhagavantaṃ <span class="bld">‘‘kīdiso te mahāvīrā’’</span>tiādikaṃ paripucchi. Tena vuttaṃ –</p>
  621. <p class="hangnum"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>.</p>
  622. <p class="gatha1"> ‘‘Sāriputto mahāpañño, samādhijjhānakovido;</p>
  623. <p class="gathalast">Paññāya pāramippatto, pucchati lokanāyakaṃ.</p>
  624. <p class="hangnum"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>.</p>
  625. <p class="gatha1"> ‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama;</p>
  626. <p class="gathalast">Kamhi kāle tayā dhīra, patthitā bodhimuttamā’’ti. –</p>
  627. <p class="unindented">Ādi. Kā nāmāyaṃ anusandhīti? Pucchānusandhi nāma. Tisso hi anusandhiyo – pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ kiṃ pārimaṃ tīra’’nti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena <span class="bld">pucchānusandhi</span> veditabbā.</p>
  628. <p class="bodytext">‘‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni <a name="V0.0069"></a> kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya ‘iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti…pe… taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.90) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttavasena <span class="bld">ajjhāsayānusandhi</span> veditabbā.</p>
  629. <p class="bodytext">Yena <a name="M0.0079"></a> pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭikkhepavasena vā yesu suttesu uparidesanā āgacchati, tesaṃ vasena <span class="bld">yathānusandhi</span> veditabbā. Tena vuttaṃ ‘‘pucchānusandhī’’ti.</p>
  630. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paññāya pāramippatto</span>ti sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto. <span class="bld">Pucchatī</span>ti apucchi. Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti pañcavidhā hoti. Tatthāyaṃ therassa katamā pucchāti ce? Yasmā panāyaṃ buddhavaṃso kappasatasahassādhikaasaṅkhyeyyopacitapuññasambhārānaṃ paccekabuddhānaṃ <a name="P0.0059"></a> kappasatasahassādhikaasaṅkhyeyyopacitapuññasambhārānaṃ dvinnaṃ aggasāvakānañca kappasatasahassopacitapuññasambhārānaṃ sesamahāsāvakānaṃ vā avisayo, sabbaññubuddhānaṃyeva visayo, tasmā therassa adiṭṭhajotanā pucchāti veditabbā.</p>
  631. <p class="bodytext"><span class="bld">Kīdiso</span>ti pucchanākāro, kiṃpakāroti attho. <span class="bld">Te</span>ti tava. <span class="bld">Abhinīhāro</span>ti abhinīhāro nāma buddhabhāvatthaṃ mānasaṃ bandhitvā ‘‘buddhabyākaraṇaṃ aladdhā na uṭṭhahissāmī’’ti vīriyamadhiṭṭhāya nipajjanaṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  632. <p class="gathalast">‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttamā’’ti.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">Kamhi kāle</span>ti tasmiṃ kāle. <span class="bld">Patthitā</span>ti icchitā abhikaṅkhitā, ‘‘buddho bodheyyaṃ mutto moceyya’’ntiādinā nayena buddhabhāvāya paṇidhānaṃ kadā katanti apucchi. <span class="bld">Bodhī</span>ti sammāsambodhi, arahattamaggañāṇassa ca sabbaññutaññāṇassa cetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Uttamā</span>ti sāvakabodhipaccekabodhīhi seṭṭhattā uttamāti vuttā. Ubhinnamantarā <span class="bld">ma</span>-kāro padasandhikaro.</p>
  634. <p class="bodytext">Idāni <a name="V0.0070"></a> buddhabhāvakārake dhamme pucchanto –</p>
  635. <p class="hangnum"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>.</p>
  636. <p class="gatha1"> ‘‘Dānaṃ sīlañca nekkhammaṃ, paññāvīriyañca kīdisaṃ;</p>
  637. <p class="gathalast">Khantisaccamadhiṭṭhānaṃ, mettupekkhā ca kīdisā.</p>
  638. <p class="hangnum"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>.</p>
  639. <p class="gatha1"> ‘‘Dasa pāramī tayā dhīra, kīdisī lokanāyaka;</p>
  640. <p class="gathalast">Kathaṃ upapāramī puṇṇā, paramatthapāramī katha’’nti. – āha;</p>
  641. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0080"></a> dānapāramiyaṃ tāva bāhirabhaṇḍapariccāgo <span class="bld">pāramī</span> nāma, aṅgapariccāgo <span class="bld">upapāramī</span> nāma, jīvitapariccāgo <span class="bld">paramatthapāramī</span> nāmāti. Esa nayo sesapāramīsupi. Evaṃ dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo honti. Tattha bodhisattassa dānapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa <span class="bld">sasapaṇḍitajātake</span> –</p>
  642. <p class="gatha1">‘‘Bhikkhāya upagataṃ disvā, sakattānaṃ pariccajiṃ;</p>
  643. <p class="gathalast">Dānena me samo natthi, esā me dānapāramī’’ti. (cariyā. 1.143 tassuddānaṃ) –</p>
  644. <p class="unindented">Evaṃ paraṃ jīvitapariccāgaṃ karontassa <span class="bld">dānapāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  645. <p class="bodytext">Tathā sīlapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekanteneva panassa <span class="bld">saṅkhapālajātake</span> –</p>
  646. <p class="gatha1">‘‘Sūlehi <a name="P0.0060"></a> vinivijjhante, koṭṭayantepi sattibhi;</p>
  647. <p class="gathalast">Bhojaputte na kuppāmi, esā me sīlapāramī’’ti. (cariyā. 2.91) –</p>
  648. <p class="unindented">Evaṃ attapariccāgaṃ karontassa <span class="bld">sīlapāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  649. <p class="bodytext">Tathā mahārajjaṃ pahāya nekkhammapāramiyā pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa <span class="bld">cūḷasutasomajātake</span> –</p>
  650. <p class="gatha1">‘‘Mahārajjaṃ <a name="V0.0071"></a> hatthagataṃ, kheḷapiṇḍaṃva chaḍḍayiṃ;</p>
  651. <p class="gathalast">Cajato na hoti lagganaṃ, esā me nekkhammapāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā) –</p>
  652. <p class="unindented">Evaṃ nissaṅgatāya rajjaṃ chaḍḍetvā nikkhamantassa <span class="bld">nekkhammapāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  653. <p class="bodytext">Tathā mahosadhapaṇḍitakālādīsu paññāpāramiyā pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa <span class="bld">sattubhattakapaṇḍitakāle</span> –</p>
  654. <p class="gatha1">‘‘Paññāya vicinantohaṃ, brāhmaṇaṃ mocayiṃ dukhā;</p>
  655. <p class="gathalast">Paññāya me samo natthi, esā me paññāpāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā) –</p>
  656. <p class="unindented">Antobhastagataṃ <a name="M0.0081"></a> sappaṃ dassentassa <span class="bld">paññāpāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  657. <p class="bodytext">Tathā vīriyapāramitāya pūritattabhāvānaṃ parimāṇaṃ nāma natthi. Ekantena panassa <span class="bld">mahājanakajātake</span> –</p>
  658. <p class="gatha1">‘‘Atīradassī jalamajjhe, hatā sabbeva mānusā;</p>
  659. <p class="gathalast">Cittassa aññathā natthi, esā me vīriyapāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā) –</p>
  660. <p class="unindented">Evaṃ mahāsamuddaṃ tarantassa <span class="bld">vīriyapāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  661. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">khantivādijātake</span> –</p>
  662. <p class="gatha1">‘‘Acetanaṃva koṭṭente, tiṇhena pharasunā mamaṃ;</p>
  663. <p class="gathalast">Kāsirāje na kuppāmi, esā me khantipāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā) –</p>
  664. <p class="unindented">Evaṃ <a name="V0.0072"></a> acetanabhāvena viya mahādukkhaṃ adhivāsentassa <span class="bld">khantipāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  665. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">mahāsutasomajātake</span> –</p>
  666. <p class="gatha1">‘‘Saccavācaṃnurakkhanto, cajitvā mama jīvitaṃ;</p>
  667. <p class="gathalast">Mocesiṃ ekasataṃ khattiye, esā me saccapāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā) –</p>
  668. <p class="unindented">Evaṃ jīvitaṃ cajitvā saccaṃ anurakkhantassa <span class="bld">saccapāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  669. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">mūgapakkhajātake</span> –</p>
  670. <p class="gatha1">‘‘Mātā <a name="P0.0061"></a> pitā na me dessā, attā me na ca dessiyo;</p>
  671. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vataṃ adhiṭṭhahi’’nti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā 3.65) –</p>
  672. <p class="unindented">Evaṃ jīvitampi pariccajitvā vataṃ adhiṭṭhahantassa <span class="bld">adhiṭṭhānapāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  673. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">suvaṇṇasāmajātake</span> –</p>
  674. <p class="gatha1">‘‘Na maṃ koci uttasati, napi bhāyāmi kassaci;</p>
  675. <p class="gathalast">Mettābalenupatthaddho, ramāmi pavane tadā’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. 3.113) –</p>
  676. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M0.0082"></a> jīvitampi anoloketvā mettāyantassa <span class="bld">mettāpāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā.</p>
  677. <p class="unindented">Tato <a name="V0.0073"></a> <span class="bld">lomahaṃsajātake</span> –</p>
  678. <p class="gatha1">‘‘Susāne seyyaṃ kappemi, chavaṭṭhikaṃ upanidhāyahaṃ;</p>
  679. <p class="gathalast">Gāmaṇḍalā upagantvā, rūpaṃ dassentinappaka’’nti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. 3.119) –</p>
  680. <p class="unindented">Evaṃ gāmadārakesu niṭṭhubhanādīhi ceva mālāgandhūpahārādīhi ca sukhadukkhaṃ uppādentesupi upekkhaṃ anativattantassa <span class="bld">upekkhāpāramī</span> paramatthapāramī nāma jātā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">cariyāpiṭakato</span> gahetabbo.</p>
  681. <p class="bodytext">Idāni therena puṭṭhassa bhagavato byākaraṇaṃ dassentehi saṅgītikārakehi –</p>
  682. <p class="hangnum"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>.</p>
  683. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa puṭṭho viyākāsi, karavīkamadhuragiro;</p>
  684. <p class="gathalast">Nibbāpayanto hadayaṃ, hāsayanto sadevakaṃ.</p>
  685. <p class="hangnum"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>.</p>
  686. <p class="gatha1"> ‘‘Atītabuddhānaṃ jinānaṃ desitaṃ, nikīlitaṃ buddhaparamparāgataṃ;</p>
  687. <p class="gathalast">Pubbenivāsānugatāya buddhiyā, pakāsayī lokahitaṃ sadevake’’ti. – vuttaṃ;</p>
  688. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tassa puṭṭho viyākāsī</span>ti tena dhammasenāpatinā puṭṭho hutvā tassa byākāsi, attano abhinīhārato paṭṭhāya abhisambodhipariyosānaṃ sabbaṃ buddhavaṃsaṃ kathesīti attho. <span class="bld">Karavīkamadhuragiro</span>ti karavīkasakuṇassa viya madhurā girā yassa so karavīkamadhuragiro, karavīkamadhuramañjussaroti attho. Tatridaṃ karavīkānaṃ madhurassaratā – karavīkasakuṇā kira madhurarasaṃ <a name="P0.0062"></a> ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitaṃ phalarasaṃ pivitvā pakkhena tāḷaṃ datvā vikūjamāne catuppadā madamattā viya laḷituṃ ārabhanti, gocarapasutāpi catuppadagaṇā mukhagatānipi tiṇāni chaḍḍetvā taṃ nādaṃ suṇanti, vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittaṃ pādaṃ anikkhipitvā <a name="M0.0083"></a> cittakatā viya tiṭṭhanti, anubandhamigāpi maraṇabhayaṃ hitvā tiṭṭhanti, ākāse pakkhandantā pakkhinopi pakkhe pasāretvā tiṭṭhanti, udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ acālentā taṃ saddaṃ suṇamānā tiṭṭhanti. Evaṃ madhurassarā karavīkā (dī. ni. aṭṭha. 2.38; ma. ni. aṭṭha. 2.386). <span class="bld">Nibbāpayanto hadaya</span>nti kilesaggisantattasabbajanamānasaṃ <a name="V0.0074"></a> dhammakathāmatadhārāya sītibhāvaṃ janayantoti attho. <span class="bld">Hāsayanto</span>ti tosayanto. <span class="bld">Sadevaka</span>nti sadevakaṃ lokaṃ.</p>
  689. <p class="bodytext">Atītabuddhānanti atītānaṃ buddhānaṃ. Amhākaṃ bhagavato abhinīhārassa purato pana taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā ekasmiṃ kappe nibbattiṃsu. Tesaṃ aparabhāge koṇḍaññādayo tevīsati buddhāti sabbe dīpaṅkarādayo catuvīsati buddhā idha ‘‘atītabuddhā’’ti adhippetā, tesaṃ atītabuddhānaṃ. <span class="bld">Jināna</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Desita</span>nti kathitaṃ. Catuvīsatiyā buddhānaṃ catusaccapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ. <span class="bld">Nikīlita</span>nti tesaṃ caritaṃ kappajātigottāyubodhisāvakasannipātaupaṭṭhākamātāpituputtabhariyāparicchedādikaṃ nikīlitaṃ nāma. <span class="bld">Buddhaparamparāgata</span>nti dīpaṅkaradasabalato paṭṭhāya yāva kassapaparamparato āgataṃ desitaṃ nikīlitaṃ vāti attho. <span class="bld">Pubbenivāsānugatāya buddhiyā</span>ti ekampi jātiṃ dvepi jātiyoti (ma. ni. 1.148, 384, 421; 2.233; 3.82; pārā. 12) evaṃ vibhattaṃ pubbe nivuṭṭhakkhandhasantānasaṅkhātaṃ pubbenivāsaṃ anugatā upagatā tāya pubbenivāsānugatāya buddhiyā, pubbenivāsānussatiñāṇenāti attho. <span class="bld">Pakāsayī</span>ti byākāsi. <span class="bld">Lokahita</span>nti sabbalokahitaṃ buddhavaṃsaṃ. <span class="bld">Sadevake</span>ti sadevake loketi attho.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Atha bhagavā karuṇāsītalena hadayena sadevakaṃ lokaṃ savane niyojento <span class="bld">‘‘pītipāmojjajanana’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">pītipāmojjajanana</span>nti pītipāmojjakaraṃ pītiyā pubbabhāgaṃ pāmojjaṃ, pañcavaṇṇāya pītiyā janananti attho. <span class="bld">Sokasallavinodana</span>nti sokasaṅkhātānaṃ sallānaṃ vinodanaṃ viddhaṃsanaṃ. <span class="bld">Sabbasampattipaṭilābha</span>nti <a name="P0.0063"></a> sabbāpi devamanussasampattiādayo sampattiyo paṭilabhanti etenāti sabbasampattipaṭilābho, taṃ sabbasampattipaṭilābhaṃ buddhavaṃsadesananti attho. <span class="bld">Cittīkatvā</span>ti <a name="M0.0084"></a> citte katvā, buddhānussatiṃ purakkhatvāti attho. <span class="bld">Suṇāthā</span>ti nisāmetha nibodhatha. <span class="bld">Me</span>ti mama.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Madanimmadana</span>nti jātimadādīnaṃ sabbamadānaṃ nimmadanakaraṃ. <span class="bld">Sokanuda</span>nti soko nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo. Kiñcāpi atthato domanassameva hoti, evaṃ santepi antonijjhānalakkhaṇo, cetaso parinijjhāyanaraso, anusocanapaccupaṭṭhāno, taṃ sokaṃ nudatīti sokanudo, taṃ sokanudaṃ. <span class="bld">Saṃsāraparimocana</span>nti saṃsārabandhanato parimocanakaraṃ. ‘‘Saṃsārasamatikkama’’ntipi pāṭho, tassa saṃsārasamatikkamakaranti attho.</p>
  692. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbadukkhakkhaya</span>nti <a name="V0.0075"></a> ettha <span class="bld">dukkha</span>-saddo dukkhavedanā-dukkhavatthu-dukkhārammaṇa-dukkhapaccaya-dukkhaṭṭhānādīsu dissati. Ayañhi ‘‘dukkhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.383, 430; pārā. 11) dukkhavedanāyaṃ dissati. ‘‘Jātipi dukkhā jarāpi dukkhā’’tiādīsu (dī. ni. 2.387; saṃ. ni. 5.1081) dukkhavatthusmiṃ. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) dukkhārammaṇe. ‘‘Dukkho pāpassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 117) dukkhapaccaye. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukarā akkhānena pāpuṇitaṃ yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) dukkhaṭṭhāne. Idha panāyaṃ dukkhavatthusmiṃ dukkhapaccayepi ca daṭṭhabbo. Tasmā jātiādisabbadukkhakkhayakaranti attho (dha. sa. aṭṭha. 2 ādayo). <span class="bld">Magga</span>nti ettha kusalatthikehi maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggoti buddhavaṃsadesanā vuccati, taṃ nibbānassa maggabhūtaṃ buddhavaṃsadesanaṃ. <span class="bld">Sakkacca</span>nti sakkaccaṃ cittīkatvā, ohitasotā hutvāti attho. <span class="bld">Paṭipajjathā</span>ti adhitiṭṭhatha, suṇāthāti attho. Atha vā pītipāmojjajananaṃ sokasallavinodanaṃ sabbasampattipaṭilābhahetubhūtaṃ imaṃ buddhavaṃsadesanaṃ sutvā idāni madanimmadanādiguṇavisesāvahaṃ sabbadukkhakkhayaṃ buddhabhāvamaggaṃ paṭipajjathāti <a name="P0.0064"></a> sabbesaṃ devamanussānaṃ buddhattaṃ paṇidhāya ussāhaṃ janeti. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  693. <p class="centered">Iti madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsa-aṭṭhakathāya</p>
  694. <p class="centered">Ratanacaṅkamanakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  695. <p class="centered">Niṭṭhitā ca sabbākārena abbhantaranidānassatthavaṇṇanā.</p>
  696. <p class="chapter">2. Sumedhapatthanākathāvaṇṇanā</p>
  697. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0085"></a><a name="V0.0076"></a> –</p>
  698. <p class="hangnum"><a name="para1-2"></a><span class="paranum">1-2</span>.</p>
  699. <p class="gatha1"> ‘‘Kappe ca satasahasse, caturo ca asaṅkhiye;</p>
  700. <p class="gathalast">Amaraṃ nāma nagaraṃ, dassaneyyaṃ manorama’’nti. –</p>
  701. <p class="unindented">Ādinayappavattāya buddhavaṃsavaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā buddhavaṃsavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepavicāraṇā tāva veditabbā. Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko aṭṭhuppattikoti. Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayena kathesi. Seyyathidaṃ – <span class="bld">ākaṅkheyyasuttaṃ</span> (ma. ni. 1.64 ādayo) <span class="bld">vatthasutta</span>nti (ma. ni. 1.70 ādayo) evamādīni, tesaṃ <span class="bld">attajjhāsayo</span> nikkhepo.</p>
  702. <p class="bodytext">Yāni vā pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ bujjhanakabhāvañca oloketvā parajjhāsayavasena kathitāni. Seyyathidaṃ – <span class="bld">rāhulovādasuttaṃ</span> <span class="bld">dhammacakkappavattanasutta</span>nti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13 ādayo; paṭi. ma. 2.30) evamādīni, tesaṃ <span class="bld">parajjhāsayo</span> nikkhepo.</p>
  703. <p class="bodytext">Bhagavantaṃ upasaṅkamitvā te te devamanussā pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena pana bhagavatā yāni kathitāni <span class="bld">devatāsaṃyutta</span> (saṃ. ni. 1.1 ādayo) <span class="bld">bojjhaṅgasaṃyuttā</span>dīni (saṃ. ni. 5.182 ādayo) tesaṃ <span class="bld">pucchāvasiko</span> nikkhepo.</p>
  704. <p class="bodytext">Yāni vā pana uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca desitāni dhammadāyāda- (ma. ni. 1.29 ādayo) puttamaṃsūpamādīni (saṃ. ni. 2.63), tesaṃ <span class="bld">aṭṭhuppattiko</span> nikkhepo. Evametesu catūsu suttanikkhepesu imassa buddhavaṃsassa pucchāvasiko nikkhepo. Pucchāvasena hi bhagavatā ayaṃ <a name="V0.0077"></a> nikkhitto. Kassa pucchāvasena? Āyasmato sāriputtattherassa. Vuttañhetaṃ asmiṃ nidānasmiṃ eva –</p>
  705. <p class="gatha1">‘‘Sāriputto <a name="M0.0086"></a><a name="P0.0065"></a> mahāpañño, samādhijjhānakovido;</p>
  706. <p class="gatha2">Paññāya pāramippatto, pucchati lokanāyakaṃ;</p>
  707. <p class="gathalast">Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttamā’’ti. (bu. vaṃ. 1.74-75) –</p>
  708. <p class="bodytext">Ādi. Tenesā buddhavaṃsadesanā pucchāvasikāti veditabbā.</p>
  709. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kappe ca satasahasse</span>ti ettha <span class="bld">kappa</span>-saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappanalesasamantabhāvaāyukappamahākappādīsu dissati. Tathā hi ‘‘okappanīyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahane dissati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāre. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) kāle. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117; kappamāṇavapucchāniddesa 61) ca, ‘‘nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassā’’ti ca evamādīsu (su. ni. 346) paññattiyaṃ. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368) chedane. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’tiādīsu (cūḷava. 446) vikappe. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’ntiādīsu (a. ni. 8.80) lese. ‘‘Kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā’’tiādīsu samantabhāve. ‘‘Tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappa’’nti (dī. ni. 2.178; udā. 51) ettha āyukappe. ‘‘Kīva dīgho nu kho, bhante, kappo’’ti (saṃ. ni. 2.128-129) ettha mahākappe. Ādisaddena ‘‘satthukappena vata kira, bho, mayaṃ sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā’’ti (ma. ni. 1.260) ettha paṭibhāge. ‘‘Kappo naṭṭho hoti. Kappakatokāso jiṇṇo hotī’’ti (pāci. 371) ettha vinayakappe. Idha pana mahākappe daṭṭhabbo. Tasmā kappe ca satasahasseti mahākappānaṃ satasahassānanti attho (dī. ni. aṭṭha. 1.29; 3.275; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 2.3.128; khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasutta, evamiccādipāṭhavaṇṇanā; su. ni. aṭṭha. 2.maṅgalasuttavaṇṇanā; cariyā. aṭṭha. nidānakathā.1; cūḷani. aṭṭha. khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā). <a name="V0.0078"></a> <span class="bld">Caturo ca asaṅkhiye</span>ti ‘‘catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake’’ti vacanaseso daṭṭhabbo. Kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthaketi attho. <span class="bld">Amaraṃ nāma nagara</span>nti ‘‘amara’’nti ca ‘‘amaravatī’’ti <a name="M0.0087"></a> ca laddhanāmaṃ nagaraṃ ahosi. Keci panettha aññenāpi pakārena vaṇṇayanti, kiṃ tehi, nāmamattaṃ panetaṃ tassa nagarassa. <span class="bld">Dassaneyya</span>nti suvibhattavicitra-caccaradvāra-catukkasiṅghāṭika-pākāra-parikkhepapāsāda- hammiya-bhavana-samalaṅkatattā dassanīyaṃ. <span class="bld">Manorama</span>nti samasuciparamaramaṇīyabhūmibhāgattā chāyūdakasampannattā <a name="P0.0066"></a> sulabhāhārattā sabbopakaraṇayuttattā ca samiddhattā devamanussādīnaṃ mano ramayatīti manoramaṃ.</p>
  710. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasahi saddehi avivitta</span>nti hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena saṅkhasaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena sammatāḷasaddena ‘‘bhuñjatha pivatha khādathā’’ti dasamena saddenāti; imehi dasahi saddehi avivittaṃ ahosi, sabbakālaṃ anupamussavasamajjanāṭakā kīḷantīti attho. <span class="bld">Annapānasamāyuta</span>nti annena catubbidhenāhārena ca pānena ca suṭṭhu āyutaṃ annapānasamāyutaṃ, iminā subhikkhatā dassitā, bahuannapānasamāyutanti attho.</p>
  711. <p class="bodytext">Idāni te dasa sadde vatthuto dassanatthaṃ –</p>
  712. <p class="gatha1">‘‘Hatthisaddaṃ assasaddaṃ, bherisaṅkharathāni ca;</p>
  713. <p class="gathalast">Khādatha pivatha ceva, annapānena ghosita’’nti. – vuttaṃ;</p>
  714. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">hatthisadda</span>nti hatthīnaṃ koñcanādasaddena, karaṇatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sesapadesupi. <span class="bld">Bherisaṅkharathāni cā</span>ti bherisaddena ca saṅkhasaddena ca rathasaddena cāti attho. Liṅgavipariyāsena vuttaṃ, ‘khādatha pivathā’ti evamādinayappavattena annapānapaṭisaṃyuttena ghositaṃ abhināditanti attho. Etthāha – tesaṃ pana saddānaṃ ekadesova dassito, na sakaloti? Na ekadeso sakalo dasavidho dassitova. Kathaṃ? Bherisaddena mudiṅgasaddo saṅgahito, saṅkhasaddena vīṇāgītasammatāḷasaddā saṅgahitāti daseva dassitā.</p>
  715. <p class="bodytext">Evaṃ ekena pariyāyena nagarasampattiṃ vaṇṇetvā puna tameva dassetuṃ –</p>
  716. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  717. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ <a name="M0.0088"></a> sabbaṅgasampannaṃ, sabbakammamupāgataṃ, sattaratanasampannaṃ, nānājanasamākulaṃ;</p>
  718. <p class="gathalast">Samiddhaṃ devanagaraṃva, āvāsaṃ puññakammina’’nti. – vuttaṃ;</p>
  719. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0079"></a> <span class="bld">sabbaṅgasampanna</span>nti pākāragopuraṭṭālakādisabbanagarāvayavasampannaṃ, paripuṇṇasabbavittūpakaraṇadhanadhaññatiṇakaṭṭhodakanti vā attho. <span class="bld">Sabbakammamupāgata</span>nti sabbakammantena upagataṃ, samupagatasabbakammantanti attho. <span class="bld">Sattaratanasampanna</span>nti <a name="P0.0067"></a> paripuṇṇamuttādisattaratanaṃ, cakkavattinivāsabhūmito vā hatthiratanādīhi sattaratanehi sampannaṃ. <span class="bld">Nānājanasamākula</span>nti nānāvidhadesabhāsehi janehi samākulaṃ. <span class="bld">Samiddha</span>nti manussopabhogasabbopakaraṇehi samiddhaṃ phītaṃ. <span class="bld">Devanagaraṃ vā</span>ti devanagaraṃ viya ālakamandā viya amaravatī samiddhanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Āvāsaṃ puññakammina</span>nti āvasanti ettha puññakammino janāti āvāso. ‘‘Āvāso’’ti vattabbe ‘‘āvāsa’’nti liṅgabhedaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ. Paññāyati tenāti puññaṃ, kularūpamahābhogissariyavasena paññāyatīti attho. Punātīti vā puññaṃ. Sabbakusalamalarajāpavāhakattā puññaṃ kammaṃ yesaṃ atthi te puññakammino, tesaṃ puññakamminaṃ āvāsabhūtanti attho.</p>
  720. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sumedho</span> nāma brāhmaṇo paṭivasati ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā kulaparivaṭṭā akkhitto anupakuṭṭho jātivādena, abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, so tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo anavayo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu. Tassa pana daharakāleyeva mātāpitaro kālamakaṃsu. Athassa rāsivaḍḍhako amacco āyapotthakaṃ āharitvā suvaṇṇarajatamaṇimuttādivividharatanabharite gabbhe vivaritvā – ‘‘etthakaṃ te, kumāra, mātu santakaṃ, etthakaṃ pitu santakaṃ, etthakaṃ ayyakapayyakāna’’nti yāva sattamā kulaparivaṭṭā dhanaṃ ācikkhitvā – ‘‘etaṃ paṭipajjāhī’’ti niyyātesi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā puññāni karonto agāraṃ ajjhāvasi. Tena vuttaṃ –</p>
  721. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  722. <p class="gatha1"> ‘‘Nagare <a name="M0.0089"></a> amaravatiyā, sumedho nāma brāhmaṇo;</p>
  723. <p class="gathalast">Anekakoṭisannicayo, pahūtadhanadhaññavā.</p>
  724. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  725. <p class="gatha1"> ‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū;</p>
  726. <p class="gathalast">Lakkhaṇe itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato’’ti.</p>
  727. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nagare amaravatiyā</span>ti amaravatīsaṅkhāte nagare. <span class="bld">Sumedho nāmā</span>ti ettha ‘‘medhā’’ti paññā <a name="V0.0080"></a> vuccati. Sā tassa sundarā pasatthāti sumedhoti paññāyittha. <span class="bld">Brāhmaṇo</span>ti brahmaṃ aṇati sikkhatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho<a name="P0.0068"></a>. Akkharacintakā pana ‘‘brahmuno apaccaṃ brāhmaṇo’’ti vadanti. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti. <span class="bld">Anekakoṭisannicayo</span>ti koṭīnaṃ sannicayo koṭisannicayo, aneko koṭisannicayo yassa soyaṃ anekakoṭisannicayo, anekakoṭi dhanasannicayoti attho. <span class="bld">Pahūtadhanadhaññavā</span>ti bahuladhanadhaññavā. Purimaṃ bhūmigatagabbhagatadhanadhaññavasena vuttaṃ, idaṃ niccaparibhogūpagatadhanadhaññavasena vuttanti veditabbaṃ.</p>
  728. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhāyako</span>ti na jhāyatīti ajjhāyako, jhānabhāvanārahitoti attho. Vuttañhetaṃ – ‘‘na dānime jhāyantīti. Na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ‘ajjhāyakā ajjhāyakā’ tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.132) evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ. Idāni mantaṃ jhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsavacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti <span class="bld">mantadharo</span>. <span class="bld">Tiṇṇaṃ vedāna</span>nti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ. Ayaṃ pana <span class="bld">veda</span>-saddo ñāṇasomanassaganthesu dissati. Tathā hesa – ‘‘yaṃ brāhmaṇaṃ vedagumābhijaññā, akiñcanaṃ kāmabhave asatta’’ntiādīsu (su. ni. 1065) ñāṇe dissati. ‘‘Ye vedajātā vicaranti loke’’tiādīsu (a. ni. 4.57) somanasse. ‘‘Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhāna’’ntiādīsu (dī. ni. 1.256) ganthe. Idhāpi ganthe (ma. ni. aṭṭha. 1.75). <span class="bld">Pāragū</span>ti tiṇṇaṃ vedānaṃ oṭṭhapahatakaraṇamattena pāraṃ gatoti pāragū. <span class="bld">Lakkhaṇe</span>ti itthilakkhaṇapurisalakkhaṇamahāpurisalakkhaṇādike lakkhaṇe. <span class="bld">Itihāse</span>ti itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutte <a name="M0.0090"></a> purāṇasaṅkhāte ganthavisese. <span class="bld">Sadhamme</span>ti brāhmaṇānaṃ sake dhamme, sake ācariyake vā. <span class="bld">Pāramiṃ gato</span>ti pāraṃ gato, disāpāmokkho ācariyo ahosīti attho.</p>
  729. <p class="bodytext">Athekadivasaṃ so dasaguṇagaṇārādhitapaṇḍito sumedhapaṇḍito uparipāsādavaratale rahogato hutvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno cintesi – ‘‘punabbhave paṭisandhiggahaṇaṃ nāma dukkhaṃ, tathā nibbattanibbattaṭṭhāne sarīrabhedanaṃ, ahañca jātidhammo, jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo, evaṃbhūtena mayā ajātiṃ ajaraṃ abyādhiṃ amaraṇaṃ sukhaṃ sivaṃ nibbānaṃ pariyesituṃ <a name="P0.0069"></a> vaṭṭati, avassaṃ bhavacārakato muccitvā nibbānagāminā ekena maggena bhavitabba’’nti. Tena vuttaṃ –</p>
  730. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  731. <p class="gatha1"> ‘‘Rahogato <a name="V0.0081"></a> nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;</p>
  732. <p class="gathalast">Dukkho punabbhavo nāma, sarīrassa ca bhedanaṃ.</p>
  733. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  734. <p class="gatha1"> ‘‘Jātidhammo jarādhammo, byādhidhammo sahaṃ tadā;</p>
  735. <p class="gathalast">Ajaraṃ amaraṃ khemaṃ, pariyesissāmi nibbutiṃ.</p>
  736. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  737. <p class="gatha1"> ‘‘Yaṃnūnimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;</p>
  738. <p class="gathalast">Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.</p>
  739. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  740. <p class="gatha1"> ‘‘Atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hetuye;</p>
  741. <p class="gathalast">Pariyesissāmi taṃ maggaṃ, bhavato parimuttiyā’’ti.</p>
  742. <p class="bodytext">Ettha pana gāthāsambandhañca anuttānapadānamatthañca vatvāva gamissāma. Tattha <span class="bld">rahogato</span>ti rahasi gato, rahasi ṭhāne nisinno. <span class="bld">Evaṃ cintesaha</span>nti evaṃ cintesiṃ ahaṃ. Evanti iminā cintanākāraṃ dasseti. <span class="bld">Tadā</span>ti tasmiṃ sumedhapaṇḍitakāle. ‘‘Evaṃ cintesaha’’nti bhagavā iminā attanā saddhiṃ sumedhapaṇḍitaṃ ekattaṃ karoti. Tasmā tadā so sumedho ahamevāti pakāsento ‘‘evaṃ cintesahaṃ tadā’’ti bhagavā uttamapurisavasenāha. <span class="bld">Jātidhammo</span>ti jātisabhāvo. Esa nayo sesapadesupi. <span class="bld">Nibbuti</span>nti nibbānaṃ.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃnūnā</span>ti <a name="M0.0091"></a> parivitakkanatthe nipāto, yadi panāhanti attho. <span class="bld">Pūtikāya</span>nti pūtibhūtaṃ kāyaṃ. <span class="bld">Nānākuṇapapūrita</span>nti mutta-karīsa-pubbalohita-pitta-semha-kheḷasiṅghāṇikādianekakuṇapapūritaṃ. <span class="bld">Anapekkho</span>ti anālayo. <span class="bld">Atthī</span>ti avassaṃ upalabbhati. <span class="bld">Hehitī</span>ti bhavissati, parivitakkanavacanamidaṃ. <span class="bld">Na so sakkā na hetuye</span>ti tena maggena na sakkā na bhavituṃ. So pana maggo <span class="bld">hetuye</span>ti hetubhāvāya na na hoti, hetuyevāti attho. <span class="bld">Bhavato parimuttiyā</span>ti bhavabandhanavimuttiyāti attho.</p>
  744. <p class="bodytext">Idāni attanā parivitakkitamatthaṃ sampādayituṃ <span class="bld">‘‘yathāpī’’</span>ti ādimāha. Yathā hi loke dukkhassa paṭipakkhabhūtaṃ sukhaṃ nāma atthi, evaṃ bhave sati tappaṭipakkhena vibhavenāpi bhavitabbaṃ<a name="P0.0070"></a>, yathā ca uṇhe sati tassa vūpasamabhūtaṃ sītalampi atthi, evaṃ rāgādiaggīnaṃ vūpasamena nibbānena bhavitabbaṃ. Yathā ca pāpassa lāmakassa dhammassa paṭipakkhabhūto kalyāṇo anavajjadhammopi <a name="V0.0082"></a> atthiyeva, evameva pāpikāya jātiyā sati sabbajātikhepanato ajātisaṅkhātena nibbānenāpi bhavitabbamevāti. Tena vuttaṃ –</p>
  745. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  746. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi dukkhe vijjante, sukhaṃ nāmapi vijjati;</p>
  747. <p class="gathalast">Evaṃ bhave vijjamāne, vibhavopicchitabbako.</p>
  748. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  749. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi uṇhe vijjante, aparaṃ vijjati sītalaṃ;</p>
  750. <p class="gathalast">Evaṃ tividhaggi vijjante, nibbānaṃ icchitabbakaṃ.</p>
  751. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  752. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi pāpe vijjante, kalyāṇamapi vijjati;</p>
  753. <p class="gathalast">Evameva jāti vijjante, ajātipicchitabbaka’’nti.</p>
  754. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yathāpī</span>ti opammatthe nipāto. <span class="bld">Sukha</span>nti kāyikacetasikasukhaṃ, suṭṭhu dukkhaṃ khaṇatīti sukhaṃ. <span class="bld">Bhave</span>ti janane. <span class="bld">Vibhavo</span>ti ajananaṃ, janane vijjamāne ajananadhammopi icchitabbo. <span class="bld">Tividhaggi vijjante</span>ti tividhe rāgādike aggimhi vijjamāneti attho. <span class="bld">Nibbāna</span>nti tassa tividhassa rāgādiaggissa nibbāpanaṃ upasamanaṃ nibbānañca icchitabbaṃ. <span class="bld">Pāpe</span>ti akusale lāmake. <span class="bld">Kalyāṇamapī</span>ti kusalamapi. <span class="bld">Evamevā</span>ti evamevaṃ. <span class="bld">Jāti vijjante</span>ti <a name="M0.0092"></a> jātiyā vijjamānāyāti attho. Liṅgabhedañca vibhattilopañca katvā vuttaṃ. <span class="bld">Ajātipī</span>ti jātikhepanaṃ ajātinibbānampi icchitabbaṃ.</p>
  755. <p class="bodytext">Athāhaṃ parampi cintesiṃ – ‘‘yathā nāma gūtharāsimhi nimuggena purisena dūratova kamalakuvalayapuṇḍarīkasaṇḍamaṇḍitaṃ vimalasalilaṃ taḷākaṃ disvā – ‘katarena nu kho maggena tattha gantabba’nti taḷākaṃ gavesituṃ yuttaṃ. Yaṃ tassa agavesanaṃ, na so tassa taḷākassa doso, tassa purisasseva doso. Evameva kilesamaladhovane amatamahātaḷāke vijjamāne yaṃ tassa agavesanaṃ, na so amatasaṅkhātassa nibbānamahātaḷākassa doso, purisasseva doso. Yathā pana corehi saṃparivārito puriso palāyanamagge vijjamānepi sace so na palāyati, na so tassa maggassa doso, tassa purisasseva doso. Evameva kilesacorehi parivāretvā gahitassa purisassa vijjamāneyeva nibbānamahānagaragāmimhi sive mahāmagge tassa maggassa agavesanaṃ <a name="P0.0071"></a> nāma na maggassa doso, purisasseva doso. Yathā byādhipīḷito puriso vijjamāne byādhitikicchake vejje sace taṃ vejjaṃ gavesitvā taṃ byādhiṃ na tikicchāpeti, na <a name="V0.0083"></a> so vejjassa doso, tassa purisasseva doso. Evameva pana yo kilesabyādhiparipīḷito kilesavūpasamamaggakovidaṃ vijjamānameva ācariyaṃ na gavesati, tasseva doso, na kilesabyādhivināyakassa ācariyassa doso’’ti. Tena vuttaṃ –</p>
  756. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  757. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā gūthagato puriso, taḷākaṃ disvāna pūritaṃ;</p>
  758. <p class="gathalast">Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso taḷākassa so.</p>
  759. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  760. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ kilesamaladhovaṃ, vijjante amatantaḷe;</p>
  761. <p class="gathalast">Na gavesati taṃ taḷākaṃ, na doso amatantaḷe.</p>
  762. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  763. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā arīhi pariruddho, vijjante gamanampathe;</p>
  764. <p class="gathalast">Na palāyati so puriso, na doso añjasassa so.</p>
  765. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  766. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ kilesapariruddho, vijjamāne sive pathe;</p>
  767. <p class="gathalast">Na gavesati taṃ maggaṃ, na doso sivamañjase.</p>
  768. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  769. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi <a name="M0.0093"></a> byādhito puriso, vijjamāne tikicchake;</p>
  770. <p class="gathalast">Na tikicchāpeti taṃ byādhiṃ, na doso so tikicchake.</p>
  771. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  772. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ kilesabyādhīhi, dukkhito patipīḷito;</p>
  773. <p class="gathalast">Na gavesati taṃ ācariyaṃ, na doso so vināyake’’ti.</p>
  774. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gūthagato</span>ti gūthakūpagato, gūthena gato makkhito vā. <span class="bld">Kilesamaladhova</span>nti kilesamalasodhane, bhummatthe paccattavacanaṃ. <span class="bld">Amatantaḷe</span>ti amatasaṅkhātassa taḷākassa, sāmiatthe bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, anussaraṃ pakkhipitvā vuttaṃ. <span class="bld">Arīhī</span>ti paccatthikehi. <span class="bld">Pariruddho</span>ti samantato niruddho. <span class="bld">Gamanampathe</span>ti gamanapathe. Chandāvināsatthaṃ anussarāgamanaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Na palāyatī</span>ti yadi na palāyeyya. <span class="bld">So puriso</span>ti so corehi pariruddho puriso. <span class="bld">Añjasassā</span>ti <a name="P0.0072"></a> maggassa. Maggassa hi –</p>
  775. <p class="gatha1">‘‘Maggo <a name="V0.0084"></a> pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;</p>
  776. <p class="gathalast">Nāvā uttarasetu ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 101) –</p>
  777. <p class="unindented">Bahūni nāmāni. Svāyamidha añjasanāmena vutto. <span class="bld">Sive</span>ti sabbupaddavābhāvato sive. <span class="bld">Sivamañjase</span>ti sivassa añjasassāti attho. <span class="bld">Tikicchake</span>ti vejje. <span class="bld">Na tikicchāpetī</span>ti na tikicchāpeyya. <span class="bld">Na doso so tikicchake</span>ti tikicchakassa doso natthi, byādhitasseva dosoti attho. <span class="bld">Dukkhito</span>ti sañjātakāyikacetasikadukkho. <span class="bld">Ācariya</span>nti mokkhamaggācariyaṃ. <span class="bld">Vināyake</span>ti ācariyassa.</p>
  778. <p class="bodytext">Evaṃ panāhaṃ cintetvā uttarimpi evaṃ cintesiṃ – ‘‘yathāpi maṇḍanakajātiko puriso kaṇṭhe āsattaṃ kuṇapaṃ chaḍḍetvā sukhī gaccheyya, evaṃ mayāpi imaṃ pūtikāyaṃ chaḍḍetvā anapekkhena nibbānamahānagaraṃ pavisitabbaṃ. Yathā ca naranāriyo ukkārabhūmiyaṃ uccārapassāvaṃ katvā na taṃ ucchaṅgena vā ādāya dasante vā veṭhetvā ādāya gacchanti, atha kho jigucchamānā oloketumpi anicchantā anapekkhā chaḍḍetvā gacchanti, evaṃ mayāpi imaṃ pūtikāyaṃ anapekkhena chaḍḍetvā amataṃ nibbānanagaraṃ pavisituṃ vaṭṭati. Yathā ca nāvikā nāma jajjaraṃ nāvaṃ udakagāhiniṃ chaḍḍetvā anapekkhāva gacchanti, evamahampi imaṃ navahi vaṇamukhehi paggharantaṃ kāyaṃ chaḍḍetvā anapekkho nibbānamahānagaraṃ pavisissāmi<a name="M0.0094"></a>. Yathā ca koci puriso muttāmaṇiveḷuriyādīni nānāvidhāni ratanāni ādāya corehi saddhiṃ maggaṃ gacchanto attano ratanavināsabhayena te core chaḍḍetvā khemaṃ maggaṃ gaṇhāti, evamayampi pūtikāyo ratanavilopakacorasadiso. Sacāhaṃ ettha taṇhaṃ karissāmi, ariyamaggakusaladhammaratanāni me nassissanti, tasmā mayā imaṃ mahācorasadisaṃ karajakāyaṃ chaḍḍetvā nibbānamahānagaraṃ pavisituṃ vaṭṭatī’’ti. Tena vuttaṃ –</p>
  779. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  780. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi kuṇapaṃ puriso, kaṇṭhe baddhaṃ jigucchiya;</p>
  781. <p class="gathalast">Mocayitvāna gaccheyya, sukhī serī sayaṃvasī.</p>
  782. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  783. <p class="gatha1"> ‘‘Tathevimaṃ pūtikāyaṃ, nānākuṇapasañcayaṃ;</p>
  784. <p class="gathalast">Chaḍḍayitvāna gaccheyyaṃ, anapekkho anatthiko.</p>
  785. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  786. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="V0.0085"></a><a name="P0.0073"></a> uccāraṭṭhānamhi, karīsaṃ naranāriyo;</p>
  787. <p class="gathalast">Chaḍḍayitvāna gacchanti, anapekkhā anatthikā.</p>
  788. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  789. <p class="gatha1"> ‘‘Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, nānākuṇapapūritaṃ;</p>
  790. <p class="gathalast">Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, vaccaṃ katvā yathā kuṭiṃ.</p>
  791. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  792. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi jajjaraṃ nāvaṃ, paluggaṃ udagāhiniṃ;</p>
  793. <p class="gathalast">Sāmī chaḍḍetvā gacchanti, anapekkhā anatthikā.</p>
  794. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  795. <p class="gatha1"> ‘‘Evamevāhaṃ imaṃ kāyaṃ, navacchiddaṃ dhuvassavaṃ;</p>
  796. <p class="gathalast">Chaḍḍayitvāna gacchissaṃ, jiṇṇanāvaṃva sāmikā.</p>
  797. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  798. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi puriso corehi, gacchanto bhaṇḍamādiya;</p>
  799. <p class="gathalast">Bhaṇḍacchedabhayaṃ disvā, chaḍḍayitvāna gacchati.</p>
  800. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  801. <p class="gatha1"> ‘‘Evameva imaṃ kāyo, mahācorasamo viya;</p>
  802. <p class="gathalast">Pahāyimaṃ gamissāmi, kusalacchedanābhayā’’ti.</p>
  803. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yathāpi kuṇapaṃ puriso</span>ti yathāpi daharo yuvā maṇḍanakajātiko puriso ahikuṇapena vā kukkurakuṇapena vā manussakuṇapena vā kaṇṭhe āsattena aṭṭīyitvā harāyitvā jigucchitvā taṃ kuṇapaṃ mocetvā <a name="M0.0095"></a> gaccheyya. <span class="bld">Sukhī</span>ti sukhito. <span class="bld">Serī</span>ti yathicchakavihārī. <span class="bld">Nānākuṇapasañcaya</span>nti anekavidhakuṇaparāsibhūtaṃ ‘‘nānākuṇapapūrita’’ntipi pāṭho.</p>
  804. <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāraṭṭhānamhī</span>ti uccārenti vaccaṃ karonti etthāti uccāro, uccāro ca so ṭhānaṃ ceti uccāraṭṭhānaṃ. Atha vā ussāsiyyatīti ussāso, vaccassetaṃ nāmaṃ, tassa ṭhānaṃ ussāsaṭṭhānaṃ, tasmiṃ <span class="bld">ussāsaṭṭhānamhi,</span> ukkāraṭṭhāneti attho. <span class="bld">Vaccaṃ katvā yathā kuṭi</span>nti vaccaṃ katvā kuṭiṃ naranāriyo viyāti attho.</p>
  805. <p class="bodytext"><span class="bld">Jajjara</span>nti jiṇṇaṃ. <span class="bld">Palugga</span>nti palujjantiṃ, vikirantinti attho. <span class="bld">Udagāhini</span>nti udakagāhiniṃ<a name="V0.0086"></a>. <span class="bld">Sāmī</span>ti nāvāsāmikā. <span class="bld">Navacchidda</span>nti cakkhusotādīhi navahi vaṇamukhehi chiddāvacchiddehi yuttattā navacchiddaṃ. <span class="bld">Dhuvassava</span>nti dhuvanissandaṃ, niccaṃ paggharaṇāsucinti attho.</p>
  806. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇḍamādiyā</span>ti yaṃkiñci ratanādikaṃ bhaṇḍaṃ ādiya. <span class="bld">Bhaṇḍacchedabhayaṃ</span> <a name="P0.0074"></a> <span class="bld">disvā</span>ti bhaṇḍassa acchindanena bhayaṃ disvāti attho. <span class="bld">Evamevā</span>ti so bhaṇḍamādāya gacchanto puriso viya. <span class="bld">Ayaṃ kāyo</span>ti ayaṃ pana kucchitānaṃ paramajegucchānaṃ āyoti kāyo. <span class="bld">Āyo</span>ti upattiṭṭhānaṃ. Āyanti tatoti āyo, kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo. <span class="bld">Mahācorasamo viyā</span>ti cakkhuādīhi rūpādīsu piyarūpesu sārajjanādivasena pāṇātipātādinnādānādicoro hutvā sabbakusalaṃ vilumpatīti mahācorasamo. Tasmā yathā so ratanabhaṇḍamādāya corehi saddhiṃ gacchanto puriso te core pahāya gacchati, evamevāhampi imaṃ mahācorasamaṃ kāyaṃ pahāya attano sotthibhāvakaraṃ maggaṃ gavesituṃ gamissāmīti atthasambandho veditabbo. <span class="bld">Kusalacchedanābhayā</span>ti kusaladhammavilopanabhayenāti attho.</p>
  807. <p class="bodytext">Athevaṃ sumedhapaṇḍito nānāvidhāhi upamāhi nekkhammakāraṇaṃ cintetvā punapi cintesi – ‘‘imaṃ mahādhanarāsiṃ saṃharitvā mayhaṃ pitupitāmahādayo paralokaṃ gacchantā ekakahāpaṇampi gahetvā na gatā, mayā pana gahetvā gamanakāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gantvā rañño ārocesi <a name="M0.0096"></a> – ‘‘ahaṃ, mahārāja, jātijarādīhi upaddutahadayo agārasmā anagāriyaṃ pabbajissāmi, mayhaṃ anekakoṭisatasahassaṃ dhanaṃ atthi, taṃ devo paṭipajjatū’’ti. Rājā āha – ‘‘na mayhaṃ te dhanena attho, tvaṃyeva yathicchakaṃ karohī’’ti.</p>
  808. <p class="bodytext">So ca ‘‘sādhu devā’’ti nagare bheriṃ carāpetvā mahājanassa dānaṃ datvā vatthukāme ca kilesakāme ca pahāya amaravaranagarasadisato amaranagarato nikkhamitvā ekakova nānāmigagaṇavante himavante <span class="bld">dhammikaṃ</span> nāma pabbataṃ nissāya assamaṃ katvā tattha paṇṇasālaṃ katvā pañcadosavivajjitaṃ caṅkamaṃ māpetvā aṭṭhaguṇasamupetaṃ abhiññābalaṃ samāharituṃ navadosasamannāgataṃ sāṭakaṃ pajahitvā dvādasaguṇamupāgataṃ vākacīraṃ nivāsetvā pabbaji. Evaṃ pana so pabbajito aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ paṇṇasālaṃ pahāya dasaguṇasamannāgataṃ rukkhamūlaṃ upagantvā sabbadhaññavikatiṃ pahāya pavattaphalabhojano hutvā nisajjaṭṭhānacaṅkamanavasena padhānaṃ padahanto sattāhabbhantareyeva aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ pañcannañca abhiññānaṃ lābhī ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  809. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  810. <p class="gatha1"> ‘‘Evāhaṃ <a name="V0.0087"></a> cintayitvāna, nekakoṭisataṃ dhanaṃ;</p>
  811. <p class="gathalast">Nāthānāthānaṃ datvāna, himavantamupāgamiṃ.</p>
  812. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  813. <p class="gatha1"> ‘‘Himavantassāvidūre, dhammiko nāma pabbato;</p>
  814. <p class="gathalast">Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā.</p>
  815. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  816. <p class="bodytext"> ‘‘Caṅkamaṃ <a name="P0.0075"></a> tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjitaṃ.</p>
  817. <p class="gathalast">Aṭṭhaguṇasamupetaṃ, abhiññābalamāhariṃ.</p>
  818. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  819. <p class="gatha1"> ‘‘Sāṭakaṃ pajahiṃ tattha, navadosamupāgataṃ;</p>
  820. <p class="gathalast">Vākacīraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgataṃ.</p>
  821. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  822. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālakaṃ;</p>
  823. <p class="gathalast">Upāgamiṃ rukkhamūlaṃ, guṇe dasahupāgataṃ.</p>
  824. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  825. <p class="gatha1"> ‘‘Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato;</p>
  826. <p class="gathalast">Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyiṃ.</p>
  827. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  828. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthappadhānaṃ <a name="M0.0097"></a> padahiṃ, nissajjaṭṭhānacaṅkame;</p>
  829. <p class="gathalast">Abbhantaramhi sattāhe, abhiññābalapāpuṇi’’nti.</p>
  830. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">evāha</span>nti evaṃ ahaṃ, heṭṭhā vuttappakārena cintetvāti attho. <span class="bld">Nāthānāthāna</span>nti sanāthānamanāthānañca aḍḍhānañceva daliddānañca ‘‘atthikā gaṇhantū’’ti saha koṭṭhāgārehi datvāti attho. <span class="bld">Himavantassāvidūre</span>ti himavantapabbatarājassa avidūre samīpe. <span class="bld">Dhammiko nāma pabbato</span>ti evaṃnāmako pabbato. Kasmā panāyaṃ dhammikoti? Yebhuyyena pana bodhisattā isipabbajjaṃ pabbajitvā taṃ pabbataṃ upanissāya abhiññāyo nibbattetvā samaṇadhammaṃ akaṃsu. Tasmā samaṇadhammassa nissayabhūtattā ‘‘dhammiko’’tveva pākaṭo ahosi. <span class="bld">Assamo sukato mayha</span>ntiādinā sumedhapaṇḍitena assamapaṇṇasālā caṅkamā sahatthā māpitā viya vuttā, na ca pana sahatthā māpitā, kintu sakkena devena pesite vissakammunā devaputtena nimmitā. Bhagavā <a name="V0.0088"></a> pana tadā attano puññānubhāvena nibbattaṃ taṃ sampadaṃ sandhāya – ‘‘sāriputta, tasmiṃ pabbate –</p>
  831. <p class="gatha1">‘Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā;</p>
  832. <p class="gathalast">Caṅkamaṃ tattha māpesiṃ, pañcadosavivajjita’’’nti. – ādimāha;</p>
  833. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṇṇasālā</span>ti paṇṇachadanasālā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ assamapade. <span class="bld">Pañcadosavivajjita</span>nti pañcahi caṅkamadosehi vivajjitaṃ. Katame pañca caṅkamadosā nāma? Thaddhavisamatā, antorukkhatā, gahanacchannatā, atisambādhatā, ativisālatāti imehi pañcahi <a name="P0.0076"></a> dosehi vivajjitaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedena dīghato saṭṭhiratano vitthārato diyaḍḍharatano caṅkamo vutto. Atha vā <span class="bld">pañcadosavivajjita</span>nti pañcahi nīvaraṇadosehi vivajjitaṃ parihīnaṃ <span class="bld">abhiññābalamāhari</span>nti iminā uttarapadena sambandho daṭṭhabbo (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā, sumedhakathā). <span class="bld">Aṭṭhaguṇasamupeta</span>nti ‘‘evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhaguṇehi (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386, 431-433; pārā. 12-14) samannāgataṃ abhiññābalaṃ āhariṃ ānesinti attho.</p>
  834. <p class="bodytext">Keci <a name="M0.0098"></a> pana ‘‘aṭṭhahi samaṇasukhehi upetaṃ, aṭṭhimāni samaṇasukhāni nāma dhanadhaññapariggahābhāvo, anavajjapiṇḍapātapariyesanabhāvo, nibbutapiṇḍabhuñjanabhāvo, raṭṭhaṃ pīḷetvā dhanadhaññādīsu gaṇhantesu rājapurisesu raṭṭhapīḷanakilesābhāvo, upakaraṇesu nicchandarāgabhāvo, coravilopane nibbhayabhāvo, rājarājamahāmattehi asaṃsaṭṭhabhāvo, catūsu disāsu appaṭihatabhāvoti imehi aṭṭhahi samaṇasukhehi (apa. aṭṭha. 1.dūrenidāna, sumedhakathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) upetaṃ samupetaṃ assamaṃ māpesi’’nti assamena sambandhaṃ katvā vadanti, taṃ pāḷiyā na sameti.</p>
  835. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāṭaka</span>nti vatthaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ assame. <span class="bld">Navadosamupāgata</span>nti, sāriputta, tattha vasanto attano nivatthapārutaṃ mahagghasāṭakaṃ <span class="bld">pajahiṃ</span> pariccajiṃ. Sāṭakaṃ pajahanto ca tattha nava dose disvā pajahinti dīpeti. Tāpasapabbajjaṃ pabbajitānañhi sāṭakasmiṃ nava dosā pakāsitā. Katame nava? Sāṭakassa mahagghabhāvo, parapaṭibaddhabhāvo, paribhogena lahukaṃ kilissanabhāvo, kiliṭṭho ca dhovitabbo puna rajitabbo ca hoti paribhogena jīraṇabhāvo, jiṇṇassa puna tunnakaraṇaṃ <a name="V0.0089"></a> vā aggaḷadānaṃ vā kātabbaṃ hoti puna pariyesanāya durabhisambhavabhāvo, tāpasapabbajjāya ananucchavikabhāvo, paccatthikānaṃ sādhāraṇabhāvo, yathā naṃ na paccatthikā gaṇhanti, evaṃ gopetabbo hoti paridahato vibhūsanaṭṭhānabhāvo, gahetvā carantassa mahicchabhāvoti etehi navahi dosehi (apa. aṭṭha. 1.dūrenidāna, sumedhakathā) upagataṃ sāṭakaṃ pahāya vākacīraṃ nivāsesinti dīpeti. <span class="bld">Vākacīra</span>nti muñjatiṇaṃ hīrāhīraṃ katvā ganthetvā kataṃ vākamayacīraṃ nivāsanapārupanatthāya ādiyinti attho. <span class="bld">Dvādasaguṇamupāgata</span>nti dvādasahi ānisaṃsehi upetaṃ. Ettha <span class="bld">guṇa</span>-saddo ānisaṃsaṭṭho ‘‘sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’tiādīsu (ma. ni. 3.379) viya. <span class="bld">Ma</span>-kāro padasandhikaro. Vākacīrasmiṃ dvādasānisaṃsā <a name="P0.0077"></a> appagghatā, aparāyattatā, sahatthā kātuṃ sakkuṇeyyatā, paribhogena jiṇṇepi sibbitabbābhāvo, corabhayābhāvo pariyesantassa sukhena karaṇabhāvo, tāpasapabbajjāya sāruppabhāvo, sevamānassa vibhūsanaṭṭhānābhāvo, cīvarappaccaye appicchabhāvo<a name="M0.0099"></a>, paribhogasukhabhāvo, vākuppattiyā sulabhabhāvo, vākacīre naṭṭhepi anapekkhabhāvoti imehi dvādasahi guṇehi sampannaṃ (apa. aṭṭha. 1.dūrenidāna, sumedhakathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā).</p>
  836. <p class="bodytext">Atha sumedhapaṇḍito tattha paṇṇasālāyaṃ viharanto paccūsasamaye paccuṭṭhāya attano nikkhamanakāraṇaṃ paccavekkhamāno evaṃ kira cintesi – ‘‘ahaṃ pana navakanakakaṭakanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissita-madhurahasitakathitagehajanaramaṇīyaṃ uḷāravibhavasobhitaṃ suravarabhavanākāramagāraṃ kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya vivekārāmatāya sabbajanapāpapavāhanaṃ tapovanaṃ paviṭṭhosmi, idha pana me paṇṇasālāya vāso dutiyo gharāvāso viya hoti, handāhaṃ rukkhamūle vaseyya’’nti. Tena vuttaṃ –</p>
  837. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  838. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhadosasamākiṇṇaṃ, pajahiṃ paṇṇasālaka’’nti.</p>
  839. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">aṭṭhadosasamākiṇṇa</span>nti aṭṭhahi dosehi samākiṇṇaṃ saṃyuttaṃ. Katamehi aṭṭhahi? Mahāsambhārehi nipphādanīyatā, tiṇapaṇṇamattikādīhi niccaṃ paṭijagganīyatā, senāsanaṃ nāma mahallakassa pāpuṇātīti avelāya vuṭṭhāpiyamānassa cittekaggatā na hotīti vuṭṭhāpanīyabhāvo, sītuṇhassa paṭighātena kāyassa sukhumālakaraṇabhāvo, gharaṃ paviṭṭhena yaṃ kiñci pāpaṃ sakkā kātunti garahapaṭicchādanakaraṇabhāvo, ‘‘mayhamida’’nti sapariggahabhāvo, gehassa atthibhāvo sadutiyakavāso, ūkāmaṅgulagharagoḷikādīnaṃ sādhāraṇatāya bahusādhāraṇabhāvoti <a name="V0.0090"></a> iti ime aṭṭha ādīnave (apa. aṭṭha. 1.dūrenidāna, sumedhakathā) disvā mahāsatto paṇṇasālaṃ pajahiṃ.</p>
  840. <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇe dasahupāgata</span>nti channaṃ paṭikkhipitvā dasahi guṇehi upetaṃ, rukkhamūlaṃ upagatosmīti attho. Katamehi dasahi? Appasamārambhatā, upagamanamattamevettha hotīti sulabhānavajjatā, abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanena aniccasaññāsamuṭṭhāpanatā, senāsanamaccherābhāvo, tattha hi pāpaṃ karonto lajjatīti pāpakaraṇārahābhāvo, pariggahakaraṇābhāvo, devatāhi saha vāso, channapaṭikkhepo, paribhogasukhatā, rukkhamūlasenāsanassa gatagataṭṭhāne sulabhatāya anapekkhabhāvoti iti ime dasa guṇe (apa. aṭṭha. 1.dūrenidāna, sumedhakathā) disvā rukkhamūlaṃ upagatosmīti vadati. Āha ca –</p>
  841. <p class="gatha1">‘‘Vaṇṇito <a name="M0.0100"></a> buddhaseṭṭhena, nissayoti ca bhāsito;</p>
  842. <p class="gathalast">Nivāso pavivittassa, rukkhamūlasamo kuto.</p>
  843. <p class="gatha1">‘‘Āvāsamaccherahare, devatāparipālite;</p>
  844. <p class="gathalast">Pavivitte vasanto hi, rukkhamūlamhi subbato.</p>
  845. <p class="gatha1">‘‘Abhirattāni <a name="P0.0078"></a> nīlāni, paṇḍūni patitāni ca;</p>
  846. <p class="gathalast">Passanto tarupaṇṇāni, niccasaññaṃ panūdati.</p>
  847. <p class="gatha1">‘‘Tasmā hi buddhadāyajjaṃ, bhāvanābhiratālayaṃ;</p>
  848. <p class="gatha1">Vivittaṃ nātimaññeyya, rukkhamūlaṃ vicakkhaṇo’’ti. (visuddhi. 1.32);</p>
  849. <p class="bodytext">Atha sumedhapaṇḍito paṇṇasālāya diṭṭhadoso hutvā rukkhamūlasenāsane laddhānisaṃso viharanto uttaripi cintesi – ‘‘āhāratthāya me gāmagamanaṃ āhārapariyesanadukkhaṃ, nāhaṃ kenaci pārijuññena nikkhamitvā āhāratthāya pabbajito, āhārapariyesanamūlassa ca dukkhassa pamāṇaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ pavattaphalena yāpeyya’’nti. Imaṃ pana atthavisesaṃ dīpento –</p>
  850. <p class="bodytext"><a name="para32-33"></a><span class="paranum">32-33</span>. ‘‘Vāpitaṃ ropitaṃ dhaññaṃ, pajahiṃ niravasesato.</p>
  851. <p class="gathalast">Anekaguṇasampannaṃ, pavattaphalamādiyi’’nti. – ādimāha;</p>
  852. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0091"></a> <span class="bld">vāpita</span>nti vapitvā nipphannaṃ. <span class="bld">Ropita</span>nti ropitvā nipphannaṃ, vapanaropanavasena duvidhāva sassanipphatti, taṃ duvidhampi attano appicchatāya pahāya pavattaphalena yāpesiṃ. <span class="bld">Pavattaphala</span>nti sayameva patitaphalaṃ. <span class="bld">Ādiyi</span>nti paribhuñjiṃ.</p>
  853. <p class="gatha1">‘‘Pavattaphalasantuṭṭho, aparāyattajīviko;</p>
  854. <p class="gathalast">Pahīnāhāraloluppo, hoti cātuddiso muni.</p>
  855. <p class="gatha1">‘‘Jahāti rasataṇhañca, ājīvo tassa sujjhati;</p>
  856. <p class="gathalast">Tasmā hi nātimaññeyya, pavattaphalabhojana’’nti. (visuddhi. 1.26 thokaṃ visadisaṃ) –</p>
  857. <p class="unindented">Evaṃ pavattamāno sumedhapaṇḍito nacirasseva antosattāhe aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca pāpuṇi. Imamatthaṃ pakāsentena <span class="bld">‘‘tatthappadhānaṃ</span> <a name="M0.0101"></a> <span class="bld">padahi’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ assame. <span class="bld">Padhāna</span>nti vīriyaṃ, vīriyañhi padahitabbato padhānabhāvakaraṇato vā ‘‘padhāna’’nti vuccati. <span class="bld">Padahi</span>nti vīriyamārabhiṃ. <span class="bld">Nissajjaṭṭhānacaṅkame</span>ti nisajjāya ca ṭhānena ca caṅkamena ca.</p>
  858. <p class="bodytext">Sumedhapaṇḍito pana seyyaṃ paṭikkhipitvā nisajjaṭṭhānacaṅkameheva rattindivaṃ vītināmetvā sattāhabbhantareyeva abhiññābalaṃ pāpuṇi. Evaṃ pana abhiññābalaṃ patvā sumedhatāpase samāpattisukhena vītināmente tadā sabbajanasaṅgahakaro mārabalabhayaṃkaro ñāṇadīpaṅkaro <span class="bld">dīpaṅkaro</span> nāma satthā loke udapādi.</p>
  859. <p class="bodytext">Saṅkhepeneva tassāyamānupubbikathā – ayaṃ kira dīpaṅkaro nāma mahāsatto samattiṃsa pāramiyo pūretvā vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhito pathavikampanādīni mahādānāni datvā āyupariyosāne <a name="P0.0079"></a> tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi sannipatitvā –</p>
  860. <p class="gatha1">‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;</p>
  861. <p class="gathalast">Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –</p>
  862. <p class="unindented">Vutte <a name="V0.0092"></a> tato so devatānaṃ vacanaṃ sutvā ca pañca mahāvilokanāni viloketvā tato cuto rammavatīnagare attano yasavibhūtiyā vijitavāsudevassa naradevassa sudevassa nāma rañño kule sumedhāya deviyā kucchismiṃ āsāḷhipuṇṇamiyā uttarāsāḷhanakkhattena paṭisandhiṃ gahetvā mahatā parivārena parihariyamāno mahādeviyā kucchimhi maṇikūṭagato viya kenaci asucinā amakkhito dasa māse vasitvā saliladharavivaragato saradakālacando viya tassā udarato nikkhami.</p>
  863. <p class="centered">Dvattiṃsa pubbanimittāni</p>
  864. <p class="bodytext">Tassa pana dīpaṅkarakumārassa paṭisandhikkhaṇepi vijātakkhaṇepi <span class="bld">dvattiṃsa pubbanimittāni</span> pāṭihāriyāni pāturahesuṃ. Sabbasabbaññubodhisattesu mātukucchiṃ okkamantesu nikkhamantesu sambujjhantesu dhammacakkaṃ pavattantesūti imesu <a name="M0.0102"></a> catūsu ṭhānesu dvattiṃsa pāṭihāriyāni pavattanteva. Tasmā mayā pākaṭattā dīpaṅkarakumārassa jātiyaṃ dassitāni –</p>
  865. <p class="gatha1">‘‘Dīpaṅkare cārukare kumāre, sivaṃkare santikareva jāte;</p>
  866. <p class="gathalast">Pakampi saṅkampi tadā samantā, sahassasaṅkhyā dasalokadhātu.</p>
  867. <p class="gatha1">‘‘Cakkavāḷasahassesu, dasasahasseva devatā;</p>
  868. <p class="gathalast">Ekasmiṃ cakkavāḷasmiṃ, tadā sannipatiṃsu tā.</p>
  869. <p class="gatha1">‘‘Bodhisattaṃ mahāsattaṃ, jātamattantu devatā;</p>
  870. <p class="gathalast">Paṭhamaṃ paṭiggaṇhiṃsu, pacchā taṃ manujā pana.</p>
  871. <p class="gatha1">‘‘Avāditā kenaci cammanaddhā, supokkharā dundubhiyo ca vīṇā;</p>
  872. <p class="gathalast">Aghaṭṭitānābharaṇāni tasmiṃ, khaṇe samantā madhuraṃ raviṃsu.</p>
  873. <p class="gatha1">‘‘Chijjiṃsu sabbattha ca bandhanāni, sayaṃ vigacchiṃsu ca sabbarogā;</p>
  874. <p class="gathalast">Rūpāni passiṃsu ca jātiandhā, saddaṃ samantā badhirā suṇiṃsu.</p>
  875. <p class="gatha1">‘‘Anussatiṃ jātijaḷā manussā, labhiṃsu yānaṃ padasāva paṅgulā;</p>
  876. <p class="gathalast">Videsayātā sayameva nāvā, sapaṭṭanaṃ sīghamupāgamiṃsu.</p>
  877. <p class="gatha1">‘‘Ākāsaṭṭhaṃ <a name="V0.0093"></a><a name="P0.0080"></a> bhūmigatañca sabbaṃ, sayaṃ samantā ratanaṃ viroci;</p>
  878. <p class="gathalast">Nibbāyi ghore niraye hutāso, nadīsu toyampi ca nappavatti.</p>
  879. <p class="gatha1">‘‘Lokantare <a name="M0.0103"></a> dukkhanirantarepi, pabhā uḷārā vipulā ahosi;</p>
  880. <p class="gathalast">Tathā tadā santataraṅgamālo, mahāsamuddo madhurodakoyaṃ.</p>
  881. <p class="gatha1">‘‘Na vāyi vāto pharuso kharo vā, samphullapupphā taravo ahesuṃ;</p>
  882. <p class="gathalast">Viroci cando adhikaṃ satāro, na cāpi uṇho sūriyo ahosi.</p>
  883. <p class="gatha1">‘‘Khagā nabhamhāpi ca rukkhato ca, haṭṭhāva heṭṭhā pathaviṃ bhajiṃsu;</p>
  884. <p class="gathalast">Mahācatuddīpagato ca megho, pavassi toyaṃ madhuraṃ samantā.</p>
  885. <p class="gatha1">‘‘Ṭhatvāva dibbe bhavane sakasmiṃ, pasannacittā pana devatāyo;</p>
  886. <p class="gathalast">Nacciṃsu gāyiṃsu ca vādayiṃsu, seḷiṃsu tā keḷimakaṃsu ceva.</p>
  887. <p class="gatha1">‘‘Sayaṃ kira dvāramahākavāṭā, khaṇeva tasmiṃ vivaṭā ahesuṃ;</p>
  888. <p class="gathalast">Mahājane neva khudā pipāsā, pīḷesi lokaṃ kira kañci kañci.</p>
  889. <p class="gatha1">‘‘Ye niccaverā pana pāṇisaṅghā, te mettacittaṃ paramaṃ labhiṃsu;</p>
  890. <p class="gathalast">Kākā ulūkehi cariṃsu saddhiṃ, koṇā varāhehi akaṃsu keḷiṃ.</p>
  891. <p class="gatha1">‘‘Ghorāpi sappānamukhāpi sappā, kīḷiṃsu kāmaṃ nakulehi saddhiṃ;</p>
  892. <p class="gathalast">Gaṇhiṃsu majjārasiresu yūkā, vissatthacittā gharamūsikāpi.</p>
  893. <p class="gatha1">‘‘Buddhantarenāpi <a name="M0.0104"></a> aladdhatoye, pisācaloke vigatā pipāsā;</p>
  894. <p class="gathalast">Khujjā ahesuṃ samacārukāyā, mūgā ca vācaṃ madhuraṃ lapiṃsu.</p>
  895. <p class="gatha1">‘‘Pasannacittā <a name="P0.0081"></a> pana pāṇisaṅghā, tadaññamaññaṃ piyamālapiṃsu;</p>
  896. <p class="gathalast">Assā ca hesiṃsu pahaṭṭhacittā, gajjiṃsu mattā varavāraṇāpi.</p>
  897. <p class="gatha1">‘‘Surabhicandanacuṇṇasamākulā<a name="V0.0094"></a>, kusumakuṅkumadhūpasugandhinī;</p>
  898. <p class="gathalast">Vividhacārumahaddhajamālinī, dasasahassi ahosi samantato’’ti.</p>
  899. <p class="bodytext">Tatra hissa dasasahassilokadhātukampo sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle ekappahāreneva sannipatitvā dhammapaṭiggahaṇassa pubbanimittaṃ, paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ, pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ paṭilābhassa pubbanimittaṃ, cammanaddhadundubhīnaṃ sayameva vajjanaṃ mahantiyā dhammabheriyā anusāvanassa pubbanimittaṃ, vīṇābharaṇānaṃ sayameva vajjanaṃ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, bandhanānaṃ sayameva chedo asmimānasamucchedassa pubbanimittaṃ, mahājanassa sabbarogavigamo catusaccaphalapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, jaccandhānaṃ rūpadassanaṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ, badhirānaṃ saddassavanaṃ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṃ.</p>
  900. <p class="bodytext">Jātijaḷānaṃ anussatuppādo catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, paṅgulānaṃ padasā gamanaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ, videsagatānaṃ nāvānaṃ sapaṭṭanāgamanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa, ratanānaṃ sayameva virocanaṃ dhammobhāsapaṭilābhassa, niraye agginibbāyanaṃ ekādasagginibbāyanassa, nadīsu toyassa nappavattanaṃ catuvesārajjapaṭilābhassa, lokantare āloko avijjandhakāraṃ vidhametvā ñāṇalokadassanassa, mahāsamuddassa <a name="M0.0105"></a> madhurodakatā nibbānarasena ekarasabhāvassa, vātassa avāyanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhedanassa, tarūnaṃ pupphitabhāvo vimuttipupphehi pupphitabhāvassa pubbanimittaṃ.</p>
  901. <p class="bodytext">Candassa ativirocanaṃ bahujanakantatāya pubbanimittaṃ, sūriyassa nātiuṇhavimalabhāvo kāyikacetasikasukhuppattiyā, khagānaṃ nagādīhi pathavigamanaṃ ovādaṃ sutvā mahājanassa pāṇehi saraṇagamanassa, mahato catuddīpagatameghassa pavassanaṃ mahato dhammavassassa, devatānaṃ sakasakabhavanesveva ṭhatvā naccādīhi kīḷanaṃ buddhabhāvaṃ patvā udānudānassa, dvārakavāṭānaṃ sayameva vivaraṇaṃ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa, khudāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa, verīnaṃ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa, dasasahassilokadhātuyā <a name="P0.0082"></a> ekadhajamālitā ariyadhajamālitāya pubbanimittaṃ, sesavisesā pana sesabuddhaguṇapaṭilābhassa pubbanimittānīti veditabbā.</p>
  902. <p class="bodytext">Atha <a name="V0.0095"></a> <span class="bld">dīpaṅkarakumāro</span> mahatiyā sampattiyā paricāriyamāno anukkamena bhaddaṃ yobbanaṃ patvā tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu devalokasiriṃ viya rajjasirimanubhavanto uyyānakīḷāya gamanasamaye anukkamena jiṇṇabyādhimatasaṅkhāte tayo devadūte disvā sañjātasaṃvego nivattitvā sudassananagarasadisavibhavasobhaṃ rammavatī nāma nagaraṃ pāvisi. Nagaraṃ pavisitvā puna catutthavāre hatthācariyaṃ pakkosāpetvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, tāta, uyyānadassanatthāya nikkhamissāmi hatthiyānāni kappāpehī’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti paṭisuṇitvā caturāsītihatthisahassāni kappāpesi. Atha vissakammo nāma devaputto bodhisattaṃ nānāvirāgavasananivāsanaṃ āmukkamuttāhārakeyūraṃ ruciranavakanakakaṭakamakuṭakuṇḍaladharaṃ paramasurabhikusumamālasamalaṅkatasiroruhaṃ samalaṅkari kira. Atha dīpaṅkarakumāro devakumāro viya caturāsītiyā hatthisahassehi parivuto hatthikkhandhavaragato mahatā balakāyena parivuto ratijananaṃ uyyānaṃ pavisitvā hatthikkhandhato oruyha taṃ uyyānamanusañcaritvā paramaruciradassane sakahadayasītale silātale nisīditvā pabbajjāya cittaṃ uppādesi<a name="M0.0106"></a>. Taṅkhaṇaññeva suddhāvāsakhīṇāsavo mahābrahmā aṭṭha samaṇaparikkhāre ādāya mahāpurisassa cakkhupathe pāturahosi.</p>
  903. <p class="bodytext">Mahāpuriso taṃ disvā – ‘‘kimida’’nti pucchitvā, ‘‘samaṇaparikkhāro’’ti sutvā alaṅkārabhaṇḍaṃ omuñcitvā pasādhanabhaṇḍāgārikassa hatthe datvā maṅgalakhaggamādāya saddhiṃ makuṭena kese chinditvā antalikkhe ākāse ukkhipi. Atha sakko devarājā suvaṇṇacaṅkoṭakena taṃ kesamakuṭaṃ ādāya sinerumuddhani tiyojanappamāṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ <span class="bld">makuṭacetiyaṃ</span> nāma akāsi. Atha mahāpuriso devadattiyaṃ arahattadhajaṃ kāsāvaṃ paridahitvā sāṭakayugaṃ ākāse khipi. Taṃ brahmā paṭiggahetvā brahmaloke dvādasayojanikaṃ sabbaratanamayaṃ cetiyamakāsi. Dīpaṅkarakumāraṃ pana pabbajantaṃ ekā purisakoṭi anupabbaji. Tāya pana parisāya parivuto bodhisatto dasa māse padhānacariyaṃ acari. Atha visākhapuṇṇamāya aññataraṃ nagaraṃ piṇḍāya pāvisi.</p>
  904. <p class="bodytext">Tasmiṃ kira nagare taṃdivasaṃ devatānaṃ balikaraṇatthāya nirudakapāyāsaṃ paciṃsu. Tassa pana mahāsattassa saparisassa piṇḍāya paviṭṭhassa manussā adaṃsu. Taṃ kira sabbesaṃ koṭisaṅkhyāyānaṃ bhikkhūnaṃ pariyattaṃ ahosi. Mahāpurisassa pana patte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Taṃ paribhuñjitvā tattheva <a name="P0.0083"></a> sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye paṭisallānā vuṭṭhāya gaṇaṃ vissajjetvā <span class="bld">sunandena</span> nāmājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā <a name="V0.0096"></a> pipphalibodhirukkhamūlaṃ gantvā tiṇasantharaṃ santharitvā navutihatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā bodhirukkhamūle nisīdi.</p>
  905. <p class="bodytext">Tato mārabalaṃ vidhamitvā rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme anulomapaṭilomavasena paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā aruṇodaye ariyamaggena sakalabuddhaguṇe paṭivijjhitvā buddhasīhanādaṃ naditvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā brahmuno dhammadesanaṃ paṭiññāya <span class="bld">sunandārāme</span> dhammacakkaṃ pavattetvā koṭisatānaṃ devamanussānaṃ dhammāmataṃ pāyetvā catuddīpikamahāmegho viya dhammavassaṃ <a name="M0.0107"></a> vassento mahājanassa bandhanamokkhaṃ karonto janapadacārikaṃ vicari.</p>
  906. <p class="bodytext">Tadā kira sumedhapaṇḍito samāpattisukhena vītināmento neva pathavikampanamaddasa na tāni nimittāni. Tena vuttaṃ –</p>
  907. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  908. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ me siddhippattassa, vasībhūtassa sāsane;</p>
  909. <p class="gathalast">Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako.</p>
  910. <p class="hangnum"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
  911. <p class="gatha1"> ‘‘Uppajjante ca jāyante, bujjhante dhammadesane;</p>
  912. <p class="gathalast">Caturo nimitte nāddasaṃ, jhānaratisamappito’’ti.</p>
  913. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">eva</span>nti idāni vattabbaṃ nidasseti. <span class="bld">Me</span>ti mama. <span class="bld">Siddhippattassā</span>ti pañcābhiññāsiddhippattassa. <span class="bld">Vasībhūtassā</span>ti bhūtavasissa, ciṇṇavasībhāvamupagatassāti attho. <span class="bld">Sāsane</span>ti vivekamānasānaṃ sāsane, anādaralakkhaṇe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Jino</span>ti kilesārijayanena jino.</p>
  914. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppajjante</span>ti paṭisandhiggahaṇe. <span class="bld">Jāyante</span>ti mātukucchito nikkhamane. <span class="bld">Bujjhante</span>ti anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhante. <span class="bld">Dhammadesane</span>ti dhammacakkappavattane. <span class="bld">Caturo</span> <a name="P0.0084"></a> <span class="bld">nimitte</span>ti cattāri nimittāni. Dīpaṅkarassa dasabalassa paṭisandhi-jāti-bodhi-dhammacakkappavattanesu catūsu ṭhānesu dasasahassilokadhātukampanādīni nimittānīti attho. Etthāha – tāni pana bahūni nimittāni, kasmā <a name="V0.0097"></a> ‘‘caturo nimitte’’ti vuttaṃ, ayuttaṃ nanūti? Nāyuttaṃ, yadipi etāni bahūni nimittāni, catūsu ṭhānesu pana pavattattā ‘‘caturo nimitte’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Nāddasa</span>nti nāddasiṃ. Idāni tesaṃ catunnaṃ nimittānaṃ adassane kāraṇaṃ niddisanto <span class="bld">‘‘jhānaratisamappito’’</span>ti āha. <span class="bld">Jhānaratī</span>ti samāpattisukhassetaṃ adhivacanaṃ. Jhānaratiyā samappitattā samaṅgībhūtattā tāni nimittāni nāddasanti attho.</p>
  915. <p class="bodytext">Atha tasmiṃ kāle dīpaṅkaradasabalo catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto anupubbena cārikaṃ caramāno paramarammaṃ rammaṃ nāma nagaraṃ patvā <span class="bld">sudassana</span>mahāvihāre paṭivasati. Rammanagaravāsino ‘‘dīpaṅkaro kira dasabalo anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko anupubbena <a name="M0.0108"></a> cārikaṃ caramāno rammanagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasatī’’ti sutvā sappiādīni bhesajjāni gahetvā bhuttapātarāsā suddhuttarāsaṅgā pupphadhūpagandhahatthā yena buddho tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā satthāraṃ vanditvā pupphādīhi pūjetvā ekamantaṃ nisīditvā atimadhuraṃ dhammakathaṃ sutvā svātanāya bhagavantaṃ nimantetvā uṭṭhāyāsanā dasabalaṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu.</p>
  916. <p class="bodytext">Te punadivase asadisamahādānaṃ sajjetvā maṇḍapaṃ kāretvā vimalakomalehi nīluppalehi chādetvā catujjātigandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā lājapañcamāni surabhikusumāni vikiritvā maṇḍapassa catūsu koṇesu sītalamadhuravāripuṇṇā cāṭiyo ṭhapetvā kadalipaṇṇehi pidahitvā maṇḍapopari jayasumanakusumasadisaṃ paramaruciradassanaṃ celavitānaṃ bandhitvā suvaṇṇamaṇirajatatārakāhi racayitvā tattha gandhadāmapupphadāmapattadāmaratanadāmāni olambetvā dhūpehi duddinaṃ katvā sakalañca taṃ rammaṃ rammanagaraṃ sammaṭṭhaṃ saphalakadaliyo ca pupphasamalaṅkate puṇṇaghaṭe ca ṭhapāpetvā nānāvirāgā dhajapaṭākāyo ca samussāpetvā mahāvīthiyā ubhosu passesu sāṇipākārehi parikkhipitvā dīpaṅkaradasabalassa āgamanamaggaṃ alaṅkarontā udakaparibhinnaṭṭhānesu paṃsuṃ pakkhipitvā cikkhallakampi pathaviṃ asamaṃ samaṃ katvā muttāsadisāhi vālukāhi ākiranti, lājapañcamehi ca pupphehi ākiranti, saphalakadalikamuke ca patiṭṭhāpenti.</p>
  917. <p class="bodytext">Atha tasmiṃ kāle sumedhatāpaso attano assamapadato uggantvā rammanagaravāsīnaṃ tesaṃ manussānaṃ uparibhāgena ākāsena gacchanto te haṭṭhapahaṭṭhe maggaṃ sodhente ca alaṅkaronte ca disvā – ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti cintetvā sabbesaṃ passantānaññeva <a name="P0.0085"></a> ākāsato oruyha ekamante <a name="V0.0098"></a> ṭhatvā te manusse pucchi – ‘‘ambho! Kassatthāya tumhe imaṃ maggaṃ sodhethā’’ti? Tena vuttaṃ –</p>
  918. <p class="hangnum"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
  919. <p class="gatha1"> ‘‘Paccantadesavisaye, nimantetvā tathāgataṃ;</p>
  920. <p class="gathalast">Tassa āgamanaṃ maggaṃ, sodhenti tuṭṭhamānasā.</p>
  921. <p class="hangnum"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>.</p>
  922. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, nikkhamitvā sakassamā;</p>
  923. <p class="gathalast">Dhunanto vākacīrāni, gacchāmi ambare tadā.</p>
  924. <p class="hangnum"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>.</p>
  925. <p class="gatha1"> ‘‘Vedajātaṃ <a name="M0.0109"></a> janaṃ disvā, tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamoditaṃ;</p>
  926. <p class="gathalast">Orohitvāna gaganā, manusse pucchi tāvade.</p>
  927. <p class="hangnum"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>.</p>
  928. <p class="gatha1"> ‘‘Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, vedajāto mahājano;</p>
  929. <p class="gathalast">Kassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyana’’nti.</p>
  930. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paccantadesavisaye</span>ti majjhimadesasseva ekapasse paccantadesasaññite janapade. <span class="bld">Tassa āgamanaṃ magga</span>nti tena āgantabbaṃ magganti attho. <span class="bld">Ahaṃ tena samayenā</span>ti ahaṃ tasmiṃ samaye, bhummatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sakassamā</span>ti attano assamapadato nikkhamitvā. <span class="bld">Dhunanto</span>ti odhunanto. <span class="bld">‘‘Tena samayena’’ ca, ‘‘tadā’’ cā</span>ti imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ ekatthattā purimassa nikkhamanakiriyāya pacchimassa ca gamanakiriyāya saddhiṃ sambandho veditabbo, itarathā punaruttidosā na muccati. <span class="bld">Tadā</span>ti tasmiṃ samaye.</p>
  931. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedajāta</span>nti sañjātasomanassaṃ. <span class="bld">Tuṭṭhahaṭṭhaṃ pamodita</span>nti imāni tīṇi padāni aññamaññavevacanāni aññamaññassa atthadīpanāni. Atha vā sukhena <span class="bld">tuṭṭhaṃ,</span> pītiyā <span class="bld">haṭṭhaṃ,</span> pāmojjena <span class="bld">pamuditaṃ</span>. <span class="bld">Orohitvānā</span>ti otaritvā. <span class="bld">Manusse pucchī</span>ti mānuse pucchi. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Tāvade</span>ti tadā, taṅkhaṇeyevāti attho. Idāni pucchitamatthaṃ dassentena <span class="bld">‘‘tuṭṭhahaṭṭho pamudito’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ mahājano tuṭṭhahaṭṭho pamoditahadayo hutvā maggaṃ sodheti, kiṃ kāraṇā sodheti, kassatthāya vā sodhetīti? Evaṃ ‘‘sodheti’’ saddaṃ āharitvā attho daṭṭhabbo, itarathā na yujjati. <span class="bld">Sodhīyatī</span>ti suddhabhāvo karīyati. <span class="bld">Maggo añjasaṃ vaṭumāyana</span>nti maggassevetāni vevacanāni.</p>
  932. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0099"></a> tena sumedhatāpasena puṭṭhā te manussā āhaṃsu – ‘‘bhante <a name="P0.0086"></a> sumedha, kiṃ na jānātha dīpaṅkaro nāma buddho anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko janapadacārikaṃ caramāno anukkamena amhākaṃ nagaraṃ patvā sudassanamahāvihāre paṭivasati, mayaṃ taṃ bhagavantaṃ nimantayitvā tasseva buddhassa bhagavato āgamanamaggaṃ sodhemā’’ti. Tato taṃ sutvā sumedhapaṇḍito cintesi – ‘‘buddhoti kho panesa ghosopi dullabho, pageva buddhuppādo, tena hi mayāpi imehi manussehi saddhiṃ dasabalassa āgamanamaggaṃ sodhetuṃ vaṭṭatī’’ti. So te manusse <a name="M0.0110"></a> āha – ‘‘sace, bho, tumhe imaṃ maggaṃ buddhassa sodhetha, mayhampi ekaṃ okāsaṃ detha, ahampi tumhehi saddhiṃ buddhassa maggaṃ sodhessāmī’’ti. Tato te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā – ‘‘ayaṃ sumedhapaṇḍito mahiddhiko mahānubhāvo’’ti jānamānā dubbisodhanaṃ udakasambhinnaṃ ativiya visamaṃ ekaṃ okāsaṃ sallakkhetvā – ‘‘imaṃ okāsaṃ tumhe sodhetha alaṅkarotha cā’’ti adaṃsu. Tato sumedhapaṇḍito buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā cintesi – ‘‘ahaṃ pana imaṃ okāsaṃ iddhiyā paramadassanīyaṃ kātuṃ pahomi, evaṃ kate pana maṃ na paritosessati. Ajja pana mayā kāyaveyyāvaccaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti paṃsuṃ āharitvā taṃ padesaṃ pūreti.</p>
  933. <p class="bodytext">Tassa pana tasmiṃ padese asodhite vippakateyeva rammanagaravāsino manussā bhagavato kālamārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, bhatta’’nti. Evaṃ tehi kāle ārocite dasabalo jayasumanakusumasadisavaṇṇaṃ dupaṭṭacīvaraṃ timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā nivāsetvā tassupari suvaṇṇapāmaṅgena jayasumanakusumakalāpaṃ parikkhipanto viya vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā kanakagirisikharamatthake lākhārasaṃ parisiñcanto viya suvaṇṇacetiyaṃ pavāḷajālena parikkhipanto viya ca suvaṇṇagghikaṃ rattakambalena paṭimuñcanto viya ca saradasamayarajanikaraṃ rattavalāhakena paṭicchādento viya ca lākhārasena tintakiṃsukakusumasadisavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlacīvaraṃ pārupitvā gandhakuṭidvārato kañcanaguhato sīho viya nikkhamitvā gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi. Atha sabbe bhikkhū attano attano pattacīvaramādāya bhagavantaṃ parivārayiṃsu. Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ –</p>
  934. <p class="gatha1">‘‘Appicchā pana santuṭṭhā, vattāro vacanakkhamā;</p>
  935. <p class="gathalast">Pavivittā asaṃsaṭṭhā, vinītā pāpagarahino.</p>
  936. <p class="gatha1">‘‘Sabbepi sīlasampannā, samādhijjhānakovidā;</p>
  937. <p class="gathalast">Paññāvimuttisampannā, tipañcacaraṇāyutā.</p>
  938. <p class="gatha1">‘‘Khīṇāsavā <a name="V0.0100"></a> vasippattā, iddhimanto yasassino;</p>
  939. <p class="gathalast">Santindriyā damappattā, suddhā khīṇapunabbhavā’’ti.</p>
  940. <p class="bodytext">Iti <a name="M0.0111"></a><a name="P0.0087"></a> bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi vītadoso vītadosehi vītamoho vītamohehi parivuto ativiya virocittha. Atha satthā mahānubhāvānaṃ khīṇāsavānaṃ chaḷabhiññānaṃ catūhi satasahassehi parivuto marugaṇaparivuto dasasatanayano viya brahmagaṇaparivuto hāritamahābrahmā viya ca aparimitasamayasamupacitakusalabalajanitāya anopamāya buddhalīḷāya tārāgaṇaparivuto saradasamayarajanikaro viya ca gaganatalaṃ taṃ maggaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ paṭipajji.</p>
  941. <p class="gatha1">‘‘Suvaṇṇavaṇṇāya pabhāya dhīro, suvaṇṇavaṇṇe kira maggarukkhe;</p>
  942. <p class="gathalast">Suvaṇṇavaṇṇe kusume karonto, suvaṇṇavaṇṇo paṭipajji maggaṃ’’.</p>
  943. <p class="bodytext">Sumedhatāpasopi tena alaṅkatapaṭiyattena maggena āgacchantassa dīpaṅkarassa bhagavato dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ asītiyā anubyañjanehi anurañjitaṃ byāmappabhāya parikkhepaṃ sassirikaṃ indanīlamaṇisadisaṃ ākāse nānappakārā vijjulatā viya chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjentaṃ rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ akkhīni ummīletvā oloketvā – ‘‘ajja mayā dasabalassa jīvitapariccāgaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti, ‘‘mā bhagavā kalale akkami, maṇimayaphalakasetuṃ akkamanto viya saddhiṃ catūhi khīṇāsavasatasahassehi mama piṭṭhiṃ akkamanto gacchatu, taṃ me bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti kese mocetvā ajinajaṭāvākacīrāni kāḷavaṇṇe kalale pattharitvā tattheva kalalapiṭṭhe nipajji. Tena vuttaṃ –</p>
  944. <p class="hangnum"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>.</p>
  945. <p class="gatha1"> ‘‘Te me puṭṭhā viyākaṃsu, buddho loke anuttaro;</p>
  946. <p class="gatha2">Dīpaṅkaro nāma jino, uppajji lokanāyako;</p>
  947. <p class="gathalast">Tassa sodhīyati maggo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.</p>
  948. <p class="hangnum"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>.</p>
  949. <p class="gatha1"> ‘‘Buddhoti vacanaṃ sutvāna, pīti uppajji tāvade;</p>
  950. <p class="gathalast">Buddho buddhoti kathayanto, somanassaṃ pavedayiṃ.</p>
  951. <p class="hangnum"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>.</p>
  952. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha <a name="M0.0112"></a><a name="V0.0101"></a> ṭhatvā vicintesiṃ, tuṭṭho saṃviggamānaso;</p>
  953. <p class="gathalast">Idha bījāni ropissaṃ, khaṇo ve mā upaccagā.</p>
  954. <p class="hangnum"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>.</p>
  955. <p class="gatha1"> ‘‘Yadi buddhassa sodhetha, ekokāsaṃ dadātha me;</p>
  956. <p class="gathalast">Ahampi sodhayissāmi, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ.</p>
  957. <p class="hangnum"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>.</p>
  958. <p class="gatha1"> ‘‘Adaṃsu <a name="P0.0088"></a> te mamokāsaṃ, sodhetuṃ añjasaṃ tadā;</p>
  959. <p class="gathalast">Buddho buddhoti cintento, maggaṃ sodhemahaṃ tadā.</p>
  960. <p class="hangnum"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>.</p>
  961. <p class="gatha1"> ‘‘Aniṭṭhite mamokāse, dīpaṅkaro mahāmuni;</p>
  962. <p class="gatha1">Catūhi satasahassehi, chaḷabhiññehi tādihi;</p>
  963. <p class="gathalast">Khīṇāsavehi vimalehi, paṭipajji añjasaṃ jino.</p>
  964. <p class="hangnum"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>.</p>
  965. <p class="gatha1"> ‘‘Paccuggamanā vattanti, vajjanti bheriyo bahū;</p>
  966. <p class="gathalast">Āmoditā naramarū, sādhukāraṃ pavattayuṃ.</p>
  967. <p class="hangnum"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>.</p>
  968. <p class="gatha1"> ‘‘Devā manusse passanti, manussāpi ca devatā;</p>
  969. <p class="gathalast">Ubhopi te pañjalikā, anuyanti tathāgataṃ.</p>
  970. <p class="hangnum"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>.</p>
  971. <p class="gatha1"> ‘‘Devā dibbehi turiyehi, manussā mānusehi ca;</p>
  972. <p class="gathalast">Ubhopi te vajjayantā, anuyanti tathāgataṃ.</p>
  973. <p class="hangnum"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>.</p>
  974. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;</p>
  975. <p class="gathalast">Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.</p>
  976. <p class="hangnum"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>.</p>
  977. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ candanacuṇṇañca, varagandhañca kevalaṃ;</p>
  978. <p class="gathalast">Disodisaṃ okiranti, ākāsanabhagatā marū.</p>
  979. <p class="hangnum"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>.</p>
  980. <p class="gatha1"> ‘‘Campakaṃ saralaṃ nīpaṃ, nāgapunnāgaketalaṃ;</p>
  981. <p class="gathalast">Disodisaṃ ukkhipanti, bhūmitalagatā narā.</p>
  982. <p class="hangnum"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>.</p>
  983. <p class="gatha1"> ‘‘Kese <a name="V0.0102"></a> muñcitvāhaṃ tattha, vākacīrañca cammakaṃ;</p>
  984. <p class="gathalast">Kalale pattharitvāna, avakujjo nipajjahaṃ.</p>
  985. <p class="hangnum"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>.</p>
  986. <p class="gatha1"> ‘‘Akkamitvāna maṃ buddho, saha sissehi gacchatu;</p>
  987. <p class="gathalast">Mā naṃ kalale akkamittha, hitāya me bhavissatī’’ti.</p>
  988. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0113"></a> <span class="bld">viyākaṃsū</span>ti byākariṃsu. ‘‘Dīpaṅkaro nāma jino, tassa sodhīyati patho’’tipi pāṭho. <span class="bld">Somanassaṃ pavedayi</span>nti somanassamanubhavinti attho. <span class="bld">Tattha ṭhatvā</span>ti yasmiṃ padese ākāsato otari, tattheva ṭhatvā. <span class="bld">Saṃviggamānaso</span>ti pītivimhitamānaso. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ dīpaṅkare puññakkhette. <span class="bld">Bījānī</span>ti kusalabījāni. <span class="bld">Ropissa</span>nti ropissāmi. <span class="bld">Khaṇo</span>ti aṭṭhakkhaṇavirahito navamo khaṇasannipāto. Atidullabho so mayā paṭiladdho. <span class="bld">Ve</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Mā upaccagā</span>ti so mā accagamā, mā atikkamīti attho. <span class="bld">Dadāthā</span>ti <a name="P0.0089"></a> detha. <span class="bld">Te</span>ti ye me puṭṭhā manussā, teti attho. <span class="bld">Sodhemahaṃ tadā</span>ti sodhemi ahaṃ tadā. <span class="bld">Aniṭṭhite</span>ti apariyosite vippakate. <span class="bld">Khīṇāsavehī</span>ti ettha cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavoti (cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 69) ime cattāro āsavā yesaṃ khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, te khīṇāsavā, tehi khīṇāsavehi. Khīṇāsavattāyeva <span class="bld">vimalehi</span>.</p>
  989. <p class="bodytext"><span class="bld">Devā manusse passantī</span>ti ettha devānaṃ manussadassane vattabbaṃ natthi, pakatidassanavasena pana yathā manussā idha ṭhatvā passanti, evaṃ devāpi manusse passantīti attho. <span class="bld">Devatā</span>ti deve. <span class="bld">Ubhopī</span>ti ubho devamanussā. <span class="bld">Pañjalikā</span>ti katapañjalikā, ubhopi hatthe sirasi patiṭṭhāpetvāti attho. <span class="bld">Anuyanti tathāgata</span>nti tathāgatassa pacchato yanti, anuyoge sati sāmiatthe upayogavacanaṃ hotīti lakkhaṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘anuyanti tathāgata’’nti. <span class="bld">Vajjayantā</span>ti vādentā.</p>
  990. <p class="bodytext"><span class="bld">Mandārava</span>nti mandāravapupphaṃ. <span class="bld">Disodisa</span>nti disato disato. <span class="bld">Okirantī</span>ti avakiranti. <span class="bld">Ākāsanabhagatā</span>ti ākāsasaṅkhāte nabhasi gatā. Atha vā ākāsaṃ gatā saggagatāva. ‘‘Nabho’’ti hi saggo vuccati. <span class="bld">Marū</span>ti amarā. <span class="bld">Sarala</span>nti saralatarukusumaṃ. <span class="bld">Nīpa</span>nti kadambapupphaṃ. <span class="bld">Nāgapunnāgaketaka</span>nti nāgapunnāgaketakapupphāni ca. <span class="bld">Bhūmitalagatā</span>ti bhūmigatā.</p>
  991. <p class="bodytext"><span class="bld">Kese</span> <a name="V0.0103"></a> <span class="bld">muñcitvāha</span>nti ahaṃ kese baddhā kalāpakuṭilajaṭā muñcitvā, vippakiritvāti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti mayhaṃ dinne okāse. <span class="bld">Cammaka</span>nti cammakkhaṇḍaṃ. <span class="bld">Kalale</span>ti cikkhallakaddame. <span class="bld">Avakujjo</span>ti adhomukho hutvā. <span class="bld">Nipajjaha</span>nti nipajjiṃ <a name="M0.0114"></a> ahaṃ. <span class="bld">Mā na</span>nti ettha <span class="bld">mā</span>ti paṭisedhatthe nipāto. <span class="bld">Na</span>nti padapūraṇatthe nipāto, buddho kalale mā akkamitthāti attho. <span class="bld">Hitāya me bhavissatī</span>ti taṃ kalale anakkamanaṃ dīgharattaṃ mama hitatthāya bhavissatīti. ‘‘Sukhāya me bhavissatī’’tipi pāṭho.</p>
  992. <p class="bodytext">Tato <a name="P0.0090"></a> sumedhapaṇḍito kalalapiṭṭhe nipanno evaṃ cintesi – ‘‘sacāhaṃ iccheyyaṃ sabbakilese jhāpetvā saṅghanavako hutvā rammanagaraṃ paviseyyaṃ, aññātakavesena pana me kilese jhāpetvā nibbānappattiyā kiccaṃ natthi, yaṃnūnāhaṃ dīpaṅkaradasabalo viya paramābhisambodhiṃ patvā dhammanāvaṃ āropetvā mahājanaṃ saṃsārasāgarā uttāretvā pacchā parinibbāyeyyaṃ, idaṃ me patirūpa’’nti. Tato aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji. Tena vuttaṃ –</p>
  993. <p class="hangnum"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>.</p>
  994. <p class="gatha1"> ‘‘Pathaviyaṃ nipannassa, evaṃ me āsi cetaso;</p>
  995. <p class="gathalast">Icchamāno ahaṃ ajja, kilese jhāpaye mama.</p>
  996. <p class="hangnum"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>.</p>
  997. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;</p>
  998. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, buddho hessaṃ sadevake.</p>
  999. <p class="hangnum"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>.</p>
  1000. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā;</p>
  1001. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevakaṃ.</p>
  1002. <p class="hangnum"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>.</p>
  1003. <p class="gatha1"> ‘‘Iminā me adhikārena, katena purisuttame;</p>
  1004. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tāremi janataṃ bahuṃ.</p>
  1005. <p class="hangnum"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>.</p>
  1006. <p class="gatha1"> ‘‘Saṃsārasotaṃ chinditvā, viddhaṃsetvā tayo bhave;</p>
  1007. <p class="gathalast">Dhammanāvaṃ samāruyha, santāressaṃ sadevaka’’nti.</p>
  1008. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pathaviyaṃ nipannassā</span>ti puthaviyā nipannassa. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Cetaso</span>ti cetaso parivitakko <a name="V0.0104"></a> ahosīti attho. ‘‘Evaṃ me āsi cetanā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Icchamāno</span>ti ākaṅkhamāno. <span class="bld">Kilese</span>ti kilissanti upatāpentīti kilesā, rāgādayo dasa. <span class="bld">Jhāpaye</span>ti jhāpeyyaṃ, mama kilese jhāpaye ahanti attho.</p>
  1009. <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>nti paṭikkhepavacanaṃ. <span class="bld">Aññātavesenā</span>ti apākaṭavesena, aviññātena paṭicchannena. Idha pana bhikkhū viya āsavakkhayaṃ katvā kiṃ, buddhakare dhamme <a name="M0.0115"></a> pūretvā paṭisandhijātibodhidhammacakkappavattanesu mahāpathavikampanaṃ katvā buddho bodhetā, tiṇṇo tāretā, mutto mocetā bhaveyyanti adhippāyo. <span class="bld">Sadevake</span>ti sadevake loke.</p>
  1010. <p class="bodytext"><span class="bld">Thāmadassinā</span>ti attano thāmabalaṃ passamānena. <span class="bld">Santāressa</span>nti santāressāmi. <span class="bld">Sadevaka</span>nti <a name="P0.0091"></a> sadevakaṃ sattanikāyaṃ, sadevakaṃ lokaṃ vā. <span class="bld">Adhikārenā</span>ti adhivisiṭṭhena kārena, buddhassa mama jīvitaṃ pariccajitvā kalalapiṭṭhe sayanenādhikārenāti attho.</p>
  1011. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsārasota</span>nti kammakilesavasena yonigativiññāṇaṭṭhitinavasattāvāsesu ito cito ca saṃsaraṇaṃ saṃsāro. Yathāha –</p>
  1012. <p class="gatha1">‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanānañca;</p>
  1013. <p class="gathalast">Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226 saṅkhāpadaniddesa; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; cūḷani. aṭṭha. 6; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117);</p>
  1014. <p class="bodytext">Saṃsāro ca so sotaṃ ceti saṃsārasotaṃ, taṃ saṃsārasotaṃ. Atha vā saṃsārassa sotaṃ <span class="bld">saṃsārasotaṃ,</span> saṃsārakāraṇaṃ taṇhāsotaṃ chinditvāti attho. <span class="bld">Tayo bhave</span>ti kāmarūpārūpabhave. Tibhavanibbattakakammakilesā tayo bhavāti adhippetā. <span class="bld">Dhammanāva</span>nti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. So hi caturoghuttaraṇaṭṭhena ‘‘dhammanāvā’’ti vuccati. <span class="bld">Samāruyhā</span>ti āruyha. <span class="bld">Santāressa</span>nti santāressāmi. Yasmā pana buddhattaṃ patthentassa –</p>
  1015. <p class="hangnum"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>.</p>
  1016. <p class="gatha1"> ‘‘Manussattaṃ <a name="V0.0105"></a> liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;</p>
  1017. <p class="gatha1">Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;</p>
  1018. <p class="gathalast">Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhati’’.</p>
  1019. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">manussatta</span>nti manussattabhāveyeva ṭhatvā buddhattaṃ patthentassa patthanā samijjhati, na nāgajātiādīsu ṭhitānaṃ. Kasmāti ce? Ahetukabhāvato.</p>
  1020. <p class="bodytext"><span class="bld">Liṅgasampattī</span>ti manussattabhāve vattamānassāpi purisaliṅge ṭhitasseva patthanā samijjhati, na itthiyā vā paṇḍakanapuṃsakaubhatobyañjanakānaṃ vā samijjhati<a name="M0.0116"></a>. Kasmāti ce? Lakkhaṇapāripūriyā abhāvato. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’’ti (ma. ni. 3.130; a. ni. 1.279; vibha. 809) vitthāro. Tasmā itthiliṅge ṭhitassa manussajātikassāpi patthanā na samijjhati.</p>
  1021. <p class="bodytext"><span class="bld">Hetū</span>ti purisassāpi tasmiṃ attabhāve arahattappattiyā hetusampannasseva patthanā samijjhati, no itarassa.</p>
  1022. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthāradassana</span>nti sace jīvamānakabuddhasseva santike pattheti patthanā samijjhati. Parinibbute bhagavati cetiyassa santike vā bodhirukkhamūle vā paṭimāya vā paccekabuddhabuddhasāvakānaṃ vā santike patthanā na samijjhati. Kasmā? Bhabbābhabbake ñatvā kammavipākaparicchedakañāṇena <a name="P0.0092"></a> paricchinditvā byākātuṃ asamatthattā. Tasmā buddhassa santikeyeva patthanā samijjhati.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbajjā</span>ti buddhassa bhagavato santike patthentassāpi kammakiriyavādīsu tāpasesu vā bhikkhūsu vā pabbajitasseva patthanā samijjhati, no gihiliṅge ṭhitassa. Kasmā? Pabbajitāyeva hi bodhisattā sambodhiṃ adhigacchanti, na gahaṭṭhā. Tasmā ādimhi paṇidhānakālepi pabbajiteneva bhavitabbaṃ.</p>
  1024. <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇasampattī</span>ti pabbajitassāpi aṭṭhasamāpattilābhino pañcābhiññasseva samijjhati, na pana imāya guṇasampattiyā virahitassa. Kasmā? Nigguṇassa tadabhāvato.</p>
  1025. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikāro</span>ti <a name="V0.0106"></a> guṇasampannenāpi yena attano jīvitaṃ buddhānaṃ pariccattaṃ hoti, tassa iminā adhikārena sampannasseva samijjhati, na itarassa.</p>
  1026. <p class="bodytext"><span class="bld">Chandatā</span>ti abhinīhārasampannassāpi yassa buddhakārakadhammānaṃ atthāya mahanto chando vāyāmo ca ussāho ca pariyeṭṭhi ca, tasseva samijjhati, na itarassa. Tatridaṃ chandamahantatāya opammaṃ – sace hi evamassa, ‘‘yo pana sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekodakībhūtaṃ attano bāhubalena uttaritvā pāraṃ gantuṃ samattho, so buddhattaṃ pāpuṇāti. Yo panimaṃ attano dukkaraṃ na maññati ‘ahaṃ imaṃ uttaritvā pāraṃ gamissāmī’’’ti evaṃ mahatā chandena ussāhena samannāgato hoti, tassa patthanā samijjhati, na itarassa (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidāna, sumedhakathā; cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā).</p>
  1027. <p class="bodytext">Sumedhapaṇḍito <a name="M0.0117"></a> pana ime aṭṭha dhamme samodhānetvāva buddhabhāvāya abhinīhāraṃ katvā nipajji. Dīpaṅkaropi bhagavā āgantvā sumedhapaṇḍitassa sīsabhāge ṭhatvā kalalapiṭṭhe nipannaṃ sumedhatāpasaṃ disvā – ‘‘ayaṃ tāpaso buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, ijjhissati nu kho etassa patthanā, udāhu no’’ti anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā upadhārento – ‘‘ito kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti ñatvā ṭhitakova parisamajjhe byākāsi – ‘‘passatha no, tumhe bhikkhave, imaṃ uggatapaṃ tāpasaṃ kalalapiṭṭhe nipanna’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. Ayaṃ buddhattāya abhinīhāraṃ katvā nipanno, samijjhissati imassa tāpasassa patthanā, ayañhi ito kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho loke bhavissati. Tasmiṃ panassa attabhāve kapilavatthu nāma nagaraṃ nivāso bhavissati, mahāmāyā nāma devī mātā, suddhodano nāma rājā pitā, upatisso ca kolito ca dve aggasāvakā, ānando nāma upaṭṭhāko, khemā ca uppalavaṇṇā ca dve aggasāvikā bhavissanti<a name="P0.0093"></a>. Ayaṃ paripakkañāṇo hutvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā mahāpadhānaṃ padahitvā nigrodhamūle sujātāya nāma kumāriyā dinnaṃ pāyāsaṃ paṭiggahetvā nerañjarāya tīre paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha assattharukkhamūle abhisambujjhissatīti. Tena vuttaṃ –</p>
  1028. <p class="hangnum"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>.</p>
  1029. <p class="gatha1"> ‘‘Dīpaṅkaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;</p>
  1030. <p class="gathalast">Ussīsake maṃ ṭhatvāna, idaṃ vacanamabravi.</p>
  1031. <p class="hangnum"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>.</p>
  1032. <p class="gatha1"> ‘‘Passatha <a name="V0.0107"></a> imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;</p>
  1033. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.</p>
  1034. <p class="hangnum"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>.</p>
  1035. <p class="gatha1"> ‘‘Ahū kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;</p>
  1036. <p class="gathalast">Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.</p>
  1037. <p class="hangnum"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>.</p>
  1038. <p class="gatha1"> ‘‘Ajapālarukkhamūlasmiṃ, nisīditvā tathāgato;</p>
  1039. <p class="gathalast">Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.</p>
  1040. <p class="hangnum"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>.</p>
  1041. <p class="gatha1"> ‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;</p>
  1042. <p class="gathalast">Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.</p>
  1043. <p class="hangnum"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>.</p>
  1044. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M0.0118"></a> padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;</p>
  1045. <p class="gathalast">Assattharukkhamūlamhi, bujjhissati mahāyaso.</p>
  1046. <p class="hangnum"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>.</p>
  1047. <p class="gatha1"> ‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;</p>
  1048. <p class="gathalast">Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.</p>
  1049. <p class="hangnum"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>.</p>
  1050. <p class="gatha1"> ‘‘Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;</p>
  1051. <p class="gatha2">Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;</p>
  1052. <p class="gathalast">Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.</p>
  1053. <p class="hangnum"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>.</p>
  1054. <p class="gatha1"> ‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;</p>
  1055. <p class="gathalast">Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā.</p>
  1056. <p class="hangnum"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>.</p>
  1057. <p class="gatha1"> ‘‘Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati;</p>
  1058. <p class="gatha2">Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;</p>
  1059. <p class="gathalast">Uttarā nandamātā ca, aggā hessantupaṭṭhikā’’ti.</p>
  1060. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">lokavidū</span>ti sabbathā viditalokattā pana lokavidū. Bhagavā hi sabhāvato samudayato <a name="V0.0108"></a> nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathāpi lokaṃ <a name="P0.0094"></a> avedi aññāsi paṭivijjhi. Tasmā lokavidūti vuccati. Yathāha –</p>
  1061. <p class="gatha1">‘‘Tasmā have lokavidū sumedho, lokantagū vūsitabrahmacariyo;</p>
  1062. <p class="gathalast">Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā, nāsīsatī lokamimaṃ parañcā’’ti. (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.46);</p>
  1063. <p class="bodytext">Api ca tayo lokā – saṅkhāraloko, sattaloko, okāsalokoti. Tattha saṅkhāraloko nāma paṭiccasamuppannā pathaviādayo dhammā. Sattaloko nāma saññino asaññino nevasaññināsaññino ca sattā. Okāsaloko nāma sattānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Ime pana tayopi lokā bhagavatā yathāsabhāvato viditā, tasmā lokavidūti vuccati. <span class="bld">Āhutīnaṃ paṭiggaho</span>ti dānānaṃ paṭiggahetuṃ arahattā dakkhiṇeyyattā āhutīnaṃ paṭiggaho. <span class="bld">Ussīsake maṃ ṭhatvānā</span>ti mama <a name="M0.0119"></a> sīsasamīpe ṭhatvā. <span class="bld">Idaṃ</span> idāni vattabbaṃ vacanaṃ abravīti attho. <span class="bld">Jaṭila</span>nti jaṭā assa santīti jaṭilo, taṃ jaṭilaṃ. <span class="bld">Uggatāpana</span>nti uggatāpasaṃ. <span class="bld">Ahū</span>ti ahani, athāti attho. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Kapilavhayā</span>ti kapilaavhayā abhidhānā. <span class="bld">Rammā</span>ti ramaṇīyato. <span class="bld">Padhāna</span>nti vīriyaṃ. <span class="bld">Ehitī</span>ti essati gamissati. Sesagāthāsu uttānamevāti.</p>
  1064. <p class="bodytext">Tato sumedhapaṇḍito – ‘‘mayhaṃ kira patthanā samijjhissatī’’ti sañjātasomanasso ahosi. Mahājano dīpaṅkaradasabalassa vacanaṃ sutvā – ‘‘sumedhatāpaso kira buddhabījaṅkuro’’ti haṭṭhatuṭṭho ahosi. Evañcassa ahosi – ‘‘yathā nāma puriso nadiṃ taranto ujukena titthena tarituṃ asakkonto heṭṭhātitthena uttarati, evameva mayaṃ dīpaṅkaradasabalassa sāsane maggaphalaṃ alabhamānā anāgate yadā tvaṃ buddho bhavissasi, tadā tava sammukhā maggaphalaṃ sacchikātuṃ samatthā bhaveyyāmā’’ti patthanaṃ akaṃsu. Dīpaṅkaradasabalo bodhisattaṃ mahāsattaṃ pasaṃsitvā aṭṭhahi pupphamuṭṭhīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Tepi catusatasahassā khīṇāsavā bodhisattaṃ pupphehi ca gandhehi ca pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. Devamanussā pana tatheva pūjetvā vanditvā pakkamiṃsu.</p>
  1065. <p class="bodytext">Atha sabbalokamatidīpaṅkaro dīpaṅkaro bhagavā catūhi khīṇāsavasatasahassehi parivuto rammanagaravāsīhi pūjiyamāno devatāhi abhivandiyamāno sañjhāppabhānurañjitavarakanakagirisikharo viya jaṅgamamāno anekesu pāṭihāriyesu <a name="P0.0095"></a> vattamānesu tena alaṅkatapaṭiyattena <a name="V0.0109"></a> maggena gantvā nānāsurabhikusumagandhavāsitaṃ cuṇṇasammodagandhaṃ samussitadhajapaṭākaṃ gandhānubaddhahadayehi bhamaragaṇehi gumbagumbāyamānaṃ dhūpandhakāraṃ amarapurasadisasobhaṃ abhirammaṃ rammanagaraṃ pavisitvā paññatte mahārahe buddhāsane yugandharamatthake saradasamayarucirakararajanikaro timiranikaranidhanakaro kamalavanavikasanakaro divasakaro viya dasabaladivasakaro nisīdi. Bhikkhusaṅghopi paṭipāṭiyā attano attano pattāsane nisīdi. Rammanagaravāsino pana upāsakā saddhādiguṇasampannā nānāvidhakhajjādīhi samalaṅkataṃ vaṇṇagandharasasampannaṃ asadisaṃ sukhanidānaṃ dānaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa adaṃsu.</p>
  1066. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0120"></a> kho bodhisatto dasabalassa byākaraṇaṃ sutvā buddhabhāvaṃ karatalagatamiva maññamāno pamuditahadayo sabbesu paṭikkantesu sayanā vuṭṭhāya – ‘‘pāramiyo vicinissāmī’’ti puppharāsimatthake pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Evaṃ nisinne mahāsatte sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sādhukāraṃ datvā – ‘‘ayya sumedhatāpasa, porāṇakabodhisattānaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā – ‘pāramiyo vicinissāmī’ti nisinnakāle yāni pubbanimittāni nāma paññāyanti, tāni sabbānipi ajja pātubhūtāni nissaṃsayena tvaṃ buddho bhavissasi, mayametaṃ jānāma – ‘yassetāni nimittāni paññāyanti, so ekanteneva buddho bhavissati’ tasmā tvaṃ attano vīriyaṃ daḷhaṃ katvā paggaṇhā’’ti bodhisattaṃ nānappakārāhi thutīhi abhitthaviṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  1067. <p class="hangnum"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>.</p>
  1068. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;</p>
  1069. <p class="gathalast">Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.</p>
  1070. <p class="hangnum"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>.</p>
  1071. <p class="gatha1"> ‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;</p>
  1072. <p class="gathalast">Katañjalī namassanti, dasasahassī sadevakā.</p>
  1073. <p class="hangnum"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>.</p>
  1074. <p class="gatha1"> ‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;</p>
  1075. <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  1076. <p class="hangnum"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>.</p>
  1077. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;</p>
  1078. <p class="gathalast">Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.</p>
  1079. <p class="hangnum"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>.</p>
  1080. <p class="gatha1"> ‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;</p>
  1081. <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  1082. <p class="hangnum"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>.</p>
  1083. <p class="gatha1"> ‘‘Dīpaṅkaro <a name="V0.0110"></a><a name="P0.0096"></a> lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho;</p>
  1084. <p class="gathalast">Mama kammaṃ pakittetvā, dakkhiṇaṃ pādamuddhari.</p>
  1085. <p class="hangnum"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>.</p>
  1086. <p class="gatha1"> ‘‘Ye tatthāsuṃ jinaputtā, padakkhiṇamakaṃsu maṃ;</p>
  1087. <p class="gathalast">Devā manussā asurā ca, abhivādetvāna pakkamuṃ.</p>
  1088. <p class="hangnum"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>.</p>
  1089. <p class="gatha1"> ‘‘Dassanaṃ me atikkante, sasaṅghe lokanāyake;</p>
  1090. <p class="gathalast">Sayanā vuṭṭhahitvāna, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.</p>
  1091. <p class="hangnum"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>.</p>
  1092. <p class="gatha1"> ‘‘Sukhena <a name="M0.0121"></a> sukhito homi, pāmojjena pamodito;</p>
  1093. <p class="gathalast">Pītiyā ca abhissanno, pallaṅkaṃ ābhujiṃ tadā.</p>
  1094. <p class="hangnum"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>.</p>
  1095. <p class="gatha1"> ‘‘Pallaṅkena nisīditvā, evaṃ cintesahaṃ tadā;</p>
  1096. <p class="gathalast">Vasībhūto ahaṃ jhāne, abhiññāsu pāramiṃ gato.</p>
  1097. <p class="hangnum"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>.</p>
  1098. <p class="gatha1"> ‘‘Sahassiyamhi lokamhi, isayo natthi me samā;</p>
  1099. <p class="gathalast">Asamo iddhidhammesu, alabhiṃ īdisaṃ sukhaṃ.</p>
  1100. <p class="hangnum"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>.</p>
  1101. <p class="gatha1"> ‘‘Pallaṅkābhujane mayhaṃ, dasasahassādhivāsino;</p>
  1102. <p class="gathalast">Mahānādaṃ pavattesuṃ, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1103. <p class="hangnum"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>.</p>
  1104. <p class="gatha1"> ‘‘Yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje;</p>
  1105. <p class="gathalast">Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare.</p>
  1106. <p class="hangnum"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>.</p>
  1107. <p class="gatha1"> ‘‘Sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammati;</p>
  1108. <p class="gathalast">Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1109. <p class="hangnum"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>.</p>
  1110. <p class="gatha1"> ‘‘Dasasahassī lokadhātu, nissaddā honti nirākulā;</p>
  1111. <p class="gathalast">Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1112. <p class="hangnum"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>.</p>
  1113. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāvātā <a name="V0.0111"></a> na vāyanti, na sandanti savantiyo;</p>
  1114. <p class="gathalast">Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1115. <p class="hangnum"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>.</p>
  1116. <p class="gatha1"> ‘‘Thalajā dakajā pupphā, sabbe pupphanti tāvade;</p>
  1117. <p class="gathalast">Tepajja pupphitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1118. <p class="hangnum"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>.</p>
  1119. <p class="gatha1"> ‘‘Latā vā yadi vā rukkhā, phalabhārā honti tāvade;</p>
  1120. <p class="gathalast">Tepajja phalitā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1121. <p class="hangnum"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>.</p>
  1122. <p class="gatha1"> ‘‘Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā, ratanā jotanti tāvade;</p>
  1123. <p class="gathalast">Tepajja ratanā jotanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1124. <p class="hangnum"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>.</p>
  1125. <p class="gatha1"> ‘‘Mānussakā ca dibbā ca, turiyā vajjanti tāvade;</p>
  1126. <p class="gathalast">Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1127. <p class="hangnum"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>.</p>
  1128. <p class="gatha1"> ‘‘Vicittapupphā <a name="P0.0097"></a> gaganā, abhivassanti tāvade;</p>
  1129. <p class="gathalast">Tepi ajja pavassanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1130. <p class="hangnum"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>.</p>
  1131. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāsamuddo <a name="M0.0122"></a> ābhujati, dasasahassī pakampati;</p>
  1132. <p class="gathalast">Tepajjubho abhiravanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1133. <p class="hangnum"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>.</p>
  1134. <p class="gatha1"> ‘‘Nirayepi dasasahasse, aggī nibbanti tāvade;</p>
  1135. <p class="gathalast">Tepajja nibbutā aggī, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1136. <p class="hangnum"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>.</p>
  1137. <p class="gatha1"> ‘‘Vimalo hoti sūriyo, sabbā dissanti tārakā;</p>
  1138. <p class="gathalast">Tepi ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1139. <p class="hangnum"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>.</p>
  1140. <p class="gatha1"> ‘‘Anovaṭṭhena udakaṃ, mahiyā ubbhijji tāvade;</p>
  1141. <p class="gathalast">Tampajjubbhijjate mahiyā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1142. <p class="hangnum"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>.</p>
  1143. <p class="gatha1"> ‘‘Tārāgaṇā <a name="V0.0112"></a> virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;</p>
  1144. <p class="gathalast">Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1145. <p class="hangnum"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>.</p>
  1146. <p class="gatha1"> ‘‘Bilāsayā darīsayā, nikkhamanti sakāsayā;</p>
  1147. <p class="gathalast">Tepajja āsayā chuddhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1148. <p class="hangnum"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>.</p>
  1149. <p class="gatha1"> ‘‘Na honti aratī sattānaṃ, santuṭṭhā honti tāvade;</p>
  1150. <p class="gathalast">Tepajja sabbe santuṭṭhā, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1151. <p class="hangnum"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>.</p>
  1152. <p class="gatha1"> ‘‘Rogā tadupasammanti, jighacchā ca vinassasi;</p>
  1153. <p class="gathalast">Tāni ajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1154. <p class="hangnum"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>.</p>
  1155. <p class="gatha1"> ‘‘Rogā tadā tanu hoti, doso moho vinassasi;</p>
  1156. <p class="gathalast">Tepajja vigatā sabbe, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1157. <p class="hangnum"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>.</p>
  1158. <p class="gatha1"> ‘‘Bhayaṃ tadā na bhavati, ajjapetaṃ padissati;</p>
  1159. <p class="gathalast">Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1160. <p class="hangnum"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>.</p>
  1161. <p class="gatha1"> ‘‘Rajonuddhaṃsatī uddhaṃ, ajjapetaṃ padissati;</p>
  1162. <p class="gathalast">Tena liṅgena jānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1163. <p class="hangnum"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>.</p>
  1164. <p class="gatha1"> ‘‘Aniṭṭhagandho pakkamati, dibbagandho pavāyati;</p>
  1165. <p class="gathalast">Sopajja vāyatī gandho, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1166. <p class="hangnum"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>.</p>
  1167. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe <a name="M0.0123"></a> devā padissanti, ṭhapayitvā arūpino;</p>
  1168. <p class="gathalast">Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1169. <p class="hangnum"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>.</p>
  1170. <p class="gatha1"> ‘‘Yāvatā nirayā nāma, sabbe dissanti tāvade;</p>
  1171. <p class="gathalast">Tepajja sabbe dissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1172. <p class="hangnum"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>.</p>
  1173. <p class="gatha1"> ‘‘Kuṭṭā <a name="V0.0113"></a><a name="P0.0098"></a> kavāṭā selā ca, na hontāvaraṇā tadā;</p>
  1174. <p class="gathalast">Ākāsabhūtā tepajja, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1175. <p class="hangnum"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>.</p>
  1176. <p class="gatha1"> ‘‘Cutī ca upapattī ca, khaṇe tasmiṃ na vijjati;</p>
  1177. <p class="gathalast">Tānipajja padissanti, dhuvaṃ buddho bhavissasi.</p>
  1178. <p class="hangnum"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>.</p>
  1179. <p class="gatha1"> ‘‘Daḷhaṃ paggaṇha vīriyaṃ, mā nivatta abhikkama;</p>
  1180. <p class="gathalast">Mayampetaṃ vijānāma, dhuvaṃ buddho bhavissasī’’ti.</p>
  1181. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idaṃ sutvāna vacana</span>nti idaṃ dīpaṅkarassa bhagavato bodhisattassa byākaraṇavacanaṃ sutvā. <span class="bld">Asamassā</span>ti samassa sadisassa abhāvato asamassa. Yathāha –</p>
  1182. <p class="gatha1">‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;</p>
  1183. <p class="gathalast">Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11);</p>
  1184. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahesino</span>ti mahante sīlasamādhipaññākkhandhe esi gavesīti mahesī, tassa mahesino. <span class="bld">Naramarū</span>ti narā ca amarā ca, ukkaṭṭhaniddeso panāyaṃ sabbepi dasasahassilokadhātuyā nāgasupaṇṇayakkhādayopi āmoditāva. <span class="bld">Buddhabījaṃ kira aya</span>nti ayaṃ kira buddhaṅkuro uppannoti āmoditāti attho.</p>
  1185. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkuṭṭhisaddā</span>ti unnādasaddā vattanti. <span class="bld">Apphoṭentī</span>ti hatthehi bāhā abhihananti. <span class="bld">Dasasahassī</span>ti dasasahassilokadhātuyo. <span class="bld">Sadevakā</span>ti saha devehi sadevakā dasasahassī namassantīti attho. <span class="bld">Yadimassā</span>ti yadi imassa, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Virajjhissāmā</span>ti yadi na sampāpuṇissāma. <span class="bld">Anāgatamhi addhāne</span>ti anāgate kāle. <span class="bld">Hessāmā</span>ti bhavissāma. <span class="bld">Sammukhā</span>ti sammukhībhūtā. <span class="bld">Ima</span>nti imassa, sāmiatthe upayogavacanaṃ.</p>
  1186. <p class="bodytext"><span class="bld">Nadiṃ</span> <a name="M0.0124"></a> <span class="bld">tarantā</span>ti nadītaraṇakā, ‘‘naditarantā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Paṭitittha</span>nti paṭimukhatitthaṃ. <span class="bld">Virajjhiyā</span>ti virajjhitvā. <span class="bld">Yadi muñcāmā</span>ti yadi imaṃ bhagavantaṃ muñcitvā akatakiccā gamissāmāti <a name="V0.0114"></a> attho. <span class="bld">Mama kammaṃ pakittetvā</span>ti mama bhāvitamatthaṃ byākaritvā. <span class="bld">Dakkhiṇaṃ</span> <a name="P0.0099"></a> <span class="bld">pādamuddharī</span>ti dakkhiṇaṃ pādaṃ ukkhipi, ‘‘katapadakkhiṇo’’tipi pāṭho.</p>
  1187. <p class="bodytext"><span class="bld">Jinaputtā</span>ti dīpaṅkarassa satthuno sāvakā. <span class="bld">Devā manussā asurā ca, abhivādetvāna pakkamu</span>nti devādayo sabbepi ime maṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pupphādīhi pūjetvā suppatiṭṭhitapañcaṅgā vanditvā nivattitvā punappunaṃ oloketvā madhuratthabyañjanāhi nānappakārāhi thutīhi vaṇṇentā pakkamiṃsu. ‘‘Narā nāgā ca gandhabbā, abhivādetvāna pakkamu’’ntipi pāṭho.</p>
  1188. <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanaṃ me atikkante</span>ti mama dassanavisayaṃ bhagavati atikkante. ‘‘Jahite dassanūpacāre’’tipi pāṭho. <span class="bld">Sasaṅghe</span>ti saddhiṃ saṅghena sasaṅgho, tasmiṃ sasaṅghe. <span class="bld">Sayanā vuṭṭhahitvānā</span>ti nipannaṭṭhānato kalalato uṭṭhahitvā. <span class="bld">Pallaṅkaṃ ābhuji</span>nti katapallaṅko hutvā puppharāsimhi nisīdinti attho. ‘‘Haṭṭho haṭṭhena cittena, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’tipi pāṭho, so uttānatthova.</p>
  1189. <p class="bodytext"><span class="bld">Pītiyā ca abhissanno</span>ti pītiparipphuṭo. <span class="bld">Vasībhūto</span>ti vasībhāvappatto. <span class="bld">Jhāne</span>ti rūpāvacarārūpāvacarajhānesu. <span class="bld">Sahassiyamhī</span>ti dasasahassiyaṃ. <span class="bld">Lokamhī</span>ti lokadhātuyā. <span class="bld">Me samā</span>ti mayā sadisā. Avisesena ‘‘me samā natthī’’ti vatvā idāni tameva niyamento <span class="bld">‘‘asamo iddhidhammesū’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">iddhidhammesū</span>ti pañcasu iddhidhammesūti attho. <span class="bld">Alabhi</span>nti paṭilabhiṃ. <span class="bld">Īdisaṃ sukha</span>nti īdisaṃ somanassaṃ.</p>
  1190. <p class="bodytext">Atha sumedhatāpaso dasabalassa byākaraṇaṃ sutvā buddhabhāvaṃ karatalagatakālamiva maññamāno pamuditahadayo dasasu lokadhātusahassesu suddhāvāsamahābrahmāno atītabuddhadassāvino niyatabodhisattānaṃ byākaraṇe uppajjamānapāṭihāriyadassanena tathāgatavacanassa avitathataṃ pakāsento maṃ paritosayantā imā gāthāyo āhaṃsūti dassento bhagavā <span class="bld">‘‘pallaṅkābhujane mayha’’</span>ntiādimāha.</p>
  1191. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0125"></a> <span class="bld">pallaṅkābhujane mayha</span>nti mama pallaṅkābhujane. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Dasasahassādhivāsino</span>ti dasasahassivāsino mahābrahmāno. <span class="bld">Yā pubbe</span>ti yāni pubbe, vibhattilopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Pallaṅkavaramābhuje</span>ti varapallaṅkābhujane. <span class="bld">Nimittāni padissantī</span>ti nimittāni <a name="V0.0115"></a> padissiṃsūti attho. Atītavacane vattabbe vattamānavacanaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi vuttaṃ, atītavasena attho gahetabbo. <span class="bld">Tāni ajja padissare</span>ti pubbepi niyatabodhisattānaṃ pallaṅkābhujane <a name="P0.0100"></a> yāni nimittāni uppajjiṃsu, tāni nimittāni ajja padissare. Tasmā tvaṃ dhuvameva buddho bhavissasīti attho. Na pana tāniyeva nimittāni uppajjiṃsu, taṃsadisattā ‘‘tāni ajja padissare’’ti vuttanti veditabbaṃ.</p>
  1192. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīta</span>nti sītattaṃ. <span class="bld">Byapagata</span>nti gataṃ vigataṃ. <span class="bld">Tānī</span>ti sītavigamanauṇhupasamanānīti attho. <span class="bld">Nissaddā</span>ti asaddā anigghosā. <span class="bld">Nirākulā</span>ti anākulā, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Na sandantī</span>ti na vahanti nappavattanti. <span class="bld">Savantiyo</span>ti nadiyo. <span class="bld">Tānī</span>ti avāyanaasandanāni. <span class="bld">Thalajā</span>ti pathavitalapabbatarukkhesu jātāni. <span class="bld">Dakajā</span>ti odakāni pupphāni. <span class="bld">Pupphantī</span>ti pubbe bodhisattānaṃ pupphiṃsu, atītatthe vattamānavacanaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Tepajja pupphitānī</span>ti tāni pupphāni ajja pupphitānīti attho.</p>
  1193. <p class="bodytext"><span class="bld">Phalabhārā</span>ti phaladharā. <span class="bld">Tepajjā</span>ti tepi ajja, pulliṅgavasena ‘‘tepī’’ti vuttaṃ, ‘‘latā vā rukkhā vā’’ti vuttattā. <span class="bld">Phalitā</span>ti sañjātaphalā. <span class="bld">Ākāsaṭṭhā ca bhūmaṭṭhā cā</span>ti ākāsagatā ca bhūmigatā ca <span class="bld">ratanānī</span>ti muttādīni ratanāni. <span class="bld">Jotantī</span>ti obhāsanti. <span class="bld">Mānussakā</span>ti manussānaṃ santakā mānussakā. <span class="bld">Dibbā</span>ti devānaṃ santakā dibbā. <span class="bld">Turiyā</span>ti ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti pañca turiyāni. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalaturiyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma sabbato pariyonaddhaṃ mahativallakiādikaṃ. Susiraṃ nāma vaṃsādikaṃ. Ghanaṃ nāma sammatāḷādikaṃ. <span class="bld">Vajjantī</span>ti heṭṭhā vuttanayena vajjiṃsu, atītatthe vattamānavacanaṃ veditabbaṃ. Esa nayo upari īdisesu vacanesupi. <span class="bld">Abhiravantī</span>ti tatra tatra kusalehi sumuñcitā suppatāḷitā suvāditā viya abhiravanti, abhinadantīti attho.</p>
  1194. <p class="bodytext"><span class="bld">Vicittapupphā</span>ti <a name="M0.0126"></a> vicitrāni nānāgandhavaṇṇāni pupphāni. <span class="bld">Abhivassantī</span>ti abhivassiṃsu, nipatiṃsūti attho. <span class="bld">Tepī</span>ti tānipi vicitrapupphāni abhivassantāni padissanti, devabrahmagaṇehi okiriyamānānīti adhippāyo. <span class="bld">Ābhujatī</span>ti osakkati. <span class="bld">Tepajjubho</span>ti <a name="P0.0101"></a> tepi ajja ubho mahāsamuddadasasahassiyo. <span class="bld">Abhiravantī</span>ti abhinadanti. <span class="bld">Niraye</span>ti nirayesu. <span class="bld">Dasasahassā</span>ti anekadasasahassā. <span class="bld">Nibbantī</span>ti sammanti, santiṃ upentīti attho. <span class="bld">Tārakā</span>ti nakkhattāni<a name="V0.0116"></a>. <span class="bld">Tepi ajja padissantī</span>ti tepi sūriyassa vimalabhāvā tārakā ajja divā dissanti.</p>
  1195. <p class="bodytext"><span class="bld">Anovaṭṭhenā</span>ti anovaṭṭhe, bhummatthe karaṇavacanaṃ. Atha vā <span class="bld">anovaṭṭhe</span>ti anabhivaṭṭhepi. <span class="bld">Nā</span>ti nipātamattaṃ ‘‘sutvā na dūtavacana’’ntiādīsu viya. <span class="bld">Tampajjubbhijjate</span>ti tampi udakaṃ ajja ubbhijjati, ubbhijjitvā uṭṭhahatīti attho. <span class="bld">Mahiyā</span>ti pathaviyā, nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Tārāgaṇā</span>ti gahanakkhattādayo sabbe tāragaṇā. <span class="bld">Nakkhattā</span>ti nakkhattatārakā ca. <span class="bld">Gaganamaṇḍale</span>ti sakalagaganamaṇḍalaṃ virocantīti attho. <span class="bld">Bilāsayā</span>ti bilāsayā ahinakulakumbhīlagodhādayo. <span class="bld">Darīsayā</span>ti jharāsayā. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Nikkhamantī</span>ti nikkhamiṃsu. <span class="bld">Sakāsayā</span>ti attano attano āsayato. ‘‘Tadāsayā’’tipi pāṭho. Tassa tadā tasmiṃ kāle, āsayato, bilatoti attho. <span class="bld">Chuddhā</span>ti suchuddhā suvuddhāritā, nikkhantāti attho.</p>
  1196. <p class="bodytext"><span class="bld">Aratī</span>ti ukkaṇṭhā. <span class="bld">Santuṭṭhā</span>ti paramena santuṭṭhena santuṭṭhā. <span class="bld">Vinassatī</span>ti vigacchati. <span class="bld">Rāgo</span>ti kāmarāgo. <span class="bld">Tadā tanu hotī</span>ti oramattako hoti, iminā pariyuṭṭhānābhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Vihatā</span>ti vinaṭṭhā. <span class="bld">Tadā</span>ti pubbe, bodhisattānaṃ pallaṅkābhujaneti attho. <span class="bld">Na bhavatī</span>ti na hoti. <span class="bld">Ajjapeta</span>nti ajja tava pallaṅkābhujanepi etaṃ bhayaṃ na hotevāti attho. <span class="bld">Tena liṅgena jānāmā</span>ti tena kāraṇena sabbeva mayaṃ jānāma, yaṃ tvaṃ buddho bhavissasīti attho.</p>
  1197. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuddhaṃsatī</span>ti na uggacchati. <span class="bld">Aniṭṭhagandho</span>ti duggandho. <span class="bld">Pakkamatī</span>ti pakkami vigacchi. <span class="bld">Pavāyatī</span>ti pavāyi. <span class="bld">Sopajjā</span>ti sopi dibbagandho ajja. <span class="bld">Padissantī</span>ti <a name="P0.0102"></a> padissiṃsu. <span class="bld">Tepajjā</span>ti tepi sabbe devā ajja. <span class="bld">Yāvatā</span>ti paricchedanatthe <a name="M0.0127"></a> nipāto, yattakāti attho. <span class="bld">Kuṭṭā</span>ti pākārā. <span class="bld">Na hontāvaraṇā</span>ti āvaraṇakarā na ahesuṃ. <span class="bld">Tadā</span>ti pubbe. <span class="bld">Ākāsabhūtā</span>ti te kuṭṭakavāṭapabbatā āvaraṇaṃ tirokaraṇaṃ kātuṃ asakkontā, ajaṭākāsabhūtāti attho. <span class="bld">Cutī</span>ti maraṇaṃ. <span class="bld">Upapattī</span>ti paṭisandhiggahaṇaṃ. <span class="bld">Khaṇe</span>ti pubbe bodhisattānaṃ pallaṅkābhujanakkhaṇe. <span class="bld">Na vijjatī</span>ti nāhosi. <span class="bld">Tānipajjā</span>ti tānipi ajja cavanabhavanānīti attho. <span class="bld">Mā nivattī</span>ti mā paṭikkami. <span class="bld">Abhikkamā</span>ti parakkama. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  1198. <p class="bodytext">Tato sumedhapaṇḍito dīpaṅkarassa dasabalassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā bhiyyosomattāya sañjātussāho hutvā cintesi – ‘‘buddhā nāma amoghavacanā, natthi buddhānaṃ kathāya aññathattaṃ. Yathā hi ākāse khittassa leḍḍussa patanaṃ dhuvaṃ, jātassa maraṇaṃ, aruṇe <a name="V0.0117"></a> uggate sūriyassa abbhuggamanaṃ, āsayā nikkhantassa sīhassa sīhanādanadanaṃ, garugabbhāya itthiyā bhāramoropanaṃ dhuvaṃ avassambhāvī, evameva buddhānaṃ vacanaṃ nāma dhuvaṃ amoghaṃ, addhā ahaṃ buddho bhavissāmīti. Tena vuttaṃ –</p>
  1199. <p class="hangnum"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>.</p>
  1200. <p class="gatha1"> ‘‘Buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassīnacūbhayaṃ;</p>
  1201. <p class="gathalast">Tuṭṭhahaṭṭho pamudito, evaṃ cintesahaṃ tadā.</p>
  1202. <p class="hangnum"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>.</p>
  1203. <p class="gatha1"> ‘‘Advejjhavacanā buddhā, amoghavacanā jinā;</p>
  1204. <p class="gathalast">Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.</p>
  1205. <p class="hangnum"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>.</p>
  1206. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā khittaṃ nabhe leḍḍu, dhuvaṃ patati bhūmiyaṃ;</p>
  1207. <p class="gatha2">Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;</p>
  1208. <p class="gathalast">Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.</p>
  1209. <p class="hangnum"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>.</p>
  1210. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi sabbasattānaṃ, maraṇaṃ dhuvasassataṃ;</p>
  1211. <p class="gatha2">Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;</p>
  1212. <p class="gathalast">Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.</p>
  1213. <p class="hangnum"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>.</p>
  1214. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="P0.0103"></a> rattikkhaye patte, sūriyuggamanaṃ dhuvaṃ;</p>
  1215. <p class="gatha2">Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;</p>
  1216. <p class="gathalast">Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.</p>
  1217. <p class="hangnum"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>.</p>
  1218. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="M0.0128"></a> nikkhantasayanassa, sīhassa nadanaṃ dhuvaṃ;</p>
  1219. <p class="gatha2">Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;</p>
  1220. <p class="gathalast">Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ.</p>
  1221. <p class="hangnum"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>.</p>
  1222. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā āpannasattānaṃ, bhāramoropanaṃ dhuvaṃ;</p>
  1223. <p class="gatha2">Tatheva buddhaseṭṭhānaṃ, vacanaṃ dhuvasassataṃ;</p>
  1224. <p class="gathalast">Vitathaṃ natthi buddhānaṃ, dhuvaṃ buddho bhavāmaha’’nti.</p>
  1225. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0118"></a> <span class="bld">buddhassa vacanaṃ sutvā, dasasahassī na cūbhaya</span>nti dīpaṅkarasammāsambuddhassa ca dasasahassacakkavāḷadevatānañca vacanaṃ sutvā. <span class="bld">Ubhaya</span>nti ubhayesaṃ, sāmiatthe paccattavacanaṃ, ubhayavacanaṃ vā. <span class="bld">Evaṃ cintesaha</span>nti evaṃ cintesiṃ ahaṃ.</p>
  1226. <p class="bodytext"><span class="bld">Advejjhavacanā</span>ti dvedhā appavattavacanā, ekaṃsavacanāti attho. ‘‘Acchiddavacanā’’tipi pāṭho, tassa niddosavacanāti attho. <span class="bld">Amoghavacanā</span>ti avitathavacanā. <span class="bld">Vitatha</span>nti vitathavacanaṃ natthīti attho. <span class="bld">Dhuvaṃ buddho bhavāmaha</span>nti ahaṃ ekaṃseneva buddho bhavissāmīti niyatavasena avassambhāvivasena ca vattamānavacanaṃ katanti veditabbaṃ.</p>
  1227. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūriyuggamana</span>nti sūriyassa udayanaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Dhuvasassata</span>nti ekaṃsabhāvī ceva sassatañca. <span class="bld">Nikkhantasayanassā</span>ti sayanato nikkhantassa. <span class="bld">Āpannasattāna</span>nti garugabbhānaṃ, gabbhinīnanti attho. <span class="bld">Bhāramoropana</span>nti bhāraoropanaṃ, gabbhassa oropananti attho. <span class="bld">Ma</span>-kāro padasandhikaro. Sesametthāpi uttānamevāti.</p>
  1228. <p class="bodytext">‘‘Svāhaṃ addhā buddho bhavissāmī’’ti evaṃ katasanniṭṭhāno buddhakārake dhamme upadhāretuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho buddhakārakā dhammā’’ti, uddhaṃ adho disāsu vidisāsūti anukkamena sakalaṃ dhammadhātuṃ vicinanto pubbe porāṇakehi bodhisattehi āsevitanisevitaṃ paṭhamaṃ dānapāramiṃ disvā evaṃ attānaṃ ovadi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paṭhamaṃ dānapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā hi nikujjito udakakumbho nissesaṃ katvā udakaṃ vamatiyeva na paccāharati, evameva dhanaṃ vā yasaṃ vā puttadāraṃ <a name="P0.0104"></a> vā aṅgapaccaṅgaṃ vā anoloketvā sabbattha yācakānaṃ sabbaṃ icchiticchitaṃ nissesaṃ katvā dadamāno bodhimūle nisīditvā buddho bhavissasī’’ti paṭhamaṃ dānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1229. <p class="hangnum"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>.</p>
  1230. <p class="gatha1"> ‘‘Handa <a name="M0.0129"></a> buddhakare dhamme, vicināmi ito cito;</p>
  1231. <p class="gathalast">Uddhaṃ adho dasa disā, yāvatā dhammadhātuyā.</p>
  1232. <p class="hangnum"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>.</p>
  1233. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapāramiṃ;</p>
  1234. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, anuciṇṇaṃ mahāpathaṃ.</p>
  1235. <p class="hangnum"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>.</p>
  1236. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ <a name="V0.0119"></a> tvaṃ paṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1237. <p class="gathalast">Dānapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.</p>
  1238. <p class="hangnum"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>.</p>
  1239. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi kumbho sampuṇṇo, yassa kassaci adho kato;</p>
  1240. <p class="gathalast">Vamatevudakaṃ nissesaṃ, na tattha parirakkhati.</p>
  1241. <p class="hangnum"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>.</p>
  1242. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva yācake disvā, hīnamukkaṭṭhamajjhime;</p>
  1243. <p class="gathalast">Dadāhi dānaṃ nissesaṃ, kumbho viya adho kato’’ti.</p>
  1244. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Buddhakare dhamme</span>ti buddhattakare dhamme. Buddhattakarā nāma dhammā dānapāramitādayo dasa dhammā. <span class="bld">Vicināmī</span>ti vicinissāmi, vīmaṃsissāmi upaparikkhissāmīti attho. <span class="bld">Ito cito</span>ti ito ito, ayameva vā pāṭho. Tattha tattha vicināmīti attho. Uddhanti devaloke. <span class="bld">Adho</span>ti manussaloke. <span class="bld">Dasa disā</span>ti dasasu disāsu; kattha nu kho te buddhakārakadhammā uddhaṃ adho tiriyaṃ disāsu vidisāsūti adhippāyo. <span class="bld">Yāvatā dhammadhātuyā</span>ti ettha <span class="bld">yāvatā</span>ti paricchedavacanaṃ. <span class="bld">Dhammadhātuyā</span>ti sabhāvadhammassa, pavattanīti vacanaseso daṭṭhabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yāvatikā sabhāvadhammānaṃ kāmarūpārūpadhammānaṃ pavatti, tāvatikaṃ vicinissāmīti vuttaṃ hoti.</p>
  1245. <p class="bodytext"><span class="bld">Vicinanto</span>ti vīmaṃsanto upaparikkhanto. <span class="bld">Pubbakehī</span>ti porāṇehi bodhisattehi. <span class="bld">Anuciṇṇa</span>nti ajjhāciṇṇaṃ āsevitaṃ. <span class="bld">Samādiyā</span>ti samādiyanaṃ karohi, ajja paṭṭhāya ayaṃ paṭhamaṃ dānapāramī pūretabbā mayāti evaṃ samādiyāti attho. <span class="bld">Dānapāramitaṃ gacchā</span>ti dānapāramiṃ gaccha, pūrayāti attho. <span class="bld">Yadi</span> <a name="P0.0105"></a> <span class="bld">bodhiṃ pattumicchasī</span>ti bodhimūlamupagantvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ pattuṃ icchasi ce. <span class="bld">Yassa kassacī</span>ti udakassa vā khīrassa vā yassa kassaci sampuṇṇo. Sampuṇṇasaddayoge sati sāmivacanaṃ icchanti <a name="M0.0130"></a> saddavidū. Karaṇatthe vā sāmivacanaṃ, yena kenacīti attho. <span class="bld">Adho kato</span>ti heṭṭhāmukhīkato. <span class="bld">Na tattha parirakkhatī</span>ti tasmiṃ vamane na parirakkhati, nissesaṃ udakaṃ vamatevāti attho. <span class="bld">Hīnamukkaṭṭhamajjhime</span>ti hīnamajjhimapaṇīte. <span class="bld">Ma</span>-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Kumbho viya adho kato</span>ti heṭṭhāmukhīkato viya kumbho. Yācake upagate disvā – ‘‘tvaṃ, sumedha, attano anavasesetvā sabbadhanapariccāgena dānapāramiṃ, aṅgapariccāgena upapāramiṃ, jīvitapariccāgena paramatthapāramiñca pūrehī’’ti evaṃ attanāva attānaṃ ovadi.</p>
  1246. <p class="bodytext">Athassa <a name="V0.0120"></a> ‘‘na ettakeheva buddhakārakehi dhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dutiyaṃ sīlapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya sīlapāramiṃ pūreyyāsi. Yathā camarī migo nāma jīvitampi anoloketvā attano vālameva rakkhati, evaṃ tvampi ito paṭṭhāya jīvitampi anoloketvā sīlameva rakkhanto buddho bhavissasī’’ti dutiyaṃ sīlapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1247. <p class="hangnum"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>.</p>
  1248. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1249. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1250. <p class="hangnum"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>.</p>
  1251. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dutiyaṃ sīlapāramiṃ;</p>
  1252. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1253. <p class="hangnum"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>.</p>
  1254. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ dutiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1255. <p class="gathalast">Sīlapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.</p>
  1256. <p class="hangnum"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>.</p>
  1257. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi camarī vālaṃ, kismiñci paṭilaggitaṃ;</p>
  1258. <p class="gathalast">Upeti maraṇaṃ tattha, na vikopeti vāladhiṃ.</p>
  1259. <p class="hangnum"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>.</p>
  1260. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva tvaṃ catūsu bhūmīsu, sīlāni paripūraya;</p>
  1261. <p class="gathalast">Parirakkha sabbadā sīlaṃ, camarī viya vāladhi’’nti.</p>
  1262. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">na hete</span>ti na hi eteyeva. <span class="bld">Bodhipācanā</span>ti maggaparipācanā sabbaññutaññāṇaparipācanā vā. <span class="bld">Dutiyaṃ</span> <a name="P0.0106"></a> <span class="bld">sīlapārami</span>nti sīlaṃ nāma sabbesaṃ kusaladhammānaṃ patiṭṭhā, sīle patiṭṭhito kusaladhammehi na parihāyati, sabbepi <a name="M0.0131"></a> lokiyalokuttaraguṇe paṭilabhati. Tasmā sīlapāramī pūretabbāti dutiyaṃ sīlapāramiṃ addakkhinti attho.</p>
  1263. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsevitanisevita</span>nti bhāvitañceva bahulīkatañca. <span class="bld">Camarī</span>ti camarī migo. <span class="bld">Kismiñcī</span>ti yattha katthaci rukkhalatākaṇṭakādīsu aññatarasmiṃ. <span class="bld">Paṭilaggita</span>nti paṭivilaggitaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti yattha vilaggitaṃ, tattheva ṭhatvā maraṇaṃ upagacchati. <span class="bld">Na vikopetī</span>ti na chindati. <span class="bld">Vāladhi</span>nti vālaṃ chinditvā na gacchati, tattheva maraṇaṃ upetīti attho.</p>
  1264. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu</span> <a name="V0.0121"></a> <span class="bld">bhūmīsu sīlānī</span>ti catūsu ṭhānesu vibhattasīlāni, pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitavasenāti attho. Bhūmivasena pana dvīsuyeva bhūmīsu pariyāpannaṃ tampi catusīlamevāti. <span class="bld">Paripūrayā</span>ti khaṇḍachiddasabalādiabhāvena paripūraya. <span class="bld">Sabbadā</span>ti sabbakālaṃ. <span class="bld">Camarī viyā</span>ti camarī migo viya. Sesametthāpi uttānatthamevāti.</p>
  1265. <p class="bodytext">Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakehi dhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya nekkhammapāramimpi pūreyyāsi. Yathāpi suciraṃ bandhanāgāre vasamāno puriso na tattha sinehaṃ karoti, atha kho ukkaṇṭhito avasitukāmo hoti, evameva tvampi sabbabhave bandhanāgārasadise katvā passa, sabbabhavehi ukkaṇṭhito muccitukāmo hutvā nekkhammābhimukhova hoti, evaṃ buddho bhavissasī’’ti tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1266. <p class="hangnum"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>.</p>
  1267. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1268. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1269. <p class="hangnum"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>.</p>
  1270. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, tatiyaṃ nekkhammapāramiṃ;</p>
  1271. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1272. <p class="hangnum"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>.</p>
  1273. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ tatiyaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1274. <p class="gathalast">Nekkhammapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.</p>
  1275. <p class="hangnum"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>.</p>
  1276. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā andughare puriso, ciravuṭṭho dukhaṭṭito;</p>
  1277. <p class="gathalast">Na tattha rāgaṃ janeti, muttiṃyeva gavesati.</p>
  1278. <p class="hangnum"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>.</p>
  1279. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva <a name="M0.0132"></a><a name="P0.0107"></a> tvaṃ sabbabhave, passa andughare viya;</p>
  1280. <p class="gathalast">Nekkhammābhimukho hoti, bhavato parimuttiyā’’ti.</p>
  1281. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">andughare</span>ti bandhanāgāre. <span class="bld">Ciravuṭṭho</span>ti cirakālaṃ vuṭṭho. <span class="bld">Dukhaṭṭito</span>ti dukkhapīḷito. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0122"></a> <span class="bld">tattha rāgaṃ janetī</span>ti tattha andughare rāgaṃ sinehaṃ na janeti na uppādeti. ‘‘Imaṃ andugharaṃ muñcitvā nāhaṃ aññattha gamissāmī’’ti evaṃ tattha rāgaṃ na janeti, kintu muttiṃyeva mokkhameva gavesatīti adhippāyo. <span class="bld">Nekkhammābhimukho</span>ti nikkhamanābhimukho hoti. <span class="bld">Bhavato</span>ti sabbabhavehi. <span class="bld">Parimuttiyā</span>ti parimocanatthāya. Nekkhammābhimukho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’tipi pāṭho. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  1282. <p class="bodytext">Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato catutthaṃ paññāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya paññāpāramimpi pūreyyāsi. Hīnamajjhimukkaṭṭhesu kañci avajjetvā sabbepi paṇḍite upasaṅkamitvā pañhaṃ puccheyyāsi. Yathāpi piṇḍacāriko bhikkhu hīnādibhedesu kulesu kiñci kulaṃ avivajjetvā paṭipāṭiyā piṇḍāya caranto khippaṃ yāpanamattaṃ labhati, evameva tvampi sabbe paṇḍite upasaṅkamitvā pucchanto buddho bhavissasī’’ti catutthaṃ paññāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1283. <p class="hangnum"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>.</p>
  1284. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1285. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1286. <p class="hangnum"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>.</p>
  1287. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, catutthaṃ paññāpāramiṃ;</p>
  1288. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1289. <p class="hangnum"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>.</p>
  1290. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ catutthaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1291. <p class="gathalast">Paññāpāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.</p>
  1292. <p class="hangnum"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>.</p>
  1293. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā hi bhikkhu bhikkhanto, hīnamukkaṭṭhamajjhime;</p>
  1294. <p class="gathalast">Kulāni na vivajjento, evaṃ labhati yāpanaṃ.</p>
  1295. <p class="hangnum"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>.</p>
  1296. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva <a name="P0.0108"></a> tvaṃ sabbakālaṃ, paripucchaṃ budhaṃ janaṃ;</p>
  1297. <p class="gathalast">Paññāya pāramiṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1298. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0133"></a> <span class="bld">bhikkhanto</span>ti piṇḍāya caranto. <span class="bld">Hīnamukkaṭṭhamajjhime</span>ti hīnamukkaṭṭhamajjhimāni kulānīti <a name="V0.0123"></a> attho. Liṅgavipariyāso kato. <span class="bld">Na vivajjento</span>ti na pariharanto, gharapaṭipāṭiṃ muñcitvā caranto vivajjeti nāma, evamakatvāti attho. <span class="bld">Yāpana</span>nti yāpanamattaṃ pāṇadhāraṇaṃ āhāraṃ labhatīti attho. <span class="bld">Paripuccha</span>nti – ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ; kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajja’’ntiādinā (dī. ni. 3.84, 216) nayena tattha tattha abhiññāte paṇḍite jane upasaṅkamitvā paripucchantoti attho. <span class="bld">Budhaṃ jana</span>nti paṇḍitaṃ janaṃ. ‘‘Budhe jane’’tipi pāṭho. <span class="bld">Paññāya pārami</span>nti paññāya pāraṃ. ‘‘Paññāpāramitaṃ gantvā’’tipi pāṭho. Sesametthāpi uttānamevāti.</p>
  1299. <p class="bodytext">Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato pañcamaṃ vīriyapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya vīriyapāramimpi pūreyyāsi. Yathāpi sīho migarājā sabbairiyāpathesu daḷhavīriyo hoti, evaṃ tvampi sabbabhavesu sabbairiyāpathesu daḷhavīriyo anolīnavīriyo samāno buddho bhavissasī’’ti pañcamaṃ vīriyapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1300. <p class="hangnum"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>.</p>
  1301. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1302. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1303. <p class="hangnum"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>.</p>
  1304. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, pañcamaṃ vīriyapāramiṃ;</p>
  1305. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1306. <p class="hangnum"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>.</p>
  1307. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ pañcamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1308. <p class="gathalast">Vīriyapāramitaṃ gaccha, yadi bodhiṃ pattumicchasi.</p>
  1309. <p class="hangnum"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>.</p>
  1310. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi sīho migarājā, nisajjaṭṭhānacaṅkame;</p>
  1311. <p class="gathalast">Alīnavīriyo hoti, paggahitamano sadā.</p>
  1312. <p class="hangnum"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>.</p>
  1313. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva tvaṃ sabbabhave, paggaṇha vīriyaṃ daḷhaṃ;</p>
  1314. <p class="gathalast">Vīriyapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1315. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0124"></a> <span class="bld">alīnavīriyo</span>ti anolīnavīriyo. <span class="bld">Sabbabhave</span>ti <a name="P0.0109"></a> jātajātabhave, sabbesu bhavesūti attho. Āraddhavīriyo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasītipi pāṭho. Sesametthāpi uttānamevāti.</p>
  1316. <p class="bodytext">Athassa <a name="M0.0134"></a> ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya khantipāramiṃ paripūreyyāsi, sammānanepi avamānanepi khamova bhaveyyāsi. Yathā hi pathaviyaṃ nāma sucimpi pakkhipanti asucimpi, na ca tena pathavī sinehaṃ vā paṭighaṃ vā karoti, khamati sahati adhivāsetiyeva, evameva tvampi sabbesaṃ sammānanāvamānanesu khamo samāno buddho bhavissasī’’ti chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1317. <p class="hangnum"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>.</p>
  1318. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1319. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1320. <p class="hangnum"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>.</p>
  1321. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, chaṭṭhamaṃ khantipāramiṃ;</p>
  1322. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1323. <p class="hangnum"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>.</p>
  1324. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ chaṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1325. <p class="gathalast">Tattha advejjhamānaso, sambodhiṃ pāpuṇissasi.</p>
  1326. <p class="hangnum"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>.</p>
  1327. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi pathavī nāma, sucimpi asucimpi ca;</p>
  1328. <p class="gathalast">Sabbaṃ sahati nikkhepaṃ, na karoti paṭighaṃ tayā.</p>
  1329. <p class="hangnum"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>.</p>
  1330. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva tvampi sabbesaṃ, sammānāvamānakkhamo;</p>
  1331. <p class="gathalast">Khantipāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1332. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ khantipāramiyaṃ. Advejjhamānasoti ekaṃsamānaso. <span class="bld">Sucimpī</span>ti candanakuṅkumagandhamālādisucimpi. <span class="bld">Asucimpī</span>ti ahikukkuramanussakuṇapagūthamuttakheḷasiṅghāṇikādiasucimpi. <span class="bld">Sahatī</span>ti khamati, adhivāseti. <span class="bld">Nikkhepa</span>nti nikkhittaṃ. <span class="bld">Paṭigha</span>nti kodhaṃ. <span class="bld">Tayā</span>ti tāya vuttiyā, tāya nikkhittatāya vā. ‘‘Paṭighaṃ daya’’ntipi pāṭho, tassa tena nikkhepena paṭighānurodhaṃ na karotīti attho. <span class="bld">Sammānāvamānakkhamo</span>ti sabbesaṃ <a name="V0.0125"></a> sammānanāvamānanasaho tvampi <a name="P0.0110"></a> bhavāti attho. ‘‘Tatheva tvampi sabbabhave, sammānanavimānakkhamo’’tipi paṭhanti. ‘‘Khantiyā pāramiṃ gantvā’’tipi pāṭho, tassā khantiyā pāramipūraṇavasena gantvāti attho. Sesametthāpi uttānamevāti. Ito paraṃ ettakampi avatvā yattha yattha viseso atthi, taṃ tameva vatvā pāṭhantaraṃ dassetvā gamissāmāti.</p>
  1333. <p class="bodytext">Athassa <a name="M0.0135"></a> ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato sattamaṃ saccapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya saccapāramimpi pūreyyāsi, asaniyā matthake patamānāyapi dhanādīnaṃ atthāya chandādīnaṃ vasena sampajānamusāvādaṃ nāma mā bhāsi. Yathāpi osadhītārakā nāma sabbautūsu attano gamanavīthiṃ vijahitvā aññāya vīthiyā na gacchati, sakavīthiyāva gacchati, evameva tvampi saccaṃ pahāya musāvādaṃ nāma avadantoyeva buddho bhavissasī’’ti sattamaṃ saccapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1334. <p class="hangnum"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>.</p>
  1335. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1336. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1337. <p class="hangnum"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>.</p>
  1338. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, sattamaṃ saccapāramiṃ;</p>
  1339. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1340. <p class="hangnum"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>.</p>
  1341. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ sattamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1342. <p class="gathalast">Tattha advejjhavacano, sambodhiṃ pāpuṇissasi.</p>
  1343. <p class="hangnum"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>.</p>
  1344. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi osadhī nāma, tulābhūtā sadevake;</p>
  1345. <p class="gathalast">Samaye utuvasse vā, na vokkamati vīthito.</p>
  1346. <p class="hangnum"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>.</p>
  1347. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva tvampi saccesu, mā vokkama hi vīthito;</p>
  1348. <p class="gathalast">Saccapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1349. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti saccapāramiyaṃ. <span class="bld">Advejjhavacano</span>ti avitathavacano. <span class="bld">Osadhī nāmā</span>ti osadhītārakā, osadhagahaṇe osadhītārakaṃ uditaṃ disvā osadhaṃ gaṇhanti. Tasmā ‘‘osadhītārakā’’ti vuccati. <span class="bld">Tulābhūtā</span>ti pamāṇabhūtā. <span class="bld">Sadevake</span>ti sadevakassa lokassa. <span class="bld">Samaye</span>ti <a name="V0.0126"></a> vassasamaye. <span class="bld">Utuvasse</span>ti hemantagimhesu. ‘‘Samaye utuvaṭṭe’’tipi pāṭho. Tassa <span class="bld">samaye</span>ti gimhe. <span class="bld">Utuvaṭṭe</span>ti hemante ca vassāne cāti attho. <span class="bld">Na</span> <a name="P0.0111"></a> <span class="bld">vokkamati vīthito</span>ti taṃ taṃ utumhi attano gamanavīthito na vokkamati na vigacchati, cha māse pacchimaṃ disaṃ gacchati, cha māse pubbaṃ disaṃ gacchatīti. Atha vā <span class="bld">osadhī nāmā</span>ti siṅgiverapipphalimaricādikaṃ osadhaṃ. <span class="bld">Na vokkamatī</span>ti yaṃ yaṃ phaladānasamatthaṃ osadhaṃ, taṃ taṃ phaladānaṃ okkamma attano <a name="M0.0136"></a> phalaṃ adatvā na nivattati. <span class="bld">Vīthito</span>ti gamanavīthito, pittaharo pittaṃ harateva, vātaharo vātaṃ harateva, semhaharo semhaṃ haratevāti attho. Sesametthāpi uttānamevāti.</p>
  1350. <p class="bodytext">Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya adhiṭṭhānapāramimpi pūreyyāsi, yaṃ adhiṭṭhāsi, tasmiṃ adhiṭṭhāne niccalo bhaveyyāsi, yathā pabbato nāma sabbadisāsu vāte paharantepi na kampati na calati, attano ṭhāneyeva tiṭṭhati, evameva tvampi attano adhiṭṭhāne niccalo hontova buddho bhavissasī’’ti aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsīti. Tena vuttaṃ –</p>
  1351. <p class="hangnum"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>.</p>
  1352. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1353. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1354. <p class="hangnum"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>.</p>
  1355. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, aṭṭhamaṃ adhiṭṭhānapāramiṃ;</p>
  1356. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1357. <p class="hangnum"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>.</p>
  1358. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ aṭṭhamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1359. <p class="gathalast">Tattha tvaṃ acalo hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.</p>
  1360. <p class="hangnum"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>.</p>
  1361. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito;</p>
  1362. <p class="gathalast">Na kampati bhusavātehi, sakaṭṭhāneva tiṭṭhati.</p>
  1363. <p class="hangnum"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>.</p>
  1364. <p class="gatha1"> ‘‘Tattheva tvampi adhiṭṭhāne, sabbadā acalo bhava;</p>
  1365. <p class="gathalast">Adhiṭṭhānapāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1366. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0127"></a> <span class="bld">selo</span>ti silāmayo. <span class="bld">Acalo</span>ti niccalo <span class="bld">suppatiṭṭhito</span>ti acalattāva suṭṭhu patiṭṭhito. ‘‘Yathāpi pabbato acalo, nikhāto suppatiṭṭhito’’tipi pāṭho. <span class="bld">Bhusavātehī</span>ti balavavātehi. <span class="bld">Sakaṭṭhānevā</span>ti attano ṭhāneyeva, yathāṭhitaṭṭhāneyevāti attho. Sesametthāpi uttānamevāti.</p>
  1367. <p class="bodytext">Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato navamaṃ mettāpāramiṃ disvā etadahosi <a name="P0.0112"></a> – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya mettāpāramiṃ pūreyyāsi, hitesupi ahitesupi ekacittova <a name="M0.0137"></a> bhaveyyāsi. Yathāpi udakaṃ nāma pāpajanassapi kalyāṇajanassapi sītabhāvaṃ ekasadisaṃ katvā pharati, evameva tvampi sabbasattesu mettacittena ekacittova hutvā buddho bhavissasī’’ti navamaṃ mettāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsīti. Tena vuttaṃ –</p>
  1368. <p class="hangnum"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>.</p>
  1369. <p class="gatha1"> ‘‘Na hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1370. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1371. <p class="hangnum"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>.</p>
  1372. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, navamaṃ mettāpāramiṃ;</p>
  1373. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1374. <p class="hangnum"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>.</p>
  1375. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ navamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1376. <p class="gathalast">Mettāya asamo hoti, yadi bodhiṃ pattumicchasi.</p>
  1377. <p class="hangnum"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>.</p>
  1378. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi udakaṃ nāma, kalyāṇe pāpake jane;</p>
  1379. <p class="gathalast">Samaṃ pharati sītena, pavāheti rajomalaṃ.</p>
  1380. <p class="hangnum"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>.</p>
  1381. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva tvaṃ hitāhite, samaṃ mettāya bhāvaya;</p>
  1382. <p class="gathalast">Mettāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1383. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asamo hohī</span>ti mettābhāvanāya asadiso hohi. Tattha ‘‘tvaṃ samasamo hohī’’tipi pāṭho, so uttānatthova. <span class="bld">Sama</span>nti tulyaṃ. <span class="bld">Pharatī</span>ti phusati. <span class="bld">Pavāhetī</span>ti visodheti. <span class="bld">Rajo</span>ti āgantukarajaṃ. <span class="bld">Mala</span>nti sarīre uṭṭhitaṃ sedamalādiṃ. ‘‘Rajamala’’ntipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Hitāhite</span>ti <a name="V0.0128"></a> hite ca ahite ca, mitte ca amitte cāti attho. <span class="bld">Mettāya bhāvayā</span>ti mettaṃ bhāvaya vaḍḍhehi. Sesametthāpi uttānamevāti.</p>
  1384. <p class="bodytext">Athassa ‘‘na ettakeheva buddhakārakadhammehi bhavitabba’’nti uttarimpi upadhārayato dasamaṃ upekkhāpāramiṃ disvā etadahosi – ‘‘sumedhapaṇḍita, tvaṃ ito paṭṭhāya upekkhāpāramiṃ paripūreyyāsi, sukhepi dukkhepi majjhattova bhaveyyāsi. Yathāpi pathavī nāma sucimpi asucimpi ca pakkhipamāne majjhattāva hoti, evameva tvampi sukhadukkhesu majjhattova honto buddho bhavissasī’’ti <a name="P0.0113"></a> dasamaṃ upekkhāpāramiṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1385. <p class="hangnum"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>.</p>
  1386. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="M0.0138"></a> hete ettakāyeva, buddhadhammā bhavissare;</p>
  1387. <p class="gathalast">Aññepi vicinissāmi, ye dhammā bodhipācanā.</p>
  1388. <p class="hangnum"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>.</p>
  1389. <p class="gatha1"> ‘‘Vicinanto tadā dakkhiṃ, dasamaṃ upekkhāpāramiṃ;</p>
  1390. <p class="gathalast">Pubbakehi mahesīhi, āsevitanisevitaṃ.</p>
  1391. <p class="hangnum"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>.</p>
  1392. <p class="gatha1"> ‘‘Imaṃ tvaṃ dasamaṃ tāva, daḷhaṃ katvā samādiya;</p>
  1393. <p class="gathalast">Tulābhūto daḷho hutvā, sambodhiṃ pāpuṇissasi.</p>
  1394. <p class="hangnum"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>.</p>
  1395. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi pathavī nāma, nikkhittaṃ asuciṃ suciṃ;</p>
  1396. <p class="gathalast">Upekkhati ubhopete, kopānunayavajjitā.</p>
  1397. <p class="hangnum"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>.</p>
  1398. <p class="gatha1"> ‘‘Tatheva tvaṃ sukhadukkhe, tulābhūto sadā bhava;</p>
  1399. <p class="gathalast">Upekkhāpāramitaṃ gantvā, sambodhiṃ pāpuṇissasī’’ti.</p>
  1400. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tulābhūto</span>ti majjhattabhāve ṭhito yathā tulāya daṇḍo samaṃ tulito samaṃ tiṭṭhati, na namati na unnamati, evameva tvampi sukhadukkhesu tulāsadiso hutvā sambodhiṃ pāpuṇissasi. <span class="bld">Kopānunayavajjitā</span>ti paṭighānurodhavajjitā. ‘‘Dayākopavivajjitā’’tipi pāṭho, soyevattho. Sesaṃ khantipāramiyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  1401. <p class="bodytext">Tato sumedhapaṇḍito ime dasa pāramidhamme vicinitvā tato paraṃ cintesi – ‘‘imasmiṃ <a name="V0.0129"></a> loke bodhisattehi paripūretabbā bodhipācanā buddhattakarā dhammā ettakāyeva, na ito bhiyyo, imā pana pāramiyo uddhaṃ ākāsepi natthi, na heṭṭhā pathaviyampi, na puratthimādīsu disāsupi atthi, mayhaṃyeva pana hadayamaṃsantareyeva patiṭṭhitā’’ti. Evaṃ tāsaṃ attano hadaye patiṭṭhitabhāvaṃ disvā sabbāpi tā daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya punappunaṃ sammasanto anulomapaṭilomaṃ sammasi, pariyante gahetvā ādimhi pāpesi, ādimhi gahetvā pariyante ṭhapesi, majjhe gahetvā ubhato osāpesi, ubhato koṭīsu gahetvā majjhe osāpesi. Bāhirabhaṇḍapariccāgo <span class="bld">pāramiyo</span> nāma, aṅgapariccāgo <span class="bld">upapāramiyo</span> nāma, jīvitapariccāgo <span class="bld">paramatthapāramiyo</span> nāmāti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo yamakatelaṃ vinivaṭṭento viya sammasi. Tassa dasa pāramiyo sammasantassa dhammatejena <a name="M0.0139"></a> catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā vipulā ayaṃ mahāpathavī hatthinā akkantanaḷakalāpo viya uppīḷiyamānaṃ ucchuyantaṃ viya ca mahāviravaṃ viravamānā saṅkampi sampakampi sampavedhi. Kulālacakkaṃ <a name="P0.0114"></a> viya telayantacakkaṃ viya ca paribbhami. Tena vuttaṃ –</p>
  1402. <p class="hangnum"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>.</p>
  1403. <p class="gatha1"> ‘‘Ettakāyeva te loke, ye dhammā bodhipācanā;</p>
  1404. <p class="gathalast">Tatuddhaṃ natthi aññatra, daḷhaṃ tattha patiṭṭhaha.</p>
  1405. <p class="hangnum"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>.</p>
  1406. <p class="gatha1"> ‘‘Ime dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;</p>
  1407. <p class="gathalast">Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampatha.</p>
  1408. <p class="hangnum"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>.</p>
  1409. <p class="gatha1"> ‘‘Calatī ravatī pathavī, ucchuyantaṃva pīḷitaṃ;</p>
  1410. <p class="gathalast">Telayante yathā cakkaṃ, evaṃ kampati medanī’’ti.</p>
  1411. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ettakāyevā</span>ti niddiṭṭhānaṃ dasannaṃ pāramitānaṃ anūnādhikabhāvassa dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tatuddha</span>nti tato dasapāramīhi uddhaṃ <span class="bld">natthi. Aññatrā</span>ti aññaṃ, lakkhaṇaṃ saddasatthato gahetabbaṃ. Tato dasapāramito añño buddhakārakadhammo natthīti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu dasasu pāramīsu. <span class="bld">Patiṭṭhahā</span>ti patiṭṭha, paripūrento tiṭṭhāti attho.</p>
  1412. <p class="bodytext"><span class="bld">Ime dhamme</span>ti pāramidhamme. <span class="bld">Sammasato</span>ti upaparikkhantassa, anādaratthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sabhāvasarasalakkhaṇe</span>ti sabhāvasaṅkhātena sarasalakkhaṇena sammasantassāti attho. <span class="bld">Dhammatejenā</span>ti pāramipavicayañāṇatejena. <span class="bld">Vasudhā</span>ti vasūti ratanaṃ vuccati, taṃ dhāreti dhīyati vā etthāti vasudhā<a name="V0.0130"></a>. Kā sā? Medanī. <span class="bld">Pakampathā</span>ti pakampittha. Sumedhapaṇḍite pana pāramiyo vicinante tassa ñāṇatejena dasasahassī pakampitthāti attho.</p>
  1413. <p class="bodytext"><span class="bld">Calatī</span>ti chappakārā kampi. <span class="bld">Ravatī</span>ti nadati vikūjati. <span class="bld">Ucchuyantaṃva pīḷita</span>nti nippīḷitaṃ ucchuyantaṃ viya. ‘‘Guḷayantaṃva pīḷita’’ntipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Telayante</span>ti telapīḷanayante. <span class="bld">Yathā cakka</span>nti cakkikānaṃ mahācakkayantaṃ viya. <span class="bld">Eva</span>nti yathā telapīḷanacakkayantaṃ paribbhamati kampati, evaṃ ayaṃ medanī kampatīti attho. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  1414. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0140"></a> mahāpathaviyā kampamānāya rammanagaravāsino manussā bhagavantaṃ <a name="P0.0115"></a> parivisayamānā saṇṭhātuṃ asakkontā yugandharavātabbhāhatā mahāsālā viya mucchitā papatiṃsu. Ghaṭādīni kulālabhaṇḍāni pavaṭṭentāni aññamaññaṃ paharantāni cuṇṇavicuṇṇāni ahesuṃ. Mahājano bhītatasito satthāraṃ upasaṅkamitvā – ‘‘kiṃ nu kho bhagavā ‘nāgāvaṭṭo ayaṃ, bhūtayakkhadevatāsu aññatarāvaṭṭo vā’ti na hi mayaṃ etaṃ jānāma. Api ca kho sabbopi ayaṃ mahājano bhayena upadduto, kiṃ nu kho imassa lokassa pāpakaṃ bhavissati, udāhu kalyāṇaṃ, kathetha no etaṃ kāraṇa’’nti pucchiṃsu.</p>
  1415. <p class="bodytext">Atha satthā tesaṃ kathaṃ sutvā – ‘‘tumhe mā bhāyittha, mā kho cintayittha, natthi vo itonidānaṃ bhayaṃ, yo so mayā ajja sumedhapaṇḍito ‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’ti byākato, so idāni pāramiyo sammasati, tassa sammasantassa dhammatejena sakaladasasahassī lokadhātu ekappahārena kampati ceva viravati cā’’ti āha. Tena vuttaṃ –</p>
  1416. <p class="hangnum"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>.</p>
  1417. <p class="gatha1"> ‘‘Yāvatā parisā āsi, buddhassa parivesane;</p>
  1418. <p class="gathalast">Pavedhamānā sā tattha, mucchitā seti bhūmiyaṃ.</p>
  1419. <p class="hangnum"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>.</p>
  1420. <p class="gatha1"> ‘‘Ghaṭānekasahassāni, kumbhīnañca satā bahū;</p>
  1421. <p class="gathalast">Sañcuṇṇamathitā tattha, aññamaññaṃ paghaṭṭitā.</p>
  1422. <p class="hangnum"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>.</p>
  1423. <p class="gatha1"> ‘‘Ubbiggā tasitā bhītā, bhantā byathitamānasā;</p>
  1424. <p class="gathalast">Mahājanā samāgamma, dīpaṅkaramupāgamuṃ.</p>
  1425. <p class="hangnum"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>.</p>
  1426. <p class="gatha1"> ‘‘Kiṃ <a name="V0.0131"></a> bhavissati lokassa, kalyāṇamatha pāpakaṃ;</p>
  1427. <p class="gathalast">Sabbo upadduto loko, taṃ vinodehi cakkhuma.</p>
  1428. <p class="hangnum"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>.</p>
  1429. <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṃ tadā saññāpesi, dīpaṅkaro mahāmuni;</p>
  1430. <p class="gathalast">Vissatthā hotha mā bhātha, imasmiṃ pathavikampane.</p>
  1431. <p class="hangnum"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>.</p>
  1432. <p class="gatha1"> ‘‘Yamahaṃ ajja byākāsiṃ, buddho loke bhavissati;</p>
  1433. <p class="gathalast">Eso sammasatī dhammaṃ, pubbakaṃ jinasevitaṃ.</p>
  1434. <p class="hangnum"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>.</p>
  1435. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="M0.0141"></a> sammasato dhammaṃ, buddhabhūmiṃ asesato;</p>
  1436. <p class="gathalast">Tenāyaṃ kampitā pathavī, dasasahassī sadevake’’ti.</p>
  1437. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yāvatā</span>ti yāvatikā. <span class="bld">Āsī</span>ti <a name="P0.0116"></a> ahosi. ‘‘Yā tadā parisā āsī’’tipi pāṭho, tassa yā tattha parisā ṭhitā āsīti attho. <span class="bld">Pavedhamānā</span>ti kampamānā. <span class="bld">Sā</span>ti sā parisā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ parivesanaṭṭhāne. <span class="bld">Setī</span>ti sayittha.</p>
  1438. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭā</span>ti ghaṭānaṃ, sāmiatthe paccattavacanaṃ, ghaṭānaṃ nekasahassānīti attho. <span class="bld">Sañcuṇṇamathitā</span>ti cuṇṇā ceva mathitā ca, mathitasañcuṇṇāti attho. <span class="bld">Aññamaññaṃ paghaṭṭitā</span>ti aññamaññaṃ pahaṭā. <span class="bld">Ubbiggā</span>ti utrāsahadayā. <span class="bld">Tasitā</span>ti sañjātatāsā. <span class="bld">Bhītā</span>ti bhayabhītā. <span class="bld">Bhantā</span>ti phandanamānasā, vibbhantacittāti attho. Sabbāni panetāni aññamaññavevacanāni. <span class="bld">Samāgammā</span>ti samāgantvā. Ayameva vā pāṭho.</p>
  1439. <p class="bodytext"><span class="bld">Upadduto</span>ti upahato. <span class="bld">Taṃ vinodehī</span>ti taṃ upaddutabhayaṃ vinodehi, vināsayāti attho. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti pañcahi cakkhūhi cakkhuma. <span class="bld">Tesaṃ tadā</span>ti te jane tadā, upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Saññāpesī</span>ti ñāpesi bodhesi. <span class="bld">Visatthā</span>ti vissatthacittā. <span class="bld">Mā bhāthā</span>ti mā bhāyatha. <span class="bld">Yamaha</span>nti yaṃ ahaṃ sumedhapaṇḍitaṃ. <span class="bld">Dhamma</span>nti pāramidhammaṃ. <span class="bld">Pubbaka</span>nti porāṇaṃ. <span class="bld">Jinasevita</span>nti jinehi bodhisattakāle sevitanti attho. <span class="bld">Buddhabhūmi</span>nti pāramidhammaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti tena sammasanakāraṇena. <span class="bld">Kampitā</span>ti calitā. <span class="bld">Sadevake</span>ti sadevake loke.</p>
  1440. <p class="bodytext">Tato mahājano tathāgatassa vacanaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho mālāgandhavilepanādīni ādāya rammanagarato <a name="V0.0132"></a> nikkhamitvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā rammanagarameva pāvisi. Atha kho bodhisatto dasa pāramiyo sammasitvā vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya nisinnāsanā vuṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1441. <p class="hangnum"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>.</p>
  1442. <p class="gatha1"> ‘‘Buddhassa <a name="P0.0117"></a> vacanaṃ sutvā, mano nibbāyi tāvade;</p>
  1443. <p class="gathalast">Sabbe maṃ upasaṅkamma, punāpi maṃ abhivandisuṃ.</p>
  1444. <p class="hangnum"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>.</p>
  1445. <p class="gatha1"> ‘‘Samādiyitvā <a name="M0.0142"></a> buddhaguṇaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasaṃ;</p>
  1446. <p class="gathalast">Dīpaṅkaraṃ namassitvā, āsanā vuṭṭhahiṃ tadā’’ti.</p>
  1447. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mano nibbāyī</span>ti mahājanassa pathavikampane ubbiggahadayassa tattha kāraṇaṃ sutvā mano nibbāyi, santiṃ agamāsīti attho. ‘‘Jano nibbāyī’’tipi pāṭho, so uttānoyeva. <span class="bld">Samādiyitvā</span>ti sammā ādiyitvā, samādāyāti attho. <span class="bld">Buddhaguṇa</span>nti pāramiyo. Sesaṃ uttānameva.</p>
  1448. <p class="bodytext">Atha kho bodhisattaṃ dayitasabbasattaṃ āsanā vuṭṭhahantaṃ sakaladasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā dibbehi mālāgandhādīhi pūjetvā – ‘‘ayya sumedhatāpasa, tayā ajja dīpaṅkaradasabalassa pādamūle mahati patthanā patthitā, sā te anantarāyena samijjhatu, mā te tattha bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā ahosi. Sarīre te appamattakopi rogo mā uppajjatu, khippaṃ pāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ paṭivijjha. Yathā pupphūpagaphalūpagā rukkhā samaye pupphanti ceva phalanti ca, tatheva tvampi taṃ samayaṃ anatikkamitvā khippaṃ sambodhiṃ phusassū’’tiādīni thutimaṅgalāni payirudāhaṃsu, evaṃ payirudāhitvā bodhisattaṃ abhivādetvā attano attano devaṭṭhānameva agamaṃsu. Bodhisattopi devatāhi abhitthuto – ‘‘ahaṃ dasa pāramiyo pūretvā kappasatasahassādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake buddho bhavissāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā adhiṭṭhāya ākāsamabbhuggantvā isigaṇavantaṃ himavantaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  1449. <p class="hangnum"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>.</p>
  1450. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ mānusakaṃ pupphaṃ, devā mānusakā ubho;</p>
  1451. <p class="gathalast">Samokiranti pupphehi, vuṭṭhahantassa āsanā.</p>
  1452. <p class="hangnum"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>.</p>
  1453. <p class="gatha1"> ‘‘Vedayanti <a name="V0.0133"></a> ca te sotthiṃ, devā mānusakā ubho;</p>
  1454. <p class="gathalast">Mahantaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, taṃ labhassu yathicchitaṃ.</p>
  1455. <p class="hangnum"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>.</p>
  1456. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbītiyo vivajjantu, soko rogo vinassatu;</p>
  1457. <p class="gathalast">Mā te bhavantvantarāyā, phusa khippaṃ bodhimuttamaṃ.</p>
  1458. <p class="hangnum"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>.</p>
  1459. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi samaye patte, pupphanti pupphino dumā;</p>
  1460. <p class="gathalast">Tatheva tvaṃ mahāvīra, buddhañāṇehi pupphasu.</p>
  1461. <p class="hangnum"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>.</p>
  1462. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="M0.0143"></a><a name="P0.0118"></a> ye keci sambuddhā, pūrayuṃ dasapāramī;</p>
  1463. <p class="gathalast">Tatheva tvaṃ mahāvīra, pūraya dasapāramī.</p>
  1464. <p class="hangnum"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>.</p>
  1465. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā ye keci sambuddhā, bodhimaṇḍamhi bujjhare;</p>
  1466. <p class="gathalast">Tatheva tvaṃ mahāvīra, bujjhassu jinabodhiyaṃ.</p>
  1467. <p class="hangnum"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>.</p>
  1468. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā ye keci sambuddhā, dhammacakkaṃ pavattayuṃ;</p>
  1469. <p class="gathalast">Tatheva tvaṃ mahāvīra, dhammacakkaṃ pavattaya.</p>
  1470. <p class="hangnum"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>.</p>
  1471. <p class="gatha1"> ‘‘Puṇṇamāye yathā cando, parisuddho virocati;</p>
  1472. <p class="gathalast">Tatheva tvaṃ puṇṇamano, viroca dasasahassiyaṃ.</p>
  1473. <p class="hangnum"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>.</p>
  1474. <p class="gatha1"> ‘‘Rāhumutto yathā sūriyo, tāpena atirocati;</p>
  1475. <p class="gathalast">Tatheva lokā muccitvā, viroca siriyā tuvaṃ.</p>
  1476. <p class="hangnum"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>.</p>
  1477. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā yā kāci nadiyo, osaranti mahodadhiṃ;</p>
  1478. <p class="gathalast">Evaṃ sadevakā lokā, osarantu tavantike.</p>
  1479. <p class="hangnum"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>.</p>
  1480. <p class="gatha1"> ‘‘Tehi thutappasattho so, dasa dhamme samādiya;</p>
  1481. <p class="gathalast">Te dhamme paripūrento, pavanaṃ pāvisī tadā’’ti.</p>
  1482. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0134"></a> <span class="bld">dibba</span>nti mandāravapāricchattakasantānakusesayādikaṃ dibbakusumaṃ devā mānusakā ca mānusapupphaṃ gahetvāti attho. <span class="bld">Samokirantī</span>ti mamopari samokiriṃsūti attho. <span class="bld">Vuṭṭhahantassā</span>ti vuṭṭhahato. <span class="bld">Vedayantī</span>ti nivedayiṃsu saññāpesuṃ. <span class="bld">Sotthi</span>nti sotthibhāvaṃ. Idāni vedayitākāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘mahantaṃ patthitaṃ tuyha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tayā pana, sumedhapaṇḍita, mahantaṃ ṭhānaṃ patthitaṃ, taṃ yathāpatthitaṃ labhassūti attho.</p>
  1483. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbītiyo</span>ti entīti ītiyo, sabbā ītiyo sabbītiyo, upaddavā. <span class="bld">Vivajjantū</span>ti mā hontu. <span class="bld">Soko rogo vinassatū</span>ti socanasaṅkhāto soko rujanasaṅkhāto rogo ca vinassatu. <span class="bld">Te</span>ti tava. <span class="bld">Mā bhavantvantarāyā</span>ti mā bhavantu antarāyā. <span class="bld">Phusā</span>ti adhigaccha pāpuṇāhi. <span class="bld">Bodhi</span>nti arahattamaggañāṇaṃ sabbaññutaññāṇampi vaṭṭati. <span class="bld">Uttama</span>nti seṭṭhaṃ sabbabuddhaguṇadāyakattā arahattamaggañāṇaṃ ‘‘uttama’’nti vuttaṃ.</p>
  1484. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaye</span>ti <a name="M0.0144"></a> tassa tassa rukkhassa pupphanasamaye sampatteti attho. <span class="bld">Pupphino</span>ti <a name="P0.0119"></a> pupphanakā. <span class="bld">Buddhañāṇehī</span>ti aṭṭhārasahi buddhañāṇehi. <span class="bld">Pupphasū</span>ti pupphassu. <span class="bld">Pūrayu</span>nti pūrayiṃsu. <span class="bld">Pūrayā</span>ti paripūraya. <span class="bld">Bujjhare</span>ti bujjhiṃsu. <span class="bld">Jinabodhiya</span>nti jinānaṃ buddhānaṃ bodhiyā, sabbaññubodhimūleti attho. <span class="bld">Puṇṇamāye</span>ti puṇṇamāsiyaṃ. <span class="bld">Puṇṇamano</span>ti paripuṇṇamanoratho.</p>
  1485. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāhumutto</span>ti rāhunā sobbhānunā mutto. <span class="bld">Tāpenā</span>ti patāpena, ālokena. <span class="bld">Lokā muccitvā</span>ti lokadhammehi alitto hutvāti attho. <span class="bld">Virocā</span>ti virāja. <span class="bld">Siriyā</span>ti buddhasiriyā. <span class="bld">Osarantī</span>ti mahāsamuddaṃ pavisanti. <span class="bld">Osarantū</span>ti upagacchantu. <span class="bld">Tavantike</span>ti tava santikaṃ. <span class="bld">Tehī</span>ti devehi. <span class="bld">Thutappasattho</span>ti thuto ceva pasattho ca, thutehi vā dīpaṅkarādīhi pasatthoti thutappasattho. <span class="bld">Dasa dhamme</span>ti dasa pāramidhamme. <span class="bld">Pavana</span>nti mahāvanaṃ, dhammikapabbate mahāvanaṃ pāvisīti attho. Sesagāthā suuttānā evāti.</p>
  1486. <p class="centered">Iti madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsa-aṭṭhakathāya</p>
  1487. <p class="centered">Sumedhapatthanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1488. <p class="chapter">3. Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  1489. <p class="bodytext">Rammanagaravāsinopi <a name="V0.0135"></a> te upāsakā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā puna bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā dānānumodanaṃ sotukāmā upanisīdiṃsu. Atha satthā tesaṃ paramamadhuraṃ hadayaṅgamaṃ dānānumodanamakāsi –</p>
  1490. <p class="gatha1">‘‘Dānaṃ nāma sukhādīnaṃ, nidānaṃ paramaṃ mataṃ;</p>
  1491. <p class="gathalast">Nibbānaṃ pana sopānaṃ, patiṭṭhāti pavuccati.</p>
  1492. <p class="gatha1">‘‘Dānaṃ tāṇaṃ manussānaṃ, dānaṃ bandhu parāyanaṃ;</p>
  1493. <p class="gathalast">Dānaṃ dukkhādhipannānaṃ, sattānaṃ paramā gati.</p>
  1494. <p class="gatha1">‘‘Dukkhanittharaṇaṭṭhena<a name="P0.0120"></a>, dānaṃ nāvāti dīpitaṃ;</p>
  1495. <p class="gathalast">Bhayarakkhaṇato dānaṃ, nagaranti ca vaṇṇitaṃ.</p>
  1496. <p class="gatha1">‘‘Dānaṃ <a name="M0.0145"></a> durāsadaṭṭhena, vuttamāsivisoti ca;</p>
  1497. <p class="gathalast">Dānaṃ lobhamalādīhi, padumaṃ anupalittato.</p>
  1498. <p class="gatha1">‘‘Natthi dānasamo loke, purisassa avassayo;</p>
  1499. <p class="gathalast">Paṭipajjatha tasmā taṃ, kiriyājjhāsayena ca.</p>
  1500. <p class="gatha1">‘‘Saggalokanidānāni, dānāni matimā idha;</p>
  1501. <p class="gathalast">Ko hi nāma naro loke, na dadeyya hite rato.</p>
  1502. <p class="gatha1">‘‘Sutvā devesu sampattiṃ, ko naro dānasambhavaṃ;</p>
  1503. <p class="gathalast">Na dajjā sukhappadaṃ dānaṃ, dānaṃ cittappamodanaṃ.</p>
  1504. <p class="gatha1">‘‘Dānena <a name="V0.0136"></a> paṭipannena, accharāparivārito;</p>
  1505. <p class="gathalast">Ramate suciraṃ kālaṃ, nandane suranandane.</p>
  1506. <p class="gatha1">‘‘Pītimuḷāraṃ vindati dātā, gāravamasmiṃ gacchati loke;</p>
  1507. <p class="gathalast">Kittimanantaṃ yāti ca dātā, vissasanīyo hoti ca dātā.</p>
  1508. <p class="gatha1">‘‘Datvā dānaṃ yāti naro so, bhogasamiddhiṃ dīghañcāyu;</p>
  1509. <p class="gatha2">Sussaratampi ca vindati rūpaṃ, sagge saddhiṃ kīḷati devehi;</p>
  1510. <p class="gathalast">Vimānesu ṭhatvā nānā, mattamayūrābhirutesu.</p>
  1511. <p class="gatha1">‘‘Corārirājodakapāvakānaṃ, dhanaṃ asādhāraṇameva dānaṃ;</p>
  1512. <p class="gathalast">Dadāti taṃ sāvakañāṇabhūmiṃ, paccekabhūmiṃ pana buddhabhūmi’’nti. –</p>
  1513. <p class="unindented">Evamādinā nayena dānānumodanaṃ katvā dānānisaṃsaṃ pakāsetvā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlaṃ nāmetaṃ idhalokaparalokasampattīnaṃ mūlaṃ.</p>
  1514. <p class="gatha1">‘‘Sīlaṃ sukhānaṃ paramaṃ nidānaṃ, sīlena sīlī tidivaṃ payāti;</p>
  1515. <p class="gathalast">Sīlañhi saṃsāramupāgatassa, tāṇañca leṇañca parāyanañca.</p>
  1516. <p class="gatha1">‘‘Avassayo <a name="M0.0146"></a> sīlasamo janānaṃ, kuto panañño idha vā parattha;</p>
  1517. <p class="gathalast">Sīlaṃ guṇānaṃ paramā patiṭṭhā, yathā dharā thāvarajaṅgamānaṃ.</p>
  1518. <p class="gatha1">‘‘Sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ, sīlaṃ loke anuttaraṃ;</p>
  1519. <p class="gathalast">Ariyavuttisamācāro, yena vuccati sīlavā’’. (jā. 1.3.118);</p>
  1520. <p class="bodytext">Sīlālaṅkārasamo <a name="P0.0121"></a> alaṅkāro natthi, sīlagandhasamo gandho natthi, sīlasamaṃ kilesamalavisodhanaṃ natthi, sīlasamaṃ pariḷāhūpasamaṃ natthi, sīlasamaṃ kittijananaṃ natthi, sīlasamaṃ saggārohaṇasopānaṃ natthi, nibbānanagarappavesane ca sīlasamaṃ dvāraṃ natthi. Yathāha –</p>
  1521. <p class="gatha1">‘‘Sobhantevaṃ <a name="V0.0137"></a> na rājāno, muttāmaṇivibhūsitā;</p>
  1522. <p class="gathalast">Yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā.</p>
  1523. <p class="gatha1">‘‘Sīlagandhasamo gandho, kuto nāma bhavissati;</p>
  1524. <p class="gathalast">Yo samaṃ anuvāte ca, paṭivāte ca vāyati. (visuddhi. 1.9);</p>
  1525. <p class="gatha1">‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā;</p>
  1526. <p class="gathalast">Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati.</p>
  1527. <p class="gatha1">‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;</p>
  1528. <p class="gathalast">Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro. (dha. pa. 54-55; mi. pa. 5.4.1);</p>
  1529. <p class="gatha1">‘‘Na gaṅgā yamunā cāpi, sarabhū vā sarasvatī;</p>
  1530. <p class="gathalast">Ninnagā vāciravatī, mahī vāpi mahānadī.</p>
  1531. <p class="gatha1">‘‘Sakkuṇanti visodhetuṃ, taṃ malaṃ idha pāṇinaṃ;</p>
  1532. <p class="gathalast">Visodhayati sattānaṃ, yaṃ ve sīlajalaṃ malaṃ.</p>
  1533. <p class="gatha1">‘‘Na taṃ sajaladā vātā, na cāpi haricandanaṃ;</p>
  1534. <p class="gathalast">Neva hārā na maṇayo, na candakiraṇaṅkurā.</p>
  1535. <p class="gatha1">‘‘Samayantīdha <a name="M0.0147"></a> sattānaṃ, pariḷāhaṃ surakkhitaṃ;</p>
  1536. <p class="gathalast">Yaṃ sameti idaṃ ariyaṃ, sīlaṃ accantasītalaṃ.</p>
  1537. <p class="gatha1">‘‘Attānuvādādibhayaṃ, viddhaṃsayati sabbadā;</p>
  1538. <p class="gathalast">Janeti kittihāsañca, sīlaṃ sīlavato sadā.</p>
  1539. <p class="gatha1">‘‘Saggārohaṇasopānaṃ, aññaṃ sīlasamaṃ kuto;</p>
  1540. <p class="gathalast">Dvāraṃ vā pana nibbāna, nagarassa pavesane.</p>
  1541. <p class="gatha1">‘‘Guṇānaṃ <a name="V0.0138"></a> mūlabhūtassa, dosānaṃ balaghātino;</p>
  1542. <p class="gathalast">Iti sīlassa jānātha, ānisaṃsamanuttara’’nti. (visuddhi. 1.9);</p>
  1543. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā sīlānisaṃsaṃ dassetvā – ‘‘idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labhatī’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo ekantasukho niccamettha kīḷā niccaṃ sampattiyo labhanti. Cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti. Tāvatiṃsā tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādisaggaguṇapaṭisaṃyuttakathaṃ kathesi. Evaṃ saggakathāya <a name="P0.0122"></a> palobhetvā puna – ‘‘ayampi saggo anicco adhuvo na tattha chandarāgo kātabbo’’ti kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsañca pakāsetvā amatapariyosānaṃ dhammakathaṃ kathesi. Evaṃ tassa mahājanassa dhammaṃ desetvā ekacce saraṇesu ca ekacce pañcasīlesu ca ekacce sotāpattiphale ca ekacce sakadāgāmiphale ekacce anāgāmiphale ekacce catūsupi phalesu ekacce tīsu vijjāsu ekacce chasu abhiññāsu ekacce aṭṭhasu samāpattīsu patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā rammanagarato nikkhamitvā sudassanamahāvihārameva pāvisi. Tena vuttaṃ –</p>
  1544. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  1545. <p class="gatha1"> ‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;</p>
  1546. <p class="gathalast">Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.</p>
  1547. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  1548. <p class="gatha1"> ‘‘Saraṇāgamane kañci, niveseti tathāgato;</p>
  1549. <p class="gathalast">Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.</p>
  1550. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  1551. <p class="gatha1"> ‘‘Kassaci <a name="M0.0148"></a> deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame;</p>
  1552. <p class="gathalast">Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.</p>
  1553. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  1554. <p class="gatha1"> ‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho;</p>
  1555. <p class="gathalast">Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.</p>
  1556. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  1557. <p class="gatha1"> ‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni;</p>
  1558. <p class="gathalast">Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.</p>
  1559. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  1560. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāhanusabhakkhandho<a name="V0.0139"></a>, dīpaṅkarasanāmako;</p>
  1561. <p class="gathalast">Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.</p>
  1562. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  1563. <p class="gatha1"> ‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane;</p>
  1564. <p class="gathalast">Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmunī’’ti.</p>
  1565. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">te</span>ti rammanagaravāsino upāsakā. <span class="bld">Saraṇa</span>nti ettha saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā ca veditabbā. Sarati hiṃsati vināsetīti <span class="bld">saraṇaṃ,</span> kiṃ taṃ? Ratanattayaṃ. Taṃ pana saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hanati hiṃsati vināsetīti saraṇanti vuccatīti. Vuttañhetaṃ –</p>
  1566. <p class="gatha1">‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;</p>
  1567. <p class="gathalast">Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);</p>
  1568. <p class="gatha1">‘‘Ye <a name="P0.0123"></a> keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;</p>
  1569. <p class="gathalast">Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);</p>
  1570. <p class="gatha1">‘‘Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;</p>
  1571. <p class="gathalast">Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);</p>
  1572. <p class="bodytext"><span class="bld">Saraṇagamanaṃ</span> <a name="M0.0149"></a> nāma ratanattayaparāyanākārappavatto cittuppādo. <span class="bld">Saraṇassa gantā</span> nāma taṃsamaṅgīpuggalo. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā cāti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.</p>
  1573. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti taṃ dīpaṅkaraṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upagacchuṃ saraṇaṃ tatthā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Satthuno</span>ti satthāraṃ. <span class="bld">Saraṇāgamane kañcī</span>ti kañci puggalaṃ saraṇagamane nivesetīti attho. Kiñcāpi paccuppannavasena vuttaṃ, atītakālavasena pana attho gahetabbo. Esa nayo sesesupi. ‘‘Kassaci saraṇāgamane’’tipi pāṭho, tassapi soyevattho. Kañci pañcasu sīlesūti <a name="V0.0140"></a> kañci puggalaṃ pañcasu viratisīlesu nivesesīti attho. ‘‘Kassaci pañcasu sīlesū’’tipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Sīle dasavidhe para</span>nti aparaṃ puggalaṃ dasavidhe sīle nivesesīti attho. ‘‘Kassaci kusale dasā’’tipi pāṭho, tassa kañci puggalaṃ dasa kusaladhamme samādapesīti attho. <span class="bld">Kassaci deti sāmañña</span>nti ettha paramatthato sāmaññanti maggo vuccati. Yathāha –</p>
  1574. <p class="indent">‘‘Katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmañña’’nti (saṃ. ni. 5.36).</p>
  1575. <p class="bodytext"><span class="bld">Caturo phalamuttame</span>ti cattāri uttamāni phalānīti attho. <span class="bld">Ma</span>-kāro padasandhikaro. Liṅgavipariyāsena vuttaṃ. Yathopanissayaṃ cattāro magge cattāri ca sāmaññaphalāni kassaci adāsīti attho. <span class="bld">Kassaci asame dhamme</span>ti kassaci asadise cattāro paṭisambhidādhamme adāsi.</p>
  1576. <p class="bodytext"><span class="bld">Kassaci varasamāpattiyo</span>ti kassaci pana nīvaraṇavigamena padhānabhūtā aṭṭha samāpattiyo adāsi. <span class="bld">Tisso kassaci vijjāyo</span>ti kassaci puggalassa upanissayavasena dibbacakkhuñāṇapubbenivāsānussatiñāṇaāsavakkhayañāṇānaṃ vasena tisso vijjāyo. <span class="bld">Chaḷabhiññā pavecchatī</span>ti cha abhiññāyo kassaci adāsi.</p>
  1577. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena yogenā</span>ti tena nayena tenānukkamena ca. <span class="bld">Janakāya</span>nti janasamūhaṃ. <span class="bld">Ovadatī</span>ti ovadi. Kālavipariyāsena vuttanti veditabbaṃ. Ito uparipi īdisesu vacanesu atītakālavaseneva attho gahetabbo<a name="M0.0150"></a>. <span class="bld">Tena vitthārikaṃ āsī</span>ti tena dīpaṅkarassa bhagavato ovādena anusāsaniyā vitthārikaṃ vitthataṃ visālībhūtaṃ sāsanaṃ ahosi.</p>
  1578. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāhanū</span>ti <a name="P0.0124"></a> mahāpurisānaṃ kira dvepi hanūni paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisākārāni hontīti mahantāni hanūni yassa so mahāhanu, sīhahanūti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Usabhakkhandho</span>ti usabhasseva khandho yassa bhavati, so usabhakkhandho. Suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadisarucirakkhandho samavaṭṭacārukkhandhoti attho. <span class="bld">Dīpaṅkarasanāmako</span>ti dīpaṅkarasanāmo<a name="V0.0141"></a>. <span class="bld">Bahū jane tārayatī</span>ti bahū buddhaveneyye jane tāresi. <span class="bld">Parimocetī</span>ti parimocesi. <span class="bld">Duggati</span>nti duggatito. Nissakkatthe upayogavacanaṃ.</p>
  1579. <p class="bodytext">Idāni tāraṇaparimocanakaraṇākāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘bodhaneyyaṃ jana’’</span>nti gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">bodhaneyyaṃ jana</span>nti bodhaneyyaṃ pajaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Disvā</span>ti buddhacakkhunā vā samantacakkhunā vā disvā. <span class="bld">Satasahassepi yojane</span>ti anekasatasahassepi yojane ṭhitaṃ. Idaṃ pana dasasahassiyaṃyeva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1580. <p class="bodytext">Dīpaṅkaro kira satthā buddhattaṃ patvā bodhimūle sattasattāhaṃ vītināmetvā aṭṭhame sattāhe mahābrahmuno dhammajjhesanaṃ paṭiññāya sunandārāme dhammacakkaṃ pavattetvā koṭisataṃ devamanussānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.</p>
  1581. <p class="bodytext">Atha satthā attano puttassa samavaṭṭakkhandhassa usabhakkhandhassa nāma ñāṇaparipākaṃ ñatvā taṃ atrajaṃ pamukhaṃ katvā <span class="bld">rāhulovādasadisaṃ</span> dhammaṃ desetvā devamanussānaṃ navutikoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi.</p>
  1582. <p class="bodytext">Puna bhagavā amaravatīnagaradvāre mahāsirīsarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā mahājanassa bandhanāmokkhaṃ katvā devagaṇaparivuto divasakarātirekajutivisarabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paramasītale paṇḍukambalasilātale nisīditvā sabbadevagaṇapītisañjananiṃ attano <a name="M0.0151"></a> jananiṃ sumedhādeviṃ pamukhaṃ katvā sabbalokaviditavisuddhidevo devadevo dīpaṅkaro bhagavā sabbasattahitakaraṃ paramātirekagambhīrasukhumaṃ buddhivisadakaraṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ desetvā navutidevakoṭisahassānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1583. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  1584. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;</p>
  1585. <p class="gathalast">Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.</p>
  1586. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  1587. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi;</p>
  1588. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  1589. <p class="bodytext">Dīpaṅkarassa <a name="V0.0142"></a><a name="P0.0125"></a> pana bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha sunandārāme koṭisatasahassānaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1590. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  1591. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno;</p>
  1592. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo’’ti.</p>
  1593. <p class="bodytext">Athāparena samayena dasabalo catūhi bhikkhusatasahassehi parivuto gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā mahājanānuggahaṃ karonto cārikaṃ caramāno anukkamena ekasmiṃ padese mahājanakatasakkāraṃ sabbalokavissutaṃ amanussapariggahitaṃ atibhayānakaṃ olambāmbudharaparicumbitakūṭaṃ vividhasurabhitarukusumavāsitakūṭaṃ nānāmigagaṇavicaritakūṭaṃ <span class="bld">nāradakūṭaṃ</span> nāma paramaramaṇīyaṃ pabbataṃ sampāpuṇi. So kira pabbato nāradena nāma yakkhena pariggahito ahosi. Tattha pana tassa yakkhassa anusaṃvaccharaṃ mahājano manussabaliṃ upasaṃharati.</p>
  1594. <p class="bodytext">Atha dīpaṅkaro kira bhagavā tassa mahājanassa upanissayasampattiṃ disvā tato bhikkhusaṅghaṃ cātuddisaṃ pesetvā adutiyo asahāyo mahākaruṇābalavasaṅgatahadayo tañca yakkhaṃ vinetuṃ taṃ nāradapabbataṃ abhiruhi. Atha so manussabhakkho sakahitanirapekkho paravadhadakkho yakkho makkhaṃ asahamāno kodhaparetamānaso dasabalaṃ bhiṃsāpetvā palāpetukāmo taṃ pabbataṃ cālesi. So kira pabbato tena <a name="M0.0152"></a> cāliyamāno bhagavato ānubhāvena tasseva matthake patamāno viya ahosi.</p>
  1595. <p class="bodytext">Tato so bhīto – ‘‘handa naṃ agginā jhāpessāmī’’ti mahantaṃ atibhīmadassanaṃ aggikkhandhaṃ nibbattesi. So aggikkhandho paṭivāte khitto viya attanova dukkhaṃ janesi, na pana bhagavato cīvare aṃsumattampi daḍḍhuṃ samattho ahosi. Yakkho pana ‘‘samaṇo daḍḍho, na daḍḍho’’ti olokento dasabalaṃ saradasamayavimalakaranikaraṃ sabbajanaratikaraṃ rajanikaramiva sītalajalatalagatakamalakaṇṇikāya nisinnaṃ viya bhagavantaṃ disvā cintesi – ‘‘aho ayaṃ samaṇo mahānubhāvo, yaṃ yaṃ imassāhaṃ anatthaṃ karomi, so so mamūpariyeva patati, imaṃ pana samaṇaṃ muñcitvā aññaṃ me paṭisaraṇaṃ parāyanaṃ natthi, pathaviyaṃ upakkhalitā pathaviṃyeva nissāya uṭṭhahanti, handāhaṃ imaṃyeva samaṇaṃ saraṇaṃ gamissāmī’’ti.</p>
  1596. <p class="bodytext">Athevaṃ <a name="V0.0143"></a> pana so cintetvā bhagavato cakkālaṅkatatalesu pādesu sirasā nipatitvā – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti vatvā bhagavantaṃ saraṇamagamāsi. Athassa bhagavā anupubbikathaṃ kathesi. So desanāpariyosāne dasahi yakkhasahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tasmiṃ kira divase sakalajambudīpatalavāsino manussā <a name="P0.0126"></a> tassa balikammatthaṃ ekekagāmato ekekaṃ purisaṃ āhariṃsu. Aññañca bahutilataṇḍulakulatthamuggamāsādiṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādiñca āhariṃsu. Atha so yakkho taṃ divasaṃ ābhatataṇḍulādikaṃ sabbaṃ tesaṃyeva datvā te balikammatthāya ānītamanusse dasabalassa niyyātesi.</p>
  1597. <p class="bodytext">Atha satthā te manusse ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā antosattāheyeva sabbe arahatte patiṭṭhāpetvā māghapuṇṇamāya koṭisatabhikkhumajjhagato caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhamuddisi. Caturaṅgāni nāma sabbeva ehibhikkhū honti, sabbe chaḷabhiññā honti, sabbe anāmantitāva āgatā, pannarasūposathadivaso cāti imāni cattāri aṅgāni nāma. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1598. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  1599. <p class="gatha1"> ‘‘Puna <a name="M0.0153"></a> nāradakūṭamhi, pavivekagate jine;</p>
  1600. <p class="gathalast">Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti.</p>
  1601. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pavivekagate</span>ti gaṇaṃ pahāya gate. <span class="bld">Samiṃsū</span>ti sannipatiṃsu.</p>
  1602. <p class="bodytext">Yadā pana dīpaṅkaro lokanāyako sudassananāmake pabbate vassāvāsamupagañchi, tadā kira jambudīpavāsino manussā anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ karonti. Tasmiṃ kira samajje sannipatitā manussā dasabalaṃ disvā dhammakathaṃ sutvā tatra pasīditvā pabbajiṃsu. Mahāpavāraṇadivase satthā tesaṃ ajjhāsayānukūlaṃ vipassanākathaṃ kathesi. Taṃ sutvā te sabbe saṅkhāre sammasitvā vipassanānupubbena maggānupubbena ca arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atha satthā navutikoṭisahassehi saddhiṃ pavāresi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1603. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  1604. <p class="gatha1"> ‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye;</p>
  1605. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni.</p>
  1606. <p class="gatha1">‘‘Ahaṃ <a name="V0.0144"></a> tena samayena, jaṭilo uggatāpano;</p>
  1607. <p class="gathalast">Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);</p>
  1608. <p class="bodytext">Ayaṃ gāthā <span class="bld">aṭṭhasāliniyā</span> dhammasaṅgahaṭṭhakathāya nidānavaṇṇanāya <span class="bld">dīpaṅkarabuddhavaṃse</span> likhitā. Imasmiṃ pana buddhavaṃse natthi. Natthibhāvoyeva panassā yuttataro. Kasmāti ce? Heṭṭhā sumedhakathāsu kathitattāti.</p>
  1609. <p class="bodytext">Dīpaṅkare kira bhagavati dhammaṃ desente dasasahassānañca vīsatisahassānañca dhammābhisamayo ahosiyeva. Ekassa pana dvinnaṃ tiṇṇaṃ catunnanti ca ādivasena abhisamayānaṃ anto natthi. Tasmā dīpaṅkarassa bhagavato sāsanaṃ vitthārikaṃ bāhujaññaṃ ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1610. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  1611. <p class="gatha1"> ‘‘Dasavīsasahassānaṃ<a name="P0.0127"></a>, dhammābhisamayo ahu;</p>
  1612. <p class="gathalast">Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā’’ti.</p>
  1613. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dasavīsasahassāna</span>nti dasasahassānaṃ vīsatisahassānañca. <span class="bld">Dhammābhisamayo</span>ti catusaccadhammappaṭivedho. <span class="bld">Ekadvinna</span>nti ekassa ceva dvinnañca<a name="M0.0154"></a>, tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasannantiādinā nayena asaṅkhyeyyāti attho. Evaṃ asaṅkhyeyyābhisamayattā ca <span class="bld">vitthārikaṃ</span> mahantappattaṃ bahūhi paṇḍitehi devamanussehi niyyānikanti <span class="bld">jaññaṃ</span> jānitabbaṃ adhisīlasikkhādīhi <span class="bld">iddhañca</span> samādhiādīhi <span class="bld">phītañca</span> ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1614. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  1615. <p class="gatha1"> ‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā;</p>
  1616. <p class="gathalast">Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhita’’nti.</p>
  1617. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">suvisodhita</span>nti suṭṭhu bhagavatā sodhitaṃ visuddhaṃ kataṃ. Dīpaṅkaraṃ kira satthāraṃ sabbakālaṃ chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānaṃ bhikkhūnaṃ cattāri satasahassāni parivārenti. Tena ca samayena ye sekkhā kālakiriyaṃ karonti, te garahitā bhavanti, sabbe khīṇāsavā hutvāva parinibbāyantīti adhippāyo. Tasmā hi tassa bhagavato sāsanaṃ supupphitaṃ susamiddhaṃ khīṇāsavehi bhikkhūhi ativiya sobhittha. Tena vuttaṃ –</p>
  1618. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  1619. <p class="gatha1"> ‘‘Cattāri <a name="V0.0145"></a> satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā;</p>
  1620. <p class="gathalast">Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā.</p>
  1621. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  1622. <p class="gatha1"> ‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ;</p>
  1623. <p class="gathalast">Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.</p>
  1624. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  1625. <p class="gatha1"> ‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;</p>
  1626. <p class="gathalast">Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā’’ti.</p>
  1627. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cattāri satasahassānī</span>ti gaṇanāya dassitā evaṃ dassitagaṇanā ime bhikkhūti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’</span>ti vuttanti evamattho gahetabbo. Atha vā <span class="bld">chaḷabhiññā mahiddhikā</span>ti chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Parivārenti sabbadā</span>ti niccakālaṃ dasabalaṃ parivārenti, bhagavantaṃ muñcitvā katthaci na gacchantīti adhippāyo. <span class="bld">Tena samayenā</span>ti tasmiṃ samaye. Ayaṃ pana <span class="bld">samaya</span>-saddo samavāyādīsu navasu atthesu dissati. Yathāha –</p>
  1628. <p class="gatha1">‘‘Samavāye <a name="M0.0155"></a><a name="P0.0128"></a> khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;</p>
  1629. <p class="gathalast">Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1; dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya; khu. pā. aṭṭha. maṃgalasuttavaṇṇanā, evamiccādipāṭhavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.184);</p>
  1630. <p class="bodytext">Idha so kāle daṭṭhabbo; tasmiṃ kāleti attho. <span class="bld">Mānusaṃ bhava</span>nti manussabhāvaṃ. <span class="bld">Appattamānasā</span>ti appattaṃ anadhigataṃ mānasaṃ yehi te appattamānasā. Mānasanti rāgassa ca cittassa ca arahattassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana rāgo ‘‘mānaso’’ti vutto. ‘‘Cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍara’’nti (dha. sa. 6; vibha. 184; mahāni. 1; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 114) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti <a name="V0.0146"></a> (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 5 kāmāvacarakusalaniddesavārakathā; mahāni. aṭṭha. 1). Tasmā appattaarahattaphalāti attho. <span class="bld">Sekhā</span>ti kenaṭṭhena sekhā? Sekhadhammapaṭilābhaṭṭhena sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti. Ettāvatā kho, bhikkhave, bhikkhu sekho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). Api ca sikkhantīti sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘sikkhati, sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati adhicittampi adhipaññampi sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).</p>
  1631. <p class="bodytext"><span class="bld">Supupphita</span>nti suṭṭhu vikasitaṃ. <span class="bld">Pāvacana</span>nti pasatthaṃ vacanaṃ, vuddhippattaṃ vā vacanaṃ pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ, sāsananti attho. <span class="bld">Upasobhatī</span>ti abhirājati ativirocati. <span class="bld">Sabbadā</span>ti sabbakālaṃ. ‘‘Upasobhati sadevake’’tipi pāṭho.</p>
  1632. <p class="bodytext">Tassa dīpaṅkarassa bhagavato rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, sumedhā nāma devī mātā, sumaṅgalo ca tisso cāti dve aggasāvakā, sāgato nāma upaṭṭhāko, nandā ca sunandā cāti dve aggasāvikā, bodhi tassa bhagavato pipphalirukkho ahosi, asītihatthubbedho, satasahassavassāni āyūti. Kiṃ panimesaṃ jātanagarādīnaṃ dassane payojananti ce? Vuccate – yassa yadi neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyeyya, imassa pana neva jātanagaraṃ <a name="M0.0156"></a> na pitā na mātā paññāyati, devo vā sakko vā yakkho vā māro vā brahmā vā esa maññe, devānampi īdisaṃ pāṭihāriyaṃ anacchariyanti <a name="P0.0129"></a> maññamānā na sotabbaṃ na saddahitabbaṃ maññeyyuṃ, tato abhisamayo na bhaveyya, asati abhisamaye niratthako buddhuppādo bhaveyya, aniyyānikaṃ sāsanaṃ. Tasmā sabbabuddhānaṃ jātanagarādiko paricchedo dassetabbo. Tena vuttaṃ –</p>
  1633. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  1634. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;</p>
  1635. <p class="gathalast">Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.</p>
  1636. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  1637. <p class="gatha1"> ‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  1638. <p class="gathalast">Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.</p>
  1639. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  1640. <p class="gatha1"> ‘‘Nandā <a name="V0.0147"></a> ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  1641. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.</p>
  1642. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  1643. <p class="gatha1"> ‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni;</p>
  1644. <p class="gathalast">Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.</p>
  1645. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  1646. <p class="gatha1"> ‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino;</p>
  1647. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  1648. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  1649. <p class="gatha1"> ‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ;</p>
  1650. <p class="gathalast">Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.</p>
  1651. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  1652. <p class="gatha1"> ‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni;</p>
  1653. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  1654. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sudevo nāma khattiyo</span>ti sudevo nāmassa khattiyo pitā ahosīti attho. <span class="bld">Janikā</span>ti janetti. <span class="bld">Pipphalī</span>ti pilakkhakapītanarukkho bodhi. <span class="bld">Asītihatthamubbedho</span>ti asītihatthaṃ uccaggato. <span class="bld">Dīparukkho vā</span>ti sampajjalitadīpamālākulo dīparukkho viya ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrisampanno dvattiṃsavaralakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatasarīro vipphuritaraṃsijālāvisaratārāgaṇasamujjalamiva gaganatalaṃ bhagavā <a name="M0.0157"></a> dharamānakāle <span class="bld">sobhatī</span>ti sobhittha. <span class="bld">Sālarājāva phullito</span>ti pupphito sabbaphāliphullo sālarājarukkho viya ca sabbaphāliphullo yojanasatubbedho pāricchatto viya ca asītihatthubbedho bhagavā ativiya sobhati.</p>
  1655. <p class="bodytext"><span class="bld">Satasahassavassānī</span>ti vassasatasahassāni tassa āyūti attho. <span class="bld">Tāvatā tiṭṭhamāno</span>ti tāvatakaṃ kālaṃ tiṭṭhamāno. <span class="bld">Janata</span>nti <a name="P0.0130"></a> janasamūhaṃ. <span class="bld">Santāretvā mahājana</span>nti tārayitvā mahājanaṃ. ‘‘Santāretvā sadevaka’’ntipi pāṭho, tassa sadevakaṃ lokanti attho. <span class="bld">Sā ca iddhī</span>ti sā ca sampatti ānubhāvo. <span class="bld">So ca yaso</span>ti so ca parivāro. <span class="bld">Sabbaṃ tamantarahita</span>nti taṃ sabbaṃ vuttappakāraṃ sampattijātaṃ antarahitaṃ apagatanti attho. <span class="bld">Nanu rittā sabbasaṅkhārā</span>ti sabbe pana saṅkhatadhammā nanu rittā tucchā, niccasārādirahitāti attho.</p>
  1656. <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0148"></a> pana nagarādiparicchedo pāḷiyamāgatova. Sambahulavāro pana nāgato, so ānetvā dīpetabbo. Seyyathidaṃ – puttaparicchedo, bhariyāparicchedo, pāsādaparicchedo, agāravāsaparicchedo, nāṭakitthiparicchedo, abhinikkhamanaparicchedo, padhānaparicchedo, vihāraparicchedo, upaṭṭhākaparicchedoti. Etesampi dīpane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Tassa pana dīpaṅkarassa bhariyānaṃ tisatasahassaṃ ahosi. Tassa aggamahesī padumā nāma, tassa pana putto usabhakkhandho nāma. Tena vuttaṃ –</p>
  1657. <p class="gatha1">‘‘Bhariyā padumā nāma, vibuddhapadumānanā;</p>
  1658. <p class="gathalast">Atrajo usabhakkhandho, dīpaṅkarassa satthuno.</p>
  1659. <p class="gatha1">‘‘Haṃsā koñcā mayūrākhyā, pāsādāpi tayo matā;</p>
  1660. <p class="gathalast">Dasavassasahassāni, agāraṃ avasī kira.</p>
  1661. <p class="gatha1">‘‘Hatthiyānena nikkhanto, nandārāme jino vasī;</p>
  1662. <p class="gathalast">Nando nāmassupaṭṭhāko, lokānandakaro kirā’’ti.</p>
  1663. <p class="bodytext">Sabbabuddhānaṃ pana pañca vemattāni honti āyuvemattaṃ pamāṇavemattaṃ kulavemattaṃ padhānavemattaṃ rasmivemattanti. Tattha <span class="bld">āyuvemattaṃ</span> nāma keci dīghāyukā <a name="M0.0158"></a> honti keci appāyukā. Tathā hi dīpaṅkarassa pana bhagavato vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi, amhākaṃ bhagavato vassasataṃ.</p>
  1664. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇavemattaṃ</span> nāma keci dīghā honti keci rassā. Tathā hi dīpaṅkaro asītihatthappamāṇo ahosi, amhākaṃ pana bhagavā aṭṭhārasahatthappamāṇo.</p>
  1665. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulavemattaṃ</span> nāma keci khattiyakule nibbattanti keci brāhmaṇakule. Tathā hi dīpaṅkarādayo khattiyakule nibbattiṃsu, kakusandhakoṇāgamanādayo brāhmaṇakule.</p>
  1666. <p class="bodytext">Padhānavemattaṃ nāma kesañci padhānaṃ ittarameva hoti yathā kassapassa bhagavato<a name="P0.0131"></a>, kesañci addhaniyaṃ amhākaṃ bhagavato viya.</p>
  1667. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasmivemattaṃ</span> <a name="V0.0149"></a> nāma maṅgalassa bhagavato sarīrasmi dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi, amhākaṃ bhagavato byāmamattaṃ. Tatra rasmivemattaṃ ajjhāsayapaṭibaddhaṃ hoti. Yo yattakaṃ icchasi, tassa tattakaṃ sarīrappabhā pharati. Maṅgalassa pana ‘‘dasasahassilokadhātuṃ pharatū’’ti ajjhāsayo ahosi. Paṭividdhaguṇesu pana kassaci vemattaṃ nāma natthi (dī. ni. aṭṭha. 2.12 ādayo).</p>
  1668. <p class="bodytext">Tathā sabbabuddhānaṃ cattāri avijahitaṭṭhānāni nāma honti. <span class="bld">Bodhipallaṅko</span> avijahito ekasmiṃyeva ṭhāne hoti. <span class="bld">Dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ</span> isipatane migadāye avijahitameva hoti. Devorohaṇakāle saṅkassanagaradvāre <span class="bld">paṭhamapādakkamo</span> avijahitova hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri <span class="bld">mañcapādaṭṭhānāni</span> avijahitāneva honti. Vihāropi avijahitova. So pana khuddako vā mahanto vā hoti.</p>
  1669. <p class="bodytext">Aparaṃ pana amhākaṃyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca visesaṃ. Amhākaṃ sabbaññubodhisattena kira saddhiṃ rāhulamātā ānandatthero channo kaṇḍako assarājā nidhikumbhā mahābodhirukkho kāḷudāyīti imāni <span class="bld">sata sahajātāni</span>. Mahāpuriso kira uttarāsāḷhanakkhatteneva mātukucchiṃ okkami, mahābhinikkhamanaṃ nikkhami<a name="M0.0159"></a>, dhammacakkaṃ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Visākhanakkhattena jāto ca abhisambuddho ca parinibbuto ca, māghanakkhattena tassa sāvakasannipāto ceva āyusaṅkhāravosajjanañca ahosi, assayujanakkhattena devorohaṇanti ettakaṃ āharitvā dīpetabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāraparicchedo. Sesagāthā sauttānā evāti.</p>
  1670. <p class="bodytext">Iti bhagavā dīpaṅkaro yāvatāyukaṃ ṭhatvā sabbabuddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.</p>
  1671. <p class="bodytext">Yasmiṃ kira kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi, tasmiṃ aññepi taṇhaṅkaro, medhaṅkaro, saraṇaṅkaroti tayo buddhā ahesuṃ. Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ natthi. Tasmā te idha na dassitā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana tamhā kappā ādito paṭṭhāyuppannuppanne sabbabuddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ –</p>
  1672. <p class="gatha1">‘‘Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, athopi saraṇaṅkaro;</p>
  1673. <p class="gathalast">Dīpaṅkaro ca sambuddho, koṇḍañño dvipaduttamo.</p>
  1674. <p class="gatha1">‘‘Maṅgalo <a name="V0.0150"></a> ca sumano ca, revato sobhito muni;</p>
  1675. <p class="gathalast">Anomadassī padumo, nārado padumuttaro.</p>
  1676. <p class="gatha1">‘‘Sumedho ca sujāto ca, piyadassī mahāyaso;</p>
  1677. <p class="gathalast">Atthadassī dhammadassī, siddhattho lokanāyako.</p>
  1678. <p class="gatha1">‘‘Tisso phusso ca sambuddho, vipassī sikhi vessabhū;</p>
  1679. <p class="gathalast">Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāpi nāyako.</p>
  1680. <p class="gatha1">‘‘Ete <a name="P0.0132"></a> ahesuṃ sambuddhā, vītarāgā samāhitā;</p>
  1681. <p class="gatha2">Sataraṃsīva uppannā, mahātamavinodanā;</p>
  1682. <p class="gathalast">Jalitvā aggikkhandhāva, nibbutā te sasāvakā’’ti. (apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā);</p>
  1683. <p class="centered">Ettāvatā nātisaṅkhepavitthāravasena katāya</p>
  1684. <p class="centered">Madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsa-aṭṭhakathāya</p>
  1685. <p class="centered">Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1686. <p class="centered">Niṭṭhito paṭhamo buddhavaṃso.</p>
  1687. <p class="chapter">4. Koṇḍaññabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  1688. <p class="bodytext">Dīpaṅkare <a name="M0.0160"></a><a name="V0.0151"></a> kira bhagavati parinibbute tassa sāsanaṃ vassasatasahassaṃ pavattittha. Atha buddhānubuddhānaṃ sāvakānaṃ antaradhānena sāsanampissa antaradhāyi. Athassa aparabhāge ekamasaṅkhyeyyamatikkamitvā ekasmiṃ kappe <span class="bld">koṇḍañño</span> nāma satthā udapādi. So pana bhagavā soḷasaasaṅkhyeyyaṃ kappānañca satasahassaṃ pāramiyo pūretvā bodhiñāṇaṃ paripācetvā vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhatvā tato cavitvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatānaṃ paṭiññaṃ datvā tusitapurato cavitvā rammavatīnagare sunandassa nāma rañño kule sujātāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Tassapi paṭisandhikkhaṇe dīpaṅkarabuddhavaṃse vuttappakārāni dvattiṃsa pāṭihāriyāni nibbattiṃsu. So devatāhi katārakkhasaṃvidhāno dasannaṃ māsānaṃ accayena mātukucchito nikkhamitvā sabbasattuttaro uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā ca disā viloketvā āsabhiṃ vācaṃ nicchāresi – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207).</p>
  1689. <p class="bodytext">Tato kumārassa nāmakaraṇadivase nāmaṃ karontā ‘‘koṇḍañño’’ti nāmamakaṃsu. So hi bhagavā koṇḍaññagotto ahosi. Tassa kira tayo pāsādā ahesuṃ – rāma, surāma, subhanāmakā paramaramaṇīyā. Tesu tīṇi satasahassāni nāṭakitthīnaṃ naccagītavāditakusalānaṃ sabbakālaṃ paccupaṭṭhitāni ahesuṃ. Tassa rucidevī nāma <a name="P0.0133"></a> aggamahesī ahosi. Vijitaseno nāmassa putto ahosi. So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi.</p>
  1690. <p class="bodytext">So pana jiṇṇabyādhimatapabbajite disvā ājaññarathena nikkhamitvā pabbajitvā dasa māse padhānacariyaṃ cari. Koṇḍaññakumāraṃ pana pabbajantaṃ dasa janakoṭiyo anupabbajiṃsu. So tehi parivuto dasa māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sunandagāme samasahitaghanapayodharāya yasodharāya nāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ paramamadhuraṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā phalapallavaṅkurasamalaṅkate <a name="V0.0152"></a> sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā <a name="M0.0161"></a> sāyanhasamaye gaṇaṃ pahāya sunandakājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sālakalyāṇirukkhaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbadisābhāgaṃ oloketvā bodhirukkhaṃ piṭṭhito katvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya mārabalaṃ vidhamitvā rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsānussatiñāṇaṃ visodhetvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā cattāri maggañāṇāni cattāri ca phalañāṇāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ cha asādhāraṇañāṇāni sakale ca buddhaguṇe paṭivijjhitvā paripuṇṇasaṅkappo bodhimūle nisinnova –</p>
  1691. <p class="gatha1">‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;</p>
  1692. <p class="gathalast">Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.</p>
  1693. <p class="gatha1">‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;</p>
  1694. <p class="gatha2">Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;</p>
  1695. <p class="gathalast">Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā. (dha. pa. 153-154);</p>
  1696. <p class="gatha1">‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedaso;</p>
  1697. <p class="gathalast">Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.</p>
  1698. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ sammā vimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;</p>
  1699. <p class="gathalast">Paññāpetuṃ gatī natthi, pattānaṃ acalaṃ sukha’’nti. (udā. 80) –</p>
  1700. <p class="unindented">Evaṃ udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhimūleyeva phalasamāpattisukhena vītināmetvā aṭṭhame sattāhe brahmuno ajjhesanaṃ paṭicca – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saddhiṃ pabbajitā dasa bhikkhukoṭiyo addasa. ‘‘Ime pana kulaputtā samupacitakusalamūlā maṃ pabbajantaṃ <a name="P0.0134"></a> anupabbajitā mayā saddhiṃ padhānaṃ caritvā maṃ upaṭṭhahiṃsu, handāhaṃ imesaṃ sabbapaṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti <a name="V0.0153"></a> evaṃ upadhāretvā – ‘‘idāni pana te kattha vasantī’’ti olokento – ‘‘ito aṭṭhārasayojanike <a name="M0.0162"></a> arundhavatīnagare devavane viharantī’’ti disvā – ‘‘tesaṃ dhammaṃ desetuṃ gamissāmī’’ti pattacīvaramādāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva bodhimūle antarahito devavane pāturahosi.</p>
  1701. <p class="bodytext">Tasmiñca samaye tā dasa bhikkhukoṭiyo arundhavatīnagaraṃ upanissāya devavane viharanti. Te pana bhikkhū dasabalaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā pasannamānasā paccuggantvā, bhagavato pattacīvaraṃ paṭiggahetvā, buddhāsanaṃ paññāpetvā, satthu gāravaṃ katvā, bhagavantaṃ vanditvā, parivāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tatra koṇḍañño dasabalo munigaṇaparivuto buddhāsane nisinno tidasagaṇaparivuto dasasatanayano viya vimalagaganatalagato saradasamayarajanikaro viya tārāgaṇaparivuto puṇṇacando viya virocittha. Atha satthā tesaṃ sabbabuddhanisevitaṃ anuttaraṃ tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ <span class="bld">dhammacakkappavattanasuttantaṃ</span> kathetvā dasabhikkhukoṭippamukhā satasahassadevamanussakoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ –</p>
  1702. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  1703. <p class="gatha1"> ‘‘Dīpaṅkarassa aparena, koṇḍañño nāma nāyako;</p>
  1704. <p class="gathalast">Anantatejo amitayaso, appameyyo durāsado.</p>
  1705. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  1706. <p class="gatha1"> ‘‘Dharaṇūpamo khamanena, sīlena sāgarūpamo;</p>
  1707. <p class="gathalast">Samādhinā merūpamo, ñāṇena gaganūpamo.</p>
  1708. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  1709. <p class="gatha1"> ‘‘Indriyabalabojjhaṅga-maggasaccappakāsanaṃ;</p>
  1710. <p class="gathalast">Pakāsesi sadā buddho hitāya sabbapāṇinaṃ.</p>
  1711. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  1712. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, koṇḍaññe lokanāyake;</p>
  1713. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  1714. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dīpaṅkarassa aparenā</span>ti dīpaṅkarassa satthuno aparabhāgeti attho. <span class="bld">Koṇḍañño nāmā</span>ti attano gottavasena samadhigatanāmadheyyo. <span class="bld">Nāyako</span>ti vināyako. <span class="bld">Anantatejo</span>ti attano sīlaguṇañāṇapuññatejena anantatejo. Heṭṭhato avīci upari bhavaggaṃ tiriyato anantā lokadhātuyo etthantare ekapuggalopi <a name="P0.0135"></a> tassa <a name="M0.0163"></a> mukhaṃ oloketvā ṭhātuṃ samattho nāma natthi. Tena vuttaṃ <a name="V0.0154"></a> ‘‘anantatejo’’ti. <span class="bld">Amitayaso</span>ti anantaparivāro. Tassa hi bhagavato vassasatasahassāni yāva parinibbānasamayaṃ etthantare bhikkhuparisāya gaṇanaparicchedo nāma nāhosi. Tasmā ‘‘amitayaso’’ti vuccati. Amitaguṇakittipi ‘‘amitayaso’’ti vuccati. <span class="bld">Appameyyo</span>ti guṇagaṇaparimāṇavasena nappameyyoti appameyyo. Yathāha –</p>
  1715. <p class="gatha1">‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;</p>
  1716. <p class="gathalast">Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā);</p>
  1717. <p class="bodytext">Tasmā appameyyaguṇagaṇattā ‘‘appameyyo’’ti vuccati. <span class="bld">Durāsado</span>ti durupasaṅkamanīyo, āsajja ghaṭṭetvā upasaṅkamitumasakkuṇeyyabhāvato durāsado, durabhibhavanīyoti attho.</p>
  1718. <p class="bodytext"><span class="bld">Dharaṇūpamo</span>ti dharaṇīsamo. <span class="bld">Khamanenā</span>ti khantiyā, catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī viya pakativātena lābhālābhaiṭṭhāniṭṭhādīhi akampanabhāvato ‘‘dharaṇūpamo’’ti vuccati. <span class="bld">Sīlena sāgarūpamo</span>ti sīlasaṃvarena velānātikkamanabhāvena sāgarasamo. ‘‘Mahāsamuddo, bhikkhave, ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (a. ni. 8.19; cūḷava. 384; mi. pa. 6.2.10) hi vuttaṃ.</p>
  1719. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhinā merūpamo</span>ti samādhipaṭipakkhabhūtadhammajanitakampābhāvato merunā girivarena samo, sadisoti attho. Merugirivaro viya thiratarasarīroti vā. <span class="bld">Ñāṇena gaganūpamo</span>ti ettha bhagavato ñāṇassa anantabhāvena anantākāsena upamā katā. Cattāri anantāni vuttāni bhagavatā. Yathāha –</p>
  1720. <p class="gatha1">‘‘Sattakāyo ca ākāso, cakkavāḷā canantakā;</p>
  1721. <p class="gathalast">Buddhañāṇaṃ appameyyaṃ, na sakkā ete vijānitu’’nti. (bu. vaṃ. 1.64);</p>
  1722. <p class="bodytext">Tasmā anantassa ñāṇassa anantena ākāsena upamā katāti.</p>
  1723. <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyabalabojjhaṅgamaggasaccappakāsana</span>nti <a name="M0.0164"></a> etesaṃ indriyabalabojjhaṅgamaggasaccānaṃ gahaṇena satipaṭṭhānasammappadhāniddhipādāpi gahitāva honti. Tasmā indriyādīnaṃ catusaṅkhepānaṃ vasena sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ <a name="V0.0155"></a> pakāsanadhammaṃ pakāsesi, desesīti attho. <span class="bld">Hitāyā</span>ti hitatthaṃ. <span class="bld">Dhammacakkaṃ</span> <a name="P0.0136"></a> <span class="bld">pavattente</span>ti desanāñāṇe pavattiyamāne.</p>
  1724. <p class="bodytext">Tato aparabhāge mahāmaṅgalasamāgame dasasu cakkavāḷasahassesu devatāyo sukhume attabhāve māpetvā imasmiññeva cakkavāḷe sannipatiṃsu. Tattha kira aññataro devaputto koṇḍaññadasabalaṃ maṅgalapañhaṃ pucchi. Tassa bhagavā maṅgalāni kathesi. Tattha navutikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sotāpannādīnaṃ gaṇanaparicchedo nāma nāhosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1725. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  1726. <p class="gatha1"> ‘‘Tato parampi desente, naramarūnaṃ samāgame;</p>
  1727. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  1728. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tato parampī</span>ti tato aparabhāgepi. <span class="bld">Desente</span>ti bhagavati dhammaṃ desente. <span class="bld">Naramarūna</span>nti narānañceva amarānañca, yadā pana bhagavā gaganatale titthiyamānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ karonto dhammaṃ desesi tadā asītikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tīsu phalesu patiṭṭhitā gaṇanapathaṃ vītivattā. Tena vuttaṃ –</p>
  1729. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  1730. <p class="gatha1"> ‘‘Titthiye abhimaddanto, yadā dhammamadesayi;</p>
  1731. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  1732. <p class="bodytext">Tattha tadā-saddaṃ ānetvā attho daṭṭhabbo. Yadā bhagavā dhammaṃ desesi, tadā asītikoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahūti.</p>
  1733. <p class="bodytext">Koṇḍañño kira satthā abhisambodhiṃ patvā paṭhamavassaṃ candavatīnagaraṃ upanissāya candārāme vihāsi. Tattha sucindharassa nāma brāhmaṇamahāsālassa putto bhaddamāṇavo nāma yasodharabrāhmaṇassa putto subhaddamāṇavo ca koṇḍaññassa buddhassa sammukhā dhammadesanaṃ sutvā pasannamānasā dasahi māṇavakasahassehi saddhiṃ tassa santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
  1734. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0165"></a> koṇḍañño satthā jeṭṭhamāsapuṇṇamāya subhaddattherappamukhena koṭisatasahassena parivuto pātimokkhamuddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Tato aparabhāge koṇḍaññasatthuno putte vijitasene <a name="V0.0156"></a> nāma arahattaṃ patte taṃpamukhassa koṭisahassassa majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Athāparena samayena dasabalo janapadacārikaṃ caranto udenarājānaṃ nāma navutikoṭijanaparivāraṃ pabbājesi saddhiṃ tāya parisāya. Tasmiṃ pana arahattaṃ patte taṃpamukhehi navutiyā arahantakoṭīhi bhagavā parivuto pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1735. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  1736. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, koṇḍaññassa mahesino;</p>
  1737. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  1738. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  1739. <p class="gatha1"> ‘‘Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  1740. <p class="gathalast">Dutiyo koṭisahassānaṃ, tatiyo navutikoṭina’’nti.</p>
  1741. <p class="bodytext">Tadā <a name="P0.0137"></a> kira amhākaṃ bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā candavatīnagare paṭivasati. So kira anekanaravaraparivuto salilanidhinivasanaṃ sameruyugandharaṃ aparimitavasudharaṃ vasundharaṃ adaṇḍena asatthena dhammena paripāleti. Atha koṇḍañño buddhopi koṭisatasahassakhīṇāsavaparivuto janapadacārikaṃ caramāno anupubbena candavatīnagaraṃ sampāpuṇi.</p>
  1742. <p class="bodytext">So vijitāvī kira rājā – ‘‘sammāsambuddho kira amhākaṃ nagaraṃ anuppatto’’ti sutvā paccuggantvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahitvā svātanāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena nimantetvā punadivase bhattavidhiṃ suṭṭhu paṭiyādetvā koṭisatasahassasaṅkhassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Bodhisatto bhagavantaṃ bhojetvā anumodanāvasāne – ‘‘bhante, temāsaṃ mahājanasaṅgahaṃ karonto idheva vasathā’’ti yācitvā tayo māse nirantaraṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa asadisamahādānaṃ adāsi.</p>
  1743. <p class="bodytext">Atha satthā bodhisattaṃ – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākaritvā dhammamassa desesi. So satthu dhammakathaṃ sutvā <a name="M0.0166"></a> rajjaṃ niyyātetvā pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Tena vuttaṃ –</p>
  1744. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  1745. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ <a name="V0.0157"></a> tena samayena, vijitāvī nāma khattiyo;</p>
  1746. <p class="gathalast">Samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmahaṃ.</p>
  1747. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  1748. <p class="gatha1"> ‘‘Koṭisatasahassānaṃ, vimalānaṃ mahesinaṃ;</p>
  1749. <p class="gathalast">Saha lokagganāthena, paramannena tappayiṃ.</p>
  1750. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  1751. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, koṇḍañño lokanāyako;</p>
  1752. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.</p>
  1753. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  1754. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ;</p>
  1755. <p class="gathalast">Assatthamūle sambuddho, bujjhissati mahāyaso.</p>
  1756. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  1757. <p class="gatha1"> ‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;</p>
  1758. <p class="gathalast">Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.</p>
  1759. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  1760. <p class="gatha1"> ‘‘Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;</p>
  1761. <p class="gathalast">Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.</p>
  1762. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  1763. <p class="gatha1"> ‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;</p>
  1764. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.</p>
  1765. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  1766. <p class="gatha1"> ‘‘Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā;</p>
  1767. <p class="gatha2">Nandamātā ca uttarā, aggā hessantupaṭṭhikā;</p>
  1768. <p class="gathalast">Āyu vassasataṃ tassa, gotamassa yasassino.</p>
  1769. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  1770. <p class="gatha1"> ‘‘Idaṃ <a name="P0.0138"></a> sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino;</p>
  1771. <p class="gathalast">Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.</p>
  1772. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  1773. <p class="gatha1"> ‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca;</p>
  1774. <p class="gathalast">Katañjalī namassanti, dasasahassidevatā.</p>
  1775. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  1776. <p class="gatha1"> ‘‘Yadimassa <a name="M0.0167"></a><a name="V0.0158"></a> lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ;</p>
  1777. <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  1778. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  1779. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya;</p>
  1780. <p class="gathalast">Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.</p>
  1781. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  1782. <p class="gatha1"> ‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ;</p>
  1783. <p class="gathalast">Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  1784. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  1785. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  1786. <p class="gatha2">Tameva atthaṃ sādhento, mahārajjaṃ jine adaṃ;</p>
  1787. <p class="gathalast">Mahārajjaṃ daditvāna, pabbajiṃ tassa santike.</p>
  1788. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  1789. <p class="gatha1"> ‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;</p>
  1790. <p class="gathalast">Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  1791. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  1792. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame;</p>
  1793. <p class="gathalast">Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.</p>
  1794. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ahaṃ tena samayenā</span>ti ahaṃ tasmiṃ samaye. <span class="bld">Vijitāvī nāmā</span>ti evaṃnāmako cakkavattirājā ahosiṃ. <span class="bld">Samuddaṃ antamantenā</span>ti ettha cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ mariyādaṃ katvā ṭhitaṃ samuddaṃ antaṃ katvā issariyaṃ vattayāmīti attho. Ettāvatā na pākaṭaṃ hoti.</p>
  1795. <p class="bodytext">Rājā kira cakkavattī cakkaratanānubhāvena vāmapassena sineruṃ katvā samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati. Tattha rājā cakkavattī – ‘‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’’ti (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.257) ovādaṃ deti. Evaṃ ovāde dinne taṃ cakkaratanaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ oggantvā antosamuddaṃ ubhosu <a name="P0.0139"></a> passesu veḷuriyamaṇibhitti <a name="V0.0159"></a> viya paramadassanīyaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ puratthimasāgarapariyantaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ sā <a name="M0.0168"></a> parisā aggato hoti, majjhe rājā cakkavattī ante cakkaratanaṃ hoti. Tampi jalaṃ jalantena viyogaṃ asahamānamiva nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantameva tīramupagacchati.</p>
  1796. <p class="bodytext">Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddato paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ heṭṭhā vuttanayeneva gantvā tampi sāgarapariyantaṃ abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā taṃ samuddapariyantaṃ katvā tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati. Ettāvatā raññā cakkavattinā sāgarapariyantāya pathaviyā issariyaṃ adhigataṃ hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmaha’’</span>nti.</p>
  1797. <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭisatasahassāna</span>nti koṭisatasahassāni. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Vimalāna</span>nti khīṇāsavānaṃ. <span class="bld">Saha lokagganāthenā</span>ti saddhiṃ dasabalena koṭisatasahassānanti attho. <span class="bld">Paramannenā</span>ti paṇītena annena. <span class="bld">Tappayi</span>nti tappesiṃ. <span class="bld">Aparimeyyito kappe</span>ti ito paṭṭhāya satasahassakappādhikāni tīṇi asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ekasmiṃ bhaddakappeti attho.</p>
  1798. <p class="bodytext"><span class="bld">Padhāna</span>nti vīriyaṃ. <span class="bld">Tameva atthaṃ sādhento</span>ti tameva buddhakārakamatthaṃ dānapāramiṃ pūrento sādhento nipphādentoti attho. <span class="bld">Mahārajja</span>nti cakkavattirajjaṃ. <span class="bld">Jine</span>ti bhagavati, sampadānatthe vā bhummaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ada</span>nti adāsiṃ. Evamatthaṃ sādhentoti iminā sambandho daṭṭhabbo. ‘‘Mahārajjaṃ jine dadi’’nti paṭhanti keci. <span class="bld">Daditvānā</span>ti cajitvā. <span class="bld">Suttanta</span>nti suttantapiṭakaṃ. <span class="bld">Vinaya</span>nti vinayapiṭakaṃ. <span class="bld">Navaṅga</span>nti suttageyyādinavaṅgaṃ. <span class="bld">Sobhayiṃ jinasāsana</span>nti āgamādhigamehi lokiyehi samalaṅkariṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tassa bhagavato sāsane. <span class="bld">Appamatto</span>ti satisampanno. <span class="bld">Brahmalokamagañchaha</span>nti <a name="P0.0140"></a> brahmalokaṃ agañchiṃ ahaṃ.</p>
  1799. <p class="bodytext">Imassa pana <span class="bld">koṇḍaññabuddhassa</span> rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sunando nāma rājā pitā, sujātā nāma devī mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve <a name="M0.0169"></a> aggasāvakā, anuruddho nāmupaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇirukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ<a name="V0.0160"></a>, vassasatasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi, tassa rucidevī nāma aggamahesī ahosi, vijitaseno nāmassa putto, cando nāmupaṭṭhāko rājā. Candārāme kira vasīti. Tena vuttaṃ –</p>
  1800. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  1801. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sunando nāma khattiyo;</p>
  1802. <p class="gathalast">Sujātā nāma janikā, koṇḍaññassa mahesino.</p>
  1803. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  1804. <p class="gatha1"> ‘‘Bhaddo ceva subhaddo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  1805. <p class="gathalast">Anuruddho nāmupaṭṭhāko, koṇḍaññassa mahesino.</p>
  1806. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  1807. <p class="gatha1"> ‘‘Tissā ca upatissā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  1808. <p class="gathalast">Sālakalyāṇiko bodhi, koṇḍaññassa mahesino.</p>
  1809. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  1810. <p class="gatha1"> ‘‘So aṭṭhāsīti hatthāni, accuggato mahāmuni;</p>
  1811. <p class="gathalast">Sobhate uḷurājāva, sūriyo majjhanhike yathā.</p>
  1812. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  1813. <p class="gatha1"> ‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  1814. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  1815. <p class="hangnum"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
  1816. <p class="gatha1"> ‘‘Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanī;</p>
  1817. <p class="gathalast">Yathā hi gaganamuḷūbhi, evaṃ so upasobhatha.</p>
  1818. <p class="hangnum"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
  1819. <p class="gatha1"> ‘‘Tepi nāgā appameyyā, asaṅkhobhā durāsadā;</p>
  1820. <p class="gathalast">Vijjupātaṃva dassetvā, nibbutā te mahāyasā.</p>
  1821. <p class="hangnum"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>.</p>
  1822. <p class="gatha1"> ‘‘Sā ca atuliyā jinassa iddhi, ñāṇaparibhāvito ca samādhi;</p>
  1823. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  1824. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sālakalyāṇiko</span>ti sālakalyāṇirukkho, so buddhakāle ceva cakkavattikāle ca nibbattati, nāññadā. So ekāheneva uṭṭhāti kira. <span class="bld">Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanī</span>ti ayaṃ medanī khīṇāsavehi ekakāsāvapajjotā vicittā paramadassanīyā ahosi. <span class="bld">Yathā</span> <a name="V0.0161"></a> <span class="bld">hī</span>ti opammatthe nipāto. <span class="bld">Uḷūbhī</span>ti <a name="P0.0141"></a> nakkhattehi, tārāgaṇehi <a name="M0.0170"></a> gaganatalaṃ viya khīṇāsavehi vicittā ayaṃ medanī sobhitthāti attho.</p>
  1825. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhobhā</span>ti aṭṭhahi lokadhammehi akkhobhā avikārā. <span class="bld">Vijjupātaṃva dassetvā</span>ti vijjupātaṃ viya dassayitvā, ‘‘vijjuppātaṃvā’’tipi pāṭho. Koṇḍaññabuddhassa kira kāle parinibbāyamānā bhikkhū sattatālappamāṇamākāsamabbhuggantvā asitajaladharavivaragatā vijjulatā viya samantato vijjotamānā tejodhātuṃ samāpajjitvā nirupādānā dahanā viya parinibbāyiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘vijjupātaṃva dassetvā’’ti. <span class="bld">Atuliyā</span>ti atulyā asadisā. <span class="bld">Ñāṇaparibhāvito</span>ti ñāṇena vaḍḍhito. Sesagāthā heṭṭhā vuttanayattā uttānā evāti.</p>
  1826. <p class="gatha1">‘‘Koṇḍañño nāma sambuddho, candārāme manorame;</p>
  1827. <p class="gathalast">Nibbāyi cetiyo tassa, sattayojaniko kato.</p>
  1828. <p class="gatha1">‘‘Na heva dhātuyo tassa, satthuno, vikiriṃsu tā;</p>
  1829. <p class="gathalast">Ṭhitā ekaghanā hutvā, suvaṇṇapaṭimā viya’’.</p>
  1830. <p class="bodytext">Sakalajambudīpavāsino manussā samāgantvā sattayojanikaṃ sattaratanamayaṃ haritālamanosilāya mattikākiccaṃ telasappīhi udakakiccaṃ katvā niṭṭhāpesunti.</p>
  1831. <p class="centered">Koṇḍaññabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1832. <p class="centered">Niṭṭhito dutiyo buddhavaṃso.</p>
  1833. <p class="chapter">5. Maṅgalabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  1834. <p class="bodytext">Koṇḍaññe <a name="V0.0162"></a> kira satthari parinibbute tassa sāsanaṃ vassasatasahassaṃ pavattittha. Buddhānubuddhānaṃ sāvakānaṃ antaradhānena sāsanamassa antaradhāyi. Koṇḍaññassa pana aparabhāge ekamasaṅkhyeyyamatikkamitvā ekasmiṃyeva kappe cattāro buddhā nibbattiṃsu <span class="bld">maṅgalo, sumano, revato, sobhito</span>ti. Tattha <span class="bld">maṅgalo</span> pana lokanāyako kappasatasahassādhikāni soḷasa asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā pañcasu pubbanimittesu uppannesu buddhakolāhalaṃ nāma <a name="M0.0171"></a> udapādi, tadā dasasahassacakkavāḷe devatāyo ekasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā āyācanti –</p>
  1835. <p class="gatha1">‘‘Kālo <a name="P0.0142"></a> kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;</p>
  1836. <p class="gathalast">Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67);</p>
  1837. <p class="bodytext">Evaṃ devehi āyācito katapañcavilokano tusitā kāyā cavitvā sabbanagaruttame uttaranagare anuttarassa uttarassa nāma rañño kule uttarāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tadā anekāni pāṭihāriyāni pāturahuṃ. Tāni dīpaṅkarabuddhavaṃse vuttanayeneva veditabbāni. Tassā uttarāya kira mahādeviyā kucchismiṃ sabbalokamaṅgalassa maṅgalassa mahāsattassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya sarīrappabhā rattindivaṃ asītihatthappamāṇaṃ padesaṃ pharitvā candālokasūriyālokehi anabhibhavanīyā hutvā aṭṭhāsi. Sā ca aññenālokena vinā attano sarīrappabhāsamudayeneva andhakāraṃ vidhamitvā aṭṭhasaṭṭhiyā dhātīhi paricāriyamānā vicarati.</p>
  1838. <p class="bodytext">Sā kira devatāhi katārakkhā dasannaṃ māsānaṃ accayena paramasurabhikusumaphaladharasākhāviṭape kamalakuvalayasamalaṅkate ruru-sīha-byaggha-gaja-gavaya-mahiṃsapasadavividhamigagaṇavicarite paramaramaṇīye uttaramadhuruyyāne nāma maṅgaluyyāne maṅgalamahāpurisaṃ vijāyi<a name="V0.0163"></a>. So jātamattova mahāsatto sabbā disā viloketvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā āsabhiṃ vācaṃ nicchāresi. Tasmiñca khaṇe sakaladasasahassilokadhātūsu devatā dissamānasarīrā dibbamālādīhi samalaṅkatagattā tattha tattha ṭhatvā jayamaṅgalathutivacanāni sampavattesuṃ. Pāṭihāriyāni vuttanayāneva. Nāmaggahaṇadivase panassa lakkhaṇapāṭhakā sabbamaṅgalasampattiyā jātoti ‘‘maṅgalakumāro’’ tveva nāmaṃ kariṃsu.</p>
  1839. <p class="bodytext">Tassa kira yasavā rucimā sirimāti tayo pāsādā ahesuṃ. Yasavatīdevippamukhāni tiṃsanāṭakitthisahassāni ahesuṃ. Tattha mahāsatto navavassasahassāni dibbasukhasadisaṃ sukhaṃ anubhavitvā yasavatiyā aggamahesiyā kucchismiṃ sīlavaṃ nāma puttaṃ labhitvā cattāri nimittāni disvā alaṅkataṃ paṇḍaraṃ nāma sundaraturaṅgavaramāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā <a name="M0.0172"></a> pabbaji. Taṃ pana pabbajantaṃ tisso manussakoṭiyo anupabbajiṃsu. Tehi parivuto mahāpuriso aṭṭha māse padhānacariyamacari.</p>
  1840. <p class="bodytext">Tato visākhapuṇṇamāya uttaragāme uttaraseṭṭhino dhītāya uttarāya nāma dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā surabhikusumālaṅkate nīlobhāse manorame sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā uttarena nāma ājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā asitañjanagirisaṅkāsaṃ akkantavarakanakajālakūṭaṃva sītacchāyaṃ vividhamigagaṇasampātavirahitaṃ mandamāluteritāya ghanasākhāya samalaṅkataṃ naccantamiva pītiyā virocamānaṃ nāgabodhiṃ upasaṅkamitvā mattavaranāgagāmī nāgabodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarapasse ṭhatvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā sabalaṃ mārabalaṃ viddhaṃsetvā pubbenivāsadibbacakkhuñāṇāni paṭilabhitvā paccayākārasammasanaṃ <a name="P0.0143"></a> katvā khandhesu aniccādivasena abhinivisitvā anukkamena anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patvā –</p>
  1841. <p class="gatha1">‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;</p>
  1842. <p class="gathalast">Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.</p>
  1843. <p class="gatha1">‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;</p>
  1844. <p class="gatha2">Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;</p>
  1845. <p class="gathalast">Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –</p>
  1846. <p class="unindented">Udānaṃ <a name="V0.0164"></a> udānesi.</p>
  1847. <p class="bodytext">Maṅgalassa pana sammāsambuddhassa aññehi buddhehi adhikatarā sarīrappabhā ahosi. Yathā pana aññesaṃ sammāsambuddhānaṃ samantā asītihatthappamāṇā vā byāmappamāṇā vā sarīrappabhā ahosi, na evaṃ tassa. Tassa pana bhagavato sarīrappabhā niccakālaṃ dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Tarugirigharapākāraghaṭakavāṭādayo suvaṇṇapaṭṭapariyonaddhā viya ahesuṃ. Navutivassasatasahassāni āyu tassa ahosi. Ettakaṃ kālaṃ candasūriyatārakādīnaṃ pabhā natthi. Rattindivaparicchedo na paññāyittha. Divā sūriyālokena viya sattā niccaṃ buddhālokeneva sabbakammāni <a name="M0.0173"></a> karontā vicariṃsu. Sāyaṃ pupphanakakusumānaṃ pāto ca ravanakasakuṇādīnañca vasena loko rattindivaparicchedaṃ sallakkhesi.</p>
  1848. <p class="bodytext">Kiṃ pana aññesaṃ buddhānaṃ ayamānubhāvo natthīti? No natthi. Tepi hi ākaṅkhamānā dasasahassilokadhātuṃ tato vā bhiyyo ābhāya phareyyuṃ. Maṅgalassa pana bhagavato pubbapatthanāvasena aññesaṃ byāmappabhā viya sarīrappabhā niccameva dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. So kira bodhisattakāle vessantarattabhāvasadise attabhāve saputtadāro vaṅkapabbatasadise pabbate vasi. Atheko sabbajanaviheṭhako <span class="bld">kharadāṭhiko</span> nāma manussabhakkho mahesakkho yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṃ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṃ dve dārake yāci. Mahāsatto ‘‘dadāmi brāhmaṇassa puttake’’ti haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṃ pathaviṃ kampento dve dārake adāsi. Atha kho yakkho tassa passantasseva mahāpurisassa taṃ brāhmaṇavaṇṇaṃ pahāya analajālapiṅgalavirūpanayano visamavirūpakuṭilabhīmadāṭho cipiṭakavirūpanāso kapilapharusadīghakeso navadaḍḍhatālakkhandhasadisakāyo hutvā te dārake muḷālakalāpaṃ viya gahetvā khādi. Mahāpurisassa yakkhaṃ oloketvā mukhe vivaṭamatte aggijālaṃ viya lohitadhāraṃ uggirantaṃ tassa mukhaṃ disvāpi kesaggamattampi domanassaṃ na uppajji. ‘‘Sudinnaṃ vata me dāna’’nti cintayato panassa sarīre mahantaṃ pītisomanassaṃ udapādi. So ‘‘imassa me nissandena anāgate iminā nīhārena rasmiyo nikkhamantū’’ti patthanamakāsi. Tassa taṃ patthanaṃ nissāya buddhabhūtassa sarīrato rasmiyo nikkhamitvā ettakaṃ ṭhānaṃ phariṃsu.</p>
  1849. <p class="bodytext">Aparampi pubbacariyaṃ tassa atthi. Ayaṃ kira bodhisattakāle ekassa buddhassa cetiyaṃ disvā – ‘‘imassa buddhassa mama <a name="P0.0144"></a> jīvitaṃ pariccajituṃ vaṭṭatī’’ti daṇḍadīpikāveṭhananiyāmena sakalasarīraṃ <a name="V0.0165"></a> veṭhāpetvā ratanamattamakuḷaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sugandhasappissa pūrāpetvā tattha sahassavaṭṭiyo jāletvā taṃ sīsenādāya sakalasarīraṃ jālāpetvā jinacetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto sakalarattiṃ vītināmesi. Evaṃ yāva aruṇuggamanā vāyamantassa lomakūpamattampi usumaṃ na gaṇhi. Padumagabbhaṃ paviṭṭhakālo <a name="M0.0174"></a> viya ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā –</p>
  1850. <p class="gatha1">‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;</p>
  1851. <p class="gathalast">Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102; 1.15.385);</p>
  1852. <p class="bodytext">Imassāpi kammassa nissandena tassa sarīrobhāso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Tena vuttaṃ –</p>
  1853. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  1854. <p class="gatha1"> ‘‘Koṇḍaññassa aparena, maṅgalo nāma nāyako;</p>
  1855. <p class="gathalast">Tamaṃ loke nihantvāna, dhammokkamabhidhārayi.</p>
  1856. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  1857. <p class="gatha1"> ‘‘Atulāsi pabhā tassa, jinehaññehi uttariṃ;</p>
  1858. <p class="gathalast">Candasūriyappabhaṃ hantvā, dasasahassī virocatī’’ti.</p>
  1859. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tama</span>nti lokandhakārañca hadayatamañca. <span class="bld">Nihantvānā</span>ti abhibhavitvā. <span class="bld">Dhammokka</span>nti ettha ayaṃ pana <span class="bld">ukkā</span>-saddo suvaṇṇakāramūsādīsu anekesu atthesu dissati. Tathāhi ‘‘saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti (ma. ni. 3.360) āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne kammārānaṃ aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti (jā. 2.22.649) āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃvipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti (dī. ni. 1.24, 208) āgataṭṭhāne vāyuvego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti (dī. ni. 1.159) āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. Idhāpi dīpikā ukkāti adhippetā (ma. ni. aṭṭha. 1.76 ādayo). Tasmā idha dhammamayaṃ ukkaṃ abhidhārayi, avijjandhakārapaṭicchannassa avijjandhakārābhibhūtassa lokassa dhammamayaṃ ukkaṃ dhāresīti attho.</p>
  1860. <p class="bodytext"><span class="bld">Atulāsī</span>ti <a name="V0.0166"></a><a name="P0.0145"></a> atulyā āsi. Ayameva vā pāṭho, aññehi buddhehi asadisā ahosīti attho. <span class="bld">Jinehaññehī</span>ti jinehi aññehi<a name="M0.0175"></a>. <span class="bld">Candasūriyappabhaṃ hantvā</span>ti candasūriyānaṃ pabhaṃ abhihantvā. <span class="bld">Dasasahassī virocatī</span>ti candasūriyālokaṃ vinā buddhālokeneva dasasahassī virocatīti attho.</p>
  1861. <p class="bodytext">Maṅgalasammāsambuddho pana adhigatabodhiñāṇo bodhimūleyeva sattasattāhāni vītināmetvā brahmuno dhammāyācanaṃ sampaṭicchitvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ imaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saha pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ tisso koṭiyo upanissayasampannaṃ addasa. Athassa etadahosi – ‘‘ime kulaputtā maṃ pabbajantaṃ anupabbajitā upanissayasampannā ca, te mayā visākhapuṇṇamāya vivekatthikena vissajjitā sirivaḍḍhananagaraṃ upanissāya sirivanagahanaṃ gantvā viharanti, handāhaṃ tattha gantvā dhammaṃ tesaṃ desessāmī’’ti attano pattacīvaraṃ gahetvā haṃsarājā viya gaganatalamabbhuggantvā sirivanagahane paccuṭṭhāsi. Te ca bhikkhū bhagavantaṃ vanditvā antevāsikavattaṃ dassetvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ bhagavā sabbabuddhanisevitaṃ <span class="bld">dhammacakkappavattanasuttantaṃ</span> kathesi. Tato tisso bhikkhukoṭiyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Devamanussānaṃ koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1862. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  1863. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho pakāsesi, caturo saccavaruttame;</p>
  1864. <p class="gathalast">Te te saccarasaṃ pītvā, vinodenti mahātamaṃ.</p>
  1865. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  1866. <p class="gatha1"> ‘‘Patvāna bodhimatulaṃ, paṭhame dhammadesane;</p>
  1867. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahū’’ti.</p>
  1868. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">caturo</span>ti cattāri. <span class="bld">Saccavaruttame</span>ti saccāni ca varāni ca saccavarāni, saccāni uttamānīti attho. ‘‘Cattāro saccavaruttame’’tipi pāṭho, tassa cattāri saccavarāni uttamānīti attho. <span class="bld">Te te</span>ti te te devamanussā buddhena bhagavatā vinītā. <span class="bld">Saccarasa</span>nti catusaccapaṭivedhāmatarasaṃ pivitvā. <span class="bld">Vinodenti mahātama</span>nti tena tena maggena pahātabbaṃ mohatamaṃ vinodenti, viddhaṃsentīti attho. <span class="bld">Patvānā</span>ti paṭivijjhitvā. <span class="bld">Bodhi</span>nti ettha panāyaṃ <span class="bld">bodhi</span>-saddo –</p>
  1869. <p class="gatha1">‘‘Magge <a name="M0.0176"></a><a name="V0.0167"></a> phale ca nibbāne, rukkhe paññattiyaṃ tathā;</p>
  1870. <p class="gathalast">Sabbaññute ca ñāṇasmiṃ, bodhisaddo panāgato’’.</p>
  1871. <p class="bodytext">Tathā <a name="P0.0146"></a> hi panesa – ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’ntiādīsu (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) magge āgato. ‘‘Upasamāya abhiññāya sambodhāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 1.33; 3.323; mahāva. 13; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) ettha phale. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti ettha nibbāne. ‘‘Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi’’nti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11) ettha assattharukkhe. ‘‘Bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandatī’’ti ettha (ma. ni. 2.324; cūḷava. 268) paññattiyaṃ. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) ettha sabbaññutaññāṇe. Idhāpi sabbaññutaññāṇe daṭṭhabbo. Arahattamaggañāṇepi vaṭṭati (ma. ni. aṭṭha. 1.13; udā. aṭṭha. 1; pārā. aṭṭha. 1.11; cariyā. aṭṭha. nidānakathā). <span class="bld">Atula</span>nti tularahitaṃ pamāṇātītaṃ, appamāṇanti attho. Sambodhiṃ patvā dhammaṃ desentassa tassa bhagavato paṭhame dhammadesaneti attho gahetabbo.</p>
  1872. <p class="bodytext">Yadā pana cittaṃ nāma nagaraṃ upanissāya viharanto campakarukkhamūle kaṇḍambarukkhamūle amhākaṃ bhagavā viya titthiyānaṃ mānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ katvā surāsurayuvatiratisambhavane ruciranavakanakarajatamayavarabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakarukkhamūle paṇḍukambalasilātale nisīditvā abhidhammaṃ kathesi, tadā koṭisatasahassānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi, ayaṃ dutiyo abhisamayo. Yadā pana sunando nāma cakkavattirājā surabhinagare pūritacakkavattivatto hutvā cakkaratanaṃ paṭilabhi. Taṃ kira maṅgaladasabale loke uppanne cakkaratanaṃ ṭhānā osakkitaṃ disvā sunando rājā vigatānando brāhmaṇe paripucchi – ‘‘imaṃ cakkaratanaṃ mama kusalena nibbattaṃ, kasmā ṭhānā osakkita’’nti? Tato te tassa rañño osakkanakāraṇaṃ byākariṃsu. ‘‘Cakkavattirañño āyukkhayena vā pabbajjūpagamanena vā buddhapātubhāvena vā cakkaratanaṃ ṭhānā osakkatīti vatvā tuyhaṃ pana, mahārāja, āyukkhayo natthi, atidīghāyuko tvaṃ, maṅgalo pana sammāsambuddho loke uppanno, tena te cakkaratanaṃ osakkita’’nti. Taṃ sutvā sunando cakkavattirājā saparijano <a name="M0.0177"></a> taṃ cakkaratanaṃ sirasā vanditvā āyāci – ‘‘yāvāhaṃ tavānubhāvena maṅgaladasabalaṃ sakkarissāmi, tāva tvaṃ mā antaradhāyassū’’ti. Atha naṃ cakkaratanaṃ yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.</p>
  1873. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0168"></a> samupāgatānando sunando cakkavattirājā chattiṃsayojanaparimaṇḍalāya parisāya parivuto sabbalokamaṅgalaṃ maṅgaladasabalaṃ upasaṅkamitvā sasāvakasaṅghaṃ satthāraṃ mahādānena santappetvā arahantānaṃ koṭisatasahassānaṃ kāsikavatthāni datvā tathāgatassa sabbaparikkhāre datvā sakalalokavimhayakaraṃ bhagavato pūjaṃ katvā maṅgalaṃ sabbalokanāthaṃ upasaṅkamitvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ <a name="P0.0147"></a> vimalakamalamakuḷasamamañjaliṃ sirasi katvā vanditvā dhammassavanatthāya ekamantaṃ nisīdi. Puttopi tassa anurājakumāro nāma tatheva nisīdi.</p>
  1874. <p class="bodytext">Tadā sunandacakkavattirājappamukhānaṃ tesaṃ bhagavā anupubbikathaṃ kathesi. Sunando cakkavattī saddhiṃ parisāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Atha satthā tesaṃ pubbacariyaṃ olokento iddhimayapattacīvarassa upanissayaṃ disvā cakkajālasamalaṅkataṃ dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘etha, bhikkhavo’’ti āha. Sabbe taṅkhaṇaṃyeva duvaṅgulakesā iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ākappasampannā hutvā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1875. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  1876. <p class="gatha1"> ‘‘Surindadevabhavane, buddho dhammamadesayi;</p>
  1877. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  1878. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  1879. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā sunando cakkavattī, sambuddhaṃ upasaṅkami;</p>
  1880. <p class="gathalast">Tadā āhani sambuddho, dhammabheriṃ varuttamaṃ.</p>
  1881. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  1882. <p class="gatha1"> ‘‘Sunandassānucarā janatā, tadāsuṃ navutikoṭiyo;</p>
  1883. <p class="gathalast">Sabbepi te niravasesā, ahesuṃ ehibhikkhukā’’ti.</p>
  1884. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">surindadevabhavane</span>ti puna devindabhavaneti attho. <span class="bld">Dhamma</span>nti abhidhammaṃ. <span class="bld">Āhanī</span>ti abhihani. <span class="bld">Varuttama</span>nti varo bhagavā uttamaṃ dhammabherinti attho. <span class="bld">Anucarā</span>ti nibaddhacarā sevakā. <span class="bld">Āsu</span>nti ahesuṃ. ‘‘Tadāsi navutikoṭiyo’’tipi <a name="M0.0178"></a> pāṭho. Tassa janatā āsi, sā janatā kittakāti ce, navutikoṭiyoti attho.</p>
  1885. <p class="bodytext">Atha maṅgale kira lokanāthe mekhale pure viharante tasmiṃyeva pure sudevo ca dhammaseno ca māṇavakā māṇavakasahassaparivārā tassa bhagavato santike ehibhikkhupabbajjāya pabbajiṃsu<a name="V0.0169"></a>. Māghapuṇṇamāya dvīsu aggasāvakesu saparivāresu arahattaṃ pattesu satthā koṭisatasahassabhikkhugaṇamajjhe pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Puna uttarārāme nāma anuttare ñātisamāgame pabbajitānaṃ koṭisatasahassānaṃ samāgame pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Sunandacakkavattibhikkhugaṇasamāgame navutikoṭisahassānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1886. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  1887. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā <a name="P0.0148"></a> tayo āsuṃ, maṅgalassa mahesino;</p>
  1888. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.</p>
  1889. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  1890. <p class="gatha1"> ‘‘Dutiyo koṭisatasahassānaṃ, tatiyo navutikoṭinaṃ;</p>
  1891. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, tadā āsi samāgamo’’ti.</p>
  1892. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto surucibrāhmaṇagāme suruci nāma brāhmaṇo hutvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo ahosi. So satthāraṃ upasaṅkamitvā dasabalassa madhuradhammakathaṃ sutvā bhagavati pasīditvā saraṇaṃ gantvā – ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti sasāvakasaṅghaṃ bhagavantaṃ nimantesi. So bhagavatā ‘‘brāhmaṇa, kittakehi bhikkhūhi te attho’’ti vutto – ‘‘kittakā pana vo, bhante, parivārā bhikkhū’’ti āha. Tadā paṭhamasannipātova hoti, tasmā ‘‘koṭisatasahassa’’nti vutte – ‘‘yadi evaṃ, bhante, sabbehipi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Satthā adhivāsesi.</p>
  1893. <p class="bodytext">Brāhmaṇo bhagavantaṃ svātanāya nimantetvā attano gharaṃ gacchanto cintesi – ‘‘ahaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattavatthādīni dātuṃ sakkomi, nisīdanaṭṭhānaṃ <a name="M0.0179"></a> pana kathaṃ bhavissatī’’ti. Tassa kira sā cintanā caturāsītiyojanasahassappamāṇe merumatthake ṭhitassa devarājassa dasasatanayanassa paṇḍukambalasilāsanassa uṇhākāraṃ janesi. Atha sakko devarājā āsanassa uṇhabhāvaṃ disvā – ‘‘ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmo’’ti samuppannaparivitakko dibbena cakkhunā manussalokaṃ olokento mahāpurisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ mahāsatto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā tassa nisīdanatthāya cintesi, mayāpi tattha gantvā <a name="V0.0170"></a> puññakoṭṭhāsaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakīvaṇṇaṃ nimminitvā vāsipharasuhattho mahāpurisassa purato pāturahosi. So ‘‘atthi nu kho kassaci bhatiyā kattabbakamma’’nti āha.</p>
  1894. <p class="bodytext">Mahāsatto disvā ‘‘kiṃ kammaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti āha. ‘‘Mama ajānanasippaṃ nāma natthi, yo yo yaṃ yaṃ icchati maṇḍapaṃ vā pāsādaṃ vā aññaṃ vā kiñci nivesanādikaṃ, tassa tassa taṃ taṃ kātuṃ samatthomhī’’ti. ‘‘Tena hi mayhaṃ kammaṃ atthī’’ti. ‘‘Kiṃ, ayyā’’ti? ‘‘Svātanāya mayā koṭisatasahassabhikkhū nimantitā, tesaṃ nisīdanamaṇḍapaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ahaṃ nāma kareyyaṃ, sace me bhatiṃ dātuṃ sakkhissathā’’ti. ‘‘Sakkhissāmi, tātā’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, sādhu, karissāmī’’ti vatvā ekaṃ padesaṃ olokesi. So dvādasayojanappamāṇo padeso kasiṇamaṇḍalaṃ viya samatalo paramaramaṇīyo ahosi. Puna so ‘‘ettake ṭhāne sattaratanamayo daṭṭhabbasāramaṇḍo maṇḍapo uṭṭhahatū’’ti <a name="P0.0149"></a> cintetvā olokesi. Tato tāvadeva maṇḍapasadiso pathavitalaṃ bhinditvā maṇḍapo uṭṭhahi. Tassa sovaṇṇamayesu thambhesu rajatamayā ghaṭakā ahesuṃ, rajatamayesu thambhesu sovaṇṇamayā ghaṭakā, maṇitthambhesu pavāḷamayā ghaṭakā, pavāḷamayesu thambhesu maṇimayā ghaṭakā, sattaratanamayesu thambhesu sattaratanamayā ghaṭakā ahesuṃ.</p>
  1895. <p class="bodytext">Tato maṇḍapassa antarantarāpi kiṅkiṇikajālā olambatū’’ti olokesi, saha olokanena kiṅkiṇikajālā olambi, yassa mandavāteritassa pañcaṅgikasseva turiyassa paramamanoramo madhuro saddo niccharati, dibbasaṅgītivattanakālo viya ahosi. ‘‘Antarantarā dibbagandhadāmapupphadāmapattadāmasattaratanadāmāni olambantū’’ti cintesi, saha cintāya dāmāni olambiṃsu. ‘‘Koṭisatasahassasaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanāni ca <a name="M0.0180"></a> kappiyamahagghapaccattharaṇāni ādhārakāni ca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantū’’ti cintesi, tāvadeva uṭṭhahiṃsu. ‘‘Koṇe koṇe ekekā udakacāṭi uṭṭhahatū’’ti cintesi, taṅkhaṇaṃyeva udakacāṭiyo paramasītalena madhurena suvisuddhasugandhakappiyavārinā puṇṇā kadalipaṇṇapihitamukhā uṭṭhahiṃsu. So dasasatanayano ettakaṃ māpetvā brāhmaṇassa santikaṃ gantvā – ‘‘ehi, ayya, tava maṇḍapaṃ disvā mayhaṃ bhatiṃ dehī’’ti āha. Mahāpuriso gantvā taṃ maṇḍapaṃ olokesi. Tassa olokentasseva sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi.</p>
  1896. <p class="bodytext">Athassa maṇḍapaṃ olokayato etadahosi – ‘‘nāyaṃ maṇḍapo manussabhūtena kato, mayhaṃ ajjhāsayaṃ mayhaṃ guṇaṃ āgamma addhā sakkassa devarañño bhavanaṃ uṇhaṃ ahosi, tato sakkena <a name="V0.0171"></a> devānamindena ayaṃ maṇḍapo nimmito’’ti. ‘‘Na kho pana me yuttaṃ evarūpe maṇḍape ekadivasaṃyeva dānaṃ dātuṃ, sattāhaṃ dassāmī’’ti cintesi. Bāhirakadānaṃ nāma tattakampi samānaṃ bodhisattānaṃ hadayaṃ tuṭṭhiṃ kātuṃ na sakkoti, alaṅkatasīsaṃ vā chinditvā añjitāni vā akkhīni uppāṭetvā hadayamaṃsaṃ vā ubbaṭṭetvā dinnakāle bodhisattānaṃ cāgaṃ nissāya tuṭṭhi nāma hoti. Amhākaṃ bodhisattassa hi <span class="bld">sivijātake</span> (jā. 1.15.52 ādayo) devasikaṃ pañcakahāpaṇasatasahassāni vissajjetvā catūsu nagaradvāresu nagaramajjheti pañcasu ṭhānesu dānaṃ dentassa taṃ dānaṃ cāgatuṭṭhiṃ uppādetuṃ nāsakkhi. Yadā panassa brāhmaṇavaṇṇena āgantvā sakko devarājā akkhīni yāci, tadā so tāni cakkhūni uppāṭetvā adāsi, dadamānasseva hāso uppajji, kesaggamattampi cittassa aññathattaṃ nāhosi. Evaṃ sabbaññubodhisattānaṃ bāhiradānaṃ nissāya titti nāma natthi. Tasmā sopi mahāpuriso – ‘‘mayā koṭisatasahassasaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tasmiṃ maṇḍape nisīdāpetvā sattāhaṃ gavapānaṃ nāma dānaṃ adāsi.</p>
  1897. <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">gavapāna</span>nti <a name="P0.0150"></a> mahante mahante kolambe khīrassa pūretvā uddhanesu āropetvā ghanapākapakke khīre thokathoke taṇḍule pakkhipitvā pakkamadhusakkharacuṇṇasappīhi abhisaṅkhatabhojanaṃ vuccati. Idameva <span class="bld">catumadhurabhojana</span>ntipi vuccati. Manussāyeva pana parivisituṃ nāsakkhiṃsu. Devāpi <a name="M0.0181"></a> ekantarikā hutvā parivisiṃsu. Dvādasayojanappamāṇampi taṃ ṭhānaṃ te bhikkhū gaṇhituṃ nappahosiyeva, te pana bhikkhū attano attano anubhāvena nisīdiṃsu. Pariyosānadivase sabbesaṃ bhikkhūnaṃ patte dhovāpetvā bhesajjatthāya sappinavanītamadhuphāṇitādīnaṃ pūretvā ticīvarehi saddhiṃ adāsi. Tattha saṅghanavakabhikkhunā laddhacīvarasāṭakā satasahassagghanikā ahesuṃ.</p>
  1898. <p class="bodytext">Atha satthā anumodanaṃ karonto – ‘‘ayaṃ mahāpuriso evarūpaṃ mahādānaṃ adāsi, ko nu kho bhavissatī’’ti upadhārento – ‘‘anāgate kappasatasahassādhikānaṃ dvinnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti disvā tato mahāsattaṃ āmantetvā – ‘‘tvaṃ ettakaṃ nāma kālaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Atha mahāpuriso bhagavato byākaraṇaṃ sutvā pamuditahadayo – ‘‘ahaṃ kira buddho bhavissāmi, na me gharāvāsena attho, pabbajissāmī’’ti cintetvā tathārūpaṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya satthu santike pabbajitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā abhiññā ca aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā aparihīnajjhāno yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne brahmaloke nibbatti. Tena vuttaṃ –</p>
  1899. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  1900. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ <a name="V0.0172"></a> tena samayena, surucī nāma brāhmaṇo;</p>
  1901. <p class="gathalast">Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.</p>
  1902. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  1903. <p class="gatha1"> ‘‘Tamahaṃ upasaṅkamma, saraṇaṃ gantvāna satthuno;</p>
  1904. <p class="gatha2">Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, gandhamālena pūjayiṃ;</p>
  1905. <p class="gathalast">Pūjetvā gandhamālena, gavapānena tappayiṃ.</p>
  1906. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  1907. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, maṅgalo dvipaduttamo;</p>
  1908. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  1909. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  1910. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā ima’’nti. –</p>
  1911. <p class="unindented">Aṭṭha gāthā vitthāretabbā.</p>
  1912. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  1913. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  1914. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.</p>
  1915. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  1916. <p class="gatha1"> ‘‘Tadā <a name="M0.0182"></a><a name="P0.0151"></a> pītimanubrūhanto, sambodhivarapattiyā;</p>
  1917. <p class="gathalast">Buddhe datvāna maṃ gehaṃ, pabbajiṃ tassa santike.</p>
  1918. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  1919. <p class="gatha1"> ‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;</p>
  1920. <p class="gathalast">Sabbaṃ pariyāpuṇitvā, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  1921. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  1922. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ;</p>
  1923. <p class="gathalast">Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.</p>
  1924. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">gandhamālenā</span>ti gandhehi ceva mālehi ca. <span class="bld">Gavapānenā</span>ti idaṃ vuttameva. ‘‘Ghatapānenā’’tipi keci paṭhanti. <span class="bld">Tappayi</span>nti tappesiṃ. <span class="bld">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsi</span>nti bhiyyopi vatamadhiṭṭhāsiṃ. <span class="bld">Dasapāramipūriyā</span>ti dasannaṃ pāramīnaṃ pūraṇatthāya. <span class="bld">Pīti</span>nti hadayatuṭṭhiṃ. <span class="bld">Anubrūhanto</span>ti vaḍḍhento. <span class="bld">Sambodhivarapattiyā</span>ti buddhattappattiyā. <span class="bld">Buddhe datvānā</span>ti buddhassa pariccajitvā<a name="V0.0173"></a>. <span class="bld">Maṃ geha</span>nti mama gehaṃ, sabbaṃ sāpateyyaṃ catupaccayatthāya buddhassa bhagavato pariccajitvāti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ buddhasāsane. <span class="bld">Brahma</span>nti brahmavihārabhāvanaṃ bhāvetvā.</p>
  1925. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṅgalassa</span> pana bhagavato nagaraṃ uttaraṃ nāma ahosi, pitāpissa uttaro nāma rājā khattiyo, mātāpi uttarā nāma, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, pālito nāma upaṭṭhāko, sīvalā ca asokā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navutivassasahassaṃ āyuparimāṇaṃ, bhariyā panassa yasavatī nāma, sīvalo nāma putto, assayānena nikkhami. Uttarārāme vasi. Uttaro nāma upaṭṭhāko, tasmiṃ pana navutivassasahassāni ṭhatvā parinibbute bhagavati ekappahāreneva dasacakkavāḷasahassāni ekandhakārāni ahesuṃ. Sabbacakkavāḷesu manussānaṃ mahantaṃ ārodanaparidevanaṃ ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1926. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  1927. <p class="gatha1"> ‘‘Uttaraṃ nāma nagaraṃ, uttaro nāma khattiyo;</p>
  1928. <p class="gathalast">Uttarā nāma janikā, maṅgalassa mahesino.</p>
  1929. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  1930. <p class="gatha1"> ‘‘Sudevo dhammaseno ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  1931. <p class="gathalast">Pālito nāmupaṭṭhāko, maṅgalassa mahesino.</p>
  1932. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  1933. <p class="gatha1"> ‘‘Sīvalā <a name="M0.0183"></a> ca asokā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  1934. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, nāgarukkhoti vuccati.</p>
  1935. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  1936. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhāsīti <a name="P0.0152"></a> ratanāni, accuggato mahāmuni;</p>
  1937. <p class="gathalast">Tato niddhāvatī raṃsī, anekasatasahassiyo.</p>
  1938. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  1939. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  1940. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  1941. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  1942. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi sāgare ūmī, na sakkā tā gaṇetuye;</p>
  1943. <p class="gathalast">Tatheva sāvakā tassa, na sakkā te gaṇetuye.</p>
  1944. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  1945. <p class="gatha1"> ‘‘Yāva <a name="V0.0174"></a> aṭṭhāsi sambuddho, maṅgalo lokanāyako;</p>
  1946. <p class="gathalast">Na tassa sāsane atthi, sakilesamaraṇaṃ tadā.</p>
  1947. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  1948. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammokkaṃ dhārayitvāna, santāretvā mahājanaṃ;</p>
  1949. <p class="gathalast">Jalitvā dhumaketūva, nibbuto so mahāyaso.</p>
  1950. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  1951. <p class="gatha1"> ‘‘Saṅkhārānaṃ sabhāvattaṃ, dassayitvā sadevake;</p>
  1952. <p class="gathalast">Jalitvā aggikkhandhova, sūriyo atthaṅgato yathā’’ti.</p>
  1953. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tato</span>ti tassa maṅgalassa sarīrato. <span class="bld">Niddhāvatī</span>ti niddhāvanti, vacanavipariyāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Raṃsī</span>ti rasmiyo. <span class="bld">Anekasatasahassiyo</span>ti anekasatasahassā. <span class="bld">Ūmī</span>ti vīciyo taraṅgā. <span class="bld">Gaṇetuye</span>ti gaṇetuṃ saṅkhātuṃ. Ettakā sāgare ūmiyoti yathā na sakkā gaṇetuṃ, evaṃ tassa bhagavato sāvakāpi na sakkā gaṇetuṃ, atha kho gaṇanapathaṃ vītivattāti attho. <span class="bld">Yāvā</span>ti yāvatakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Sakilesamaraṇaṃ tadā</span>ti saha kilesehi sakileso, sakilesassa maraṇaṃ sakilesamaraṇaṃ, taṃ natthi. Tadā kira tassa bhagavato sāsane sāvakā sabbe arahattaṃ patvāyeva parinibbāyiṃsu. Puthujjanā vā sotāpannādayo vā hutvā na kālamakaṃsūti attho. Keci ‘‘sammohamāraṇaṃ tadā’’ti paṭhanti.</p>
  1954. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammokka</span>nti dhammadīpakaṃ. <span class="bld">Dhūmaketū</span>ti aggi vuccati, idha pana padīpo daṭṭhabbo tasmā padīpo viya jalitvā nibbutoti attho. <span class="bld">Mahāyaso</span>ti mahāparivāro<a name="M0.0184"></a>. Keci ‘‘nibbuto so sasāvako’’ti paṭhanti. <span class="bld">Saṅkhārāna</span>nti saṅkhātadhammānaṃ sappaccayadhammānaṃ. <span class="bld">Sabhāvatta</span>nti <a name="P0.0153"></a> aniccādisāmaññalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Sūriyo atthaṅgato yathā</span>ti yathā sahassakiraṇo divasakaro sabbaṃ tamagaṇaṃ vidhamitvā sabbañca lokaṃ obhāsetvā atthamupagacchati, evaṃ maṅgaladivasakaropi veneyyakamalavanavikasanakaro sabbaṃ ajjhattikabāhiralokatamaṃ vidhamitvā attano sarīrappabhāya jalitvā atthaṅgatoti attho. Sesagāthā sabbattha uttānā evāti.</p>
  1955. <p class="centered">Maṅgalabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1956. <p class="centered">Niṭṭhito tatiyo buddhavaṃso.</p>
  1957. <p class="chapter">6. Sumanabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  1958. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0175"></a> ekappahāreneva dasasahassilokadhātuṃ ekandhakāraṃ katvā tasmiṃ bhagavati parinibbute tassa aparabhāge navutivassasahassāyukesu manussesu anukkamena parihāyitvā dasavassesu jātesu puna vaḍḍhitvā anukkamena asaṅkhyeyyāyukā hutvā puna parihāyitvā navutivassasahassāyukesu jātesu <span class="bld">sumano</span> nāma bodhisatto pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā mekhalanagare sudattassa nāma rañño kule sirimāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Pāṭihāriyāni pubbe vuttanayāneva.</p>
  1959. <p class="bodytext">So anukkamena vuddhippatto sirivaḍḍhanasomavaḍḍhanaiddhivaḍḍhananāmadheyyesu tīsu pāsādesu tesaṭṭhiyā nāṭakitthisatasahassehi paricāriyamāno surayuvatīhi paricāriyamāno devakumāro viya navavassasahassāni dibbasukhasadisaṃ visayasukhamanubhavamāno vaṭaṃsikāya nāma deviyā anupamaṃ nāma nirupamaṃ puttaṃ janetvā cattāri nimittāni disvā hatthiyānena nikkhamitvā pabbaji. Taṃ pana pabbajantaṃ tiṃsakoṭiyo anupabbajiṃsu.</p>
  1960. <p class="bodytext">So tehi parivuto dasamāse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya anomanigame anomaseṭṭhino dhītāya anupamāya nāma dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ <a name="M0.0185"></a> pāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā anupamājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nāgabodhiṃ upagantvā taṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhahi tiṇamuṭṭhīhi tiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ katvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Tato mārabalaṃ <a name="P0.0154"></a> vidhamitvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti (dha. pa. 153-154) udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ –</p>
  1961. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  1962. <p class="gatha1"> ‘‘Maṅgalassa aparena, sumano nāma nāyako;</p>
  1963. <p class="gathalast">Sabbadhammehi asamo, sabbasattānamuttamo’’ti.</p>
  1964. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0176"></a> <span class="bld">maṅgalassa aparenā</span>ti maṅgalassa bhagavato aparabhāge. <span class="bld">Sabbadhammehi asamo</span>ti sabbehipi sīlasamādhipaññādhammehi asamo asadiso.</p>
  1965. <p class="bodytext"><span class="bld">Sumano</span> kira bhagavā bodhisamīpeyeva sattasattāhāni vītināmetvā dhammadesanatthaṃ brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (dī. ni. 2.72; ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saha pabbajitānaṃ tiṃsakoṭiyo ca attano kaniṭṭhabhātikaṃ vemātikaṃ saraṇakumārañca purohitaputtaṃ bhāvitattamāṇavakañca upanissayasampanne disvā – ‘‘etesaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti cintetvā haṃsarājā viya gaganapathena mekhaluyyāne otaritvā uyyānapālaṃ pesetvā attano kaniṭṭhabhātikaṃ saraṇakumārañca purohitaputtaṃ bhāvitattakumārañca pakkosāpetvā tesaṃ parivārabhūtā sattatiṃsakoṭiyo attanā saha pabbajitā tiṃsakoṭiyo ca aññe ca bahū devamanussakoṭiyo cāti evaṃ koṭisatasahassaṃ <span class="bld">dhammacakkappavattanena</span> dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ –</p>
  1966. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  1967. <p class="gatha1"> ‘‘Tadā amatabheriṃ so, āhanī mekhale pure;</p>
  1968. <p class="gathalast">Dhammasaṅkhasamāyuttaṃ, navaṅgaṃ jinasāsana’’nti.</p>
  1969. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">amatabheri</span>nti amatādhigamāya nibbānādhigamāya bheriṃ. <span class="bld">Āhanī</span>ti vādayi, dhammaṃ desesīti attho. Sāyaṃ amatabherī nāma amatapariyosānaṃ navaṅgaṃ buddhavacanaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘dhammasaṅkhasamāyuttaṃ, navaṅgaṃ jinasāsana’’</span>nti. Tattha <span class="bld">dhammasaṅkhasamāyutta</span>nti catusaccadhammakathāsaṅkhavarasamāyuttaṃ.</p>
  1970. <p class="bodytext">Sumano <a name="M0.0186"></a> pana lokanāyako abhisambodhiṃ pāpuṇitvā paṭiññānurūpaṃ paṭipadaṃ paṭipajjamāno mahājanassa bhavabandhanamokkhatthāya kusalaratanassa kilesacorehi viluppamānassa parittānatthaṃ sīlavipulapākāraṃ samādhiparikhāparivāritaṃ vipassanāñāṇadvāraṃ satisampajaññadaḷhakavāṭaṃ samāpattimaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bodhipakkhiyajanasamākulaṃ amatavaranagaraṃ māpesi. Tena vuttaṃ –</p>
  1971. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  1972. <p class="gatha1"> ‘‘Nijjinitvā <a name="P0.0155"></a> kilese so, patvā sambodhimuttamaṃ;</p>
  1973. <p class="gathalast">Māpesi nagaraṃ satthā, saddhammapuravaruttama’’nti.</p>
  1974. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nijjinitvā</span>ti vijinitvā abhibhuyya, kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre viddhaṃsetvāti attho<a name="V0.0177"></a>. <span class="bld">So</span>ti so sumano bhagavā. ‘‘Vijinitvā kilese hī’’tipi pāṭho. Tattha <span class="bld">hi</span>-kāro padapūraṇamatte nipāto. <span class="bld">Patvā</span>ti adhigantvā. ‘‘Patto’’tipi pāṭho. <span class="bld">Nagara</span>nti nibbānanagaraṃ. <span class="bld">Saddhammapuravaruttama</span>nti saddhammasaṅkhātaṃ puravaresu uttamaṃ seṭṭhaṃ padhānabhūtaṃ. Atha vā saddhammamayesu puresu pavaresu uttamaṃ saddhammapuravaruttamaṃ. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘nagara’’nti tasseva vevacananti daṭṭhabbaṃ. Paṭividdhadhammasabhāvānaṃ sekkhāsekkhānaṃ ariyapuggalānaṃ patiṭṭhānaṃ gocaranivāsaṭṭhena nibbānaṃ ‘‘nagara’’nti vuccati. Tasmiṃ pana saddhammavaranagare so satthā avicchinnaṃ akuṭilaṃ ujuṃ puthulañca vitthatañca satipaṭṭhānamayaṃ mahāvīthiṃ māpesi. Tena vuttaṃ –</p>
  1975. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  1976. <p class="gatha1"> ‘‘Nirantaraṃ akuṭilaṃ, ujuṃ vipulavitthataṃ;</p>
  1977. <p class="gathalast">Māpesi so mahāvīthiṃ, satipaṭṭhānavaruttama’’nti.</p>
  1978. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nirantara</span>nti kusalajavanasañcaraṇānantarabhāvato nirantaraṃ. <span class="bld">Akuṭila</span>nti kuṭilabhāvakaradosavirahitato akuṭilaṃ. <span class="bld">Uju</span>nti akuṭilattāva ujuṃ. Purimapadasseva atthadīpakamidaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Vipulavitthata</span>nti āyāmato ca vitthārato ca puthulavitthataṃ, puthulavitthatabhāvo lokiyalokuttarasatipaṭṭhānavasena daṭṭhabbo. <span class="bld">Mahāvīthi</span>nti mahāmaggaṃ. <span class="bld">Satipaṭṭhānavaruttama</span>nti satipaṭṭhānañca taṃ varesu uttamañcāti satipaṭṭhānavaruttamaṃ. Atha vā varaṃ satipaṭṭhānamayaṃ uttamavīthinti attho.</p>
  1979. <p class="bodytext">Idāni tassa nibbānamahānagarassa tassaṃ satipaṭṭhānavīthiyaṃ cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidā cha abhiññā aṭṭha samāpattiyoti imāni <a name="M0.0187"></a> mahaggharatanāni ubhosu passesu dhammāpaṇe pasāresi. Tena vuttaṃ –</p>
  1980. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  1981. <p class="gatha1"> ‘‘Phale cattāri sāmaññe, catasso paṭisambhidā;</p>
  1982. <p class="gathalast">Chaḷabhiññāṭṭhasamāpattī, pasāresi tattha vīthiya’’nti.</p>
  1983. <p class="bodytext">Idāni <a name="P0.0156"></a> bhagavā imāni ratanabhaṇḍāni ye pana appamattā satimanto paṇḍitā hiriottappavīriyādīhi samannāgatā, te ādīyantīti tesaṃ ratanānaṃ haraṇūpāyaṃ dassento –</p>
  1984. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  1985. <p class="gatha1"> ‘‘Ye appamattā akhilā, hirivīriyehupāgatā;</p>
  1986. <p class="gathalast">Te te ime guṇavare, ādiyanti yathāsukha’’nti. – āha;</p>
  1987. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0178"></a> <span class="bld">ye</span>ti aniyamuddeso. <span class="bld">Appamattā</span>ti pamādassa paṭipakkhabhūtena satiyā avippavāsalakkhaṇena appamādena samannāgatā. <span class="bld">Akhilā</span>ti pañcacetokhilarahitā. <span class="bld">Hirivīriyehupāgatā</span>ti kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī, lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Vīrassa bhāvo vīriyaṃ, taṃ ussāhalakkhaṇaṃ. Tehi hirivīriyehi upāgatā samannāgatā bhabbapuggalā. <span class="bld">Te</span>ti idaṃ pubbe aniyamuddesassa niyamuddeso. Puna <span class="bld">te</span>ti vuttappakāre guṇaratanavisese te kulaputtā ādiyanti paṭilabhanti adhigacchantīti attho. Sabbaṃ pana sumano bhagavā kataviditamano dhammabheriṃ āhanitvā dhammanagaraṃ māpetvā iminā nayena paṭhamameva satasahassakoṭiyo bodhesi. Tena vuttaṃ –</p>
  1988. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  1989. <p class="gatha1"> ‘‘Evametena yogena, uddharanto mahājanaṃ;</p>
  1990. <p class="gathalast">Bodhesi paṭhamaṃ satthā, koṭisatasahassiyo’’ti.</p>
  1991. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uddharanto</span>ti saṃsārasāgarato ariyamagganāvāya samuddharanto. <span class="bld">Koṭisatasahassiyo</span>ti satasahassakoṭiyoti attho. Vipariyāyena niddiṭṭhaṃ.</p>
  1992. <p class="bodytext">Yadā pana sumano lokanāyako sunandavatīnagare ambarukkhamūle titthiyamadamānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ katvā sattānaṃ koṭisahassaṃ dhammāmataṃ <a name="M0.0188"></a> pāyesi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1993. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  1994. <p class="gatha1"> ‘‘Yamhi kāle mahāvīro, ovadī titthiye gaṇe;</p>
  1995. <p class="gathalast">Koṭisahassā bhisamiṃsu, dutiye dhammadesane’’ti.</p>
  1996. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">titthiye gaṇe</span>ti titthiyabhūte gaṇe, titthiyānaṃ gaṇe vā ‘‘titthiye abhimaddanto, buddho dhammamadesayī’’ti paṭhanti keci.</p>
  1997. <p class="bodytext">Yadā pana dasasu cakkavāḷasahassesu devatā imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā manussā ca nirodhakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘kathaṃ nirodhaṃ samāpajjanti, kathaṃ nirodhasamāpannā honti, kathaṃ <a name="P0.0157"></a> nirodhā vuṭṭhahantī’’ti? Evaṃ samāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānādīsu vinicchayaṃ kātuṃ asakkontā saha manussehi chasu kāmāvacaradevalokesu devā ca navasu brahmalokesu brahmāno ca dveḷhakajātā dvidhā ahesuṃ. Tato narasundarena arindamena nāma raññā saddhiṃ sāyanhasamaye sumanadasabalaṃ <a name="V0.0179"></a> sabbalokanāthaṃ upasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā arindamo rājā bhagavantaṃ nirodhapañhaṃ pucchi. Tato bhagavatā nirodhapañhe vissajjite navutipāṇakoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  1998. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  1999. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā devā manussā ca, samaggā ekamānasā;</p>
  2000. <p class="gathalast">Nirodhapañhaṃ pucchiṃsu, saṃsayaṃ cāpi mānasaṃ.</p>
  2001. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2002. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāpi dhammadesane, nirodhaparidīpane;</p>
  2003. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2004. <p class="bodytext">Tassa pana sumanassa bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha paṭhamasannipāte mekhalanagaraṃ upanissāya vassaṃ vasitvā paṭhamapavāraṇāya arahantānaṃ koṭisahassena ehibhikkhupabbajjāya pabbajitena saddhiṃ bhagavā pavāresi, ayaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Athāparena samayena saṅkassanagarassāvidūre arindamarājakusalabalanibbatte yojanappamāṇe kanakapabbate nisinno saradasamayarucirakaranikaro divasakaro viya yugandharapabbate munivaradivasakaro arindamarājānaṃ parivāretvā <a name="M0.0189"></a> āgatānaṃ purisānaṃ navutikoṭisahassāni dametvā sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā tasmiṃyeva divase arahattaṃ pattehi bhikkhūhi parivuto caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Yadā pana sakko devarājā sugatadassanatthāya upasaṅkami, tadā sumano bhagavā asītiyā arahantakoṭisahassehi parivuto pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2005. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2006. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, sumanassa mahesino;</p>
  2007. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  2008. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2009. <p class="gatha1"> ‘‘Vassaṃvuṭṭhassa bhagavato, abhighuṭṭhe pavāraṇe;</p>
  2010. <p class="gathalast">Koṭisatasahassehi, pavāresi tathāgato.</p>
  2011. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2012. <p class="gatha1"> ‘‘Tato paraṃ sannipāte, vimale kañcanapabbate;</p>
  2013. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  2014. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2015. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="V0.0180"></a> sakko devarājā, buddhadassanupāgami;</p>
  2016. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2017. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0158"></a> <span class="bld">abhighuṭṭhe pavāraṇe</span>ti liṅgavipallāso daṭṭhabbo, abhighuṭṭhāya pavāraṇāyāti attho. <span class="bld">Tatopara</span>nti tato aparabhāge. <span class="bld">Kañcanapabbate</span>ti kanakamaye pabbate. <span class="bld">Buddhadassanupāgamī</span>ti buddhadassanatthamupāgami. Tadā kira amhākaṃ bodhisatto atulo nāma nāgarājā ahosi mahiddhiko mahānubhāvo. So ‘‘loke buddho uppanno’’ti sutvā ñātigaṇaparivuto sakabhavanā nikkhamitvā koṭisatasahassabhikkhuparivārassa sumanassa bhagavato dibbehi turiyehi upahāraṃ kāretvā mahādānaṃ pavattetvā paccekadussayugāni datvā saraṇesu patiṭṭhāsi. Sopi naṃ satthā ‘‘anāgate buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2018. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2019. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko;</p>
  2020. <p class="gathalast">Atulo nāma nāmena, ussannakusalasañcayo.</p>
  2021. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2022. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāhaṃ nāgabhavanā, nikkhamitvā sañātibhi;</p>
  2023. <p class="gathalast">Nāgānaṃ dibbaturiyehi, sasaṅghaṃ jinamupaṭṭhahiṃ.</p>
  2024. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  2025. <p class="gatha1"> ‘‘Koṭisatasahassānaṃ<a name="M0.0190"></a>, annapānena tappayiṃ;</p>
  2026. <p class="bodytext">Paccekadussayugaṃ datvā, saraṇaṃ tamupāgamiṃ.</p>
  2027. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  2028. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, sumano lokanāyako;</p>
  2029. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2030. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  2031. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.</p>
  2032. <p class="bodytext">Yathā koṇḍaññabuddhavaṃse, evaṃ aṭṭha gāthā vitthāretabbāti.</p>
  2033. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  2034. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  2035. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2036. <p class="bodytext">Tassa <a name="V0.0181"></a> pana <span class="bld">sumanassa</span> bhagavato mekhalaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, sirimā nāma devī mātā, saraṇo ca bhāvitatto ca dve aggasāvakā, udeno nāmupaṭṭhāko, soṇā ca upasoṇā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ, navutiyeva vassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi, vaṭaṃsikā nāmassa mahesī devī, anūpamo nāma putto ahosi, hatthiyānena nikkhami. Upaṭṭhāko aṅgarājā. Aṅgārāme vasīti. Tena vuttaṃ –</p>
  2037. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  2038. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ <a name="P0.0159"></a> mekhalaṃ nāma, sudatto nāma khattiyo;</p>
  2039. <p class="gathalast">Sirimā nāma janikā, sumanassa mahesino.</p>
  2040. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  2041. <p class="gatha1"> ‘‘Navavassasahassāni, agāraṃ ajjha so vasi;</p>
  2042. <p class="gathalast">Cando sucando vaṭaṃso ca, tayo pāsādamuttamā.</p>
  2043. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2044. <p class="gatha1"> ‘‘Tesaṭṭhisatasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;</p>
  2045. <p class="gathalast">Vaṭaṃsikā nāma nārī, anūpamo nāma atrajo.</p>
  2046. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2047. <p class="gatha1"> ‘‘Nimitte caturo disvā, hatthiyānena nikkhami;</p>
  2048. <p class="gathalast">Anūnadasamāsāni, padhānaṃ padahī jino.</p>
  2049. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2050. <p class="gatha1"> ‘‘Brahmunā yācito santo, sumano lokanāyako;</p>
  2051. <p class="gathalast">Vatti cakkaṃ mahāvīro, mekhale puramuttame.</p>
  2052. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2053. <p class="gatha1"> ‘‘Saraṇo bhāvitatto ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2054. <p class="gathalast">Udeno nāmupaṭṭhāko, sumanassa mahesino.</p>
  2055. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2056. <p class="gatha1"> ‘‘Soṇā <a name="M0.0191"></a> ca upasoṇā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2057. <p class="gathalast">Sopi buddho amitayaso, nāgamūle abujjhatha.</p>
  2058. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2059. <p class="gatha1"> ‘‘Varuṇo ceva saraṇo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;</p>
  2060. <p class="gathalast">Cālā ca upacālā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.</p>
  2061. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  2062. <p class="gatha1"> ‘‘Uccattanena <a name="V0.0182"></a> so buddho, navutihatthamuggato;</p>
  2063. <p class="gathalast">Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.</p>
  2064. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  2065. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  2066. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2067. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  2068. <p class="gatha1"> ‘‘Tāraṇīye tārayitvā, bodhanīye ca bodhayi;</p>
  2069. <p class="gathalast">Parinibbāyi sambuddho, uḷurājāva atthami.</p>
  2070. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  2071. <p class="gatha1"> ‘‘Te ca khīṇāsavā bhikkhū, so ca buddho asādiso;</p>
  2072. <p class="gathalast">Atulappabhaṃ dassayitvā, nibbutā te mahāyasā.</p>
  2073. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  2074. <p class="gatha1"> ‘‘Tañca ñāṇaṃ atuliyaṃ, tāni ca atulāni ratanāni;</p>
  2075. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā.</p>
  2076. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  2077. <p class="gatha1"> ‘‘Sumano yasadharo buddho, aṅgārāmamhi nibbuto;</p>
  2078. <p class="gathalast">Tattheva tassa jinathūpo, catuyojanamuggato’’ti.</p>
  2079. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0160"></a> <span class="bld">kañcanagghiyasaṅkāso</span>ti vividharatanavicittakañcanamayagghikasadisarūpasobho. <span class="bld">Dasasahassī virocatī</span>ti tassa pabhāya dasasahassīpi lokadhātu virocatīti attho. <span class="bld">Tāraṇīye</span>ti tārayitabbe, tārayituṃ vutte sabbe buddhaveneyyeti attho. <span class="bld">Uḷurājāvā</span>ti cando viya. <span class="bld">Atthamī</span>ti atthaṅgato. Keci ‘‘atthaṃ gato’’ti paṭhanti. <span class="bld">Asādiso</span>ti asadiso. <span class="bld">Mahāyasā</span>ti mahākittisaddā mahāparivārā ca. <span class="bld">Tañca ñāṇa</span>nti taṃ sabbaññutaññāṇañca. <span class="bld">Atuliya</span>nti atulyaṃ asadisaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  2080. <p class="centered">Sumanabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2081. <p class="centered">Niṭṭhito catuttho buddhavaṃso.</p>
  2082. <p class="chapter">7. Revatabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2083. <p class="bodytext">Sumanassa <a name="M0.0192"></a><a name="V0.0183"></a> pana bhagavato aparabhāge sāsane cassa antarahite navutivassasahassāyukā manussā anukkamena parihāyitvā dasavassāyukā hutvā puna anukkamena vaḍḍhitvā asaṅkhyeyyāyukā hutvā puna parihāyamānā saṭṭhivassasahassāyukā ahesuṃ. Tadā <span class="bld">revato</span> nāma satthā udapādi. Sopi pāramiyo pūretvā anekaratanasamujjalitabhavane tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā sabbadhanadhaññavatisudhaññavatīnagare sabbālaṅkārasamalaṅkataamitaruciraparivāraparivutassa sirivibhavasamudayenākulassa sabbasamiddhivipulassa vipulassa nāma rañño kule sabbajananayanālipālisamākulāya samphullanayanakuvalayasassirikasiniddhavadanakamalākarasobhāsamujjalāya suruciramanoharaguṇagaṇavipulāya vipulāya nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena cittakūṭapabbatato suvaṇṇahaṃsarājā viya mātukucchito nikkhami.</p>
  2084. <p class="bodytext">Tassa paṭisandhiyaṃ jātiyañca pāṭihāriyāni pubbe vuttanayāneva ahesuṃ. Sudassanaratanagghiāveḷanāmakā tayo cassa pāsādā ahesuṃ. Sudassanādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ. Tāhi parivuto so surayuvatīhi parivuto devakumāro viya chabbassasahassāni visayasukhamanubhavamāno agāraṃ <a name="P0.0161"></a> ajjhāvasi. So sudassanāya nāma deviyā varuṇe nāma tanaye jāte cattāri nimittāni disvā nānāvirāgatanuvaravasananivasano āmukkamuttāhāramaṇikuṇḍalo varakeyūramakuṭakaṭakadharo paramasurabhigandhakusumasamalaṅkato paramarucirakaranikaro saradasamayarajanikaro viya tārāgaṇaparivuto viya cando tidasagaṇaparivuto viya dasasatanayano brahmagaṇaparivuto viya ca hāritamahābrahmā caturaṅginiyā mahatiyā senāya parivuto ājaññarathena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā sabbābharaṇāni omuñcitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā jalajāmalāvikalanīlakuvalayadalasadisenātinisitenātitikhiṇenāsinā sakesamakuṭaṃ chinditvā ākāse khipi. Taṃ sakko devarājā suvaṇṇacaṅkoṭakena <a name="M0.0193"></a> paṭiggahetvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā sinerumuddhani sattaratanamayaṃ cetiyaṃ akāsi.</p>
  2085. <p class="bodytext">Mahāpuriso <a name="V0.0184"></a> pana devadattāni kāsāyāni paridahitvā pabbaji, ekā ca naṃ purisakoṭi anupabbaji. So tehi parivuto sattamāse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya aññatarāya sādhudeviyā nāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye aññatarenājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā mattavaranāgagāmī nāgabodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā tepaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisīditvā mārabalaṃ vidhamitvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti (dha. pa. 153-154) udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ –</p>
  2086. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2087. <p class="gatha1"> ‘‘Sumanassa aparena, revato nāma nāyako;</p>
  2088. <p class="gathalast">Anupamo asadiso, atulo uttamo jino’’ti.</p>
  2089. <p class="bodytext">Revato kira satthā bodhisamīpeyeva sattasattāhāni vītināmetvā dhammadesanatthaṃ brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (dī. ni. 2.72; ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saha pabbajitabhikkhukoṭiyo aññe ca bahū devamanusse upanissayasampanne disvā ākāsena gantvā varuṇārāme otaritvā tehi parivuto gambhīraṃ nipuṇaṃ tiparivaṭṭaṃ appaṭivattiyaṃ aññena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattetvā bhikkhūnaṃ koṭi arahatte patiṭṭhāpesi. Tīsu maggaphalesu patiṭṭhitānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Tena vuttaṃ –</p>
  2090. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2091. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi dhammaṃ pakāsesi, brahmunā abhiyācito;</p>
  2092. <p class="gathalast">Khandhadhātuvavatthānaṃ, appavattaṃ bhavābhave’’ti.</p>
  2093. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0162"></a> <span class="bld">khandhadhātuvavatthāna</span>nti pañcannaṃ khandhānaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ nāmarūpavavatthānādivasena vibhāgakaraṇaṃ. Sabhāvalakkhaṇasāmaññalakkhaṇādivasena rūpārūpadhammapariggaho khandhadhātuvavatthānaṃ nāma. Atha vā pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ parimaddanāsahanato chiddāvachiddādibhāvato ca udakapubbuḷakaṃ viya <a name="M0.0194"></a> vedanā muhuttaramaṇīyabhāvato, marīcikā viya saññā vippalambhanato, kadalikkhandho viya saṅkhārā asārakato, māyā viya viññāṇaṃ vañcanakato’’ti evamādināpi nayena aniccānupassanādivasenapi khandhadhātuvavatthānaṃ veditabbaṃ (vibha. aṭṭha. 26 kamādivinicchayakathā). <span class="bld">Appavattaṃ bhavābhave</span>ti ettha bhavoti vaḍḍhi, abhavoti hāni. Bhavoti sassatadiṭṭhi<a name="V0.0185"></a>, abhavoti ucchedadiṭṭhi. Bhavoti khuddakabhavo, abhavoti mahābhavo. Bhavoti kāmabhavo, abhavoti rūpārūpabhavoti evamādinā nayena bhavābhavānaṃ attho veditabbo (ma. ni. aṭṭha. 2.223; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1080; udā. aṭṭha. 20). Tesaṃ bhavābhavānaṃ appavattihetubhūtaṃ dhammaṃ pakāsesīti attho. Atha vā bhavati anenāti bhavo, tīsu bhavesu uppattinimittaṃ kammādikaṃ. Upapattibhavo abhavo nāma. Ubhayattha nikantiyā pahānakaraṃ appavattaṃ dhammaṃ desesīti attho. Tassa pana revatabuddhassa tayova abhisamayā ahesuṃ. Paṭhamo panassa gaṇanapathaṃ vītivatto. Tena vuttaṃ –</p>
  2094. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2095. <p class="gatha1"> ‘‘Tassābhisamayā tīṇi, ahesuṃ dhammadesane;</p>
  2096. <p class="gathalast">Gaṇanāya na vattabbo, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2097. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tīṇī</span>ti tayo, liṅgavipallāso kato, ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.</p>
  2098. <p class="bodytext">Athāparena samayena nagaruttare uttare nagare sabbārindamo arindamo nāma rājā ahosi. So kira bhagavantaṃ attano nagaramanuppattaṃ sutvā tīhi janakoṭīhi parivuto bhagavato paccuggamanaṃ katvā svātanāya nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā tigāvutavitthataṃ dīpapūjaṃ katvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā nisīdi. Atha bhagavā tassa manonukūlaṃ vicittanayaṃ dhammaṃ desesi. Tattha devamanussānaṃ koṭisahassassa dutiyābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2099. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2100. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā arindamaṃ rājaṃ, vinesi revato muni;</p>
  2101. <p class="gathalast">Tadā koṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2102. <p class="centered">Ayaṃ dutiyo abhisamayo.</p>
  2103. <p class="bodytext">Athāparena <a name="M0.0195"></a><a name="P0.0163"></a> samayena revato satthā uttaranigamaṃ nāma upanissāya viharanto sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Tadā kira uttaranigamavāsino manussā yāgubhattakhajjakabhesajjapānakādīni āharitvā bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā bhikkhū paripucchiṃsu – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā’’ti? Tato tesaṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘bhagavā, āvuso, nirodhasamāpattiṃ samāpanno’’ti. Athātīte tasmiṃ sattāhe bhagavantaṃ nirodhasamāpattito vuṭṭhitaṃ <a name="V0.0186"></a> saradasamaye sūriyo viya attano anūpamāya buddhasiriyā virocamānaṃ disvā nirodhasamāpattiyā guṇānisaṃsaṃ pucchiṃsu. Bhagavā ca tesaṃ nirodhasamāpattiyā guṇānisaṃsaṃ kathesi. Tadā devamanussānaṃ koṭisataṃ arahatte patiṭṭhāsi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2104. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2105. <p class="gatha1"> ‘‘Sattāhaṃ paṭisallānā, vuṭṭhahitvā narāsabho;</p>
  2106. <p class="gathalast">Koṭisataṃ naramarūnaṃ, vinesi uttame phale’’ti.</p>
  2107. <p class="bodytext">Sudhaññavatīnagare paṭhamamahāpātimokkhuddese ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ arahantānaṃ gaṇanapathaṃ vītivattānaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Mekhalanagare koṭisatasahassasaṅkhātānaṃ ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ arahantānaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Revatassa pana bhagavato dhammacakkānuvattako varuṇo nāma aggasāvako paññavantānaṃ aggo ābādhiko ahosi. Tattha gilānapucchanatthāya sampattamahājanassa lakkhaṇattayaparidīpakaṃ dhammaṃ desetvā koṭisatasahassaṃ purisānaṃ ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā arahatte patiṭṭhāpetvā caturaṅginike sannipāte pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2108. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2109. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, revatassa mahesino;</p>
  2110. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, suvimuttāna tādinaṃ.</p>
  2111. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2112. <p class="gatha1"> ‘‘Atikkantā gaṇanapathaṃ, paṭhamaṃ ye samāgatā;</p>
  2113. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  2114. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2115. <p class="gatha1"> ‘‘Yopi paññāya asamo, tassa cakkānuvattako;</p>
  2116. <p class="gathalast">So tadā byādhito āsi, patto jīvitasaṃsayaṃ.</p>
  2117. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2118. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="M0.0196"></a> gilānapucchāya, ye tadā upagatā munī;</p>
  2119. <p class="gathalast">Koṭisatasahassā arahanto, tatiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2120. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cakkānuvattako</span>ti dhammacakkānuvattako. <span class="bld">Patto jīvitasaṃsaya</span>nti ettha jīvite saṃsayaṃ jīvitasaṃsayaṃ, jīvitakkhayaṃ <a name="P0.0164"></a> pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇātīti evaṃ jīvitasaṃsayaṃ patto, byādhitassa <a name="V0.0187"></a> balavabhāvena marati, na maratīti jīvite saṃsayaṃ pattoti attho. <span class="bld">Ye tadā upagatā munī</span>ti iti dīghabhāve sati bhikkhūnaṃ upari hoti, rasse anussarena saddhiṃ varuṇassa upari hoti.</p>
  2121. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto rammavatīnagare atidevo nāma brāhmaṇo hutvā brāhmaṇadhamme pāraṃ gato revataṃ sammāsambuddhaṃ disvā tassa dhammakathaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya silokasahassena dasabalaṃ kittetvā sahassagghanikena uttarāsaṅgena bhagavantaṃ pūjesi. Sopi naṃ buddho byākāsi – ‘‘ito kappasatasahassādhikānaṃ dvinnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti. Tena vuttaṃ –</p>
  2122. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2123. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, atidevo nāma brāhmaṇo;</p>
  2124. <p class="gathalast">Upagantvā revataṃ buddhaṃ, saraṇaṃ tassa gañchahaṃ.</p>
  2125. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2126. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa sīlaṃ samādhiñca, paññāguṇamanuttamaṃ;</p>
  2127. <p class="gathalast">Thomayitvā yathāthāmaṃ, uttarīyamadāsahaṃ.</p>
  2128. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2129. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, revato lokanāyako;</p>
  2130. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2131. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2132. <p class="gatha1"> ‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā ima’’’nti. –</p>
  2133. <p class="bodytext">Aṭṭha gāthā vitthāretabbā.</p>
  2134. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2135. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  2136. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.</p>
  2137. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2138. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāpi taṃ buddhadhammaṃ, saritvā anubrūhayiṃ;</p>
  2139. <p class="gathalast">Āharissāmi taṃ dhammaṃ, yaṃ mayhaṃ abhipatthita’’nti.</p>
  2140. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0197"></a> <span class="bld">saraṇaṃ tassa gañchaha</span>nti taṃ saraṇaṃ agañchiṃ ahaṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Paññāguṇa</span>nti <a name="V0.0188"></a> paññāsampattiṃ. <span class="bld">Anuttama</span>nti seṭṭhaṃ. ‘‘Paññāvimuttiguṇamuttama’’ntipi pāṭho, so uttānova. <span class="bld">Thomayitvā</span>ti thometvā vaṇṇayitvā. Yathāthāmanti yathābalaṃ. <span class="bld">Uttarīya</span>nti <a name="P0.0165"></a> uttarāsaṅgaṃ. <span class="bld">Adāsaha</span>nti adāsiṃ ahaṃ. <span class="bld">Buddhadhamma</span>nti buddhabhāvakaraṃ dhammaṃ, pāramīdhammanti attho. <span class="bld">Saritvā</span>ti anussaritvā. <span class="bld">Anubrūhayi</span>nti abhivaḍḍhesiṃ. <span class="bld">Āharissāmī</span>ti ānayissāmi. <span class="bld">Taṃ dhamma</span>nti taṃ buddhattaṃ. <span class="bld">Yaṃ mayhaṃ abhipatthita</span>nti yaṃ mayā abhipatthitaṃ buddhattaṃ, taṃ āharissāmīti attho.</p>
  2141. <p class="bodytext">Tassa pana <span class="bld">revatassa</span> bhagavato nagaraṃ sudhaññavatī nāma ahosi, pitā vipulo nāma khattiyo, mātā vipulā nāma, varuṇo ca brahmadevo ca dve aggasāvakā, sambhavo nāma upaṭṭhāko, bhaddā ca subhaddā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu saṭṭhivassasahassāni, sudassanā nāma aggamahesī, varuṇo nāma putto, ājaññarathena nikkhami.</p>
  2142. <p class="gatha1">‘‘Tassa dehābhinikkhantaṃ, pabhājālamanuttaraṃ;</p>
  2143. <p class="gathalast">Divā ceva tadā rattiṃ, niccaṃ pharati yojanaṃ.</p>
  2144. <p class="gatha1">‘‘Dhātuyo mama sabbāpi, vikirantūti so jino;</p>
  2145. <p class="gathalast">Adhiṭṭhāsi mahāvīro, sabbasattānukampako.</p>
  2146. <p class="gatha1">‘‘Mahānāgavanuyyāne, mahato nagarassa so;</p>
  2147. <p class="gathalast">Pūjito naramarūhi, parinibbāyi revato’’ti.</p>
  2148. <p class="bodytext">Tena vuttaṃ –</p>
  2149. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2150. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ sudhaññavatī nāma, vipulo nāma khattiyo;</p>
  2151. <p class="gathalast">Vipulā nāma janikā, revatassa mahesino.</p>
  2152. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  2153. <p class="gatha1"> ‘‘Varuṇo brahmadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2154. <p class="gathalast">Sambhavo nāmupaṭṭhāko, revatassa mahesino.</p>
  2155. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  2156. <p class="gatha1"> ‘‘Bhaddā <a name="M0.0198"></a> ceva subhaddā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2157. <p class="gathalast">Sopi buddho asamasamo, nāgamūle abujjhatha.</p>
  2158. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2159. <p class="gatha1"> ‘‘Padumo <a name="V0.0189"></a> kuñjaro ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;</p>
  2160. <p class="gathalast">Sirimā ceva yasavatī, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.</p>
  2161. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2162. <p class="gatha1"> ‘‘Uccattanena so buddho, asītihatthamuggato;</p>
  2163. <p class="gathalast">Obhāseti disā sabbā, indaketuva uggato.</p>
  2164. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2165. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa sarīre nibbattā, pabhāmālā anuttarā;</p>
  2166. <p class="gathalast">Divā vā yadi vā rattiṃ, samantā pharati yojanaṃ.</p>
  2167. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2168. <p class="gatha1"> ‘‘Saṭṭhivassasahassāni<a name="P0.0166"></a>, āyu vijjati tāvade;</p>
  2169. <p class="gathalast">Tāvatā diṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2170. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2171. <p class="gatha1"> ‘‘Dassayitvā buddhabalaṃ amataṃ loke pakāsayaṃ;</p>
  2172. <p class="gathalast">Nibbāyi anupādāno, yathaggupādānasaṅkhayā.</p>
  2173. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2174. <p class="gatha1"> ‘‘So ca kāyo ratananibho, so ca dhammo asādiso;</p>
  2175. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  2176. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">obhāsetī</span>ti pakāsayati. <span class="bld">Uggato</span>ti ussito. <span class="bld">Pabhāmālā</span>ti pabhāvelā. <span class="bld">Yathaggī</span>ti aggi viya. <span class="bld">Upādānasaṅkhayā</span>ti indhanakkhayā. <span class="bld">So ca kāyo ratananibho</span>ti so ca tassa bhagavato kāyo suvaṇṇavaṇṇo. ‘‘Tañca kāyaṃ ratananibha’’ntipi pāṭho, liṅgavipallāsena vuttaṃ. Soyeva panassattho. Sesagāthāsu sabbattha uttānamevāti.</p>
  2177. <p class="centered">Revatabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2178. <p class="centered">Niṭṭhito pañcamo buddhavaṃso.</p>
  2179. <p class="chapter">8. Sobhitabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2180. <p class="bodytext">Tassa <a name="V0.0190"></a><a name="M0.0199"></a> pana aparabhāge tassa sāsanepi antarahite <span class="bld">sobhito</span> nāma bodhisatto kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devehi āyācito tusitapurato cavitvā sudhammanagare sudhammarājassa kule sudhammāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena sudhammuyyāne mātukucchito parisuddhavirājitaghanameghapaṭalato puṇṇacando viya nikkhami. Tassa paṭisandhiyaṃ jātiyañca pāṭihāriyāni pubbe vuttappakārāni.</p>
  2181. <p class="bodytext">So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasitvā sattattiṃsanāṭakitthisahassānaṃ aggāya aggamahesiyā makhiladeviyā kucchismiṃ sīhakumāre nāma putte uppanne cattāri nimittāni disvā sañjātasaṃvego pāsādeyeva pabbajitvā tattheva ānāpānassatisamādhiṃ bhāvetvā cattāri jhānāni paṭilabhitvā sattāhaṃ tattheva padhānacariyamacari. Tato makhilamahādeviyā dinnaṃ paramamadhuraṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā abhinikkhamanatthāya cittamuppādesi – ‘‘ayaṃ pāsādo alaṅkatapaṭiyatto mahājanassa passantasseva <a name="P0.0167"></a> ākāsena gantvā bodhirukkhaṃ majjhekatvā pathaviyaṃ otaratu, imā ca itthiyo mayi bodhimūle nisinne avuttā sayameva pāsādato nikkhamantū’’ti. Sahacittuppādā pāsādo ca sudhammarājabhavanato uppatitvā asitañjanasaṅkāsamākāsamabbhuggañchi. So samosaritasurabhikusumadāmasamalaṅkatapāsādatalo sakalampi gaganatalaṃ samalaṅkurumāno viya kanakarasadhārāsadisarucirakaranikaro divasakaro viya ca saradasamayarajanikaro viya ca virocamāno vilambamānavividhavicittakiṅkiṇikajālo yassa kira vāteritassa sukusalajanavāditassa pañcaṅgikassa turiyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca ahosi.</p>
  2182. <p class="bodytext">Dūrato paṭṭhāya suyyamānena madhurena sarena sattānaṃ sotāni odahamāno gharacaccaracatukkavīthiādīsu ṭhatvā pavattitakathāsallāpesu manussesu nātinīcena nātiuccena taruvaravanamatthakāvidūrenākāsena palobhayamāno <a name="M0.0200"></a> viya taruvarasākhānānāratanajutivisarasamujjalena vaṇṇena <a name="V0.0191"></a> jananayanāni ākaḍḍhento viya ca puññānubhāvaṃ samugghosayanto viya ca gaganatalaṃ paṭipajji. Tattha nāṭakitthiyopi pañcaṅgikassa varaturiyassa madhurena sarena upagāyiṃsu ceva vilapiṃsu ca. Caturaṅginī kirassa senāpi alaṅkāra-kāyābharaṇa-juti-samudaya-samujjotanānāvirāga-surabhikusumavasanābharaṇasobhitā amaravarasenā viya paramaruciradassanā dharaṇī viya gaganatalena pāsādaṃ parivāretvā agamāsi.</p>
  2183. <p class="bodytext">Tato pāsādo gantvā aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ujuvipulavaṭṭakkhandhaṃ kusumapallavamakulasamalaṅkataṃ nāgarukkhaṃ majjhekatvā otaritvā bhūmiyaṃ patiṭṭhahi. Nāṭakitthiyo ca kenaci avuttāva tato pāsādato otaritvā pakkamiṃsu. Anekaguṇasobhito kira sobhitopi mahāpuriso mahājanakataparivāroyeva rattiyā tīsu yāmesu tisso vijjāyo uppādesi. Mārabalaṃ panassa dhammatābaleneva yathāgatamagamāsi. Pāsādo pana tattheva aṭṭhāsi. Sobhito pana bhagavatā sambodhiṃ patvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā bodhisamīpeyeva sattasattāhaṃ vītināmetvā brahmuno dhammajjhesanaṃ paṭijānitvā – ‘‘kassa nu kho paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti buddhacakkhunā olokento attano vemātike kaniṭṭhabhātike asamakumārañca sunettakumārañca disvā – ‘‘ime dve kumārā upanissayasampannā gambhīraṃ nipuṇaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ samatthā, handāhaṃ imesaṃ dhammaṃ deseyya’’nti ākāsenāgantvā sudhammuyyāne otaritvā dvepi kumāre uyyānapālena pakkosāpetvā tehi saparivārehi parivuto mahājanamajjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tena vuttaṃ –</p>
  2184. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2185. <p class="gatha1"> ‘‘Revatassa aparena, sobhito nāma nāyako;</p>
  2186. <p class="gathalast">Samāhito santacitto, asamo appaṭipuggalo.</p>
  2187. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2188. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="P0.0168"></a> jino sakagehamhi, mānasaṃ vinivattayi;</p>
  2189. <p class="gathalast">Patvāna kevalaṃ bodhiṃ, dhammacakkaṃ pavattayi.</p>
  2190. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2191. <p class="gatha1"> ‘‘Yāva heṭṭhā avīcito, bhavaggā cāpi uddhato;</p>
  2192. <p class="gathalast">Etthantare ekaparisā, ahosi dhammadesane.</p>
  2193. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2194. <p class="gatha1"> ‘‘Tāya <a name="M0.0201"></a> parisāya sambuddho, dhammacakkaṃ pavattayi;</p>
  2195. <p class="gathalast">Gaṇanāya na vattabbo, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2196. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0192"></a> <span class="bld">sakagehamhī</span>ti attano bhavaneyeva, antopāsādataleyevāti attho. <span class="bld">Mānasaṃ vinivattayī</span>ti cittaṃ parivattesi, sakagehe ṭhatvā sattadivasabbhantareyeva puthujjanabhāvato cittaṃ vinivattetvā buddhattaṃ pāpuṇīti attho. <span class="bld">Heṭṭhā</span>ti heṭṭhato. <span class="bld">Bhavaggā</span>ti akaniṭṭhabhavanato. <span class="bld">Tāya parisāyā</span>ti tassā parisāya majjhe. <span class="bld">Gaṇanāya na vattabbo</span>ti gaṇanapathamatītāti attho. <span class="bld">Paṭhamābhisamayo</span>ti paṭhamo dhammābhisamayo. <span class="bld">Ahū</span>ti gaṇanāya na vattabbā parisā ahosīti attho. ‘‘Paṭhame abhisamiṃsuyevā’’tipi pāṭho, tassa paṭhamadhammadesane abhisamiṃsu ye janā, te gaṇanāya na vattabbāti attho.</p>
  2197. <p class="bodytext">Athāparena samayena sudassananagaradvāre cittapāṭaliyā mūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā navakanakamaṇimayabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilātale nisīditvā abhidhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne navutikoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2198. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2199. <p class="gatha1"> ‘‘Tato parampi desente, marūnañca samāgame;</p>
  2200. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2201. <p class="bodytext">Athāparena samayena sudassananagare jayaseno nāma rājakumāro yojanappamāṇaṃ vihāraṃ kāretvā asokassakaṇṇacampakanāgapunnāgavakulasurabhicūtapanasāsanasālakunda- sahakārakaravīrāditaruvaranirantaraṃ ārāmaṃ ropetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātesi. Dānānumodanaṃ katvā yāgaṃ vaṇṇetvā bhagavā dhammaṃ desesi. Tadā koṭisatasahassasattanikāyassa dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ tatiyābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2202. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2203. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ rājaputto, jayaseno nāma khattiyo;</p>
  2204. <p class="gathalast">Ārāmaṃ ropayitvāna, buddhe niyyātayī tadā.</p>
  2205. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2206. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="M0.0202"></a><a name="P0.0169"></a> yāgaṃ pakittento, dhammaṃ desesi cakkhumā;</p>
  2207. <p class="gathalast">Tadā koṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2208. <p class="bodytext">Puna uggato nāma rājā sunandanagare sunandaṃ nāma vihāraṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa adāsi. Tasmiṃ dāne ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ koṭisataṃ arahantānaṃ sannipāto<a name="V0.0193"></a>, tesaṃ majjhe sobhito bhagavā pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Puna mekhalānagare dhammagaṇo dhammagaṇārāmaṃ nāma pavarārāmaṃ mahāvihāraṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa datvā saha sabbaparikkhārehi dānaṃ adāsi. Tasmiṃ samāgame ehibhikkhubhāvena pabbajitānaṃ navutiyā arahantakoṭīnaṃ sannipāte pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Yadā pana bhagavā dasasatanayanapure vassaṃ vasitvā pavāraṇāya suravaraparivuto otari, tadā asītiyā arahantakoṭīhi saddhiṃ caturaṅgike sannipāte pavāresi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2209. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2210. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, sobhitassa mahesino;</p>
  2211. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  2212. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2213. <p class="gatha1"> ‘‘Uggato nāma so rājā, dānaṃ deti naruttame;</p>
  2214. <p class="gathalast">Tamhi dāne samāgañchuṃ, arahantā satakoṭiyo.</p>
  2215. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2216. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ puragaṇo, deti dānaṃ naruttame;</p>
  2217. <p class="gathalast">Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  2218. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2219. <p class="gatha1"> ‘‘Devaloke vasitvāna, yadā orohatī jino;</p>
  2220. <p class="gathalast">Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2221. <p class="bodytext">Tadā kira amhākaṃ bodhisatto rammavatīnagare ubhato sujāto ‘sujāto’ nāma brāhmaṇo hutvā sobhitassa bhagavato dhammadesanaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa temāsaṃ mahādānamadāsi. Sopi naṃ ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2222. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2223. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ <a name="M0.0203"></a> tena samayena, sujāto nāma brāhmaṇo;</p>
  2224. <p class="gathalast">Tadā sasāvakaṃ buddhaṃ, annapānena tappayiṃ.</p>
  2225. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2226. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, sobhito lokanāyako;</p>
  2227. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2228. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2229. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ <a name="V0.0194"></a><a name="P0.0170"></a> padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2230. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2231. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;</p>
  2232. <p class="gathalast">Tamevatthamanuppattiyā, uggaṃ dhitimakāsaha’’nti.</p>
  2233. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamevatthamanuppattiyā</span>ti tassa buddhattassa anuppattiatthaṃ, tassa pana sobhitabuddhassa – ‘‘anāgate ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘avitathavacanā hi buddhā’’ti buddhattappattiatthanti attho. <span class="bld">Ugga</span>nti tibbaṃ ghoraṃ. <span class="bld">Dhiti</span>nti vīriyaṃ. <span class="bld">Akāsaha</span>nti akāsiṃ ahaṃ.</p>
  2234. <p class="bodytext">Tassa pana <span class="bld">sobhitassa</span> bhagavato sudhammaṃ nāma nagaraṃ ahosi, pitā sudhammo nāma rājā, mātā sudhammā nāma devī, asamo ca sunetto ca dve aggasāvakā, anomo nāmupaṭṭhāko, nakulā ca sujātā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navutivassasahassāni āyuppamāṇaṃ, makhilā nāmassa mahādevī, sīhakumāro nāma atrajo, nāṭakitthīnaṃ sattattiṃsasahassāni navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Pāsādena abhinikkhami. Jayaseno nāma rājā upaṭṭhāko. Setārāme kira vasīti. Tena vuttaṃ –</p>
  2235. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2236. <p class="gatha1"> ‘‘Sudhammaṃ nāma nagaraṃ, sudhammo nāma khattiyo;</p>
  2237. <p class="gathalast">Sudhammā nāma janikā, sobhitassa mahesino.</p>
  2238. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  2239. <p class="gatha1"> ‘‘Asamo ca sunetto ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2240. <p class="gathalast">Anomo nāmupaṭṭhāko, sobhitassa mahesino.</p>
  2241. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  2242. <p class="gatha1"> ‘‘Nakulā ca sujātā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2243. <p class="gathalast">Bujjhamāno ca so buddho, nāgamūle abujjhatha.</p>
  2244. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2245. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ<a name="M0.0204"></a>, accuggato mahāmuni;</p>
  2246. <p class="gathalast">Obhāseti disā sabbā, sataraṃsīva uggato.</p>
  2247. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2248. <p class="gatha1"> ‘‘Tathā <a name="V0.0195"></a> suphullaṃ pavanaṃ, nānāgandhehi dhūpitaṃ;</p>
  2249. <p class="gathalast">Tatheva tassa pāvacanaṃ, sīlagandhehi dhūpitaṃ.</p>
  2250. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2251. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi sāgaro nāma, dassanena atappiyo;</p>
  2252. <p class="gathalast">Tatheva tassa pāvacanaṃ, savanena atappiyaṃ.</p>
  2253. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2254. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni<a name="P0.0171"></a>, āyu vijjati tāvade;</p>
  2255. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2256. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2257. <p class="gatha1"> ‘‘Ovādaṃ anusiṭṭhiñca, datvāna sesake jane;</p>
  2258. <p class="gathalast">Hutāsanova tāpetvā, nibbuto so sasāvako.</p>
  2259. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  2260. <p class="gatha1"> ‘‘So ca buddho asamasamo, tepi sāvakā balappattā;</p>
  2261. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  2262. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sataraṃsīvā</span>tiādicco viya, sabbā disā obhāsetīti attho. <span class="bld">Pavana</span>nti mahāvanaṃ. <span class="bld">Dhūpita</span>nti vāsitaṃ gandhitaṃ. <span class="bld">Atappiyo</span>ti atittikaro, atittijanano vā. <span class="bld">Tāvade</span>ti tasmiṃ kāle, tāvatakaṃ kālanti attho. <span class="bld">Tāresī</span>ti tārayī. <span class="bld">Ovāda</span>nti sakiṃ vādo ovādo nāma. <span class="bld">Anusiṭṭhi</span>nti punappunaṃ vacanaṃ anusiṭṭhi nāma. <span class="bld">Sesake jane</span>ti saccappaṭivedhaṃ appattassa sesajanassa, sāmiatthe bhummavacanaṃ. <span class="bld">Hutāsanova tāpetvā</span>ti aggi viya tappetvā. Ayameva vā pāṭho, upādānakkhayā bhagavā parinibbutoti attho. Sesagāthāsu sabbattha uttānamevāti.</p>
  2263. <p class="centered">Sobhitabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2264. <p class="centered">Niṭṭhito chaṭṭho buddhavaṃso.</p>
  2265. <p class="chapter">9. Anomadassībuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2266. <p class="bodytext">Sobhitabuddhe <a name="M0.0205"></a><a name="V0.0196"></a> pana parinibbute tassa aparabhāge ekamasaṅkhyeyyaṃ buddhuppādarahitaṃ ahosi. Atīte pana tasmiṃ asaṅkhyeyye ekasmiṃ kappe tayo buddhā nibbattiṃsu <span class="bld">anomadassī, padumo, nārado</span>ti. Tattha <span class="bld">anomadassī</span> bhagavā soḷasa asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā devehi abhiyācito tato cavitvā candavatiyaṃ nāma rājadhāniyaṃ yasavā nāmassa rañño kule samussitacārupayodharāya yasodharāya nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Anomadassikumāre kira yasodharāya deviyā kucchigate tassa puññappabhāvena pabhā asītihatthappamāṇaṃ <a name="P0.0172"></a> ṭhānaṃ pharitvā aṭṭhāsi. Candasūriyappabhāhi anabhibhavanīyāva ahosi. Sā dasannaṃ māsānaṃ accayena bodhisattaṃ sucandanuyyāne vijāyi. Pāṭihāriyāni heṭṭhā vuttanayāneva.</p>
  2267. <p class="bodytext">Nāmaggahaṇadivase panassa nāmaṃ gaṇhantā, yasmā jātiyaṃ ākāsato satta ratanāni patiṃsu, tasmā anomānaṃ ratanānaṃ uppattihetubhūtattā ‘‘anomadassī’’ti nāmamakaṃsu. So anukkamena vuddhippatto dibbehi kāmaguṇehi paricāriyamāno dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira siri upasiri sirivaḍḍhoti tayo pāsādā ahesuṃ. Sirimādevippamukhāni tevīsati itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ. So sirimāya deviyā upavāṇe nāma putte jāte cattāri nimittāni disvā sivikāyānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ tisso janakoṭiyo anupabbajiṃsu.</p>
  2268. <p class="bodytext">Tehi parivuto mahāpuriso dasa māse padhānacariyaṃ cari. Tato visākhapuṇṇamāya anupamabrāhmaṇagāme piṇḍāya caritvā anupamaseṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā anomanāmājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā ajjunarukkhabodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhattiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā samāraṃ mārabalaṃ viddhaṃsetvā tīsu yāmesu tisso vijjā uppādetvā <a name="V0.0197"></a> – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ –</p>
  2269. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2270. <p class="gatha1"> ‘‘Sobhitassa <a name="M0.0206"></a> aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  2271. <p class="gathalast">Anomadassī amitayaso, tejassī duratikkamo.</p>
  2272. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2273. <p class="gatha1"> ‘‘So chetvā bandhanaṃ sabbaṃ, viddhaṃsetvā tayo bhave;</p>
  2274. <p class="gathalast">Anivattigamanaṃ maggaṃ, desesi devamānuse.</p>
  2275. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2276. <p class="gatha1"> ‘‘Sāgarova asaṅkhobho, pabbatova durāsado;</p>
  2277. <p class="gathalast">Ākāsova ananto so, sālarājāva phullito.</p>
  2278. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2279. <p class="gatha1"> ‘‘Dassanenapi taṃ buddhaṃ, tositā honti pāṇino;</p>
  2280. <p class="gathalast">Byāharantaṃ giraṃ sutvā, amataṃ pāpuṇanti te’’ti.</p>
  2281. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anomadassī</span>ti anupamadassano, amitadassano vā. <span class="bld">Amitayaso</span>ti amitaparivāro, amitakitti vā. <span class="bld">Tejassī</span>ti sīlasamādhipaññātejena samannāgato. <span class="bld">Duratikkamo</span>ti duppadhaṃsiyo, aññena devena vā mārena vā kenaci vā atikkamituṃ asakkuṇeyyoti attho. <span class="bld">So</span> <a name="P0.0173"></a> <span class="bld">chetvā bandhanaṃ sabba</span>nti sabbaṃ dasavidhaṃ saṃyojanaṃ chinditvā. <span class="bld">Viddhaṃsetvā tayo bhave</span>ti tibhavūpagaṃ kammaṃ kammakkhayakarañāṇena viddhaṃsetvā, abhāvaṃ katvāti attho. <span class="bld">Anivattigamanaṃ magga</span>nti nivattiyā pavattiyā paṭipakkhabhūtaṃ nibbānaṃ anivattīti vuccati, taṃ anivattiṃ gacchati anenāti anivattigamano. Taṃ anivattigamanaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ desesīti attho. ‘‘Dassetī’’tipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Devamānuse</span>ti devamanussānaṃ, sāmiatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2282. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhobho</span>ti khobhetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyoti akkhobhiyo. Yathā hi samuddo caturāsītiyojanasahassagambhīro anekayojanasahassabhūtāvāso akkhobhiyo, evaṃ akkhobhiyoti attho. <span class="bld">Ākāsova ananto</span>ti yathā pana ākāsassa anto natthi, atha kho ananto appameyyo apāro, evaṃ bhagavāpi buddhaguṇehi ananto appameyyo apāro. <span class="bld">So</span>ti so bhagavā. <span class="bld">Sālarājāva phullito</span>ti sabbalakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatasarīrattā suphullitasālarājā viya sobhatīti attho. <span class="bld">Dassanenapi taṃ buddha</span>nti tassa buddhassa dassanenāpīti attho. Īdisesupi <a name="V0.0198"></a> sāmivacanaṃ payujjanti saddasatthavidū. <span class="bld">Tositā</span>ti paritositā pīṇitā. <span class="bld">Byāharanta</span>nti byāharantassa, sāmiatthe <a name="M0.0207"></a> upayogavacanaṃ. <span class="bld">Amata</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Pāpuṇantī</span>ti adhigacchanti. <span class="bld">Te</span>ti ye tassa giraṃ dhammadesanaṃ suṇanti, te amataṃ pāpuṇantīti attho.</p>
  2283. <p class="bodytext">Bhagavā pana bodhimūle sattasattāhaṃ vītināmetvā brahmunā āyācito dhammadesanāya buddhacakkhunā lokaṃ olokento attanā saha pabbajite tikoṭisaṅkhe jane upanissayasampanne disvā – ‘‘kattha nu kho te etarahi viharantī’’ti upadhārento subhavatīnagare sudassanuyyāne viharante disvā ākāsena gantvā sudassanuyyāne otari. So tehi parivuto sadevamanussāya parisāya majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tattha koṭisatānaṃ paṭhamābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2284. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2285. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammābhisamayo tassa, iddho phīto tadā ahu;</p>
  2286. <p class="gathalast">Koṭisatāni abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane’’ti.</p>
  2287. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">phīto</span>ti phātippatto bāhujaññavasena. <span class="bld">Koṭisatānī</span>ti koṭīnaṃ satāni koṭisatāni. ‘‘Koṭisatayo’’tipi pāṭho, tassa satakoṭiyoti attho.</p>
  2288. <p class="bodytext">Athāparena <a name="P0.0174"></a> samayena osadhīnagaradvāre asanarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā asurehi durabhibhavane tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāyaṃ nisinno temāsaṃ abhidhammavassaṃ vassāpayi. Tadā asītidevatākoṭiyo abhisamiṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  2289. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2290. <p class="gatha1"> ‘‘Tato paraṃ abhisamaye, vassante dhammavuṭṭhiyo;</p>
  2291. <p class="gathalast">Asītikoṭiyobhisamiṃsu, dutiye dhammadesane’’ti.</p>
  2292. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vassante</span>ti buddhamahāmeghe vassante. <span class="bld">Dhammavuṭṭhiyo</span>ti dhammakathāvassavuṭṭhiyo.</p>
  2293. <p class="bodytext">Tato aparena samayena maṅgalapañhāniddese aṭṭhasattati koṭiyo abhisamiṃsu. So tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2294. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2295. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M0.0208"></a><a name="V0.0199"></a> parampi vassante, tappayante ca pāṇinaṃ;</p>
  2296. <p class="gathalast">Aṭṭhasattatikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2297. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vassante</span>ti dhammakathāsaliladhāraṃ vassante. <span class="bld">Tappayante</span>ti dhammāmatavassena tappayante, tappanaṃ karonte bhagavatīti attho.</p>
  2298. <p class="bodytext">Anomadassissapi bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha soreyyanagare isidattassa rañño dhamme desiyamāne pasīditvā ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ aṭṭhannaṃ arahantasatasahassānaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Rādhavatīnagare sundarindharassa nāma rañño dhamme desiyamāne ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ sattannaṃ arahantasatasahassānaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Puna soreyyanagareyeva soreyyaraññā saha ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ channaṃ arahantasatasahassānaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2299. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2300. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tassāpi ca mahesino;</p>
  2301. <p class="gathalast">Abhiññābalappattānaṃ, pupphitānaṃ vimuttiyā.</p>
  2302. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2303. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhasatasahassānaṃ, sannipāto tadā ahu;</p>
  2304. <p class="gathalast">Pahīnamadamohānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  2305. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2306. <p class="gatha1"> ‘‘Sattasatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo;</p>
  2307. <p class="gathalast">Anaṅgaṇānaṃ virajānaṃ, upasantāna tādinaṃ.</p>
  2308. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2309. <p class="gatha1"> ‘‘Channaṃ satasahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  2310. <p class="gathalast">Abhiññābalappattānaṃ, nibbutānaṃ tapassina’’nti.</p>
  2311. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0175"></a> <span class="bld">tassāpi ca mahesino</span>ti tassa mahesino anomadassissāpi. ‘‘Tassāpi dvipaduttamo’’tipi pāṭho, tassapi dvipaduttamassāti attho. Lakkhaṇaṃ saddasatthato gahetabbaṃ. <span class="bld">Abhiññābalappattāna</span>nti abhiññānaṃ balappattānaṃ, ciṇṇavasitāya khippanisantibhāvena abhiññāsu <a name="V0.0200"></a> thirabhāvappattānanti attho. <span class="bld">Pupphitāna</span>nti sabbaphāliphullabhāvena ativiya sobhaggappattānaṃ. <span class="bld">Vimuttiyā</span>ti arahattaphalavimuttiyā.</p>
  2312. <p class="bodytext"><span class="bld">Anaṅgaṇāna</span>nti <a name="M0.0209"></a> ettha ayaṃ <span class="bld">aṅgaṇa</span>-saddo katthaci kilesesu dissati. Yathāha – ‘‘tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni? Rāgo aṅgaṇaṃ doso aṅgaṇaṃ moho aṅgaṇa’’nti (vibha. 924). ‘‘Pāpakānaṃ kho etaṃ, āvuso, akusalānaṃ icchāvacarānaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ aṅgaṇa’’nti (ma. ni. 1.60). Katthaci kismiñci male? Yathāha – ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’ti (ma. ni. 1.184). Katthaci tathārūpe bhūmibhāge ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ rājaṅgaṇa’’nti. Idha pana kilesesu daṭṭhabbo. Tasmā nikkilesānanti attho (ma. ni. aṭṭha. 1.57). <span class="bld">Virajāna</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Tapassina</span>nti kilesakkhayakaro ariyamaggasaṅkhāto tapo yesaṃ atthi te tapassino, tesaṃ tapassīnaṃ, khīṇāsavānanti attho.</p>
  2313. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto eko mahesakkho yakkhasenāpati ahosi mahiddhiko mahānubhāvo anekakoṭisatasahassānaṃ yakkhānaṃ adhipati. So ‘‘buddho loke uppanno’’ti sutvā āgantvā paramaruciradassanaṃ sattaratanamayaṃ abhirucirarajanikaramaṇḍalasadisaṃ maṇḍapaṃ nimminitvā tattha sattāhaṃ mahādānaṃ buddhappamukhassa saṅghassa adāsi. Atha naṃ bhagavā bhattānumodanasamaye ‘‘anāgate kappasatasahassādhike ekasmiṃ asaṅkhyeyye atikkante gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2314. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2315. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, yakkho āsiṃ mahiddhiko;</p>
  2316. <p class="gathalast">Nekānaṃ yakkhakoṭīnaṃ, vasavattimhi issaro.</p>
  2317. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2318. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāpi taṃ buddhavaraṃ, upagantvā mahesinaṃ;</p>
  2319. <p class="gathalast">Annapānena tappesiṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ.</p>
  2320. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2321. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ tadā byākāsi, visuddhanayano muni;</p>
  2322. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2323. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2324. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ <a name="V0.0201"></a> padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2325. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2326. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi <a name="P0.0176"></a> vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;</p>
  2327. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2328. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">uttariṃ vatamadhiṭṭhāsi</span>nti pāramipūraṇatthāya bhiyyopi daḷhataraṃ parakkamamakāsīti attho.</p>
  2329. <p class="bodytext">Tassa pana <span class="bld">anomadassissa</span> bhagavato candavatī nāma nagaraṃ ahosi, yasavā nāma rājā pitā, yasodharā nāma mātā, nisabho ca anomo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāmupaṭṭhāko, sundarī ca sumanā ca dve aggasāvikā, ajjunarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyu, sirimā nāma aggamahesī, upavāṇo nāmassa putto, dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. So sivikāyānena nikkhami. Sivikāyānena gamanaṃ pana sobhitabuddhavaṃsavaṇṇanāya pāsādagamane vuttanayeneva veditabbaṃ. Dhammako nāma rājā upaṭṭhāko. Dhammārāme kira bhagavā vihāsīti. Tena vuttaṃ –</p>
  2330. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  2331. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ candavatī nāma, yasavā nāma khattiyo;</p>
  2332. <p class="gathalast">Mātā yasodharā nāma, anomadassissa satthuno.</p>
  2333. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  2334. <p class="gatha1"> ‘‘Nisabho ca anomo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2335. <p class="gathalast">Varuṇo nāmupaṭṭhāko, anomadassissa satthuno.</p>
  2336. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2337. <p class="gatha1"> ‘‘Sundarī ca sumanā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2338. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, ajjunoti pavuccati.</p>
  2339. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2340. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;</p>
  2341. <p class="gathalast">Pabhā niddhāvatī tassa, sataraṃsīva uggato.</p>
  2342. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2343. <p class="gatha1"> ‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  2344. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2345. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2346. <p class="gatha1"> ‘‘Supupphitaṃ <a name="V0.0202"></a> pāvacanaṃ, arahantehi tādihi;</p>
  2347. <p class="gathalast">Vītarāgehi vimalehi, sobhittha jinasāsanaṃ.</p>
  2348. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2349. <p class="gatha1"> ‘‘So ca satthā amitayaso, yugāni tāni atuliyāni;</p>
  2350. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  2351. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0211"></a> <span class="bld">pabhā niddhāvatī</span>ti tassa sarīrato pabhā nikkhamati. Sarīrappabhā panassa niccakālaṃ dvādasayojanappamāṇaṃ padesaṃ pharitvā tiṭṭhati. <span class="bld">Yugāni tānī</span>ti aggasāvakayugādīni yugaḷāni. <span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="P0.0177"></a> <span class="bld">tamantarahita</span>nti vuttappakāraṃ sabbampi aniccamukhaṃ paviṭṭhaṃ vinaṭṭhanti attho. ‘‘Nanu rittakameva saṅkhārā’’tipi pāṭho, tassa nanu rittakā tucchakāyeva sabbe saṅkhārāti attho. <span class="bld">Ma</span>-kāro padasandhikaro. Sesagāthāsu sabbattha uttānamevāti.</p>
  2352. <p class="bodytext">Imassa pana anomadassissa bhagavato santike sāriputto ca mahāmoggallāno cāti ime dve aggasāvakā aggasāvakabhāvatthāya paṇidhānamakaṃsu. Imesaṃ pana therānaṃ vatthu cettha kathetabbaṃ. Mayā ganthavitthārabhayena na uddhaṭanti.</p>
  2353. <p class="centered">Anomadassībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2354. <p class="centered">Niṭṭhito sattamo buddhavaṃso.</p>
  2355. <p class="chapter">10. Padumabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2356. <p class="bodytext">Anomadassissa <a name="V0.0203"></a> pana bhagavato aparabhāge vassasatasahassāyukā manussā anukkamena parihāyitvā dasavassāyukā hutvā puna anukkamena vaḍḍhitvā asaṅkhyeyyāyukā hutvā puna parihāyamānā vassasatasahassāyukā ahesuṃ. Tathā <span class="bld">padumo</span> nāma satthā loke uppajji. Sopi pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā campakanagare asamassa nāma rañño kule rūpādīhi asamāya asamāya nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena campakuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāte pana kumāre ākāsato sakalajambudīpe samuddapariyante padumavassaṃ nipati. Tenassa nāmaggahaṇadivase nāmaṃ gaṇhantā nemittakā ca ñātakā ca ‘‘mahāpadumakumāro’’tveva nāmamakaṃsu. So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Nanduttara-vasuttara-yasuttarānāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Uttarādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  2357. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0212"></a> mahāsatto uttarāya nāma mahādeviyā rammakumāre nāma uppanne cattāri nimittāni disvā ājaññarathena mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Taṃ pabbajantaṃ ekā purisakoṭi anupabbaji. So tehi parivuto aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya dhaññavatīnagare sudhaññaseṭṭhissa dhītāya dhaññavatiyā nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā mahāsālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye titthakājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā mahāsoṇabodhiṃ upasaṅkamitvā aṭṭhattiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharakaṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya mārabalaṃ <a name="P0.0178"></a> vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā sacchikatvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti (dha. pa. 153-154) udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā brahmuno āyācanaṃ adhivāsetvā dhammadesanāya bhājanabhūte puggale upaparikkhanto attanā saha pabbajite koṭisaṅkhe bhikkhū disvā taṅkhaṇeyeva anilapathena gantvā dhaññavatīnagarasamīpe dhanañjayuyyāne otaritvā tehi parivuto tesaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatānaṃ abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2358. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2359. <p class="gatha1"> ‘‘Anomadassissa <a name="V0.0204"></a> aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  2360. <p class="gathalast">Padumo nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo.</p>
  2361. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2362. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi asamaṃ sīlaṃ, samādhipi anantako;</p>
  2363. <p class="gathalast">Asaṅkhyeyyaṃ ñāṇavaraṃ, vimuttipi anūpamā.</p>
  2364. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2365. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi atulatejassa, dhammacakkappavattane;</p>
  2366. <p class="gathalast">Abhisamayā tayo āsuṃ, mahātamapavāhanā’’ti.</p>
  2367. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asamaṃ sīla</span>nti aññesaṃ sīlena asadisaṃ, uttamaṃ seṭṭhanti attho. <span class="bld">Samādhipi anantako</span>ti samādhipi appameyyo, tassa anantabhāvo lokavivaraṇayamakapāṭihāriyādīsu daṭṭhabbo. <span class="bld">Ñāṇavara</span>nti sabbaññutaññāṇaṃ, asādhāraṇañāṇāni vā. <span class="bld">Vimuttipī</span>ti arahattaphalavimuttipi bhagavato. <span class="bld">Anūpamā</span>ti upamāvirahitā. <span class="bld">Atulatejassā</span>ti atulañāṇatejassa. ‘‘Atulañāṇatejā’’tipi pāṭho. Tassa ‘‘tayo abhisamayā’’ti iminā <a name="M0.0213"></a> uttarapadena sambandho daṭṭhabbo. <span class="bld">Mahātamapavāhanā</span>ti mahāmohavināsakā, mohandhakāraviddhaṃsakāti attho.</p>
  2368. <p class="bodytext">Athāparena samayena padumo bhagavā attano kaniṭṭhabhātaraṃ sālakumārañca upasālakumārañca ñātisamāgame saparivāre pabbājetvā tesaṃ dhammaṃ desento navuti koṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Yadā pana rammattherassa dhammaṃ desesi, tadā asītikoṭīnaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2369. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2370. <p class="gatha1"> ‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi;</p>
  2371. <p class="gathalast">Dutiyābhisamaye dhīro, navutikoṭimabodhayi.</p>
  2372. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2373. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā ca padumo buddho, ovadī sakamatrajaṃ;</p>
  2374. <p class="gathalast">Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2375. <p class="bodytext">Yadā <a name="P0.0179"></a> pana subhāvitatto nāma rājā padumassa buddhassa buddhapadumavadanassa santike koṭisatasahassaparivāro ehibhikkhupabbajjāya pabbajito, tasmiṃ sannipāte bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so pana paṭhamo sannipāto ahosi.</p>
  2376. <p class="bodytext">Athāparena <a name="V0.0205"></a> samayena mahāpadumo munivasabho usabhasamagatī usabhavatīnagaraṃ upanissāya vassaṃ upagañchi. Nagaravāsino manussā bhagavantaṃ dassanakāmā upasaṅkamiṃsu. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi. Tattha ca bahavo manussā pasannacittā pabbajiṃsu. Tato dasabalo tehi ca aññehi ca tīhi bhikkhusatasahassehi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāresi. So dutiyo sannipāto ahosi. Ye pana tattha na pabbajiṃsu, te kathinānisaṃsaṃ sutvā pāṭipade pañcasu māsesu pañcānisaṃsadāyakaṃ kathinacīvaramadaṃsu. Tato taṃ bhikkhū dhammasenāpatiṃ aggasāvakaṃ visālamatiṃ sālattheraṃ kathinatthāratthaṃ yācitvā kathinacīvaraṃ tassādaṃsu. Therassa kathinacīvare kayiramāne bhikkhū sibbane sahāyakā ahesuṃ. Padumo pana sammāsambuddho sūcicchidde suttāni āvunitvā adāsi. Niṭṭhite pana cīvare bhagavā tīhi bhikkhusatasahassehi cārikaṃ pakkāmi.</p>
  2377. <p class="bodytext">Athāparena <a name="M0.0214"></a> samayena sīhavikkantagāmī purisasīho viya buddhasīho gosiṅgasālavanasadise paramasurabhikusumaphalabhāravinamitasākhāviṭape vimalakamalakuvalayasamalaṅkate sisiramadhuravārivāhena paripūrite ruru-camara-sīha-byaggha-aja-haya-gavaya-mahiṃsādi vividhamigagaṇavicarite surabhikusumagandhāvabaddhahadayāhi bhamaramadhukarayuvatīhi anubhūtappacārāhi samantato gumbagumbāyamāne phalarasapamuditahadayāhi kākalisadisamadhuravirutāhi kokilavadhūhi upagīyamāne paramaramaṇīye vivitte vijane yogānukūle pavane vassāvāsamupagañchi. Tasmiṃ viharantaṃ saparivārakaṃ dasabalaṃ tathāgataṃ dhammarājaṃ buddhasiriyā virocamānaṃ disvā manussā tassa dhammaṃ sutvā pasīditvā ehibhikkhupabbajjāya pabbajiṃsu. Tadā dvīhi bhikkhusatasahassehi parivuto pavāresi. So tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2378. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2379. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, padumassa mahesino;</p>
  2380. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.</p>
  2381. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2382. <p class="gatha1"> ‘‘Kathinatthārasamaye, uppanne kathinacīvare;</p>
  2383. <p class="gathalast">Dhammasenāpatitthāya, bhikkhū sibbiṃsu cīvaraṃ.</p>
  2384. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2385. <p class="gatha1"> ‘‘Tadā te vimalā bhikkhū, chaḷabhiññā mahiddhikā;</p>
  2386. <p class="gathalast">Tīṇi satasahassāni, samiṃsu aparājitā.</p>
  2387. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2388. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ <a name="V0.0206"></a><a name="P0.0180"></a> so narāsabho, pavane vāsaṃ upāgami;</p>
  2389. <p class="gathalast">Tadā samāgamo āsi, dvinnaṃ satasahassina’’nti.</p>
  2390. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kathinatthārasamaye</span>ti kathinacīvarattharaṇasamaye. <span class="bld">Dhammasenāpatitthāyā</span>ti dhammasenāpatisālattheratthaṃ. <span class="bld">Aparājitā</span>ti na parājitā, vibhattilopo daṭṭhabbo. <span class="bld">So</span>ti so mahāpadumo. <span class="bld">Pavane</span>ti mahāvane. <span class="bld">Vāsa</span>nti vassāvāsaṃ. <span class="bld">Upāgamī</span>ti upāgato. <span class="bld">Dvinnaṃ satasahassina</span>nti dvinnaṃ satasahassānaṃ. ‘‘Tadā āsi samāgamo’’tipi pāṭho yadi atthi sundaro bhaveyya.</p>
  2391. <p class="bodytext">Tadā tathāgate tasmiṃ vanasaṇḍe vasante amhākaṃ bodhisatto sīho hutvā sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnaṃ disvā pasannacitto <a name="M0.0215"></a> hutvā padakkhiṇaṃ katvā sañjātapītisomanasso tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattāhaṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahitvā pītisukheneva gocarāya apakkamitvā jīvitapariccāgaṃ katvā payirupāsamāno aṭṭhāsi. Atha satthā tassa sattāhassa accayena nirodhasamāpattito vuṭṭhāya narasīho sīhaṃ oloketvā – ‘‘bhikkhusaṅghepissa cittappasādo hotūti saṅgho āgacchatū’’ti cintesi. Anekakoṭibhikkhū tāvadeva āgañchiṃsu. Sīho saṅghepi cittaṃ pasādesi. Atha satthā tassa cittaṃ oloketvā – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2392. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2393. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, sīho āsiṃ migādhibhū;</p>
  2394. <p class="gathalast">Pavivekamanubrūhantaṃ, pavane addasaṃ jinaṃ.</p>
  2395. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2396. <p class="gatha1"> ‘‘Vanditvā sirasā pāde, katvāna taṃ padakkhiṇaṃ;</p>
  2397. <p class="gathalast">Tikkhattuṃ abhināditvā, sattāhaṃ jinamupaṭṭhahaṃ.</p>
  2398. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2399. <p class="gatha1"> ‘‘Sattāhaṃ varasamāpattiyā, vuṭṭhahitvā tathāgato;</p>
  2400. <p class="gathalast">Manasā cintayitvāna, koṭibhikkhū samānayi.</p>
  2401. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2402. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāpi so mahāvīro, tesaṃ majjhe viyākari;</p>
  2403. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2404. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2405. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ <a name="V0.0207"></a> padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2406. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2407. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  2408. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2409. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0181"></a> <span class="bld">pavivekamanubrūhanta</span>nti nirodhasamāpattiṃ samāpannanti attho. <span class="bld">Padakkhiṇa</span>nti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā. <span class="bld">Abhināditvā</span>ti tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā. <span class="bld">Upaṭṭhaha</span>nti upaṭṭhahiṃ. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Varasamāpattiyā</span>ti nirodhasamāpattito vuṭṭhahitvā. <span class="bld">Manasā cintayitvānā</span>ti ‘‘sabbepi bhikkhū idha āgacchantū’’ti manasāva cintetvā. <span class="bld">Samānayī</span>ti samāhari.</p>
  2410. <p class="bodytext">Tassa pana <span class="bld">padumassa bhagavato</span> campakaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Asamo nāma rājā pitā ahosi, mātāpi tassa asamā nāma, sālo <a name="M0.0216"></a> ca upasālo ca dve aggasāvakā, varuṇo nāmupaṭṭhāko, rādhā ca surādhā ca dve aggasāvikā, mahāsoṇarukkho bodhi, aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ sarīraṃ, āyu vassasatasahassaṃ ahosi, rūpādīhi guṇehi anuttarā uttarā nāmassa aggamahesī, rammakumāro nāmassa atirammo tanayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2411. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2412. <p class="gatha1"> ‘‘Campakaṃ nāma nagaraṃ, asamo nāma khattiyo;</p>
  2413. <p class="gathalast">Asamā nāma janikā, padumassa mahesino.</p>
  2414. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  2415. <p class="gatha1"> ‘‘Sālo ca upasālo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2416. <p class="gathalast">Varuṇo nāmupaṭṭhāko, padumassa mahesino.</p>
  2417. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  2418. <p class="gatha1"> ‘‘Rādhā ceva surādhā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2419. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, mahāsoṇoti vuccati.</p>
  2420. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2421. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;</p>
  2422. <p class="gathalast">Pabhā niddhāvatī tassa, asamā sabbato disā.</p>
  2423. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2424. <p class="gatha1"> ‘‘Candappabhā sūriyappabhā, ratanaggimaṇippabhā;</p>
  2425. <p class="gathalast">Sabbāpi tā hatā honti, patvā jinapabhuttamaṃ.</p>
  2426. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2427. <p class="gatha1"> ‘‘Vassasatasahassāni<a name="V0.0208"></a>, āyu vijjati tāvade;</p>
  2428. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2429. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2430. <p class="gatha1"> ‘‘Paripakkamānase satte, bodhayitvā asesato;</p>
  2431. <p class="gathalast">Sesake anusāsitvā, nibbuto so sasāvako.</p>
  2432. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2433. <p class="gatha1"> ‘‘Uragova tacaṃ jiṇṇaṃ, vaddhapattaṃva pādapo;</p>
  2434. <p class="gathalast">Jahitvā sabbasaṅkhāre, nibbuto so yathā sikhī’’ti.</p>
  2435. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0182"></a> <span class="bld">ratanaggimaṇippabhā</span>ti ratanappabhā ca aggippabhā ca maṇippabhā ca. <span class="bld">Hatā</span>ti abhibhūtā. <span class="bld">Jinapabhuttama</span>nti jinassa sarīrappabhaṃ uttamaṃ patvā hatāti attho. <span class="bld">Paripakkamānase</span>ti paripakkindriye veneyyasatte. <span class="bld">Vaddhapatta</span>nti purāṇapattaṃ. <span class="bld">Pādapo vā</span>ti pādapo viya. <span class="bld">Sabbasaṅkhāre</span>ti sabbepi <a name="M0.0217"></a> ajjhattikabāhire saṅkhāre. ‘‘Hitvā sabbasaṅkhāra’’ntipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Yathā sikhī</span>ti aggi viya nirupādāno nibbutiṃ sugato gatoti. Sesamettha gāthāsu heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti.</p>
  2436. <p class="centered">Padumabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2437. <p class="centered">Niṭṭhito aṭṭhamo buddhavaṃso.</p>
  2438. <p class="chapter">11. Nāradabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2439. <p class="bodytext">Padumabuddhe <a name="V0.0209"></a> pana parinibbute tassa sāsane ca antarahite vassasatasahassāyukā manussā anukkamena parihāyamānā dasavassāyukā ahesuṃ. Puna vaḍḍhitvā asaṅkhyeyyāyukā hutvā parihāyamānā navutivassasahassāyukā ahesuṃ. Tadā dasabaladharo tevijjo catuvesārajjavisārado vimuttisārado <span class="bld">nārado</span> nāma narasattuttamo satthā loke udapādi. So cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā dhaññavatī nāma nagare sakavīriyavijitavāsudevassa sudevassa nāma rañño kule aggamahesiyā nirūpamāya anomāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena dhanañjayuyyāne mātukucchito nikkhami. Nāmaggahaṇadivase pana nāmakaraṇe kayiramāne sakalajambudīpe manussānaṃ upabhogakkhamāni anurūpāni ābharaṇāni ākāsato kapparukkhādīhi patiṃsu. Tenassa narānaṃ arahāni ābharaṇāni adāsīti ‘‘nārado’’ti nāmaṃ akaṃsu.</p>
  2440. <p class="bodytext">So navavassasahassāni agāramajjhe vasi. Vijito vijitāvī vijitābhirāmoti tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo pāsādā ahesuṃ. Tassa nāradakumārassa kulasīlācārarūpasampannaṃ manonukūlaṃ vijitasenaṃ <a name="P0.0183"></a> nāma ativiya dhaññaṃ khattiyakaññaṃ aggamahesiṃ akaṃsu. Taṃ ādiṃ katvā vīsatisahassādhikaṃ itthīnaṃ satasahassaṃ ahosi. Tassā vijitasenāya deviyā sabbalokānandakare nanduttarakumāre nāma jāte so cattāri nimittāni disvā caturaṅginiyā mahatiyā senāya parivuto nānāvirāgatanuvaravasananivasano <a name="M0.0218"></a> āmukkamuttāhāramaṇikuṇḍalo varakeyūramakuṭakaṭakadharo paramasurabhigandhakusumasamalaṅkato padasāva uyyānaṃ gantvā sabbābharaṇāni omuñcitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā sayameva vimalanīlakuvalayadalasadisenātinisitenāsinā paramaruciraratanavicittaṃ sakesamakuṭaṃ chinditvā gaganatale khipi. Taṃ sakko devarājā suvaṇṇacaṅkoṭakena paṭiggahetvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā tiyojanubbedhaṃ sinerumuddhani sattaratanamayaṃ cetiyaṃ akāsi.</p>
  2441. <p class="bodytext">Mahāpuriso <a name="V0.0210"></a> pana devadattāni kāsāyāni vatthāni paridahitvā tattheva uyyāne pabbaji. Purisasatasahassā ca taṃ anupabbajiṃsu. So sattāhaṃ tattheva padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya vijitasenāya aggamahesiyā dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā tattheva uyyāne divāvihāraṃ katvā sudassanuyyānapālena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā mahāsoṇabodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā nisīditvā mārabalaṃ vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā uppādetvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhāni vītināmetvā brahmuno yācito paṭiññaṃ datvā dhanañjayuyyāne attanā saha pabbajitehi satasahassabhikkhūhi parivuto tattha dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2442. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2443. <p class="gatha1"> ‘‘Padumassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  2444. <p class="gathalast">Nārado nāma nāmena, asamo appaṭipuggalo.</p>
  2445. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2446. <p class="gatha1"> ‘‘So buddho cakkavattissa, jeṭṭho dayitaoraso;</p>
  2447. <p class="gathalast">Āmukkamālābharaṇo, uyyānaṃ upasaṅkami.</p>
  2448. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2449. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthāsi rukkho yasavipulo, abhirūpo brahmā suci;</p>
  2450. <p class="gathalast">Tamajjhappatvā upanisīdi, mahāsoṇassa heṭṭhato.</p>
  2451. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2452. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha ñāṇavaruppajji, anantaṃ vajirūpamaṃ;</p>
  2453. <p class="gathalast">Tena vicini saṅkhāre, ukkujjamavakujjakaṃ.</p>
  2454. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2455. <p class="gatha1"> ‘‘Tattha <a name="M0.0219"></a><a name="P0.0184"></a> sabbakilesāni, asesamabhivāhayi;</p>
  2456. <p class="gathalast">Pāpuṇī kevalaṃ bodhiṃ, buddhañāṇe ca cuddasa.</p>
  2457. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2458. <p class="gatha1"> ‘‘Pāpuṇitvāna sambodhiṃ, dhammacakkaṃ pavattayi;</p>
  2459. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2460. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cakkavattissā</span>ti cakkavattirañño. <span class="bld">Jeṭṭho</span>ti pubbajo. <span class="bld">Dayitaoraso</span>ti dayito piyo <a name="V0.0211"></a> oraso putto, dayito orasi gahetvā lālito putto dayitaoraso nāma. <span class="bld">Āmukkamālābharaṇo</span>ti āmukkamuttāhārakeyūrakaṭakamakuṭakuṇḍalamālo. <span class="bld">Uyyāna</span>nti bahinagare dhanañjayuyyānaṃ nāmārāmaṃ agamāsi.</p>
  2461. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthāsi rukkho</span>ti tasmiṃ uyyāne eko kira rukkho rattasoṇo nāma ahosi. So kira navutihatthubbedho samavaṭṭakkhandho sampannavividhaviṭapasākho nīlabahalavipulapalāso sandacchāyo devatādhivuṭṭhattā vigatavividhavihagagaṇasañcāro dharaṇītalatilakabhūto tarurajjaṃ viya kurumāno paramaramaṇīyadassano rattakusumasamalaṅkatasabbasākho devamanussanayanarasāyanabhūto ahosi. <span class="bld">Yasavipulo</span>ti vipulayaso, sabbalokavikhyāto attano sampattiyā sabbattha pākaṭo vissutoti attho. Keci ‘‘tatthāsi rukkho vipulo’’ti paṭhanti. <span class="bld">Brahā</span>ti mahanto, devānaṃ pāricchattakasadisoti attho. <span class="bld">Tamajjhappatvā</span>ti taṃ soṇarukkhaṃ patvā adhipatvā upagammāti attho. <span class="bld">Heṭṭhato</span>ti tassa rukkhassa heṭṭhā.</p>
  2462. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇavaruppajjī</span>ti ñāṇavaraṃ udapādi. <span class="bld">Ananta</span>nti appameyyaṃ appamāṇaṃ. <span class="bld">Vajirūpama</span>nti vajirasadisaṃ tikhiṇaṃ, aniccānupassanādikassa vipassanāñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Tena vicini saṅkhāre</span>ti tena vipassanāñāṇena rūpādike saṅkhāre vicini. <span class="bld">Ukkujjamavakujjaka</span>nti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca vicinīti attho. Tasmā paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggānukkamena sakale buddhaguṇe paṭilabhīti attho.</p>
  2463. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="M0.0220"></a><a name="P0.0185"></a> soṇarukkhe. <span class="bld">Sabbakilesānī</span>ti sabbepi kilese, liṅgavipariyāsaṃ katvā vuttaṃ. Keci ‘‘tattha sabbakilesehī’’ti paṭhanti. <span class="bld">Asesa</span>nti niravasesaṃ. <span class="bld">Abhivāhayī</span>ti maggodhinā ca kilesodhinā ca sabbe kilese abhivāhayi, vināsamupanesīti attho. <span class="bld">Bodhī</span>ti arahattamaggañāṇaṃ. <span class="bld">Buddhañāṇe ca cuddasā</span>ti buddhañāṇāni cuddasa. Tāni katamānīti? Maggaphalañāṇāni aṭṭha, cha asādhāraṇañāṇānīti evamimāni cuddasa buddhañāṇāni nāma, <span class="bld">ca</span>-saddo sampiṇḍanattho, tena aparānipi catasso paṭisambhidāñāṇāni catuvesārajjañāṇāni catuyoniparicchedakañāṇāni pañcagatiparicchedakañāṇāni dasabalañāṇāni sakale ca buddhaguṇe pāpuṇīti attho.</p>
  2464. <p class="bodytext">Evaṃ buddhattaṃ patvā brahmāyācanaṃ adhivāsetvā dhanañjayuyyāne attanā saha pabbajite satasahassabhikkhū sammukhe katvā dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassassa paṭhamābhisamayo <a name="V0.0212"></a> ahosi. Tadā kira mahādoṇanagare doṇo nāma nāgarājā gaṅgātīre paṭivasati mahiddhiko mahānubhāvo mahājanena sakkato garukato mānito pūjito. So yasmiṃ visaye janapadavāsino manussā tassa balikammaṃ na karonti, tesaṃ visayaṃ avassena vā ativassena vā sakkharavassena vā vināseti.</p>
  2465. <p class="bodytext">Atha tīradassano nārado satthā doṇassa nāgarājassa vinayane bahūnaṃ pāṇīnaṃ upanissayaṃ disvā mahatā bhikkhusaṅghena parivārito tassa nāgarājassa nivāsaṭṭhānamagamāsi. Tato taṃ manussā disvā evamāhaṃsu – ‘‘bhagavā, ettha ghoraviso uggatejo mahiddhiko mahānubhāvo nāgarājā paṭivasati, so taṃ mā viheṭhessati na gantabba’’nti. Bhagavā pana tesaṃ vacanaṃ asuṇanto viya agamāsi. Gantvā ca tatthassa nāgarājassa sakkāratthāya kate paramasurabhigandhe pupphasanthare nisīdi. Mahājano kira ‘‘nāradassa ca munirājassa doṇassa ca nāgarājassa dvinnampi yuddhaṃ passissāmā’’ti sannipati.</p>
  2466. <p class="bodytext">Atha ahināgo munināgaṃ tathā nisinnaṃ disvā makkhaṃ asahamāno sandissamānakāyo hutvā padhūpāyi. Dasabalopi padhūpāyi. Puna nāgarājā pajjali<a name="M0.0221"></a>. Munirājāpi pajjali. Atha so nāgarājā dasabalassa sarīrato nikkhantāhi dhūmajālāhi ativiya kilantasarīro dukkhaṃ asahamāno ‘‘visavegena naṃ māressāmī’’ti visaṃ vissajjesi. Visassa vegena sakalopi jambudīpo vinasseyya. Taṃ pana visaṃ dasabalassa sarīre ekalomampi kampetuṃ nāsakkhi. Atha so nāgarājā – ‘‘kā nu kho samaṇassa pavattī’’ti olokento saradasamaye sūriyaṃ viya candaṃ viya ca paripuṇṇaṃ chabbaṇṇāhi buddharasmīhi virocamānaṃ vippasannavadanasobhaṃ bhagavantaṃ disvā – ‘‘aho! Mahiddhiko vatāyaṃ samaṇo, mayā pana attano balaṃ ajānantena aparaddha’’nti cintetvā tāṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva <a name="P0.0186"></a> saraṇamupagañchi. Atha nārado munirājā taṃ nāgarājaṃ vinetvā tattha sannipatitassa mahājanassa cittappasādanatthaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Tadā pāṇīnaṃ navutikoṭisahassāni arahatte patiṭṭhahiṃsu. So dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2467. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2468. <p class="gatha1"> ‘‘Mahādoṇaṃ nāgarājaṃ, vinayanto mahāmuni;</p>
  2469. <p class="gathalast">Pāṭiheraṃ tadākāsi, dassayanto sadevake.</p>
  2470. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2471. <p class="gatha1"> ‘‘Tadā <a name="V0.0213"></a> devamanussānaṃ, tamhi dhammappakāsane;</p>
  2472. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassāni, tariṃsu sabbasaṃsaya’’nti.</p>
  2473. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāṭiheraṃ tadākāsī</span>ti akāsi yamakapāṭihāriyanti attho. Ayameva vā pāṭho. ‘‘Tadā devamanussā vā’’tipi pāṭho. Tattha <span class="bld">devamanussāna</span>nti sāmiatthe paccattaṃ. Tasmā devānaṃ manussānañca navutikoṭisahassānīti attho. <span class="bld">Tariṃsū</span>ti atikkamiṃsu.</p>
  2474. <p class="bodytext">Yadā pana attano puttaṃ nanduttarakumāraṃ ovadi, tadā asītiyā koṭisahassānaṃ tatiyābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2475. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2476. <p class="gatha1"> ‘‘Yamhi kāle mahāvīro, ovadī sakamatrajaṃ;</p>
  2477. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2478. <p class="bodytext">Yadā pana thullakoṭṭhitanagare bhaddasālo ca vijitamitto ca dve brāhmaṇasahāyakā amatarahadaṃ gavesamānā parisati nisinnaṃ ativisāradaṃ nāradasammāsambuddhaṃ addasaṃsu. Te bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni <a name="M0.0222"></a> disvā – ‘‘ayaṃ loke vivaṭacchado sammāsambuddho’’ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavati sañjātasaddhā saparivārā bhagavato santike pabbajiṃsu. Tesu pabbajitvā arahattaṃ pattesu bhagavā bhikkhūnaṃ koṭisatasahassamajjhe pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2479. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2480. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, nāradassa mahesino;</p>
  2481. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2482. <p class="bodytext">Yasmiṃ samaye nārado sammāsambuddho ñātisamāgame attano paṇidhānato paṭṭhāya buddhavaṃsaṃ kathesi, tadā navutikoṭibhikkhusahassānaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2483. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2484. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho buddhaguṇaṃ, sanidānaṃ pakāsayi;</p>
  2485. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassāni, samiṃsu vimalā tadā’’ti.</p>
  2486. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0187"></a> <span class="bld">vimalā</span>ti vigatamalā, khīṇāsavāti attho.</p>
  2487. <p class="bodytext">Yadā <a name="V0.0214"></a> pana mahādoṇanāgarājassa vinayane pasanno verocano nāma nāgarājā gaṅgāya nadiyā tigāvutappamāṇaṃ sattaratanamayaṃ maṇḍapaṃ nimminitvā saparivāraṃ bhagavantaṃ tattha nisīdāpetvā saparivāro sajanapade attano dānaggadassanatthāya nimantetvā nāganāṭakāni ca tāḷāvacare vividhavesālaṅkāradhare sannipātetvā mahāsakkārena bhagavato saparivārassa mahādānaṃ adāsi. Bhojanāvasāne bhagavā mahāgaṅgaṃ otārento viya anumodanamakāsi. Tadā bhattānumodane dhammaṃ sutvā pasannānaṃ ehibhikkhupabbajjāya pabbajitānaṃ asītibhikkhusatasahassānaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2488. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2489. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā verocano nāgo, dānaṃ dadāti satthuno;</p>
  2490. <p class="gathalast">Tadā samiṃsu jinaputtā, asītisatasahassiyo’’ti.</p>
  2491. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asītisatasahassiyo</span>ti satasahassānaṃ asītiyo.</p>
  2492. <p class="bodytext">Tadā <a name="M0.0223"></a> amhākaṃ bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse assamaṃ māpetvā pañcasu abhiññāsu aṭṭhasu samāpattīsu ca ciṇṇavasī hutvā paṭivasati. Atha tasmiṃ anukampāya nārado bhagavā asītiyā arahantakoṭīhi dasahi ca anāgāmiphalaṭṭhehi upāsakasahassehi parivuto taṃ assamapadaṃ agamāsi. Tāpaso bhagavantaṃ disvāva pamuditahadayo saparivārassa bhagavato nivāsatthāya assamaṃ māpetvā sakalarattiṃ satthuguṇaṃ kittetvā bhagavato dhammakathaṃ sutvā punadivase uttarakuruṃ gantvā tato āhāraṃ āharitvā saparivārassa buddhassa mahādānaṃ adāsi. Evaṃ sattāhaṃ mahādānaṃ datvā himavantato anagghaṃ lohitacandanaṃ āharitvā tena lohitacandanena bhagavantaṃ pūjesi. Tadā naṃ dasabalo amaranaraparivuto dhammakathaṃ kathetvā – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2493. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2494. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;</p>
  2495. <p class="gathalast">Antalikkhacaro āsiṃ, pañcābhiññāsu pāragū.</p>
  2496. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2497. <p class="gatha1"> ‘‘Tadāpāhaṃ asamasamaṃ, sasaṅghaṃ saparijjanaṃ;</p>
  2498. <p class="gathalast">Annapānena tappetvā, candanenābhipūjayiṃ.</p>
  2499. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2500. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi <a name="V0.0215"></a> maṃ tadā byākāsi, nārado lokanāyako;</p>
  2501. <p class="gathalast">Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.</p>
  2502. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2503. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2504. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  2505. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi <a name="P0.0188"></a> vacanaṃ sutvā, bhiyyo hāsetva mānasaṃ;</p>
  2506. <p class="gathalast">Adhiṭṭhahiṃ vataṃ uggaṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2507. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tadāpāha</span>nti tadāpi ahaṃ. <span class="bld">Asamasama</span>nti asamā nāma atītā buddhā, tehi asamehi samaṃ tulyaṃ asamasamaṃ. Atha vā asamā visamā, samā avisamā sādhavo, tesu asamasamesu samo ‘‘asamasamasamo’’ti vattabbe ekassa samasaddassa lopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ, asamāvisamasamanti attho. <span class="bld">Saparijjana</span>nti saupāsakajanaṃ. ‘‘Sopi maṃ tadā naramarūnaṃ, majjhe byākāsi cakkhumā’’tipi pāṭho<a name="M0.0224"></a>, so uttānatthova. <span class="bld">Bhiyyo hāsetva mānasa</span>nti uttarimpi hāsetvā tosetvā hadayaṃ. <span class="bld">Adhiṭṭhahiṃ vataṃ ugga</span>nti uggaṃ vataṃ adhiṭṭhāsiṃ. ‘‘Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’tipi pāṭho.</p>
  2508. <p class="bodytext">Tassa pana bhagavato nāradassa dhaññavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, anomā nāma mātā, bhaddasālo ca jitamitto ca dve aggasāvakā, vāseṭṭho nāma upaṭṭhāko, uttarā ca phaggunī ca dve aggasāvikā, mahāsoṇarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi. Tassa sarīrappabhā niccaṃ yojanaṃ pharati, navutivassasahassāni āyu, tassa pana vijitasenā nāma aggamahesī, nanduttarakumāro nāmassa putto ahosi, vijito vijitāvī vijitābhirāmoti tayo pāsādā ahesuṃ. So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. So padasāva mahābhinikkhamanaṃ nikkhamīti. Tena vuttaṃ –</p>
  2509. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  2510. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ dhaññavatī nāma, sudevo nāma khattiyo;</p>
  2511. <p class="gathalast">Anomā nāma janikā, nāradassa mahesino.</p>
  2512. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2513. <p class="gatha1"> ‘‘Bhaddasālo jitamitto, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2514. <p class="gathalast">Vāseṭṭho nāmupaṭṭhāko, nāradassa mahesino.</p>
  2515. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2516. <p class="gatha1"> ‘‘Uttarā <a name="V0.0216"></a> phaggunī ceva, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2517. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, mahāsoṇoti vuccati.</p>
  2518. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2519. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhāsītiratanāni, accuggato mahāmuni;</p>
  2520. <p class="gathalast">Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.</p>
  2521. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2522. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa byāmappabhā kāyā, niddhāvati disodisaṃ;</p>
  2523. <p class="gathalast">Nirantaraṃ divārattiṃ, yojanaṃ pharate sadā.</p>
  2524. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2525. <p class="gatha1"> ‘‘Na <a name="P0.0189"></a> keci tena samayena, samantā yojane janā;</p>
  2526. <p class="gathalast">Ukkāpadīpe ujjālenti, buddharaṃsīhi otthaṭā.</p>
  2527. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  2528. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  2529. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2530. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  2531. <p class="gatha1"> ‘‘Yathā <a name="M0.0225"></a> uḷūhi gaganaṃ, vicittaṃ upasobhati;</p>
  2532. <p class="gathalast">Tatheva sāsanaṃ tassa, arahantehi sobhati.</p>
  2533. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  2534. <p class="gatha1"> ‘‘Saṃsārasotaṃ taraṇāya, sesake paṭipannake;</p>
  2535. <p class="gathalast">Dhammasetuṃ daḷhaṃ katvā, nibbuto so narāsabho.</p>
  2536. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  2537. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho asamasamo, tepi khīṇāsavā atulatejā;</p>
  2538. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  2539. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kañcanagghiyasaṅkāso</span>ti vividharatanavicittakañcanamayagghikasadisarūpasobho. <span class="bld">Dasasahassī virocatī</span>ti tassa pabhāya dasasahassīpi lokadhātu virocati, virājatīti attho. Tamevatthaṃ pakāsento bhagavā <span class="bld">‘‘tassa byāmappabhā kāyā, niddhāvati disodisa’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">byāmappabhā kāyā</span>ti byāmappabhā viyāti byāmappabhā, amhākaṃ bhagavato byāmappabhā viyāti attho.</p>
  2540. <p class="bodytext"><span class="bld">Na kecī</span>ti ettha <span class="bld">na</span>-kāro paṭisedhattho, tassa ujjālenti-saddena sambandho daṭṭhabbo. <span class="bld">Ukkā</span>ti <a name="V0.0217"></a> daṇḍadīpikā. Ukkā vā padīpe vā kecipi janā <span class="bld">na ujjālenti</span> na pajjālenti. Kasmāti ce? Buddhasarīrappabhāya obhāsitattā. <span class="bld">Buddharaṃsīhī</span>ti buddharasmīhi. <span class="bld">Otthaṭā</span>ti adhigatā.</p>
  2541. <p class="bodytext"><span class="bld">Uḷūhī</span>ti tārāhi, yathā tārāhi gaganatalaṃ vicittaṃ sobhati, tatheva tassa sāsanaṃ arahantehi vicittaṃ upasobhatīti attho. <span class="bld">Saṃsārasotaṃ taraṇāyā</span>ti saṃsārasāgarassa taraṇatthaṃ. <span class="bld">Sesake paṭipannake</span>ti arahante ṭhapetvā kalyāṇaputhujjanehi saddhiṃ sese sekkhapuggaleti attho. <span class="bld">Dhammasetu</span>nti maggasetuṃ, sesapuggale saṃsārato tāretuṃ dhammasetuṃ ṭhapetvā katasabbakicco hutvā parinibbāyīti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttattā sabbattha uttānamevāti.</p>
  2542. <p class="centered">Nāradabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2543. <p class="centered">Niṭṭhito navamo buddhavaṃso.</p>
  2544. <p class="chapter">12. Padumuttarabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2545. <p class="bodytext">Nāradabuddhassa <a name="M0.0226"></a><a name="V0.0218"></a><a name="P0.0190"></a> sāsanaṃ navutivassasahassāni pavattitvā antaradhāyi. So ca kappo vinassittha. Tato paraṃ kappānaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhā loke na uppajjiṃsu. Buddhasuñño vigatabuddhāloko ahosi. Tato kappesu ca asaṅkhyeyyesu vītivattesu ito kappasatasahassamatthake ekasmiṃ kappe eko vijitamāro ohitabhāro merusāro asaṃsāro sattasāro sabbalokuttaro <span class="bld">padumuttaro</span> nāma buddho loke udapādi. Sopi pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā haṃsavatīnagare sabbajanānandakarassānandassa nāma rañño aggamahesiyā uditoditakule jātāya sujātāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Sā devatāhi katārakkhā dasannaṃ māsānaṃ accayena haṃsavatuyyāne padumuttarakumāraṃ vijāyi. Paṭisandhiyañcassa jātiyañca heṭṭhā vuttappakārāni pāṭihāriyāni ahesuṃ.</p>
  2546. <p class="bodytext">Tassa kira jātiyaṃ padumavassaṃ vassi. Tenassa nāmaggahaṇadivase ñātakā ‘‘padumuttarakumāro’’tveva nāmaṃ akaṃsu. So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Naravāhana-yasavāhana-vasavattināmakā tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikā tayo cassa pāsādā ahesuṃ. Vasudattādevippamukhānaṃ itthīnaṃ satasahassāni vīsatisahassāni ca paccupaṭṭhitāni ahesuṃ. So vasudattāya deviyā putte sabbaguṇānuttare uttarakumāre nāma uppanne cattāri nimittāni disvā – ‘‘mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissāmī’’ti cintesi. Tassa cintitamatteva vasavattināmako pāsādo kumbhakāracakkaṃ viya ākāsaṃ abbhuggantvā devavimānamiva puṇṇacando viya ca gaganatalena gantvā bodhirukkhaṃ majjhekaronto sobhitabuddhavaṃsavaṇṇanāya āgatapāsādo viya bhūmiyaṃ otari.</p>
  2547. <p class="bodytext">Mahāpuriso kira tato pāsādato otaritvā arahattaddhajabhūtāni kāsāyāni vatthāni devadattiyāni pārupitvā tattheva pabbaji. Pāsādo panāgantvā sakaṭṭhāneyeva aṭṭhāsi. Mahāsattena sahagatāya parisāya ṭhapetvā itthiyo sabbe pabbajiṃsu. Mahāpuriso tehi saha sattāhaṃ padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya ujjeninigame <a name="M0.0227"></a> rucānandaseṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ <a name="V0.0219"></a> paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye sumittājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā salalabodhiṃ upagantvā taṃ padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhattiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā paṭhame yāme pubbenivāsaṃ anussaritvā dutiye yāme dibbacakkhuṃ visodhetvā tatiye yāme paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggena sakalabuddhaguṇe <a name="P0.0191"></a> paṭivijjhitvā sabbabuddhāciṇṇaṃ ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānesi. Tadā kira dasasahassacakkavāḷabbhantaraṃ sakalampi alaṅkarontaṃ viya padumavassaṃ vassi. Tena vuttaṃ –</p>
  2548. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2549. <p class="gatha1"> ‘‘Nāradassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  2550. <p class="gathalast">Padumuttaro nāma jino, akkhobho sāgarūpamo.</p>
  2551. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2552. <p class="gatha1"> ‘‘Maṇḍakappo vā so āsi, yamhi buddho ajāyatha;</p>
  2553. <p class="gathalast">Ussannakusalā janatā, tamhi kappe ajāyathā’’ti.</p>
  2554. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāgarūpamo</span>ti sāgarasadisagambhīrabhāvo. <span class="bld">Maṇḍakappo vā so āsī</span>ti ettha yasmiṃ kappe dve sammāsambuddhā uppajjanti, ayaṃ maṇḍakappo nāma. Duvidho hi kappo suññakappo asuññakappo cāti. Tattha suññakappe buddhapaccekabuddhacakkavattino na uppajjanti. Tasmā guṇavantapuggalasuññattā <span class="bld">‘‘suññakappo’’</span>ti vuccati.</p>
  2555. <p class="bodytext">Asuññakappo pañcavidho – sārakappo maṇḍakappo varakappo sāramaṇḍakappo bhaddakappoti. Tattha guṇasārarahite kappe guṇasāruppādakassa guṇasārajananassa ekassa sammāsambuddhassa pātubhāvena <span class="bld">‘‘sārakappo’’</span>ti vuccati. Yasmiṃ pana kappe dve lokanāyakā uppajjanti, so <span class="bld">‘‘maṇḍakappo’’</span>ti vuccati. Yasmiṃ kappe tayo buddhā uppajjanti, tesu paṭhamo dutiyaṃ byākaroti, dutiyo tatiyanti, tattha manussā pamuditahadayā attanā patthitapaṇidhānavasena varayanti. Tasmā <span class="bld">‘‘varakappo’’</span>ti vuccati. Yattha pana kappe <a name="M0.0228"></a> cattāro buddhā uppajjanti, so purimakappato visiṭṭhatarattā sāratarattā <span class="bld">‘‘sāramaṇḍakappo’’</span>ti vuccati. Yasmiṃ kappe pañca buddhā uppajjanti, so ‘‘bhaddakappo’’ti vuccati. So pana atidullabho. Tasmiṃ pana kappe yebhuyyena sattā kalyāṇasukhabahulā honti. Yebhuyyena tihetukā kilesakkhayaṃ karonti, duhetukā sugatigāmino <a name="V0.0220"></a> honti, ahetukā hetuṃ paṭilabhanti. Tasmā so kappo ‘‘bhaddakappo’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘asuññakappo pañcavidho’’tiādi. Vuttañhetaṃ porāṇehi –</p>
  2556. <p class="gatha1">‘‘Eko buddho sārakappe, maṇḍakappe jinā duve;</p>
  2557. <p class="gatha2">Varakappe tayo buddhā, sāramaṇḍe caturo buddhā;</p>
  2558. <p class="gathalast">Pañca buddhā bhaddakappe, tato natthādhikā jinā’’ti.</p>
  2559. <p class="bodytext">Yasmiṃ pana kappe padumuttaradasabalo uppajji, so sārakappopi samāno guṇasampattiyā maṇḍakappasadisattā <span class="bld">‘‘maṇḍakappo’’</span>ti vutto. Opammatthe <span class="bld">vā</span>-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ussannakusalā</span>ti upacitapuññā. <span class="bld">Janatā</span>ti janasamūho.</p>
  2560. <p class="bodytext">Padumuttaro pana parisuttaro bhagavā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā – ‘‘pathaviyaṃ pādaṃ nikkhipissāmī’’ti dakkhiṇaṃ <a name="P0.0192"></a> pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā vimalakomalakesarakaṇṇikāni jalajāmalāvikalavipulapalāsāni thalajāni jalajāni uṭṭhahiṃsu. Tesaṃ kira dhurapattāni navutihatthāni kesarāni tiṃsahatthāni kaṇṇikā dvādasahatthā ekekassa navaghaṭappamāṇā reṇavo ahesuṃ. Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaṇṇāsahattho ahosi. Tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ nalāṭaṃ pañcahatthaṃ hatthapādā ekādasahatthā ahesuṃ. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇā reṇavo uṭṭhahitvā aṭṭhapaṇṇāsahatthaṃ sarīrappadesaṃ uggantvā manosilācuṇṇavicuṇṇitaṃ viya katvā paccottharanti. Tadupādāya satthā padumuttarotveva loke paññāyitthāti <span class="bld">saṃyuttabhāṇakā</span> vadanti.</p>
  2561. <p class="bodytext">Atha sabbalokuttaro padumuttaro bhagavā brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā dhammadesanāya bhājanabhūte satte olokento mithilanagare devalaṃ <a name="M0.0229"></a> sujātañcāti dve rājaputte upanissayasampanne disvā taṅkhaṇaññeva anilapathena gantvā mithiluyyāne otaritvā uyyānapālena dvepi rājakumāre pakkosāpesi. Tepi ca ‘‘amhākaṃ pitucchāputto padumuttarakumāro pabbajitvā sammāsambodhiṃ pāpuṇitvā amhākaṃ nagaraṃ sampatto, handa naṃ mayaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti saparivārā padumuttaraṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā parivāretvā nisīdiṃsu. Tadā dasabalo tehi parivuto tārāgaṇaparivuto puṇṇacando viya virocamāno tattha dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2562. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2563. <p class="gatha1"> ‘‘Padumuttarassa <a name="V0.0221"></a> bhagavato, paṭhame dhammadesane;</p>
  2564. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2565. <p class="bodytext">Athāparena samayena saradatāpasasamāgame mahājanaṃ nirayasantāpena santāpetvā dhammaṃ desento sattatiṃsasatasahassasaṅkhe sattakāye dhammāmataṃ pāyesi, so dutiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2566. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2567. <p class="gatha1"> ‘‘Tato parampi vassante, tappayante ca pāṇino;</p>
  2568. <p class="gathalast">Sattattiṃsasatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2569. <p class="bodytext">Yadā pana ānandamahārājā vīsatiyā purisasahassehi vīsatiyā amaccehi ca saddhiṃ padumuttarassa sammāsambuddhassa santike mithilanagare pāturahosi. Padumuttaro ca bhagavā te sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā tehi parivuto gantvā pitusaṅgahaṃ kurumāno <a name="P0.0193"></a> haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati. Tattha so amhākaṃ bhagavā viya kapilapure gaganatale ratanacaṅkame caṅkamanto buddhavaṃsaṃ kathesi, tadā paññāsasatasahassānaṃ tatiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2570. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2571. <p class="gatha1"> ‘‘Yamhi kāle mahāvīro, ānandaṃ upasaṅkami;</p>
  2572. <p class="gathalast">Pitusantikaṃ upagantvā, āhanī amatadundubhiṃ.</p>
  2573. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2574. <p class="gatha1"> ‘‘Āhate <a name="M0.0230"></a> amatabherimhi, vassante dhammavuṭṭhiyā;</p>
  2575. <p class="gathalast">Paññāsasatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2576. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ānandaṃ upasaṅkamī</span>ti pitaraṃ ānandarājānaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Āhanī</span>ti abhihani. <span class="bld">Āhate</span>ti āhatāya. <span class="bld">Amatabherimhī</span>ti amatabheriyā, liṅgavipallāso daṭṭhabbo. ‘‘Āsevite’’tipi pāṭho, tassa āsevitāyāti attho. <span class="bld">Vassante dhammavuṭṭhiyā</span>ti dhammavassaṃ vassanteti attho. Idāni abhisamayakaraṇūpāyaṃ dassento –</p>
  2577. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2578. <p class="gatha1"> ‘‘Ovādako viññāpako, tārako sabbapāṇinaṃ;</p>
  2579. <p class="gathalast">Desanākusalo buddho, tāresi janataṃ bahu’’nti. – āha;</p>
  2580. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0222"></a> <span class="bld">ovādako</span>ti saraṇasīladhutaṅgasamādānaguṇānisaṃsavaṇṇanāya ovadatīti ovādako. <span class="bld">Viññāpako</span>ti catusaccaṃ viññāpetīti viññāpako, bodhako. <span class="bld">Tārako</span>ti caturoghatārako.</p>
  2581. <p class="bodytext">Yadā pana satthā mithilanagare mithiluyyāne koṭisatasahassabhikkhugaṇamajjhe māghapuṇṇamāya puṇṇacandasadisavadano pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2582. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2583. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, padumuttarassa satthuno;</p>
  2584. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2585. <p class="bodytext">Yadā pana bhagavā vebhārapabbatakūṭe vassāvāsaṃ vasitvā pabbatasandassanatthaṃ āgatassa mahājanassa dhammaṃ desetvā navutikoṭisahassāni ehibhikkhubhāvena pabbājetvā tehi parivuto pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2586. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2587. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho asamasamo, vasi vebhārapabbate;</p>
  2588. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2589. <p class="bodytext">Puna <a name="P0.0194"></a> bhagavati guṇavati tilokanāthe mahājanassa bandhanamokkhaṃ kurumāne janapadacārikaṃ caramāne asītikoṭisahassānaṃ bhikkhūnaṃ sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2590. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2591. <p class="gatha1"> ‘‘Puna cārikaṃ pakkante, gāmanigamaraṭṭhato;</p>
  2592. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2593. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0231"></a> <span class="bld">gāmanigamaraṭṭhato</span>ti gāmanigamaraṭṭhehi. Ayameva vā pāṭho, tassa gāmanigamaraṭṭhehi nikkhamitvā pabbajitānanti attho.</p>
  2594. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto anekadhanakoṭiko jaṭilo nāma mahāraṭṭhiko hutvā buddhappamukhassa saṅghassa sacīvaraṃ varadānamadāsi. Sopi taṃ bhattānumodanāvasāne ‘‘anāgate kappasatasahassamatthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2595. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2596. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ <a name="V0.0223"></a> tena samayena, jaṭilo nāma raṭṭhiko;</p>
  2597. <p class="gathalast">Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, sabhattaṃ dussamadāsahaṃ.</p>
  2598. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2599. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;</p>
  2600. <p class="gathalast">Satasahasse ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2601. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2602. <p class="gathalast"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2603. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2604. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, uttariṃ vatamadhiṭṭhahiṃ;</p>
  2605. <p class="gathalast">Akāsiṃ uggadaḷhaṃ dhitiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2606. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sambuddhappamukhaṃ saṅgha</span>nti buddhappamukhassa saṅghassa, sāmiatthe upayogavacanaṃ. <span class="bld">Sabhattaṃ dussamadāsaha</span>nti sacīvaraṃ bhattaṃ adāsiṃ ahanti attho. <span class="bld">Uggadaḷaha</span>nti atidaḷhaṃ. <span class="bld">Dhiti</span>nti vīriyaṃ akāsinti attho.</p>
  2607. <p class="bodytext">Padumuttarassa pana bhagavato kāle titthiyā nāma nāhesuṃ. Sabbe devamanussā buddhameva saraṇamagamaṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  2608. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2609. <p class="gatha1"> ‘‘Byāhatā titthiyā sabbe, vimanā dummanā tadā;</p>
  2610. <p class="gathalast">Na tesaṃ keci paricaranti, raṭṭhato nicchubhanti te.</p>
  2611. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2612. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbe <a name="P0.0195"></a> tattha samāgantvā, upagañchuṃ buddhasantike;</p>
  2613. <p class="gathalast">Tuvaṃ nātho mahāvīra, saraṇaṃ hohi cakkhuma.</p>
  2614. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  2615. <p class="gatha1"> ‘‘Anukampako kāruṇiko, hitesī sabbapāṇinaṃ;</p>
  2616. <p class="gathalast">Sampatte titthiye sabbe, pañcasīle patiṭṭhahi.</p>
  2617. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  2618. <p class="gatha1"> ‘‘Evaṃ <a name="M0.0232"></a> nirākulaṃ āsi, suññakaṃ titthiyehi taṃ;</p>
  2619. <p class="gathalast">Vicittaṃ arahantehi, vasībhūtehi tādihī’’ti.</p>
  2620. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0224"></a> <span class="bld">byāhatā</span>ti vihatamānadappā. <span class="bld">Titthiyā</span>ti ettha titthaṃ veditabbaṃ, titthakaro veditabbo, titthiyā veditabbā. Tattha sassatādidiṭṭhivasena taranti etthāti <span class="bld">titthaṃ,</span> laddhi. Tassā laddhiyā uppādako <span class="bld">titthakaro,</span> titthe bhavā <span class="bld">titthiyā</span>ti. Padumuttarassa kira bhagavato kāle titthiyā nāhesuṃ. Ye pana santi, tepi īdisā ahesunti dassanatthaṃ ‘‘byāhatā titthiyā’’tiādi vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Vimanā</span>ti virūpamānasā. <span class="bld">Dummanā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Na tesaṃ keci paricarantī</span>ti tesaṃ aññatitthiyānaṃ kecipi purisā parikammaṃ na karonti, na bhikkhaṃ denti, na sakkaronti, na garuṃ karonti, na mānenti, na pūjenti, na āsanā vuṭṭhahanti, na añjalikammaṃ karontīti attho. <span class="bld">Raṭṭhato</span>ti sakalaraṭṭhatopi. <span class="bld">Nicchubhantī</span>ti nīharanti, ussādenti tesaṃ nivāsaṃ na dentīti attho. <span class="bld">Te</span>ti titthiyā.</p>
  2621. <p class="bodytext"><span class="bld">Upagañchuṃ buddhasantike</span>ti evaṃ tehi raṭṭhavāsīhi manussehi ussādiyamānā sabbepi aññatitthiyā samāgantvā padumuttaradasabalameva saraṇamagamaṃsu. ‘‘Tvaṃ amhākaṃ satthā nātho gati parāyanaṃ saraṇa’’nti evaṃ vatvā saraṇamagamaṃsūti attho. Anukampatīti <span class="bld">anukampako</span>. Karuṇāya caratīti <span class="bld">kāruṇiko</span>. <span class="bld">Sampatte</span>ti samāgate saraṇamupagate titthiye. <span class="bld">Pañcasīle patiṭṭhahī</span>ti pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesīti attho. <span class="bld">Nirākula</span>nti anākulaṃ, aññehi laddhikehi asammissanti attho. <span class="bld">Suññaka</span>nti suññaṃ rittaṃ tehi titthiyehi. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ bhagavato sāsananti vacanaseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Vicitta</span>nti vicittavicittaṃ. <span class="bld">Vasībhūtehī</span>ti vasībhāvappattehi.</p>
  2622. <p class="bodytext">Tassa <a name="P0.0196"></a> pana padumuttarassa bhagavato haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi. Pitā panassa ānando nāma khattiyo, mātā sujātā nāma devī, devalo ca sujāto ca dve aggasāvakā, sumano nāmupaṭṭhāko, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, salalarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā cassa samantā dvādasa yojanāni <a name="M0.0233"></a> gaṇhi, vassasatasahassaṃ āyu ahosi, vasudattā nāma aggamahesī, uttaro nāma putto ahosi. Padumuttaro pana bhagavā paramābhirāme nandārāme kira parinibbuto. Dhātuyo panassa na vikiriṃsu. Sakalajambudīpavāsino manussā samāgamma dvādasayojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ cetiyamakaṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  2623. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  2624. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ haṃsavatī nāma, ānando nāma khattiyo;</p>
  2625. <p class="gathalast">Sujātā nāma janikā, padumuttarassa satthuno.</p>
  2626. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2627. <p class="gatha1"> ‘‘Devalo <a name="V0.0225"></a> ca sujāto ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2628. <p class="gathalast">Sumano nāmupaṭṭhāko, padumuttarassa mahesino.</p>
  2629. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2630. <p class="gatha1"> ‘‘Amitā ca asamā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2631. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, salaloti pavuccati.</p>
  2632. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2633. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, accuggato mahāmuni;</p>
  2634. <p class="gathalast">Kañcanagghiyasaṅkāso, dvattiṃsavaralakkhaṇo.</p>
  2635. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2636. <p class="gatha1"> ‘‘Kuṭṭā kavāṭā bhittī ca, rukkhā nagasiluccayā;</p>
  2637. <p class="gathalast">Na tassāvaraṇaṃ atthi, samantā dvādasayojane.</p>
  2638. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  2639. <p class="gatha1"> ‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  2640. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2641. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  2642. <p class="gatha1"> ‘‘Santāretvā bahujanaṃ, chinditvā sabbasaṃsayaṃ;</p>
  2643. <p class="gathalast">Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako’’ti.</p>
  2644. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nagasiluccayā</span>ti nagasaṅkhātā siluccayā. <span class="bld">Āvaraṇa</span>nti paṭicchādanaṃ tirokaraṇaṃ. <span class="bld">Dvādasayojane</span>ti samantato dvādasayojane ṭhāne bhagavato sarīrappabhā pharitvā rattindivaṃ tiṭṭhatīti attho. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  2645. <p class="bodytext">Ito paṭṭhāya pāramipūraṇādipunappunāgatamatthaṃ saṅkhipitvā visesatthameva vatvā gamissāma. Yadi <a name="P0.0197"></a> pana vuttameva punappunaṃ vakkhāma, kadā antaṃ gamissati ayaṃ saṃvaṇṇanāti.</p>
  2646. <p class="centered">Padumuttarabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2647. <p class="centered">Niṭṭhito dasamo buddhavaṃso.</p>
  2648. <p class="chapter">13. Sumedhabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2649. <p class="bodytext">Padumuttare <a name="M0.0234"></a><a name="V0.0226"></a> pana sammāsambuddhe parinibbute sāsanepissa antarahite sattatikappasahassāni buddhā nuppajjiṃsu, buddhasuññāni ahesuṃ. Ito paṭṭhāya tiṃsakappasahassānaṃ matthake ekasmiṃ kappe <span class="bld">sumedho sujāto</span> cāti dve sammāsambuddhā nibbattiṃsu. Tattha adhigatamedho <span class="bld">sumedho</span> nāma bodhisatto pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sudassananagare sudattassa nāma rañño aggamahesiyā sudattāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena sudassanuyyāne taruṇadivasakaro viya saliladharavivaragato mātukucchito nikkhami. So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira sucandana-kañcana-sirivaḍḍhananāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Sumanamahādevippamukhāni aṭṭhacattālīsaitthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  2650. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā sumanadeviyā punabbasumitte nāma putte jāte hatthiyānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Manussānañca koṭisatamanupabbaji. So tehi parivuto aḍḍhamāsaṃ padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya nakulanigame nakulaseṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sirivaḍḍhājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nīpabodhimūle vīsatihatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā abhisambodhiṃ pāpuṇitvā ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā aṭṭhame sattāhe brahmuno dhammadesanāyācanaṃ sampaṭicchitvā bhabbapuggale olokento attano kaniṭṭhabhātikaṃ saraṇakumārañca sabbakāmikumārañca attanā saddhiṃ pabbajitānaṃ bhikkhūnañca koṭisataṃ catusaccadhammapaṭivedhasamatthe <a name="P0.0198"></a> disvā ākāsena gantvā sudassananagarasamīpe sudassanuyyāne otaritvā uyyānapālena attano bhātike pakkosāpetvā tesaṃ parivārānaṃ majjhe <span class="bld">dhammacakkaṃ</span> pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, ayaṃ paṭhamo abhisamayo. Tena vuttaṃ –</p>
  2651. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2652. <p class="gatha1"> ‘‘Padumuttarassa <a name="M0.0235"></a><a name="V0.0227"></a> aparena, sumedho nāma nāyako;</p>
  2653. <p class="gathalast">Durāsado uggatejo, sabbalokuttamo muni.</p>
  2654. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2655. <p class="gatha1"> ‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā;</p>
  2656. <p class="gathalast">Hitesī sabbasattānaṃ, bahū mocesi bandhanā.</p>
  2657. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2658. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho pāpuṇitvā, kevalaṃ bodhimuttamaṃ;</p>
  2659. <p class="gathalast">Sudassanamhi nagare, dhammacakkaṃ pavattayi.</p>
  2660. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2661. <p class="gatha1"> ‘‘Tassābhisamayā tīṇi, ahesuṃ dhammadesane;</p>
  2662. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2663. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uggatejo</span>ti uggatatejo. <span class="bld">Pasannanetto</span>ti suṭṭhu pasannanayano, dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya pasannāni nettāni honti. Tasmā so ‘‘pasannanetto’’ti vutto. Mudusiniddhanīlavimalasukhumapakhumācitasuppasannanayanoti attho. ‘‘Suppasannapañcanayano’’tipi vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sumukho</span>ti paripuṇṇasaradasamayacandasadisavadano. <span class="bld">Brahā</span>ti aṭṭhāsītihatthappamāṇasarīrattā brahā mahanto, aññehi asādhāraṇasarīrappamāṇoti attho. <span class="bld">Ujū</span>ti brahmujugatto ujumeva uggatasarīro devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇasadisavarasarīroti attho. <span class="bld">Patāpavā</span>ti vijjotamānasarīro. <span class="bld">Hitesī</span>ti hitagavesī. <span class="bld">Abhisamayā tīṇī</span>ti abhisamayā tayo, liṅgavipallāso katoti.</p>
  2664. <p class="bodytext">Yadā pana bhagavā kumbhakaṇṇasadisānubhāvaṃ kumbhakaṇṇaṃ nāma manussabhakkhaṃ yakkhaṃ mahāaṭavimukhe sandissamānaghorasarīraṃ vattaniaṭavisañcāraṃ pacchinditvā pavattamānaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya lokaṃ olokento disvā ekakova asahāyo tassa yakkhassa bhavanaṃ gantvā anto pavisitvā paññatte sirisayane nisīdi. Atha kho so yakkho makkhaṃ asahamāno daṇḍāhato ghoraviso āsiviso viya saṃkuddho dasabalaṃ bhiṃsāpetukāmo attano attabhāvaṃ ghorataraṃ katvā pabbatasadisaṃ <a name="P0.0199"></a> sīsaṃ katvā sūriyamaṇḍalasadisāni <a name="M0.0236"></a> akkhīni nimminitvā naṅgalasīsasadisātidīghavipulatikhiṇadāṭhāyo katvā olambanīlavipulavisamodaro tālakkhandhasadisabāhucipiṭakavirūpavaṅkanāso pabbatabilasadisavipularattamukho thūlapiṅgalakharapharusakeso atibhayānakadassano hutvā āgantvā sumedhassa bhagavato <a name="V0.0228"></a> purato ṭhatvā padhūpāyanto pajjalanto pāsāṇapabbataggijāla-salila-kaddama-chārikāyudhaṅgāra-vālukappakārā <span class="bld">navavidhā vassavuṭṭhiyo</span> vassetvāpi bhagavato lomaggamattampi cāletuṃ asakkonto ‘‘bhagavantaṃ pañhaṃ pucchitvā māressāmī’’ti āḷavako viya pañhaṃ pucchi. Ayaṃ bhagavā pañhābyākaraṇena taṃ yakkhaṃ vinayamupanesi. Tato dutiyadivase kirassa raṭṭhavāsino manussā sakaṭabharitena bhattena saha rājakumāraṃ āharitvā yakkhassa adaṃsu. Atha yakkho rājakumāraṃ buddhassa adāsi. Aṭavidvāre ṭhitamanussā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Tadā tasmiṃ samāgame dasabalo yakkhassa manonukūlaṃ dhammaṃ desento. Navutikoṭisahassānaṃ pāṇīnaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi, so dutiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2665. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2666. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ kumbhakaṇṇaṃ, yakkhaṃ so damayī jino;</p>
  2667. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2668. <p class="bodytext">Yadā pana upakārinagare sirinandanuyyāne cattāri saccāni pakāsayi, tadā asītikoṭisatasahassānaṃ tatiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2669. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2670. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ amitayaso, catusaccaṃ pakāsayi;</p>
  2671. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2672. <p class="bodytext">Sumedhassāpi bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisatakhīṇāsavā ahesuṃ. Puna devakūṭe pabbate kathinatthate dutiye navutikoṭiyo. Puna tatiye bhagavati cārikaṃ caramāne asītikoṭiyo ahesuṃ. Tena vuttaṃ –</p>
  2673. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2674. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, sumedhassa mahesino;</p>
  2675. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  2676. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2677. <p class="gatha1"> ‘‘Sudassanaṃ <a name="M0.0237"></a> nāma nagaraṃ, upagañchi jino yadā;</p>
  2678. <p class="gathalast">Tadā khīṇāsavā bhikkhū, samiṃsu satakoṭiyo.</p>
  2679. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2680. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ devakūṭe, bhikkhūnaṃ kathinatthate;</p>
  2681. <p class="gathalast">Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  2682. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2683. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ <a name="V0.0229"></a><a name="P0.0200"></a> dasabalo, yadā carati cārikaṃ;</p>
  2684. <p class="gathalast">Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  2685. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto uttaro nāma sabbajanuttaro māṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā tadā dasabalassa dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji. Sopi naṃ satthā bhojanānumodanaṃ karonto – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2686. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2687. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, uttaro nāma māṇavo;</p>
  2688. <p class="gathalast">Asītikoṭiyo mayhaṃ, ghare sannicitaṃ dhanaṃ.</p>
  2689. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2690. <p class="gatha1"> ‘‘Kevalaṃ sabbaṃ datvāna, sasaṅghe lokanāyake;</p>
  2691. <p class="gathalast">Saraṇaṃ tassūpagañchiṃ, pabbajjañcābhirocayiṃ.</p>
  2692. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2693. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, karonto anumodanaṃ;</p>
  2694. <p class="gathalast">Tiṃsakappasahassamhi, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2695. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2696. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.</p>
  2697. <p class="unindented">Byākaraṇagāthā vitthāretabbā.</p>
  2698. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2699. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  2700. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.</p>
  2701. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2702. <p class="gatha1"> ‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;</p>
  2703. <p class="gathalast">Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  2704. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  2705. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame;</p>
  2706. <p class="gathalast">Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.</p>
  2707. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0238"></a><a name="V0.0230"></a> <span class="bld">sannicita</span>nti nidahitaṃ nidhānavasena. <span class="bld">Kevala</span>nti sakalanti attho. <span class="bld">Sabba</span>nti asesato datvā. <span class="bld">Sasaṅghe</span>ti sasaṅghassa. <span class="bld">Tassūpagañchi</span>nti taṃ upagañchiṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Abhirocayi</span>nti pabbajiṃ. <span class="bld">Tiṃsakappasahassamhī</span>ti tiṃsakappasahassesu atikkantesūti attho.</p>
  2708. <p class="bodytext">Tassa <a name="P0.0201"></a> pana sumedhassa bhagavato sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, mātā sudattā nāma, saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā, sāgaro nāmupaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, mahānīparukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu navutivassasahassāni, navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi, sumanā nāmassa aggamahesī, punabbasumitto nāma putto, hatthiyānena nikkhami. Sesaṃ gāthāsu dissati. Tena vuttaṃ –</p>
  2709. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  2710. <p class="gatha1"> ‘‘Sudassanaṃ nāma nagaraṃ, sudatto nāma khattiyo;</p>
  2711. <p class="gathalast">Sudattā nāma janikā, sumedhassa mahesino.</p>
  2712. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2713. <p class="gatha1"> ‘‘Saraṇo sabbakāmo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2714. <p class="gathalast">Sāgaro nāmupaṭṭhāko, sumedhassa mahesino.</p>
  2715. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2716. <p class="gatha1"> ‘‘Rāmā ceva surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2717. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, mahānīpoti vuccati.</p>
  2718. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2719. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhāsītiratanāni, accuggato mahāmuni;</p>
  2720. <p class="gathalast">Obhāseti disā sabbā, cando tāragaṇe yathā.</p>
  2721. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2722. <p class="gatha1"> ‘‘Cakkavattimaṇī nāma, yathā tapati yojanaṃ;</p>
  2723. <p class="gathalast">Tatheva tassa ratanaṃ, samantā pharati yojanaṃ.</p>
  2724. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2725. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  2726. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2727. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  2728. <p class="gatha1"> ‘‘Tevijjachaḷabhiññehi<a name="V0.0231"></a>, balappattehi tādihi;</p>
  2729. <p class="gathalast">Samākulamidaṃ āsi, arahantehi sādhuhi.</p>
  2730. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  2731. <p class="gatha1"> ‘‘Tepi sabbe amitayasā, vippamuttā nirūpadhī;</p>
  2732. <p class="gathalast">Ñāṇālokaṃ dassayitvā, nibbutā te mahāyasā’’ti.</p>
  2733. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0239"></a> <span class="bld">cando tāragaṇe yathā</span>ti yathā nāma gagane paripuṇṇacando tārāgaṇe obhāseti pakāseti, evameva sabbāpi disā obhāsetīti attho. Keci ‘‘cando pannaraso yathā’’ti paṭhanti, so uttānatthova.</p>
  2734. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkavattimaṇī nāmā</span>ti yathā nāma cakkavattirañño maṇiratanaṃ catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa saradasamayaparipuṇṇarajanikarassa sirisamudayasobhaṃ avhayantamiva vepullapabbatato paramaramaṇīyadassanaṃ <a name="P0.0202"></a> maṇiratanamāgacchati, tassevaṃ āgacchantassa samantato yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, evameva tassa sumedhassāpi bhagavato sarīrato ābhāratanaṃ samantato yojanaṃ pharatīti attho.</p>
  2735. <p class="bodytext"><span class="bld">Tevijjachaḷabhiññehī</span>ti tevijjehi chaḷabhiññehi cāti attho. <span class="bld">Balappattehī</span>ti iddhibalappattehi. <span class="bld">Tādihī</span>ti tādibhāvappattehi. <span class="bld">Samākula</span>nti saṅkiṇṇaṃ ekakāsāvapajjotaṃ. <span class="bld">Ida</span>nti sāsanaṃ sandhāyāha, mahītalaṃ vā. <span class="bld">Amitayasā</span>ti amitaparivārā, atulakittighoso vā. <span class="bld">Nirūpadhī</span>ti caturūpadhivirahitā. Sesamettha gāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  2736. <p class="centered">Sumedhabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2737. <p class="centered">Niṭṭhito ekādasamo buddhavaṃso.</p>
  2738. <p class="chapter">14. Sujātabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2739. <p class="bodytext">Tato <a name="V0.0232"></a> tassāparabhāge tasmiṃyeva maṇḍakappe anupubbena aparimitāyukesu sattesu anukkamena parihāyitvā navutivassasahassāyukesu jātesu sujātarūpakāyo parisuddhajāto <span class="bld">sujāto</span> nāma satthā loke udapādi. Sopi pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sumaṅgalanagare uggatassa nāma rañño kule pabhāvatiyā nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena mātukucchito nikkhami. Nāmaggahaṇadivase cassa nāmaṃ karonto <a name="M0.0240"></a> sakalajambudīpe sabbasattānaṃ sukhaṃ janayanto jātoti ‘‘sujāto’’ tvevassa nāmamakaṃsu. So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Sirī upasirī sirinando cāti tassa tayo pāsādā ahesuṃ. Sirīnandādevippamukhāni tevīsati itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  2740. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā sirīnandādeviyā upasene nāma putte uppanne haṃsavahaṃ nāma varaturaṅgamāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ pana pabbajantaṃ manussānaṃ koṭi anupabbaji. Atha so tehi parivuto nava māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sirīnandananagare sirīnandanaseṭṭhissa dhītāya dinnaṃ paramamadhuraṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye sunandājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā veḷubodhiṃ <a name="P0.0203"></a> upasaṅkamitvā tettiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā sūriye dharamāneyeva samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā sammāsambodhiṃ paṭivijjhitvā sabbabuddhānuciṇṇaṃ udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā brahmunā āyācito attano kaniṭṭhabhātikaṃ sudassanakumāraṃ purohitaputtaṃ devakumārañca catusaccadhammapaṭivedhasamatthe disvā ākāsena gantvā sumaṅgalanagarasamīpe sumaṅgaluyyāne otaritvā uyyānapālena attano bhātikaṃ sudassanakumāraṃ purohitaputtaṃ devakumārañca pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ majjhe nisinno dhammacakkaṃ pavattesi. Tattha asītiyā koṭīnaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ paṭhamābhisamayo ahosi.</p>
  2741. <p class="bodytext">Yadā pana bhagavā sudassanuyyānadvāre mahāsālamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā devesu tāvatiṃsesu vassāvāsaṃ upāgami, tadā sattattiṃsasatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Yadā pana sujāto dasabalo pitusantikaṃ agamāsi, tadā saṭṭhisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2742. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2743. <p class="gatha1"> ‘‘Tattheva <a name="V0.0233"></a> maṇḍakappamhi, sujāto nāma nāyako;</p>
  2744. <p class="gathalast">Sīhahanusabhakkhandho, appameyyo durāsado.</p>
  2745. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2746. <p class="gatha1"> ‘‘Candova <a name="M0.0241"></a> vimalo buddho, sataraṃsīva patāpavā;</p>
  2747. <p class="gathalast">Evaṃ sobhati sambuddho, jalanto siriyā sadā.</p>
  2748. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2749. <p class="gatha1"> ‘‘Pāpuṇitvāna sambuddho, kevalaṃ bodhimuttamaṃ;</p>
  2750. <p class="gathalast">Sumaṅgalamhi nagare, dhammacakkaṃ pavattayi.</p>
  2751. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2752. <p class="gatha1"> ‘‘Desente pavaraṃ dhammaṃ, sujāte lokanāyake;</p>
  2753. <p class="gathalast">Asītikoṭī abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane.</p>
  2754. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2755. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā sujāto amitayaso, deve vassaṃ upāgami;</p>
  2756. <p class="gathalast">Sattattiṃsasatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  2757. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2758. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā sujāto asamasamo, upagacchi pitusantikaṃ;</p>
  2759. <p class="gathalast">Saṭṭhisatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2760. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tattheva maṇḍakappamhī</span>ti yasmiṃ maṇḍakappe sumedho bhagavā uppanno, tattheva kappe sujātopi bhagavā uppannoti attho. <span class="bld">Sīhahanū</span>ti <a name="P0.0204"></a> sīhassa viya hanu assāti sīhahanu. Sīhassa pana heṭṭhimahanumeva puṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Assa pana mahāpurisassa sīhassa heṭṭhimahanu viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti. Tena vuttaṃ ‘‘sīhahanū’’ti. <span class="bld">Usabhakkhandho</span>ti usabhasseva samappavaṭṭakkhandho, suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadisakkhandhoti attho. <span class="bld">Sataraṃsīvā</span>ti divasakaro viya. <span class="bld">Siriyā</span>ti buddhasiriyā. <span class="bld">Bodhimuttama</span>nti uttamaṃ sambodhiṃ.</p>
  2761. <p class="bodytext">Sudhammavatīnagare sudhammuyyāne āgatānaṃ manussānaṃ dhammaṃ desetvā saṭṭhisatasahassāni ehibhikkhubhāvena pabbājetvā tesaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Tato paraṃ tidivorohaṇe bhagavato paññāsasatasahassānaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Puna ‘‘sudassanakumāro bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ patto’’ti sutvā ‘‘mayampi pabbajissāmā’’ti āgatāni cattāri purisasatasahassāni gahetvā sudassanatthero sujātaṃ narāsabhaṃ <a name="V0.0234"></a> upasaṅkami. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desetvā ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2762. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2763. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā <a name="M0.0242"></a> tayo āsuṃ, sujātassa mahesino;</p>
  2764. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  2765. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2766. <p class="gatha1"> ‘‘Abhiññābalappattānaṃ, appattānaṃ bhavābhave;</p>
  2767. <p class="gathalast">Saṭṭhisatasahassāni, paṭhamaṃ sannipatiṃsu te.</p>
  2768. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2769. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ sannipāte, tidivorohaṇe jine;</p>
  2770. <p class="gathalast">Paññāsasatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  2771. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2772. <p class="gatha1"> ‘‘Upasaṅkamanto narāsabhaṃ, sudassano aggasāvako;</p>
  2773. <p class="gathalast">Catūhi satasahassehi, sambuddhaṃ upasaṅkamī’’ti.</p>
  2774. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">appattāna</span>nti bhavābhave asampattānanti attho. ‘‘Appavattā bhavābhave’’tipi pāṭho, soyevattho. <span class="bld">Tidivorohaṇe</span>ti saggalokato otarante kattukārake daṭṭhabbo. Kārakavipallāsena vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">tidivorohaṇe</span>ti tidivato otaraṇe. <span class="bld">Jine</span>ti jinassa, sāmiatthe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2775. <p class="bodytext">Tadā kira amhākaṃ bodhisatto cakkavattirājā hutvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammakathaṃ sutvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattahi ratanehi saddhiṃ catumahādīparajjaṃ datvā satthu santike pabbaji. Sakaladīpavāsino <a name="P0.0205"></a> janā raṭṭhuppādaṃ gahetvā ārāmikakiccaṃ sādhetvā buddhappamukhassa saṅghassa niccaṃ mahādānamadaṃsu. Sopi naṃ satthā – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2776. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2777. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, catudīpamhi issaro;</p>
  2778. <p class="gathalast">Antalikkhacaro āsiṃ, cakkavattī mahabbalo.</p>
  2779. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2780. <p class="gatha1"> ‘‘Catudīpe mahārajjaṃ ratane satta uttame;</p>
  2781. <p class="gathalast">Buddhe niyyātayitvāna, pabbajiṃ tassa santike.</p>
  2782. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2783. <p class="gatha1"> ‘‘Ārāmikā <a name="V0.0235"></a> janapade, uṭṭhānaṃ paṭipiṇḍiya;</p>
  2784. <p class="gathalast">Upanenti bhikkhusaṅghassa, paccayaṃ sayanāsanaṃ.</p>
  2785. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2786. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi <a name="M0.0243"></a> maṃ buddho byākāsi, dasasahassimhi issaro;</p>
  2787. <p class="gathalast">Tiṃsakappasahassamhi, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2788. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  2789. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2790. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  2791. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi cavanaṃ sutvā, bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ;</p>
  2792. <p class="gathalast">Adhiṭṭhahiṃ vataṃ uggaṃ, dasapāramipūriyā.</p>
  2793. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  2794. <p class="gatha1"> ‘‘Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;</p>
  2795. <p class="gathalast">Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  2796. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  2797. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ;</p>
  2798. <p class="gathalast">Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.</p>
  2799. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">catudīpamhī</span>ti saparivāradīpānaṃ catunnaṃ mahādīpānanti attho. <span class="bld">Antalikkhacaro</span>ti cakkaratanaṃ purakkhatvā ākāsacaro. <span class="bld">Ratane sattā</span>ti hatthiratanādīni satta ratanāni. <span class="bld">Uttame</span>ti uttamāni. Atha vā uttame buddheti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Niyyātayitvānā</span>ti datvāna. <span class="bld">Uṭṭhāna</span>nti raṭṭhuppādaṃ, āyanti attho. <span class="bld">Paṭipiṇḍiyā</span>ti rāsiṃ katvā saṃkaḍḍhitvā. <span class="bld">Paccaya</span>nti <a name="P0.0206"></a> cīvarādivividhaṃ paccayaṃ. <span class="bld">Dasasahassimhi issaro</span>ti dasasahassilokadhātuyaṃ issaro, tadetaṃ jātikkhettaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Anantānaṃ lokadhātūnaṃ issaro bhagavā. <span class="bld">Tiṃsakappasahassamhī</span>ti ito paṭṭhāya tiṃsakappasahassānaṃ matthaketi attho.</p>
  2800. <p class="bodytext">Tassa pana sujātassa bhagavato sumaṅgalaṃ nāma nagaraṃ ahosi, uggato nāma rājā pitā, pabhāvatī nāma mātā, sudassano ca sudevo ca dve aggasāvakā, nārado nāmupaṭṭhāko, nāgā ca nāgasamālā ca dve aggasāvikā, mahāveḷurukkho bodhi, so kira mandacchiddo ghanakkhandho paramaramaṇīyo veḷuriyamaṇivaṇṇehi vimalehi pattehi sañchannavipulasākho mayūrapiñchakalāpo viya virocittha. Tassa pana bhagavato sarīraṃ paṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi, āyu <a name="V0.0236"></a> navutivassasahassāni, sirīnandā nāmassa aggamahesī, upaseno nāma putto. Turaṅgavarayānena nikkhami. So pana candavatīnagare silārāme parinibbāyi. Tena vuttaṃ –</p>
  2801. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  2802. <p class="gatha1"> ‘‘Sumaṅgalaṃ <a name="M0.0244"></a> nāma nagaraṃ, uggato nāma khattiyo;</p>
  2803. <p class="gathalast">Mātā pabhāvatī nāma, sujātassa mahesino.</p>
  2804. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2805. <p class="gatha1"> ‘‘Sudassano sudevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2806. <p class="gathalast">Nārado nāmupaṭṭhāko, sujātassa mahesino.</p>
  2807. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2808. <p class="gatha1"> ‘‘Nāgo ca nāgasamālā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2809. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, mahāveḷūti vuccati.</p>
  2810. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  2811. <p class="gatha1"> ‘‘So ca rukkho ghanakkhandho, acchiddo hoti pattiko;</p>
  2812. <p class="gathalast">Uju vaṃso brahā hoti, dassanīyo manoramo.</p>
  2813. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  2814. <p class="gatha1"> ‘‘Ekakkhandho pavaḍḍhitvā, tato sākhā pabhijjati;</p>
  2815. <p class="gathalast">Yathā subaddho morahattho, evaṃ sobhati so dumo.</p>
  2816. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  2817. <p class="gatha1"> ‘‘Na tassa kaṇṭakā honti, nāpi chiddaṃ mahā ahu;</p>
  2818. <p class="gathalast">Vitthiṇṇasākho aviralo, sandacchāyo manoramo.</p>
  2819. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  2820. <p class="gatha1"> ‘‘Paññāsaratano āsi, uccattanena so jino;</p>
  2821. <p class="gathalast">Sabbākāravarūpeto, sabbaguṇamupāgato.</p>
  2822. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  2823. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="P0.0207"></a> pabhā asamasamā, niddhāvati samantato;</p>
  2824. <p class="gathalast">Appamāṇo atuliyo, opammehi anūpamo.</p>
  2825. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  2826. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  2827. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  2828. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  2829. <p class="gatha1"> ‘‘Yathāpi <a name="V0.0237"></a> sāgare ūmī, gagane tārakā yathā;</p>
  2830. <p class="gathalast">Evaṃ tadā pāvacanaṃ, arahantehi cittitaṃ.</p>
  2831. <p class="hangnum"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
  2832. <p class="gatha1"> ‘‘So ca buddho asamasamo, guṇāni ca tāni atuliyāni;</p>
  2833. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  2834. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">acchiddo</span>ti appacchiddo. ‘‘Anudarā kaññā’’tiādīsu viya daṭṭhabbaṃ. Keci ‘‘chiddaṃ hoti parittaka’’nti paṭhanti. <span class="bld">Pattiko</span>ti bahupatto, kācamaṇivaṇṇehi <a name="M0.0245"></a> pattehi sañchannoti attho. <span class="bld">Ujū</span>ti avaṅko akuṭilo. <span class="bld">Vaṃso</span>ti veḷu. <span class="bld">Brahā</span>ti samantato mahā. <span class="bld">Ekakkhandho</span>ti avaniruho eko adutiyo cāti attho. <span class="bld">Pavaḍḍhitvā</span>ti vaḍḍhitvā. <span class="bld">Tato sākhā pabhijjatī</span>ti tato vaṃsaggato pañcavidhā sākhā nikkhamitvā pabhijjittha. ‘‘Tato sākhā pabhijjathā’’tipi pāṭho. <span class="bld">Subaddho</span>ti suṭṭhu pañcabandhanākārena baddho. <span class="bld">Morahattho</span>ti ātapasannivāraṇatthaṃ kato baddho morapiñchakalāpo vuccati.</p>
  2835. <p class="bodytext"><span class="bld">Na tassa kaṇṭakā hontī</span>ti tassa vaṃsassa kaṇṭakinopi rukkhassa kaṇṭakā nāhesuṃ. <span class="bld">Aviralo</span>ti aviralasākhāsañchanno. <span class="bld">Sandacchāyo</span>ti ghanacchāyo, aviralattāva sandacchāyoti vutto. <span class="bld">Paññāsaratano āsī</span>ti paññāsahattho ahosi. <span class="bld">Sabbākāravarūpeto</span>ti sabbena ākārena varehiyeva upeto sabbākāravarūpeto nāma. <span class="bld">Sabbaguṇamupāgato</span>ti anantarapadasseva vevacanamattaṃ.</p>
  2836. <p class="bodytext"><span class="bld">Appamāṇo</span>ti pamāṇarahito, pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyattā vā appamāṇo. <span class="bld">Atuliyo</span>ti atulo, kenaci asadisoti attho. <span class="bld">Opammehī</span>ti upamitabbehi. <span class="bld">Anūpamo</span>ti upamārahito, ‘‘iminā ca iminā ca sadiso’’ti vattuṃ asakkuṇeyyabhāvato anūpamoti attho. <span class="bld">Guṇāni</span> <a name="P0.0208"></a> <span class="bld">ca tānī</span>ti guṇā ca te, sabbaññutaññāṇādayo guṇāti attho. Liṅgavipallāsena vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  2837. <p class="centered">Sujātabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2838. <p class="centered">Niṭṭhito dvādasamo buddhavaṃso.</p>
  2839. <p class="chapter">15. Piyadassībuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2840. <p class="bodytext">Sujātassa <a name="V0.0238"></a> pana aparabhāge ito aṭṭhakappasatādhikasahassakappamatthake ekasmiṃ kappe <span class="bld">piyadassī, atthadassī, dhammadassī</span>ti tayo buddhā nibbattiṃsu. Tattha <span class="bld">piyadassī</span> nāma bhagavā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sudhaññavatīnagare sudattassa nāma rañño aggamahesiyā <a name="M0.0246"></a> candasadisavadanāya candādeviyā nāma kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena varuṇuyyāne mātukucchito nikkhami. Tassa pana nāmaggahaṇadivase lokassa piyānaṃ pāṭihāriyavisesānaṃ dassitattā ‘‘piyadassī’’tveva nāmamakaṃsu. So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira sunimmalavimalagiribrahānāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Vimalāmahādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  2841. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā vimalādeviyā kañcanaveḷe nāma putte uppanne ājaññarathena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Ekā ca naṃ purisakoṭi anupabbaji. So tehi parivuto mahāpuriso cha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya varuṇabrāhmaṇagāme vasabhabrāhmaṇassa dhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sujātājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā kakudhabodhiṃ upasaṅkamitvā tepaññāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā tattheva sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ ariyadhammapaṭivedhasamatthataṃ ñatvā ākāsena tattha gantvā usabhavatīnagarasamīpe usabhavatuyyāne otaritvā bhikkhukoṭiparivuto dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo.</p>
  2842. <p class="bodytext">Puna <a name="P0.0209"></a> usabhavatiyā nāma nagarassa avidūre sudassanapabbate sudassano nāma devarājā paṭivasati. So micchādiṭṭhiko ahosi. Sakalajambudīpe pana manussā tassa anusaṃvaccharaṃ satasahassagghanikaṃ baliṃ upasaṃharanti. So sudassano devarājā nararājena saddhiṃ ekāsane nisīditvā baliṃ sampaṭicchati. Atha piyadassī bhagavā ‘‘tassa sudassanassa devarājassa taṃ diṭṭhigataṃ <a name="V0.0239"></a> vinodessāmī’’ti tasmiṃ devarāje yakkhasamāgamaṃ gate tassa bhavanaṃ pavisitvā sirisayanaṃ āruhitvā chabbaṇṇaraṃsiyo muñcanto yugandharapabbate saradasamaye sūriyo viya nisīdi. Tassa parivāraparicārikā devatāyo mālāgandhavilepanādīhi dasabalaṃ pūjetvā parivāretvā aṭṭhaṃsu.</p>
  2843. <p class="bodytext">Sudassanopi <a name="M0.0247"></a> devarājā yakkhasamāgamato āgacchanto attano bhavanato chabbaṇṇarasmiyo niccharante disvā cintesi – ‘‘aññesu pana divasesu mama bhavanassa edisī anekaraṃsijālasamujjalavibhūti na diṭṭhapubbā. Ko nu kho idha paviṭṭho devo vā manusso vā’’ti olokento udayagirisikharamatthake saradasamayadivasakaramiva chabbaṇṇaraṃsijālena abhijjalantaṃ nisinnaṃ bhagavantaṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ muṇḍakasamaṇo mama parivārena parijanena parivuto varasayane nisinno’’ti kodhābhibhūtamānaso – ‘‘handāhaṃ imassa attano balaṃ dassessāmī’’ti cintetvā sakalaṃ taṃ pabbataṃ ekajālamakāsi. ‘‘Iminā aggijālena chārikābhūto muṇḍakasamaṇo’’ti olokento anekaraṃsijālavisaravipphuritavarasarīraṃ pasannavadanavaṇṇasobhaṃ vippasannacchavirāgaṃ dasabalamabhijjalantaṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ samaṇo aggidāhaṃ sahati, handāhaṃ imaṃ samaṇaṃ udakoghena osādetvā māressāmī’’ti atigambhīraṃ udakoghaṃ vimānābhimukhaṃ pavattesi.</p>
  2844. <p class="bodytext">Tato udakoghena puṇṇe tasmiṃ vimāne nisinnassa tassa bhagavato cīvare aṃsumattaṃ vā sarīre lomamattaṃ vā na temittha. Tato sudassano devarājā – ‘‘iminā samaṇo nirassāso mato bhavissatī’’ti mantvā udakaṃ saṅkhipitvā olokento bhagavantaṃ asitajaladharavivaragataṃ saradasamayarajanikaramiva vividharaṃsijālavisarena virocamānaṃ sakaparisaparivutaṃ nisinnaṃ disvā attano makkhaṃ asahamāno – ‘‘handa māressāmi na’’nti kodhena navavidhaāvudhavassaṃ vassesi. Athassa bhagavato ānubhāvena sabbāvudhāni nānāvidhaparamaruciradassanā surabhikusumamālā hutvā dasabalassa pādamūle nipatiṃsu.</p>
  2845. <p class="bodytext">Tato taṃ acchariyaṃ disvā sudassano devarājā paramakupitamānaso bhagavantaṃ ubhohi hatthehi pādesu gahetvā attano bhavanato nīharitukāmo ukkhipitvā mahāsamuddaṃ atikkamitvā cakkavāḷapabbataṃ gantvā – ‘‘kiṃ nu kho samaṇo jīvati vā mato vā’’ti olokento tasmiṃyeva āsane nisinnaṃ disvā – ‘‘aho mahānubhāvo ayaṃ samaṇo, nāhaṃ imaṃ samaṇaṃ ito <a name="V0.0240"></a> nikkaḍḍhituṃ sakkomi. Yadi <a name="M0.0248"></a> hi maṃ koci jānissati, anappako me ayaso bhavissati. Yāvimaṃ koci <a name="P0.0210"></a> na passati, tāva naṃ vissajjetvā gamissāmī’’ti cintesi.</p>
  2846. <p class="bodytext">Atha dasabalo tassa cittācāraṃ ñatvā tathā adhiṭṭhāsi, yathā naṃ sabbe devamanussā passanti. Tasmiñca divase sakalajambudīpe ekasatarājāno tasseva upahāradānatthāya sannipatiṃsu. Te bhagavato pāde gahetvā nisinnaṃ sudassanaṃ devarājānaṃ nararājāno disvā – ‘‘amhākaṃ devarājā munirājassa piyadassissa satthuno pādaparicariyaṃ karoti, aho buddhā nāma acchariyā, aho buddhaguṇā visiṭṭhā’’ti bhagavati, pasannacittā sabbe bhagavantaṃ namassamānā sirasmiṃ añjaliṃ katvā aṭṭhaṃsu. Tattha piyadassī bhagavā taṃ sudassanaṃ devarājānaṃ pamukhaṃ katvā dhammaṃ desesi. Tadā devamanussānaṃ navutikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. So dutiyo abhisamayo ahosi.</p>
  2847. <p class="bodytext">Yadā pana navayojanappamāṇe kumudanagare buddhapaccatthiko devadatto viya soṇatthero nāma mahāpadumakumārena saddhiṃ mantetvā tassa pitaraṃ ghātetvā puna piyadassībuddhassa vadhāya nānappakāraṃ payogaṃ katvāpi ghātetuṃ asakkonto so doṇamukhanāgarājārohaṃ pakkosāpetvā taṃ palobhetvā tamatthaṃ ārocesi – ‘‘yadā panāyaṃ samaṇo piyadassī imaṃ nagaraṃ piṇḍāya pavisati, tadā doṇamukhaṃ nāma gajavaraṃ vissajjetvā piyadassīsamaṇaṃ mārehī’’ti.</p>
  2848. <p class="bodytext">Atha so āroho hitāhitavicāraṇarahito rājavallabho – ‘‘ayaṃ samaṇo ṭhānantarāpi maṃ cāveyyā’’ti mantvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā dutiyadivase dasabalassa nagarappavesanasamayaṃ sallakkhetvā sujātamatthakapiṇḍakumbhanalāṭaṃ dhanusadisadīghasuṇḍataṭaṃ suvipulamudukaṇṇaṃ madhupiṅgalanayanaṃ sundarakkhandhāsanaṃ anuvaṭṭaghanajaghanaṃ nicitagūḷhajāṇuantaraṃ īsāsadisaruciradantaṃ suvāladhiṃ apacitamecakaṃ sabbalakkhaṇasampannaṃ asitajaladharasadisacārudassanaṃ sīhavikkantalalitagāminaṃ jaṅgamamiva dharādharaṃ sattappatiṭṭhaṃ sattadhā pabhinnaṃ sabbaso vissavantaṃ viggahavantamiva antakaṃ upasaṅkamitvā piṇḍakabaḷañjanadhūpalepādivisesehi bhiyyopi mattappamattaṃ katvā arivāraṇavāraṇaṃ erāvaṇavāraṇamiva arijanavāraṇaṃ munivāraṇaṃ māraṇatthāya pesesi. Atha <a name="M0.0249"></a> so dviradavaro muttamattova gajamahiṃsaturaṅganaranāriyo hantvā hatarudhiraparirañjitasadantakarasarīro antajālapariyonaddhanayano sakaṭakavāṭakūṭāgāradvāratoraṇādīni bhañjitvā kāka-kulala-gijjhādīhi anupariyāyamāno hatamahiṃsanaraturaṅgadiradādīnaṃ aṅgāni ālumpitvā manussabhakkho <a name="V0.0241"></a> yakkho viya bhakkhayanto dūratova dasabalaṃ sissagaṇaparivutaṃ āgacchantaṃ disvā anilagaruḷasadisavego vegena bhagavantamabhigañchi.</p>
  2849. <p class="bodytext">Atha puravāsino pana janā bhayasantāpaparipūritamānasā pāsādapākāracayatarūpagatā tathāgatābhimukhamabhidhāvantaṃ disvā hāhākārasaddamakaṃsu. Keci <a name="P0.0211"></a> pana upāsakā taṃ nānappakārehi nayehi nivārayitumārabhiṃsu. Atha so buddhanāgo hatthināgamāyantamoloketvā karuṇāvipphārasītalahadayo mettāya taṃ phari. Tato so hatthināgo mettāpharaṇena mudukatahadayasantāno attano dosāparādhaṃ ñatvā lajjāya bhagavato purato ṭhātuṃ asakkonto pathaviyaṃ pavisanto viya sirasā bhagavato pādesu nipati. Evaṃ nipanno pana so timiranikarasadisasarīro sañchāppabhānurañjitavarakanakagirisikharasamīpamupagato asitasaliladharanikaro viya virocittha.</p>
  2850. <p class="bodytext">Athevaṃ munirājapādamūle karirājānaṃ sirasā nipatantaṃ disvā nāgarajanā paramapītipūritahadayā sādhukārasīhanādaṃ ukkuṭṭhisaddaṃ pavattayiṃsu. Surabhikusumamālācandanagandhacuṇṇālaṅkārādīhi taṃ anekappakāraṃ pūjesuṃ. Samantato celukkhepā pavattiṃsu. Gaganatale suradundubhiyo abhinadiṃsu. Atha bhagavā tamasitagirisikharamiva pādamūle nipannaṃ diradavaraṃ oloketvā aṅkusadhajajālasaṅkhacakkālaṅkatena karatalena gajavaramatthakaṃ parāmasitvā tassa cittācārānukūlāya dhammadesanāya taṃ anusāsi –</p>
  2851. <p class="gatha1">‘‘Gajavara vadato suṇohi vācaṃ, mama hitamatthayutañca taṃ bhajāhi;</p>
  2852. <p class="gathalast">Tava vadhanirataṃ paduṭṭhabhāvaṃ, apanaya santamupehi cārudanti.</p>
  2853. <p class="gatha1">‘‘Lobhena <a name="M0.0250"></a> dosena ca mohato vā, yo pāṇino hiṃsati vāraṇinda;</p>
  2854. <p class="gathalast">So pāṇaghātī sucirampi kālaṃ, dukkhaṃ sughoraṃ narakenubhoti.</p>
  2855. <p class="gatha1">‘‘Mākāsi mātaṅga punevarūpaṃ, kammaṃ pamādena madena vāpi;</p>
  2856. <p class="gathalast">Avīciyaṃ dukkhamasayha kappaṃ, pappoti pāṇaṃ atipātayanto.</p>
  2857. <p class="gatha1">‘‘Dukkhaṃ sughoraṃ narakenubhotvā, manussalokaṃ yadi yāti bhiyyo;</p>
  2858. <p class="gathalast">Appāyuko hoti virūparūpo, vihiṃsako dukkhavisesabhāgī.</p>
  2859. <p class="gatha1">‘‘Yathā <a name="V0.0242"></a> ca pāṇā paramaṃ piyā te, mahājane kuñjara mandanāga;</p>
  2860. <p class="gathalast">Tathā parassāpi piyāti ñatvā, pāṇātipāto parivajjanīyo.</p>
  2861. <p class="gatha1">‘‘Dose <a name="P0.0212"></a> ca hiṃsānirate viditvā, pāṇātipātā virate guṇe ca;</p>
  2862. <p class="gathalast">Pāṇātipātaṃ parivajjaya tvaṃ, sagge sukhaṃ icchasi ce parattha.</p>
  2863. <p class="gatha1">‘‘Pāṇātipātā virato sudanto, piyo manāpo bhavatīdha loke;</p>
  2864. <p class="gathalast">Kāyassa bhedā ca paraṃ panassa, saggādhivāsaṃ kathayanti buddhā.</p>
  2865. <p class="gatha1">‘‘Dukkhāgamaṃ nicchati koci loke, sabbopi jāto sukhamesateva;</p>
  2866. <p class="gathalast">Tasmā mahānāga vihāya hiṃsaṃ, bhāvehi mettaṃ karuṇañca kāle’’ti.</p>
  2867. <p class="bodytext">Athevaṃ <a name="M0.0251"></a> dasabalenānusāsiyamāno dantivaro saññaṃ paṭilabhitvā paramavinīto vinayācārasampanno sisso viya ahosi. Evaṃ so piyadassī bhagavā amhākaṃ satthā viya dhanapālaṃ doṇamukhaṃ karivaraṃ damitvā tattha mahājanasamāgame dhammaṃ desesi. Tadā asītikoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2868. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2869. <p class="gatha1"> ‘‘Sujātassa aparena, sayambhū lokanāyako;</p>
  2870. <p class="gathalast">Durāsado asamasamo, piyadassī mahāyaso.</p>
  2871. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2872. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho amitayaso, ādiccova virocati;</p>
  2873. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamaṃ nihantvāna, dhammacakkaṃ pavattayi.</p>
  2874. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2875. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi atulatejassa, ahesuṃ abhisamayā tayo;</p>
  2876. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.</p>
  2877. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2878. <p class="gatha1"> ‘‘Sudassano devarājā, micchādiṭṭhimarocayi;</p>
  2879. <p class="gathalast">Tassa diṭṭhiṃ vinodento, satthā dhammamadesayi.</p>
  2880. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2881. <p class="gatha1"> ‘‘Janasannipāto <a name="V0.0243"></a> atulo, mahāsannipatī tadā;</p>
  2882. <p class="gathalast">Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  2883. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2884. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā doṇamukhaṃ hatthiṃ, vinesi narasārathi;</p>
  2885. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2886. <p class="bodytext">Sumaṅgalanagare pālito nāma rājaputto ca purohitaputto sabbadassikumāro cāti dve sahāyakā ahesuṃ. Te piyadassimhi sammāsambuddhe cārikaṃ carante ‘‘attano nagaraṃ sampatto’’ti sutvā koṭisatasahassaparivārā paccuggamanaṃ katvā tassa dhammaṃ sutvā sattāhaṃ <a name="P0.0213"></a> mahādānaṃ datvā sattame divase bhagavato bhattānumodanāvasāne koṭisatasahassehi saddhiṃ pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ pana majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Athāparena samayena sudassanadevarājassa samāgame navutikoṭiyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tehi parivuto satthā pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ dutiyo <a name="M0.0252"></a> sannipāto ahosi. Puna doṇamukhavinayane asītikoṭiyo pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2887. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2888. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tassāpi piyadassino;</p>
  2889. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.</p>
  2890. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2891. <p class="gatha1"> ‘‘Tato paraṃ navutikoṭī, samiṃsu ekato munī;</p>
  2892. <p class="gathalast">Tatiye sannipātamhi, asītikoṭiyo ahū’’ti.</p>
  2893. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto kassapo nāma brāhmaṇamāṇavo itihāsapañcamānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā satthu dhammadesanaṃ sutvā koṭisatasahassapariccāgena paramārāmaṃ saṅghārāmaṃ kāretvā saraṇesu ca pañcasīlesu ca patiṭṭhāsi. Atha naṃ satthā – ‘‘ito aṭṭhārasakappasataccayena gotamo nāma buddho loke bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2894. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2895. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, kassapo nāma brāhmaṇo;</p>
  2896. <p class="gathalast">Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.</p>
  2897. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2898. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa <a name="V0.0244"></a> dhammaṃ suṇitvāna, pasādaṃ janayiṃ ahaṃ;</p>
  2899. <p class="gathalast">Koṭisatasahassehi, saṅghārāmaṃ amāpayiṃ.</p>
  2900. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2901. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa datvāna ārāmaṃ, haṭṭho saṃviggamānaso;</p>
  2902. <p class="gathalast">Saraṇe pañcasīle ca, daḷahaṃ katvā samādiyiṃ.</p>
  2903. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2904. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;</p>
  2905. <p class="gathalast">Aṭṭhārase kappasate, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2906. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2907. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2908. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2909. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  2910. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2911. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0253"></a> <span class="bld">saraṇe pañcasīle cā</span>ti tīṇi saraṇāni pañca sīlāni cāti attho. <span class="bld">Aṭṭhārase kappasate</span>ti ito aṭṭhasatādhikassa kappasahassassa accayenāti attho.</p>
  2912. <p class="bodytext">Tassa <a name="P0.0214"></a> pana bhagavato sudhaññaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Pitā sudatto nāma rājā, mātā sucandā nāma devī, pālito ca sabbadassī ca dve aggasāvakā, sobhito nāmupaṭṭhāko, sujātā ca dhammadinnā ca dve aggasāvikā, kakudharukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, navutivassasahassāni āyu, vimalā nāmassa aggamahesī ahosi, kañcanāveḷo nāma putto, so ājaññarathena nikkhamīti. Tena vuttaṃ –</p>
  2913. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  2914. <p class="gatha1"> ‘‘Sudhaññaṃ nāma nagaraṃ, sudatto nāma khattiyo;</p>
  2915. <p class="gathalast">Candā nāmāsi janikā, piyadassissa satthuno.</p>
  2916. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  2917. <p class="gatha1"> ‘‘Pālito sabbadassī ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2918. <p class="gathalast">Sobhito nāmupaṭṭhāko, piyadassissa satthuno.</p>
  2919. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  2920. <p class="gatha1"> ‘‘Sujātā <a name="V0.0245"></a> dhammadinnā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2921. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, kakudhoti pavuccati.</p>
  2922. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2923. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho amitayaso, dvattiṃsavaralakkhaṇo;</p>
  2924. <p class="gathalast">Asītihatthamubbedho, sālarājāva dissati.</p>
  2925. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  2926. <p class="gatha1"> ‘‘Aggicandasūriyānaṃ, natthi tādisikā pabhā;</p>
  2927. <p class="gathalast">Yathā ahu pabhā tassa, asamassa mahesino.</p>
  2928. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  2929. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi devadevassa, āyu tāvatakaṃ ahu;</p>
  2930. <p class="gathalast">Navutivassasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.</p>
  2931. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  2932. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho asamasamo, yugānipi tāni atuliyāni;</p>
  2933. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  2934. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sālarājā vā</span>ti sabbaphāliphullo paramaramaṇīyadassano samavaṭṭakkhandho sālarājā viya dissati. <span class="bld">Yugānipi tānī</span>ti aggasāvakayugādīni yugaḷāni. Sesagāthāsu sabbattha uttānamevāti.</p>
  2935. <p class="centered">Piyadassībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2936. <p class="centered">Niṭṭhito terasamo buddhavaṃso.</p>
  2937. <p class="chapter">16. Atthadassībuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  2938. <p class="bodytext">Piyadassimhi <a name="M0.0254"></a><a name="V0.0246"></a><a name="P0.0215"></a> sammāsambuddhe parinibbute tassa sāsane ca antarahite parihāyitvā vaḍḍhitvā aparimitāyukesu manussesu anukkamena parihāyitvā vassasatasahassāyukesu jātesu paramatthadassī <span class="bld">atthadassī</span> nāma buddho loke uppajji. So pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā paramasobhane sobhane nāma nagare sāgarassa nāma rañño kule aggamahesiyā sudassanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasa māse gabbhe vasitvā sucindhanuyyāne mātukucchito nikkhami. Mātukucchito mahāpurise nikkhantamatte sucirakālanihitāni kulaparamparāgatāni mahānidhānāni dhanasāmikā paṭilabhiṃsūti tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘atthadassī’’ti nāmamakaṃsu. So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Amaragiri-suragiri-girivāhananāmakā paramasurabhijanakā tayo cassa pāsādā ahesuṃ. Visākhādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni ahesuṃ.</p>
  2939. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā visākhādeviyā selakumāre nāma putte uppanne sudassanaṃ nāma assarājaṃ abhiruhitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ nava manussakoṭiyo anupabbajiṃsu. Tehi parivuto so mahāpuriso aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sucindharanāgiyā upahāratthāya ānītaṃ madhupāyāsaṃ mahājanena sandissamānasabbasarīrāya nāgiyā saha suvaṇṇapātiyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā taruṇatarusatasamalaṅkate taruṇasālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye dhammarucinā mahārucinā nāma nāgarājena dinnā aṭṭha kusatiṇamuṭṭhiyo gahetvā campakabodhiṃ upasaṅkamitvā tepaññāsahatthāyāmavitthataṃ kusatiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sambodhiṃ patvā sabbabuddhāciṇṇaṃ – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā brahmuno dhammadesanāyācanaṃ sampaṭicchitvā attanā saha pabbajitanavabhikkhukoṭiyo ariyadhammapaṭivedhasamatthe disvā ākāsena gantvā anomanagarasamīpe anomuyyāne otaritvā tehi parivuto <a name="M0.0255"></a> tattha dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi.</p>
  2940. <p class="bodytext">Puna <a name="V0.0247"></a> bhagavati lokanāyake devalokacārikaṃ caritvā tattha dhammaṃ desente koṭisatasahassānaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Yadā pana bhagavā atthadassī amhākaṃ bhagavā viya kapilavatthupuraṃ sobhanapuraṃ pavisitvā dhammaṃ desesi, tadā koṭisatasahassānaṃ tatiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2941. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2942. <p class="gatha1"> ‘‘Tattheva <a name="P0.0216"></a> maṇḍakappamhi, atthadassī mahāyaso;</p>
  2943. <p class="gathalast">Mahātamaṃ nihantvāna, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
  2944. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2945. <p class="gatha1"> ‘‘Brahmunā yācito santo, dhammacakkaṃ pavattayi;</p>
  2946. <p class="gathalast">Amatena tappayī lokaṃ, dasasahassī sadevakaṃ.</p>
  2947. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  2948. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi lokanāthassa, ahesuṃ abhisamayā tayo;</p>
  2949. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.</p>
  2950. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2951. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho atthadassī, carati devacārikaṃ;</p>
  2952. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  2953. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2954. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ yadā buddho, desesi pitusantike;</p>
  2955. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  2956. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthevā</span>ti tasmiññeva kappeti attho. Ettha pana varakappo ‘‘maṇḍakappo’’ti adhippeto. ‘‘Yasmiṃ kappe tayo buddhā nibbattanti, so kappo varakappo’’ti heṭṭhā padumuttarabuddhavaṃsavaṇṇanāyaṃ vutto. Tasmā varakappo idha ‘‘maṇḍakappo’’ti vutto. <span class="bld">Nihantvānā</span>ti nihanitvā. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Santo</span>ti samāno. <span class="bld">Amatenā</span>ti maggaphalādhigamāmatapānena. <span class="bld">Tappayī</span>ti atappayi, pīṇesīti attho. <span class="bld">Dasasahassī</span>ti dasasahassilokadhātuṃ. <span class="bld">Devacārika</span>nti devānaṃ vinayanatthaṃ devalokacārikanti attho.</p>
  2957. <p class="bodytext">Sucandakanagare kira santo ca rājaputto upasanto ca purohitaputto tīsu vedesu sabbasamayantaresu ca sāramadisvā nagarassa catūsu dvāresu <a name="M0.0256"></a> cattāro paṇḍite visārade ca manusse ṭhapesuṃ – ‘‘yaṃ pana tumhe paṇḍitaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā passatha suṇātha vā, taṃ amhākaṃ āgantvā <a name="V0.0248"></a> ārocethā’’ti. Tena ca samayena atthadassī lokanātho sucandakanagaraṃ sampāpuṇi. Atha tehi niveditā purisā gantvā tesaṃ dasabalassa tatthāgamanaṃ paṭivedesuṃ. Tato te santopasantā tathāgatāgamanaṃ sutvā pahaṭṭhamānasā sahassaparivārā dasabalaṃ asamaṃ paccuggantvā abhivādetvā nimantetvā sattāhaṃ buddhappamukhassa saṅghassa asadisaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase sakalanagaravāsīhi manussehi saddhiṃ dhammakathaṃ suṇiṃsu. Tasmiṃ kira divase aṭṭhanavutisahassāni ehibhikkhupabbajjāya pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tāya parisāya majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi.</p>
  2958. <p class="bodytext">Yadā pana bhagavā attano puttassa selattherassa <a name="P0.0217"></a> dhammaṃ desento aṭṭhāsītisahassāni pasādetvā ehibhikkhubhāvena pabbājetvā arahattaṃ pāpetvā pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Puna mahāmaṅgalasamāgame māghapuṇṇamāyaṃ devamanussānaṃ dhammaṃ desento aṭṭhasattatisahassāni arahattaṃ pāpetvā pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  2959. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  2960. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tassāpi ca mahesino;</p>
  2961. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  2962. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  2963. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhanavutisahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  2964. <p class="gathalast">Aṭṭhāsītisahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  2965. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  2966. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhasattatisahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  2967. <p class="gathalast">Anupādā vimuttānaṃ, vimalānaṃ mahesina’’nti.</p>
  2968. <p class="bodytext">Tadā kira amhākaṃ bodhisatto campakanagare susīmo nāma brāhmaṇamahāsālo lokasammato ahosi. So sabbavibhavajātaṃ dīnānāthakapaṇaddhikādīnaṃ vissajjetvā himavantasamīpaṃ gantvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā <a name="M0.0257"></a> mahiddhiko mahānubhāvo hutvā mahājanassa kusalākusalānaṃ dhammānaṃ anavajjasāvajjabhāvañca dassetvā buddhuppādaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi.</p>
  2969. <p class="bodytext">Athāparena samayena atthadassimhi lokanāyake loke uppajjitvā sudassanamahānagare aṭṭhannaṃ <a name="V0.0249"></a> parisānaṃ majjhe dhammāmatavassaṃ vassente tassa dhammaṃ sutvā saggalokaṃ gantvā dibbāni mandāravapadumapāricchattakādīni pupphāni devalokato āharitvā attano ānubhāvaṃ dassento dissamānasarīro catūsu disāsu catuddīpikamahāmegho viya pupphavassaṃ vassetvā samantato pupphamaṇḍapaṃ pupphamayagghitoraṇahemajālādīni pupphamayāni katvā mandāravapupphacchattena dasabalaṃ pūjesi. Sopi naṃ bhagavā – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  2970. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  2971. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano;</p>
  2972. <p class="gathalast">Susīmo nāma nāmena, mahiyā seṭṭhasammato.</p>
  2973. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  2974. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pāricchattakaṃ;</p>
  2975. <p class="gathalast">Devalokā haritvāna, sambuddhamabhipūjayiṃ.</p>
  2976. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  2977. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi <a name="P0.0218"></a> maṃ buddho byākāsi, atthadassī mahāmuni;</p>
  2978. <p class="gathalast">Aṭṭhārase kappasate, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  2979. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  2980. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  2981. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  2982. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, haṭṭho saṃviggamānaso;</p>
  2983. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  2984. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">jaṭilo</span>ti jaṭā assa atthīti jaṭilo. <span class="bld">Mahiyā seṭṭhasammato</span>ti sakalenapi lokena seṭṭho uttamo pavaroti evaṃ sammato sambhāvitoti attho.</p>
  2985. <p class="bodytext">Tassa pana bhagavato sobhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Sāgaro nāma rājā pitā, sudassanā nāma mātā, santo upasanto ca dve aggasāvakā, abhayo nāmupaṭṭhāko, dhammā ca sudhammā ca dve aggasāvikā, campakarukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi. Sarīrappabhā <a name="M0.0258"></a> samantato sabbakālaṃ yojanamattaṃ pharitvā aṭṭhāsi, āyu vassasatasahassaṃ, visākhā nāmassa aggamahesī, selo nāma putto, assayānena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  2986. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  2987. <p class="gatha1"> ‘‘Sobhanaṃ nāma nagaraṃ, sāgaro nāma khattiyo;</p>
  2988. <p class="gathalast">Sudassanā nāma janikā, atthadassissa satthuno.</p>
  2989. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  2990. <p class="gatha1"> ‘‘Santo <a name="V0.0250"></a> ca upasanto ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  2991. <p class="gathalast">Abhayo nāmupaṭṭhāko, atthadassissa satthuno.</p>
  2992. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  2993. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammā ceva sudhammā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  2994. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, campakoti pavuccati.</p>
  2995. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  2996. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho asamasamo, asītihatthamuggato;</p>
  2997. <p class="gathalast">Sobhate sālarājāva, uḷurājāva pūrito.</p>
  2998. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  2999. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa pākatikā raṃsī, anekasatakoṭiyo;</p>
  3000. <p class="gathalast">Uddhaṃ adho dasa disā, pharanti yojanaṃ sadā.</p>
  3001. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3002. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho narāsabho, sabbasattuttamo muni;</p>
  3003. <p class="gathalast">Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.</p>
  3004. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  3005. <p class="gatha1"> ‘‘Atulaṃ dassetvā obhāsaṃ, virocetvā sadevake;</p>
  3006. <p class="gathalast">Sopi aniccataṃ patto, yathaggupādānasaṅkhayā’’ti.</p>
  3007. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uḷurājāva pūrito</span>ti saradasamayaparipuṇṇavimalasakalamaṇḍalo tārakarājā viyāti attho. <span class="bld">Pākatikā</span>ti <a name="P0.0219"></a> pakativasena uppajjamānā, na adhiṭṭhānavasena. Yadā icchati bhagavā, tadā anekakoṭisatasahassepi cakkavāḷe ābhāya phareyya. <span class="bld">Raṃsī</span>ti rasmiyo. <span class="bld">Upādānasaṅkhayā</span>ti upādānakkhayā indhanakkhayā aggi viya. Sopi bhagavā catunnaṃ upādānānaṃ khayena anupādisesāya nibbānadhātuyā anupamanagare anomārāme parinibbāyi. Dhātuyo panassa adhiṭṭhānena vikiriṃsu. Sesamettha gāthāsu uttānamevāti.</p>
  3008. <p class="centered">Atthadassībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3009. <p class="centered">Niṭṭhito cuddasamo buddhavaṃso.</p>
  3010. <p class="chapter">17. Dhammadassībuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3011. <p class="bodytext">Atthadassimhi <a name="M0.0259"></a><a name="V0.0251"></a> sammāsambuddhe parinibbute antarakappe ca vītivatte aparimitāyukesu sattesu anupubbena parihāyitvā vassasatasahassāyukesu jātesu <span class="bld">dhammadassī</span> nāma satthā lokālokakaro lobhādilokamalavinayakaro lokekanāyako loke udapādi. Sopi bhagavā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā saraṇanagare sabbalokasaraṇassa saraṇassa nāma rañño aggamahesiyā sunandāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena saraṇuyyāne mātukucchito pāvussakāle saliladharavivaragato puṇṇacando viya nikkhami. Mahāpurise pana mātukucchito nikkhantamatteyeva adhikaraṇavohārasatthapotthakesu adhammiyā vohārā sayameva antaradhāyiṃsu. Dhammikavohārāyeva aṭṭhaṃsu. Tenassa nāmaggahaṇadivase ‘‘dhammadassī’’ti nāmamakaṃsu. So aṭṭhavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira araja-viraja-sudassananāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Vicikoḷidevippamukhānaṃ itthīnaṃ vīsatisahassādhikaṃ satasahassaṃ ahosi.</p>
  3012. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā vicikoḷideviyā puññavaḍḍhane nāma putte uppanne devakumāro viya ativiya sukhumālo devasampattimiva sampattimanubhavamāno majjhimayāme vuṭṭhāya sirisayane nisinno niddopagatānaṃ itthīnaṃ vippakāraṃ disvā sañjātasaṃvego mahābhinikkhamanāya cittaṃ uppādesi. Cittuppādasamanantaramevassa sudassanapāsādo gaganatalamabbhuggantvā caturaṅginiyā senāya parivuto dutiyo divasakaro viya dibbavimānaṃ viya ca gantvā <a name="P0.0220"></a> rattakuravakatarubodhisamīpeyeva otaritvā aṭṭhāsi. Mahāpuriso kira brahmunā upanītāni kāsāyāni gahetvā pabbajitvā pāsādato otaritvā avidūre aṭṭhāsi. Pāsādo puna ākāsena gantvā bodhirukkhaṃ antokatvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Itthiyopi saparivārā pāsādato otaritvā aḍḍhagāvutamattaṃ gantvā aṭṭhaṃsu. Tattha itthiyo ca tāsaṃ paricārikā ceṭikāyo ca ṭhapetvā sabbe manussā taṃ anupabbajiṃsu. Bhikkhūnaṃ koṭisatasahassaṃ ahosi.</p>
  3013. <p class="bodytext">Atha dhammadassī bodhisatto sattāhaṃ padhānacariyaṃ caritvā vicikoḷideviyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ <a name="V0.0252"></a> paribhuñjitvā badaravane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye <a name="M0.0260"></a> sirivaḍḍhanena nāma yavapālakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā bimbijālabodhiṃ upagantvā tepaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvāva bodhisamīpe sattasattāhaṃ vītināmetvā katabrahmayācano attanā saddhiṃ pabbajitassa bhikkhūnaṃ koṭisatasahassassa saddhammappaṭivedhasamatthataṃ ñatvā aṭṭhārasayojanikamaggaṃ ekāheneva isipatanaṃ gantvā tehi parivuto tattha dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3014. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3015. <p class="gatha1"> ‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, dhammadassī mahāyaso;</p>
  3016. <p class="gathalast">Tamandhakāraṃ vidhamitvā, atirocati sadevake.</p>
  3017. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3018. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi atulatejassa, dhammacakkappavattane;</p>
  3019. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3020. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tamandhakāra</span>nti tamasaṅkhātaṃ mohandhakāranti attho.</p>
  3021. <p class="bodytext">Yadā pana tagaranāmake nagare sañjayo nāma rājā kāmesu ādīnavaṃ nekkhammaṃ khemato ca disvā isipabbajjaṃ pabbaji. Taṃ navutikoṭiyo anupabbajiṃsu. Te sabbeyeva pañcābhiññāaṭṭhasamāpattilābhino ahesuṃ. Atha satthā dhammadassī tesaṃ upanissayasampattiṃ disvā ākāsena gantvā sañjayassa tāpasassa assamapadaṃ gantvā ākāse ṭhatvā tesaṃ tāpasānaṃ ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desetvā dhammacakkhuṃ uppādesi, so dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3022. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3023. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho dhammadassī, vinesi sañjayaṃ isiṃ;</p>
  3024. <p class="gathalast">Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3025. <p class="bodytext">Yadā pana sakko devānamindo dasabalassa dhammaṃ sotukāmo taṃ upasaṅkami, tadā asītiyā koṭīnaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3026. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3027. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā <a name="V0.0253"></a><a name="P0.0221"></a> sakko upagañchi, sapariso vināyakaṃ;</p>
  3028. <p class="gathalast">Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3029. <p class="bodytext">Yadā <a name="M0.0261"></a> pana saraṇanagare vemātikabhātikaṃ padumakumāraṃ phussadevakumārañca saparivāre pabbājesi, tasmiṃ antovasse pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭisatasahassānaṃ majjhe visuddhipavāraṇaṃ pavāresi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Puna bhagavato devalokato orohaṇe satakoṭīnaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Yadā pana sudassanārāme terasannaṃ dhutaguṇānaṃ guṇe ānisaṃse pakāsetvā hāritaṃ nāma mahāsāvakaṃ etadagge ṭhapesi, tadā asītiyā koṭīnaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3030. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3031. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi devadevassa, sannipātā tayo ahuṃ;</p>
  3032. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3033. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3034. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho dhammadassī, saraṇe vassaṃ upāgami;</p>
  3035. <p class="gathalast">Tadā koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.</p>
  3036. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3037. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ yadā buddho, devato eti mānusaṃ;</p>
  3038. <p class="gathalast">Tadāpi satakoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  3039. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3040. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ yadā buddho, pakāsesi dhute guṇe;</p>
  3041. <p class="gathalast">Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo’’ti.</p>
  3042. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto sakko devarājā hutvā dvīsu devalokesu devehi parivuto āgantvā dibbehi gandhapupphādīhi dibbaturiyehi ca tathāgataṃ pūjesi. Sopi naṃ satthā – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3043. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3044. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, sakko āsiṃ purindado;</p>
  3045. <p class="gathalast">Dibbena gandhamālena, turiyenābhipūjayiṃ.</p>
  3046. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3047. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi <a name="V0.0254"></a> maṃ tadā byākāsi, devamajjhe nisīdiya;</p>
  3048. <p class="gathalast">Aṭṭhārase kappasate, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3049. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3050. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3051. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3052. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi <a name="M0.0262"></a> vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3053. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  3054. <p class="bodytext">Tassa <a name="P0.0222"></a> pana bhagavato saraṇaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Saraṇo nāma rājā pitā, sunandā nāma mātā, padumo ca phussadevo ca dve aggasāvakā, sunetto nāma upaṭṭhāko, khemā ca sabbanāmā ca dve aggasāvikā, bimbijālarukkho bodhi, sarīraṃ panassa asītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu vassasatasahassaṃ, vicikoḷidevī nāmassa aggamahesī, puññavaḍḍhano nāmassa putto, pāsādena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3055. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3056. <p class="gatha1"> ‘‘Saraṇaṃ nāma nagaraṃ, saraṇo nāma khattiyo;</p>
  3057. <p class="gathalast">Sunandā nāma janikā, dhammadassissa satthuno.</p>
  3058. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  3059. <p class="gatha1"> ‘‘Padumo phussadevo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3060. <p class="gathalast">Sunetto nāmupaṭṭhāko, dhammadassissa satthuno.</p>
  3061. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  3062. <p class="gatha1"> ‘‘Khemā ca sabbanāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3063. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, bimbijāloti vuccati.</p>
  3064. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  3065. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho asamasamo, asītihatthamuggato;</p>
  3066. <p class="gathalast">Atirocati tejena, dasasahassimhi dhātuyā.</p>
  3067. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  3068. <p class="gatha1"> ‘‘Suphullo sālarājāva, vijjūva gagane yathā;</p>
  3069. <p class="gathalast">Majjhanhikeva sūriyo, evaṃ so upasobhatha.</p>
  3070. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3071. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi <a name="V0.0255"></a> atulatejassa, samakaṃ āsi jīvikaṃ;</p>
  3072. <p class="gathalast">Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.</p>
  3073. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3074. <p class="gatha1"> ‘‘Obhāsaṃ dassayitvāna, vimalaṃ katvāna sāsanaṃ;</p>
  3075. <p class="gathalast">Cavi candova gagane, nibbuto so sasāvako’’ti.</p>
  3076. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bimbijālo</span>ti rattakuravakarukkho. <span class="bld">Dasasahassimhi dhātuyā</span>ti dasasahassiyā lokadhātuyā. <span class="bld">Vijjūvā</span>ti vijjulatā viya. <span class="bld">Upasobhathā</span>ti yathā gagane vijju ca majjanhike sūriyo ca upasobhati, evaṃ so bhagavā upasobhitthāti attho. <span class="bld">Samaka</span>nti sabbehi narasattehi samameva tassa āyu ahosīti attho. <span class="bld">Cavī</span>ti cuto. <span class="bld">Candovā</span>ti <a name="M0.0263"></a><a name="P0.0223"></a> gaganato candimā viya cavīti attho. Dhammadassī kira bhagavā sālavatīnagare kesārāme parinibbāyi sesamettha gāthāsu pākaṭamevāti.</p>
  3077. <p class="centered">Dhammadassībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3078. <p class="centered">Niṭṭhito pannarasamo buddhavaṃso.</p>
  3079. <p class="chapter">18. Siddhatthabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3080. <p class="bodytext">Dhammadassimhi <a name="V0.0256"></a> bhagavati parinibbute antarahite cassa sāsane tasmiṃ kappe atīte kappasahasse ca sattasu kappasatesu ca chasu kappesu ca atikkantesu ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova lokatthacaro adhigataparamattho <span class="bld">siddhattho</span> nāma satthā loke pāturahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3081. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3082. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammadassissa aparena, siddhattho lokanāyako;</p>
  3083. <p class="gathalast">Nihanitvā tamaṃ sabbaṃ, sūriyo abbhuggato yathā’’ti.</p>
  3084. <p class="bodytext">Siddhattho bodhisattopi pāramiyo pūretvā tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā vebhāranagare udenassa nāma rañño aggamahesiyā suphassāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena vīriyuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāte pana mahāpurise sabbesaṃ āraddhakammantā ca icchitā ca atthā siddhimagamaṃsu. Tasmā panassa ñātakā ‘‘siddhattho’’ti nāmamakaṃsu. So dasavassasahassāni agāramajjhe vasi. Tassa kokā-suppala-padumanāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Somanassādevippamukhāni aṭṭhacattālīsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  3085. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā somanassādeviyā putte anupamakumāre uppanne āsāḷhipuṇṇamiyaṃ suvaṇṇasivikāya nikkhamitvā vīriyuyyānaṃ gantvā pabbaji. Taṃ koṭisatasahassamanussā anupabbajiṃsu. Mahāpuriso kira tehi saddhiṃ dasa māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāyaṃ asadisabrāhmaṇagāme sunettāya nāma brāhmaṇakaññāya <a name="P0.0224"></a> dinnaṃ <a name="M0.0264"></a> madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā badaravane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye varuṇena nāma yavapālena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā kaṇikārabodhiṃ upagantvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sabbaññutaṃ pāpuṇitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā <a name="V0.0257"></a> attanā saha pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭisatasahassānaṃ catusaccapaṭivedhasamatthataṃ disvā anilapathena gantvā gayāmigadāye otaritvā tesaṃ dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3086. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3087. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi patvāna sambodhiṃ, santārento sadevakaṃ;</p>
  3088. <p class="gathalast">Abhivassi dhammameghena, nibbāpento sadevakaṃ.</p>
  3089. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3090. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi atulatejassa, ahesuṃ abhisamayā tayo;</p>
  3091. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3092. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sadevaka</span>nti sadevakaṃ lokaṃ. <span class="bld">Dhammameghenā</span>ti dhammakathāmeghavassena. Puna bhīmarathanagare bhīmarathena nāma raññā nimantito nagaramajjhe kate santhāgāre nisinno karavīkarutamañjunā savanasukhena paramamadhurena paṇḍitajanahadayaṅgamena amatābhisekasadisena brahmassarena dasa disā paripūrento dhammāmatadundubhimāhani, tadā navutikoṭīnaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3093. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3094. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ bhīmarathe, yadā āhani dundubhiṃ;</p>
  3095. <p class="gathalast">Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3096. <p class="bodytext">Yadā pana vebhāranagare ñātisamāgame buddhavaṃsaṃ desento navutikoṭīnaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi, so tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3097. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3098. <p class="gatha1"> ‘‘Yadā buddho dhammaṃ desesi, vebhāre so puruttame;</p>
  3099. <p class="gathalast">Tadā navutikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3100. <p class="bodytext">Amararuciradassane amaranagare nāma sambalo ca sumitto ca dve bhātaro rajjaṃ kāresuṃ. Atha siddhattho satthā tesaṃ rājūnaṃ upanissayasampattiṃ <a name="M0.0265"></a> disvā gaganatalena gantvā amaranagaramajjhe otaritvā cakkālaṅkatatalehi caraṇehi pathavitalaṃ maddanto viya padacetiyāni <a name="P0.0225"></a> dassetvā amaruyyānaṃ gantvā paramaramaṇīye attano karuṇāsītale silātale nisīdi. Tato dvepi bhātikarājāno dasabalassa padacetiyāni disvā padāni anugantvā siddhatthaṃ adhigataparamatthaṃ satthāraṃ <a name="V0.0258"></a> sabbalokanetāraṃ saparivāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. Tassa te dhammakathaṃ sutvā sañjātasaddhā hutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ koṭisatānaṃ khīṇāsavānaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Vebhāranagare ñātisamāgame pabbajitānaṃ navutikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Sudassanavihāre sannipatitānaṃ asītikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3101. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3102. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tasmimpi dvipaduttame;</p>
  3103. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3104. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3105. <p class="gatha1"> ‘‘Koṭisatānaṃ navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭinaṃ;</p>
  3106. <p class="gathalast">Ete āsuṃ tayo ṭhānā, vimalānaṃ samāgame’’ti.</p>
  3107. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭina</span>nti navutīnaṃ koṭīnaṃ asītiyāpi ca koṭīnaṃ sannipātā ahesunti attho. <span class="bld">Ete āsuṃ tayo ṭhānā</span>ti etāni tīṇi sannipātaṭṭhānāni ahesunti attho. ‘‘Ṭhānāne tāni tīṇi ahesu’’ntipi pāṭho.</p>
  3108. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto surasenanagare maṅgalo nāma brāhmaṇo hutvā vedavedaṅgānaṃ pāraṃ gantvā anekakoṭisaṅkhaṃ dhanasannicayaṃ dīnānāthādīnaṃ pariccajitvā vivekārāmo hutvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā viharanto – ‘‘siddhattho nāma buddho loke uppanno’’ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā vanditvā tassa dhammakathaṃ sutvā yāya jambuyā ayaṃ jambudīpo paññāyati, iddhiyā taṃ jambuṃ upasaṅkamitvā tato phalaṃ āharitvā navutikoṭibhikkhuparivāraṃ siddhatthaṃ satthāraṃ surasenavihāre nisīdāpetvā jambuphalehi santappesi sampavāresi<a name="M0.0266"></a>. Atha satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā – ‘‘ito catunavutikappamatthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3109. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3110. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, maṅgalo nāma tāpaso;</p>
  3111. <p class="gathalast">Uggatejo duppasaho, abhiññābalasamāhito.</p>
  3112. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3113. <p class="gatha1"> ‘‘Jambuto phalamānetvā, siddhatthassa adāsahaṃ;</p>
  3114. <p class="gathalast">Paṭiggahetvā sambuddho, idaṃ vacanamabravi.</p>
  3115. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3116. <p class="gatha1"> ‘‘Passatha <a name="V0.0259"></a> imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ;</p>
  3117. <p class="gathalast">Catunavutito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3118. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3119. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ <a name="P0.0226"></a> padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3120. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3121. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3122. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  3123. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">duppasaho</span>ti durāsado. Ayameva vā pāṭho. Tassa pana bhagavato nagaraṃ vebhāraṃ nāma ahosi. Udeno nāma rājā pitā, jayasenotipi tasseva nāmaṃ, suphassā nāma mātā, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāmupaṭṭhāko, sīvalā ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi. Vassasatasahassaṃ āyu, somanassā nāma aggamahesī ahosi, anupamo nāma putto, suvaṇṇasivikāya nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3124. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3125. <p class="gatha1"> ‘‘Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, udeno nāma khattiyo;</p>
  3126. <p class="gathalast">Suphassā nāma janikā, siddhitthassa mahesino.</p>
  3127. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  3128. <p class="gatha1"> ‘‘Sambalo ca sumitto ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3129. <p class="gathalast">Revato nāmupaṭṭhāko, siddhatthassa mahesino.</p>
  3130. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  3131. <p class="gatha1"> ‘‘Sīvalā ca surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3132. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, kaṇikāroti vuccati.</p>
  3133. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  3134. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="M0.0267"></a> buddho saṭṭhiratanaṃ, ahosi nabhamuggato;</p>
  3135. <p class="gathalast">Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.</p>
  3136. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  3137. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi buddho asamasamo, atulo appaṭipuggalo;</p>
  3138. <p class="gathalast">Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.</p>
  3139. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3140. <p class="gatha1"> ‘‘Vipulaṃ <a name="V0.0260"></a> pabhaṃ dassayitvā, pupphāpetvāna sāvake;</p>
  3141. <p class="gathalast">Vilāsetvā samāpatyā, nibbuto so sasāvako’’ti.</p>
  3142. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṭṭhiratana</span>nti saṭṭhiratanappamāṇaṃ nabhaṃ uggatoti attho. <span class="bld">Kañcanagghiyasaṅkāso</span>ti nānāratanavicittakanakamayaagghiyasadisadassanoti attho. <span class="bld">Dasasahassī virocatī</span>ti dasasahassiyaṃ virocati. <span class="bld">Vipula</span>nti uḷāraṃ obhāsaṃ. <span class="bld">Pupphāpetvānā</span>ti <a name="P0.0227"></a> jhānābhiññāmaggaphalasamāpattipupphehi pupphite paramasobhaggappatte katvāti attho. <span class="bld">Vilāsetvā</span>ti vilāsayitvā kīḷitvā. <span class="bld">Samāpatyā</span>ti lokiyalokuttarāhi samāpattīhi abhiññāhi ca. <span class="bld">Nibbuto</span>ti anupādāparinibbānena nibbuto.</p>
  3143. <p class="bodytext">Siddhattho kira satthā kañcanaveḷunagare anomuyyāne parinibbāyi. Tatthevassa ratanamayaṃ catuyojanubbedhaṃ cetiyamakaṃsūti. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  3144. <p class="centered">Siddhatthabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3145. <p class="centered">Niṭṭhito soḷasamo buddhavaṃso.</p>
  3146. <p class="chapter">19. Tissabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3147. <p class="bodytext">Tassa <a name="V0.0261"></a> pana siddhatthassa bhagavato aparabhāge eko kappo buddhasuñño ahosi. Ito dvānavutikappamatthake <span class="bld">tisso, phusso</span>ti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Tattha <span class="bld">tisso</span> nāma mahāpuriso pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā khemakanagare janasandhassa nāma rañño aggamahesiyā padumadalasadisanayanāya padumānāmāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ <a name="M0.0268"></a> māsānaṃ accayena anomuyyāne mātukucchito nikkhami. Sattavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa guhāsela-nārisaya-nisabhanāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Subhaddādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni ahesuṃ.</p>
  3148. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā subhaddādeviyā putte ānandakumāre uppanne sonuttaraṃ nāma anuttaraṃ turaṅgavaramāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ manussānaṃ koṭi anupabbaji. So tehi parivuto aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya vīranigame vīraseṭṭhissa dhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā salalavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye vijitasaṅgāmakena nāma yavapālena upanītā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā asanabodhiṃ upasaṅkamitvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā adhigatasabbaññutaññāṇo – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā yasavatī nagare brahmadevaṃ udayañca dve rājaputte saparivāre upanissayasampanne ākāsena gantvā yasavatīmigadāye <a name="P0.0228"></a> otaritvā uyyānapālena rājaputte pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ avisārinā byāpinā madhurena brahmassarena dasasahassilokadhātuṃ viññāpentova dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3149. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3150. <p class="gatha1"> ‘‘Siddhatthassa aparena, asamo appaṭipuggalo;</p>
  3151. <p class="gathalast">Anantatejo amitayaso, tisso lokagganāyako.</p>
  3152. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3153. <p class="gatha1"> ‘‘Tamandhakāraṃ <a name="V0.0262"></a> vidhamitvā, obhāsetvā sadevakaṃ;</p>
  3154. <p class="gathalast">Anukampako mahāvīro, loke uppajji cakkhumā.</p>
  3155. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3156. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi atulā iddhi, atulaṃ sīlaṃ samādhi ca;</p>
  3157. <p class="gathalast">Sabbattha pāramiṃ gantvā, dhammacakkaṃ pavattayi.</p>
  3158. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3159. <p class="gatha1"> ‘‘So <a name="M0.0269"></a> buddho dasasahassimhi, viññāpesi giraṃ suciṃ;</p>
  3160. <p class="gathalast">Koṭisatāni abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane’’ti.</p>
  3161. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabbatthā</span>ti sabbesu dhammesu pāraṃ gantvā. <span class="bld">Dasasahassimhī</span>ti dasasahassiyaṃ athāparena samayena tissena satthārā saddhiṃ pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭi mahāpurisassa gaṇavāsaṃ pahāya bodhimūlamupagamanasamaye aññatra gatā. Sā tissena sammāsambuddhena dhammacakkaṃ pavattita’’nti sutvā yasavatīmigadāyaṃ āgantvā dasabalamabhivādetvā taṃ parivāretvā nisīdi. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi, tadā navutiyā koṭīnaṃ dutiyābhisamayo ahosi. Puna mahāmaṅgalasamāgame maṅgalapariyosāne saṭṭhiyā koṭīnaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3162. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3163. <p class="gatha1"> ‘‘Dutiyo navutikoṭīnaṃ, tatiyo saṭṭhikoṭiyo;</p>
  3164. <p class="gathalast">Bandhanāto pamocesi, satte naramarū tadā’’ti.</p>
  3165. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dutiyo navutikoṭīna</span>nti dutiyo abhisamayo ahosi navutikoṭipāṇīnanti attho. <span class="bld">Bandhanāto</span>ti bandhanato, dasahi saṃyojanehi parimocesīti attho. Idāni parimocite satte sarūpato dassento <span class="bld">‘‘naramarū’’</span>ti āha. <span class="bld">Naramarū</span>ti narāmare.</p>
  3166. <p class="bodytext">Yasavatīnagare kira antovassaṃ pabbajitānaṃ arahantānaṃ satasahassehi parivuto pavāresi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Ubhato sujātassa <a name="P0.0229"></a> sujātassa nāma rañño nārivāhanakumāro nārivāhananagaraṃ anuppatte bhagavati lokanāthe saparivāro paccuggantvā dasabalaṃ sabhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ asadisadānaṃ datvā attano rajjaṃ puttassa niyyātetvā saparivāro sabbalokādhipatissa tissasammāsambuddhassa santike ehibhikkhupabbajjāya pabbaji. Tassa kira sā pabbajjā sabbadisāsu pākaṭā ahosi. Tasmā tato tato āgantvā nārivāhanakumāraṃ mahājano anupabbaji. Tadā tathāgato navutiyā bhikkhusatasahassassa majjhagato pātimokkhaṃ uddisi<a name="V0.0263"></a>, so dutiyo sannipāto ahosi. Puna khemavatīnagare <a name="M0.0270"></a> ñātisamāgame buddhavaṃsadhammakathaṃ sutvā asītisatasahassāni tassa santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tehi parivuto sugato pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3167. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3168. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tisse lokagganāyake;</p>
  3169. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3170. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3171. <p class="gatha1"> ‘‘Khīṇāsavasatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  3172. <p class="gathalast">Navutisatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  3173. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3174. <p class="gatha1"> ‘‘Asītisatasahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  3175. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, pupphitānaṃ vimuttiyā’’ti.</p>
  3176. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto yasavatīnagare sujāto nāma rājā hutvā iddhaṃ phītaṃ janapadaṃ anekakoṭidhanasannicayaṃ anurāgamupagatahadayañca parijanaṃ tiṇanaḷamiva pariccajitvā jātiādīsu saṃviggahadayo nikkhamitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā mahiddhiko mahānubhāvo hutvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti sutvā pañcavaṇṇāya pītiyā phuṭasarīro hutvā sapatisso tissaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā cintesi – ‘‘handāhaṃ mandāravapāricchattakādīhi dibbakusumehi bhagavantaṃ pūjessāmī’’ti. Atha so evaṃ cintetvā iddhiyā saggalokaṃ gantvā cittalatāvanaṃ pavisitvā padumapāricchattakamandāravādīhi dibbakusumehi ratanamayaṃ caṅkoṭakaṃ gāvutappamāṇaṃ pūretvā gahetvā gaganatalena āgantvā dibbehi surabhikusumehi bhagavantaṃ pūjesi. Ekañca maṇidaṇḍakaṃ suvaṇṇamayakaṇṇikaṃ padumarāgamaṇimayapaṇṇaṃ sugandhakesaracchattaṃ viya padumacchattaṃ bhagavato sirasi dhārayanto catuparisamajjhe aṭṭhāsi. Atha bhagavā naṃ – ‘‘ito dvenavute kappe gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3177. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3178. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ <a name="P0.0230"></a> tena samayena, sujāto nāma khattiyo;</p>
  3179. <p class="gathalast">Mahābhogaṃ chaḍḍayitvā, pabbajiṃ isipabbajaṃ.</p>
  3180. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3181. <p class="gatha1"> ‘‘Mayi <a name="M0.0271"></a> pabbajite sante, uppajji lokanāyako;</p>
  3182. <p class="gathalast">Buddhoti saddaṃ sutvāna, pīti me upapajjatha.</p>
  3183. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3184. <p class="gatha1"> ‘‘Dibbaṃ <a name="V0.0264"></a> mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ;</p>
  3185. <p class="gathalast">Ubho hatthehi paggayha, dhunamāno upāgamiṃ.</p>
  3186. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3187. <p class="gatha1"> ‘‘Cātuvaṇṇaparivutaṃ, tissaṃ lokagganāyakaṃ;</p>
  3188. <p class="gathalast">Tamahaṃ pupphaṃ gahetvā, matthake dhārayiṃ jinaṃ.</p>
  3189. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3190. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, janamajjhe nisīdiya;</p>
  3191. <p class="gathalast">Dvenavute ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3192. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3193. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3194. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3195. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3196. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  3197. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mayi pabbajite</span>ti mayi pabbajitabhāvaṃ upagate. ‘‘Mama pabbajitaṃ santa’’nti potthakesu likhanti, so pamādalekhoti veditabbo. <span class="bld">Upapajjathā</span>ti uppajjittha. <span class="bld">Ubho hatthehī</span>ti ubhehi hatthehi. <span class="bld">Paggayhā</span>ti gahetvāna. <span class="bld">Dhunamāno</span>ti vākacīrāni vidhunamānova. <span class="bld">Cātuvaṇṇaparivuta</span>nti catuparisaparivutaṃ, khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇaparivutanti attho. ‘‘Catuvaṇṇehi parivuta’’nti paṭhanti keci.</p>
  3198. <p class="bodytext">Tassa pana bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Janasandho nāma khattiyo pitā, padumā nāma janikā, brahmadevo ca udayo ca dve aggasāvakā, samaṅgo nāmupaṭṭhāko, phussā ca sudattā ca dve aggasāvikā, asanarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyu, subhaddā nāma aggamahesī, ānando nāma putto, turaṅgayānena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3199. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  3200. <p class="gatha1"> ‘‘Khemakaṃ nāma nagaraṃ, janasandho nāma khattiyo;</p>
  3201. <p class="gathalast">Padumā nāma janikā, tissassa ca mahesino.</p>
  3202. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  3203. <p class="gatha1"> ‘‘Brahmadevo <a name="M0.0272"></a><a name="P0.0231"></a> ca udayo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3204. <p class="gathalast">Samaṅgo nāmupaṭṭhāko, tissassa ca mahesino.</p>
  3205. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  3206. <p class="gatha1"> ‘‘Phussā <a name="V0.0265"></a> ceva sudattā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3207. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, asanoti pavuccati.</p>
  3208. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3209. <p class="gatha1"> ‘‘So buddho saṭṭhiratano, ahu uccattane jino;</p>
  3210. <p class="gathalast">Anūpamo asadiso, himavā viya dissati.</p>
  3211. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  3212. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi atulatejassa, āyu āsi anuttaro;</p>
  3213. <p class="gathalast">Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.</p>
  3214. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  3215. <p class="gatha1"> ‘‘Uttamaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ, anubhotvā mahāyasaṃ;</p>
  3216. <p class="gathalast">Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.</p>
  3217. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  3218. <p class="gatha1"> ‘‘Valāhakova anilena, sūriyena viya ussavo;</p>
  3219. <p class="gathalast">Andhakārova padīpena, nibbuto so sasāvako’’ti.</p>
  3220. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">uccattane</span>ti uccabhāvena. <span class="bld">Himavā viya dissatī</span>ti himavāva padissati. Ayameva vā pāṭho. Yathā yojanānaṃ satānucco himavā pañcapabbato sudūre ṭhitānampi uccabhāvena ca sommabhāvena ca atiramaṇīyo hutvā dissati, evaṃ bhagavāpi dissatīti attho. <span class="bld">Anuttaro</span>ti nātidīgho nātirasso. Āyu vassasatasahassanti attho. <span class="bld">Uttamaṃ pavaraṃ seṭṭha</span>nti aññamaññavevacanāni. <span class="bld">Ussavo</span>ti himabindu valāhakaussavaandhakārā viya anilasūriyadīpehi aniccatānilasūriyadīpehi upadduto parinibbuto sasāvako bhagavāti attho.</p>
  3221. <p class="bodytext">Tisso kira bhagavā sunandavatīnagare sunandārāme parinibbāyi. Sesamettha gāthāsu pākaṭamevāti.</p>
  3222. <p class="centered">Tissabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3223. <p class="centered">Niṭṭhito sattarasamo buddhavaṃso.</p>
  3224. <p class="chapter">20. Phussabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3225. <p class="bodytext">Tassa <a name="M0.0273"></a><a name="V0.0266"></a><a name="P0.0232"></a> tissassa bhagavato aparabhāge anukkamena parihāyitvā puna vaḍḍhitvā aparimitāyukā hutvā anupubbena hāyitvā navutivassasahassāyukesu jātesu tasmiṃyeva kappe <span class="bld">phusso</span> nāma satthā loke uppajji. Sopi bhagavā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā kāsikanagare jayasenarañño aggamahesiyā sirimāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena sirimuyyāne mātukucchito nikkhami. So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira garuḷapakkha-haṃsa-suvaṇṇabhārāti tayo pāsādā ahesuṃ. Kisāgotamippamukhāni tiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  3226. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā kisāgotamiyā anupame nāma putte uppanne alaṅkatagajavarakkhandhagato mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ pabbajitaṃ janakoṭi anupabbaji. So tehi parivuto cha māse padhānacariyaṃ caritvā tato gaṇaṃ pahāya sattāhaṃ ekacariyaṃ anubrūhayamāno vasitvā visākhapuṇṇamāya aññatare nagare aññatarassa seṭṭhino dhītāya sirivaḍḍhāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā siṃsapāvane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye sirivaḍḍhena nāma upāsakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā āmalakabodhiṃ upasaṅkamitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā sabbaññutaññāṇaṃ patvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā attanā saddhiṃ pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭīnaṃ dhammapaṭivedhasamatthataṃ disvā ākāsena gantvā saṅkassanagare isipatane migadāye otaritvā tesaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3227. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3228. <p class="gatha1"> ‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, ahu satthā anuttaro;</p>
  3229. <p class="gathalast">Anūpamo asamasamo, phusso lokagganāyako.</p>
  3230. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3231. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi sabbaṃ tamaṃ hantvā, vijaṭetvā mahājaṭaṃ;</p>
  3232. <p class="gathalast">Sadevakaṃ tappayanto, abhivassi amatambunā.</p>
  3233. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3234. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ <a name="M0.0274"></a><a name="V0.0267"></a> pavattente, phusse nakkhattamaṅgale;</p>
  3235. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3236. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0233"></a> <span class="bld">tattheva maṇḍakappamhī</span>ti yasmiṃ kappe dve buddhā uppajjanti, so ‘‘maṇḍakappo’’ti heṭṭhā vutto. <span class="bld">Vijaṭetvā</span>ti paṭivissajjetvā. <span class="bld">Mahājaṭa</span>nti ettha jaṭāti taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanato suttagumbajālapūvasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭāti vuttaṃ, taṃ mahājaṭaṃ. <span class="bld">Sadevaka</span>nti sadevakaṃ lokaṃ. <span class="bld">Abhivassī</span>ti pāvassi. <span class="bld">Amatambunā</span>ti amatasaṅkhātena dhammakathāsalilena tappayanto pāvassīti attho.</p>
  3237. <p class="bodytext">Yadā pana bārāṇasīnagare sirivaḍḍho nāma rājā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Tena saha pabbajitānaṃ tāpasānaṃ navutisatasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi. Tadā navutiyā satasahassānaṃ dutiyābhisamayo ahosi. Yadā pana attano puttassa anupamakumārassa dhammaṃ desesi, tadā asītiyā satasahassānaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3238. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3239. <p class="gatha1"> ‘‘Navutisatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu;</p>
  3240. <p class="gathalast">Asītisatasahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3241. <p class="bodytext">Tato aparena samayena kaṇṇakujjanagare surakkhito rājaputto ca purohitaputto dhammasenakumāro ca phusse sammāsambuddhe attano nagaraṃ sampatte saṭṭhiyā purisasatasahassehi saddhiṃ paccuggantvā vanditvā nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā dasabalassa dhammakathaṃ sutvā bhagavati pasīditvā te saparivārā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ saṭṭhiyā bhikkhusatasahassānaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Puna kāsinagare jayasenarañño saṭṭhimattānaṃ ñātīnaṃ samāgame buddhavaṃsaṃ desesi, taṃ sutvā paññāsasatasahassāni ehibhikkhupabbajjāya pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ majjhagato bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Puna mahāmaṅgalasamāgame maṅgalakathaṃ sutvā cattālīsapurisasatasahassāni pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ majjhagato sugato <a name="M0.0275"></a> pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3242. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3243. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā <a name="V0.0268"></a> tayo āsuṃ, phussassapi mahesino;</p>
  3244. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3245. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3246. <p class="gatha1"> ‘‘Saṭṭhisatasahassānaṃ<a name="P0.0234"></a>, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  3247. <p class="gathalast">Paññāsasatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  3248. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3249. <p class="gatha1"> ‘‘Cattālīsasatasahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  3250. <p class="gathalast">Anupādā vimuttānaṃ, vocchinnapaṭisandhina’’nti.</p>
  3251. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto arindamanagare vijitāvī nāma khattiyo hutvā tassa dhammaṃ sutvā bhagavati pasīditvā tassa mahādānaṃ datvā mahārajjaṃ pahāya bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā tepiṭakadharo mahājanassa dhammakathaṃ kathesi, sīlapāramiñca pūresi. Sopi naṃ ‘‘buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3252. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3253. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, vijitāvī nāma khattiyo;</p>
  3254. <p class="gathalast">Chaḍḍayitvā mahārajjaṃ, pabbajiṃ tassa santike.</p>
  3255. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3256. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, phusso lokagganāyako;</p>
  3257. <p class="gathalast">Dvenavute ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3258. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3259. <p class="gatha1"> ‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… dasapāramipūriyā.</p>
  3260. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3261. <p class="gatha1"> ‘‘Suttantaṃ vinayañcāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ;</p>
  3262. <p class="gathalast">Sabbaṃ pariyāpuṇitvā, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  3263. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3264. <p class="gatha1"> ‘‘Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ;</p>
  3265. <p class="gathalast">Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.</p>
  3266. <p class="bodytext">Tassa pana bhagavato kāsikaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Jayaseno nāma rājā pitā, sirimā nāma mātā, surakkhito ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, sabhiyo nāmupaṭṭhāko, cālā ca upacālā <a name="V0.0269"></a> ca dve aggasāvikā, āmalakarukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ ahosi<a name="M0.0276"></a>, āyu navutivassasahassāni, kisāgotamī nāma aggamahesī, anupamo nāmassa putto, hatthiyānena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3267. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3268. <p class="gatha1"> ‘‘Kāsikaṃ nāma nagaraṃ, jayaseno nāma khattiyo;</p>
  3269. <p class="gatha1">Sirimā nāma janikā, phussassāpi mahesino…pe. <a name="P0.0235"></a>…;</p>
  3270. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, āmaṇḍoti pavuccati…pe….</p>
  3271. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  3272. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhapaṇṇāsaratanaṃ, sopi accuggato muni;</p>
  3273. <p class="gathalast">Sobhate sataraṃsīva, uḷurājāva pūrito.</p>
  3274. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3275. <p class="gatha1"> ‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade;</p>
  3276. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  3277. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3278. <p class="gatha1"> ‘‘Ovaditvā bahū satte, santāretvā bahū jane;</p>
  3279. <p class="gathalast">Sopi satthā atulayaso, nibbuto so sasāvako’’ti.</p>
  3280. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āmaṇḍo</span>ti āmalakarukkho. <span class="bld">Ovaditvā</span>ti ovādaṃ datvā, anusāsitvāti attho. <span class="bld">Sopi satthā atulayaso</span>ti sopi satthā amitayasoti attho. ‘‘So jahitvā amitayaso’’tipi pāṭho, tassa so sabbameva vuttappakāraṃ visesaṃ hitvāti attho.</p>
  3281. <p class="bodytext">Phusso kira sammāsambuddho kusinārāyaṃ senārāme parinibbāyi. Dhātuyo kirassa vitthārikā ahesuṃ. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  3282. <p class="centered">Phussabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3283. <p class="centered">Niṭṭhito aṭṭhārasamo buddhavaṃso.</p>
  3284. <p class="chapter">21. Vipassībuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3285. <p class="bodytext">Phussassa <a name="V0.0270"></a><a name="M0.0277"></a> buddhassa aparabhāge sāntarakappe tasmiñca kappe vītivatte ito ekanavutikappe vijitasabbakappo parahitaniratasaṅkappo sabbattha vipassī <span class="bld">vipassī</span> nāma satthā loke udapādi. So pāramiyo pūretvā anekaratanamaṇivisarasamujjotitabhavane tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā bandhumatīnagare anekabandhumato bandhumato rañño bandhumatiyā nāma aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena kheme migadāye mātudarato asitanīradarājito puṇṇacando viya nikkhami. Nāmaggahaṇadivase panassa lakkhaṇapāṭhakā ñātakā ca <a name="P0.0236"></a> divā ca rattiñca antarantarā nimmisasañjanitandhakāravirahena visuddhaṃ passanti, vivaṭehi vā akkhīhi passatīti ‘‘vipassī’’ti nāmamakaṃsu. ‘‘Viceyya viceyya passatīti vipassī’’ti vadanti. So aṭṭhavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Nanda-sunanda-sirimānāmakā tayo cassa pāsādā ahesuṃ.</p>
  3286. <p class="bodytext">Sudassanādevippamukhānaṃ itthīnaṃ satasahassaṃ vīsati ca sahassāni ahesuṃ. ‘‘Sutanū’’tipi sudassanā vuccati. So aṭṭhavassasahassānaṃ accayena cattāri nimittāni disvā sutanudeviyā samavaṭṭakkhandhe nāma tanaye jāte ājaññarathena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ purisānaṃ caturāsītisatasahassāni anupabbajiṃsu. So tehi parivuto mahāpuriso aṭṭhamāsaṃ padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sudassanaseṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā kusumasamalaṅkate sālavane divāvihāraṃ katvā sujātena nāma yavapālakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā pāṭalibodhiṃ samalaṅkataṃ disvā dakkhiṇadisābhāgena taṃ upāgami.</p>
  3287. <p class="bodytext">Tassā pana pāṭaliyā samavaṭṭakkhandho taṃ divasaṃ paṇṇāsaratano hutvā abbhuggato sākhā paṇṇāsaratanā ubbedhena ratanasataṃ ahosi. Taṃdivasameva sā pāṭalī kaṇṇikābaddhehi viya pupphehi paramasurabhigandhehi mūlato paṭṭhāya sabbasañchannā ahosi. Dibbagandho vāyati, na kevalaṃ tadā ayameva pupphito, dasasahassi cakkavāḷesu sabbe <a name="M0.0278"></a> pāṭaliyo pupphitāva. Na kevalaṃ <a name="V0.0271"></a> pāṭaliyova, dasasahassicakkavāḷesu sabbarukkhagumbalatāyopi pupphiṃsu. Mahāsamuddopi pañcavaṇṇehi padumehi kuvalayuppalakumudehi sañchanno sītalamadhurasalilo ahosi. Sabbampi ca dasasahassi cakkavāḷabbhantaraṃ dhajamālākulaṃ ahosi. Tattha tattha paṭimālāgulavippakiṇṇaṃ nānāsurabhikusumasajjitadharaṇītalaṃ dhūpacuṇṇandhakāraṃ ahosi. Taṃ upagantvā tepaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāya – ‘‘yāva buddho na homi, tāva ito na uṭṭhahāmī’’ti paṭiññaṃ katvā nisīdi. Evaṃ nisīditvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā maggānukkamena cattāri maggañāṇāni maggānantaraṃ cattāri phalañāṇāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ catuvesārajjañāṇāni cha asādhāraṇañāṇāni ca sakale ca buddhaguṇe hatthagate katvā paripuṇṇasaṅkappo bodhipallaṅke nisinnova –</p>
  3288. <p class="gathalast">‘‘Anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā. (dha. pa. 153-154);</p>
  3289. <p class="gatha1">‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedaso;</p>
  3290. <p class="gathalast">Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.</p>
  3291. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ sammā vimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;</p>
  3292. <p class="gathalast">Paññāpetuṃ gatī natthi, pattānaṃ acalaṃ sukha’’nti. (udā. 80) –</p>
  3293. <p class="unindented">Evaṃ <a name="P0.0237"></a> udānaṃ udānetvā bodhisamīpeyeva sattasattāhaṃ vītināmetvā brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā attano vemātikassa bhātikassa khaṇḍakumārassa ca purohitaputtassa tissakumārassa ca upanissayasampattiṃ oloketvā ākāsena gantvā kheme migadāye otaritvā ubhopi te uyyānapālena pakkosāpetvā tesaṃ parivārānaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā aparimitānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3294. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3295. <p class="gatha1"> ‘‘Phussassa ca aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  3296. <p class="gathalast">Vipassī nāma nāmena, loke uppajji cakkhumā.</p>
  3297. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3298. <p class="gatha1"> ‘‘Avijjaṃ <a name="M0.0279"></a> sabbaṃ padāletvā, patto sambodhimuttamaṃ;</p>
  3299. <p class="gathalast">Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, pakkāmi bandhumatīpuraṃ.</p>
  3300. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3301. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ <a name="V0.0272"></a> pavattetvā, ubho bodhesi nāyako;</p>
  3302. <p class="gathalast">Gaṇanāya na vattabbo, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3303. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">padāletvā</span>ti bhinditvā, avijjandhakāraṃ bhinditvāti attho. ‘‘Vattetvā cakkamārāme’’tipi pāṭho, tassa <span class="bld">ārāme</span>ti kheme migadāyeti attho. <span class="bld">Ubho bodhesī</span>ti attano kaniṭṭhabhātikaṃ khaṇḍaṃ rājaputtaṃ tissañca purohitaputtanti ubho bodhesi. <span class="bld">Gaṇanāya na vattabbo</span>ti devatānaṃ abhisamayavasena gaṇanaparicchedo natthīti attho.</p>
  3304. <p class="bodytext">Athāparena samayena khaṇḍaṃ rājaputtaṃ tissañca purohitaputtaṃ anupabbajitāni caturāsītibhikkhusahassāni dhammāmataṃ pāyesi. So dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3305. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3306. <p class="gatha1"> ‘‘Punāparaṃ amitayaso, tattha saccaṃ pakāsayi;</p>
  3307. <p class="gathalast">Caturāsītisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3308. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti kheme migadāyeti attho. ‘‘Caturāsītisahassāni, sambuddhamanupabbaju’’nti ettha ete pana caturāsītisahassasaṅkhātā purisā vipassissa kumārassa upaṭṭhākapurisāyeva. Te pātova vipassikumārassa upaṭṭhānaṃ āgantvā kumāramadisvā pātarāsatthāya gantvā bhuttapātarāsā ‘‘kuhiṃ kumāro’’ti pucchitvā tato ‘‘uyyānabhūmiṃ gato’’ti sutvā ‘‘tattheva naṃ dakkhissāmā’’ti nikkhantā nivattamānaṃ tassa sārathiṃ disvā ‘‘kumāro pabbajito’’ti sutvā sutaṭṭhāneyeva sabbābharaṇāni muñcitvā antarāpaṇato <a name="P0.0238"></a> kāsāyāni vatthāni āharāpetvā kesamassuṃ ohāretvā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca te gantvā mahāpurisaṃ parivārayiṃsu.</p>
  3309. <p class="bodytext">Tato vipassī bodhisatto ‘‘padhānacariyaṃ caranto ākiṇṇo viharāmi, na kho panametaṃ pātirūpaṃ yatheva maṃ ime gihibhūtā pubbe parivāretvā caranti, idānipi tatheva kiṃ iminā gaṇenā’’ti gaṇasaṅgaṇikāya ukkaṇṭhitvā ‘‘ajjeva gacchāmī’’ti cintetvā puna – ‘‘ajja avelā, sace panāhaṃ <a name="M0.0280"></a> ajja gamissāmi, sabbepime jānissanti, sveva gamissāmī’’ti cintesi. Taṃdivasañca uruvelagāmasadise ekasmiṃ gāme gāmavāsino manussā svātanāya saddhiṃ parisāya mahāpurisaṃ nimantayiṃsu. Te tesaṃ caturāsītisahassānaṃ mahāpurisassa ca pāyāsameva paṭiyādayiṃsu. Atha vipassī mahāpuriso punadivase visākhapuṇṇamāya tasmiṃ gāme tehi <a name="V0.0273"></a> pabbajitajanehi saddhiṃ bhattakiccaṃ katvā vasanaṭṭhānameva agamāsi. Tatra te pabbajitā mahāpurisassa vattaṃ dassetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni pavisiṃsu.</p>
  3310. <p class="bodytext">Bodhisattopi paṇṇasālaṃ pavisitvā nisinno cintesi – ‘‘ayaṃ kālo nikkhamitu’’nti nikkhamitvā paṇṇasāladvāraṃ pidahitvā bodhimaṇḍābhimukho pāyāsi. Te kira pabbajitā sāyaṃ bodhisattassa upaṭṭhānaṃ gantvā paṇṇasālaṃ parivāretvā nisinnā – ‘‘ativikālo jāto upadhārethā’’ti vatvā paṇṇasāladvāraṃ vivaritvā taṃ apassantāpi ‘‘kuhiṃ nu gato mahāpuriso’’ti nānubandhiṃsu. ‘‘Gaṇavāse nibbinno eko viharitukāmo maññe mahāpuriso buddhabhūtaṃyeva taṃ passissāmā’’ti antojambudīpābhimukhā cārikaṃ pakkamiṃsu. Atha te – ‘‘vipassinā kira buddhattaṃ patvā dhammacakkaṃ pavattita’’nti sutvā anukkamena sabbe te pabbajitā bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye sannipatiṃsu. Tato tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi, tadā caturāsītiyā bhikkhusahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. So tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3311. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3312. <p class="gatha1"> ‘‘Caturāsītisahassāni, sambuddhaṃ anupabbajuṃ;</p>
  3313. <p class="gathalast">Tesamārāmapattānaṃ, dhammaṃ desesi cakkhumā.</p>
  3314. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3315. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbākārena bhāsato, sutvā upanisādino;</p>
  3316. <p class="gathalast">Tepi dhammavaraṃ gantvā, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3317. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">caturāsītisahassāni, sambuddhaṃ anupabbaju</span>nti ettha anunā yogato sambuddhanti upayogavacanaṃ katanti veditabbaṃ, sambuddhassa pacchā pabbajiṃsūti attho. Lakkhaṇaṃ saddasatthato gahetabbaṃ. ‘‘Tattha ārāmapattāna’’ntipi pāṭho. <span class="bld">Bhāsato</span>ti vadato. <span class="bld">Upanisādino</span>ti <a name="P0.0239"></a> gantvā upanissāya dhammadānaṃ dadatoti attho. <span class="bld">Tepī</span>ti te caturāsītisahassasaṅkhātā <a name="M0.0281"></a> pabbajitā vipassissa upaṭṭhākabhūtā. <span class="bld">Gantvā</span>ti tassa dhammaṃ ñatvā. Evaṃ tesaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Kheme migadāye vipassīsammāsambuddhaṃ dve ca aggasāvake anupabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ aṭṭhasaṭṭhisatasahassānaṃ majjhe nisinno vipassī bhagavā –</p>
  3318. <p class="gatha1">‘‘Khantīparamaṃ tapo titikkhā, nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā;</p>
  3319. <p class="gathalast">Na hi pabbajito parūpaghātī, na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.</p>
  3320. <p class="gatha1">‘‘Sabbapāpassa <a name="V0.0274"></a> akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;</p>
  3321. <p class="gathalast">Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ.</p>
  3322. <p class="gatha1">‘‘Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṃvaro;</p>
  3323. <p class="gatha2">Mattaññutā ca bhattasmiṃ, pantañca sayanāsanaṃ;</p>
  3324. <p class="gathalast">Adhicitte ca āyogo, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183, 184, 185) –</p>
  3325. <p class="unindented">Imaṃ pātimokkhaṃ uddisi. Imā pana sabbabuddhānaṃ pātimokkhuddesagāthāyo hontīti veditabbaṃ. So paṭhamo sannipāto ahosi. Puna yamakapāṭihāriyaṃ disvā pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ satasahassānaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Yadā pana vipassissa vemātikā tayo bhātaro paccantaṃ vūpasametvā bhagavato upaṭṭhānakiriyāya laddhavarā hutvā attano nagaraṃ netvā upaṭṭhahantā tassa dhammaṃ sutvā pabbajiṃsu. Tesaṃ asītisatasahassānaṃ majjhe nisīditvā bhagavā kheme migadāye pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3326. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3327. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, vipassissa mahesino;</p>
  3328. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3329. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3330. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhasaṭṭhisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  3331. <p class="gathalast">Bhikkhusatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  3332. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3333. <p class="gatha1"> ‘‘Asītibhikkhusahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  3334. <p class="gathalast">Tattha bhikkhugaṇamajjhe, sambuddho atirocatī’’ti.</p>
  3335. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0282"></a> <span class="bld">aṭṭhasaṭṭhisatasahassāna</span>nti aṭṭhasaṭṭhisahassādhikānaṃ satasahassabhikkhūnanti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="P0.0240"></a> tattha kheme migadāye. <span class="bld">Bhikkhugaṇamajjhe</span>ti bhikkhugaṇassa majjhe. ‘‘Tassa bhikkhugaṇamajjhe’’tipi pāṭho, tassa bhikkhugaṇassa majjheti attho.</p>
  3336. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto mahiddhiko mahānubhāvo atulo nāma nāgarājā hutvā anekanāgakoṭisatasahassaparivāro hutvā saparivārassa dasabalassa asamabalasīlassa karuṇāsītalahadayassa <a name="V0.0275"></a> sakkārakaraṇatthaṃ sattaratanamayaṃ candamaṇḍalasaṅkāsaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kāretvā tattha nisīdāpetvā sattāhaṃ dibbavibhavānurūpaṃ mahādānaṃ datvā sattaratanakhacitaṃ mahārahaṃ suvaṇṇamayaṃ nānāmaṇijutivisarasamujjalaṃ pīṭhaṃ bhagavato adāsi. Tadā naṃ pīṭhānumodanāvasāne ‘‘ito ayaṃ ekanavutikappe buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3337. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3338. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, nāgarājā mahiddhiko;</p>
  3339. <p class="gathalast">Atulo nāma nāmena, puññavanto jutindharo.</p>
  3340. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3341. <p class="gatha1"> ‘‘Nekānaṃ nāgakoṭīnaṃ, parivāretvānahaṃ tadā;</p>
  3342. <p class="gathalast">Vajjanto dibbaturiyehi, lokajeṭṭhaṃ upāgamiṃ.</p>
  3343. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3344. <p class="gatha1"> ‘‘Upasaṅkamitvā sambuddhaṃ, vipassiṃ lokanāyakaṃ;</p>
  3345. <p class="gatha2">Maṇimuttaratanakhacitaṃ, sabbābharaṇabhūsitaṃ;</p>
  3346. <p class="gathalast">Nimantetvā dhammarājassa, suvaṇṇapīṭhamadāsahaṃ.</p>
  3347. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3348. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;</p>
  3349. <p class="gathalast">Ekanavutito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3350. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3351. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu kapilavhayā rammā, nikkhamitvā tathāgato;</p>
  3352. <p class="gathalast">Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ.</p>
  3353. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3354. <p class="gatha1"> ‘‘Ajapālarukkhamūlasmiṃ, nisīditvā tathāgato;</p>
  3355. <p class="gathalast">Tattha pāyāsaṃ paggayha, nerañjaramupehiti.</p>
  3356. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  3357. <p class="gatha1"> ‘‘Nerañjarāya tīramhi, pāyāsaṃ ada so jino;</p>
  3358. <p class="gathalast">Paṭiyattavaramaggena, bodhimūlamupehiti.</p>
  3359. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  3360. <p class="gatha1"> ‘‘Tato <a name="M0.0283"></a> padakkhiṇaṃ katvā, bodhimaṇḍaṃ anuttaro;</p>
  3361. <p class="gathalast">Assatthamūle sambodhiṃ, bujjhissati mahāyaso.</p>
  3362. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  3363. <p class="gatha1"> ‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati;</p>
  3364. <p class="gathalast">Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.</p>
  3365. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  3366. <p class="gatha1"> ‘‘Anāsavā <a name="V0.0276"></a><a name="P0.0241"></a> vītarāgā, santacittā samāhitā;</p>
  3367. <p class="gatha2">Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā;</p>
  3368. <p class="gathalast">Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissatimaṃ jinaṃ.</p>
  3369. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  3370. <p class="gatha1"> ‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā;</p>
  3371. <p class="gatha2">Anāsavā vītarāgā, santacittā samāhitā;</p>
  3372. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati…pe….</p>
  3373. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3374. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3375. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  3376. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puññavanto</span>ti puññavā, samupacitapuññasañcayoti attho. <span class="bld">Jutindharo</span>ti pabhāyutto. <span class="bld">Nekānaṃ nāgakoṭīna</span>nti anekāhi nāgakoṭīhi, karaṇatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Parivāretvānā</span>ti bhagavantaṃ parivāretvā. <span class="bld">Aha</span>nti attānaṃ niddisati. <span class="bld">Vajjanto</span>ti vādento tāḷento. <span class="bld">Maṇimuttaratanakhacita</span>nti maṇimuttādīhi vividhehi ratanehi khacitanti attho. <span class="bld">Sabbābharaṇabhūsita</span>nti sabbābharaṇehi vāḷarūpādīhi ratanamayehi maṇḍitanti attho. <span class="bld">Suvaṇṇapīṭha</span>nti suvaṇṇamayaṃ pīṭhaṃ. <span class="bld">Adāsaha</span>nti adāsiṃ ahaṃ.</p>
  3377. <p class="bodytext">Tassa pana vipassissa bhagavato bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi. Bandhumā nāma rājā pitā, bandhumatī nāma mātā, khaṇḍo ca tisso ca dve aggasāvakā, asoko nāmupaṭṭhāko, candā ca candamittā ca dve aggasāvikā, pāṭalirukkho bodhi, sarīraṃ asītihatthubbedhaṃ ahosi, sarīrappabhā sabbakālaṃ satta yojanāni pharitvā aṭṭhāsi asītivassasahassāni āyu, sutanu nāmassa aggamahesī, samavaṭṭakkhandho nāmassa putto, ājaññarathena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3378. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3379. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ <a name="M0.0284"></a> bandhumatī nāma, bandhumā nāma khattiyo;</p>
  3380. <p class="gathalast">Mātā bandhumatī nāma, vipassissa mahesino.</p>
  3381. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  3382. <p class="gatha1"> ‘‘Khaṇḍo <a name="P0.0242"></a> ca tissanāmo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3383. <p class="gathalast">Asoko nāmupaṭṭhāko, vipassissa mahesino.</p>
  3384. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  3385. <p class="gatha1"> ‘‘Candā <a name="V0.0277"></a> ca candamittā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3386. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, pāṭalīti pavuccati.</p>
  3387. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  3388. <p class="gatha1"> ‘‘Asītihatthamubbedho, vipassī lokanāyako;</p>
  3389. <p class="gathalast">Pabhā niddhāvatī tassa, samantā sattayojane.</p>
  3390. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  3391. <p class="gatha1"> ‘‘Asītivassasahassāni, āyu buddhassa tāvade;</p>
  3392. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  3393. <p class="hangnum"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>.</p>
  3394. <p class="gatha1"> ‘‘Bahudevamanussānaṃ, bandhanā parimocayi;</p>
  3395. <p class="gathalast">Maggāmaggañca ācikkhi, avasesaputhujjane.</p>
  3396. <p class="hangnum"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>.</p>
  3397. <p class="gatha1"> ‘‘Ālokaṃ dassayitvāna, desetvā amataṃ padaṃ;</p>
  3398. <p class="gathalast">Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.</p>
  3399. <p class="hangnum"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>.</p>
  3400. <p class="gatha1"> ‘‘Iddhivaraṃ puññavaraṃ, lakkhaṇañca kusumitaṃ;</p>
  3401. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  3402. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bandhanā</span>ti devamanusse kāmarāgasaṃyojanādibandhanā mocesi, vikāsesīti attho. <span class="bld">Maggāmaggañca ācikkhī</span>ti ‘‘amatādhigamāya ayaṃ maggo ucchedasassatadiṭṭhivirahitā majjhimā paṭipadā maggo kāyakilamathādiko nāyaṃ maggo’’ti sesaputhujjane ācikkhīti attho. <span class="bld">Ālokaṃ dassayitvānā</span>ti maggañāṇālokaṃ vipassanāñāṇālokañca dassayitvā. <span class="bld">Lakkhaṇañca kusumita</span>nti cittalakkhaṇādīhi phullitaṃ maṇḍitaṃ bhagavato sarīranti attho. Sesaṃ sabbattha gāthāsu uttānamevāti.</p>
  3403. <p class="centered">Vipassībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3404. <p class="centered">Niṭṭhito ekūnavīsatimo buddhavaṃso.</p>
  3405. <p class="chapter">22. Sikhībuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3406. <p class="bodytext">Vipassissa <a name="M0.0285"></a><a name="V0.0278"></a><a name="P0.0243"></a> aparabhāge antarahite ca tasmiṃ kappe tato paraṃ ekūnasaṭṭhiyā kappesu buddhā loke na uppajjiṃsu. Apagatabuddhāloko ahosi. Kilesadevaputtamārānaṃ ekarajjaṃ apagatakaṇṭakaṃ ahosi. Ito pana ekattiṃsakappe siniddhasukkhasāradārupacito pahūtasappisitto nidhūmo sikhī viya <span class="bld">sikhī</span> ca <span class="bld">vessabhū</span> cāti dve sammāsambuddhā loke uppajjiṃsu. Tattha <span class="bld">sikhī</span> pana bhagavā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā kusalakaraṇavatī aruṇavatīnagare paramaguṇavato aruṇavato nāma rañño aggamahesiyā rattakanakapaṭibimbarucirappabhāya pabhāvatiyā nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasa māse vītināmetvā nisabhuyyāne mātukucchito nikkhami. Nemittikā panassa nāmaṃ karontā uṇhīsassa sikhā viya uggatattā ‘‘sikhī’’ti nāmamakaṃsu. So sattavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Sucandakasirīgiriyasanārivasabha nāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Sabbakāmādevippamukhāni catuvīsati itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  3407. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā sabbakāmādeviyā guṇagaṇātule atule nāma putte uppanne hatthiyānena hatthikkhandhavaragato mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ sattatipurisasatasahassāni anupabbajiṃsu. So tehi parivuto aṭṭhamāsaṃ padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya sudassananigame piyadassīseṭṭhino dhītuyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā taruṇakhadiravane divāvihāraṃ vītināmetvā anomadassinā nāma tāpasena dinnā aṭṭha kusatiṇamuṭṭhiyo gahetvā puṇḍarīkabodhiṃ upasaṅkami. Tassā kira puṇḍarīkabodhiyāpi pāṭaliyā pamāṇameva pamāṇaṃ ahosi. Taṃdivasameva so paṇṇāsaratanakkhandho hutvā abbhuggato, sākhāpissa paṇṇāsaratanamattāva. So dibbehi gandhehi pupphehi sañchanno ahosi. Na kevalaṃ puppheheva, phalehipi sañchanno ahosi. Tassa ekapassato taruṇāni phalāni ekato majjhimāni ekato nātipakkāni ekato pakkhittadibbojāni viya surasāni vaṇṇagandharasasampannāni tato tato olambanti. Yathā ca so<a name="M0.0286"></a>, evaṃ dasasahassicakkavāḷesu pupphūpagā rukkhā pupphehi phalūpagā rukkhā phalehi paṭimaṇḍitā ahesuṃ.</p>
  3408. <p class="bodytext">So <a name="V0.0279"></a> tattha catuvīsatihatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisīdi. Evaṃ nisīditvā chattiṃsa yojanavitthataṃ samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā sambodhiṃ pāpuṇitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā bodhisamīpeyeva sattasattāhaṃ vītināmetvā brahmāyācanaṃ sampaṭicchitvā attanā saha pabbajitānaṃ sattatiyā bhikkhusatasahassānaṃ upanissayasampattiṃ disvā surapathena gantvā vividhāvaraṇavatiyā aruṇavatiyā rājadhāniyā samīpe migājinuyyāne otaritvā tehi munigaṇehi parivuto tesaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3409. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3410. <p class="gatha1"> ‘‘Vipassissa <a name="P0.0244"></a> aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  3411. <p class="gathalast">Sikhivhayo āsi jino, asamo appaṭipuggalo.</p>
  3412. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3413. <p class="gatha1"> ‘‘Mārasenaṃ pamadditvā, patto sambodhimuttamaṃ;</p>
  3414. <p class="gathalast">Dhammacakkaṃ pavattesi, anukampāya pāṇinaṃ.</p>
  3415. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3416. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, sikhimhi jinapuṅgave;</p>
  3417. <p class="gathalast">Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3418. <p class="bodytext">Punapi aruṇavatiyā rājadhāniyā samīpeyeva abhibhūrājaputtassa ca sambhavarājaputtassa cāti dvinnaṃ saparivārānaṃ dhammaṃ desetvā navutikoṭisahassāni dhammāmataṃ pāyesi. So dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3419. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3420. <p class="gatha1"> ‘‘Aparampi dhammaṃ desente, gaṇaseṭṭhe naruttame;</p>
  3421. <p class="gathalast">Navuttikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3422. <p class="bodytext">Yadā pana sūriyavatīnagaradvāre campakarukkhamūle titthiyamadamānabhañjanatthaṃ sabbajanabandhanamokkhatthañca yamakapāṭihāriyaṃ karonto bhagavā dhammaṃ desesi<a name="M0.0287"></a>, tadā asītikoṭisahassānaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3423. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3424. <p class="gatha1"> ‘‘Yamakapāṭihāriyañca<a name="V0.0280"></a>, dassayante sadevake;</p>
  3425. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3426. <p class="bodytext">Abhibhunā ca sambhavena ca rājaputtena saddhiṃ pabbajitānaṃ arahantānaṃ satasahassānaṃ majjhe nisīditvā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi, aruṇavatīnagare ñātisamāgame pabbajitānaṃ asītiyā bhikkhusahassānaṃ majjhe nisīditvā pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Dhanañjayanagare dhanapālakanāgavinayanasamaye pabbajitānaṃ sattatiyā bhikkhusahassānaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3427. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3428. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, sikhissāpi mahesino;</p>
  3429. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3430. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3431. <p class="gatha1"> ‘‘Bhikkhusatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  3432. <p class="gathalast">Asītibhikkhusahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  3433. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3434. <p class="gatha1"> ‘‘Sattatibhikkhusahassānaṃ<a name="P0.0245"></a>, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  3435. <p class="gathalast">Anupalitto padumaṃva, toyamhi sampavaḍḍhita’’nti.</p>
  3436. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anupalitto padumaṃvā</span>ti toye jātaṃ toyeva vaḍḍhitaṃ padumaṃ viya toyena anupalittaṃ, sopi bhikkhusannipāto loke jātopi lokadhammehi anupalitto ahosīti attho.</p>
  3437. <p class="bodytext">Tadā kira amhākaṃ bodhisatto katthaci asaṃsaṭṭho paribhuttanagare arindamo nāma rājā hutvā sikhimhi satthari paribhuttanagaramanuppatte saparivāro rājā bhagavato paccuggantvā pasādavaḍḍhitahadayanayanasoto dasabalassa amalacaraṇakamalayugaḷesu saparivāro sirasā abhivanditvā dasabalaṃ nimantetvā sattāhaṃ issariyakulavibhavasaddhānurūpaṃ mahādānaṃ datvā dussabhaṇḍāgāradvārāni vivarāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa <a name="M0.0288"></a> mahagghāni vatthāni adāsi. Attano ca balarūpalakkhaṇajavasampannahemajālamālāsamalaṅkataṃ navakanakaruciradaṇḍakosacāmarayugavirājitaṃ vipulamudukaṇṇaṃ candarājivirājitavadanasobhaṃ erāvaṇavāraṇamiva arivāraṇaṃ varavāraṇaṃ datvā vāraṇappamāṇameva <a name="V0.0281"></a> katvā kappiyabhaṇḍañca adāsi. Sopi naṃ satthā – ‘‘ito ekattiṃsakappe buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3438. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3439. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, arindamo nāma khattiyo;</p>
  3440. <p class="gathalast">Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, annapānena tappayiṃ.</p>
  3441. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3442. <p class="gatha1"> ‘‘Bahuṃ dussavaraṃ datvā, dussakoṭiṃ anappakaṃ;</p>
  3443. <p class="gathalast">Alaṅkataṃ hatthiyānaṃ, sambuddhassa adāsahaṃ.</p>
  3444. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3445. <p class="gatha1"> ‘‘Hatthiyānaṃ nimminitvā, kappiyaṃ upanāmayiṃ;</p>
  3446. <p class="gathalast">Pūrayiṃ mānasaṃ mayhaṃ, niccaṃ daḷhamupaṭṭhitaṃ.</p>
  3447. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3448. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, sikhī lokagganāyako;</p>
  3449. <p class="gathalast">Ekattiṃse ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3450. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3451. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3452. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3453. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3454. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  3455. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nimminitvā</span>ti tassa hatthino pamāṇena tulayitvā. <span class="bld">Kappiya</span>nti kappiyabhaṇḍaṃ, bhikkhūnaṃ yaṃ bhaṇḍaṃ kappati gahetuṃ, taṃ kappiyabhaṇḍaṃ nāma. <span class="bld">Pūrayiṃ mānasaṃ mayha</span>nti mama cittaṃ dānapītiyā pūrayiṃ, mayhaṃ hāsuppādanasamatthaṃ akāsinti attho. <span class="bld">Niccaṃ daḷhamupaṭṭhita</span>nti niccakālaṃ dānaṃ dassāmī’’ti dānavasena daḷhaṃ upaṭṭhitaṃ cittanti attho.</p>
  3456. <p class="bodytext">Tassa pana bhagavato nagaraṃ aruṇavatī nāma ahosi. Aruṇavā nāma rājā pitā, pabhāvatī nāma mātā, abhibhū ca sambhavo ca dve aggasāvakā, khemaṅkaro nāmupaṭṭhāko, sakhilā ca madumā ca dve aggasāvikā, puṇḍarīkarukkho bodhi, sarīrañcassa sattatihatthubbedhaṃ ahosi<a name="M0.0289"></a>. Sarīrappabhā niccakālaṃ yojanattayaṃ pharitvā <a name="P0.0246"></a> aṭṭhāsi. Sattativassasahassāni āyu, sabbakāmā nāmassa aggamahesī, atulo nāmassa putto, hatthiyānena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3457. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3458. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ <a name="V0.0282"></a> aruṇavatī nāma, aruṇo nāma khattiyo;</p>
  3459. <p class="gathalast">Pabhāvatī nāma janikā, sikhissāpi mahesino.</p>
  3460. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  3461. <p class="gatha1"> ‘‘Abhibhū sambhavo ceva, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3462. <p class="gathalast">Khemaṅkaro nāmupaṭṭhāko, sikhissāpi mahesino.</p>
  3463. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  3464. <p class="gatha1"> ‘‘Sakhilā ca padumā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3465. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, puṇḍarīkoti vuccati.</p>
  3466. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  3467. <p class="gatha1"> ‘‘Sirivaḍḍho ca nando ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;</p>
  3468. <p class="gathalast">Cittā ceva suguttā ca, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.</p>
  3469. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3470. <p class="gatha1"> ‘‘Uccattanena so buddho, sattatihatthamuggato;</p>
  3471. <p class="gathalast">Kañcanagghiyasaṅkāso, dvattiṃsavaralakkhaṇo.</p>
  3472. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3473. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi byāmappabhā kāyā, divārattiṃ nirantaraṃ;</p>
  3474. <p class="gathalast">Disodisaṃ niccharanti, tīṇi yojanaso pabhā.</p>
  3475. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  3476. <p class="gatha1"> ‘‘Sattativassasahassāni, āyu tassa mahesino;</p>
  3477. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  3478. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  3479. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammameghaṃ pavassetvā, temayitvā sadevake;</p>
  3480. <p class="gathalast">Khemantaṃ pāpayitvāna, nibbuto so sasāvako.</p>
  3481. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  3482. <p class="gatha1"> ‘‘Anubyañjanasampannaṃ, dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ;</p>
  3483. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  3484. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">puṇḍarīko</span>ti <a name="P0.0247"></a> setambarukkho. <span class="bld">Tīṇi yojanaso pabhā</span>ti tīṇi yojanāni pabhā niccharantīti attho. <span class="bld">Dhammamegha</span>nti dhammavassaṃ, dhammavassanako buddhamegho. <span class="bld">Temayitvā</span>ti dhammakathāsalilena temetvā, siñcitvāti attho. <span class="bld">Sadevake</span>ti sadevake satte. <span class="bld">Khemanta</span>nti khemantaṃ nibbānaṃ<a name="M0.0290"></a><a name="V0.0283"></a>. <span class="bld">Anubyañjanasampanna</span>nti tambanakhatuṅganāsavaṭṭaṅgulitādīhi asītiyā anubyañjanehi sampannaṃ, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ bhagavato sarīranti attho. Sikhī kira sammāsambuddho sīlavatīnagare assārāme parinibbāyi.</p>
  3485. <p class="gatha1">‘‘Sikhīva loke tapasā jalitvā, sikhīva meghāgamane naditvā;</p>
  3486. <p class="gathalast">Sikhī mahesindhanavippahīno, sikhīva santiṃ sugato gato so’’.</p>
  3487. <p class="bodytext">Sikhissa kira bhagavato dhātuyo ekagghanāva hutvā aṭṭhaṃsu na vippakiriṃsu. Sakalajambudīpavāsino pana manussā tiyojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ himagirisadisasobhaṃ thūpamakaṃsu. Sesamettha gāthāsu pākaṭamevāti.</p>
  3488. <p class="centered">Sikhībuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3489. <p class="centered">Niṭṭhito vīsatimo buddhavaṃso.</p>
  3490. <p class="chapter">23. Vessabhūbuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3491. <p class="bodytext">Sikhissa <a name="V0.0284"></a> pana sammāsambuddhassa aparabhāge antarahite tassa sāsane sattativassasahassāyukā manussā anukkamena parihāyitvā dasavassāyukā ahesuṃ. Puna vaḍḍhitvā aparimitāyukā hutvā anukkamena parihāyitvā saṭṭhivassasahassāyukā ahesuṃ. Tadā vijitamanobhū sabbalokābhibhū sayambhū <span class="bld">vessabhū</span> nāma satthā loke udapādi. So pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā anomanagare suppatītassa suppatītassa nāma rañño aggamahesiyā sīlavatiyā yasavatiyā nāma kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena anupamuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāyamānova janaṃ tosento vasabhanādaṃ nadi. Tasmā vasabhanādahetuttā tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘vessabhū’’ti nāmamakaṃsu<a name="P0.0248"></a>. So chabbassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Ruci-suruci-rativaḍḍhananāmakā tayo pāsādā tassa <a name="M0.0291"></a> ahesuṃ. Sucittādevippamukhāni tiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  3492. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā sucittāya nāma deviyā suppabuddhe nāma kumāre uppanne suvaṇṇasivikāya uyyānadassanatthāya gantvā devadattāni kāsāyāni gahetvā pabbaji. Taṃ sattattiṃsasahassāni anupabbajiṃsu. Atha so tehi parivuto cha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sucittanigame sandissamānasarīrāya sirivaḍḍhanāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye narindanāgarājena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sālabodhiṃ padakkhiṇato upāgami. Tassāpi sālassa tadeva pāṭaliyā pamāṇameva pamāṇaṃ ahosi. Tatheva pupphaphalasirivibhavo veditabbo. So sālamūlamupagantvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā vigatanīvaraṇaṃ sabbakāmamadāvaraṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ paṭilabhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ tattheva vītināmetvā attano kaniṭṭhabhātikassa soṇakumārassa uttarakumārassa ca upanissayasampattiṃ disvā devapathena gantvā anomanagarasamīpe aruṇuyyāne otaritvā uyyānapālena kumāre pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā asītiyā koṭisahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.</p>
  3493. <p class="bodytext">Puna <a name="V0.0285"></a> janapadacārikaṃ caranto bhagavā tattha tattha dhammaṃ desento sattatiyā koṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, so dutiyo abhisamayo ahosi. Anomanagareyeva diṭṭhijālaṃ bhindanto titthiyamānaddhajaṃ pātento mānamadaṃ viddhaṃsento dhammaddhajaṃ samussayanto navutiyojanavitthatāya manussaparisāya parimāṇarahitāya devaparisāya yamakapāṭihāriyaṃ katvā devamanusse pasādetvā saṭṭhikoṭiyo dhammāmatena tappesi, so tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3494. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3495. <p class="gatha1"> ‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, asamo appaṭipuggalo;</p>
  3496. <p class="gathalast">Vessabhū nāma nāmena, loke uppajji nāyako.</p>
  3497. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3498. <p class="gatha1"> ‘‘Ādittaṃ <a name="M0.0292"></a> vata rāgaggi, taṇhānaṃ vijitaṃ tadā;</p>
  3499. <p class="gathalast">Nāgova bandhanaṃ chetvā, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
  3500. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3501. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, vessabhūlokanāyake;</p>
  3502. <p class="gathalast">Asītikoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.</p>
  3503. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3504. <p class="gatha1"> ‘‘Pakkante <a name="P0.0249"></a> cārikaṃ raṭṭhe, lokajeṭṭhe narāsabhe;</p>
  3505. <p class="gathalast">Sattatikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  3506. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3507. <p class="gatha1"> ‘‘Mahādiṭṭhiṃ vinodento, pāṭiheraṃ karoti so;</p>
  3508. <p class="gathalast">Samāgatā naramarū, dasasahassī sadevake.</p>
  3509. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3510. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāacchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ;</p>
  3511. <p class="gathalast">Devā ceva manussā ca, bujjhare saṭṭhikoṭiyo’’ti.</p>
  3512. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āditta</span>nti sakalamidaṃ lokattayaṃ sampadittaṃ. <span class="bld">Rāgaggī</span>ti rāgena. <span class="bld">Taṇhānaṃ vijita</span>nti taṇhānaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ vasavattiṭṭhānanti evaṃ ñatvāti attho. <span class="bld">Nāgova bandhanaṃ chetvā</span>ti hatthī viya pūtilatābandhanaṃ chinditvā sambodhiṃ patto adhigato. <span class="bld">Dasasahassī</span>ti dasasahassiyaṃ. <span class="bld">Sadevake</span>ti sadevake loke. <span class="bld">Bujjhare</span>ti bujjhiṃsu.</p>
  3513. <p class="bodytext">Soṇuttarānaṃ <a name="V0.0286"></a> pana dvinnaṃ aggasāvakānaṃ samāgame pabbajitānaṃ asītiyā arahantasahassānaṃ majjhe māghapuṇṇamāyaṃ pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Yadā pana vessabhunā sabbalokābhibhunā saha pabbajitā sattattiṃsasahassasaṅkhā bhikkhū gaṇato ohīnasamaye pakkantā, te vessabhussa sammāsambuddhassa dhammacakkappavattiṃ sutvā soreyyaṃ nāma nagaraṃ āgantvā bhagavantaṃ addasaṃsu. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desetvā sabbeva te ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā caturaṅgasamannāgatāya parisāya pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi.</p>
  3514. <p class="bodytext">Yadā pana nārivāhananagare upasanto nāma rājaputto rajjaṃ kāresi, tassānukampāya bhagavā tattha agamāsi, sopi bhagavato āgamanaṃ sutvā saparivāro bhagavato paccuggamanaṃ katvā nimantetvā mahādānaṃ datvā tassa dhammaṃ sutvā pasannahadayo pabbaji. Taṃ saṭṭhisahassasaṅkhā purisā <a name="M0.0293"></a> anupabbajiṃsu. Te tena saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇiṃsu. So tehi parivuto vessabhū bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3515. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3516. <p class="gatha1"> ‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, vessabhussa mahesino;</p>
  3517. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3518. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3519. <p class="gatha1"> ‘‘Asītibhikkhusahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo;</p>
  3520. <p class="gathalast">Sattatibhikkhusahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.</p>
  3521. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3522. <p class="gatha1"> ‘‘Saṭṭhibhikkhusahassānaṃ<a name="P0.0250"></a>, tatiyo āsi samāgamo;</p>
  3523. <p class="gathalast">Jarādibhayatītānaṃ, orasānaṃ mahesino’’ti.</p>
  3524. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto sarabhavatīnagare paramapiyadassano sudassano nāma rājā hutvā vessabhumhi lokanāyake sarabhanagaramupagate tassa dhammaṃ sutvā pasannahadayo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ jalajāmalāvikalakamalamakulasadisamañjaliṃ sirasi katvā buddhappamukhassa saṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ datvā tattheva bhagavato nivāsatthāya gandhakuṭiṃ katvā taṃ parikkhipitvā vihārasahassaṃ kāretvā sabbañca vibhavajātaṃ bhagavato sāsane pariccajitvā tassa santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno terasadhutaguṇesu nirato bodhisambhārapariyesanāya rato <a name="V0.0287"></a> buddhasāsanābhirato vihāsi. Sopi taṃ bhagavā byākāsi – ‘‘anāgate ito ekattiṃsakappe ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti. Tena vuttaṃ –</p>
  3525. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3526. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, sudassano nāma khattiyo;</p>
  3527. <p class="gatha2">Nimantetvā mahāvīraṃ, dānaṃ datvā mahārahaṃ;</p>
  3528. <p class="gathalast">Annapānena vatthena, sasaṅghaṃ jinapūjayiṃ.</p>
  3529. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3530. <p class="gatha1"> ‘‘Tassa buddhassa asamassa, cakkaṃ vattitamuttamaṃ;</p>
  3531. <p class="gathalast">Sutvāna paṇitaṃ dhammaṃ, pabbajjamabhirocayiṃ.</p>
  3532. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3533. <p class="gatha1"> ‘‘Mahādānaṃ pavattetvā, rattindivamatandito;</p>
  3534. <p class="gathalast">Pabbajjaṃ guṇasampannaṃ, pabbajiṃ jinasantike.</p>
  3535. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3536. <p class="gatha1"> ‘‘Ācāraguṇasampanno, vattasīlasamāhito;</p>
  3537. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ gavesanto, ramāmi jinasāsane.</p>
  3538. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3539. <p class="gatha1"> ‘‘Saddhāpītiṃ <a name="M0.0294"></a> upagantvā, buddhaṃ vandāmi sattharaṃ;</p>
  3540. <p class="gathalast">Pīti uppajjati mayhaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.</p>
  3541. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3542. <p class="gatha1"> ‘‘Anivattamānasaṃ ñatvā, sambuddho etadabravi;</p>
  3543. <p class="gathalast">Ekattiṃse ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3544. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  3545. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhaṃ imaṃ.</p>
  3546. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  3547. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3548. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.</p>
  3549. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">cakkaṃ vattita</span>nti dhammacakkaṃ pavattitaṃ. <span class="bld">Paṇītaṃ dhamma</span>nti uttarimanussadhammaṃ. <span class="bld">Pabbajjaṃ guṇasampanna</span>nti ñatvā pabbajinti attho. <span class="bld">Vattasīlasamāhito</span>ti vattesu ca sīlesu ca samāhito. Tesaṃ tesaṃ pūraṇe samāhitoti attho. <span class="bld">Ramāmī</span>ti abhiramiṃ. <span class="bld">Saddhāpīti</span>nti saddhañca pītiñca upagantvā. <span class="bld">Vandāmī</span>ti abhivandiṃ, atītatthe vattamānavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Satthara</span>nti satthāraṃ. <span class="bld">Anivattamānasa</span>nti anosakkiyamānamānasaṃ.</p>
  3550. <p class="bodytext">Tassa <a name="V0.0288"></a><a name="P0.0251"></a> pana bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Suppatīto nāmassa pitā khattiyo, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā, upasanto nāmupaṭṭhāko, rāmā ca samālā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi. Saṭṭhivassasahassāni āyu, sucittā nāmassa bhariyā, suppabuddho nāmassa putto, suvaṇṇasivikāya nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3551. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  3552. <p class="gatha1"> ‘‘Anomaṃ nāma nagaraṃ, suppatīto nāma khattiyo;</p>
  3553. <p class="gathalast">Mātā yasavatī nāma, vessabhussa mahesino.</p>
  3554. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3555. <p class="gatha1"> ‘‘Soṇo ca uttaro ceva, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3556. <p class="gathalast">Upasanto nāmupaṭṭhāko, vessabhussa mahesino.</p>
  3557. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3558. <p class="gatha1"> ‘‘Rāmā ceva samālā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3559. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, mahāsāloti vuccati.</p>
  3560. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  3561. <p class="gatha1"> ‘‘Sotthiko <a name="M0.0295"></a> ceva rammo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā;</p>
  3562. <p class="gathalast">Gotamī sirimā ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.</p>
  3563. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  3564. <p class="gatha1"> ‘‘Saṭṭhiratanamubbedho, hemayūpasamūpamo;</p>
  3565. <p class="gathalast">Kāyā niccharatī rasmi, rattiṃva pabbate sikhī.</p>
  3566. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  3567. <p class="gatha1"> ‘‘Saṭṭhivassasahassāni, āyu tassa mahesino;</p>
  3568. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi, janataṃ bahuṃ.</p>
  3569. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  3570. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammaṃ vitthārikaṃ katvā, vibhajitvā mahājanaṃ;</p>
  3571. <p class="gathalast">Dhammanāvaṃ ṭhapetvāna, nibbuto so sasāvako.</p>
  3572. <p class="hangnum"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>.</p>
  3573. <p class="gatha1"> ‘‘Dassaneyyaṃ sabbajanaṃ, vihāraṃ iriyāpathaṃ;</p>
  3574. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  3575. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0289"></a> <span class="bld">hemayūpasamūpamo</span>ti <a name="P0.0252"></a> suvaṇṇatthambhasadisoti attho. <span class="bld">Niccharatī</span>ti ito cito ca sandhāvati. <span class="bld">Rasmī</span>ti pabhārasmi. <span class="bld">Rattiṃva pabbate sikhī</span>ti rattiyaṃ pabbatamatthake aggi viya. Raṃsivijjotā tassa kāyeti attho. <span class="bld">Vibhajitvā</span>ti vibhāgaṃ katvā, ugghaṭitādivasena sotāpannādivasena cāti attho. <span class="bld">Dhammanāva</span>nti aṭṭhaṅgamaggasaṅkhātaṃ dhammanāvaṃ, caturoghanittharaṇatthāya ṭhapetvāti attho. <span class="bld">Dassaneyya</span>nti dassanīyo. <span class="bld">Sabbajana</span>nti sabbo jano, sasāvakasaṅgho sammāsambuddhoti attho. <span class="bld">Vihāra</span>nti vihāro, sabbattha paccatte upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  3576. <p class="bodytext">Vessabhū kira bhagavā usabhavatīnagare kheme migadāye parinibbāyi. Dhātuyo panassa vippakiriṃsu.</p>
  3577. <p class="gatha1">‘‘Usabhavatipure puruttame, jinavasabho bhagavā hi vessabhū;</p>
  3578. <p class="gathalast">Upavanavihare manorame, nirupadhisesamupāgato kirā’’ti.</p>
  3579. <p class="unindented">Sesaṃ sabbattha gāthāsu pākaṭamevāti.</p>
  3580. <p class="centered">Vessabhūbuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3581. <p class="centered">Niṭṭhito ekavīsatimo buddhavaṃso.</p>
  3582. <p class="chapter">24. Kakusandhabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3583. <p class="bodytext">Vessabhumhi <a name="M0.0296"></a><a name="V0.0290"></a> sayambhumhi parinibbute tasmiṃ pana kappe atikkante ekūnattiṃsakappesu jinadivasakarā nuppajjiṃsu. Imasmiṃ pana bhaddakappe cattāro buddhā nibbattiṃsu. Katame cattāro? <span class="bld">Kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ buddho</span>ti. <span class="bld">Metteyyo</span> pana bhagavā uppajjissati. Evamayaṃ kappo pañcahi buddhuppādehi paṭimaṇḍitattā bhaddakappoti bhagavatā vaṇṇito. Tattha <span class="bld">kakusandho</span> nāma bhagavā pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā <a name="P0.0253"></a> tato cavitvā khemavatīnagare khemaṅkarassa nāma rañño atthadhammānusāsakassa aggidattassa nāma purohitassa aggamahesiyā visākhāya nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Yadā pana khattiyā brāhmaṇe sakkaronti garukaronti mānenti pūjenti, tadā bodhisattā brāhmaṇakule nibbattanti.</p>
  3584. <p class="bodytext">Yadā pana brāhmaṇā khattiye sakkaronti garukaronti mānenti pūjenti, tadā khattiyakule uppajjanti. Tadā kira brāhmaṇā khattiyehi sakkarīyanti garukarīyanti, tasmā saccasandho kakusandho bodhisatto vibhavasirisamudayenākule anākule brāhmaṇakule dasasahassilokadhātuṃ unnādento kampayanto udapādi. Heṭṭhā vuttappakārāni pāṭihāriyāni nibbattiṃsu. Tato dasannaṃ māsānaṃ accayena khemavatuyyāne mātukucchito suvaṇṇalatāto aggijālo viya nikkhami. So cattāri vassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira kāmakāmavaṇṇakāmasuddhināmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Rocinībrāhmaṇīpamukhāni tiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  3585. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā rociniyā brāhmaṇiyā anuttare uttare nāma kumāre uppanne payuttena ājaññarathena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ cattālīsasahassāni anupabbajiṃsu. So tehi parivuto aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sucirindhanigame vajirindhabrāhmaṇassa dhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā khadiravane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye subhaddena nāma yavapālakena upanītā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sirīsabodhiṃ pāṭaliyā <a name="M0.0297"></a><a name="V0.0291"></a> vuttappamāṇaṃ dibbagandhaṃ upavāyamānaṃ upagantvā catuttiṃsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sambodhiṃ patvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ cattālīsāya bhikkhusahassānaṃ saccappaṭivedhasamatthataṃ disvā ekāheneva makilanagarasamīpe sambhūtaṃ isipatanaṃ nāma migadāyaṃ pavisitvā tesaṃ majjhagato bhagavā dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā cattālīsāya koṭisahassānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi.</p>
  3586. <p class="bodytext">Puna kaṇṇakujjanagaradvāre mahāsālarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā tiṃsakoṭisahassānaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi, so dutiyo abhisamayo ahosi. Yadā pana khemavatīnagarassāvidūre aññatarasmiṃ devāyatane abhimatanaradevo naradevo nāma yakkho dissamānamanussasarīro hutvā kantāramajjhe ekassa kamalakuvalayuppalasamalaṅkatasalilasītalassa paramamadhurasisiravārino sabbajanasurabhiramassa sarassa samīpe ṭhatvā kamalakuvalayakallahārādīhi satte upalāpetvā manusse khādati<a name="P0.0254"></a>. Tasmiṃ magge pacchinne janasampātarahite mahāaṭaviṃ pavisitvā tattha sampatte satte khādati. So lokavissuto mahākantāramaggo ahosi. Ubhatokantāradvāre kira mahājanakāyo sannipatitvā kantāranittharaṇatthāya aṭṭhāsi. Atha vigatabhavabandho kakusandho satthā ekadivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ñāṇajālassa antogataṃ taṃ mahesakkhaṃ naradevayakkhaṃ tañca janasamūhamaddasa. Disvā ca pana gaganatalena gantvā tassa janakāyassa passantasseva bhagavā anekavihitaṃ pāṭihāriyaṃ karonto tassa naradevayakkhassa bhavane otaritvā tassa maṅgalapallaṅke nisīdi.</p>
  3587. <p class="bodytext">Atha kho so manussabhakkho yakkho chabbaṇṇarasmiyo vissajjentaṃ indadhanuparivutamiva divasakaraṃ munidivasakaraṃ pavanapathenāgacchantaṃ disvā – ‘‘dasabalo mamānukampāya idhāgacchatī’’ti pasannahadayo attano parivārayakkhehi saddhiṃ anekamigagaṇavantaṃ himavantaṃ gantvā nānāvaṇṇagandhāni jalajathalajāni kusumāni paramamanoramāni sugandhagandhe samāharitvā attano <a name="M0.0298"></a> pallaṅke nisinnaṃ vigatarandhaṃ kakusandhaṃ lokanāyakaṃ mālāgandhavilepanādīhi pūjayitvā thutisaṅgītāni pavattento sirasi añjaliṃ katvā namassamāno aṭṭhāsi. Tato manussā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā pasannahadayā samāgamma bhagavantaṃ parivāretvā namassamānā aṭṭhaṃsu. Atha appaṭisandho kakusandho bhagavā abhipūjitanaradevayakkhaṃ naradevayakkhaṃ kammaphalasambandhadassanena samuttejetvā nirayakathāya santāsetvā catusaccakathaṃ kathesi, tadā aparimitānaṃ sattānaṃ dhammābhisamayo ahosi, ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3588. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3589. <p class="gatha1"> ‘‘Vessabhussa <a name="V0.0292"></a> aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  3590. <p class="gathalast">Kakusandho nāma nāmena, appameyyo durāsado.</p>
  3591. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3592. <p class="gatha1"> ‘‘Ugghāṭetvā sabbabhavaṃ, cariyāya pāramiṃ gato;</p>
  3593. <p class="gathalast">Sīhova pañjaraṃ bhetvā, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
  3594. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3595. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, kakusandhe lokanāyake;</p>
  3596. <p class="gathalast">Cattālīsakoṭisahassānaṃ, dhammābhisamayo ahu.</p>
  3597. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3598. <p class="gatha1"> ‘‘Antalikkhamhi ākāse, yamakaṃ katvā vikubbanaṃ;</p>
  3599. <p class="gathalast">Tiṃsakoṭisahassānaṃ, bodhesi devamānuse.</p>
  3600. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3601. <p class="gatha1"> ‘‘Naradevassa <a name="P0.0255"></a> yakkhassa, catusaccappakāsane;</p>
  3602. <p class="gathalast">Dhammābhisamayo tassa, gaṇanāto asaṅkhiyo’’ti.</p>
  3603. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ugghāṭetvā</span>ti samūhanitvā. <span class="bld">Sabbabhava</span>nti sabbaṃ navavidhaṃ bhavaṃ, bhavuppattinimittaṃ kammanti attho. <span class="bld">Cariyāya pāramiṃ gato</span>ti sabbapāramīnaṃ pūraṇavasena pāraṃ gato. <span class="bld">Sīhova pañjaraṃ bhetvā</span>ti sīho viya pañjaraṃ munikuñjaro bhavapañjaraṃ vināsetvāti attho. Kakusandhassa viddhastabhavabandhanassa ekova sāvakasannipāto ahosi. Kaṇṇakujjanagare isipatane migadāye attanā saha pabbajitehi cattālīsāya arahantasahassehi parivuto māghapuṇṇamāyaṃ bhagavā pātimokkhaṃ uddisi. Tena vuttaṃ –</p>
  3604. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3605. <p class="gatha1"> ‘‘Kakusandhassa <a name="M0.0299"></a> bhagavato, eko āsi samāgamo;</p>
  3606. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3607. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3608. <p class="gatha1"> ‘‘Cattālīsasahassānaṃ, tadā āsi samāgamo;</p>
  3609. <p class="gathalast">Dantabhūmimanuppattānaṃ, āsavārigaṇakkhayā’’ti.</p>
  3610. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto khemo nāma rājā hutvā buddhappamukhassa saṅghassa pattacīvaraṃ mahādānaṃ datvā añjanādīni sabbabhesajjāni ca adāsi. Aññañca samaṇaparikkhāraṃ datvā tassa <a name="V0.0293"></a> dhammadesanaṃ sutvā pasannahadayo hutvā bhagavato santike pabbaji. So pana satthā – ‘‘anāgate imasmiṃyeva kappe buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3611. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3612. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, khemo nāmāsi khattiyo;</p>
  3613. <p class="gathalast">Tathāgate jinaputte, dānaṃ datvā anappakaṃ.</p>
  3614. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3615. <p class="gatha1"> ‘‘Pattañca cīvaraṃ datvā, añjanaṃ madhulaṭṭhikaṃ;</p>
  3616. <p class="gathalast">Imetaṃ patthitaṃ sabbaṃ, paṭiyādemi varaṃ varaṃ.</p>
  3617. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3618. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, kakusandho vināyako;</p>
  3619. <p class="gathalast">Imamhi bhaddake kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3620. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3621. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3622. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3623. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ khemavatī nāma, khemo nāmāsahaṃ tadā;</p>
  3624. <p class="gathalast">Sabbaññutaṃ gavesanto, pabbajiṃ tassa santike’’ti.</p>
  3625. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0256"></a> <span class="bld">añjanaṃ</span> pākaṭameva. <span class="bld">Madhulaṭṭhika</span>nti yaṭṭhimadhukaṃ. <span class="bld">Imeta</span>nti imaṃ etaṃ. <span class="bld">Patthita</span>nti icchitaṃ. <span class="bld">Paṭiyādemī</span>ti dajjāmi, adāsinti attho. <span class="bld">Varaṃ vara</span>nti seṭṭhaṃ seṭṭhanti attho. ‘‘Yadetaṃ patthita’’ntipi pāṭho, tassa yaṃ icchati, etaṃ sabbaṃ adāsinti attho. Ayaṃ sundarataro.</p>
  3626. <p class="bodytext">Tassa pana adandhassa kakusandhassa bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Aggidatto nāma brāhmaṇo pitā, visākhā nāma brāhmaṇī mātā, vidhuro ca sañjīvo ca dve aggasāvakā, buddhijo nāmupaṭṭhāko, sāmā ca campā ca dve aggasāvikā, mahāsirīsarukkho bodhi, sarīraṃ cattālīsahatthubbedhaṃ ahosi, samantā dasayojanāni sarīrappabhā niccharati<a name="M0.0300"></a>, cattālīsavassasahassāni āyu, bhariyā panassa rocinī nāma brāhmaṇī, uttaro nāma putto, ājaññarathena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3627. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3628. <p class="gatha1"> ‘‘Brāhmaṇo aggidatto ca, āsi buddhassa so pitā;</p>
  3629. <p class="gathalast">Visākhā nāma janikā, kakusandhassa satthuno.</p>
  3630. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3631. <p class="gatha1"> ‘‘Vasate <a name="V0.0294"></a> tattha kheme pure, sambuddhassa mahākulaṃ;</p>
  3632. <p class="gathalast">Narānaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ, jātimantaṃ mahāyasaṃ.</p>
  3633. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  3634. <p class="gatha1"> ‘‘Vidhuro ca sañjīvo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3635. <p class="gathalast">Buddhijo nāmupaṭṭhāko, kakusandhassa satthuno.</p>
  3636. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  3637. <p class="gatha1"> ‘‘Sāmā ca campānāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3638. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, sirīsoti pavuccati.</p>
  3639. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3640. <p class="gatha1"> ‘‘Cattālīsaratanāni, accuggato mahāmuni;</p>
  3641. <p class="gathalast">Kanakappabhā niccharati, samantā dasayojanaṃ.</p>
  3642. <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
  3643. <p class="gatha1"> ‘‘Cattālīsavassasahassāni, āyu tassa mahesino;</p>
  3644. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  3645. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  3646. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammāpaṇaṃ <a name="P0.0257"></a> pasāretvā, naranārīnaṃ sadevake;</p>
  3647. <p class="gathalast">Naditvā sīhanādaṃva, nibbuto so sasāvako.</p>
  3648. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  3649. <p class="gatha1"> ‘‘Aṭṭhaṅgavacanasampanno, acchiddāni nirantaraṃ;</p>
  3650. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  3651. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vasate tattha kheme pure</span>ti ayaṃ gāthā kakusandhassa jātanagarasandassanatthaṃ vuttāti veditabbā. <span class="bld">Mahākula</span>nti uditoditaṃ bhagavato pitukulaṃ. <span class="bld">Narānaṃ pavaraṃ seṭṭha</span>nti jātivasena sabbamanussānaṃ pavaraṃ seṭṭhanti attho. <span class="bld">Jātimanta</span>nti abhijātivantaṃ, uttamābhijātaṃ. <span class="bld">Mahāyasa</span>nti mahāparivāraṃ, kiṃ taṃ buddhassa mahākulaṃ? Tattha mahākulaṃ kheme pure vasatetipadena sambandho daṭṭhabbo.</p>
  3652. <p class="bodytext"><span class="bld">Samantā dasayojana</span>nti samantato dasa yojanāni pharitvā niccakālaṃ sarīrato nikkhamitvā suvaṇṇavaṇṇā pabhā niccharatīti attho. <span class="bld">Dhammāpaṇa</span>nti <a name="M0.0301"></a> dhammasaṅkhātaṃ āpaṇaṃ. <span class="bld">Pasāretvā</span>ti bhaṇḍavikkiṇanatthaṃ nānābhaṇḍasamiddhamāpaṇaṃ viya dhammāpaṇaṃ pasāretvāti attho. <span class="bld">Naranārīna</span>nti <a name="V0.0295"></a> veneyyanaranārīnaṃ jhānasamāpattimaggaphalaratanavisesādhigamatthāya. <span class="bld">Sīhanādaṃ vā</span>ti sīhanādaṃ viya, abhayanādaṃ naditvā. <span class="bld">Aṭṭhaṅgavacanasampanno</span>ti aṭṭhaṅgasamannāgatasaro satthā. <span class="bld">Acchiddānī</span>ti chiddādibhāvarahitāni sīlāni acchiddāni asabalāni akammāsāni. Atha vā acchiddāni avivarāni sāvakayugaḷādīni. <span class="bld">Nirantara</span>nti satataṃ sabbakālaṃ. <span class="bld">Sabbaṃ tamantarahita</span>nti satthā ca sāvakayugaḷādīni ca taṃ sabbaṃ munibhāvamupagantvā adassanabhāvamupagatanti attho.</p>
  3653. <p class="gatha1">‘‘Apetabandho kakusandhabuddho, adandhapañño gatasabbarandho;</p>
  3654. <p class="gathalast">Tilokasandho kira saccasandho, kheme pane vāsamakappayittha’’.</p>
  3655. <p class="unindented">Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  3656. <p class="centered">Kakusandhabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3657. <p class="centered">Niṭṭhito bāvīsatimo buddhavaṃso.</p>
  3658. <p class="chapter">25. Koṇāgamanabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3659. <p class="bodytext">Kakusandhassa <a name="V0.0296"></a><a name="P0.0258"></a> pana bhagavato aparabhāge tassa sāsane ca antarahite sattesu tiṃsavassasahassāyukesu jātesu parahitakoṇāgamano <span class="bld">koṇāgamano</span> nāma satthā loke udapādi. Atha vā kanakāgamanato koṇāgamano nāma satthā loke udapādi. Tattha ka-kārassa koādesaṃ katvā na-kārassa ṇādesaṃ katvā ekassa ka-kārassa lopaṃ katvā niruttinayena kanakassa kanakādiābharaṇassa āgamanaṃ pavassanaṃ yassa bhagavato uppannakāle so koṇāgamano nāma. Ettha pana āyu anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ, na evaṃ parihīnaṃ, puna vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Imasmiṃyeva kappe kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto, taṃ <a name="M0.0302"></a> pana āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna asaṅkhyeyyaṃ patvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassāyukakāle ṭhitaṃ, tadā koṇāgamano bhagavā loke uppannoti veditabbo.</p>
  3660. <p class="bodytext">Sopi pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sobhavatīnagare yaññadattassa brāhmaṇassa bhariyāya rūpādīhi guṇehi anuttarāya uttarāya nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena subhavatīuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāyamāne pana tasmiṃ sakalajambudīpe devo kanakavassaṃ vassi. Tenassa kanakāgamanakāraṇattā ‘‘kanakāgamano’’ti nāmamakaṃsu. Taṃ panassa nāmaṃ anukkamena pariṇamamānaṃ koṇāgamano’’ti jātaṃ. So pana tīṇi vassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tusita-santusita-santuṭṭhanāmakā panassa tayo pāsādā ahesuṃ. Rucigattābrāhmaṇīpamukhāni soḷasa itthisahassāni ahesuṃ.</p>
  3661. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā rucigattāya brāhmaṇiyā satthavāhe nāma putte uppanne hatthikkhandhavaragato hatthiyānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ tiṃsapurisasahassāni anupabbajiṃsu. So tehi parivuto cha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāyaṃ aggisonabrāhmaṇassa dhītāya aggisonabrāhmaṇakumāriyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā khadiravane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye jaṭātindukena nāma yavapālena dinnā <a name="V0.0297"></a> aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā udumbarabodhiṃ puṇḍarīke vuttappamāṇaṃ phalavibhūtisampannaṃ dakkhiṇato upagantvā vīsatihatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā mārabalaṃ viddhaṃsetvā dasabalañāṇāni paṭilabhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ tiṃsabhikkhusahassānaṃ upanissayasampattiṃ disvā gaganapathena gantvā sudassananagarasamīpe isipatane migadāye otaritvā tesaṃ majjhagato dhammacakkaṃ pavattesi, tadā tiṃsakoṭisahassānaṃ paṭhamābhisamayo ahosi.</p>
  3662. <p class="bodytext">Puna sundaranagaradvāre mahāsālarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā vīsatikoṭisahassānaṃ dhammāmataṃ pāyesi, so dutiyo abhisamayo ahosi. Attano mātaraṃ <a name="P0.0259"></a> uttaraṃ pamukhaṃ katvā dasasu cakkavāḷasahassesu <a name="M0.0303"></a> devatānaṃ samāgatānaṃ abhidhammapiṭakaṃ desente bhagavati dasannaṃ koṭisahassānaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3663. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3664. <p class="gatha1"> ‘‘Kakusandhassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  3665. <p class="gathalast">Koṇāgamano nāma jino, lokajeṭṭho narāsabho.</p>
  3666. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3667. <p class="gatha1"> ‘‘Dasa dhamme pūrayitvāna, kantāraṃ samatikkami;</p>
  3668. <p class="gathalast">Pavāhiya malaṃ sabbaṃ, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
  3669. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3670. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, koṇāgamananāyake;</p>
  3671. <p class="gathalast">Tiṃsakoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.</p>
  3672. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3673. <p class="gatha1"> ‘‘Pāṭihīraṃ karonte ca, paravādappamaddane;</p>
  3674. <p class="gathalast">Vīsatikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  3675. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3676. <p class="gatha1"> ‘‘Tato vikubbanaṃ katvā, jino devapuraṃ gato;</p>
  3677. <p class="gathalast">Vasate tattha sambuddho, silāya paṇḍukambale.</p>
  3678. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3679. <p class="gatha1"> ‘‘Pakaraṇe satta desento, vassaṃ vasati so muni;</p>
  3680. <p class="gathalast">Dasakoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3681. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0298"></a> <span class="bld">dasa dhamme pūrayitvānā</span>ti dasa pāramidhamme pūrayitvā. <span class="bld">Kantāraṃ samatikkamī</span>ti jātikantāraṃ samatikkami. <span class="bld">Pavāhiyā</span>ti pavāhetvā. <span class="bld">Malaṃ sabba</span>nti rāgādimalattayaṃ. <span class="bld">Pāṭihīraṃ karonte ca, paravādappamaddane</span>ti paravādivādappamaddane, bhagavati pāṭihāriyaṃ karonteti attho. <span class="bld">Vikubbana</span>nti vikubbaniddhiṃ, sundaranagaradvāre yamakapāṭihāriyaṃ katvā devapuraṃ gato tattha paṇḍukambalasilāyaṃ vasi. Kathaṃ vasīti? <span class="bld">Pakaraṇe satta desento</span>ti tattha devānaṃ sattappakaraṇasaṅkhātaṃ abhidhammapiṭakaṃ desento vasi. Evaṃ tattha abhidhammaṃ desente bhagavati dasakoṭisahassānaṃ devānaṃ abhisamayo ahosīti attho.</p>
  3682. <p class="bodytext">Parisuddhapāramipūraṇāgamanassa koṇāgamanassapi eko sāvakasannipāto ahosi. Surindavatīnagare surindavatuyyāne viharanto bhiyyasassa <a name="M0.0304"></a> rājaputtassa ca uttarassa ca rājaputtassa dvinnampi tiṃsasahassaparivārānaṃ dhammaṃ desetvā sabbeva te ehibhikkhupabbajjāya <a name="P0.0260"></a> pabbājetvā tesaṃ majjhagato māghapuṇṇamāyaṃ pātimokkhaṃ uddisi. Tena vuttaṃ –</p>
  3683. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3684. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi devadevassa, eko āsi samāgamo;</p>
  3685. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3686. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3687. <p class="gatha1"> ‘‘Tiṃsabhikkhusahassānaṃ, tadā āsi samāgamo;</p>
  3688. <p class="gathalast">Oghānamatikkantānaṃ, bhijjitānañca maccuyā’’ti.</p>
  3689. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">oghāna</span>nti kāmoghādīnaṃ, catunnamoghānametaṃ adhivacanaṃ. Yassa pana te saṃvijjanti, taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā, tesaṃ oghānaṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Catubbidhe oghe atikkantānanti attho. <span class="bld">Bhijjitāna</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Maccuyā</span>ti maccuno.</p>
  3690. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto mithilanagare pabbato nāma rājā ahosi, tadā ‘‘saraṇagatasabbapāṇāgamanaṃ koṇāgamanaṃ mithilanagaramanuppatta’’nti sutvā saparivāro rājā paccuggantvā vanditvā dasabalaṃ nimantetvā mahādānaṃ datvā tattha bhagavantaṃ vassāvāsatthāya yācitvā temāsaṃ sasāvakasaṅghaṃ satthāraṃ upaṭṭhahitvā pattuṇṇacīnapaṭṭakambalakoseyyadukūlakappāsikādīni mahagghāni ceva sukhumavatthāni ca suvaṇṇapādukā ceva aññañca bahuparikkhāramadāsi. Sopi naṃ bhagavā byākāsi – ‘‘imasmiṃyeva bhaddakappe ayaṃ buddho bhavissatī’’ti<a name="V0.0299"></a>. Atha so mahāpuriso tassa bhagavato byākaraṇaṃ sutvā mahārajjaṃ pariccajitvā tasseva bhagavato santike pabbaji. Tena vuttaṃ –</p>
  3691. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3692. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tena samayena, pabbato nāma khattiyo;</p>
  3693. <p class="gathalast">Mittāmaccehi sampanno, anantabalavāhano.</p>
  3694. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3695. <p class="gatha1"> ‘‘Sambuddhadassanaṃ gantvā, sutvā dhammamanuttaraṃ;</p>
  3696. <p class="gathalast">Nimantetvā sajinasaṅghaṃ, dānaṃ datvā yadicchakaṃ.</p>
  3697. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3698. <p class="gatha1"> ‘‘Pattuṇṇaṃ cīnapaṭṭañca, koseyyaṃ kambalampi ca;</p>
  3699. <p class="gathalast">Suvaṇṇapādukañceva, adāsiṃ satthusāvake.</p>
  3700. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3701. <p class="gatha1"> ‘‘Sopi <a name="M0.0305"></a> maṃ buddho byākāsi, saṅghamajjhe nisīdiya;</p>
  3702. <p class="gathalast">Imamhi bhaddake kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3703. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3704. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3705. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3706. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi <a name="P0.0261"></a> vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3707. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ dasapāramipūriyā.</p>
  3708. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3709. <p class="gatha1"> ‘‘Sabbaññutaṃ gavesanto, dānaṃ datvā naruttame;</p>
  3710. <p class="gathalast">Ohāyāhaṃ mahārajjaṃ, pabbajiṃ jinasantike’’ti.</p>
  3711. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anantabalavāhano</span>ti bahukaṃ anantaṃ mayhaṃ balaṃ assahatthiādikaṃ vāhanañcāti attho. <span class="bld">Sambuddhadassana</span>nti sambuddhadassanatthāya. <span class="bld">Yadicchaka</span>nti yāvadicchakaṃ buddhappamukhaṃ saṅghaṃ catubbidhena āhārena ‘‘alamala’’nti pavārāpetvā, hatthena pidahāpetvāti attho. <span class="bld">Satthusāvake</span>ti satthuno ceva sāvakānañca adāsiṃ. <span class="bld">Naruttame</span>ti naruttamassa. <span class="bld">Ohāyā</span>ti pahāya pariccajitvā.</p>
  3712. <p class="bodytext">Tassa pana koṇāgamanassa bhagavato sobhavatī nāma nagaraṃ ahosi, yaññadatto nāma brāhmaṇo <a name="V0.0300"></a> pitā, uttarā nāma brāhmaṇī mātā, bhiyyaso ca uttaro cāti dve aggasāvakā, sotthijo nāmupaṭṭhāko, samuddā ca uttarā ca dve aggasāvikā, udumbararukkho bodhi, sarīraṃ tiṃsahatthubbedhaṃ ahosi, tiṃsavassasahassāni āyu, bhariyā panassa rucigattā nāma brāhmaṇī, satthavāho nāma putto, hatthiyānena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3713. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  3714. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ sobhavatī nāma, sobho nāmāsi khattiyo;</p>
  3715. <p class="gathalast">Vasate tattha nagare, sambuddhassa mahākulaṃ.</p>
  3716. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  3717. <p class="gatha1"> ‘‘Brāhmaṇo yaññadatto ca, āsi buddhassa so pitā;</p>
  3718. <p class="gathalast">Uttarā nāma janikā, koṇāgamanassa satthuno;</p>
  3719. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  3720. <p class="gatha1"> ‘‘Bhiyyaso uttaro nāma, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3721. <p class="gathalast">Sotthijo nāmupaṭṭhāko, koṇāgamanassa satthuno.</p>
  3722. <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
  3723. <p class="gatha1"> ‘‘Samuddā <a name="M0.0306"></a> uttarā ceva, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3724. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, udumbaroti pavuccati.</p>
  3725. <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
  3726. <p class="gatha1"> ‘‘Uccattanena <a name="P0.0262"></a> so buddho, tiṃsahatthasamuggato;</p>
  3727. <p class="gathalast">Ukkāmukhe yathā kambu, evaṃ raṃsīhi maṇḍito.</p>
  3728. <p class="hangnum"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>.</p>
  3729. <p class="gatha1"> ‘‘Tiṃsavassasahassāni, āyu buddhassa tāvade;</p>
  3730. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  3731. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  3732. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacetiṃ samussetvā, dhammadussavibhūsitaṃ;</p>
  3733. <p class="gathalast">Dhammapupphaguḷaṃ katvā, nibbuto so sasāvako.</p>
  3734. <p class="hangnum"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>.</p>
  3735. <p class="gatha1"> ‘‘Mahāvilāso tassa jano, siridhammappakāsano;</p>
  3736. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  3737. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ukkāmukhe</span>ti kammāruddhane. Yathā <span class="bld">kambū</span>ti suvaṇṇanikkhaṃ viya. <span class="bld">Evaṃ raṃsīhi maṇḍito</span>ti <a name="V0.0301"></a> evaṃ rasmīhi paṭimaṇḍito samalaṅkato. <span class="bld">Dhammacetiṃ samussetvā</span>ti sattattiṃsabodhipakkhiyadhammamayaṃ cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā. <span class="bld">Dhammadussavibhūsita</span>nti catusaccadhammapaṭākavibhūsitaṃ. <span class="bld">Dhammapupphaguḷaṃ katvā</span>ti dhammamayapupphamālāguḷaṃ katvā. Mahājanassa vipassanācetiyaṅgaṇe ṭhitassa namassanatthāya dhammacetiyaṃ patiṭṭhāpetvā sasāvakasaṅgho satthā parinibbāyīti attho. <span class="bld">Mahāvilāso</span>ti mahāiddhivilāsappatto. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa bhagavato. <span class="bld">Jano</span>ti sāvakajano. <span class="bld">Siridhammappakāsano</span>ti lokuttaradhammappakāsano so bhagavā ca sabbaṃ tamantarahitanti attho.</p>
  3738. <p class="gatha1">‘‘Sukhena koṇāgamano gatāsavo, vikāmapāṇāgamano mahesī;</p>
  3739. <p class="gathalast">Vane viveke sirināmadheyye, visuddhavaṃsāgamano vasittha’’.</p>
  3740. <p class="unindented">Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  3741. <p class="centered">Koṇāgamanabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3742. <p class="centered">Niṭṭhito tevīsatimo buddhavaṃso.</p>
  3743. <p class="chapter">26. Kassapabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3744. <p class="bodytext">Koṇāgamanassa <a name="M0.0307"></a><a name="V0.0302"></a><a name="P0.0263"></a> pana bhagavato aparabhāge tassa sāsane ca antarahite tiṃsavassasahassāyukā sattā anupubbena parihāyitvā dasavassāyukā hutvā puna vaḍḍhitvā aparimitāyukā hutvā puna anupubbena parihāyitvā vīsativassasahassāyukesu sattesu jātesu anekamanussapo <span class="bld">kassapo</span> nāma satthā loke udapādi (su. ni. aṭṭha. āmakagandhasuttavaṇṇanā). So pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā bārāṇasīnagare brahmadattassa nāma brāhmaṇassa vipulaguṇavatiyā dhanavatiyā nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena isipatane migadāye mātukucchito nikkhami. Gottavasena panassa ‘‘kassapakumāro’’ti nāmamakaṃsu. So dve vassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Haṃsavā yasavā sirinandoti tassa tayo pāsādā ahesuṃ. Sunandā nāma brāhmaṇippamukhāni aṭṭhacattālīsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.</p>
  3745. <p class="bodytext">So cattāri nimittāni disvā sunandāya brāhmaṇiyā vijitasene nāma putte uppanne uppannasaṃvego ‘‘mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissāmī’’ti cintesi. Athassa parivitakkasamanantarameva pāsādo kulālacakkamiva bhamitvā gaganatalamabbhuggantvā paramarucirakaranikaro saradasamayarajanikaro viya tārāgaṇaparivuto anekanarasataparivuto gaganatalamalaṅkaronto viya puññānubhāvaṃ pakāsento viya jananayanahadayāni ākaḍḍhento viya rukkhaggāni paraṃ sobhayamāno viya ca gantvā nigrodhabodhiṃ majjhekatvā bhūmiyaṃ patiṭṭhahi. Atha bodhisatto mahāsatto pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā devadattaṃ arahattaddhajamādāya pabbaji. Tassa nāṭakitthiyo pāsādā otaritvā aḍḍhagāvutaṃ maggaṃ gantvā saparivārā senāsannivesaṃ katvā nisīdiṃsu. Tato itthiparicārike ṭhapetvā sahāgatā sabbe pabbajiṃsu.</p>
  3746. <p class="bodytext">Mahāpuriso kira sattāhaṃ tehi parivuto padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sunandāya nāma brāhmaṇiyā dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā khadiravane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye somena nāma yavapālakena upanītā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nigrodhabodhiṃ upagantvā <a name="V0.0303"></a> pañcadasahatthāyāmavitthataṃ <a name="M0.0308"></a> tiṇasantharaṃ santharitvā tattha nisīditvā abhisambodhiṃ pāpuṇitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭiyā upanissayasampattiṃ disvā gaganatalena gantvā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye otaritvā tehi parivuto tattha dhammacakkaṃ pavattesi<a name="P0.0264"></a>. Tadā vīsatiyā koṭisahassānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  3747. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  3748. <p class="gatha1"> ‘‘Koṇāgamanassa aparena, sambuddho dvipaduttamo;</p>
  3749. <p class="gathalast">Kassapo nāma gottena, dhammarājā pabhaṅkaro.</p>
  3750. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  3751. <p class="gatha1"> ‘‘Sañchaḍḍitaṃ kulamūlaṃ, bahvannapānabhojanaṃ;</p>
  3752. <p class="gatha2">Datvāna yācake dānaṃ, pūrayitvāna mānasaṃ;</p>
  3753. <p class="gathalast">Usabhova āḷakaṃ bhetvā, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
  3754. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  3755. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, kassape lokanāyake;</p>
  3756. <p class="gathalast">Vīsakoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  3757. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sañchaḍḍita</span>nti chaḍḍitaṃ ujjhitaṃ pariccattaṃ. <span class="bld">Kulamūla</span>nti kulagharaṃ, aparimitabhogakkhandhaṃ anekakoṭisahassadhanasañcayaṃ dasasatanayanabhavanasadisabhogaṃ atiduccajaṃ tiṇamiva chaḍḍitanti attho. <span class="bld">Yācake</span>ti yācakānaṃ datvā. <span class="bld">Āḷaka</span>nti goṭṭhaṃ, yathā usabho goṭṭhaṃ bhinditvā yathāsukhaṃ icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti, evaṃ mahāpurisopi gehabandhanaṃ bhinditvā abhisambodhiṃ pāpuṇīti attho.</p>
  3758. <p class="bodytext">Puna catumāsaṃ janapadacārikaṃ caramāne satthari dasakoṭisahassānaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Yadā pana sundaranagaradvāre asanarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ karonto dhammaṃ desesi, tadā pañcannaṃ koṭisahassānaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Puna yamakapāṭihāriyaṃ katvā suraripudurabhibhavane tāvatiṃsabhavane sudhammā nāma devasabhā atthi, tattha nisīditvā attano mātaraṃ dhanavatīdeviṃ pamukhaṃ katvā dasasahassilokadhātuyā devatānaṃ anuggahakaraṇatthaṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ desento tīṇi devatākoṭisahassāni dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ –</p>
  3759. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  3760. <p class="gatha1"> ‘‘Catumāsaṃ <a name="M0.0309"></a><a name="V0.0304"></a> yadā buddho, loke carati cārikaṃ;</p>
  3761. <p class="gathalast">Dasakoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.</p>
  3762. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  3763. <p class="gatha1"> ‘‘Yamakaṃ vikubbanaṃ katvā, ñāṇadhātuṃ pakittayi;</p>
  3764. <p class="gathalast">Pañcakoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahu.</p>
  3765. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  3766. <p class="gatha1"> ‘‘Sudhammā devapure ramme, tattha dhammaṃ pakittayi;</p>
  3767. <p class="gathalast">Tīṇikoṭisahassānaṃ, devānaṃ bodhayī jino.</p>
  3768. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  3769. <p class="gatha1"> ‘‘Naradevassa <a name="P0.0265"></a> yakkhassa, apare dhammadesane;</p>
  3770. <p class="gathalast">Etesānaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā’’ti.</p>
  3771. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">catumāsa</span>nti cātumāse. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Caratī</span>ti acari. <span class="bld">Yamakaṃ vikubbanaṃ katvā</span>ti yamakapāṭihāriyaṃ katvā. <span class="bld">Ñāṇadhātu</span>nti sabbaññutaññāṇasabhāvaṃ. ‘‘Sabbañāṇadhātu’’ntipi vadanti. <span class="bld">Pakittayī</span>ti mahājanassa pakāsesi. <span class="bld">Sudhammā</span>ti tāvatiṃsabhavane sudhammā nāma sabhā atthi, tattha nisīditvāti attho. <span class="bld">Dhamma</span>nti abhidhammaṃ.</p>
  3772. <p class="bodytext">Tadā kira ānubhāvavijitanaradevo naradevo nāma mahesakkho heṭṭhā vuttanaradevayakkho viya mahiddhiko yakkho ahosi. So jambudīpe ekasmiṃ nagare rañño yādisaṃ rūpaṃ, tādisaṃ rūpasaṇṭhānaṃ sarakuttiṃ nimminitvā taṃ rājānaṃ māretvā khāditvā sahaantepuraṃ rajjaṃ paṭipajjitvā aparimitamaṃsabhojano ahosi. So kira itthidhutto ca ahosi. Yadā pana taṃ kusalā chekā itthiyo – ‘‘nāyaṃ amhākaṃ rājā, amanusso eso’’ti jānanti, tadā so lajjito hutvā tā sabbā khāditvā aññaṃ nagaraṃ paṭipajjati. Evameva so naradevayakkho manusse bhakkhayanto yadā sundaranagarābhimukho agamāsi, tadā taṃ disvā nagaravāsino manussā maraṇabhayatajjitasantāsā sakanagarato nikkhamitvā tato tato palāyiṃsu. Atha te manusse palāyamāne disvā kassapadasabalo tassa naradevassa yakkhassa purato aṭṭhāsi. Naradevo evaṃ devadevaṃ ṭhitaṃ disvā vissaraṃ ghoraṃ nādaṃ naditvā bhagavato bhayaṃ uppādetuṃ asakkonto taṃ saraṇaṃ gantvā pañhaṃ pucchi. Pañhaṃ vissajjetvā taṃ dametvā dhamme desiyamāne sampattānaṃ naramarānaṃ gaṇanapathātītānaṃ <a name="M0.0310"></a> abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘naradevassa yakkhassā’’</span>tiādi<a name="V0.0305"></a>. Tattha <span class="bld">apare dhammadesane</span>ti aparasmiṃ dhammadesane. <span class="bld">Etesāna</span>nti etesaṃ. Ayameva vā pāṭho.</p>
  3773. <p class="bodytext">Tassa pana kassapabhagavato ekova sāvakasannipāto ahosi. Bārāṇasīnagare purohitaputto tisso nāma ahosi. So kassapassa bodhisattassa sarīre lakkhaṇasampattiṃ disvā pituno bhāsato sutvā – ‘‘nissaṃsayaṃ eso mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā buddho bhavissati, etassāhaṃ santike pabbajitvā saṃsāradukkhato muccissāmī’’ti cintetvā suddhamunigaṇavantaṃ himavantaṃ gantvā tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Tassa parivārabhūtāni vīsatitāpasasahassāni ahesuṃ. So <a name="P0.0266"></a> aparabhāge ‘‘kassapakumāro nikkhamitvā abhisambodhiṃ anuppatto’’ti sutvā saparivāro āgantvā kassapassa bhagavato santike saparivāro ehibhikkhupabbajjāya pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tasmiṃ samāgame kassapo bhagavā māghapuṇṇamāyaṃ pātimokkhaṃ uddisi. Tena vuttaṃ –</p>
  3774. <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
  3775. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi devadevassa, eko āsi samāgamo;</p>
  3776. <p class="gathalast">Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.</p>
  3777. <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
  3778. <p class="gatha1"> ‘‘Vīsabhikkhusahassānaṃ, tadā āsi samāgamo;</p>
  3779. <p class="gathalast">Atikkantabhavantānaṃ, hirisīlena tādina’’nti.</p>
  3780. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">atikkantabhavantāna</span>nti atikkantaputhujjanasotāpannādīnaṃ, sabbesaṃ khīṇāsavānamevāti attho. <span class="bld">Hirisīlena tādina</span>nti hiriyā ca sīlena ca sadisānaṃ.</p>
  3781. <p class="bodytext">Tadā amhākaṃ bodhisatto jotipālo nāma māṇavo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū bhūmiyañceva antalikkhe ca pākaṭo ghaṭikārassa kumbhakārassa sahāyo ahosi. So tena saddhiṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā tassa dhammakathaṃ sutvā tassa santike pabbaji. So āraddhavīriyo tīṇi piṭakāni uggahetvā vattapaṭipattiyā buddhasāsanaṃ sobhesi. Sopi taṃ satthā byākāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  3782. <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
  3783. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ tadā māṇavako, jotipāloti vissuto;</p>
  3784. <p class="gathalast">Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.</p>
  3785. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  3786. <p class="gatha1"> ‘‘Lakkhaṇe <a name="M0.0311"></a><a name="V0.0306"></a> itihāse ca, sadhamme pāramiṃ gato;</p>
  3787. <p class="gathalast">Bhūmantalikkhakusalo, katavijjo anavayo.</p>
  3788. <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
  3789. <p class="gatha1"> ‘‘Kassapassa bhagavato, ghaṭikāro nāmupaṭṭhako;</p>
  3790. <p class="gathalast">Sagāravo sappatisso, nibbuto tatiye phale.</p>
  3791. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  3792. <p class="gatha1"> ‘‘Ādāya maṃ ghaṭīkāro, upagañchi kassapaṃ jinaṃ;</p>
  3793. <p class="gathalast">Tassa dhammaṃ suṇitvāna, pabbajiṃ tassa santike.</p>
  3794. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  3795. <p class="gatha1"> ‘‘Āraddhavīriyo hutvā, vattāvattesu kovido;</p>
  3796. <p class="gathalast">Na kvaci parihāyāmi, pūresiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  3797. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  3798. <p class="gatha1"> ‘‘Yāvatā <a name="P0.0267"></a> buddhabhaṇitaṃ, navaṅgaṃ jinasāsanaṃ;</p>
  3799. <p class="gathalast">Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.</p>
  3800. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  3801. <p class="gatha1"> ‘‘Mama acchariyaṃ disvā, sopi buddho viyākari;</p>
  3802. <p class="gathalast">Imamhi bhaddake kappe, ayaṃ buddho bhavissati.</p>
  3803. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  3804. <p class="gatha1"> ‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhā imaṃ.</p>
  3805. <p class="hangnum"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>.</p>
  3806. <p class="gatha1"> ‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ;</p>
  3807. <p class="gathalast">Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.</p>
  3808. <p class="hangnum"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>.</p>
  3809. <p class="gatha1"> ‘‘Evamahaṃ saṃsaritvā, parivajjento anācaraṃ;</p>
  3810. <p class="gathalast">Dukkarañca kataṃ mayhaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā’’ti.</p>
  3811. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhūmantalikkhakusalo</span>ti bhūmisikkhāsu ca antalikkhesu ca joticakkācāre jotivijjāya ca kusaloti attho. <span class="bld">Upaṭṭhako</span>ti upaṭṭhāyako. <span class="bld">Sappatisso</span>ti sappatissayo. <span class="bld">Nibbuto</span>ti vinīto, vissuto vā. <span class="bld">Tatiye phale</span>ti nimittasattamī, tatiyaphalādhigamahetu nibbutoti attho. <span class="bld">Ādāyā</span>ti maṃ gahetvā. <span class="bld">Vattāvattesū</span>ti khuddakavattamahāvattesu. <span class="bld">Kovido</span>ti tesaṃ <a name="V0.0307"></a> pūraṇe kusalo. <span class="bld">Na kvaci parihāyāmī</span>ti kvacipi sīlesu vā samādhisamāpattiādīsu vā katthaci kutopi na parihāyāmi, sabbattha me parihāni nāma na vijjatīti dīpeti. ‘‘Na koci parihāyāmī’’tipi pāṭho, soyevattho.</p>
  3812. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatā</span>ti <a name="M0.0312"></a> paricchedavacanametaṃ, yāvatakanti attho. <span class="bld">Buddhabhaṇita</span>nti buddhavacanaṃ. <span class="bld">Sobhayi</span>nti sobhesiṃ pakāsesiṃ. <span class="bld">Mama acchariya</span>nti mama sammāpaṭipattiṃ aññehi asādhāraṇaṃ acchariyaṃ abbhutaṃ kassapo bhagavā disvāti attho. <span class="bld">Saṃsaritvā</span>ti saṃsāre saṃsaritvā. <span class="bld">Anācara</span>nti anācāraṃ akattabbaṃ, akaraṇīyanti attho.</p>
  3813. <p class="bodytext">Tassa pana kassapassa bhagavato jātanagaraṃ bārāṇasī nāma ahosi, brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā, paramaguṇavatī dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā, tisso ca bhāradvājo ca dve aggasāvakā, sabbamitto <a name="P0.0268"></a> nāmupaṭṭhāko, anuḷā ca uruveḷā ca dve aggasāvikā, nigrodharukkho bodhi, sarīraṃ vīsatihatthubbedhaṃ ahosi, vīsativassasahassāni āyu, sunandā nāmassa aggamahesī, vijitaseno nāma putto, pāsādayānena nikkhami. Tena vuttaṃ –</p>
  3814. <p class="hangnum"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>.</p>
  3815. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ bārāṇasī nāma, kikī nāmāsi khattiyo;</p>
  3816. <p class="gathalast">Vasate tattha nagare, sambuddhassa mahākulaṃ.</p>
  3817. <p class="hangnum"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>.</p>
  3818. <p class="gatha1"> ‘‘Brāhmaṇo brahmadattova, āsi buddhassa so pitā;</p>
  3819. <p class="gathalast">Dhanavatī nāma janikā, kassapassa mahesino.</p>
  3820. <p class="hangnum"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>.</p>
  3821. <p class="gatha1"> ‘‘Tisso ca bhāradvājo ca, ahesuṃ aggasāvakā;</p>
  3822. <p class="gathalast">Sabbamitto nāmupaṭṭhāko, kassapassa mahesino.</p>
  3823. <p class="hangnum"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>.</p>
  3824. <p class="gatha1"> ‘‘Anuḷā uruveḷā ca, ahesuṃ aggasāvikā;</p>
  3825. <p class="gathalast">Bodhi tassa bhagavato, nigrodhoti pavuccati.</p>
  3826. <p class="hangnum"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>.</p>
  3827. <p class="gatha1"> ‘‘Uccattanena so buddho, vīsatiratanuggato;</p>
  3828. <p class="gathalast">Vijjulaṭṭhīva ākāse, candova gahapūrito.</p>
  3829. <p class="hangnum"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>.</p>
  3830. <p class="gatha1"> ‘‘Vīsativassasahassāni<a name="V0.0308"></a>, āyu tassa mahesino;</p>
  3831. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.</p>
  3832. <p class="hangnum"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>.</p>
  3833. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammataḷākaṃ māpayitvā, sīlaṃ datvā vilepanaṃ;</p>
  3834. <p class="gathalast">Dhammadussaṃ nivāsetvā, dhammamālaṃ vibhajjiya.</p>
  3835. <p class="hangnum"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>.</p>
  3836. <p class="gatha1"> ‘‘Dhammavimalamādāsaṃ<a name="M0.0313"></a>, ṭhapayitvā mahājane;</p>
  3837. <p class="gathalast">Keci nibbānaṃ patthentā, passantu me alaṅkaraṃ.</p>
  3838. <p class="hangnum"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>.</p>
  3839. <p class="gatha1"> ‘‘Sīlakañcukaṃ datvāna, jhānakavacavammitaṃ;</p>
  3840. <p class="gathalast">Dhammacammaṃ pārupitvā, datvā sannāhamuttamaṃ.</p>
  3841. <p class="hangnum"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>.</p>
  3842. <p class="gatha1"> ‘‘Satiphalakaṃ datvāna, tikhiṇaṃ ñāṇakuntimaṃ;</p>
  3843. <p class="gathalast">Dhammakhaggavaraṃ datvā, sīlasaṃsaggamaddanaṃ.</p>
  3844. <p class="hangnum"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>.</p>
  3845. <p class="gatha1"> ‘‘Tevijjābhūsanaṃ datvāna, āveḷaṃ caturo phale;</p>
  3846. <p class="gathalast">Chaḷabhiññābharaṇaṃ datvā, dhammapupphapiḷandhanaṃ.</p>
  3847. <p class="hangnum"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>.</p>
  3848. <p class="gatha1"> ‘‘Saddhammapaṇḍaracchattaṃ<a name="P0.0269"></a>, datvā pāpanivāraṇaṃ;</p>
  3849. <p class="gathalast">Māpayitvābhayaṃ pupphaṃ, nibbuto so sasāvako.</p>
  3850. <p class="hangnum"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>.</p>
  3851. <p class="gatha1"> ‘‘Eso hi sammāsambuddho, appameyyo durāsado;</p>
  3852. <p class="gathalast">Eso hi dhammaratano, svākkhāto ehipassiko.</p>
  3853. <p class="hangnum"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>.</p>
  3854. <p class="gatha1"> ‘‘Eso hi saṅgharatano, suppaṭipanno anuttaro;</p>
  3855. <p class="gathalast">Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.</p>
  3856. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vijjulaṭṭhīvā</span>ti ghanabhāvena saṇṭhitā vijjulatā viya. <span class="bld">Candova gahapūrito</span>ti parivesagahaparikkhito puṇṇacando viya. <span class="bld">Dhammataḷākaṃ māpayitvā</span>ti pariyattidhammataḷākaṃ māpayitvā. <span class="bld">Sīlaṃ datvā vilepana</span>nti catupārisuddhisīlasaṅkhātaṃ cittasantativibhūsanatthaṃ vilepanaṃ datvā<a name="V0.0309"></a>. <span class="bld">Dhammadussaṃ nivāsetvā</span>ti hirottappadhammasaṅkhātaṃ sāṭakayugaṃ nivāsetvā. <span class="bld">Dhammamālaṃ vibhajjiyā</span>ti sattattiṃsabodhipakkhiyadhammakusumamālaṃ vibhajitvā. Vidahitvāti attho.</p>
  3857. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammavimalamādāsa</span>nti vimalaṃ sotāpattimaggasaṅkhātaṃ ādāsaṃ sāvajjānavajjakusalākusaladhammasallakkhaṇatthaṃ mahājanassa dhammataḷākatīre dhammādāsaṃ ṭhapetvāti attho. <span class="bld">Mahājane</span>ti mahājanassa. <span class="bld">Kecī</span>ti ye keci. <span class="bld">Nibbānaṃ patthentā</span>ti sabbākusalamalavilayakaraṃ amatamasaṅkhatamanītikaṃ paramasantaṃ accutirasaṃ nibbānaṃ patthentā vicaranti. Te imaṃ alaṅkāraṃ vuttappakāraṃ <a name="M0.0314"></a> mayā dassitaṃ passantūti attho. ‘‘Nibbānamabhipatthentā, passantu maṃ alaṅkara’’ntipi pāṭho, soyevattho. Alaṅkaranti rassaṃ katvā vuttaṃ.</p>
  3858. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlakañcukaṃ datvānā</span>ti pañcasīladasasīlacatupārisuddhisīlamayaṃ kañcukaṃ datvā. <span class="bld">Jhānakavacavammita</span>nti catukkapañcakajjhānakavacabandhaṃ bandhitvā. <span class="bld">Dhammacammaṃ pārupitvā</span>ti satisampajaññasaṅkhātadhammacammaṃ pārupitvā. <span class="bld">Datvā sannāhamuttama</span>nti uttamaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyasannāhaṃ datvāti attho. <span class="bld">Satiphalakaṃ datvānā</span>ti rāgādidosāripāpanivāraṇatthaṃ catusatipaṭṭhānaphalakanivāraṇaṃ datvā. <span class="bld">Tikhiṇaṃ ñāṇakuntima</span>nti paṭivedhasamatthaṃ tikhiṇavipassanāñāṇakuntavantaṃ, vipassanāñāṇanisitakuntavaranti attho, kilesabalanidhanakarasamatthaṃ vā yogāvacarayodhavaraṃ ṭhapetvāti attho. <span class="bld">Dhammakhaggavaraṃ</span> <a name="P0.0270"></a> <span class="bld">datvā</span>ti tassa yogāvacarassa vīriyupalatalanisitadhāraṃ maggapaññāvarakhaggaṃ datvā. <span class="bld">Sīlasaṃsaggamaddana</span>nti ariyaṃ lokuttarasīlaṃ kilesasaṃsaggamaddanatthāya, kilesanighātanatthāyāti attho.</p>
  3859. <p class="bodytext"><span class="bld">Tevijjābhūsanaṃ datvā</span>ti tevijjāmayaṃ vibhūsanaṃ datvā. <span class="bld">Āveḷaṃ caturo phale</span>ti cattāri phalāni vaṭaṃsakaṃ katvā. <span class="bld">Chaḷabhiññābharaṇa</span>nti ābharaṇatthāya alaṅkārakaraṇatthāya cha abhiññāyo datvā. <span class="bld">Dhammapupphapiḷandhana</span>nti navalokuttaradhammasaṅkhātaṃ kusumamālaṃ katvā. <span class="bld">Saddhammapaṇḍaracchattaṃ, datvā pāpanivāraṇa</span>nti accantavisuddhaṃ vimuttisetacchattaṃ sabbākusalātapanivāraṇaṃ datvā. <span class="bld">Māpayitvābhayaṃ puppha</span>nti abhayapuragāminaṃ aṭṭhaṅgikamaggaṃ pupphaṃ katvāti attho.</p>
  3860. <p class="bodytext">Kassapo kira bhagavā kāsiraṭṭhe setabyanagare setabyuyyāne parinibbāyi. Dhātuyo kirassa na vikiriṃsu. Sakalajambudīpavāsino manussā sannipatitvā ekekaṃ suvaṇṇiṭṭhakaṃ koṭiagghanakaṃ <a name="V0.0310"></a> ratanavicittaṃ bahicinanatthaṃ ekekaṃ aḍḍhakoṭiagghanakaṃ abbhantarapūraṇatthaṃ manosilāya mattikākiccaṃ telena udakakiccaṃ karonto yojanubbedhaṃ thūpamakaṃsu.</p>
  3861. <p class="gatha1">‘‘Kassapopi <a name="M0.0315"></a> bhagavā katakicco, sabbasattahitameva karonto;</p>
  3862. <p class="gathalast">Kāsirājanagare migadāye, lokanandanakaro nivasī’’ti.</p>
  3863. <p class="unindented">Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  3864. <p class="centered">Iti madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsa-aṭṭhakathāya</p>
  3865. <p class="centered">Kassapabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  3866. <p class="centered">Ettāvatā catuvīsatiyā buddhānaṃ buddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3867. <p class="centered">Sabbākārena niṭṭhitā.</p>
  3868. <p class="chapter">27. Gotamabuddhavaṃsavaṇṇanā</p>
  3869. <p class="subhead">Dūrenidānakathā</p>
  3870. <p class="gatha1">‘‘Idāni <a name="V0.0311"></a> yasmā amhākaṃ, buddhavaṃsassa vaṇṇanā;</p>
  3871. <p class="gathalast">Anukkamena sampattā, tasmāyaṃ tassa vaṇṇanā’’.</p>
  3872. <p class="bodytext">Tattha amhākaṃ bodhisatto dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike adhikāraṃ karonto kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni āgato. Kassapassa <a name="P0.0271"></a> pana bhagavato orabhāge ṭhapetvā imaṃ sammāsambuddhaṃ añño buddho nāma natthi. Iti <span class="bld">dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ</span> santike laddhabyākaraṇo pana bodhisatto yenena –</p>
  3873. <p class="gatha1">‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;</p>
  3874. <p class="gatha2">Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;</p>
  3875. <p class="gathalast">Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –</p>
  3876. <p class="unindented">Ime aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārena ‘‘handa, buddhakare dhamme, vicināmi ito cito’’ti ussāhaṃ katvā ‘‘vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’nti dānapāramitādayo buddhakārakadhammā <a name="M0.0316"></a> diṭṭhā, te pūrento yāva vessantarattabhāvā āgami, āgacchanto ca ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ ānisaṃsā saṃvaṇṇitā –</p>
  3877. <p class="gatha1">‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā;</p>
  3878. <p class="gathalast">Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi.</p>
  3879. <p class="gatha1">‘‘Avīcimhi <a name="V0.0312"></a> nuppajjanti, tathā lokantaresu ca;</p>
  3880. <p class="gathalast">Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kāḷakañjikā.</p>
  3881. <p class="gatha1">‘‘Na honti khuddakā pāṇā, uppajjantāpi duggatiṃ;</p>
  3882. <p class="gathalast">Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te.</p>
  3883. <p class="gatha1">‘‘Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā;</p>
  3884. <p class="gathalast">Itthibhāvaṃ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā.</p>
  3885. <p class="gatha1">‘‘Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā;</p>
  3886. <p class="gathalast">Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā.</p>
  3887. <p class="gatha1">‘‘Micchādiṭṭhiṃ na sevanti, kammakiriyadassanā;</p>
  3888. <p class="gathalast">Vasamānāpi saggesu, asaññaṃ nūpapajjare.</p>
  3889. <p class="gatha1">‘‘Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati;</p>
  3890. <p class="gatha2">Nekkhammaninnā sappurisā, visaṃyuttā bhavābhave;</p>
  3891. <p class="gathalast">Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā);</p>
  3892. <p class="bodytext">Te <a name="P0.0272"></a> ānisaṃse adhigantvāva āgato. Evaṃ āgacchanto vessantarattabhāve ṭhito –</p>
  3893. <p class="gatha1">‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;</p>
  3894. <p class="gathalast">Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –</p>
  3895. <p class="unindented">Evaṃ mahāpathavikampanādīni mahāpuññāni katvā āyupariyosāne tato cavitvā tusitapure nibbatti.</p>
  3896. <p class="subhead">Avidūrenidānakathā</p>
  3897. <p class="bodytext">Tusitapure <a name="M0.0317"></a><a name="V0.0313"></a> vasamāneyeva pana bodhisatte buddhakolāhalaṃ nāma udapādi. Lokasmiñhi <span class="bld">tīṇi kolāhalāni</span> uppajjanti. Seyyathidaṃ – kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti. Tattha ‘‘vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti – ‘‘mārisā, mārisā, ito vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ, mārisā, bhāvetha, mātaraṃ pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Idaṃ <span class="bld">kappakolāhalaṃ</span> nāma.</p>
  3898. <p class="bodytext">‘‘Vassasahassassa accayena pana sabbaññubuddho loke upajjissatī’’ti lokapāladevatā – ‘‘ito, mārisā, vassasahassassa accayena buddho loke uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ <span class="bld">buddhakolāhalaṃ</span> nāma.</p>
  3899. <p class="bodytext">‘‘Vassasatassa accayena cakkavattirājā uppajjissatī’’ti devatā – ‘‘ito, mārisā, vassasatassa accayena cakkavattirājā uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ <span class="bld">cakkavattikolāhalaṃ</span> nāma (khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā).</p>
  3900. <p class="bodytext">Tesu buddhakolāhalasaddaṃ sutvā sakaladasasahassacakkavāḷadevatā ekato sannipatitvā – ‘‘asuko nāma satto buddho bhavissatī’’ti ñatvā upasaṅkamitvā āyācanti, āyācamānā ca tassa pubbanimittesu uppannesu āyācanti. Tadā pana sabbāpi tā ekekacakkavāḷe catumahārāja-sakka-suyāma-santusita-sunimmita-vasavatti-mahābrahmehi saddhiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā tusitabhavane uppannacutinimittassa bodhisattassa santikaṃ gantvā – ‘‘mārisa, tumhehi dasa pāramiyo pūritā, pūrentehi <a name="M0.0318"></a> ca na sakkabrahmasampattiādikaṃ sampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana vo sabbaññutaṃ patthentehi paripūritā buddhattāya –</p>
  3901. <p class="gatha1">‘‘Kālo <a name="V0.0314"></a><a name="P0.0273"></a> kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;</p>
  3902. <p class="gathalast">Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –</p>
  3903. <p class="unindented">Yāciṃsu.</p>
  3904. <p class="bodytext">Atha mahāsatto devatāhi evaṃ āyāciyamāno devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāla-dīpa-desa-kula-janettiāyuparicchedavasena <span class="bld">pañca mahāvilokanāni</span> vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā tilakkhaṇamuttā nāma natthi, tesaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotabbaṃ na saddhātabbaṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Vassasatasahassato pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā pana vassasatakālo ahosi. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti <span class="bld">kālaṃ</span> passi.</p>
  3905. <p class="bodytext">Tato dīpaṃ olokento saparivāre cattāro mahādīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti <span class="bld">dīpaṃ</span> passi.</p>
  3906. <p class="bodytext">Tato ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo. Katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti okāsaṃ olokento majjhima<span class="bld">desaṃ</span> passi. ‘‘Kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabba’’nti niṭṭhamagamāsi.</p>
  3907. <p class="bodytext">Tato <a name="M0.0319"></a> kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma vessakule vā suddakule vā na nibbattanti. Lokasammate pana khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattanti, etarahi khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi suddhodano nāma rājā pitā me bhavissatī’’ti <span class="bld">kulaṃ</span> passi.</p>
  3908. <p class="bodytext">Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pana <a name="V0.0315"></a> pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlāyeva hoti. Ayañca mahāmāyā nāma devī edisī, ayaṃ me mātā bhavissati, kittakaṃ panassā <span class="bld">āyū</span>ti, dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.</p>
  3909. <p class="bodytext">Iti imaṃ pañcavidhaṃ mahāvilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me, mārisā, buddhabhāvāyā’’ti devānaṃ paṭiññaṃ datvā – ‘‘gacchatha tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tatra naṃ devatā – ‘‘ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbe katakusalakammokāsaṃ <a name="P0.0274"></a> sārayamānā vicaranti. So evaṃ tāhi devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tatra vicarantova cavitvā mahāmāyāya deviyā kucchismiṃ uttarāsāḷhanakkhattena paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāpurisassa pana mātu kucchismiṃ paṭisandhiggaṇhanakkhaṇe ekappahāreneva sakaladasasahassilokadhātu saṅkampi. Dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ.</p>
  3910. <p class="bodytext">Evaṃ gahitapaṭisandhikassa bodhisattassa ceva bodhisattamātuyā ca upaddavanivāraṇatthaṃ khaggahatthā cattāro devaputtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Bodhisattassa mātu purisesu rāgacittaṃ nuppajji, lābhaggayasaggappattā ca sā ahosi sukhinī akilantakāyā. Bodhisattañca attano kucchigataṃ vippasanne maṇiratane āvutapaṇḍusuttaṃ viya passati. Yasmā bodhisattena vasitakucchi nāma cetiyagabbhasadisā hoti, na sakkā aññena sattena āvasituṃ vā paribhuñjituṃ vā, tasmā bodhisattamātā sattāhajāte bodhisatte kālaṃ katvā tusitapure nibbatti. Yathā pana aññā itthiyo dasa māse appatvāpi atikkamitvāpi nisinnāpi nipannāpi vijāyanti, na evaṃ bodhisattamātā. Bodhisattamātā pana bodhisattaṃ dasa māse kucchinā pariharitvā ṭhitāva vijāyati. Ayaṃ <span class="bld">bodhisattamātu dhammatā</span>.</p>
  3911. <p class="bodytext">Mahāmāyāpi <a name="M0.0320"></a> devī dasa māse kucchinā bodhisattaṃ pariharitvā paripuṇṇagabbhā ñātigharaṃ gantukāmā suddhodanamahārājassa ārocesi – ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, devadahanagaraṃ gantu’’nti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā kapilavatthuto yāva devadahanagarā añjasaṃ samaṃ kāretvā kadalipuṇṇaghaṭakamukadhajapaṭākādīhi alaṅkārāpetvā navakanakasivikāya nisīdāpetvā mahatiyā vibhūtiyā mahatā parivārena pesesi. Dvinnaṃ pana nagarānaṃ antare ubhayanagaravāsīnaṃ paribhogārahaṃ lumbinīvanaṃ nāma maṅgalasālavanaṃ atthi, taṃ tasmiṃ samaye mūlato yāva aggasākhā sabbaṃ ekaphāliphullaṃ ahosi. Sākhantarehi ceva pupphantarehi ca paramaratikaramadhuramanoramavirutāhi <a name="V0.0316"></a> madamuditāhi anubhuttapañcarāhi parabhatamadhukaravadhūhi upagīyamānasuranandananandanavanasadisasobhaṃ vanaṃ disvā deviyā sālavanakīḷamanubhavituṃ cittamuppajji (apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā).</p>
  3912. <p class="gatha1">‘‘Vibhūsitā bālajanāticālinī, vibhūsitaṅgī vaniteva mālinī;</p>
  3913. <p class="gathalast">Sadā janānaṃ nayanālimālinī, vilumpinīvātiviroci lumbinī’’.</p>
  3914. <p class="bodytext">Amaccā rañño ārocetvā deviṃ gahetvā taṃ lumbinīvanaṃ pavisiṃsu. Sā maṅgalasālamūlaṃ gantvā tassa ujusamavaṭṭakkhandhassa <a name="P0.0275"></a> pupphaphalapallavasamalaṅkatassa yaṃ sākhaṃ gaṇhitukāmā ahosi, sā sālasākhā abalā janahadayalolā sayameva vilambamānā hutvā tassā karatalasmiṃ samupagatā. Atha sā taṃ sālasākhaṃ tambatuṅganakhujjalena kamaladalavattivaṭṭaṅgulinā navakanakakaṭavalayasobhinā dakkhiṇena paramaratikarena karena aggahesi. Sā taṃ sālasākhaṃ gahetvā ṭhitā asitajaladharavivaragatā bālacandalekhā viya ca aciraṭṭhitikā accipabhā viya ca nandanavanajātā devī viya ca devī virocittha. Tāvadeva cassā kammajavātā caliṃsu. Athassā sāṇipākāraṃ parikkhipitvā mahājano paṭikkami. Sā sālasākhaṃ gahetvā tiṭṭhamānāya eva tassā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi.</p>
  3915. <p class="bodytext">Taṅkhaṇaṃyeva <a name="M0.0321"></a> cattāro visuddhacittā mahābrahmāno suvaṇṇajālaṃ ādāya āgantvā tena suvaṇṇajālena bodhisattaṃ sampaṭicchitvā mātu purato ṭhapetvā – ‘‘attamanā, devi, hohi, mahesakkho te putto uppanno’’ti āhaṃsu. Yathā pana aññe sattā mātukucchito nikkhamantā paṭikkūlena asucinā makkhitā nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisatto pana dve hatthe dve pāde pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova suddho visado kāsikavatthe nikkhittamaṇiratanaṃ viya virocamāno mātukucchito nikkhami. Evaṃ santepi bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sakkāratthaṃ ākāsato dve udakadhārā nikkhamitvā bodhisattassa ca mātuyā ca sarīre utuṃ gāhāpesuṃ.</p>
  3916. <p class="bodytext">Atha naṃ suvaṇṇajālena paṭiggahetvā ṭhitānaṃ brahmānaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā gaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena gaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhāya puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhapupphamālādīhi <a name="V0.0317"></a> pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa, tumhehi sadiso ettha natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ dasa disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā uttaradisābhimukho sattapadavītihārena agamāsi. Gacchanto ca pathaviyā eva gato, nākāsena. Acelakova gato, na sacelako. Daharova gato, na soḷasavassuddesiko. Mahājanassa pana ākāsena gacchanto viya alaṅkatapaṭiyatto viya ca soḷasavassuddesiko viya ca ahosi. Tato sattame pade ṭhatvā ‘‘aggohamasmi lokassā’’tiādikaṃ (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) āsabhiṃ vācaṃ nicchārento sīhanādaṃ nadi.</p>
  3917. <p class="bodytext">Bodhisatto hi tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi mahosadhattabhāve, vessantarattabhāve, imasmiṃ attabhāveti. Mahosadhattabhāve kirassa mātukucchito nikkhantamattasseva sakko devarājā āgantvā candanasāraṃ hatthe ṭhapetvā gato, taṃ muṭṭhiyaṃ katvāva nikkhanto. Atha naṃ mātā – ‘‘tāta, tvaṃ kiṃ <a name="M0.0322"></a> gahetvā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Osadhaṃ, ammā’’ti. Iti osadhaṃ gahetvā āgatattā ‘‘osadhakumāro’’tvevassa <a name="P0.0276"></a> nāmamakaṃsu.</p>
  3918. <p class="bodytext">Vessantarattabhāve pana mātukucchito nikkhantamattova dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘atthi nu kho, amma, kiñci gehasmiṃ dhanaṃ, dānaṃ dassāmī’’ti vadanto nikkhami. Athassa mātā – ‘‘sadhane kule nibbattosi, tātā’’ti puttassa hatthaṃ attano hatthatale katvā sahassatthavikaṃ ṭhapesi.</p>
  3919. <p class="bodytext">Imasmiṃ pana attabhāve imaṃ sīhanādaṃ nadīti evaṃ bodhisatto tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi. Jātakkhaṇepissa dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Yasmiṃ pana samaye amhākaṃ bodhisatto lumbinīvane jāto tasmiṃyeva samaye <span class="bld">rāhulamātā</span> devī <span class="bld">ānando channo kāḷudāyī</span> amacco <span class="bld">kaṇḍako</span> assarājā <span class="bld">mahābodhirukkho</span> catasso <span class="bld">nidhikumbhiyo</span> ca jātā, tattha eko gāvutappamāṇo eko aḍḍhayojanappamāṇo eko tigāvutappamāṇo eko yojanappamāṇo ahosi. Ime <span class="bld">satta sahajātā</span> nāma honti.</p>
  3920. <p class="bodytext">Ubhayanagaravāsino mahāpurisaṃ gahetvā kapilavatthupurameva agamaṃsu. Taṃdivasameva – ‘‘kapilavatthunagare suddhodanamahārājassa putto bodhimūle nisīditvā buddho bhavissatī’’ti tāvatiṃsabhavane haṭṭhatuṭṭhā devasaṅghā celukkhepādīni pavattentā kīḷiṃsu. Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājassa kulūpako aṭṭhasamāpattilābhī <span class="bld">kāḷadevalo</span> nāma tāpaso bhattakiccaṃ katvā divāvihāratthāya <a name="V0.0318"></a> tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha divāvihāraṃ nisinno tā devatā tuṭṭhamānasā kīḷantiyo disvā ‘‘kiṃkāraṇā tuṭṭhamānasā pamuditahadayā kīḷatha, mayhaṃ taṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti pucchi. Tato devatā āhaṃsu – ‘‘mārisa, suddhodanarañño putto jāto, so bodhimaṇḍe nisīditvā buddho hutvā dhammacakkaṃ pavattessati, tassa ‘anantarūpaṃ buddhalīḷaṃ passituṃ labhissāmā’ti iminā kāraṇena tuṭṭhamhā’’ti.</p>
  3921. <p class="bodytext">Atha tāpaso tāsaṃ devatānaṃ vacanaṃ sutvā paramadassanīyaratanāvalokato devalokato oruyha narapatinivesanaṃ pavisitvā paññatte <a name="M0.0323"></a> āsane nisīdi. Tato katapaṭisanthāraṃ rājānaṃ – ‘‘putto kira te, mahārāja, jāto, taṃ passissāmā’’ti āha. Rājā alaṅkatapaṭiyattaṃ tanayaṃ āharāpetvā devalatāpasaṃ vandāpetuṃ abhihari. Mahāpurisassa pādā parivattitvā vijjulatā viya asitajaladharakūṭesu tāpasassa jaṭāsu patiṭṭhahiṃsu. Bodhisattena hi tenattabhāvena vanditabbo nāma añño natthi. Tato tāpaso uṭṭhāyāsanā bodhisattassa añjaliṃ paggahesi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā attano puttaṃ vandi. Tāpaso bodhisattassa lakkhaṇasampattiṃ disvā – ‘‘bhavissati nu kho buddho, udāhu na bhavissatī’’ti āvajjetvā upadhārento – ‘‘nissaṃsayaṃ buddho bhavissatī’’ti anāgataṃsañāṇena ñatvā – ‘‘acchariyapuriso aya’’nti sitaṃ akāsi.</p>
  3922. <p class="bodytext">Tato ‘‘ahaṃ imaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissāmi nu kho, no’’ti upadhārento – ‘‘na labhissāmi, antarāyeva kālaṃ katvā buddhasatenapi buddhasahassenapi gantvā bodhetuṃ asakkuṇeyye arūpabhave nibbattissāmī’’ti disvā – ‘‘evarūpaṃ nāma acchariyapurisaṃ <a name="P0.0277"></a> buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, mahatī vata me jāni bhavissatī’’ti parodi. Manussā pana disvā – ‘‘amhākaṃ ayyo idāneva hasitvā puna roditumārabhi, kiṃ nu kho, bhante, amhākaṃ ayyaputtassa koci antarāyo bhavissatī’’ti pucchiṃsu. Tāpaso āha – ‘‘natthetassa antarāyo, nissaṃsayena buddho bhavissatī’’ti. ‘‘Atha kasmā tumhe paroditthā’’ti? ‘‘Evarūpaṃ acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, mahatī vata me jāni bhavissatīti attānaṃ anusocanto rodāmī’’ti āha.</p>
  3923. <p class="bodytext">Tato bodhisattaṃ pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā – ‘‘nāmaṃ gaṇhissāmā’’ti rājabhavanaṃ catujjātikagandhena upalimpitvā lājapañcamāni kusumāni vikiritvā asambhinnapāyāsaṃ pacāpetvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgate aṭṭhasate brāhmaṇe nimantetvā rājabhavane nisīdāpetvā madhupāyāsaṃ bhojetvā sakkāraṃ katvā – ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti lakkhaṇāni pariggāhāpesuṃ. Tesu rāmādayo aṭṭha brāhmaṇapaṇḍitā lakkhaṇapariggāhakā ahesuṃ. Tesu satta janā dve aṅguliyo ukkhipitvā <a name="V0.0319"></a> dvedhā byākariṃsu – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasanto rājā hoti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti. Tesaṃ pana sabbadaharo gottena <a name="M0.0324"></a> koṇḍañño nāma brāhmaṇo bodhisattassa lakkhaṇavarasampattiṃ disvā – ‘‘etassa agāramajjhe ṭhānakāraṇaṃ natthi, ekanteneva vivaṭacchado buddho bhavissatī’’ti ekameva aṅguliṃ ukkhipitvā ekaṃsabyākaraṇaṃ byākāsi. Athassa nāmaṃ gaṇhantā sabbalokatthasiddhikarattā <span class="bld">siddhattho</span>ti nāmamakaṃsu.</p>
  3924. <p class="bodytext">Atha te brāhmaṇā attano gharāni gantvā putte āmantetvā evamāhaṃsu – ‘‘amhe mahallakā, suddhodanamahārājassa puttaṃ sabbaññutaṃ pattaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe pana tasmiṃ pabbajitvā sabbaññutaṃ patte tassa sāsane pabbajathā’’ti. Tato sattapi janā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā. Koṇḍaññamāṇavo arogo ahosi. Tadā pana rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā – ‘‘kiṃ disvā mama putto pabbajissatī’’ti te pucchi. ‘‘Cattāri pubbanimittāni, devā’’ti. ‘‘Katarañca katarañcā’’ti? ‘‘Jiṇṇaṃ byādhitaṃ mataṃ pabbajita’’nti. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya evarūpānaṃ mama puttassa santikaṃ āgamituṃ mā adatthā’’ti vatvā kumārassa cakkhupathe jiṇṇapurisādīnaṃ āgamananivāraṇatthaṃ catūsu disāsu gāvutagāvutaṭṭhāne ārakkhaṃ ṭhapesi. Taṃdivasaṃ maṅgalaṭṭhāne sannipatitesu asītiyā ñātikulasahassesu ekameko ekamekaṃ puttaṃ paṭijāni – ‘‘ayaṃ buddho vā hotu rājā vā, mayaṃ ekamekaṃ puttaṃ dassāma, sace buddho bhavissati, khattiyasamaṇeheva parivuto vicarissati. Sace rājā cakkavattī bhavissati, khattiyakumāreheva parivuto vicarissatī’’ti. Atha rājā mahāpurisassa paramarūpasampannā vigatasabbadosā catusaṭṭhi dhātiyo adāsi. Bodhisatto anantena parivārena mahatā sirisamudayena vaḍḍhi.</p>
  3925. <p class="bodytext">Athekadivasaṃ rañño <span class="bld">vappamaṅgalaṃ</span> nāma ahosi. Taṃdivasaṃ <a name="P0.0278"></a> rājā mahatiyā vibhūtiyā mahatā parivārena nagarato nikkhamanto puttampi gahetvāva agamāsi. Kasikammaṭṭhāne eko jamburukkho paramaramaṇīyo ghanasandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññāpetvā upari varakanakatārākhacitaṃ rattacelavitānaṃ bandhitvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānamagamāsi. Tattha rājā paramamaṅgalaṃ suvaṇṇanaṅgalaṃ <a name="M0.0325"></a> gaṇhāti, amaccādayo rajatanaṅgalādīni gaṇhanti. Taṃdivasaṃ naṅgalasahassaṃ yojīyati. Bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo – ‘‘rañño sampattiṃ passissāmā’’ti antosāṇito bahi nikkhantā.</p>
  3926. <p class="bodytext">Atha <a name="V0.0320"></a> bodhisatto ito cito ca olokento kiñci adisvā sahasā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicarantiyo thokaṃ cirāyiṃsu. Sesarukkhānaṃ chāyā nivattā, tassa pana jamburukkhassa chāyā parimaṇḍalā hutvā tattheva aṭṭhāsi. Dhātito panassa ‘‘ayyaputto ekakovā’’ti vegena sāṇipākāraṃ ukkhipitvā pariyesantiyo sirisayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā vegena āgantvā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā – ‘‘ayaṃ vo, tāta, dutiyavandanā’’ti puttaṃ vandi.</p>
  3927. <p class="bodytext">Atha mahāpuriso anukkamena soḷasavassuddesiko ahosi. Rājā bodhisattassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike ramma-suramma-subhanāmake tayo pāsāde kāresi. Ekaṃ navabhūmikaṃ ekaṃ sattabhūmikaṃ ekaṃ pañcabhūmikaṃ. Tayopi pāsādā ubbedhena samappamāṇā ahesuṃ. Bhūmikāsu pana nānattaṃ ahosi.</p>
  3928. <p class="bodytext">Atha rājā cintesi – ‘‘putto me vayappatto chattamassa ussāpetvā rajjasiriṃ passissāmī’’ti. So sākiyānaṃ paṇṇāni pahiṇi ‘‘putto me vayappatto, rajje naṃ patiṭṭhāpessāmi, sabbe attano gehesu vayappattā dārikā imaṃ gehaṃ pesentū’’ti. Te rañño sāsanaṃ sutvā – ‘‘kumāro kevalaṃ rūpasampanno, na kiñci sippaṃ jānāti, dārabharaṇaṃ kātuṃ na sakkhissati, na mayaṃ dhītaro dassāmā’’ti āhaṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Bodhisatto – ‘‘kiṃ sippaṃ dassetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Sahassatthāmaṃ dhanuṃ āropetuṃ vaṭṭati, tātā’’ti. ‘‘Tena hi āharāpethā’’ti āha. Rājā āharāpetvā adāsi. Taṃ dhanuṃ purisasahassaṃ āropeti, purisasahassaṃ oropeti. Mahāpuriso taṃ sarāsanaṃ āharāpetvā pallaṅkena nisinnova jiyaṃ pādaṅguṭṭhake veṭhāpetvā kaḍḍhanto pādaṅguṭṭhakeneva dhanuṃ āropetvā vāmena hatthena daṇḍe gahetvā dakkhiṇena hatthena kaḍḍhitvā jiyaṃ ropesi. Sakalanagaraṃ uppattanākārappattaṃ ahosi<a name="M0.0326"></a>. ‘‘Kiṃ eso saddo’’ti ca vutte ‘‘devo gajjatī’’ti āhaṃsu. Athaññe ‘‘tumhe na jānātha, na devo gajjati, aṅgīrasassa kumārassa sahassatthāmaṃ dhanuṃ āropetvā jiyaṃ poṭhentassa jiyappahārasaddo eso’’ti āhaṃsu. Sākiyā taṃ sutvā tāvatakeneva āraddhacittā tuṭṭhamānasā ahesuṃ.</p>
  3929. <p class="bodytext">Atha mahāpuriso – ‘‘kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Aṭṭhaṅgulabahalaṃ ayopaṭṭaṃ kaṇḍena vijjhituṃ vaṭṭatīti<a name="P0.0279"></a>. Taṃ vijjhitvā – ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Caturaṅgulabahalaṃ asanaphalakaṃ <a name="V0.0321"></a> vijjhituṃ vaṭṭatīti. Tampi vijjhitvā – ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Vidatthibahalaṃ udumbaraphalakaṃ vijjhituṃ vaṭṭatīti. Tampi vijjhitvā aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatīti. Tato ‘‘vālukasakaṭānī’’ti āhaṃsu. Mahāsatto vālukasakaṭampi palālasakaṭampi vinivijjhitvā udake ekūsabhappamāṇaṃ kaṇḍaṃ pesesi thale aṭṭhausabhappamāṇaṃ. Atha naṃ ‘‘vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ vijjhituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi yojanamattaṃ vātiṅgaṇaṃ bandhāpethā’’ti vatvā yojanamattake vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ bandhāpetvā rattandhakāre meghapaṭalehi channāsu disāsu kaṇḍaṃ khipi. Taṃ gantvā yojanamattake vālaṃ phāletvā pathaviṃ pāvisi. Na kevalaṃ ettakameva, taṃdivasaṃ mahāpuriso loke vattamānaṃ sippaṃ sabbameva dassesi.</p>
  3930. <p class="bodytext">Atha sākiyā attano dhītaro alaṅkaritvā pesayiṃsu. Cattālīsasahassā nāṭakitthiyo ahesuṃ. Rāhulamātā pana devī aggamahesī ahosi. Mahāpuriso devakumāro viya surayuvatīhi parivuto narayuvatīhi parivuto nippurisehi turiyehi paricāriyamāno mahāsampattiṃ anubhavamāno utuvārena utuvārena tesu tīsu pāsādesu viharati. Athekadivasaṃ bodhisatto uyyānabhūmiṃ gantukāmo sārathiṃ āmantetvā – ‘‘rathaṃ yojehi uyyānabhūmiṃ passissāmī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā mahārahaṃ vararucirathirakubbaravarattaṃ thirataraneminābhiṃ varakanakarajatamaṇiratanakhacitaīsāmukhaṃ navakanakarajatatārakakhacitanemipassaṃ samosaritavividhasurabhikusumadāmasassirikaṃ ravirathasadisadassanīyaṃ vararathaṃ samalaṅkaritvā sasikumudasadisavaṇṇe anilagaruḷajave ājānīye cattāro maṅgalasindhave yojetvā <a name="M0.0327"></a> bodhisattassa paṭivedesi. Bodhisatto devavimānasadisaṃ taṃ rathavaramāruyha uyyānābhimukho pāyāsi.</p>
  3931. <p class="bodytext">Atha devatā ‘‘siddhatthakumārassa abhisambujjhanakālo āsanno, pubbanimittamassa dassessāmā’’ti ekaṃ devaputtaṃ jarājajjarasarīraṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vaṅkagattaṃ daṇḍahatthaṃ pavedhamānaṃ katvā dassesuṃ. Taṃ bodhisatto ceva sārathi ca passanti. Tato bodhisatto – ‘‘sārathi ko nāmesa puriso kesāpissa na yathā aññesa’’nti <span class="bld">mahāpadānasutte</span> (dī. ni. 2.43 ādayo) āgatanayeneva pucchitvā tassa vacanaṃ sutvā – ‘‘dhiratthu vata, bho, jāti, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’ti (dī. ni. 2.45, 47) saṃviggahadayo tatova paṭinivattitvā pāsādameva abhiruhi.</p>
  3932. <p class="bodytext">Rājā ‘‘kiṃkāraṇā mama putto paṭinivattī’’ti pucchi. ‘‘Jiṇṇapurisaṃ disvā, devā’’ti. Tato kampamānamānaso rājā aḍḍhayojane ārakkhaṃ <a name="P0.0280"></a> ṭhapesi. Punekadivasaṃ bodhisatto <a name="V0.0322"></a> uyyānaṃ gacchanto tāhi eva devatāhi nimmitaṃ byādhitañca purisaṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādameva abhiruhi. Rājā pucchitvā nāṭakāni vissajjesi. ‘‘Pabbajjāya mānasaṃ assa bhinnaṃ karissa’’nti ārakkhaṃ vaḍḍhetvā samantato tigāvutappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi.</p>
  3933. <p class="bodytext">Punapi bodhisatto ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatāhi nimmitaṃ kālaṅkataṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādamabhiruhi. Rājā nivattanakāraṇaṃ pucchitvā puna ārakkhaṃ vaḍḍhetvā yojanappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi.</p>
  3934. <p class="bodytext">Punapi bodhisatto ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatāhi nimmitaṃ sunivatthaṃ supārutaṃ pabbajitaṃ disvā – ‘‘ko nāmeso, samma, sārathī’’ti sārathiṃ pucchi. Sārathi kiñcāpi buddhuppādassa abhāvā pabbajitaṃ vā pabbajitaguṇe vā na jānāti, devatānubhāvena pana ‘‘pabbajito nāmāyaṃ devā’’ti vatvā pabbajjāya guṇaṃ tassa vaṇṇesi.</p>
  3935. <p class="bodytext">Tato bodhisatto pabbajjāya ruciṃ uppādetvā taṃdivasaṃ uyyānaṃ agamāsi. Dīghāyukā bodhisattā vassasate vassasate atikkante jiṇṇādīsu <a name="M0.0328"></a> ekekaṃ addasaṃsu. Amhākaṃ pana bodhisatto appāyukakāle uppannattā catunnaṃ catunnaṃ māsānaṃ accayena uyyānaṃ gacchanto anukkamena ekekaṃ addasa. Dīghabhāṇakā panāhu – ‘‘cattāri nimittāni ekadivaseneva disvā agamāsī’’ti. Tattha divasabhāgaṃ kīḷitvā uyyānarasamanubhavitvā maṅgalapokkharaṇiyaṃ nhatvā atthaṅgate sūriye maṅgalasilātale nisīdi attānaṃ alaṅkārāpetukāmo. Athassa cittācāramaññāya sakkena devānamindena āṇatto vissakammo nāma devaputto āgantvā tasseva kappakasadiso hutvā dibbehi alaṅkārehi alaṅkari. Athassa sabbālaṅkārasamalaṅkatassa sabbatālāvacaresu sakāni sakāni paṭibhānāni dassayantesu brāhmaṇesu ca ‘‘jaya nandā’’tiādivacanehi sutamaṅgalikādīsu nānappakārehi maṅgalavacanatthutighosehi sambhāventesu sabbālaṅkārasamalaṅkataṃ rathavaraṃ abhiruhi. Tasmiṃ samaye – ‘‘rāhulamātā puttaṃ vijātā’’ti sutvā suddhodanamahārājā – ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā – ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā – ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulakumāro’tveva nāmaṃ hotū’’ti āha.</p>
  3936. <p class="bodytext">Bodhisattopi taṃ rathavaramāruyha mahatā parivārena atimanoramena sirisobhaggena nagaraṃ pāvisi. Tasmiṃ samaye rūpasiriyā guṇasampattiyā ca akisā kisāgotamī nāma khattiyakaññā <a name="V0.0323"></a> uparipāsādavaratalagatā nagaraṃ pavisantassa bodhisattassa rūpasiriṃ disvā sañjātapītisomanassā hutvā –</p>
  3937. <p class="gatha1">‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā;</p>
  3938. <p class="gathalast">Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dha. pa. aṭṭha. 1.sāriputtattheravatthu; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā) –</p>
  3939. <p class="unindented">Imaṃ <a name="P0.0281"></a> udānaṃ udānesi.</p>
  3940. <p class="bodytext">Bodhisatto taṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ me sussavanaṃ vacanaṃ sāvesi, ahañhi nibbānaṃ gavesanto vicarāmi, ajjeva mayā gharāvāsaṃ chaḍḍetvā nikkhamma <a name="M0.0329"></a> pabbajitvā nibbānaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Ayaṃ imissā ācariyabhāgo hotū’’ti muttāhāraṃ kaṇṭhato omuñcitvā kisāgotamiyā satasahassagghanikaṃ paramaratikaraṃ muttāhāraṃ pesesi. Sā ‘‘siddhatthakumāro mayi paṭibaddhahadayo hutvā paṇṇākāraṃ pesesī’’ti somanassajātā ahosi.</p>
  3941. <p class="bodytext">Bodhisattopi mahatā sirisamudayena paramaramaṇīyaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā sirisayane nipajji. Tāvadeva naṃ paripuṇṇarajanikarasadisaruciravaravadanā bimbaphalasadisadasanavasanā sitavimalasamasaṃhitāviraḷavaradasanā asitanayanakesapāsā sujātañjanātinīlakuṭilabhamukā sujātahaṃsasamasaṃhitapayodharā ratikaranavakanakarajataviracitavaramaṇimekhalā parigatavipulaghanajaghanataṭā karikarasannibhoruyugalā naccagītavāditesu kusalā surayuvatisadisarūpasobhā varayuvatiyo madhuraravāni turiyāni gahetvā mahāpurisaṃ samparivāretvā ramāpayantiyo naccagītavāditāni payojayiṃsu. Bodhisatto pana kilesesu virattacittatāya naccagītādīsu anabhirato muhuttaṃ niddaṃ okkami.</p>
  3942. <p class="bodytext">Tā taṃ disvā ‘‘yassatthāya naccādīni mayaṃ payojema, so niddaṃ upagato, idāni kimatthaṃ kilamāmā’’ti gahitāni turiyāni ajjhottharitvā nipajjiṃsu, gandhatelappadīpā ca jhāyanti. Bodhisatto pabujjhitvā sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisinno addasa tā itthiyo turiyabhaṇḍāni avattharitvā niddāyantiyo paggharitalālā kilinnakapolagattā, ekaccā dante khādantiyo, ekaccā kākacchantiyo, ekaccā vippalapantiyo, ekaccā vivaṭamukhā, ekaccā apagatavasanarasanā<a name="V0.0324"></a>, pākaṭabībhacchasambādhaṭṭhānā, ekaccā vimuttākulasiroruhā susānarūparūpaṃ dhārayamānā sayiṃsu. Mahāsatto tāsaṃ taṃ vippakāraṃ disvā bhiyyosomattāya kāmesu virattacitto ahosi. Tassa pana alaṅkatapaṭiyattaṃ dasasatanayanabhavanasadisaṃ rucirasobhampi pāsādavaratalaṃ apaviddhamatasarīrakuṇapabharitaṃ āmakasusānamiva paramapaṭikkūlaṃ upaṭṭhāsi. Tayopi bhavā ādittabhavanasadisā hutvā upaṭṭhahiṃsu. ‘‘Upaddutaṃ vata, bho, upassaṭṭhaṃ vata bho’’ti ca vācaṃ pavattesi. Ativiya pabbajjāya cittaṃ nami.</p>
  3943. <p class="bodytext">So <a name="M0.0330"></a> ‘‘ajjeva mayā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamituṃ vaṭṭatī’’ti sirisayanato uṭṭhāya dvārasamīpaṃ gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Ummāre sīsaṃ katvā nipanno channo āha – ‘‘ahaṃ, ayyaputta, channo’’ti. Atha mahāpuriso – ‘‘ahaṃ ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo, na kañci paṭiveditvā sīghamekaṃ atijayaṃ sindhavaṃ kappehī’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti assabhaṇḍakaṃ gahetvā assasālaṃ gantvā gandhatelappadīpesu jalantesu sumanapaṭṭavitānassa heṭṭhā paramaramaṇīye <a name="P0.0282"></a> bhūmibhāge ṭhitaṃ arimanthakaṃ kaṇḍakaṃ turaṅgavaraṃ disvā – ‘‘ajja mayā ayyaputtassa nikkhamanatthāya imameva maṅgalahayaṃ kappetuṃ vaṭṭatī’’ti kaṇḍakaṃ kappesi. So kappiyamānova aññāsi – ‘‘ayaṃ kappanā atigāḷhā, aññesu divasesu uyyānakīḷaṃ gamanakāle kappanā viya na hoti. Nissaṃsayaṃ ajjeva ayyaputto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissatī’’ti. Tato tuṭṭhamānaso mahāhasitaṃ hasi. So nādo taṃ sakalakapilavatthupuraṃ unnādaṃ kareyya, devatā pana sannirumbhitvā na kassaci sotuṃ adaṃsu.</p>
  3944. <p class="bodytext">Bodhisatto ‘‘puttaṃ tāva passissāmī’’ti cintetvā ṭhitaṭṭhānato uṭṭhāya rāhulamātuyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhadvāraṃ vivari. Tasmiṃ khaṇe antogabbhe gandhatelappadīpo jhāyati. Rāhulamātā sumanamallikādīnaṃ ambaṇamattena attippakiṇṇe varasayane puttassa matthake hatthaṃ ṭhapetvā niddāyati. Bodhisatto ummāre pādaṃ ṭhapetvā ṭhitakova oloketvā – ‘‘sacāhaṃ deviyā hatthaṃ apanetvā mama puttaṃ gaṇhissāmi, devī pabujjhissati, evaṃ me abhinikkhamanassa antarāyo bhavissati. Buddho hutvāva āgantvā puttaṃ passissāmī’’ti cintetvā pāsādatalato otaritvā assassa samīpaṃ gantvā evamāha – ‘‘tāta kaṇḍaka, tvaṃ ajja ekarattiṃ maṃ tāraya, ahaṃ taṃ nissāya buddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ tāressāmī’’ti. Tato ullaṅghitvā kaṇḍakassa piṭṭhiṃ abhiruhi. Kaṇḍako gīvato paṭṭhāya āyāmato aṭṭhārasahattho hoti tadanurūpena ubbedhena samannāgato rūpaggajavabalasampanno sabbaseto dhotasaṅkhasadisadassanīyavaṇṇo. Tato <a name="V0.0325"></a> bodhisatto varaturaṅgapiṭṭhigato channaṃ assassa vāladhiṃ gāhāpetvā aḍḍharattasamaye nagarassa mahādvāraṃ sampatto.</p>
  3945. <p class="bodytext">Tadā <a name="M0.0331"></a> pana rājā pubbeva bodhisattassa gamanapaṭisedhanatthāya dvīsu dvārakavāṭesu ekekaṃ purisasahassena vivaritabbaṃ kāretvā tattha bahupurise ārakkhaṃ ṭhapesi. Bodhisatto kira purisagaṇanāya koṭisatasahassassa balaṃ dhāresi, hatthigaṇanāya koṭisahassassa. Tasmā so cintesi – ‘‘yadi dvāraṃ na vivarīyati, ajja kaṇḍakassa piṭṭhe nisinno channaṃ vāladhiṃ gāhāpetvā tena saddhiṃyeva kaṇḍakaṃ ūrūhi nippīḷetvā aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ uppatitvā atikkameyya’’nti. Channo cintesi – ‘‘sace dvāraṃ na ugghāpayati, ahaṃ ayyaputtaṃ khandhe katvā kaṇḍakaṃ dakkhiṇahatthena parikkhipanto upakacchake katvā uppatitvā pākāraṃ atikkamissāmī’’ti. Kaṇḍako cintesi – ‘‘ahaṃ dvāre avivariyamāne yathānisinnameva ayyaputtaṃ gahitavāladhinā channena saddhiṃ uppatitvā pākārassa purato patiṭṭhahissāmī’’ti. Evameva tayo purisā cintayiṃsu. Dvāre adhivatthā devatā mahādvāraṃ vivariṃsu.</p>
  3946. <p class="bodytext">Tasmiṃ khaṇe māro pāpimā ‘‘mahāsattaṃ nivattessāmī’’ti āgantvā gaganatale ṭhatvā āha –</p>
  3947. <p class="gatha1">‘‘Mā nikkhama mahāvīra, ito te sattame dine;</p>
  3948. <p class="gathalast">Dibbaṃ tu cakkaratanaṃ, addhā pātu bhavissati. –</p>
  3949. <p class="unindented">Dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ rajjaṃ kāressasi, nivatta, mārisā’’ti. Mahāpuriso āha ‘‘kosi tva’’nti. Ahaṃ vasavattīti.</p>
  3950. <p class="gatha1">‘‘Jānāmahaṃ <a name="P0.0283"></a> mahārāja, mayhaṃ cakkassa sambhavaṃ;</p>
  3951. <p class="gathalast">Anatthikohaṃ rajjena, gaccha tvaṃ māra mā idha.</p>
  3952. <p class="gatha1">‘‘Sakalaṃ dasasahassampi, lokadhātumahaṃ pana;</p>
  3953. <p class="gathalast">Unnādetvā bhavissāmi, buddho loke vināyako’’ti. –</p>
  3954. <p class="unindented">Āha. So tatthevantaradhāyi.</p>
  3955. <p class="bodytext">Mahāsatto <a name="V0.0326"></a> ekūnattiṃsavassakāle hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍetvā cakkavattisirinivāsabhūtā rājabhavanā nikkhamitvā āsāḷhipuṇṇamāya uttarāsāḷhanakkhatte vattamāne nagarato nikkhamitvā nagaraṃ <a name="M0.0332"></a> apaloketukāmo ahosi. Vitakkasamanantarameva cassa kulālacakkaṃ viya so bhūmippadeso parivatti. Yathāṭhitova mahāsatto kapilavatthupuraṃ disvā tassiṃ bhūmippadese kaṇḍakanivattanaṃ nāma cetiyaṭṭhānaṃ dassetvā gantabbamagābhimukhaṃyeva kaṇḍakaṃ katvā pāyāsi mahatā sakkārena uḷārena sirisamudayena. Tadā mahāsatte gacchante tassa purato devatā saṭṭhi ukkāsatasahassāni dhārayiṃsu, tathā pacchato saṭṭhi dakkhiṇato saṭṭhi ukkāsatasahassāni, tathā vāmapassato. Aparā devatā surabhikusumamālādāmacandanacuṇṇacāmaradhajapaṭākāhi sakkarontiyo parivāretvā agamaṃsu. Dibbāni saṅgītāni anekāni ca turiyāni vajjiṃsu.</p>
  3956. <p class="bodytext">Iminā sirisamudayena gacchanto bodhisatto ekaratteneva tīṇi rajjāni atikkamma tiṃsayojanikaṃ maggaṃ gantvā anomānadītīraṃ sampāpuṇi. Atha bodhisatto nadītīre ṭhatvā channaṃ pucchi – ‘‘kā nāmāyaṃ nadī’’ti? ‘‘Anomā nāma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi pabbajjā anomā bhavissatī’’ti paṇhiyā assaṃ ghaṭṭento assassa saññaṃ adāsi. Asso ullaṅghitvā aṭṭhausabhavitthārāya nadiyā pārimatīre aṭṭhāsi. Bodhisatto assapiṭṭhito oruyha muttarāsisadise vālukāpuline ṭhatvā channaṃ āmantesi – ‘‘samma channa, tvaṃ mayhaṃ ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca ādāya gaccha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Channo, ‘‘ahampi, deva, pabbajissāmī’’ti. Bodhisatto āha – ‘‘na labbhā tayā pabbajituṃ, gaccheva tva’’nti tikkhattuṃ nivāretvā ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca paṭicchāpetvā cintesi – ‘‘ime mayhaṃ kesā samaṇasāruppā na honti, te khaggena chindissāmī’’ti dakkhiṇena hatthena paramanisitamasivaraṃ gahetvā vāmahatthena moḷiyā saddhiṃ cūḷaṃ gahetvā chindi, kesā dvaṅgulamattā hutvā dakkhiṇato āvaṭṭamānā sīse allīyiṃsu. Tesaṃ pana kesānaṃ yāvajīvaṃ tadeva pamāṇaṃ ahosi, massu ca tadanurūpaṃ, puna kesamassuohāraṇakiccampissa nāhosi. Bodhisatto saha moḷiyā cūḷaṃ gahetvā – ‘‘sacāhaṃ buddho bhavissāmi, ākāse tiṭṭhatu, no ce, bhūmiyaṃ patatū’’ti <a name="P0.0284"></a> ākāse khipi. Taṃ cūḷāmaṇibandhanaṃ yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ gantvā ākāse aṭṭhāsi.</p>
  3957. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0333"></a> sakko devarājā dibbena cakkhunā olokento yojanikena ratanacaṅkoṭakena taṃ paṭiggahetvā tāvatiṃsabhavane tiyojanaṃ sattaratanamayaṃ <span class="bld">cūḷāmaṇicetiyaṃ</span> nāma patiṭṭhāpesi. Yathāha –</p>
  3958. <p class="gatha1">‘‘Chetvāna <a name="V0.0327"></a> moḷiṃ varagandhavāsitaṃ, vehāyasaṃ ukkhipi aggapuggalo;</p>
  3959. <p class="gathalast">Sahassanetto sirasā paṭiggahi, suvaṇṇacaṅkoṭavarena vāsavo’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.222; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.12; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā);</p>
  3960. <p class="bodytext">Puna bodhisatto cintesi – ‘‘imāni kāsikavatthāni mahagghāni, na mayhaṃ samaṇasāruppānī’’ti. Athassa kassapabuddhakāle purāṇasahāyako ghaṭikāramahābrahmā ekaṃ buddhantaraṃ vināsabhāvāppattena mittabhāvena cintesi – ‘‘ajja me sahāyako mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, samaṇaparikkhāramassa gahetvā gacchissāmī’’ti.</p>
  3961. <p class="gatha1">‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;</p>
  3962. <p class="gathalast">Parissāvanañca aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.215; ma. ni. aṭṭha. 1.294; 2.349; a. ni. aṭṭha. 2.4.198; pārā. aṭṭha. 1.45 padabhājanīyavaṇṇanā; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; mahāni. aṭṭha. 206) –</p>
  3963. <p class="unindented">Ime aṭṭha samaṇaparikkhāre āharitvā adāsi. Mahāpuriso arahaddhajaṃ nivāsetvā uttamaṃ pabbajjāvesaṃ gahetvā sāṭakayugalaṃ ākāse khipi. Taṃ mahābrahmā paṭiggahetvā brahmaloke dvādasayojanikaṃ sabbaratanamayaṃ cetiyaṃ katvā taṃ anto pakkhipitvā ṭhapesi. Atha naṃ mahāsatto – ‘‘channa, mama vacanena mātāpitūnaṃ ārogyaṃ vadehī’’ti vatvā uyyojesi. Tato channo mahāpurisaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Kaṇḍako pana channena saddhiṃ mantayamānassa bodhisattassa vacanaṃ suṇanto ṭhatvā – ‘‘natthi dāni mayhaṃ puna sāmino dassana’’nti cakkhupathamassa vijahanto viyogadukkhamadhivāsetuṃ asakkonto hadayena phalitena kālaṃ katvā suraripudurabhibhavane tāvatiṃsabhavane kaṇḍako nāma devaputto hutvā nibbatti. Tassa uppatti vimalatthavilāsiniyā vimānavatthuṭṭhakathāya gahetabbā. Channassa paṭhamaṃ ekova soko ahosi. So <a name="M0.0334"></a> kaṇḍakassa kālakiriyāya dutiyena sokena pīḷiyamāno rodanto paridevanto dukkhena agamāsi.</p>
  3964. <p class="bodytext">Bodhisattopi pabbajitvā tasmiṃyeva padese anupiyaṃ nāma ambavanaṃ atthi, tattheva sattāhaṃ pabbajjāsukhena vītināmetvā tato pacchā sañjhāppabhānurañjitasaliladharasaṃvuto saradasamaye paripuṇṇarajanikaro viya kāsāvavarasaṃvuto ekakopi anekajanaparivuto viya virocamāno <a name="V0.0328"></a> taṃ vanavāsimigapakkhīnaṃ nayanāmatapānamiva karonto ekacaro sīho viya narasīho mattamātaṅgavilāsagāmī samassāsento viya vasundharaṃ pādatalehi ekadivaseneva tiṃsayojanikaṃ maggaṃ gantvā uttuṅgataraṅgabhaṅgaṃ asaṅgaṃ <a name="P0.0285"></a> gaṅgaṃ nadiṃ uttaritvā ratanajutivisaravirājitavararucirarājagahaṃ rājagahaṃ nāma nagaraṃ pāvisi. Pavisitvā ca pana sapadānaṃ piṇḍāya cari. Sakalaṃ pana taṃ nagaraṃ bodhisattassa rūpadassanena dhanapālake paviṭṭhe taṃ nagaraṃ viya asurinde paviṭṭhe devanagaraṃ viya saṅkhobhamagamāsi. Piṇḍāya carante mahāpurise nagaravāsino manussā mahāsattassa rūpadassanena sañjātapītisomanassā jātavimhitā bodhisattassa rūpadassanāvajjitahadayā ahesuṃ.</p>
  3965. <p class="bodytext">Tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataramevamāha – ‘‘kinnu yaṃ, bho, rāhubhayena nigūḷhakiraṇajālo puṇṇacando manussalokamāgato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ kathesi, samma, kadā nāma tayā puṇṇacando manussalokamāgato diṭṭhapubbo, nanu esa kusumaketukāmadevo vesantaramādāya amhākaṃ mahārājassa nāgarānañca paramalīḷāvibhūtiṃ disvā kīḷitumāgato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ, bho, tvaṃ ummattosi, nanu kāmo issarakodhahutāsanaparidaḍḍhasarīro surapatidasasatanayano eso amarapurasaññāya idhāgato’’ti! Tamañño īsakaṃ hasitvā – ‘‘kiṃ vadesi, bho, te pubbāparavirodhaṃ, kuto panassa dasasatanayanāni, kuto vajiraṃ, kuto erāvaṇo. Addhā brahmā esa brāhmaṇajanaṃ pamattaṃ ñatvā vedavedaṅgādīsu niyojanatthāya āgato’’ti. Te sabbepi apasādetvā añño paṇḍitajātiko evamāha – ‘‘nevāyaṃ puṇṇacando<a name="M0.0335"></a>, na ca kāmadevo, nāpi dasasatanayano, na cāpi brahmā, sabbalokanāyako satthā esa acchariyamanusso’’ti.</p>
  3966. <p class="bodytext">Evaṃ sallapantesu eva nāgaresu rājapurisā gantvā taṃ pavattiṃ rañño bimbisārassa ārocesuṃ – ‘‘deva, devo vā gandhabbo vā udāhu nāgarājā vā yakkho vā ko nu vā amhākaṃ nagare piṇḍāya caratī’’ti. Rājā taṃ sutvā uparipāsādatale ṭhatvā mahāpurisaṃ disvā acchariyabbhutacittajāto rājapurise āṇāpesi – ‘‘gacchatha, bhaṇe, taṃ vīmaṃsatha, sace amanusso bhavissati, nagarā nikkhamitvā antaradhāyissati, sace devatā bhavissati, ākāsena gamissati, sace nāgarājā bhavissati, pathaviyaṃ nimujjitvā gamissati, sace manusso bhavissati, yathāladdhaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī’’ti.</p>
  3967. <p class="bodytext">Mahāpurisopi santindriyo santamānaso rūpasobhāya mahājanassa nayanāni ākaḍḍhento viya <a name="V0.0329"></a> yugamattaṃ pekkhamāno missakabhattaṃ yāpanamattaṃ saṃharitvā paviṭṭhadvāreneva nagarā nikkhamitvā paṇḍavapabbatacchāyāya puratthābhimukho nisīditvā āhāraṃ paccavekkhitvā nibbikāro paribhuñji. Tato rājapurisā gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Tato dūtavacanaṃ sutvā magadhādhipati rājā bālajanehi duranusāro merumandārasāro sattasāro bimbisāro bodhisattassa guṇassavaneneva sañjātadassanakutūhalo vegena nagarato nikkhamitvā <a name="P0.0286"></a> paṇḍavapabbatābhimukho gantvā yānā oruyha bodhisattassa santikaṃ gantvā tena katānuñño bandhujanasinehasītale silātale nisīditvā bodhisattassa iriyāpathe pasīditvā katapaṭisanthāro nāmagottādīni pucchitvā bodhisattassa sabbaṃ issariyaṃ niyyātesi. Bodhisatto – ‘‘mayhaṃ, mahārāja, vatthukāmehi vā kilesakāmehi vā attho natthi. Ahañhi paramābhisambodhiṃ patthayanto nikkhanto’’ti āha. Rājā anekappakārena yācantopi tassa cittaṃ alabhitvā – ‘‘addhā buddho bhavissati, buddhabhūtena pana tayā paṭhamaṃ mama vijitaṃ āgantabba’’nti vatvā nagaraṃ paviṭṭho.</p>
  3968. <p class="gatha1">‘‘Atha rājagahaṃ vararājagahaṃ, nararājavare nagaraṃ tu gate;</p>
  3969. <p class="gathalast">Girirājavaro munirājavaro, migarājagato sugatopi gato’’.</p>
  3970. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0336"></a> bodhisatto anupubbena cārikaṃ caramāno āḷārañca kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ upasaṅkamitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā – ‘‘nāyaṃ maggo bodhiyā’’ti taṃ samāpattibhāvanaṃ analaṅkaritvā mahāpadhānaṃ padahitukāmo uruvelaṃ gantvā – ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ bhūmibhāgo’’ti tattheva vāsaṃ upagantvā mahāpadhānaṃ padahi. Lakkhaṇapariggāhakabrāhmaṇānaṃ cattāro puttā koṇḍañño brāhmaṇo cāti ime pañca janā paṭhamaṃyeva pabbajitā gāmanigamarājadhānīsu bhikkhācariyaṃ carantā tattha bodhisattaṃ sampāpuṇiṃsu. Atha naṃ chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantaṃ – ‘‘idāni buddho bhavissati, idāni buddho bhavissatī’’ti pariveṇasammajjanādikāya vattapaṭipattiyā upaṭṭhahamānā santikāvacarāvassa ahesuṃ. Bodhisattopi – ‘‘koṭippattaṃ dukkaraṃ karissāmī’’ti ekatilataṇḍulādīhi vītināmesi. Sabbasopi āhārupacchedaṃ akāsi. Devatāpi lomakūpehi dibbojaṃ upahārayamānā pakkhipiṃsu.</p>
  3971. <p class="bodytext">Athassa tāya nirāhāratāya paramakisabhāvappattakāyassa suvaṇṇavaṇṇo kāyo kāḷavaṇṇo ahosi, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭicchannāni ahesuṃ. Atha bodhisatto dukkarakārikāya antaṃ gantvā – ‘‘nāyaṃ maggo bodhiyā’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretuṃ gāmanigamesu piṇḍāya <a name="V0.0330"></a> caritvā āhāraṃ āhari. Athassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni pākatikāni ahesuṃ, kāyo suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Atha pañcavaggiyā bhikkhū taṃ disvā – ‘‘ayaṃ chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi sabbaññutaṃ paṭivijjhituṃ nāsakkhi, idāni gāmanigamarājadhānīsu piṇḍāya caritvā oḷārikaṃ āhāraṃ āhariyamāno kiṃ sakkhissati, bāhulliko esa padhānavibbhanto, kiṃ no iminā’’ti mahāpurisaṃ pahāya bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ agamaṃsu.</p>
  3972. <p class="bodytext">Atha mahāpuriso visākhapuṇṇamāya uruvelāyaṃ senānigame senākuṭumbikassa gehe nibbattā sujātā nāma dārikā ahosi<a name="P0.0287"></a>. Tāya sampasādanajātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ gahetvā nerañjarāya paṭisotaṃ khipitvā kāḷanāgarājaṃ supantaṃ bodhesi. Atha bodhisatto nerañjarātīre surabhikusumasamalaṅkate nīlobhāse manorame sālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye <a name="M0.0337"></a> devatāhi alaṅkatena maggena bodhirukkhābhimukho pāyāsi. Devanāgayakkhasiddhādayo dibbehi mālāgandhavilepanehi pūjayiṃsu. Tasmiṃ samaye <span class="bld">sotthiyo</span> nāma tiṇahārako tiṇaṃ ādāya paṭipathe āgacchanto mahāpurisassa ākāraṃ ñatvā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo adāsi. Bodhisatto tiṇaṃ gahetvā asitañjanagirisaṅkāsaṃ ācarantamiva dinakarajālaṃ sakahadayamiva karuṇāsītalaṃ sītacchāyaṃ vividhavihagagaṇasampātavirahitaṃ mandamāruteritāya ghanasākhāya samalaṅkataṃ naccantamiva pītiyā rañjamānamiva ca tarugaṇānaṃ virocamānavijayatarumassatthabodhirukkhamūlamupagantvā assatthadumarājaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttaradisābhāge ṭhito tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi. Tāvadeva cuddasahattho pallaṅko ahosi. Tāni ca tiṇāni cittakārena lekhāgahitāni viya ahesuṃ. Bodhisatto tattha cuddasahatthe tiṇasanthare tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgasamannāgatavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapīṭhe ṭhapitarajatakkhandhaṃ viya ca paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā upari maṇichattena viya bodhisākhāhi dhāriyamāno nisīdi. Suvaṇṇavaṇṇe panassa cīvare bodhiaṅkurā patamānā suvaṇṇapaṭṭe pavāḷā viya nikkhittā virocayiṃsu.</p>
  3973. <p class="bodytext">Bodhisatte pana tattha nisinneyeva vasavattimāro devaputto – ‘‘siddhatthakumāro mama visayamatikkamitukāmo, na dānāhamatikkamitumassa dassāmī’’ti mārabalassa tamatthaṃ ārocetvā mārabalamādāya nikkhami. Sā kira mārasenā mārassa purato dvādasayojanā ahosi, tathā dakkhiṇato ca vāmapassato ca, pacchato pana cakkavāḷapariyantaṃ katvā ṭhitā, uddhaṃ navayojanubbedhā ahosi. Yassā pana unnadantiyā saddo navayojanasahassato paṭṭhāya pathaviundriyanasaddo viya suyyati. Tasmiṃ samaye sakko devarājā vijayuttaraṃ nāma saṅkhaṃ <a name="V0.0331"></a> dhamamāno aṭṭhāsi. So kira saṅkho vīsahatthasatiko ahosi. Pañcasikho gandhabbadevaputto tigāvutāyataṃ beḷuvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya vādayamāno maṅgalayuttāni gītāni gāyamāno aṭṭhāsi. Suyāmo devarājā tigāvutāyataṃ saradasamayarajanikarasassirikaṃ dibbacāmaraṃ gahetvā mandaṃ mandaṃ bījayamāno aṭṭhāsi. Brahmā ca sahampati tiyojanavitthataṃ dutiyamiva puṇṇacandaṃ setacchattaṃ bhagavato <a name="M0.0338"></a> uddhaṃ dhāretvā aṭṭhāsi. Mahākāḷopi nāgarājā asītiyā nāganāṭakasahassehi parivuto thutisaṅgītāni pavattento mahāsattaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Dasasu cakkavāḷasahassesu devatāyo nānāvidhehi surabhikusumadāmadhūpacuṇṇādīhi pūjayamānā sādhukāraṃ pavattayamānā aṭṭhaṃsu.</p>
  3974. <p class="bodytext">Atha māro devaputto <a name="P0.0288"></a> diyaḍḍhayojanasatikaṃ himagirisikharasadisaṃ paramaruciradassanaṃ girimekhalaṃ nāma ratanakhacitavaravāraṇaṃ arivāraṇavāraṇaṃ abhiruhitvā bāhusahassaṃ māpetvā aggahitaggahaṇena nānāvudhāni aggahāpesi. Māraparisāpi asipharasusarasattisabalā samussitadhanumusala-phāla-saṅku-kunta-tomara-upala-laguḷa-valaya-kaṇaya-kappaṇa-cakkakaṭakadhārāruru- sīha-khagga-sarabha-varāha-byaggha-vānaroraga-majjārolūkavadanā mahiṃsa-pasada-turaṅga-diradādivadanā ca nānābhīmavirūpabībhacchakāyā manussayakkhapisācasadisakāyā ca mahāsattaṃ bodhisattaṃ bodhimūle nisinnaṃ ajjhottharamānā gantvā parivārayitvā mārassa sandesaṃ samudikkhamānā aṭṭhāsi.</p>
  3975. <p class="bodytext">Tato mārabale bodhimaṇḍamupasaṅkamanteyeva tesaṃ sakkādīnaṃ ekopi ṭhātuṃ nāsakkhi. Sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Sakko pana devarājā taṃ vijayuttarasaṅkhaṃ piṭṭhiyaṃ katvā palāyitvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aṭṭhāsi. Mahābrahmā setacchattaṃ cakkavāḷakoṭiyaṃ ṭhapetvā brahmalokameva agamāsi. Kāḷo nāgarājā sabbanāṭakāni chaḍḍetvā pathaviyaṃ nimujjitvā pañcayojanasatikaṃ mañjerikanāgabhavanaṃ gantvā hatthena mukhaṃ pidahitvā nipajji. Ekadevatāpi tattha ṭhātuṃ samatthā nāma nāhosi. Mahāpuriso pana suññavimāne mahābrahmā viya ekakova nisīdi. ‘‘Idāni māro āgamissatī’’ti paṭhamameva anekarūpāni aniṭṭhāni dunnimittāni pāturahesuṃ.</p>
  3976. <p class="gatha1">‘‘Pamattabandhussa ca yuddhakāle, tilokabandhussa ca vattamāne;</p>
  3977. <p class="gathalast">Ukkā samantā nipatiṃsu ghorā, dhūmandhakārā ca disā ahesuṃ.</p>
  3978. <p class="gatha1">‘‘Acetanāyampi <a name="M0.0339"></a><a name="V0.0332"></a> sacetanā yathā, gatā viyogaṃ patineva kāminī;</p>
  3979. <p class="gathalast">Lateva vātābhihatā sasāgarā, pakampi nānāsadharā dharā mahī.</p>
  3980. <p class="gatha1">‘‘Ahesumuddhūtajalā samuddā, vahiṃsu najjo paṭilomameva;</p>
  3981. <p class="gathalast">Kūṭāni nānātarusaṅghaṭāni, bhetvā girīnaṃ pathaviṃ bhajiṃsu.</p>
  3982. <p class="gatha1">‘‘Pavāyi vāto pharuso samantā, nighaṭṭasaddo tumulo ahosi;</p>
  3983. <p class="gathalast">Bhajittha ghoraṃ ravirandhakāraṃ, kabandharūpaṃ gagane carittha.</p>
  3984. <p class="gatha1">‘‘Evaṃpakāraṃ asivaṃ aniṭṭhaṃ, ākāsagaṃ bhūmigatañca ghoraṃ;</p>
  3985. <p class="gathalast">Anekarūpaṃ kira dunnimittaṃ, ahosi mārāgamane samantā.</p>
  3986. <p class="gatha1">‘‘Taṃ <a name="P0.0289"></a> devadevaṃ abhihantukāmaṃ, kāmaṃ tu disvā pana devasaṅghā;</p>
  3987. <p class="gathalast">Hāhāti saddaṃ anukampamānā, akaṃsu saddhiṃ amaraṅganāhi.</p>
  3988. <p class="gatha1">‘‘Pacchāpi passiṃsu sudantarūpaṃ, disāvidisāsu palāyamānaṃ;</p>
  3989. <p class="gathalast">Saantakaṃ taṃ sabalaṃ anekaṃ, hatthe ca tharū ca pātā tayiṃsu.</p>
  3990. <p class="gatha1">‘‘Vihaṅgamānaṃ garuḷova majjhe, majjhe migānaṃ paramova sīho;</p>
  3991. <p class="gathalast">Mahāyaso mārabalassa majjhe, visārado vītabhayo nisīdi’’.</p>
  3992. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0340"></a> māro – ‘‘siddhatthaṃ bhiṃsāpetvā palāpessāmī’’ti vātavassaṃ paharaṇavassaṃ pāsāṇavassaṃ puna aṅgārakukkuḷavālukakalalandhakāravuṭṭhīhi navahi māraiddhīhi bodhisattaṃ palāpetuṃ asakkonto kuddhamānaso – ‘‘kiṃ, bhaṇe, tiṭṭhatha, imaṃ siddhatthamasiddhatthaṃ karotha, gaṇhatha hanatha chindatha bandhatha na muñcatha palāpethā’’ti māraparisaṃ āṇāpetvā sayañca girimekhalassa khandhe nisīditvā ekena karena saraṃ bhamayanto bodhisattaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘bho siddhattha, uṭṭhaha pallaṅkā’’ti āha. Māraparisāpi mahāsattassa atighoraṃ pīḷamakāsi. Atha mahāpuriso – ‘‘kadā te pūritā, māra, pallaṅkatthāya pāramī’’tiādīni vacanāni vatvā dakkhiṇahatthaṃ pathaviṃ ninnāmesi. Taṅkhaṇaññeva cuddasasahassādhikāni dasasatasahassayojanabahalāni pathavisandhārakāni vātudakāni paṭhamaṃ kampetvā tadantaraṃ catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī chadhā pakampittha. Upari ākāse anekasahassāni <a name="V0.0333"></a> vijjulatā ca asanī ca phaliṃsu. Atha girimekhaladirado jaṇṇukena pati. Māro girimekhalakkhandhe nisinno bhūmiyaṃ pati. Māraparisāpi disāvidisāsu bhusamuṭṭhi viya vikiriṃsu.</p>
  3993. <p class="bodytext">Atha mahāpurisopi taṃ samāraṃ mārabalaṃ khantimettāvīriyapaññādīnaṃ attano pāramīnamānubhāvena viddhaṃsetvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā paccūsasamaye sabbabuddhānaṃ āciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tameva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhitvā sabbabuddhāciṇṇaṃ –</p>
  3994. <p class="gatha1">‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;</p>
  3995. <p class="gathalast">Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.</p>
  3996. <p class="gatha1">‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;</p>
  3997. <p class="gatha2">Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;</p>
  3998. <p class="gathalast">Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –</p>
  3999. <p class="unindented">Udānaṃ udānesi.</p>
  4000. <p class="subhead">Santikenidānakathā</p>
  4001. <p class="bodytext">Udānaṃ <a name="M0.0341"></a> udānetvā nisinnassa bhagavato etadahosi – ‘‘ahaṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni imassa pallaṅkassa kāraṇā sandhāviṃ, ayaṃ me pallaṅko vijayapallaṅko maṅgalapallaṅko, ettha me nisinnassa yāva saṅkappo na paripuṇṇo, na tāva ito vuṭṭhahissāmī’’ti anekakoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajjanto sattāhaṃ tattheva nisīdi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi vimuttisukhapaṭisaṃvedī’’ti (mahāva. 1).</p>
  4002. <p class="bodytext">Athekaccānaṃ devatānaṃ – ‘‘ajjāpi tāva nūna siddhatthassa kattabbakiccaṃ atthi. Pallaṅkasmiñhi ālayaṃ na vijahatī’’ti parivitakko udapādi. Atha satthā devatānaṃ vitakkaṃ ñatvā tāsaṃ vitakkūpasamanatthaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Evaṃ iminā pāṭihāriyena <a name="V0.0334"></a> devatānaṃ vitakkaṃ vūpasametvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā – ‘‘imasmiṃ vata me pallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdha’’nti cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca <a name="P0.0290"></a> pūritānaṃ pāramīnaṃ phalādhigamanaṭṭhānaṃ pallaṅkañca bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">animisacetiyaṃ</span> nāma jātaṃ.</p>
  4003. <p class="bodytext">Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā caṅkamaṃ māpetvā puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">ratanacaṅkamacetiyaṃ</span> nāma jātaṃ.</p>
  4004. <p class="bodytext">Catutthe pana sattāhe bodhito pacchimuttaradisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu. Tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ pana ṭhānaṃ <span class="bld">ratanagharacetiyaṃ</span> nāma jātaṃ.</p>
  4005. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena <span class="bld">ajapālanigrodho</span> tenupasaṅkami. Tatrāpi dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi.</p>
  4006. <p class="bodytext">Satthā tattha sattāhaṃ vītināmetvā <span class="bld">mucalinda</span>mūlaṃ agamāsi. Tattha sattāhavaddalikāya uppannāya sītādipaṭibāhanatthaṃ mucalindena nāgarājena sattakkhattuṃ bhogehi parikkhitto asambādhāya gandhakuṭiyā viharanto viya <a name="M0.0342"></a> vimuttisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno tattha sattāhaṃ vītināmetvā rājāyatanamūlaṃ upasaṅkami. Tatthapi vimuttisukhaṃ paṭisaṃvediyamānova sattāhaṃ nisīdi. Ettāvatā satta sattāhāni paripuṇṇāni. Etthantare bhagavato neva mukhadhovanaṃ na sarīrapaṭijagganaṃ nāhārakiccaṃ ahosi, phalasukheneva vītivattesi. Atha sattasattāhamatthake ekūnapaññāsatime divase sakkena devānamindena upanītena nāgalatādantakaṭṭhena ca anotattadahodakena ca mukhaṃ dhovitvā tattheva <span class="bld">rājāyatana</span>mūle nisīdi.</p>
  4007. <p class="bodytext">Tasmiṃ samaye <span class="bld">tapussabhallikā</span> nāma dve vāṇijā ñātisālohitāya devatāya satthu āhāradāne ussāhitā manthañca madhupiṇḍikañca ādāya – ‘‘paṭiggaṇhātu bhagavā imaṃ āhāraṃ anukampaṃ upādāyā’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā aṭṭhaṃsu. Bhagavā pāyāsapaṭiggahaṇadivaseyeva devadattiyassa pattassa antarahitattā – ‘‘na kho tathāgatā hatthesu āhāraṃ paṭiggaṇhanti, kimhi nu kho ahaṃ imaṃ paṭiggaṇheyya’’nti cintesi. Athassa bhagavato ajjhāsayaṃ viditvā catūhi <a name="V0.0335"></a> disāhi cattāro mahārājāno indanīlamaṇimaye cattāro patte upanāmesuṃ. Bhagavā te paṭikkhipi. Puna muggavaṇṇe silāmaye cattāro patte upanāmesuṃ. Bhagavā tesaṃ catunnampi devaputtānaṃ anukampaṃ upādāya paṭiggahetvā ekībhāvaṃ upanetvā tasmiṃ paccagghe selamaye patte āhāraṃ paṭiggahetvā paribhuñjitvā anumodanamakāsi. Te dve bhātaro vāṇijā buddhañca dhammañca saraṇaṃ gantvā dvevācikā upāsakā ahesuṃ.</p>
  4008. <p class="bodytext">Atha satthā puna ajapālanigrodhameva gantvā nigrodhamūle nisīdi. Athassa tattha nisinnamattasseva adhigatassa dhammassa gambhīrataṃ paccavekkhantassa <a name="P0.0291"></a> sabbabuddhānaṃ āciṇṇo – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo’’tiādinā (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7) paresaṃ dhammaṃ adesetukāmatākārappatto parivitakko udapādi. Atha <span class="bld">brahmā sahampati</span> ‘‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko’’ti (dī. ni. 2.66; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) dasasu cakkavāḷasahassesu sakkasuyāmasantusitanimmānaratiparanimmitavasavattimahābrahmāno ca gahetvā satthu santikaṃ āgantvā – ‘‘desetu, bhante, bhagavā dhamma’’ntiādinā (dī. ni. 2.66; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) nayena dhammadesanaṃ āyāci.</p>
  4009. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0343"></a> satthā tassa paṭiññaṃ datvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti cintento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā – ‘‘bahūpakārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū’’ti pañcavaggiye ārabbha manasikāraṃ katvā – ‘‘kahaṃ nu kho te etarahi viharantī’’ti āvajjento – ‘‘bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye’’ti ñatvā – ‘‘tattha gantvā dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti katipāhaṃ bodhimaṇḍasāmanteyeva piṇḍāya caranto viharitvā āsāḷhipuṇṇamiyaṃ bārāṇasiṃ gamissāmī’’ti pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṃ paṭipajji. Antarāmagge haṭṭhatupagaṃ <span class="bld">upakaṃ</span> nāma ājīvakaṃ disvā tassa attano buddhabhāvaṃ ācikkhitvā taṃdivasaṃyeva sāyanhasamaye isipatanaṃ agamāsi.</p>
  4010. <p class="bodytext">Pañcavaggiyā pana tathāgataṃ dūratova āgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ, āvuso, samaṇo gotamo paccayabāhullāya āvatto paripuṇṇakāyo pīṇindriyo suvaṇṇavaṇṇo hutvā āgacchati, imassa abhivādanādīni na karissāma, āsanamattaṃ pana paññāpeyyāmā’’ti katikaṃ akaṃsu. Bhagavā tesaṃ cittācāraṃ ñatvā sabbasattesu anodhissakavasena pharaṇasamatthaṃ mettacittaṃ <a name="V0.0336"></a> saṃkhipitvā odhissakavasena mettacittena phari. Te bhagavato mettacittena phuṭṭhā tathāgate upasaṅkamante sakāya katikāya saṇṭhātuṃ asakkontā abhivādanādīni sabbakiccāni akaṃsu. Vitthārakathā <span class="bld">vinayamahāvaggā</span>dīsu vuttanayeneva veditabbā.</p>
  4011. <p class="bodytext">Atha bhagavā attano buddhabhāvaṃ te ñāpetvā paññattavarabuddhāsane nisīditvā uttarāsāḷhanakkhattayoge vattamāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi parivuto pañcavaggiye there āmantetvā <span class="bld">dhammacakkappavattanasuttantaṃ</span> desesi. Tesu aññāsikoṇḍañño desanānusārena ñāṇaṃ pesento suttapariyosāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –</p>
  4012. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  4013. <p class="gatha1"> ‘‘Ahametarahi sambuddho, gotamo sakyavaḍḍhano;</p>
  4014. <p class="gathalast">Padhānaṃ padahitvāna, patto sambodhimuttamaṃ.</p>
  4015. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  4016. <p class="gatha1"> ‘‘Brahmunā yācito santo, dhammacakkaṃ pavattayiṃ;</p>
  4017. <p class="gathalast">Aṭṭhārasannaṃ koṭīnaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.</p>
  4018. <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0344"></a> <span class="bld">aha</span>nti attānaṃ niddisati. <span class="bld">Etarahī</span>ti asmiṃ kāle. <span class="bld">Sakyavaḍḍhano</span>ti <a name="P0.0292"></a> sākiyakulavaḍḍhano. ‘‘Sakyapuṅgavo’’tipi pāṭho. <span class="bld">Padhāna</span>nti vīriyaṃ vuccati. <span class="bld">Padahitvānā</span>ti ghaṭetvā vāyamitvā, dukkarakārikaṃ katvāti attho. <span class="bld">Aṭṭhārasannaṃ koṭīna</span>nti bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye dhammacakkappavattanasuttantakathāya aññāsikoṇḍaññattherappamukhānaṃ aṭṭhārasannaṃ brahmakoṭīnaṃ paṭhamābhisamayo ahosīti attho.</p>
  4019. <p class="bodytext">Idāni bhagavā atītaṃ kathetvā anāgataṃ abhisamayaṃ kathento –</p>
  4020. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
  4021. <p class="gatha1"> ‘‘Tato parañca desente, naradevasamāgame;</p>
  4022. <p class="gathalast">Gaṇanāya na vattabbo, dutiyābhisamayo ahū’’ti. – ādimāha;</p>
  4023. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">naradevasamāgame</span>ti tato aparena samayena mahāmaṅgalasamāgame dasasu cakkavāḷasahassesu devamanussānaṃ majjhe <span class="bld">maṅgalasutta</span>pariyosāne (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) gaṇanapathaṃ vītivattānaṃ naradevānaṃ. <span class="bld">Dutiyābhisamayo ahū</span>ti hessatīti attho. Anāgatavacane vattabbe sotapatitattā ‘‘ahū’’ti atītavacanaṃ vuttaṃ, kālavipariyāyavasena <a name="V0.0337"></a> vā. Esa nayo ito paresu īdisesu vacanesu ca. Puna <span class="bld">rāhulovādasuttanta</span>desanāya (ma. ni. 3.416 ādayo) gaṇanapathavītivatte satte abhisamayāmatapānaṃ pāyesi. Ayaṃ tatiyābhisamayo. Tena vuttaṃ –</p>
  4024. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  4025. <p class="gatha1"> ‘‘Idhevāhaṃ etarahi, ovadiṃ mama atrajaṃ;</p>
  4026. <p class="gathalast">Gaṇanāya na vattabbo, tatiyābhisamayo ahū’’ti.</p>
  4027. <p class="bodytext">Bhagavato kira ekova sāvakasannipāto ahosi. Uruvelakassapādīnaṃ jaṭilānaṃ sahassaṃ, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ aḍḍhattiyasatānīti imesaṃ aḍḍhateḷasasatānaṃ sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –</p>
  4028. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  4029. <p class="gatha1"> ‘‘Ekosi sannipāto me, sāvakānaṃ mahesinaṃ;</p>
  4030. <p class="gathalast">Aḍḍhateḷasasatānaṃ, bhikkhūnāsi samāgamo’’ti.</p>
  4031. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ekosī</span>ti ekova āsi. <span class="bld">Aḍḍhateḷasasatāna</span>nti mama sāvakānaṃ paññāsādhikānaṃ dvādasasatānaṃ. <span class="bld">Bhikkhūnāsī</span>ti bhikkhūnaṃ āsi<a name="M0.0345"></a>. Tesaṃ pana majjhagato bhagavā caturaṅgasannipāte pātimokkhaṃ uddisi.</p>
  4032. <p class="bodytext">Atha bhagavā attano pavattiṃ dassento –</p>
  4033. <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
  4034. <p class="gatha1"> ‘‘Virocamāno vimalo, bhikkhusaṅghassa majjhago;</p>
  4035. <p class="gathalast">Dadāmi patthitaṃ sabbaṃ, maṇīva sabbakāmado’’ti. – ādimāha;</p>
  4036. <p class="bodytext">Tattha <a name="P0.0293"></a> <span class="bld">virocamāno</span>ti anantabuddhasiriyā virocamāno. <span class="bld">Vimalo</span>ti vigatarāgādikilesamalo. <span class="bld">Maṇīva sabbakāmado</span>ti cintāmaṇi viya sabbakāmadado ahampi icchitaṃ patthitaṃ sabbaṃ lokiyalokuttarasukhavisesaṃ demīti attho.</p>
  4037. <p class="bodytext">Idāni patthitapatthanaṃ dassento –</p>
  4038. <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
  4039. <p class="gatha1"> ‘‘Phalamākaṅkhamānānaṃ, bhavacchandajahesinaṃ;</p>
  4040. <p class="gathalast">Catusaccaṃ pakāsemi, anukampāya pāṇina’’nti. – ādimāha;</p>
  4041. <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0338"></a> <span class="bld">phala</span>nti sotāpattiphalādikaṃ catubbidhaṃ phalaṃ. <span class="bld">Bhavacchandajahesina</span>nti bhavataṇhāpahāyinaṃ, bhavataṇhaṃ pajahitukāmānaṃ. <span class="bld">Anukampāyā</span>ti anuddayāya.</p>
  4042. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Idāni catusaccappakāsane, abhisamayaṃ dassento <span class="bld">‘‘dasavīsasahassāna’’</span>nti ādimāha.</p>
  4043. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dasavīsasahassāna</span>nti dasasahassānañca vīsatisahassānañca. <span class="bld">Ekadvinna</span>ntiādinā nayenāti attho. Navamadasamagāthā uttānatthāva.</p>
  4044. <p class="bodytext"><a name="para11-12"></a><span class="paranum">11-12</span>. Ekādasamadvādasamagāthāsu <span class="bld">idānetarahī</span>ti ubhopi ekatthā, veneyyavasena purisapuggalā viya vuttā. Atha vā <span class="bld">idānī</span>ti mayi uppanne. <span class="bld">Etarahī</span>ti mayi dhammaṃ desente. <span class="bld">Apattamānasā</span>ti appattaarahattaphalā. <span class="bld">Ariyañjasa</span>nti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. <span class="bld">Thomayantā</span>ti pasaṃsantā. <span class="bld">Bujjhissantī</span>ti anāgate catusaccadhammaṃ paṭivijjhissantīti attho. <span class="bld">Saṃsārasarita</span>nti saṃsārasāgaraṃ.</p>
  4045. <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0346"></a> attano jātanagarādiṃ dassento –</p>
  4046. <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
  4047. <p class="gatha1"> ‘‘Nagaraṃ kapilavatthu me, rājā suddhodano pitā;</p>
  4048. <p class="gathalast">Mayhaṃ janettikā mātā, māyādevīti vuccati.</p>
  4049. <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
  4050. <p class="gatha1"> ‘‘Ekūnatiṃsavassāni, agāraṃ ajjhahaṃ vasiṃ;</p>
  4051. <p class="gathalast">Rammo surammo subhako, tayo pāsādamuttamā.</p>
  4052. <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
  4053. <p class="gatha1"> ‘‘Cattālīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā;</p>
  4054. <p class="gathalast">Bhaddakañcanā nāma nārī, rāhulo nāma atrajo.</p>
  4055. <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
  4056. <p class="gatha1"> ‘‘Nimitte <a name="P0.0294"></a> caturo disvā, assayānena nikkhamiṃ;</p>
  4057. <p class="gathalast">Chabbassaṃ padhānacāraṃ, acariṃ dukkaraṃ ahaṃ.</p>
  4058. <p class="hangnum"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>.</p>
  4059. <p class="gatha1"> ‘‘Bārāṇasiyaṃ isipatane, cakkaṃ pavattitaṃ mayā;</p>
  4060. <p class="gathalast">Ahaṃ gotamasambuddho, saraṇaṃ sabbapāṇinaṃ.</p>
  4061. <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
  4062. <p class="gatha1"> ‘‘Kolito <a name="V0.0339"></a> upatisso ca, dve bhikkhū aggasāvakā;</p>
  4063. <p class="gatha2">Ānando nāmupaṭṭhāko, santikāvacaro mama;</p>
  4064. <p class="gathalast">Khemā uppalavaṇṇā ca, bhikkhunī aggasāvikā.</p>
  4065. <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
  4066. <p class="gatha1"> ‘‘Citto hatthāḷavako ca, aggupaṭṭhākupāsakā;</p>
  4067. <p class="gathalast">Nandamātā ca uttarā, aggupaṭṭhākupāsikā.</p>
  4068. <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
  4069. <p class="gatha1"> ‘‘Ahaṃ assatthamūlamhi, patto sambodhimuttamaṃ;</p>
  4070. <p class="gathalast">Byāmappabhā sadā mayhaṃ, soḷasahatthamuggatā.</p>
  4071. <p class="hangnum"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>.</p>
  4072. <p class="gatha1"> ‘‘Appaṃ vassasataṃ āyu, idānetarahi vijjati;</p>
  4073. <p class="gathalast">Tāvatā tiṭṭhamānohaṃ, tāremi janataṃ bahuṃ.</p>
  4074. <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
  4075. <p class="gatha1"> ‘‘Ṭhapayitvāna dhammukkaṃ, pacchimaṃ janabodhanaṃ;</p>
  4076. <p class="gatha2">Ahampi na cirasseva, saddhiṃ sāvakasaṅghato;</p>
  4077. <p class="gathalast">Idheva parinibbissaṃ, aggīvāhārasaṅkhayā’’ti. – ādimāha;</p>
  4078. <p class="bodytext">Mama pana rammasurammasubhanāmakā tayo pāsādā navabhūmikasattabhūmikapañcabhūmikā, cattālīsasahassā nāṭakitthiyo, yasodharā nāma mama aggamahesī<a name="M0.0347"></a>, sohaṃ cattāro nimitte disvā assayānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamiṃ. Tato chabbassāni padhānaṃ padahitvā visākhapuṇṇamāya uruvelāyaṃ senānigame senākuṭumbikassa dhītāya sampasādajātāya sujātāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye sotthiyena nāma tiṇahārakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā assatthabodhirukkhamūlaṃ upagantvā tattha mārabalaṃ viddhaṃsetvā sambodhiṃ pattosmīti sabbaṃ byākāsi.</p>
  4079. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saddhiṃ sāvakasaṅghato</span>ti saddhiṃ sāvakasaṅghena. <span class="bld">Parinibbissa</span>nti parinibbāyissāmi. <span class="bld">Aggīvāhārasaṅkhayā</span>ti aggi viya indhanakkhayena yathā aggi nirupādāno <a name="P0.0295"></a> nibbāyati, evaṃ ahampi nirupādāno parinibbāyissāmīti attho.</p>
  4080. <p class="hangnum"><a name="para23-4"></a><span class="paranum">23-4</span>.</p>
  4081. <p class="bodytext"><span class="bld"> Tāni ca atulatejānī</span>ti aggasāvakayugādīni tāni asadisatejāni. <span class="bld">Imāni ca</span> <a name="V0.0340"></a> <span class="bld">dasabalānī</span>ti etāni ca sārīradasabalāni <span class="bld">guṇadhāraṇo deho</span>ti chaasādhāraṇañāṇādiguṇadharo ayaṃ deho ca. <span class="bld">Tamantarahissantī</span>ti sabbāni etāni vuttappakārāni antaradhāyissanti vinassissanti. <span class="bld">Nanu rittā sabbasaṅkhārā</span>ti ettha <span class="bld">nanū</span>ti ayaṃ anumatiatthe nipāto. <span class="bld">Rittā</span>ti niccasāradhuvasārarahitattā tucchā, sabbameva pana saṅkhataṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, uppādādipaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattanato anattā. Tasmā saṅkhāresu lakkhaṇattayaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā amatamasaṅkhataṃ accutaṃ nibbānaṃ adhigacchatha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī idaṃ amhākaṃ sāsanaṃ appamādena sampādethāti. Desanāpariyosāne kira devatānaṃ koṭisatasahassassa anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. Sesamaggaphalesu patiṭṭhitā pana gaṇanapathaṃ vītivattā ahesuṃ.</p>
  4082. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavā kappanāmajātiādivavatthitaṃ sakalampi buddhavaṃsaṃ ākāse ratanacaṅkame caṅkamantova kathetvā ñātijanaṃ vandāpetvā ākāsato otaritvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Evaṃ nisinne pana bhagavati lokanāthe sikhāppatto ñātisamāgamo ahosi. Sabbe ekaggacittā nisīdiṃsu<a name="M0.0348"></a>. Tato mahāmegho pokkharavassaṃ vassi. Taṅkhaṇe udakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati. Temetukāmova temeti, atemitukāmassa sarīre ekabindumattampi na patati. Taṃ disvā sabbe acchariyabbhutacittajātā hutvā – ‘‘aho acchariyaṃ, aho abbhuta’’nti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Taṃ sutvā satthā – ‘‘na idāneva mayhaṃ ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassi, atītepi vassī’’ti imissā aṭṭhuppattiyā <span class="bld">vessantarajātakaṃ</span> (jā. 2.22.1655 ādayo) kathesi. Sā dhammadesanā sātthikā jātā. Tato bhagavā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.</p>
  4083. <p class="centered">Iti madhuratthavilāsiniyā buddhavaṃsaṭṭhakathāya</p>
  4084. <p class="centered">Gotamabuddhavaṃsavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  4085. <p class="centered">Niṭṭhito pañcavīsatimo buddhavaṃso.</p>
  4086. <p class="chapter">28. Buddhapakiṇṇakakathā</p>
  4087. <p class="hangnum"><a name="para1-18"></a><span class="paranum">1-18</span>.</p>
  4088. <p class="bodytext"> ‘‘Aparimeyyito <a name="V0.0341"></a> kappe, caturo āsuṃ vināyakā’’tiādikā aṭṭhārasagāthā saṅgītikārakehi ṭhapitā nigamanagāthāti veditabbā. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.</p>
  4089. <p class="subhead">Vemattakathā</p>
  4090. <p class="bodytext">Imasmiṃ <a name="P0.0296"></a> pana sakalepi buddhavaṃse niddiṭṭhānaṃ pañcavīsatiyā buddhānaṃ <span class="bld">aṭṭha vemattāni</span> veditabbāni. Katamāni aṭṭha? Āyuvemattaṃ, pamāṇavemattaṃ, kulavemattaṃ, padhānavemattaṃ, rasmivemattaṃ, yānavemattaṃ, bodhivemattaṃ, pallaṅkavemattanti.</p>
  4091. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āyuvemattaṃ</span> nāma keci dīghāyukā honti keci appāyukā. Tathā hi dīpaṅkaro koṇḍañño anomadassī padumo padumuttaro atthadassī dhammadassī siddhattho tissoti ime nava buddhā vassasatasahassāyukā ahesuṃ. Maṅgalo sumano sobhito nārado <a name="M0.0349"></a> sumedho sujāto piyadassī phussoti ime aṭṭha buddhā navutivassasahassāyukā ahesuṃ. Revato vessabhū cāti ime dve buddhā saṭṭhivassasahassāyukā ahesuṃ. Vipassī bhagavā asītivassasahassāyukā ahosi. Sikhī kakusandho koṇāgamano kassapoti ime cattāro buddhā yathākkamena sattaticattālīsatiṃsavīsavassasahassāyukā ahesuṃ. Amhākaṃ pana bhagavato vassasataṃ āyuppamāṇaṃ ahosi. Upacitapuññasambhārānaṃ dīghāyukasaṃvattaniyakammasamupetānampi buddhānaṃ yugavasena āyuppamāṇaṃ appamāṇaṃ ahosi. Ayaṃ pañcavīsatiyā buddhānaṃ āyuvemattaṃ nāma.</p>
  4092. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇavemattaṃ</span> nāma keci dīghā honti keci rassā. Tathā hi dīpaṅkara-revata-piyadassī-atthadassī-dhammadassī-vipassībuddhānaṃ asītihatthubbedhaṃ sarīrappamāṇaṃ ahosi. Koṇḍañña-maṅgala-nārada-sumedhānaṃ aṭṭhāsītihatthubbedho kāyo ahosi. Sumanassa navutihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi. Sobhita-anomadassī-paduma-padumuttara-phussabuddhānaṃ aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedhaṃ <a name="V0.0342"></a> sarīraṃ ahosi. Sujāto paṇṇāsahatthubbedhasarīro ahosi. Siddhattha-tissa-vessabhuno saṭṭhihatthubbedhā ahesuṃ. Sikhī sattatihatthubbedho ahosi. Kakusandha-koṇāgamana-kassapā yathākkamena cattālīsatiṃsavīsatihatthubbedhā ahesuṃ. Amhākaṃ bhagavā aṭṭhārasahatthubbedho ahosi. Ayaṃ pañcavīsatiyā buddhānaṃ pamāṇavemattaṃ nāma.</p>
  4093. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulavemattaṃ</span> nāma keci khattiyakule nibbattiṃsu keci brāhmaṇakule. Tathā hi kakusandhakoṇāgamanakassapasammāsambuddhā brāhmaṇakule nibbattiṃsu. Dīpaṅkarādigotamabuddhapariyantā dvāvīsati buddhā khattiyakuleyeva nibbattiṃsu. Ayaṃ pañcavīsatiyā buddhānaṃ kulavemattaṃ nāma.</p>
  4094. <p class="bodytext"><span class="bld">Padhānavemattaṃ</span> nāma dīpaṅkara-koṇḍañña-sumana-anomadassī-sujātasiddhattha-kakusandhānaṃ dasamāsikā padhānacariyā. Maṅgala-sumedhatissa sikhīnaṃ aṭṭhamāsikā. Revatassa sattamāsikā. Sobhitassa cattāro māsā. Padumaatthadassī vipassīnaṃ aḍḍhamāsikā. Nārada-padumuttara-dhammadassī-kassapānaṃ sattāhāni<a name="P0.0297"></a>. Piyadassī-phussa-vessabhū koṇāgamanānaṃ chamāsikā. Amhākaṃ buddhassa chabbassāni padhānacariyā ahosi. Ayaṃ padhānavemattaṃ nāma.</p>
  4095. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasmivemattaṃ</span> <a name="M0.0350"></a> nāma maṅgalassa kira sammāsambuddhassa sarīrasmi dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Padumuttarabuddhassa dvādasayojanikā ahosi. Vipassissa bhagavato sattayojanikā ahosi. Sikhissa tiyojanappamāṇā. Kakusandhassa dasayojanikā. Amhākaṃ bhagavato samantato byāmappamāṇā. Sesānaṃ aniyatā ahosi. Ayaṃ rasmivemattaṃ nāma ajjhāsayapaṭibaddhaṃ, yo yattakaṃ icchati, tassa sarīrappabhā tattakaṃ pharati, paṭividdhaguṇe pana kassaci vemattaṃ nāma natthi. Ayaṃ rasmivemattaṃ nāma.</p>
  4096. <p class="bodytext"><span class="bld">Yānavemattaṃ</span> nāma keci hatthiyānena keci assayānena keci rathapada-pāsāda-sivikādīsu aññatarena nikkhamanti. Tathā hi dīpaṅkara-sumana-sumedha-phussa-sikhī-koṇāgamanā hatthiyānena nikkhamiṃsu. Koṇḍañña-revata-paduma-piyadassī-vipassī-kakusandhā rathayānena. Maṅgala-sujāta-atthadassī-tissa-gotamā assayānena. Anomadassīsiddhatthavessabhuno sivikāyānena. Nārado padasā nikkhami. Sobhita-padumuttara-dhammadassī-kassapā pāsādena nikkhamiṃsu. Ayaṃ yānavemattaṃ nāma.</p>
  4097. <p class="bodytext"><span class="bld">Bodhivemattaṃ</span> nāma dīpaṅkarassa bhagavato kapītanarukkho bodhi; koṇḍaññassa bhagavato sālakalyāṇirukkho<a name="V0.0343"></a>, maṅgala-sumana-revata-sobhitānaṃ nāgarukkho, anomadassissa ajjunarukkho, padumanāradānaṃ mahāsoṇarukkho, padumuttarassa salalarukkho, sumedhassa nīpo, sujātassa veḷu, piyadassino kakudho, atthadassissa campakarukkho, dhammadassissa rattakuravakarukkho, siddhatthassa kaṇikārarukkho, tissassa asanarukkho, phussassa āmalakarukkho, vipassissa pāṭalirukkho, sikhissa puṇḍarīkarukkho, vessabhussa sālarukkho, kakusandhassa sirīsarukkho, koṇāgamanassa udumbararukkho, kassapassa nigrodho, gotamassa assatthoti ayaṃ bodhivemattaṃ nāma.</p>
  4098. <p class="bodytext"><span class="bld">Pallaṅkavemattaṃ</span> nāma dīpaṅkara-revata-piyadassī-atthadassī-dhammadassī-vipassīnaṃ tepaṇṇāsahatthapallaṅkā ahesuṃ; koṇḍañña-maṅgala-nārada-sumedhānaṃ sattapaṇṇāsahatthā; sumanassa saṭṭhihattho pallaṅko ahosi; sobhita-anomadassī-paduma-padumuttara-phussānaṃ aṭṭhattiṃsahatthā, sujātassa dvattiṃsahattho, siddhattha-tissa-vessabhūnaṃ cattālīsahatthā, sikhissa dvattiṃsahattho<a name="M0.0351"></a>, kakusandhassa chabbīsatihattho, koṇāgamanassa vīsatihattho, kassapassa pannarasahattho, gotamassa cuddasahattho pallaṅko ahosi. Ayaṃ pallaṅkavemattaṃ nāma. Imāni <span class="bld">aṭṭha vemattāni</span> nāma.</p>
  4099. <p class="subhead">Avijahitaṭṭhānakathā</p>
  4100. <p class="bodytext">Sabbabuddhānaṃ pana <span class="bld">cattāri avijahitaṭṭhānāni</span> nāma honti. Sabbabuddhānañhi <a name="P0.0298"></a> bodhipallaṅko avijahito ekasmiṃyeva ṭhāne hoti. Dhammacakkappavattanaṃ isipatane migadāye avijahitameva hoti. Devorohaṇakāle saṅkassanagaradvāre paṭhamakkapādaṭṭhānaṃ avijahitameva hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva honti. Vihāro pana khuddakopi mahantopi hoti. Vihāro na vijahatiyeva, nagaraṃ pana vijahati.</p>
  4101. <p class="subhead">Sahajātapariccheda-nakkhattaparicchedakathā</p>
  4102. <p class="bodytext">Aparaṃ pana amhākaṃyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca dīpesuṃ. Amhākaṃ sabbaññubodhisattena kira saddhiṃ rāhulamātā ānandatthero channo kaṇḍako assarājā nidhikumbho mahābodhi kāḷudāyīti imāni satta sahajātāni. Ayaṃ <span class="bld">sahajātaparicchedo</span>. Mahāpuriso <a name="V0.0344"></a> pana uttarāsāḷhanakkhatteneva mātukucchiṃ okkami, mahābhinikkhamanaṃ nikkhami, dhammacakkaṃ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Visākhanakkhattena jāto ca abhisambuddho ca parinibbuto ca. Māghanakkhattena tassa sāvakasannipāto ca āyusaṅkhāravosajjanañca ahosi. Assayujanakkhattena devorohaṇaṃ. Ayaṃ <span class="bld">nakkhattaparicchedo</span>ti.</p>
  4103. <p class="subhead">Sadhammatākathā</p>
  4104. <p class="bodytext">Idāni pana sabbesaṃ buddhānaṃ sādhāraṇadhammataṃ pakāsayissāma. <span class="bld">Sabbabuddhānaṃ samattiṃsavidhā dhammatā</span>. Seyyathidaṃ – pacchimabhavikabodhisattassa sampajānassa mātukucchiokkamanaṃ, mātukucchiyaṃ pallaṅkena nisīditvā bahimukholokanaṃ, ṭhitāya bodhisattamātuyā vijāyanaṃ, araññeyeva mātukucchito nikkhamanaṃ, kañcanapaṭṭesu patiṭṭhitapādānaṃ uttarābhimukhānaṃ <a name="M0.0352"></a> sattapadavītihārānaṃ gantvā catuddisaṃ oloketvā sīhanādanadanaṃ, cattāri nimittāni disvā jātamattaputtānaṃ mahāsattānaṃ mahābhinikkhamanaṃ, arahaddhajamādāya pabbajitvā sabbaheṭṭhimena paricchedena sattāhaṃ padhānacariyā, sambodhiṃ pāpuṇanadivase pāyāsabhojanaṃ, tiṇasanthare nisīditvā sabbaññutaññāṇādhigamo, ānāpānassatikammaṭṭhānaparikammaṃ, mārabalaviddhaṃsanaṃ, bodhipallaṅkeyeva tisso vijjā ādiṃ katvā asādhāraṇañāṇādiguṇapaṭilābho, sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmanaṃ, mahābrahmuno dhammadesanatthāya āyācanaṃ, isipatane migadāye dhammacakkappavattanaṃ, māghapuṇṇamāya caturaṅgikasannipāte pātimokkhuddeso, jetavanaṭṭhāne nibaddhavāso, sāvatthinagaradvāre yamakapāṭihāriyakaraṇaṃ, tāvatiṃsabhavane abhidhammadesanā, saṅkassanagaradvāre devalokato otaraṇaṃ satataṃ phalasamāpattisamāpajjanaṃ, dvīsu vāresu veneyyajanāvalokanaṃ, uppanne vatthumhi sikkhāpadapaññāpanaṃ uppannāya aṭṭhuppattiyā jātakakathanaṃ, ñātisamāgame buddhavaṃsakathanaṃ, āgantukehi bhikkhūhi paṭisanthārakaraṇaṃ, nimantitānaṃ vuṭṭhavassānaṃ anāpucchā agamanaṃ, divase divase purebhattapacchābhattapaṭhamamajjhimapacchimayāmakiccakaraṇaṃ, parinibbānadivase maṃsarasabhojanaṃ, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattiyo samāpajjitvā parinibbānanti imā <a name="P0.0299"></a> samattiṃsa sabbabuddhānaṃ dhammatāti.</p>
  4105. <p class="subhead">Anantarāyikadhammakathā</p>
  4106. <p class="bodytext">Sabbabuddhānaṃ <a name="V0.0345"></a> <span class="bld">cattāro anantarāyikā dhammā</span>. Katame cattāro? Buddhānaṃ uddissa abhihaṭānaṃ catunnaṃ paccayānaṃ na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Buddhānaṃ āyuno na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ parūpakkamena tathāgataṃ jīvitā voropeyyā’’ti (cūḷava. 342). Buddhānaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ asītiyā anubyañjanānañca na sakkā kenaci antarāyo kātuṃ. Buddharaṃsīnaṃ na sakkā kenaci antarāyo kātunti. Ime cattāro anantarāyikā dhammā nāmāti.</p>
  4107. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  4108. <p class="gatha1">Ettāvatā <a name="M0.0353"></a> gatā siddhiṃ, buddhavaṃsassa vaṇṇanā;</p>
  4109. <p class="gathalast">Suvaṇṇapadaviññātavicittanayasobhitā.</p>
  4110. <p class="gatha1">Porāṇaṭṭhakathāmaggaṃ, pāḷiatthappakāsakaṃ;</p>
  4111. <p class="gathalast">Ādāyeva katā <span class="bld">buddha-vaṃsassaṭṭhakathā</span> mayā.</p>
  4112. <p class="gatha1">Papañcatthaṃ vivajjetvā, madhuratthassa sabbaso;</p>
  4113. <p class="gathalast">Sampakāsanato tasmā, <span class="bld">madhuratthappakāsinī</span>.</p>
  4114. <p class="gatha1">Kāvīrajalasampāta-paripūtamahītale;</p>
  4115. <p class="gathalast">Kāvīrapaṭṭane ramme, nānānārinarākule.</p>
  4116. <p class="gatha1">Kārite kaṇhadāsena, saṇhavācena sādhunā;</p>
  4117. <p class="gathalast">Vihāre vividhākāra-cārupākāragopure.</p>
  4118. <p class="gatha1">Chāyāsalilasampanne, dassanīye manorame;</p>
  4119. <p class="gathalast">Hatadujjanasambādhe, pavivekasukhe sive.</p>
  4120. <p class="gatha1">Tattha <a name="V0.0346"></a> pācīnapāsāda-tale paramasītale;</p>
  4121. <p class="gathalast">Vasatā buddhavaṃsassa, mayā saṃvaṇṇanā katā.</p>
  4122. <p class="gatha1">Yathā buddhavaṃsassa saṃvaṇṇanāyaṃ, gatā sādhu siddhiṃ vinā antarāyaṃ;</p>
  4123. <p class="gathalast">Tathā dhammayuttā janānaṃ vitakkā, vināvantarāyena siddhiṃ vajantu.</p>
  4124. <p class="gatha1">Imaṃ buddhavaṃsassa saṃvaṇṇanaṃ me, karontena yaṃ patthitaṃ puññajātaṃ;</p>
  4125. <p class="gathalast">Sadā tassa devānubhāvena loko, dhuvaṃ santamaccantamatthaṃ payātaṃ.</p>
  4126. <p class="gatha1">Vinassantu <a name="M0.0354"></a> rogā manussesu sabbe, pavassantu devāpi vassantakāle;</p>
  4127. <p class="gathalast">Sukhaṃ hotu niccaṃ varaṃ nārakāpi, pisācāpayātā pipāsā bhavantu.</p>
  4128. <p class="gatha1">Surā accharānaṃ gaṇādīhi saddhiṃ, ciraṃ devaloke sukhaṃ cānubhontu;</p>
  4129. <p class="gathalast">Ciraṃ ṭhātu dhammo munindassa loke, sukhaṃ lokapālā mahiṃ pālayantu.</p>
  4130. <p class="gatha1">Garūhi gītanāmena, buddhadattoti vissuto;</p>
  4131. <p class="gathalast">Thero katvā aṭṭhakathaṃ, madhuratthavilāsiniṃ.</p>
  4132. <p class="gatha1">Potthakaṃ <a name="P0.0300"></a> ṭhapayitvemaṃ, parampare hitāvahaṃ;</p>
  4133. <p class="gathalast">Aciraṭṭhitabhāvena, aho maccuvasaṃ gato.</p>
  4134. <p class="bodytext">Iti bhāṇavāravasena chabbīsatibhāṇavārā, ganthavasena pañcasatādhikachasahassaganthā, akkharavasena tisahassādhikāni dvesatasahassakkharāni.</p>
  4135. <p class="gatha1">Antarāyaṃ vinā esā, yathā niṭṭhaṃ upāgatā;</p>
  4136. <p class="gathalast">Tathā sijjhantu saṅkappā, sattānaṃ dhammanissitāti.</p>
  4137. <p class="centered">Iti madhuratthavilāsinī nāma</p>
  4138. <p class="centered">Buddhavaṃsa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  4139. </body>