2
0

s0302t.tik.htm 514 KB

12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031103210331034103510361037103810391040
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Saṃyuttanikāye</p>
  4. <a name="sn2"></a>
  5. <p class="book">Nidānavaggaṭīkā</p>
  6. <a name="sn2_1"></a>
  7. <p class="chapter">1. Nidānasaṃyuttaṃ</p>
  8. <p class="title">1. Buddhavaggo</p>
  9. <p class="subhead">1. Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_sn2"></a><span class="paranum">1</span>. Dutiyasuttādīnipi <a name="V2.0001"></a><a name="M2.0001"></a> paṭiccasamuppādavaseneva desitānīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasutta’’</span>nti. <span class="bld">Tatrā</span>ti padaṃ ye desakālā idha viharaṇakiriyāya visesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento <span class="bld">‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’</span>ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha desassa kālassa vā paṭiniddeso bhavituṃ arahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatrasaddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatrasaddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desaṃ kālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle’’</span>ti<a name="V2.0002"></a>. Tena <span class="bld">tatrā</span>ti yattha bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapi abhāsi, tādise dese, kāle vāti attho. <span class="bld">Na hī</span>tiādinā tamevatthaṃ samattheti.</p>
  11. <p class="bodytext">Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhitova tassa dhammaṃ <a name="M2.0002"></a> desesīti? Saccametaṃ. Adesetabbakāle adesanāya hi idaṃ udāharaṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘akālo kho tāvā’’</span>ti. Yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti, tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye. Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi, vihārato nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti evamādikaṃ idha <span class="bld">ādi</span>saddena saṅgahitaṃ. ‘‘Sa kho so bhikkhave bālo idha pāpāni kammāni karitvā’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.248) padapūraṇamatte <span class="bld">kho</span>-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe, vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ, avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ. ‘‘Tasmā āmantesi evā’’ti āmantane niyamo dassito hotīti.</p>
  12. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhagavāti lokagarudīpana’’</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu pubbe ‘‘bhagavā’’ti padaṃ vuttanti? Yadipi pubbe vuttaṃ, taṃ pana yathāvuttaṭṭhāne viharaṇakiriyāya kattuvisesadassanaparaṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna bhagavāti pāḷiyaṃ vuttanti. Tassatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’</span>nti āha. <span class="bld">Kathāsavanayuttapuggalavacana</span>nti vakkhamānāya paṭiccasamuppādadesanāya savanayogyapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayena sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhugahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">bhikkhakoti bhikkhū</span>ti bhikkhanasīlattā bhikkhanadhammattā bhikkhūti attho. <span class="bld">Bhikkhācariyaṃ ajjhupagato</span>ti buddhādīhipi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ uñchācariyaṃ ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu. Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādīhi <a name="V2.0003"></a><a name="M2.0003"></a> jīvikakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu. Parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  13. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādinā nayenā</span>ti ‘‘bhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā <span class="bld">vibhaṅge</span> (vibha. 509) āgatanayena. <span class="bld">Ñāpane</span>ti avabodhane, paṭivedaneti attho. <span class="bld">Bhikkhanasīlatā,</span> na kasivāṇijjādīhi jīvanasīlatā. <span class="bld">Bhikkhanadhammatā</span> ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (jā. 1.7.59) evaṃ vuttabhikkhanasabhāvatā, na yācanākohaññasabhāvatā. <span class="bld">Bhikkhane sādhukāritā</span> ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjatā. Atha vā <span class="bld">sīlaṃ</span> nāma pakatisabhāvo. Idha pana tathādhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Dhammo</span>ti vataṃ. Apare pana <span class="bld">‘‘sīlaṃ</span> nāma vatavasena samādānaṃ. <span class="bld">Dhammo</span> nāma paveṇi-āgataṃ cārittaṃ. <span class="bld">Sādhukāritā</span> sakkaccakāritā ādarakiriyā’’ti vaṇṇenti.</p>
  14. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīnādhikajanasevitavutti</span>nti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā, ye ca gihibhāve paresu atthikabhāvampi anupagatatāya bhikkhācariyaṃ paramakāpaññaṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāpaññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti, adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvasodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussūsājananaṃ, sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti, tasmā tamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘bhikkhavoti iminā’’</span>tiādimāha.</p>
  15. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sādhukaṃ manasikārepī</span>ti sādhukaṃ savane sādhukaṃ manasikāre ca. Kathaṃ pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya <a name="M2.0004"></a> paṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca. Vuttañhi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti<a name="V2.0004"></a>, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenāha <span class="bld">‘‘sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampattī’’</span>ti. <span class="bld">Sāsanasampatti</span> nāma sīlādinipphatti. <span class="bld">Paṭhamaṃ uppannattā</span> adhigamavasena. <span class="bld">Satthucariyānuvidhāyakattā</span> sīlādiguṇānuṭṭhānena. Tiṇṇaṃ yānānaṃ vasena anudhammapaṭipattisambhavato <span class="bld">sakalasāsanapaṭiggāhakattā</span>.</p>
  16. <p class="bodytext"><span class="bld">Santikattā</span>ti samīpabhāvato. <span class="bld">Santikāvacarattā</span>ti sabbakālaṃ saṃvuttibhāvato. <span class="bld">Yathānusiṭṭha</span>nti anusāsaniyānurūpaṃ, anusāsaniṃ anavasesato paṭiggahetvāti attho. <span class="bld">Ekacce bhikkhū</span>ti ye paṭiccasamuppādadhamme desanāpasutā, te. Pubbe ‘‘sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantanakāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū āmantetvā dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">kimatthaṃ pana bhagavā</span>ti codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha <span class="bld">aññaṃ cintentā</span>ti aññavihitā. <span class="bld">Vikkhittacittā</span>ti asamāhitacittā. <span class="bld">Dhammaṃ paccavekkhantā</span>ti hiyyo tato paradivasesu vā sutadhammaṃ pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkotīti imamevatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘te anāmantetvā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  17. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhavo</span>ti ca sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo ‘‘bhikkhavo itī’’ti, ayañhi itisaddo hetuparisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthapabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi dissati, ‘‘tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane, ‘‘iti vā evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe ‘‘māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti <a name="M2.0005"></a> vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye, ‘‘iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre, ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, ‘‘sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane<a name="V2.0005"></a>. Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo. <span class="bld">Bhikkhavo</span>ti āmantanākāro tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena <span class="bld">bhaddante</span>tiādīsupi yathārahaṃ itisaddassa attho veditabbo.</p>
  18. <p class="bodytext">Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā bhagavato paccassosunti idha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhīantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Bhagavato</span>ti idaṃ pana paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ. Ettāvatā yaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. Etthāha – kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca, desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo. Teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘paṭiccasamuppādasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’nti āyasmatā ānandena imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ.</p>
  19. <p class="bodytext">Apica satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambuddhassa <a name="M2.0006"></a> pubbaracanādīhi attho atthi, sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhā cassa parānuggahappavatti, evaṃ desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇasampadāpahānasampadābhibyañjanakehi ca saṃbuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti, tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana mūladvayavasena antadvayarahitassa tisandhikālabandhassa catubbidhanayasaṅkhepagambhīrabhāvayuttassa paṭiccasamuppādassa bodhiyā nidassanato cāti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.</p>
  20. <p class="bodytext">Tathā <a name="V2.0006"></a> sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati, idha pana dvādasapadikapaccayākāravibhāvanena tena. Tena vuttaṃ ‘‘sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti.</p>
  21. <p class="bodytext">Apica satthu pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañcassa pamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. ‘‘Bhagavā’’ti ca iminā tathāgatassa rāgadosamohādi-sabbasaṃkilesamaladuccaritādidosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti. Idamettha nidānavacane payojananidassanaṃ.</p>
  22. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkhittassā</span>ti <a name="M2.0007"></a> desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccatīti ‘‘suttanikkhepaṃ tāva vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī’’ti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Tato heṭṭhā ‘‘kasmā bhagavatā paṭiccasamuppādavaseneva desanā āraddhā’’ti kenaci codanāya katāya ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti parihāro sukathito hoti. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipadhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha <span class="bld">‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’</span>ti. Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisambhavato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti. Nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti <a name="V2.0007"></a> vuttaṃ. Tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā, tathādassanañcettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti.</p>
  23. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo <span class="bld">suttanikkhepo</span>. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo <span class="bld">suttanikkhepo,</span> suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti <span class="bld">attajjhāsayo</span>. Attano ajjhāsayo etassāti vā <span class="bld">attajjhāsayo. Parajjhāsayepi</span> eseva nayo. Pucchāya vasena pavattadhammo etassa atthīti, <span class="bld">pucchāvasiko</span>. Suttadesanāya vatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti <span class="bld">aṭṭhuppattiko</span>. Atha vā nikkhipīyati <a name="M2.0008"></a> suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitvā ñātabbo attho. Tassa pucchāvasena pavattaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena ‘‘pucchāvasiko’’ti vuttaṃ. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evampettha attho veditabbo.</p>
  24. <p class="bodytext">Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena eva desito pucchāvasikoti pākaṭovāyamatthoti. <span class="bld">Attano ajjhāsayeneva katheti</span> dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dasabalasuttantahārako</span>ti dasabalavagge anupubbena nikkhittānaṃ suttānaṃ āvali, tathā <span class="bld">candopamahārakā</span>dayo.</p>
  25. <p class="bodytext"><span class="bld">Vimuttiparipācanīyā dhammā</span> saddhindriyādayo. <span class="bld">Ajjhāsaya</span>nti adhimuttiṃ. <span class="bld">Khanti</span>nti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. <span class="bld">Mana</span>nti cittaṃ. <span class="bld">Abhinīhāra</span>nti paṇidhānaṃ. <span class="bld">Bujjhanabhāva</span>nti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā.</p>
  26. <p class="bodytext"><span class="bld">Ugghaṭitaññū</span>ti <a name="V2.0008"></a> <span class="bld">ugghaṭanaṃ</span> nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇena ugghaṭitamatte eva dhammaṃ jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti <span class="bld">vipañcitaññū</span>. Uddesādīhi netabboti <span class="bld">neyyo</span>. Byañjanapadaṃ paramaṃ assāti <span class="bld">padaparamo. Saha udāhaṭavelāyā</span>ti udāhāradhammassa uddese udāhaṭamatte eva. <span class="bld">Dhammābhisamayo</span>ti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamāyogo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ <a name="M2.0009"></a> pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’ti vuccati. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ saṃkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo ‘‘vipañcitaññū’’ti vuccati. <span class="bld">Uddesato</span>ti uddesahetu, uddisantassa uddisāpentassa vāti attho, ‘‘uddisato’’tipi pāṭho, ayamevattho. <span class="bld">Paripucchato</span>ti paripucchantassa. <span class="bld">Anupubbena dhammābhisamayo hotī</span>ti anukkamena arahattappatti hoti. <span class="bld">Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotī</span>ti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ katvā ṭhitattā ‘‘padaparamo’’ti vuccati.</p>
  27. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekacarā</span>ti vivekābhiratiyā ekavihārino. <span class="bld">Dvicarā</span>ti dve ekajjhāsayā hutvā ñāṇacariyādivasena vicarantā. Esa nayo sesesu. Sattasuññatāpakāsanena <span class="bld">suññataṃ</span>. Tato eva <span class="bld">saṇhaṃ sukhumaṃ</span>. ‘‘Paresaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhī’’ti vatvā te pana ‘‘pare’’ti vuttapuggalā aparikammikā suparisodhitapubbabhāgapaṭipadā cāti duvidhā, tadubhayesu satthu paṭipattiṃ upamāmukhena pakāsento <span class="bld">yathā hī</span>tiādimāha. <span class="bld">Rūpaṃ na samuṭṭhāpeti</span> likhanavasena na uppādeti. <span class="bld">Akatābhinivesa</span>nti vipassanābhāvanāya akatānuyogaṃ. <span class="bld">Sīla…pe… sampadāyā</span>ti asamādinnasīlaṃ sīlasampadāya, suparisuddhasīlaṃ samādhisampadāya, anujukatadiṭṭhijukammaṃ diṭṭhisampadāya yojentoti yojanā.</p>
  28. <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti yaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ sandhāya. <span class="bld">Sīla</span>nti catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Diṭṭhi</span> cāti kammassakatādiṭṭhi ceva kammapathasammādiṭṭhi ca. <span class="bld">Tividhenā</span>ti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhāti evaṃ visayabhāvato tippakārena. Yathāvuttadiṭṭhivisuddhiyā visesapaccayaṃ sīlaṃyeva bhāvanāya adhiṭṭhānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāyā’’</span>ti.</p>
  29. <p class="bodytext"><span class="bld">Sudhantasuvaṇṇaṃ</span> apagatasabbakāḷakaṃ. Caturassādidhoto <span class="bld">suparimajjitamaṇikkhandho</span>. Paccayadhammānaṃ avijjādīnaṃ tassa tassa paccayuppannassa hetupaccayādibhāvo paccayākāro. So pana atthato <a name="M2.0010"></a> avijjā evāti <a name="V2.0009"></a> āha <span class="bld">‘‘paṭiccasamuppādanti paccayākāra’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘paccayākāro hī’’</span>tiādi.</p>
  30. <p class="bodytext">Kāmaṃ vo-saddo padaparaṭṭhito paṭiyogīatthavisesavācako, nāmaparabhūto pana taṃ taṃ kattukammakaraṇādisādhanavisiṭṭhameva pabodheti, hi-nipātaparabhūto pana vacanālaṅkāramattamevāti āha <span class="bld">‘‘voti…pe… dissatī’’</span>ti. <span class="bld">Taṃdesana</span>nti tassa paṭiccasamuppādassa desanaṃ. Sā hi idha ta-saddena paccāmasīyati. ‘‘Suṇāthā’’ti sotaviññeyyatāvacanato na kevalaṃ paṭiccasamuppādo.</p>
  31. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekatthametaṃ</span> padaṃ ka-saddena padavaḍḍhanamattassa katattā, tasmā sādhusaddassa kato atthuddhāro sādhukasaddassapi kato eva hotīti adhippāyo. <span class="bld">Sādhu bhante</span>ti yācāmahaṃ bhanteti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘āyācane’’</span>ti. Puna <span class="bld">sādhu bhante</span>ti evaṃ bhanteti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘sampaṭicchane’’</span>ti. <span class="bld">Sādhu sādhū</span>ti aho ahoti ayamettha atthoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sampahaṃsane’’</span>ti. <span class="bld">Sādhu dhammarucī</span>ti puññakāmo sundaroti attho. <span class="bld">Paññāṇavā</span>ti paññavā. <span class="bld">Addubbho</span>ti adūsako. <span class="bld">Daḷhīkamme</span>ti thirīkaraṇe sakkaccakiriyāyaṃ. <span class="bld">Āṇattiya</span>nti āṇāpane. ‘‘Suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti hi vutte sādhukasaddena savanamanasikārānaṃ sakkaccakiriyā viya tadāṇāpanampi vuttaṃ hoti. Āyācanatthatā viya cassa āṇāpanatthatā veditabbā.</p>
  32. <p class="bodytext">Idānettha evaṃ yojanā veditabbāti sambandho. <span class="bld">Sotindriyavikkhepanivāraṇaṃ</span> savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanabhāvato, sotaṃ odahathāti hi attho. <span class="bld">Manindriyavikkhepanivāraṇaṃ</span> aññacintāpaṭisedhanato. <span class="bld">Purima</span>nti ‘‘suṇāthā’’ti padaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘suṇātha, manasi karothā’’ti padadvaye, etasmiṃ vā adhikāre. <span class="bld">Byañjanavipallāsaggāhanivāraṇaṃ</span> sotadvāre vikkhepapaṭibāhakattā. Na hi yāthāvato suṇantassa saddato vipallāsaggāho hoti. <span class="bld">Atthavipallāsaggāhanivāraṇaṃ</span> manindriyavikkhepapaṭibāhakattā. Na hi sakkaccaṃ dhammaṃ upadhārentassa atthavipallāsaggāho hoti. <span class="bld">Dhammassavane niyojeti</span> ‘‘suṇāthā’’ti vidahanato. <span class="bld">Dhāraṇūpaparikkhāsū</span>ti ettha upaparikkhaggahaṇeneva tulanatīraṇādike diṭṭhiyā ca suppaṭivedhaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sabyañjano</span>ti ettha yathādhippetamatthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, sabhāvanirutti. Saha byañjanehīti <a name="M2.0011"></a> sabyañjano, byañjanasampannoti attho. Araṇīyato upagantabbato attho, catupārisuddhisīlādiko. Saha atthenāti <span class="bld">sāttho,</span> atthasampannoti attho. <span class="bld">Dhammagambhīro</span>tiādīsu <span class="bld">dhammo</span> nāma tanti. <span class="bld">Desanā</span> nāma tassā manasā vavatthapitāya tantiyā desanā kathanaṃ. <span class="bld">Attho</span> nāma <a name="V2.0010"></a> tantiyā attho. <span class="bld">Paṭivedho</span> nāma tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanāatthapaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yasmā ayaṃ dhammo…pe… sādhukaṃ manasi karothā’’</span>ti.</p>
  33. <p class="bodytext">Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya dukkhogāhatā, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. <span class="bld">Desanaṃ</span> nāma uddisanaṃ saṅkhepadassanasadisaṃ. Tathā hi <span class="bld">vibhaṅgasutte</span> ‘‘desessāmī’’ti vatvā puna ‘‘bhāsissāmī’’ti vuttaṃ. Tassa niddisanaṃ bhāsananti idhādhippetanti āha <span class="bld">‘‘vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hotī’’</span>ti. Paribyattaṃ kathanaṃ vā <span class="bld">bhāsanaṃ</span>.</p>
  34. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāḷikāyiva nigghoso</span>ti sāḷikāya ālāpo viya madhuro kaṇṇasukho pemanīyo. <span class="bld">Paṭibhānaṃ</span> saddo. <span class="bld">Udīrayī</span>ti uccārīyati, vuccatīti attho. <span class="bld">Evaṃ vutte ussāhajātā</span>ti evaṃ ‘‘suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti vutte ‘‘na kira satthā saṅkhepeneva desessati, vitthārenapi bhāsissatī’’ti sañjātussāhā haṭṭhatuṭṭhā hutvā.</p>
  35. <p class="bodytext"><span class="bld">Katamo</span>ti tassa padassa sāmaññato pucchābhāvo ñāyati, na visesatoti tassa pucchāvisesabhāvaṃ kathento <span class="bld">‘‘kathetukamyatāpucchā’’</span>ti vatvā teneva pasaṅgena mahāniddese āgatā sabbāpi pucchā atthuddhāranayena dasseti <span class="bld">‘‘pañcavidhā hi pucchā’’</span>tiādinā. Tattha adiṭṭhaṃ joteti etāyāti <span class="bld">adiṭṭhajotanā</span>. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti <span class="bld">diṭṭhasaṃsandanā</span>. Saṃsandanañcettha sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimatiṃ chindati etāyāti <span class="bld">vimaticchedanā</span>. Anumatiyā pucchanaṃ <span class="bld">anumatipucchā</span>. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. <span class="bld">Kathetukamyatā</span> kathetukamyatāya.</p>
  36. <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkhaṇa</span>nti <a name="M2.0012"></a> ñātuṃ pucchito yo koci sabhāvo. <span class="bld">Aññāta</span>nti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha. <span class="bld">Adiṭṭha</span>nti dassanabhūtena ñāṇena cakkhunā viya na diṭṭhataṃ. <span class="bld">Atulita</span>nti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulanabhūtena ñāṇena na tulitataṃ. <span class="bld">Atīrita</span>nti tīraṇabhūtena ñāṇena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. <span class="bld">Avibhūta</span>nti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. <span class="bld">Avibhāvita</span>nti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ.</p>
  37. <p class="bodytext">Pañcasu <a name="V2.0011"></a> pucchāsu yā buddhānaṃ sabbato na santi, tā dassetvā idhādhippetapucchaṃ nigametuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Yadi paṭiccasamuppādo paccayākāro, atha kasmā bhagavatā paṭiccasamuppādadesanāya saṅkhārādayo paccayuppannā kathitāti āha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paccayuppannampi katheti</span> paccayuppannadassanena paccayadhammānaṃ paccayabhāvassa kathitabhāvato. <span class="bld">Āhāravaggassā</span>tiādi ‘‘paccayākāro paṭiccasamuppādo’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Sambhavantī’’ti pāḷiyaṃ parato vuttaṃ kiriyāpadaṃ ānetvā yojeti, aññathā saṅkhārā kiṃ katāti vā karontīti vā na ñāyeyya. Pavattiyā anulomato ‘‘avijjāpaccayā’’tiādikā <span class="bld">anulomapaṭiccasamuppādakathā</span>.</p>
  38. <p class="bodytext">‘‘Avijjāya tvevā’’tiādikā pana tassa vilomato <span class="bld">paṭilomakathā</span>. Accantameva saṅkhāre virajjati etenāti <span class="bld">virāgo,</span> maggo. <span class="bld">Asesanirodhā</span>ti asesetvā nirodhā samucchindanā. <span class="bld">Evaṃ nirodhāna</span>nti evaṃ anuppādanirodhena niruddhānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhā. Iti avijjādīnaṃ nirodhavacanena arahattaṃ vadati. <span class="bld">Sakalassā</span>ti anavasesassa. <span class="bld">Sattavirahitassā</span>ti paraparikappitajīvarahitassa. <span class="bld">Vinivattetvā</span>ti anuppādanirodhadassanavasena viparivattetvā.</p>
  39. <p class="bodytext"><span class="bld">Attamanā</span>ti pītisomanassena gahitacittā. Tathābhūtā ca haṭṭhacittā nāma hontīti āha <span class="bld">‘‘tuṭṭhacittā’’</span>ti. ‘‘Tassa vacanaṃ abhinanditabba’’nti ettha abhinandanasaddo anumodanattho. ‘‘Abhinanditvā’’ti ettha sampaṭicchanattho. Idha pana ubhayatthopi vaṭṭatīti āha <span class="bld">‘‘anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’</span>ti.</p>
  40. <p class="centered">Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  41. <p class="subhead">2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
  42. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_sn2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Dutiyepī</span>ti <a name="M2.0013"></a> dutiyasuttepi. <span class="bld">Pi</span>-saddena tadaññesu suttesupīti attho. <span class="bld">‘‘Visuddhimagge vuttā evā’’</span>ti vatvāpi tadekadesaṃ idha viniyogakkhamaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti mūlaṃ. <span class="bld">Vitthāradesana</span>nti ‘‘vibhajissāmī’’ti padassa atthassa dassanavasena pavattaṃ vibhaṅgadesanaṃ. Uddesadesanā paṭhamasutte anulomadesanāsadisāva. <span class="bld">Puna vaṭṭavivaṭṭaṃ dassento</span>ti ‘‘iti kho, bhikkhave’’tiādinā pavattiṃ nivattiñca dassento. Paṭhamaṃ uddesavasena vibhajanavasena vivaṭṭaṃ dassitaṃ, tato eva byatirekanayena vivaṭṭampi dassitameva hotīti punaggahaṇaṃ.</p>
  43. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="V2.0012"></a> <span class="bld">tesaṃ sattāna</span>nti idaṃ kiñci pakārato anāmasitvā sabbepi satte sāmaññato byāpetvā gahaṇanti āha <span class="bld">‘‘saṅkhepato…pe… niddeso’’</span>ti. <span class="bld">Gatijātivasenā</span>ti pañcagativasena, tatthāpi ekekāya gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena ca. ‘‘Cittaṃ mano’’tiādīsu viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ hadaya’’ntiādīsu viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu viya aññassa abhāvatāvisesanti evamādikaṃ anapekkhitvā dhammamattaṃ vā dīpanā sabhāvaniddeso. Jiṇṇassa jīraṇavasena pavattanākāro <span class="bld">jīraṇatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘ākāraniddeso’’</span>ti.</p>
  44. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālātikkame kiccaniddesā</span>ti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpānaṃ paripākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjantīti ‘‘khaṇḍicca’’ntiādayo kālātikkame jarāya kiccaniddesā. <span class="bld">Pakatiniddesā</span>ti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya vā pāpuṇitabbaphalameva pakati, tassā niddesā, <span class="bld">na ca khaṇḍiccādīneva jarā</span>ti udakādigatamaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripuṇṇarūpesu labbhamānā khaṇḍiccādayo jarāya gatamaggāicceva veditabbā, na jarāti.</p>
  45. <p class="bodytext">Yasmā <a name="M2.0014"></a> jaraṃ pattassa āyu hāyati, indriyāni jajjarāni hontīti āyuhānādayo pakatiniddesā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pacchimā dve pakatiniddesā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘imehi panā’’</span>tiādi.</p>
  46. <p class="bodytext">Aviññāyamānantarattā <span class="bld">avīcijarā</span> maṇiādīsu mandadasakādīsu ekekadasakesu ca khaṇe khaṇe jiṇṇavikārādīnaṃ <span class="bld">duviññeyyattā. Tato aññesū</span>ti maṇiādito aññesu ahicchattakādīsu, pāṇīnaṃ ekabhavapariyāpanne sakalaāyusmiṃ gahitataruṇayuvājarākālesu, ekadvittidivasātikkamesu pupphādīsu vāti attho. Tattha hi jarāvisesassa suviññeyyattā <span class="bld">savīcijarā nāma</span>.</p>
  47. <p class="bodytext"><span class="bld">Cavanakavasenā</span>ti cavanakānaṃ khandhānaṃ vasena. Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā cavanameva cavanatāti āha <span class="bld">‘‘bhāvavacanena lakkhaṇanidassana’’</span>nti, pāḷiyaṃ ‘‘cutī’’ti vuttassa maraṇassa sabhāvadassananti <a name="V2.0013"></a> attho. <span class="bld">Bhaṅguppatti</span> bhijjamānatā. Tena ‘‘bhedo’’ti iminā khandhānaṃ bhijjamānatā bhedasamaṅgitā vuttāti dasseti. <span class="bld">Ṭhānābhāvaparidīpana</span>nti kenacipi ākārena avaṭṭhānābhāvadīpanaṃ. <span class="bld">Ghaṭassevā</span>ti hi visadisūdāharaṇaṃ. Yathā ghaṭe bhinne kapālādiavayavaseso labbhati, na evaṃ cutikkhandhesu bhaṅgesu, na koci viseso tiṭṭhatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘antaradhāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Maccusaṅkhātaṃ maraṇa</span>nti maccusaññitaṃ maraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇa’’nti vadanti. Santānassa accantasamucchedabhūtaṃ khīṇāsavānaṃ maraṇaṃ <span class="bld">samucchedamaraṇaṃ. Ādi</span>-saddena khaṇikamaraṇaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa kiriyā</span>ti antakassa kiriyā, yā loke vuccati ‘‘maccū’’ti, maraṇanti attho. Cavanakālo eva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vuttoti tassa kiriyā atthato cutikkhandhānaṃ bhedapavattiyeva. ‘‘Maccu maraṇa’’nti vā ettha samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, tameva maraṇaṃ ‘‘pāṇacāgo’’ti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  48. <p class="bodytext"><span class="bld">Catuvokāravasenā</span>ti catuvokārabhavavasena. Tattha hi rūpakāyasaññito kaḷevaro natthi, yaṃ nikkhipeyya. Kiñcāpi ekavokārabhavepi kaḷevaranikkhepo natthi, rūpakāyassa pana tattha atthitāmattaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo’’</span>ti vutto. <span class="bld">Catuvokāravasena cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena ‘‘sesadvayavasena khandhānaṃ bhedo’’ti imamatthaṃ dasseti sabbattheva khandhabhedasabbhāvato. <span class="bld">Sesadvayavasenā</span>ti <a name="M2.0015"></a> sesabhavadvayavaseneva kaḷevarassa nikkhepo. Yadipi ekavokārabhave rūpakāyo vijjati, kaḷevaranikkhepo pana natthīti <span class="bld">‘‘kaḷevarassa sabbhāvato’’</span>icceva vuttaṃ. Yasmā manussādīsu kaḷevaranikkhepo atthi, tasmā manussādīsu kaḷevarassa nikkhepoti yojanā. Kaḷevaraṃ nikkhipīyati etenāti maraṇaṃ <span class="bld">kaḷevarassa nikkhepo. Ekato katvā</span>ti ekajjhaṃ katvā, ekajjhaṃ gahaṇamattena.</p>
  49. <p class="bodytext"><span class="bld">Jāyanaṭṭhenā</span>tiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘kattubhāvavasena padadvayaṃ vutta’’nti vadanti. <span class="bld">‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jāti sañjātī’’</span>ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddeso. Sampuṇṇā jāti <span class="bld">sañjāti</span>. Pākaṭā nibbatti <span class="bld">abhinibbatti. Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī</span>ti sattavasena pavattattā vohāradesanā.</p>
  50. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatra tatrā</span>ti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ sesarūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca <a name="V2.0014"></a> āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. <span class="bld">Santatiya</span>nti yena kammunā khandhānaṃ pātubhāvo, tena abhisaṅkhatasantatiyaṃ. Tañca kho paṭisandhikkhaṇavasena veditabbaṃ.</p>
  51. <p class="bodytext">Kammaṃyeva <span class="bld">kammabhavo</span> ‘‘bhavati etasmā upapattibhavo’’ti katvā. Kammena niyyāditaattabhāvupapattivasena bhavatīti bhavo, tathā tathā nibbattavipāko kaṭattārūpañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘bhavatīti katvā bhavo’’ti upapattibhavassa vakkhamānattā <span class="bld">‘‘kammaṃ phalavohārena bhavoti vutta’’</span>nti kathitaṃ.</p>
  52. <p class="bodytext"><span class="bld">Upādiyanti</span> sattā daḷhaggāhaṃ gaṇhanti <span class="bld">etena</span> kilesakāmena. Na kevalaṃ idha karaṇasādhanameva, atha kho kattusādhanampi labbhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sayaṃ vā’’</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti vatthukāmaṃ. Kāmo ca so kāmanaṭṭhena, upādānañca bhusamādānaṭṭhenāti <span class="bld">kāmupādānaṃ. Eta</span>nti kāmupādānapadaṃ. Puna <span class="bld">eta</span>nti kāmupādānasaṅkhātaṃ.</p>
  53. <p class="bodytext"><span class="bld">Sassato</span> <a name="M2.0016"></a> <span class="bld">attā</span>ti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yathā esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti. Attaggahaṇaṃ pana ‘‘attavādupādāna’’nti idaṃ na diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Loko cā</span>ti attaggahaṇavinimuttaggahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  54. <p class="bodytext">Yena micchābhinivesena gosīlagovatādiṃ samādiyati ceva anutiṭṭhati ca, so gosīlagovatādīnīti adhippetāni. Tenāha <span class="bld">‘‘gosīla…pe… sayameva upādānānī’’</span>ti. <span class="bld">Abhinivesato</span>ti abhinivesanato.</p>
  55. <p class="bodytext"><span class="bld">Attavādupādāna</span>nti ‘‘attā’’ti vādassa paññāpanassa gahaṇassa kāraṇabhūtā diṭṭhīti attho. <span class="bld">Attavādamattamevā</span>ti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. <span class="bld">Upādiyanti</span> daḷhaṃ gaṇhanti.</p>
  56. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhudvārādīsu pavattāyā</span>ti idaṃ taṇhāya rūpataṇhādibhāvassa kāraṇavacanaṃ chadvārārammaṇikadhammānaṃ paṭiniyatārammaṇattā. <span class="bld">Javanavīthiyā pavattāyā</span>ti idaṃ tassā pavattiṭṭhānadassanaṃ. Sabhāveneva uṭṭhātuṃ asakkontassa veḷu viya nissayo ahutvā olumbhakabhāvena bhāvo upādānassa paccayabhāvato ārammaṇampi taṃsadisaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Rūpe</span>ti visaye <a name="V2.0015"></a> bhummaṃ. Sā tividhā hotīti sambandho. <span class="bld">Kāmataṇhā</span> kāmassādabhāvena pavattiyā. <span class="bld">Evaṃ assādentī</span>ti sassatadiṭṭhiyā sahajātanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayabhūtāya saṃsaṭṭhattā niccadhuvasassatābhinivesamukhena assādentī. Bhavasahagatā taṇhā <span class="bld">bhavataṇhā</span>. Bhavati tiṭṭhati sabbakālanti hi bhavadiṭṭhi bhavo uttarapadalopena, bhavassādavasena pavattiyā ca. Iminā nayena <span class="bld">vibhavataṇhā</span>ti ettha attho veditabbo. Vibhavati ucchijjati vinassatīti evaṃ pavattā diṭṭhi vibhavo uttarapadalopena. <span class="bld">Evaṃ tāni aṭṭhārasā</span>ti yā cha kāmataṇhā, cha bhavataṇhā, cha vibhavataṇhā vuttā, etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni taṇhāpaccayo. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti sakasantatiyaṃ. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti tato bahiddhā. Atītārammaṇāni vā hontu itarārammaṇāni vā, sayaṃ pana <span class="bld">atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni</span>. Sesapadadvayepi eseva nayo. ‘‘Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritānī’’tiādinā <a name="M2.0017"></a> sambandho. Idāni aparenapi pakārena aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘ajjhattikassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ajjhattikassā</span>ti ajjhattikakhandhapañcakaṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Upādāyā</span>ti gahetvā. <span class="bld">Asmīti hotī</span>ti yadetaṃ ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samudāyaggāhato asmīti gāho hoti, tasmiṃ satīti attho. Idha pana rūpādiārammaṇavasena attho veditabbo. <span class="bld">Itthamasmīti hotī</span>ti khattiyādīsu ‘‘idaṃpakāro aha’’nti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ.</p>
  57. <p class="bodytext"><span class="bld">Evamādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘evamasmi, aññathāsmi, ahaṃ bhavissaṃ, itthaṃ bhavissaṃ, evaṃ bhavissaṃ, aññathā bhavissaṃ, asasmi, satasmi, ahaṃ siyaṃ, itthaṃ siyaṃ, evaṃ siyaṃ, aññathā siyaṃ, apāhaṃ siyaṃ, apāhaṃ itthaṃ siyaṃ, apāhaṃ evaṃ siyaṃ, apāhaṃ aññathā siya’’nti etesaṃ saṅgaho. Upanidhāya gahaṇampi duvidhaṃ samato asamato vāti taṃ dassetuṃ ‘‘evamasmi, aññathāsmī’’ti ca vuttaṃ. Tattha <span class="bld">evamasmī</span>ti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ, yathā ayaṃ khattiyo, evaṃ ahamasmīti attho. <span class="bld">Aññathāsmī</span>ti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni. <span class="bld">Bhavissa</span>ntiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni, tesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. <span class="bld">Asasmī</span>ti sassato asmi, niccassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Satasmī</span>ti asassato asmi, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iti imāni dve sassatucchedavasena vuttāni. Ito parāni <span class="bld">siya</span>ntiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni, tāni purimacatukke vuttanayena atthato veditabbāni. <span class="bld">Apāhaṃ siya</span>ntiādīni pana cattāri <a name="V2.0016"></a> ‘‘api nāmāhaṃ bhaveyya’’nti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni, tānipi purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. Evametesu –</p>
  58. <p class="gatha1">Dve diṭṭhisīsā cattāro, suddhasīsā sīsamūlakā;</p>
  59. <p class="gathalast">Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye.</p>
  60. <p class="bodytext">Ete hi sassatucchedavasena vuttā dve <span class="bld">diṭṭhisīsā</span> nāma, ‘‘asmi, bhavissaṃ siyaṃ, apāhaṃ siya’’nti ete cattāro <span class="bld">suddhasīsā</span> nāma, ‘‘itthamasmī’’tiādayo <a name="M2.0018"></a> tayo tayoti dvādasa <span class="bld">sīsamūlakā</span> nāmāti veditabbaṃ. Idha pāḷiyaṃ rūpārammaṇādivasena taṇhā āgatāti āha <span class="bld">‘‘ajjhattikarūpādinissitānī’’</span>ti. Aṭṭhārasa taṇhāvicaritānīti ānetvā sambandho. <span class="bld">Iminā asmī</span>ti iminā abhisekasenāpaccādinā ‘‘khattiyo aha’’nti mūlabhāvato ‘‘asmī’’ti hoti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Saṅgahe</span>ti taṇhāya yathāvuttavibhāgassa saṃkhipanavasena saṅgaṇhane kariyamāne. ‘‘Chayime, bhikkhave, taṇhākāyā’’tiādi <span class="bld">niddeso</span>. ‘‘Rūpe taṇhā rūpataṇhā’’tiādi <span class="bld">niddesattho</span>. ‘‘Kāmarāgabhāvenā’’tiādiko, ‘‘ajjhattikassupādāyā’’tiādiko ca <span class="bld">niddesavitthāro</span>. ‘‘Rūpādīsu ārammaṇesu chaḷevā’’tiādiko <span class="bld">saṅgaho</span>.</p>
  61. <p class="bodytext">Yasmā cakkhudvārādīsu ekekasmiṃ dvāre uppajjanakaviññāṇāni viya anekā eva vedanā, tasmā tā rāsivasena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘cha vedanākāyā’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘vedanāsamūhā’’</span>ti. Nissayabhāvena uppattidvārabhāvena nānāpaccayā honti cakkhudhātuādayo, tā kucchinā dhārentiyo viya posentiyo viya ca hontīti tāsaṃ mātusadisatā vuttā. <span class="bld">Cakkhusamphassahetū</span>ti nissayādicakkhusamphassapaccayā. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ vedanā ‘‘cakkhusamphassajā vedanā’’tiādinā sādhāraṇato vuttā. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ vedanāpade. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikā</span>ti kusalākusalavipākakiriyānaṃ vasena sabbasaṅgāhikā. Evaṃ vibhaṅge āgatanayena sādhāraṇato vatvāpi idhādhippetavedanameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘vipākavasena panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Cakkhumhi samphasso</span>ti cakkhumhi nissayabhūte uppannaphasso. Esa nayo sesesu. Yasmā cakkhādīni visuddhimagge khandhaniddese lakkhaṇādivibhāgato, āyatananiddese visesato, sāmaññato ca saddatthadassanādivasena vibhāvitāni, tasmā <span class="bld">‘‘yaṃ vattabbaṃ…pe… vuttamevā’’</span>ti āha.</p>
  62. <p class="bodytext"><span class="bld">Namanalakkhaṇa</span>nti ārammaṇābhimukhaṃ hutvā namanasabhāvaṃ tena vinā appavattanato. <span class="bld">Ruppanalakkhaṇaṃ</span> heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Vedanākkhandho</span> pana ekāva vedanā. <span class="bld">Sabbadubbalacittāni</span> nāma pañcaviññāṇāni<a name="V2.0017"></a>. Nanu tattha jīvitacittaṭṭhitiyo <a name="M2.0019"></a> ca santīti? Saccaṃ, tāsaṃ pana kiccaṃ na tathā pākaṭaṃ, yathā cetanādīnanti te evettha pāḷiyaṃ uddhaṭā. <span class="bld">Yena</span> mahantapātubhāvādinā <span class="bld">kāraṇena. Etthā</span>ti etasmiṃ mahābhūtaniddese. <span class="bld">Añño vinicchayanayo</span>ti ‘‘vacanatthato kalāpato’’tiādinā lakkhaṇādinicchayato añño vinicchayanayo. Nanu so catudhātuvavatthāne vutto, na rūpakkhandhaniddeseti? Tattha vuttepi ‘‘catudhātuvavatthāne vuttānī’’ti atidesavasena vuttattā <span class="bld">‘‘rūpakkhandhaniddese vutto’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Upādāyā</span>ti paṭicca. Bhūtāni hi paṭicca uppajjamānaṃ upādārūpaṃ ‘‘tāni gahetvā’’ti vuttaṃ avissajjanato. <span class="bld">Nissāyātipi eke</span> tesaṃ nissayapaccayabhāvato. Pubbakālakiriyā nāma ekaṃsato aparakālakiriyāpekkhāti pāṭhasesena atthaṃ vadati. Vibhattivipallāsena vinā eva atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘samūhatthe vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Samūhasambandhe sāminiddesena samūhattho dīpitoti taṃ dassento āha <span class="bld">‘‘samūhaṃ upādāyā’’</span>ti. Dhammasaṅgaṇiyaṃ (dha. sa. 584) āgatanayena <span class="bld">‘‘tevīsatividha’’</span>nti vuttaṃ. Tattha hi hadayavatthu na niddiṭṭhaṃ, ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāyā’’ti vā paṭṭhāne (paṭṭhāna. 1.1.8) āgatattā hadayavatthumpi gahetvā jātirūpabhāvena upacayasantatiyo ekato katvā <span class="bld">‘‘tevīsatividha’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  63. <p class="bodytext">Cakkhussa viññāṇanti vā <span class="bld">cakkhuviññāṇaṃ</span>. Asādhāraṇakāraṇena cāyaṃ niddeso. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ettha sabbalokiyavipākaviññāṇassa gahetabbattā <span class="bld">‘‘tebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacana’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  64. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisaṅkharaṇalakkhaṇo</span>ti āyūhanasabhāvo. <span class="bld">Copanavasenā</span>ti viññattisaṃcopanavasena, kāyaviññattiyā samuṭṭhāpanavasenāti attho. <span class="bld">Vacanabhedavasenā</span>ti vacībheduppādavasena, vacīviññattiyā samuṭṭhāpanavasenāti attho. Evaṃ copanaṃ na bhaveyyāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘raho nisīditvā cintentassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ekūnatiṃsā</span>ti ettha abhiññācetanāvinimuttā eva ekūnatiṃsa cetanā veditabbā tassā vipākaviññāṇassa paccayattābhāvato.</p>
  65. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhe</span>ti ekampi idaṃ bhummavacanaṃ saṃsilesananissayavisayabyāpanavasena attānaṃ bhinditvā viniyogaṃ gacchatīti <span class="bld">‘‘catūhi kāraṇehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Ekopi <a name="M2.0020"></a> hi vibhattiniddeso anekadhā viniyogaṃ gacchati yathā taddhitatthe uttarapadasamāhāreti. <span class="bld">Ta</span>nti aññāṇaṃ. <span class="bld">Dukkhasacca</span>nti hadayavatthulakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti aññāṇassa. <span class="bld">Nissayapaccayabhāvenā</span>ti purejātanissayabhāvena. Sahajātanissayapaccayabhāvena pana taṃsahajātā phassādayo vattabbā. Ārammaṇapaccayabhāvena dukkhasaccaṃ assa ārammaṇanti yojanā. <span class="bld">Dukkhasacca</span>nti upayogaekavacanaṃ<a name="V2.0018"></a>. <span class="bld">Eta</span>nti aññāṇaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti dukkhasaccassa. <span class="bld">‘‘Paṭicchādetī’’</span>ti ettha vuttaṃ paṭicchādanākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yāthāvā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ñāṇavippayuttacittenapi ekadesena yāthāvato lakkhaṇapaṭivedho hotiyevāti <span class="bld">‘‘yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇenā’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘ñāṇapavattiyā cettha appadānenā’’</span>ti vuttanti vadanti. Purimaṃ pana paṭivedhañāṇuppattiyā nisedhakathādassanaṃ, pacchimaṃ anubodhañāṇuppattiyā. Evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Etthā</span>ti dukkhasacce.</p>
  66. <p class="bodytext">Sahajātassa aññāṇassa samudayasaccaṃ vatthu hoti nissayapaccayabhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vatthuto’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti ārammaṇapaccayabhāvena. Yasmā samudayasaccaṃ aññāṇassa ārammaṇaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘dukkhasamudaye aññāṇa’’</span>nti vuttanti attho. Paṭicchādanaṃ dukkhasacce vuttanayameva ekeneva kāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ asambhavato, kiṃ pana etaṃ ekaṃ kāraṇanti āha <span class="bld">‘‘paṭicchādanato’’</span>ti. Idaṃ vitthārato vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘nirodhapaṭipadānaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tadārabbhā</span>ti taṃ ārabbha taṃ ārammaṇaṃ katvā. <span class="bld">Pacchimañhi saccadvaya</span>nti nirodho maggo. Tañhi nayagambhīrattā. <span class="bld">Duddasa</span>nti saṇhasukhumadhammattā sabhāveneva gambhīratāya duddasaṃ duviññeyyaṃ duravaggāhaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti purime saccadvaye. <span class="bld">Andhabhūta</span>nti andhakārabhūtaṃ. <span class="bld">Na pavattati</span> ārammaṇaṃ kātuṃ na visahati. <span class="bld">Vacanīyattenā</span>ti vācakabhāvena tathā upaṭṭhānato. <span class="bld">Sabhāvalakkhaṇassa duddasattā</span>ti pīḷanādiāyūhanādivasena ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ samudayo’’ti (ma. ni. 484; 3.104) yāthāvato sabhāvalakkhaṇassa duddasattā duviññeyyattā purimadvayaṃ <span class="bld">gambhīraṃ. Tatthā</span>ti purimasmiṃ saccadvaye. <span class="bld">Vipallāsaggāhavasena pavattatī</span>ti subhādiviparītaggāhānaṃ paccayabhāvavasena aññāṇaṃ pavattati.</p>
  67. <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0021"></a> ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādīsu pakārantarenapi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dukkheti ettāvatā</span>ti ‘‘aññāṇanti vuccamānāya avijjāya dukkhe’’ti ettakena. <span class="bld">Saṅgahato</span>ti samodhānato. <span class="bld">Kiccato</span>ti asampaṭivedhakiccato. <span class="bld">Aññāṇamivā</span>ti visayasabhāvaṃ yāthāvato paṭivijjhituṃ appadānakiccamiva. ‘‘Dukkhe’’tiādinā tattha avijjā pavattati, visesato niddiṭṭhaṃ hotīti katvā sabbattheva tathā avisiṭṭhasabhāvadassanaṃ idanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘avisesato panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  68. <p class="bodytext">Khaṇikanirodhassa idha anadhippetattā ayujjamānattā virāgaggahaṇato ca avijjādīnaṃ paṭipakkhavasena paṭibāhanaṃ idha ‘‘nirodho’’ti adhippeto, so ca nesaṃ sabbaso anuppajjanamevāti <a name="V2.0019"></a> āha <span class="bld">‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’</span>ti. ‘‘Avijjā nirujjhati etthāti avijjānirodho, saṅkhārā nirujjhanti etthāti saṅkhāranirodho’’ti evaṃ sabbehi etehi nirodhapadehi nibbānassa desitattā daṭṭhabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘nibbānaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Vaṭṭavivaṭṭa</span>nti vaṭṭañca vivaṭṭañca. <span class="bld">‘‘Dvādasahī’’</span>ti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘anulomato dvādasahi padehi vaṭṭaṃ, paṭilomato dvādasahi vivaṭṭaṃ idha dassita’’nti.</p>
  69. <p class="centered">Vibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  70. <p class="subhead">3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā</p>
  71. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_sn2"></a><span class="paranum">3</span>. Micchā paṭipajjati etāyāti micchāpaṭipadā, vaṭṭagāmimaggo dukkhāvahattā. Taṃ <span class="bld">micchāpaṭipadaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘aniyyānikapaṭipadā’’</span>ti. <span class="bld">So</span> puññābhisaṅkhāro <span class="bld">kathaṃ micchāpaṭipadā hotī</span>ti? Sampattibhave sukhāvahova hotīti adhippāyo. <span class="bld">Vaṭṭasīsattā</span>ti vaṭṭapakkhiyānaṃ uttamaṅgabhāvato. <span class="bld">Antamaso</span>ti ukkaṃsapariyantaṃ sandhāya vadati avakaṃsapariyantato. ‘‘Idaṃ me puññaṃ nibbānādhigamāya paccayo hotū’’ti evaṃ <span class="bld">nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ. Paṇṇamuṭṭhidānamatta</span>nti sākapaṇṇamuṭṭhidānamattaṃ. <span class="bld">Appatvā</span>ti antogadhahetu esa niddeso, apāpetvāti attho. Yadaggena <a name="M2.0022"></a> vā paṭipajjanato arahattaṃ pattoti vuccati, tadaggena tadāvahā paṭipadāpi pattāti vuccatīti <span class="bld">‘‘appatvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anulomavasenā</span>ti anulomapaṭiccasamuppādavasena. <span class="bld">Paṭilomavasenā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Paṭipadā pucchitā</span>ti etena paṭipadā desetuṃ āraddhāti ayampi attho saṅgahito yathāraddhassa atthassa kathetukamyatāpucchāya idhāgatattā. Anulomapaṭiccasamuppādadesanāyampettha byatirekamukhena avijjādinirodhā pana vijjāya sati hoti saṅkhārānaṃ asambhavoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nibbānaṃ bhājita’’</span>nti. Sarūpena pana tāya vaṭṭameva pakāsitaṃ. Vakkhati hi pariyosāne ‘‘vaṭṭavivaṭṭameva kathita’’nti. <span class="bld">Niyyātane</span>ti nigamane. <span class="bld">Phalenā</span>ti pattabbaphalena <span class="bld">paṭipadāya</span> sampāpakahetuno <span class="bld">dassitattā</span>. Yathā hi tividho hetu ñāpako, nibbattako, sampāpakoti, evaṃ tividhaṃ phalaṃ ñāpetabbaṃ, nibbattetabbaṃ, sampāpetabbanti. Tasmā pattabbaphalena nibbānena taṃsampāpakahetubhūtāya paṭipadāya dassitattāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘phalena hetthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti evaṃ nibbānaphalā ayaṃ ‘‘sammāpaṭipadā’’ti vuccati. <span class="bld">Asesavirāgā asesanirodhā</span>ti samucchedappahānavasena avijjāya asesavirajjanato asesanirujjhanato ca. Padadvayenapi anuppādanirodhameva vadati. Tañhi nibbānaṃ. Dutiyavikappe ayaṃ ettha adhippāyo – yena maggena karaṇabhūtena asesanirodho hoti, avijjāya asesanirodho yaṃ āgamma hoti, taṃ maggaṃ dassetunti. <span class="bld">Evañhi satī</span>ti evaṃ padabhājanassa <a name="V2.0020"></a> nibbānassa padatthe sati. <span class="bld">Sānubhāvā paṭipadā vibhattā hotī</span>ti avijjāya asesanirodhahetupaṭipadā tattha sātisayasāmatthiyasamāyogato sānubhāvā vibhattā hoti. Micchāpaṭipadāgahaṇenettha vaṭṭassapi vibhattattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vaṭṭavivaṭṭameva kathita’’</span>nti.</p>
  72. <p class="centered">Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  73. <p class="subhead">4. Vipassīsuttavaṇṇanā</p>
  74. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_sn2"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Vipphandantī</span>ti nimisanavasena. <span class="bld">Animisehī</span>ti vigatanimisehi ummīlanteheva. <span class="bld">Tena vuttaṃ</span> mahāpadāne. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ ‘‘vipassī’’ti pade, etasmiṃ vā ‘‘animisehī’’tiādike yathāgate suttante.</p>
  75. <p class="bodytext">Mahāpurisassa <a name="M2.0023"></a> animisalocanato ‘‘vipassī’’ti samaññāpaṭilābhassa kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ aññesampi mahāsattānaṃ carimabhave animisalocanattāti codanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādiṃ vatvā tato pana aññameva kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Palāḷayamānassā</span>ti tosentassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Aṭṭassā</span>ti atthassa.</p>
  76. <p class="bodytext">Puññussayasaṅkhāto bhago assa atisayena atthīti bhagavāti <span class="bld">‘‘bhāgyasampannassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sammā</span>ti sammadeva yāthāvato, ñāyena kāraṇenāti vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘nayena hetunā’’</span>ti. Saṃ-saddo ‘‘sāma’’nti iminā samānatthoti āha <span class="bld">‘‘sāmaṃ paccattapurisakārenā’’</span>ti, sayambhuñāṇenāti attho. Sammā, sāmaṃ bujjhi etenāti <span class="bld">sambodho</span> vuccati maggañāṇaṃ, ‘‘bujjhati etenā’’ti katvā idha sabbaññutaññāṇassapi saṅgaho. <span class="bld">Bodhimā satto bodhisatto,</span> purimapade uttarapadalopo yathā ‘‘sākapatthavo’’ti. <span class="bld">Bujjhanakasatto</span>ti ettha mahābodhiyānapaṭipadāya bujjhatīti bodhi ca so sattavisesayogato satto cāti <span class="bld">bodhisatto. Patthayamāno pavattatī</span>ti ‘‘kudāssu nāma mahantaṃ bodhiṃ pāpuṇissāmī’’ti sañjātacchando paṭipajjati. <span class="bld">Dukkha</span>nti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutupapātāpi maraṇajātiyo, ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ tesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha <span class="bld">‘‘idaṃ…pe… vutta’’</span>nti. <span class="bld">Tassa nissaraṇa</span>nti tassa jarāmaraṇassa nissaraṇanti vuccati. Yasmā mahāsatto jiṇṇabyādhimate disvā pabbajito, tasmāssa jarāmaraṇameva ādito upaṭṭhāsi.</p>
  77. <p class="bodytext"><span class="bld">Upāyamanasikārenā</span>ti <a name="V2.0021"></a> upāyena vidhinā ñāyena manasikārena pathena manasikārassa pavattanato. <span class="bld">Samāyogo ahosī</span>ti yāthāvato paṭivijjhanavasena samāgamo ahosi. <span class="bld">Yoniso manasikārā</span>ti hetumhi nissakkavacananti tassa ‘‘yoniso manasikārenā’’ti hetumhi karaṇavacanena āha. <span class="bld">Jātiyā kho sati jarāmaraṇa</span>nti ‘‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇe kāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na <a name="M2.0024"></a> hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārajātikāraṇapariggaṇhanena ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajji, tāya uppajjantiyā cassa abhisamayo paṭivedho ahosīti attho.</p>
  78. <p class="bodytext"><span class="bld">Itī</span>ti vuttappakāraparāmasanaṃ. <span class="bld">Hī</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Ida</span>nti yathāvuttassa vaṭṭassa paccakkhato gahaṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘evamida’’</span>nti. Idha avijjāya samudayassa āgatattā <span class="bld">‘‘ekādasasu ṭhānesū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Samudayaṃ sampiṇḍetvā</span>ti saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ ekajjhaṃ gahetvā. Anekavārañhi samudayadassanavasena ñāṇassa pavattattā ‘‘samudayo samudayo’’ti āmeḍitavacanaṃ. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattidassanaparaṃ, atha kho paṭiccasamuppādasaddo viya paṭiccasamuppādamukhena idha samudayasaddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo ca yāvanto idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti avoca. Tenāha <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Dassanaṭṭhena cakkhū</span>ti samudayassa paccakkhato dassanabhāvo cakkhu. <span class="bld">Ñātaṭṭhenā</span>ti ñātabhāvena. <span class="bld">Pajānanaṭṭhenā</span>ti ‘‘avijjāsaṅkhārāditaṃtaṃpaccayadhammapavattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo’’ti pakārato vā jānanaṭṭhena. <span class="bld">Paṭivedhanaṭṭhenā</span>ti ‘‘ayaṃ avijjādi paccayadhammo imassa saṅkhārādikassa paccayabhāvato samudayo’’ti paṭivijjhanaṭṭhena. <span class="bld">Obhāsanaṭṭhenā</span>ti samudayabhāvapaṭicchādakassa mohandhakārassa kilesandhakārassa vidhamanavasena avabhāsanavasena. <span class="bld">Taṃ panetaṃ</span> ‘‘cakkhu’’ntiādinā vuttaṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Nirodhavāre</span>ti paṭilomavāre. So hi ‘‘kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti nirodhakittanavasena āgato.</p>
  79. <p class="centered">Vipassīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  80. <p class="subhead">5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā</p>
  81. <p class="bodytext"><a name="para5-10"></a><a name="para5-10_sn2"></a><span class="paranum">5-10</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V2.0022"></a> <span class="bld">evaṃ yojetvā</span>ti ‘‘sikhissapī’’tiādinā samuccayavasena evaṃ na yojetvā. <span class="bld">Kasmā</span>tiādinā tattha kāraṇaṃ vadati. <span class="bld">Ekāsane adesitattā</span>ti <a name="M2.0025"></a> vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘nānāṭhānesu hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yadipi tāni visuṃ visuṃ vuttabhāvena desitāni, atthavaṇṇanā pana ekasadisā tadatthassa abhinnattā. ‘‘Buddhā jātā’’ti na añño ācikkhatīti yojanā. Na hi mahābodhisattānaṃ pacchimabhave paropadesena payojanaṃ atthi. <span class="bld">Gatamaggenevā</span>ti paṭipattigamanena gatamaggeneva pacchimamahābodhisattā gacchanti, ayamettha dhammatā. <span class="bld">Gacchantī</span>ti catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yāthāvato bhāvetvā sammāsambodhiyā abhisambujjhanavasena pavattantīti attho. Yathā pana tesaṃ paṭhamavipassanābhiniveso hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbabodhisattā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Buddhabhāvānaṃ vipassanā, buddhatthāya vā vipassanā <span class="bld">buddhavipassanā</span>.</p>
  82. <p class="centered">Sikhīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  83. <p class="centered">Buddhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  84. <p class="title">2. Āhāravaggo</p>
  85. <p class="subhead">1. Āhārasuttavaṇṇanā</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_sn2"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Āharantī</span>ti ānenti uppādenti, upatthambhentīti attho. <span class="bld">Nibbattā</span>ti pasutā. <span class="bld">Bhūtā nāma</span> yasmā tato paṭṭhāya loke jātavohāro paṭisandhiggahaṇato pana paṭṭhāya yāva mātukucchito nikkhanto, tāva sambhavesino, esa tāva gabbhaseyyakesu bhūtasambhavesivibhāgo, itaresu pana paṭhamacittādivasena vutto. <span class="bld">Sambhava</span>-saddo cettha gabbhaseyyakānaṃ vasena pasūtipariyāyo, itaresaṃ vasena uppattipariyāyo. Paṭhamacittapaṭhamairiyāpathakkhaṇesu hi te sambhavaṃ uppattiṃ esanti upagacchanti nāma, na tāva bhūtā upapattiyā na suppatiṭṭhitattā, bhūtā eva sabbaso bhavesanāya samucchinnattā. <span class="bld">Na puna bhavissantī</span>ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dasseti. Yo ca ‘‘kālaghaso bhūto’’tiādīsu bhūta-saddassa khīṇāsavavācitā daṭṭhabbā. <span class="bld">Vā-saddo cettha sampiṇḍanattho</span> ‘‘agginā vā udakena vā’’tiādīsu viya.</p>
  87. <p class="bodytext">Yathāsakaṃ <a name="V2.0023"></a><a name="M2.0026"></a> paccayabhāvena attabhāvassa paṭhapanamevettha āhārehi kātabbaanuggaho hotīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘vacanabhedo…pe… eko yevā’’</span>ti. <span class="bld">Sattassa uppannadhammāna</span>nti sattassa santāne uppannadhammānaṃ. Yathā ‘‘vassasataṃ tiṭṭhatī’’ti vutte anuppabandhavasena pavattatīti vuttaṃ hoti, evaṃ ṭhitiyāti anuppabandhavasena pavattiyāti attho, sā pana avicchedoti āha <span class="bld">‘‘avicchedāyā’’</span>ti. Anuppabandhadhammuppattiyā sattasantāno anuggahito nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘anuppannānaṃ uppādāyā’’</span>ti. <span class="bld">Etānī</span>ti ṭhitianuggahapadāni. <span class="bld">Ubhayattha daṭṭhabbāni</span> na yathāsambandhato.</p>
  88. <p class="bodytext">Vatthugatā ojā vatthu viya tena saddhiṃ ajjhoharitabbataṃ gacchatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhoharitabbako āhāro’’</span>ti, nibbattitaojaṃ pana sandhāya ‘‘kabaḷīkāro āhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharatī’’ti vakkhati. <span class="bld">Oḷārikatā</span> appojatāya na vatthuno thūlatāya kathinatāya vā, tasmā yasmiṃ vatthusmiṃ parittā ojā hoti, taṃ oḷārikaṃ. Sappādayo dukkhuppādakatāya <span class="bld">oḷārikā</span> veditabbā. Visāṇādīnaṃ tivassachaḍḍitānaṃ pūtibhūtattā mudukatāti vadanti. Taracchakheḷatemitatāya pana tathābhūtānaṃ tesaṃ mudukatā. Dhammasabhāvo hesa. <span class="bld">Sasānaṃ āhāro sukhumo</span> taruṇatiṇasassakhādanato. <span class="bld">Sakuṇānaṃ āhāro sukhumo</span> tiṇabījādikhādanato. <span class="bld">Paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo</span> māsamuggakurādibhojanattā. <span class="bld">Tesa</span>nti paranimmitavasavattīnaṃ. <span class="bld">Sukhumotvevā</span>ti na kiñci upādāya, atha kho sukhumoicceva niṭṭhaṃ patto tato paramasukhumassa abhāvato.</p>
  89. <p class="bodytext">Vatthuvasena panettha āhārassa oḷārikasukhumatā vuttā, sā cassa appojamahojatāhi veditabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Parissaya</span>nti khudāvasena uppannaṃ vihiṃsaṃ sarīradarathaṃ. <span class="bld">Vinodetī</span>ti vatthu tassa vinodanamattaṃ karoti. <span class="bld">Na pana sakkoti pāletu</span>nti sarīraṃ yāpetuṃ nappahoti nirojattā. <span class="bld">Na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ</span> āmāsayassa apūraṇato.</p>
  90. <p class="bodytext"><span class="bld">Chabbidhopī</span>ti iminā kassaci phassassa anavasesitabbatamāha. Desanakkamenevettha phassādīnaṃ dutiyāditā, na aññena kāraṇenāti āha <span class="bld">‘‘desanānayo eva cesā’’</span>tiādi. Manaso sañcetanā na <a name="M2.0027"></a> sattassāti dassanatthaṃ manogahaṇaṃ yathā ‘‘cittassa ṭhiti, cetovimutti cā’’ti āha <span class="bld">‘‘manosañcetanāti cetanāvā’’</span>ti. <span class="bld">Citta</span>nti yaṃ kiñci cittameva. <span class="bld">Ekarāsiṃ katvā</span>ti ekajjhaṃ gahetvā vibhāgaṃ akatvā, sāmaññena gahitāti attho. Tattha labbhamānaṃ upādiṇṇakādivibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kabaḷīkāro āhāro’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āhāratthaṃ na sādhentī</span>ti tādisassa <a name="V2.0024"></a> āhārassa anāharaṇato. <span class="bld">Tadāpī</span>ti bhijjitvā vigatakālepi. <span class="bld">Upādiṇṇakāhāroti vuccantī</span>ti keci. <span class="bld">Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccati</span> tadā upādiṇṇakarūpasseva abhāvato. <span class="bld">Paṭisandhicitteneva sahajātā</span>ti lakkhaṇavacanametaṃ, sabbāyapi kammajarūpapariyāpannāya ojāya atthibhāvassa avicchedappavattisambhavadassanattho. <span class="bld">Sattamā</span>ti uppannadivasato paṭṭhāya yāva sattamadivasāpi. Rūpasantatiṃ <span class="bld">pāleti</span> paveṇighaṭanavasena. <span class="bld">Ayamevā</span>ti kammajaojā. Kammajaojaṃ pana paṭicca uppannaojā akammajattā anupādiṇṇaāhārotveva veditabbo. Anupādiṇṇakā phassādayo veditabbāti ānetvā sambandho. Lokuttarā phassādayo kathanti āha <span class="bld">‘‘lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitā’’</span>ti. Yasmā tesaṃ kusalānaṃ upetapariyāyo natthi, tasmā vipākānaṃ upādiṇṇapariyāyo natthevāti anupādiṇṇapariyāyopi ruḷhīvasena vuttoti veditabbo.</p>
  91. <p class="bodytext">Pubbe ‘‘āhārāti paccayā’’ti vuttattā yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭhotiādinā codeti, <span class="bld">atha kasmā ime eva cattāro vuttā</span>ti atha kasmā cattārova vuttā. Ime eva ca vuttāti yojanā. <span class="bld">Visesappaccayattā</span>ti etena yathā aññe paccayadhammā attano paccayuppannassa paccayāva honti, ime pana tathā ca hoti aññathā cāti samānepi paccayatte atirekapaccayā honti, tasmā ‘‘āhārāti vuttā’’ti imamatthaṃ dasseti. Idāni taṃ atirekapaccayataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘visesapaccayo hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Visesappaccayo rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro upathambhakabhāvato. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘rūpārūpānaṃ upathambhakattena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo’’ti (visuddhi. 2.608; paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā). Upathambhakattañhi satīpi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhānakarūpāhārassa <a name="M2.0028"></a> ca hoti, asati pana upathambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upathambhakattaṃ padhānaṃ. Janayamānopi hi āhāro avicchedavasena upathambhayamāno eva janetīti upathambhakabhāvo eva āhārabhāvo. <span class="bld">Vedanāya phasso</span> visesapaccayo. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato <span class="bld">viññāṇassa manosañcetanā</span>. ‘‘Cetanā tividhaṃ bhavaṃ janetī’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti pana vacanato <span class="bld">nāmarūpassa viññāṇaṃ</span> visesapaccayo. Na hi okkantaviññāṇābhāve nāmarūpassa atthi sambhavo. Yathāha ‘‘viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’tiādi (dī. ni. 2.115). Vuttamevatthaṃ suttena sādhetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  92. <p class="bodytext">Evaṃ yadipi paccayattho āhārattho, visesapaccayattā pana imeva āhārāti vuttāti taṃ nesaṃ <a name="V2.0025"></a> visesapaccayataṃ avibhāgato dassetvā idāni vibhāgato dassetuṃ <span class="bld">‘‘ko panetthā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Mukhe ṭhapitamatto eva</span> asaṅkhādito, tattakenāpi abbhantarassa āhārassa paccayo hoti eva. Tenāha <span class="bld">‘‘aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetī’’</span>ti. Sukhavedanāya hito <span class="bld">sukhavedanīyo. Sabbathāpī</span>ti cakkhusamphassādivasena. Yattakā phassassa pakārabhedā, tesaṃ vasena sabbappakāropi <span class="bld">phassāhāro</span> yathārahaṃ <span class="bld">tisso vedanā āharati,</span> anāhārako natthi.</p>
  93. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbathāpī</span>ti idhāpi phassāhāre vuttanayānusārena attho veditabbo. <span class="bld">Tisantativasenā</span>ti kāyadasakaṃ bhāvadasakaṃ vatthudasakanti tividhasantativasena. <span class="bld">Sahajātādipaccayanayenā</span>ti sahajātādipaccayavidhinā. Paṭisandhiviññāṇañhi attanā sahajātanāmassa sahajātaaññamaññavipākindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hontoyeva āhārapaccayatāya taṃ āhāreti vuttaṃ, sahajātarūpesu pana vatthuno sampayuttapaccayaṃ ṭhapetvā vippayuttapaccayena, sesarūpānaṃ aññamaññapaccayañca ṭhapetvā itaresaṃ paccayānaṃ vasena yojanā kātabbā. <span class="bld">Tānī</span>ti napuṃsakaniddeso anapuṃsakānampi napuṃsakehi saha vacanato. <span class="bld">Sāsavakusalākusalacetanāva vuttā</span> visesapaccayabhāvadassanaṃ hetanti, tenāha <span class="bld">‘‘avisesena panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭisandhiviññāṇameva vutta</span>nti etthāpi <a name="M2.0029"></a> eseva nayo. Yathā tassa tassa phalassa visesato paccayatāya etesaṃ āhārattho, evaṃ avisesatopīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘avisesenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammāna</span>nti tehi phassādīhi sampayuttadhammānañceva taṃsamuṭṭhānarūpadhammānañca. Tattha <span class="bld">sampayutta</span>ggahaṇaṃ yathārahato daṭṭhabbaṃ, <span class="bld">samuṭṭhāna</span>ggahaṇaṃ pana avisesato.</p>
  94. <p class="bodytext"><span class="bld">Upatthambhento āhārakiccaṃ sādhetī</span>ti upatthambhento eva rūpaṃ samuṭṭhāpeti, ojaṭṭhamakasamuṭṭhāpaneneva panassa upathambhanakiccasiddhi. <span class="bld">Phusantoyevā</span>ti phusanakiccaṃ karonto eva. <span class="bld">Āyūhamānāvā</span>ti cetayamānā eva abhisandahantī eva. <span class="bld">Vijānantamevā</span>ti upapattiparikappanavasena vijānantameva āhārakiccaṃ sādhetīti yojanā. Sabbattha āhārakiccasādhanañca tesaṃ vedanādiuppattihetutāya attabhāvassa pavattanameva. <span class="bld">Kāyaṭṭhapanenā</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu kammajādirūpaṃ kammādināva pavattatīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kammajanitopī’’</span>tiādi.</p>
  95. <p class="bodytext">Upādiṇṇarūpasantatiyā upatthambhaneneva utucittajarūpasantatīnampi upatthambhanasiddhi hotīti <span class="bld">‘‘dvinnaṃ rūpasantatīna’’</span>nti vuttaṃ. Upatthambhanameva sandhāya <span class="bld">‘‘anupālako hutvā’’</span>ti ca vuttaṃ. Rūpakāyassa ṭhitihetutā hi yāpanā anupālanā. <span class="bld">Sukhādivatthubhūta</span>nti sukhādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ. Ārammaṇampi hi vasati ettha ārammaṇakaraṇavasena tadārammaṇā dhammāti vatthūti <a name="V2.0026"></a> vuccati. <span class="bld">Phusantoyevā</span>ti idaṃ phassassa phusanasabhāvattā vuttaṃ. Na hi dhammānaṃ sabhāvena vinā pavatti atthi, vedanāpavattiyā vinā sattānaṃ sandhāvanatā natthīti āha <span class="bld">‘‘sukhādi…pe… hotī’’</span>ti. Na cettha saññībhavakathāyaṃ asaññībhavo dassetabbo, tassāpi vā kāraṇabhūtavedanāpavattivaseneva ṭhitiyā hetuno abyāpitattā, tathā hi <span class="bld">‘‘manosañcetanā…pe… bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hotī’’</span>ti vuttā. Tato eva <span class="bld">viññāṇaṃ vijānantamevā</span>ti upapattiparikappanavasena vijānantamevāti vuttovāyamattho.</p>
  96. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāri bhayāni daṭṭhabbāni</span> ādīnavavibhāvanato. <span class="bld">Nikantī</span>ti nikāmanā, rasataṇhaṃ sandhāya vadati. Sā hi kabaḷīkāre āhāre balavatī, tenevettha avadhāraṇaṃ kataṃ. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, <span class="bld">nikantiyeva</span> <a name="M2.0030"></a> <span class="bld">bhayaṃ</span> mahānatthahetuto. Upagamanaṃ visayindriyaviññāṇesu visayaviññāṇesu ca saṅgativasena pavatti, taṃ vedanādiuppattihetutāya ‘‘bhaya’’nti vuttaṃ. Avadhāraṇe payojanaṃ vuttanayameva. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Āyūhanaṃ</span> abhisandahanaṃ, saṃvidhānantipi vadanti. Taṃ bhavūpapattihetutāya <span class="bld">‘‘bhaya’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Abhinipāto</span> tattha tattha bhave paṭisandhiggahaṇavasena viññāṇassa nibbatti. So bhavūpapattihetukānaṃ sabbesaṃ anatthānaṃ mūlakāraṇatāya <span class="bld">‘‘bhaya’’</span>nti vuttaṃ. Idāni nikantiādīnaṃ sappaṭibhayataṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiṃ kāraṇā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">nikantiṃ katvā</span>ti ālayaṃ janetvā, taṇhaṃ uppādetvāti attho. <span class="bld">Sītādīnaṃ purakkhatā</span>ti sītādīnaṃ purato ṭhitā, sītādīhi bādhiyamānāti attho.</p>
  97. <p class="bodytext"><span class="bld">Phassaṃ upagacchantā</span>ti cakkhusamphassādibhedaṃ phassaṃ pavattentā. <span class="bld">Phassassādino</span>ti kāyasamphassavasena phoṭṭhabbasaṅkhātassa assādanasīlā. Kāyasamphassavasena hi sattānaṃ phoṭṭhabbataṇhā pavattatīti dassetuṃ phassāhārādīnavadassane phoṭṭhabbārammaṇaṃ uddhaṭaṃ <span class="bld">‘‘paresaṃ rakkhitagopitesū’’</span>tiādinā. <span class="bld">Phassassādino</span>ti vā phassāhārassādinoti attho. Sati hi phassāhāre sattānaṃ phassārammaṇe assādo, nāsati, tenāha <span class="bld">‘‘phassassādamūlaka’’</span>ntiādi.</p>
  98. <p class="bodytext">Jātinimittassa bhayassa abhinipātasabhāvena gahitattā <span class="bld">‘‘tammūlaka’’</span>nti vuttaṃ. Kammāyūhananimittanti attho. <span class="bld">Bhayaṃ sabba</span>nti pañcavīsati, tividhamahābhayaṃ, aññañca sabbabhayaṃ <span class="bld">āgatameva hoti</span> bhayādhiṭṭhānassa attabhāvassa nipphādanato.</p>
  99. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinipatatī</span>ti abhinibbattati. Paṭhamābhinibbatti hi sattānaṃ tattha tattha aṅgārakāsusadise <a name="V2.0027"></a> bhave abhinipātasadisī. <span class="bld">Tammūlakattā</span>ti nāmarūpanibbattimūlakattā. Sabbabhayānaṃ <span class="bld">abhinipātoyeva bhayaṃ</span> bhāyati etasmāti katvā.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Appeti viyā</span>ti phalassa attalābhahetubhāvato kāraṇaṃ, taṃ niyyādeti viya. <span class="bld">Ta</span>nti phalaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti kāraṇato. <span class="bld">Etesa</span>nti āhārānaṃ<a name="M2.0031"></a>. <span class="bld">Yathāvuttenā</span>ti ‘‘phalaṃ nidetī’’tiādinā vuttappakārena <span class="bld">atthena. Sabbapadesū</span>ti ‘‘vedanānirodhenā’’tiādīsu sabbesu padesu.</p>
  101. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhiṃ ādiṃ katvā</span>ti paṭisandhikkhaṇaṃ ādiṃ katvā. Upādiṇṇakaāhāre sandhāya <span class="bld">‘‘attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārāna’’</span>nti vuttaṃ. Te hi nippariyāyato taṇhānidānā. <span class="bld">Paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasenā</span>ti paripuṇṇāyatanānaṃ sabhāvakānaṃ cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo bhāvo vatthūti imesaṃ sattannaṃ santatīnaṃ vasena. <span class="bld">Sesānaṃ</span> aparipuṇṇāyatanānaṃ andhabadhiraabhāvakānaṃ. <span class="bld">Ūnaūnasantativasenā</span>ti cakkhunā, sotena, tadubhayena, bhāvena ca ūnaūnasantativasena. Paṭisandhiyaṃ jātā <span class="bld">paṭisandhikā. Paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tadārammaṇacittassa saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  102. <p class="bodytext">Taṇhāyapi nidānaṃ jānātīti yojanā. Taṇhānidānantipi pāṭho. <span class="bld">Vaṭṭaṃ dassetvā</span>ti sarūpato nayato ca sakalameva vaṭṭaṃ dassetvā. Idāni tamatthaṃ vitthārato vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘imasmiñca pana ṭhāne’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā</span>ti paccuppannabhavato paṭṭhāya atītadhammābhimukhaṃ tabbisayaṃ desanaṃ katvā tathākāraṇena. <span class="bld">Atītena vaṭṭaṃ dassetī</span>ti atītabhavena kammakilesavipākavaṭṭaṃ dasseti. <span class="bld">Attabhāvo</span>ti paccuppanno attabhāvo. Yadi evaṃ kasmā ‘‘atītena vaṭṭaṃ dassetī’’ti vuttanti? Nāyaṃ doso ‘‘atītenevā’’ti anavadhāraṇato, evañca katvā atītābhimukhaggahaṇaṃ janakakammaṃ gahitaṃ, taṇhāsīsena nānantariyabhāvato. Na hi kammunā vinā taṇhā bhavanetti yujjati.</p>
  103. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kamma</span>nti taṇhāsīsena vuttakammaṃ. <span class="bld">Dassetu</span>nti taṃ atītaṃ attabhāvaṃ dassetuṃ. <span class="bld">Tassattabhāvassa janakaṃ kamma</span>nti tassa yathāvuttassa attabhāvassa janakaṃ. Tato parampi attabhāvaṃ āyūhitaṃ kammaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Avijjā ca nāma taṇhā viya kammattāti kammasseva gahaṇaṃ. <span class="bld">Dvīsu ṭhānesū</span>ti āhāraggahaṇena vedanādiggahaṇenāti dvīsu ṭhānesu. <span class="bld">Attabhāvo</span>ti paccuppannakāliko atītakāliko ca attabhāvo. Puna <span class="bld">dvīsū</span>ti taṇhāggahaṇe avijjāsaṅkhāraggahaṇeti dvīsu ṭhānesu. <span class="bld">Tassa janaka</span>nti paccuppannassa ceva atītassa ca attabhāvassa <a name="V2.0028"></a> janakaṃ kammaṃ vuttanti yojanā<a name="M2.0032"></a>. Kammaggahaṇena cettha yattha taṃ kammaṃ āyūhitaṃ, sā atītā jāti atthato dassitā hoti. Tena saṃsāravaṭṭassa anamataggataṃ dīpeti. <span class="bld">Saṅkhepenā</span>ti saṅkhepena hetupañcakaphalapañcakaggahaṇampi hi saṅkhepo eva hetuphalabhāvena saṅgahetabbadhammānaṃ anekavidhattā.</p>
  104. <p class="bodytext">Yadi atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ, evaṃ sati sappadesā paṭiccasamuppādadhammadesanā hotīti dassento <span class="bld">‘‘tatrāya’’</span>ntiādimāha. Tena hi yadipi sarūpato anāgatena vaṭṭaṃ idha na dassitaṃ, nayato pana tassapi dassitattā nippadesā eva paṭiccasamuppādadesanāti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Udakapiṭṭhe nipanna</span>nti udakaṃ pariplavavasena nipannaṃ. <span class="bld">Parabhāga</span>nti parauttamaṅgabhāgaṃ. <span class="bld">Orato</span>ti tato aparabhāgato olokento. <span class="bld">Aparipuṇṇo</span>ti vikalāvayavo. <span class="bld">Evaṃsampada</span>ntiādi upamāya saṃsandanaṃ.</p>
  105. <p class="bodytext">Yathā hi gīvā sarīrasandhārakakaṇḍarānaṃ mūlaṭṭhānabhūtā, evaṃ attabhāvasandhārakānaṃ saṅkhārānaṃ mūlabhūtā taṇhāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘gīvāya diṭṭhakālo’’</span>ti. Yathā vedanādianekāvayavasamudāyabhūto attabhāvo, evaṃ phāsukapiṭṭhikaṇḍakādianekāvayavasamudāyabhūtā piṭṭhīti <span class="bld">‘‘piṭṭhiyā…pe… tassa diṭṭhakālo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhāsaṅkhāta</span>nti taṇhāya kathitaṃ. Idha desanāya paccayā avijjāsaṅkhārā veditabbāti ‘‘naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viyā’’ti vuttaṃ. Tathā hi pariyosāne ‘‘naṅguṭṭhamūlaṃ passeyyā’’ti upamādassanaṃ kataṃ. Nayato paripuṇṇabhāvaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ anāgatassāpi paccayavaṭṭassa hetuvasena phalavasena vā paripuṇṇabhāvassa mukhamattadassanīyattā ādito phalahetusandhi, majjhe hetuphalasandhi, antepi phalahetusandhīti evaṃ tisandhikattā <span class="bld">catusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassita</span>nti.</p>
  106. <p class="centered">Āhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  107. <p class="subhead">2. Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_sn2"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Imasmiṃyeva ṭhāne</span>ti ‘‘cattārome bhikkhu…pe… āhārā’’ti evaṃ cattāro āhāre sarūpato dassetvā ‘‘ime kho bhikkhave…pe… anuggahāyā’’ti nigamanavasena dassite imasmiṃyeva ṭhāne. <span class="bld">Desanaṃ niṭṭhāpesi</span> <a name="M2.0033"></a> catuāhāravibhāgadīpakaṃ desanaṃ uddesavaseneva niṭṭhāpesi, upari āvajjetvā tuṇhī nisīdi. <span class="bld">Diṭṭhigatiko</span>ti attadiṭṭhivasena diṭṭhigatiko. <span class="bld">Varagandhavāsita</span>nti sabhāvasiddhena candanagandhena ceva tadaññanānāgandhena ca paribhāvitattā varagandhavāsitaṃ<a name="V2.0029"></a>. <span class="bld">Ratanacaṅkoṭavarenā</span>ti ratanamayena uttamacaṅkoṭakena. <span class="bld">Desanānusandhiṃ ghaṭento</span>ti yathādesitāya desanāya anusandhiṃ ghaṭento, yathā uparidesanā vaddheyya, evaṃ ussāhaṃ karonto. <span class="bld">Viññāṇāhāraṃ āhāretī</span>ti tassa āhāraṇakiriyāya vuttapucchāya taṃ diṭṭhigataṃ uppāṭento <span class="bld">‘‘yo etaṃ…pe… bhuñjati vā’’</span>ti āha.</p>
  109. <p class="bodytext">Viññāṇāhāre nāma icchite tassa upabhuñjakenapi bhavitabbaṃ, so ‘‘ko nu kho’’ti ayaṃ pucchāya adhippāyo. <span class="bld">Utusamaye</span>ti gabbhavuṭṭhānasamaye. So hi utusamayassa mattakasamayattā tathā vutto. ‘‘Udakena aṇḍāni mā nassantū’’ti <span class="bld">mahāsamuddato nikkhamitvā</span>. Gijjhapotakā viya āhārasañcetanāya tāni kacchapaṇḍāni manosañcetanāhārena yāpentīti ayaṃ tassa therassa laddhi. <span class="bld">Kiñcāpi ayaṃ laddhī</span>ti phassamanosañcetanāhāresu kiñcāpi therassa yuttā ayuttā vā ayaṃ laddhi. <span class="bld">Imaṃ pañha</span>nti ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ āhāretī’’ti imaṃ pañhaṃ etāya yathāvuttāya laddhiyā na pana pucchati, atha kho sattupaladdhiyā pucchatīti adhippāyo. <span class="bld">So</span>ti diṭṭhigatiko. <span class="bld">Na niggahetabbo</span> ummattakasadisattā adhippāyaṃ ajānitvā pucchāya katattā. Tenāha ‘‘āhāretīti nāhaṃ vadāmī’’tiādi.</p>
  110. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ mayā evaṃ vutte</span>ti tasmiṃ vacane mayā ‘‘āhāretī’’ti evaṃ vutte sati. <span class="bld">Ayaṃ pañho</span>ti ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ āhāretī’’ti ayaṃ pañho yutto bhaveyya. <span class="bld">Evaṃ pucchite pañhe</span>ti sattupaladdhiṃ anādāya ‘‘katamassa dhammassa paccayo’’ti evaṃ dhammapavattavaseneva pañhe pucchite. <span class="bld">Teneva viññāṇenā</span>ti teneva paṭisandhiviññāṇena saha uppannaṃ nāmañca rūpañca atītabhave diṭṭhigatikassa vasena āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti idhādhippetaṃ. <span class="bld">Nāmarūpe jāte satī</span>ti nāmarūpe nibbatte tappaccayabhūtaṃ bhinditvā saḷāyatanaṃ hoti.</p>
  111. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ paccayavibhāgo – nāmanti vedanādikhandhattayaṃ idhādhippetaṃ, rūpaṃ pana sattasantatipariyāpannaṃ, niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyaṃ <a name="M2.0034"></a> āhāro ca. Tattha vipākanāmaṃ paṭisandhikkhaṇe hadayavatthuno sahāyo hutvā chaṭṭhassa manāyatanassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatapaccayehi sattadhā paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena kiñci āhārapaccayenāti evaṃ ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. Itaresaṃ pana pañcāyatanānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ sahāyo hutvā sahajātanissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena kiñci āhārapaccayenāti sabbaṃ purimasadisaṃ. Pavatte vipākanāmaṃ vipākassa chaṭṭhāyatanassa vuttanayena sattadhā <a name="V2.0030"></a> paccayo hoti, avipākaṃ pana avipākassa chaṭṭhassa tato vipākapaccayaṃ apanetvā paccayo hoti. Cakkhāyatanādīnaṃ pana paccuppannaṃ cakkhupasādādivatthukampi itarampi vipākanāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti, tathā avipākampi veditabbaṃ. Rūpato pana vatthurūpaṃ paṭisandhiyaṃ chaṭṭhassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatapaccayehi chadhā paccayo hoti. Cattāri pana bhūtāni cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ sahajātanissayaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti. Rūpajīvitaṃ atthiavigatindriyavasena tidhā paccayo hotīti ayañhettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggato (visuddhi. 2.594) gahetabbo.</p>
  112. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhassa okāsaṃ dento</span>ti ‘‘ko nu kho, bhante, phusatī’’ti imassa diṭṭhigatikapañhassa okāsaṃ dento. Tato vivecetukāmoti adhippāyo. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti diṭṭhigatikena bhagavatā ca vuttapadesu. <span class="bld">Satto</span>ti attā. So pana ucchedavādinopi yāva na ucchijjati, tāva atthevāti laddhi, pageva sassatavādino. <span class="bld">Bhūto</span>ti vijjamāno. <span class="bld">Nipphatto</span>ti nipphanno. Na tassa dāni nipphādetabbaṃ kiñci atthīti laddhi. <span class="bld">Idappaccayā ida</span>nti imasmā viññāṇāhārapaccayā idaṃ nāmarūpaṃ. Puna <span class="bld">idappaccayā ida</span>nti imasmā nāmarūpapaccayā idaṃ saḷāyatananti evaṃ bahūsu ṭhānesu bhagavatā kathitattā yathā paccayato nibbattaṃ saṅkhāramattamidanti saññattiṃ upagato. <span class="bld">Tenāpī</span>ti saññattupagatenāpi. <span class="bld">Ekābaddhaṃ katvā</span>ti yathā pucchāya avasaro na hoti, tathā ekābaddhaṃ katvā. <span class="bld">Desanāruḷha</span>nti yato saḷāyatanapadato paṭṭhāya ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’tiādinā desanā paṭiccasamuppādavīthiṃ āruḷhameva. <span class="bld">Tamevā</span>ti saḷāyatanapadameva <a name="M2.0035"></a> gahetvā. <span class="bld">Vivajjento</span>ti vivaṭṭento. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘channaṃtvevā’’tiādiākārena evaṃ desite, ‘‘vineyyajano paṭivijjhatī’’ti evamāha. Viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyāti evaṃ purimabhavato āyatibhavassa paccayavasena mūlakāraṇavasena ca desitattā <span class="bld">‘‘viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhī’’</span>ti vuttaṃ. Tadaminā viññāṇaggahaṇena abhisaṅkhāraviññāṇassāpi gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  113. <p class="centered">Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  114. <p class="subhead">3. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  115. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_sn2"></a><span class="paranum">13</span>. Ye paccayasamavāye tenattabhāvena saccāni paṭivijjhituṃ samatthā, te bāhirakaliṅge ṭhitāpi teneva tattha samatthatāyogena bhāvinaṃ samitabāhitapāpataṃ apekkhitvā samaṇasammatāyeva brāhmaṇasammatāyevāti <a name="V2.0031"></a> te nivattetuṃ <span class="bld">‘‘saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dukkhasaccavasenā</span>ti dukkhaariyasaccavasena. Aññathā kathaṃ bāhirakāpi jarāmaraṇaṃ dukkhanti na jānanti. Saccadesanābhāvato ‘‘saha taṇhāyā’’ti vuttanti keci. Taṃ na suṭṭhu. Yasmā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbatti, idha jātīti adhippetā, sā ca taṇhā eva santānena, taṇheva sā jāti. Jarāmaraṇañcettha pākaṭameva adhippetaṃ, na khaṇikaṃ, tasmā sataṇhā eva jātijarāmaraṇassa samudayoti bhūtakathanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Samudayasaccavasena na jānantīti yojanā. Esa nayo sesapadesupi. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti yattha taṇhā visesanabhāvena vattabbā, tesu sabbapadesu. Yena samannāgatattā puggalo paramatthato samaṇo brāhmaṇoti vuccati, taṃ sāmaññaṃ brahmaññañcāti āha <span class="bld">‘‘ariya…pe… brahmaññañcā’’</span>ti. Yena hi pavattinimittena samaṇa-saddo brāhmaṇa-saddo ca sake atthe niruḷho, tassa vasena abhinnopi veneyyajjhāsayato dvidhā katvā vattuṃ arahatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ubhayatthāpī’’</span>ti. <span class="bld">Ekādasasu ṭhānesu cattāri saccāni kathesi</span> avijjāsamudayassa anuddhaṭattā.</p>
  116. <p class="centered">Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  117. <p class="subhead">4. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_sn2"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Ime</span> <a name="M2.0036"></a> <span class="bld">dhamme katame dhamme</span>ti ca ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho. Tena ‘‘imesaṃ dhammānaṃ katamesaṃ dhammāna’’nti imesaṃ padānaṃ saṅgaho. Etāni hi padāni jarāmaraṇādīnaṃ sādhāraṇabhāvena vuttāni imissā desanāya papañcabhūtānīti āha <span class="bld">‘‘ettakaṃ papañcaṃ katvā kathitaṃ, desanaṃ…pe… ajjhāsayenā’’</span>ti. Iminā tāneva jarāmaraṇādīni gahetvā puggalajjhāsayavasena ādito ‘‘ime dhamme’’tiādinā sabbapadasādhāraṇato desanā āraddhā. Yathānulomasāsanañhi suttantadesanā, na yathādhammasāsananti.</p>
  119. <p class="centered">Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  120. <p class="subhead">5. Kaccānagottasuttavaṇṇanā</p>
  121. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_sn2"></a><span class="paranum">15</span>. Yasmā idha jānantāpi ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vadanti ajānantāpi bāhirakāpi sāsanikāpi anussavādivasenapi attapaccakkhenapi, tasmā taṃ bahūnaṃ vacanaṃ upādāya āmeḍitavasena <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti, bhante, vuccatī’’</span>ti āha. Tathāniddiṭṭhatādassanatthaṃ hissa ayaṃ āmeḍitapayogo. Ayañhettha adhippāyo – ‘‘aparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, sā <a name="V2.0032"></a> panāyaṃ evaṃ vuccamānā atthañca lakkhaṇañca upādāya kittāvatā nu kho, bhante, sammādiṭṭhi hotī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vacane yasmā viññū eva pamāṇaṃ, na aviññū, tasmā <span class="bld">‘‘yaṃ paṇḍitā’’</span>tiādi vuttaṃ. Dve avayavā assāti dvayaṃ, duvidhaṃ diṭṭhigāhavatthu, dvayaṃ diṭṭhigāhavasena nissito apassitoti <span class="bld">dvayanissito</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘dve koṭṭhāse nissito’’</span>ti. Yāya diṭṭhiyā ‘‘sabboyaṃ loko atthi vijjati sabbakālaṃ upalabbhatī’’ti diṭṭhigatiko gaṇhāti, sā diṭṭhi atthitā, sā eva sadā sabbakālaṃ loko atthīti pavattagāhatāya sassato, taṃ <span class="bld">sassataṃ</span>. Yāya diṭṭhiyā ‘‘sabboyaṃ loko natthi na hoti ucchijjatī’’ti diṭṭhigatiko gaṇhāti, sā diṭṭhi natthitā, sā eva ucchijjatīti uppannagāhatāya ucchedo, taṃ <span class="bld">ucchedaṃ. Loko <a name="M2.0037"></a> nāma saṅkhāraloko</span> tamhi gahetabbato. <span class="bld">Sammappaññāyā</span>ti aviparītapaññāya yathābhūtapaññāya. Tenāha <span class="bld">‘‘savipassanā maggapaññā’’</span>ti. <span class="bld">Nibbattesu dhammesū</span>ti yathā paccayuppannesu rūpārūpadhammesu. <span class="bld">Paññāyante svevā</span>ti santānanibandhanavasena paññāyamānesu eva. <span class="bld">Yā natthī</span>ti yā ucchedadiṭṭhi tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato vinassanato koci ṭhito nāma satto dhammo vā natthīti saṅkhāraloke uppajjeyya. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānāpi micchādiṭṭhi tathāpavattasaṅkhārārammaṇāva. <span class="bld">Sā na hotī</span>ti kammāvijjātaṇhādibhedaṃ paccayaṃ paṭicca saṅkhāralokassa samudayanibbattiṃ sammappaññāya passato, sā ucchedadiṭṭhi, na hoti, nappavattati avicchedena saṅkhārānaṃ nibbattidassanato. <span class="bld">Lokanirodha</span>nti saṅkhāralokassa khaṇikanirodhaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅkhārānaṃ bhaṅga’’</span>nti. <span class="bld">Yā atthī</span>ti hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattaggahaṇena saṅkhāraloke yā sassatadiṭṭhi sabbakālaṃ loko atthīti uppajjeyya. <span class="bld">Sā na hotī</span>ti uppannuppannānaṃ nirodhassa navanavānañca uppādassa dassanato, sā sassatadiṭṭhi na hoti.</p>
  122. <p class="bodytext">Loko samudeti etasmāti lokasamudayoti āha <span class="bld">‘‘anulomapaccayākāra’’</span>nti. Paccayadhammānañhi attano phalassa paccayabhāvo anulomapaccayākāro. Paṭilomaṃ paccayākāranti ānetvā sambandho. Taṃtaṃhetunirodhato taṃtaṃphalanirodho hi paṭilomapaccayākāro. Yo hi avijjādīnaṃ paccayadhammānaṃ hetuādipaccayabhāvo, so nippariyāyato lokasamudayo. <span class="bld">Paccayuppannassa</span> saṅkhārādikassa. <span class="bld">Anucchedaṃ passato</span>ti anucchedadassanassa hetu. <span class="bld">Ayampī</span>ti na kevalaṃ khaṇato udayavayanīharaṇanayo, atha kho paccayato udayavayanīharaṇanayopi.</p>
  123. <p class="bodytext">Upagamanaṭṭhena taṇhāva <span class="bld">upayo</span>. Tathā <span class="bld">diṭṭhupayo. Eseva nayo</span>ti iminā upayehi upādānādīnaṃ anatthantarataṃ atidisati. Tathā ca pana tesu duvidhatā upādīyati. Nanu ca cattāri <a name="V2.0033"></a> upādānāni aññattha vuttānīti? Saccaṃ vuttāni, tāni ca kho atthato dve evāti idha evaṃ vuttaṃ. Kāmaṃ <span class="bld">‘‘ahaṃ mama’’</span>nti ayathānukkamena vuttaṃ, yathānukkamaṃyeva pana attho veditabbo. <span class="bld">Ādi</span>-saddena paroparassa subhaṃ asubhantiādīnañca saṅgaho veditabbo. <span class="bld">Te dhamme</span>ti tebhūmakadhamme. <span class="bld">Vinivisantī</span>ti <a name="M2.0038"></a> virūpaṃ nivisanti, abhinivisantīti attho. <span class="bld">Tāhī</span>ti taṇhādiṭṭhīhi. <span class="bld">Vinibaddho</span>ti virūpaṃ vimuccituṃ vā appadānavasena niyametvā baddho.</p>
  124. <p class="bodytext">‘‘Abhiniveso’’ti upayupādānānaṃ pavattiākāraviseso vuttoti āha <span class="bld">‘‘tañcāyanti tañca upayupādāna’’</span>nti. <span class="bld">Cittassā</span>ti akusalacittassa. <span class="bld">Patiṭṭhānabhūta</span>nti ādhārabhūtaṃ. Dosamohavasenapi akusalacittappavatti taṇhādiṭṭhābhinivesūpanissayā evāti taṇhādiṭṭhiyo akusalassa cittassa adhiṭṭhānanti vuttā. <span class="bld">Tasmi</span>nti akusalacitte. <span class="bld">Abhinivisantī</span>ti ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’tiādinā abhinivesanaṃ pavattenti. <span class="bld">Anusentī</span>ti thāmagatā hutvā appahānabhāvena anusenti. <span class="bld">Tadubhaya</span>nti taṇhādiṭṭhidvayaṃ. <span class="bld">Na upagacchatī</span>ti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā taṇhādiṭṭhigatiyā na upasaṅkamati na allīyati. <span class="bld">Na upādiyatī</span>ti na daḷhaggāhaṃ gaṇhāti. <span class="bld">Na adhiṭṭhātī</span>ti na taṇhādiṭṭhigāhena adhiṭṭhāya pavattati. Attaniyagāho nāma sati attagāhe hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘attā me’’</span>ti. Idaṃ dukkhaggahaṇaṃ upādānakkhandhāpassayaṃ tabbinimuttassa dukkhassa abhāvāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dukkhamevāti pañcupādānakkhandhamattamevā’’</span>ti. ‘‘Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373; vibha. 190) hi vuttaṃ. <span class="bld">Kaṅkhaṃ na karotī</span>ti saṃsayaṃ na uppādeti sabbaso vicikicchāya samucchindanato.</p>
  125. <p class="bodytext"><span class="bld">Na parappaccayenā</span>ti parassa asaddahanena. <span class="bld">Missakasammādiṭṭhiṃ āhā</span>ti nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sammādiṭṭhiyā vuttattā lokiyalokuttaramissakaṃ sammādiṭṭhiṃ avoca. <span class="bld">Nikūṭanto</span>ti nihīnanto. Nihīnapariyāyo hi ayaṃ nikūṭa-saddo. Tenāha <span class="bld">‘‘lāmakanto’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhamaka</span>nti ca garahāyaṃ <span class="bld">ka</span>-saddo. <span class="bld">Sabbaṃ natthī</span>ti yathāsaṅkhataṃ bhaṅguppattiyā natthi eva, sabbaṃ natthi ucchijjati vinassatīti adhippāyo. Sabbamatthīti ca yathā asaṅkhataṃ atthi vijjati, sabbakālaṃ upalabbhatīti adhippāyo. <span class="bld">Sabba</span>nti cettha sakkāyasabbaṃ veditabbaṃ ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) viya. Tañhi pariññāñāṇānaṃ paccayabhūtaṃ. <span class="bld">Iti</span>-saddo nidassane. Kiṃ nidasseti? Atthi-saddena vuttaṃ. ‘‘Atthita’’nti niccataṃ. Sassataggāho hi idha paṭhamo antoti adhippeto. Ucchedaggāho dutiyoti tadubhayavinimuttā ca idappaccayatā. Ettha ca uppannanirodhakathanato sassatataṃ, nirujjhantānaṃ asati <a name="M2.0039"></a> nibbānappattiyaṃ yathāpaccayaṃ punūpagamanakathanato <a name="V2.0034"></a> ucchedatañca anupagamma majjhimena bhagavā dhammaṃ deseti idappaccayatānayena. Tena vuttaṃ ‘‘ete…pe… ante’’tiādi.</p>
  126. <p class="centered">Kaccānagottasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  127. <p class="subhead">6. Dhammakathikasuttavaṇṇanā</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_sn2"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Nibbindanatthāyā</span>ti nibbidānupassanāpaṭilābhāya. Sā hi jarāmaraṇasīsena vuttesu saṅkhatadhammesu nibbindanākārena pavattati. <span class="bld">Virajjanatthāyā</span>ti virāgānupassanāpaṭilābhāya. <span class="bld">Sīlato paṭṭhāyā</span>ti vivaṭṭasannissitasīlasamādānato paṭṭhāya. Sotāpattiyaṅgehi samannāgato vivaṭṭasannissitasīle patiṭṭhito upāsakopi pageva catupārisuddhisīle patiṭṭhito bhikkhu sammāpaṭipanno nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘yāva arahattamaggā paṭipannoti veditabbo’’</span>ti. <span class="bld">Nibbānadhammassā</span>ti nibbānāvahassa ariyassa maggassa. <span class="bld">Anurūpasabhāvabhūta</span>nti nibbānādhigamassa anucchavikasabhāvabhūtaṃ. <span class="bld">Nibbidā</span>ti iminā vuṭṭhānagāminipariyosānaṃ vipassanaṃ vadati. <span class="bld">Virāgā nirodhā</span>ti padadvayena ariyamaggaṃ, itarena phalaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ sutte. <span class="bld">Ekena nayenā</span>ti paṭhamena nayena. Tattha hi bhagavā tena bhikkhunā dhammakathikalakkhaṇaṃ pucchito taṃ matthakaṃ pāpetvā vissajjesi. Yo hi vipassanaṃ maggaṃ anupādāvimuttiṃ pāpetvā kathetuṃ sakkoti, so ekantadhammakathiko. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammakathikassa pucchā kathitā’’</span>ti. <span class="bld">Dvīhī</span>ti dutiyatatiyanayehi. <span class="bld">Ta</span>nti pucchaṃ. <span class="bld">Visesetvā</span>ti visiṭṭhaṃ katvā. Yathāpucchitamattameva akathetvā apucchitampi atthaṃ dassento dhammānudhammapaṭipattiṃ anupādāya vimuttisaṅkhātaṃ visesaṃ pāpetvā. Bhagavā hi appaṃ yācito bahuṃ dento uḷārapuriso viya dhammakathikalakkhaṇaṃ pucchito paṭiccasamuppādamukhena tañceva tato ca uttariṃ dhammānudhammapaṭipattiṃ anupādāvimuttañca vissajjesi. Tattha ‘‘nibbidāya…pe… dhammaṃ desetī’’ti iminā dhammadesanaṃ vāsanābhāgiyaṃ katvā dassesi. ‘‘Nirodhāya paṭipanno hotī’’ti iminā nibbedhabhāgiyaṃ, ‘‘anupādāvimutto hotī’’ti iminā desanaṃ asekkhabhāgiyaṃ katvā dassesi. Tenāha <span class="bld">‘‘sekkhāsekkhabhūmiyo niddiṭṭhā’’</span>ti.</p>
  129. <p class="centered">Dhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  130. <p class="subhead">7. Acelakassapasuttavaṇṇanā</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_sn2"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Liṅgena</span> <a name="M2.0040"></a> <span class="bld">acelako</span>ti pabbajitaliṅgena acelako. Tena acelakacaraṇena acelo, na <a name="V2.0035"></a> niccelatāmattenāti dasseti. <span class="bld">Nāmenā</span>ti gottanāmena <span class="bld">kassapo</span>ti. Deseti pavedeti saṃsayavigamanaṃ etenāti deso, nicchayahetūti āha <span class="bld">‘‘kiñcideva desa’’</span>ntiādi. So hi saṃsayavigamanaṃ karotīti <span class="bld">kāraṇaṃ. Okāsa</span>nti avasaṃsandanapadesaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘khaṇaṃ kāla’’</span>nti. <span class="bld">Antaragharaṃ</span> antonivesanaṃ. Antare gharāni etassāti <span class="bld">antaragharaṃ,</span> antogāmo. <span class="bld">Yadākaṅkhasī</span>ti yaṃ ākaṅkhasi. Iti bhagavā sabbaññupavāraṇāya pavāreti. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ icchasī’’</span>ti. <span class="bld">Yadākaṅkhasī</span>ti yaṃ ākaṅkhasi, kassapa, tikkhattuṃ paṭikkhipantopi pucchasi, yaṃ ākaṅkhasi, tameva pucchāti attho.</p>
  132. <p class="bodytext">‘‘Yāvatatiyaṃ paṭikkhipī’’ti vuttattā ‘‘tatiyampi kho’’tiādinā pāṭhena bhavitabbaṃ. So pana nayavasena saṃkhittoti daṭṭhabbo. Yena kāraṇena bhagavā acelakassa tikkhattuṃ yācāpetvā cassa pañhaṃ kathesi, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kasmā panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Gāravajananatthaṃ yāvatatiyaṃ paṭikkhipi</span> tañca dhammassa sussūsāya. Dhammagarukā hi buddhā bhagavanto. Sattānaṃ ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno yāvatatiyaṃ yācāpetīti vibhattivipariṇāmavasena sādhāraṇato padaṃ yojetvā puna ‘‘ettakena kālenā’’ti kassapassa vasena yojetabbaṃ.</p>
  133. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā</span>ti paṭisedhe nipāto. <span class="bld">Bhaṇī</span>ti punavacanavasena kiriyāpadaṃ vadati. <span class="bld">Mā evaṃ bhaṇi,</span> kathesīti attho. ‘‘Iti bhagavā avocā’’ti pana saṅgītikāravacanaṃ. <span class="bld">Sayaṃkataṃ dukkha</span>nti purisassa uppajjamānadukkhaṃ, tena kataṃ nāma tassa kāraṇassa pubbe teneva kammassa upacitattāti ayaṃ nayo anavajjo. Diṭṭhigatiko pana pañcakkhandhavinimuttaṃ niccaṃ kārakavedakalakkhaṇaṃ attānaṃ parikappetvā tassa vasena ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti pucchatīti bhagavā ‘‘mā heva’’nti avoca, tenāha <span class="bld">‘‘sayaṃkataṃ dukkhanti vattuṃ na vaṭṭatī’’</span>tiādi. Ettha ca yadi bāhirakehi parikappito attā nāma koci atthi, so ca nicco, tassa nibbikāratāya, purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca vattanatthaṃ upadeso ca nippayojano siyā <a name="M2.0041"></a> attavādino. Kathaṃ vā so upadeso pavattīyati? Vikārābhāvato. Evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati, tathā sukhassa dukkhassa ca anubhavanabandho eva attavādino na yujjati kammabandhābhāvato. Jātiādīnañca asambhavato kuto vimokkho. Atha pana ‘‘dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca. Yassa vasenāyaṃ kiriyāvohāro’’ti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ. Te vā panassa dhammā avatthābhūtā, tato aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi <a name="V2.0036"></a> aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yo hi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ, tasmā tadattho eva yathāvuttadoso. Kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā. Atha anaññe, uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasambhavato kuto niccatāvakāso. Tāsampi vā attano viya niccatāpattīti bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatevāyaṃ attavādo. Tenāha <span class="bld">‘‘attā nāma koci dukkhassa kārako natthīti dīpetī’’</span>ti. <span class="bld">Parato</span>ti ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’ntiādike parasmiṃ tividhepi naye. <span class="bld">Adhiccasamuppanna</span>nti adhicca yadicchāya kiñci kāraṇaṃ kassaci vā pubbaṃ vinā samuppannaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘akāraṇena yadicchāya uppanna’’</span>nti. <span class="bld">Kasmā evamāhā</span>ti evaṃ vakkhamānoti adhippāyo. <span class="bld">Assā</span>ti acelassa. <span class="bld">Aya</span>nti bhagavantaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Sodhento</span>ti sayaṃ visuddhaṃ katvā pucchitamatthaṃ eva attano pucchāya suddhiṃ dassento. Laddhiyā ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti micchāgahaṇassa paṭisedhanatthāya.</p>
  134. <p class="bodytext"><span class="bld">So karotī</span>ti so kammaṃ karoti. <span class="bld">So paṭisaṃvedayatī</span>ti kārakavedakānaṃ anaññattadassanaparaṃ etaṃ, na pana kammakiriyāphalānaṃ paṭisaṃvedanānaṃ samānakālatādassanaparaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti nidassanatthe nipāto. <span class="bld">Kho</span>ti avadhāraṇe. ‘‘So evā’’ti dassito. Aniyatādesā hi ete nipātā. <span class="bld">Ādito</span>ti bhummatthe nissakkavacananti āha <span class="bld">‘‘ādimhiyevā’’</span>ti. ‘‘Sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā pageva ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedayatī’’ti saññācittavipallāsā bhavanti. Saññāvipallāsato hi cittavipallāso, cittavipallāsato diṭṭhivipallāso, tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ sati pacchā sayaṃkataṃ dukkhanti ayaṃ laddhi hotī’’</span>ti. Evaṃ <a name="M2.0042"></a> sati saññācittavipallāsānaṃ brūhito micchābhiniveso, yadidaṃ ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhi. Tasmā paṭinissajjetuṃ pāpakaṃ diṭṭhigatanti dasseti. Tenāha bhagavā ‘‘sayaṃkataṃ…pe… etaṃ paretī’’ti. <span class="bld">Vaṭṭadukkhaṃ adhippetaṃ</span> avisesato atthīti ca vuttattā. <span class="bld">Sassataṃ</span> sassatagāhaṃ <span class="bld">dīpeti</span> paresaṃ pakāseti, tathābhūto ca <span class="bld">sassataṃ</span> daḷhaggāhaṃ <span class="bld">gaṇhātī</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti diṭṭhigatikassa. <span class="bld">Taṃ</span> ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti evaṃ pavattaṃ viparītadassanaṃ. <span class="bld">Etaṃ</span> sassataggahaṇaṃ. <span class="bld">Pareti</span> upeti. Tenāha <span class="bld">‘‘kārakañca…pe… attho’’</span>ti. <span class="bld">Ekameva gaṇhanta</span>nti satipi vatthubhede ayoniso uppajjanena ekameva katvā gaṇhantaṃ.</p>
  135. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha</span> ‘‘ādimhiyevā’’ti pade. ‘‘Paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā pagevātiādinā hettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayañhettha yojanā – ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā pageva añño karoti, añño paṭisaṃvedayatīti saññācittavipallāsā bhavantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva <a name="V2.0037"></a> yojetabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti evaṃ muduke ucchedavipallāse paṭhamuppanne sati pacchā ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti ayaṃ laddhi hotīti sambandho. <span class="bld">Kārako</span>ti kammassa kārako. <span class="bld">Tena kata</span>nti kammakārakena kataṃ. Kammunā hi phalassa vohāro abhedopacārakattā. <span class="bld">Eva</span>nti diṭṭhisahagatā vedanā sātasabhāvā kilesapariḷāhādinā saparissayā saupāyāsā, evaṃ. ‘‘Pageva itare’’ti vuttavedanāya <span class="bld">abhitunnassa viddhassa</span>. ‘‘Vuttanayena yojetabba’’nti vatvā taṃ yojanaṃ dassento <span class="bld">‘‘tatrāya’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Uccheda</span>nti sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ, vibhavanti attho. Asato hi vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedo. Yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ satipi ekasantānapariyāpannānaṃ bhinnasantatipatitehi visese hetuphalānaṃ paramatthato avinābhāvattā bhinnasantānapatitānaṃ viya accantabhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṃ ucchedābhinivesassa kāraṇaṃ. Evaṃ hetuphalabhūtānaṃ dhammānaṃ vijjamānepi sabhāvabhede ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantābhedagahaṇampi kāraṇamevāti dassetuṃ ‘‘sattassā’’ti vuttaṃ pāḷiyaṃ. Santānavasena hi vattamānesu khandhesu ghanavinibbhogābhāvena ekattagahaṇanibandhano sattaggāho, sattassa ca atthibhāvaggāhanibandhano ucchedaggāho, yāvāyaṃ attā na <a name="M2.0043"></a> ucchijjati, tāvāyaṃ vijjatiyevāti gahaṇato nirudayavināso idha ucchedoti adhippetoti ‘‘uccheda’’nti vuttaṃ. Visesena nāso vināso, abhāvo. So pana maṃsacakkhupaññācakkhūnaṃ dassanapathātikkamoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsasaddo loke niruḷhoti. Sabhāvavigamo sabhāvāpagamo vibhavo. Yo hi nirudayavināsena ucchijjati, na so attano sabhāvena tiṭṭhati.</p>
  136. <p class="bodytext"><span class="bld">Ete te</span>ti vā ye ime tayā ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti ca puṭṭhena mayā ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedayatī’’tiādinā, ‘‘añño karoti, añño paṭisaṃvedayatī’’tiādinā ca paṭikkhittā sassatucchedasaṅkhātā antā, te ubho anteti yojanā. Atha vā <span class="bld">ete te</span>ti yattha puthū aññatitthiyā anupacitañāṇasambhāratāya paramagambhīraṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ appajānantā sassatucchede nimuggā sīsaṃ ukkhipituṃ na visahanti, ete te ubho ante anupagammāti yojanā. <span class="bld">Desetī</span>ti paṭhamaṃ tāva anaññasādhāraṇe paṭipattidhamme ñāṇānubhāvena majjhimāya paṭipadāya ṭhito, karuṇānubhāvena desanādhamme majjhimāya paṭipadāya ṭhito dhammaṃ deseti. <span class="bld">Ettha hī</span>ti <span class="bld">hi</span>-saddo hetuattho. Yasmā kāraṇato…pe… niddiṭṭho, tasmā majjhimāya paṭipadāya ṭhito dhammaṃ desetīti yojanā. Kāraṇato phalaṃ dīpitanti yojanā, abhidheyyānurūpañhi liṅgavacanāni honti. <span class="bld">Assā</span>ti phalassa. <span class="bld">Na koci kārako vā vedako vā niddiṭṭho,</span> aññadatthu paṭikkhitto hetuphalamattatādassanato kevalaṃ dukkhakkhandhagahaṇatoti. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ‘‘ete <a name="V2.0038"></a> te, kassapa…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti ettakena tāva padena. <span class="bld">Sesapañhā</span>ti ‘‘sayaṃkatañca paraṃkatañca dukkha’’ntiādikā sesā cattāro pañhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, natthi dukkha’’nti pañho pāḷiyaṃ sarūpeneva paṭikkhittoti na uddhato. <span class="bld">Paṭisedhitā hontī</span>ti tatiyapañho, tāva paṭhamadutiyapañhapaṭikkhepeneva paṭikkhitto, so hi pañho visuṃ visuṃ paṭikkhepena ekajjhaṃ paṭikkhepena ca. Tenāha <span class="bld">‘‘ubho…pe… paṭikkhitto’’</span>ti. Ettha ca yassa attā kārako vedako vā icchito, tena vipariṇāmadhammo attā anuññāto hoti. Tathā ca sati anupubbadhammappavattiyā rūpādidhammānaṃ viya<a name="M2.0044"></a>, sukhādidhammānaṃ viya cassa paccayāyattavuttitāya uppādavantatā āpajjati. Uppāde ca sati avassaṃbhāvī nirodhoti anavakāsā niccatāti. Tassa ‘‘sayaṃkata’’nti paṭhamapañhapaṭikkhepo pacchā ce attano niruḷhassa samudayo hotīti pubbe viya anena bhavitabbaṃ, pubbe viya vā pacchāpi. <span class="bld">Sesapañhā</span>ti tatiyapañhādayo. <span class="bld">Tatiyapañho paṭikkhitto</span>ti evañca tatiyapañho paṭikkhitto veditabbo – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā satataṃ samitaṃ paccayāyattassa dīpanena dukkhassa adhiccasamuppannatā paṭikkhittā, tato eva tassa ajānanañca paṭikkhittaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.39-40; mahāva. 1; udā. 1).</p>
  137. <p class="bodytext">Yaṃ parivāsaṃ samādiyitvā parivasatīti yojanā. <span class="bld">Vacanasiliṭṭhatāvasenā</span>ti ‘‘bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampada’’nti yācantena tena vuttavacanasiliṭṭhatāvasena. <span class="bld">Gāmappavesanādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena nātidivāpaṭikkamanaṃ, navesiyādigocaratā, sabrahmacārīnaṃ kiccesu dakkhatādi, uddesādīsu tibbacchandatā, titthiyānaṃ avaṇṇabhaṇane attamanatā, buddhādīnaṃ avaṇṇabhaṇane anattamanatā, titthiyānaṃ vaṇṇabhaṇane anattamanatā, buddhādīnaṃ vaṇṇabhaṇane attamanatāti (mahāva. 87) imesaṃ saṅgaho. <span class="bld">Aṭṭha vattānī</span>ti imāni aṭṭha titthiyavattāni pūrentena. Ettha ca nātikālena gāmappavesanā tattha visuddhakāyavacīsamācārena piṇḍāya caritvā nātidivāpaṭikkamananti idamekaṃ vattaṃ.</p>
  138. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayamettha pāṭho</span>ti etasmiṃ kassapasutte ayaṃ pāṭho. <span class="bld">Aññatthā</span>ti sīhanādasuttādīsu (dī. ni. 1.402-403). <span class="bld">Ghaṃsitvā koṭṭetvā</span>ti yathā suvaṇṇaṃ nighaṃsitvā adhikaraṇiyā koṭṭetvā niddosameva gayhati, evaṃ parivāsavattacaraṇena ghaṃsitvā suddhabhāvavīmaṃsanena koṭṭetvā suddho eva aññatitthiyapubbo idha gayhati. <span class="bld">Tibbacchandata</span>nti sāsanaṃ anupavisitvā brahmacariyavāse tibbacchandataṃ daḷhatarābhirucitaṃ. <span class="bld">Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesī</span>ti nāmagottena apākaṭaṃ <a name="V2.0039"></a> ekaṃ bhikkhuṃ āṇāpesi ehibhikkhuupasampadāya upanissayābhāvato. <span class="bld">Gaṇe nisīditvā</span>ti bhikkhū attano santike pattāsanavasena gaṇe nisīditvā.</p>
  139. <p class="centered">Acelakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  140. <p class="subhead">8. Timbarukasuttavaṇṇanā</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_sn2"></a><span class="paranum">18</span>. Yasmā <a name="M2.0045"></a> timbaruko ‘‘vedanā attā. Attāva vedayatī’’ti evaṃladdhiko, tasmā tāya laddhiyā ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti vadati, taṃ paṭisaṃharituṃ bhagavā ‘‘sā vedanā’’tiādiṃ avoca. Tenāha <span class="bld">‘‘sā vedanātiādi sayaṃkataṃ sukhadukkhanti laddhiyā nisedhanatthaṃ vutta’’</span>nti. <span class="bld">Etthāpī</span>ti imasmimpi sutte. <span class="bld">Tatrā</span>ti yaṃ vuttaṃ ‘‘sā vedanā…pe… sukhadukkha’’nti, tasmiṃ pāṭhe. <span class="bld">Ādimhiyevā</span>ti ettha bhummavacanena ‘‘ādito’’ti to-saddo na nissakkavacane. <span class="bld">Eva</span>-kārena kho-saddo avadhāraṇeti dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ anantarasutte vuttameva. Tattha pana ‘‘vedanāto añño attā, vedanāya kārako’’ti laddhikassa diṭṭhigatikassa vādo paṭikkhitto, idha ‘‘vedanā attā’’ti evaṃladdhikassāti ayameva viseso. Tenāha <span class="bld">‘‘evañhi sati vedanāya eva vedanā katā hotī’’</span>tiādi. <span class="bld">Imissā</span>ti yāya vedanāya sukhadukkhaṃ kataṃ, imissā. <span class="bld">Pubbepī</span>ti sassatākārato pubbepi. <span class="bld">Purimañhi attha</span>nti anantarasutte vuttaṃ atthaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>nti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti purimasutte vuttamatthaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti imassa suttassa. Yasmā timbaruko ‘‘vedanāva attā’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ahaṃ sā vedanā…pe… na vadāmī’’</span>ti.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññā vedanā</span>tiādīsupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ anantarasutte vuttanayameva. <span class="bld">Kārakavedanā</span>ti kattubhūtavedanā. <span class="bld">Vedanāsukhadukkha</span>nti vedanābhūtasukhadukkhaṃ kathitaṃ, na vaṭṭasukhadukkhaṃ. <span class="bld">‘‘Vipākasukhadukkhameva vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’ntiādivacanato.</p>
  143. <p class="centered">Timbarukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  144. <p class="subhead">9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_sn2"></a><span class="paranum">19</span>. Avijjā nīvaraṇā bhavādi-ādīnavassa nivāritapaṭicchādikā etassāti <span class="bld">avijjānīvaraṇo,</span> avijjāya nivutoti āha <span class="bld">‘‘avijjāya nivāritassā’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ kāyo</span>ti bālassa appahīnakilesassa paccuppannaṃ attabhāvaṃ rakkhaṃ katvā avijjāya paṭicchāditādīnave ayāthāvadassanavasena <a name="V2.0040"></a> taṇhāya paṭiladdhacittassa taṃtaṃbhavūpagā saṅkhārā saṅkharīyanti. Tehi <a name="M2.0046"></a> ca attabhāvassa abhinibbatti, tasmā ayañca avijjāya kāyo nibbattoti. <span class="bld">Assā</span>ti bālassa. <span class="bld">Ayaṃ attho</span>ti ‘‘ayaṃ kāyo nāmarūpanti ca vutto’’ti attho dīpetabbo upādānakkhandhasaḷāyatanasaṅgahato tesaṃ dhammānaṃ. <span class="bld">Evametaṃ dvaya</span>nti evaṃ avijjāya nivāritattā, taṇhāya ca saṃyuttattā evaṃ saparasantānagatasaviññāṇakakāyasaṅkhātaṃ dvayaṃ hoti. <span class="bld">Aññatthā</span>ti suttantaresu. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādinā (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-45; 4.60-61; kathā. 465, 467) ajjhattikabāhirāyatanāni bhinditvā cakkhurūpādidvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana abhinditvā cha ajjhattikabāhirāyatanāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā <span class="bld">‘‘dvayaṃ paṭicca phasso’’</span>ti, tasmā <span class="bld">mahādvayaṃ nāma kiretaṃ</span> anavasesato ajjhattikabāhirāyatanānaṃ gahitattā. <span class="bld">Ajjhattikabāhirāni āyatanānī</span>ti etthāpi hi saḷāyatanāni saṅgahitāneva. <span class="bld">Phassakāraṇānī</span>ti phassapavattiyā paccayāni. <span class="bld">Yehī</span>ti hetudassanamattanti āha <span class="bld">‘‘yehi kāraṇabhūtehī’’</span>ti. Phasso eva phusanakicco, na phassāyatanānīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘phassena phuṭṭho’’</span>ti. <span class="bld">Paripuṇṇavasenā</span>ti avekallavasena. Aparipuṇṇāyatanānaṃ hīnāni phassassa kāraṇāni honti, tesaṃ viyāti ‘‘etesaṃ vā aññatarenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Kāyanibbattanādimhī</span>ti saviññāṇakassa kāyassa nibbattanaṃ kāyanibbattanaṃ, kāyo vā nibbattati etenāti kāyanibbattanaṃ, kilesābhisaṅkhārā. <span class="bld">Ādi</span>saddena phassasaḷāyatanādisaṅgaho. Adhikaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visesakāraṇanti āha <span class="bld">‘‘adhikapayogo’’</span>ti.</p>
  146. <p class="bodytext">Bhagavā amhākaṃ uppādakabhāvena mūlabhāvena <span class="bld">bhagavaṃmūlakā. Ime dhammā</span>ti ime kāraṇadhammā. Yehi mayaṃ bālapaṇḍitānaṃ samānepi kāyanibbattanādimhi visesaṃ jāneyyāma, tenāha <span class="bld">‘‘pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ājānāmā</span>ti abhimukhaṃ paccakkhato jānāma. <span class="bld">Paṭivijjhāmā</span>ti tasseva vevacanaṃ, adhigacchāmāti attho. <span class="bld">Netā</span>ti amhākaṃ santāne pāpetā. <span class="bld">Vinetā</span>ti yathā alamariyañāṇadassanaviseso hoti, evaṃ visesato netā, tadaṅgavinayādivasena vā vinetā. <span class="bld">Anunetā</span>ti anurūpaṃ netā. Antarantarā yathādhammapaññattiyā paññāpitānaṃ dhammānaṃ anurūpato dassanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘yathāsabhāvato</span> <a name="M2.0047"></a> <span class="bld">…pe… dassetā’’</span>ti. Āpāthaṃ upagacchantānaṃ bhagavā paṭisaraṇaṃ samosaraṇaṭṭhānanti <span class="bld">bhagavaṃpaṭisaraṇā</span> dhammā. Tenāha <span class="bld">‘‘catubhūmakadhammā’’</span>tiādi. Paṭisarati paṭivijjhatīti paṭisaraṇaṃ, tasmā paṭivijjhanavasena bhagavā paṭisaraṇaṃ etesanti <span class="bld">bhagavaṃpaṭisaraṇā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘api cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Phasso āgacchatī</span>ti <a name="V2.0041"></a> paṭivijjhanakavasena phasso ñāṇassa āpāthaṃ āgacchati, āpāthaṃ āgacchantoyeva so atthato ‘‘ahaṃ kinnāmo’’ti nāmaṃ pucchanto viya, bhagavā cassa nāmaṃ karonto viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ahaṃ bhagavā’’</span>tiādi. <span class="bld">Upaṭṭhātū</span>ti ñāṇassa paccupaṭṭhātu. <span class="bld">Bhagavantaṃyeva paṭibhātū</span>ti bhagavato eva bhāgo hotu, bhagavāva naṃ attano bhāgaṃ katvā vissajjetūti attho, bhagavato bhāgo yadidaṃ dhammassa akkhānaṃ, amhākaṃ pana savanaṃ bhāgoti ayamettha adhippāyo. Evañhi saddalakkhaṇena sameti. Keci pana paṭibhātūti atthaṃ vadanti ñāṇena dissatu desīyatūti vā attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tumheyeva no kathetvā dethāti attho’’</span>ti.</p>
  147. <p class="bodytext">Bālassa paṇḍitassa ca kāyassa nibbattiyā paccayabhūtā <span class="bld">avijjā ca taṇhā ca</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘kammaṃ…pe… niruddhā’’</span>ti. <span class="bld">Javāpetvā</span>ti gahitajavanaṃ katvā, yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ hoti, evaṃ katvā. Yadi niruddhā, kathaṃ appahīnāti vuttanti āha <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāneva osadhāni, tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti ca. <span class="bld">Dukkhakkhayāyā</span>ti tadatthavisesanatthanti āha <span class="bld">‘‘khayatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭisandhikāya</span>nti paṭisandhigahaṇapubbakaṃ kāyaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘bālenā’’ti karaṇavacanaṃ nissakketi āha <span class="bld">‘‘bālato’’</span>ti. Bhāvinā saha paṭisandhinā <span class="bld">sappaṭisandhiko</span>. Yo pana ekantato tenattabhāvena arahattaṃ pattuṃ bhabbo, so bhāvinā paṭisandhinā ‘‘appaṭisandhiko’’ti, tato visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘sappaṭisandhiko’’</span>ti vuttaṃ. Kiñcāpi vuttaṃ, so ca yāva ariyabhūmiṃ na okkamati, tāva bāladhammasamaṅgī evāti katvā <span class="bld">‘‘sabbopi puthujjano bālo’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi ‘‘appaṭisandhiko khīṇāsavo paṇḍito’’ti khīṇāsava-saddena appaṭisandhiko visesito. Yadi evaṃ sekkhā kathanti āha <span class="bld">‘‘sotāpannā’’</span>tiādi. Te hi sikhāpattapaṇḍiccabhāvalakkhaṇābhāvato paṇḍitāti na vattabbā khīṇāsavā viya, balavatarānaṃ <a name="M2.0048"></a> pana bāladhammānaṃ pahīnattā bālātipi na vattabbā puthujjanā viya. Bhajiyamānā pana catusaccasampaṭivedhaṃ upādāya <span class="bld">paṇḍitapakkhaṃ bhajanti,</span> na bālapakkhaṃ vuttakāraṇenāti.</p>
  148. <p class="centered">Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  149. <p class="subhead">10. Paccayasuttavaṇṇanā</p>
  150. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_sn2"></a><span class="paranum">20</span>. Sabbampi saṅkhataṃ appaṭicca uppannaṃ nāma natthīti paccayadhammopi attano paccayadhammaṃ upādāya paccayuppanno, tathā paccayuppannadhammopi attano paccayuppannaṃ upādāya paccayadhammoti yathārahaṃ dhammānaṃ paccayapaccayuppannatā. Yesaṃ vineyyānaṃ paṭiccasamuppādadesanāyeva subodhato <a name="V2.0042"></a> upaṭṭhāti, tesaṃ vasena suṭṭhu vibhāgaṃ katvā paṭiccasamuppādo desito. Yesaṃ pana vineyyānaṃ tadubhayasmiṃ vibhajja sute eva dhammābhisamayo hoti, te sandhāya bhagavā tadubhayaṃ vibhajja dassento ‘‘paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme’’ti imaṃ desanaṃ ārabhīti imamatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘satthā imasmiṃ sutte’’</span>tiādimāha. Paccayassa bhāvo paccayattaṃ, paccayanibbattatā. Asabhāvadhamme na labbhatīti <span class="bld">‘‘sabhāvadhamme’’</span>ti vuttaṃ. Nanu ca jāti jarā maraṇañca sabhāvadhammo na hoti, yesaṃ pana khandhānaṃ jāti jarā maraṇañca, te eva sabhāvadhammā, atha kasmā desanāya te gahitāti? Nāyaṃ doso, jāti jarā maraṇañhi paccayanibbattānaṃ sabhāvadhammānaṃ vikāramattaṃ, naññesaṃ, tasmā te gahitāti. <span class="bld">Uppādā vā tathāgatāna</span>nti na vineyyapuggalānaṃ maggaphaluppatti viya jātipaccayā jarāmaraṇuppatti tathāgatuppādāyattā, atha kho sā tathāgatānaṃ uppādepi anuppādepi hotiyeva. Tasmā sā kāmaṃ asaṅkhatā viya dhātu na niccā, tathāpi ‘‘sabbakālikā’’ti etena jātipaccayato jarāmaraṇuppattīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo’’</span>ti. <span class="bld">Jātipaccayā</span>ti ca jātisaṅkhātapaccayā. Hetumhi nissakkavacanaṃ. Ṭhitāva sā dhātu, yāyaṃ idappaccayatā jātiyā jarāmaraṇassa paccayatā tassa byabhicārābhāvato. Idāni <span class="bld">na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti</span> hotiyevāti jarāmaraṇassa paccayabhāve niyameti. Ubhayenapi yathāvuttassa paccayabhāvo yattha <a name="M2.0049"></a> hoti, tattha avassaṃbhāvitaṃ dasseti. Tenāha bhagavā ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti. <span class="bld">Dvīhi</span> padehi. <span class="bld">Tiṭṭhantī</span>ti yassa vasena dhammānaṃ ṭhiti, sā idappaccayatā <span class="bld">dhammaṭṭhitatā. Dhamme</span>ti paccayuppanne dhamme. <span class="bld">Niyameti</span> viseseti. Hetugatavisesasamāyogo hi hetuphalassa evaṃ dhammatāniyāmo evāti.</p>
  151. <p class="bodytext">Aparo nayo – <span class="bld">ṭhitāva sā dhātū</span>ti yāyaṃ jarāmaraṇassa idappaccayatā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti, esā dhātu esa sabhāvo. Tathāgatānaṃ uppādato pubbe uddhañca appaṭivijjhiyamāno, majjhe ca paṭivijjhiyamāno na tathāgatehi uppādito, atha kho sambhavantassa jarāmaraṇassa sabbakālaṃ jātipaccayato sambhavoti ṭhitāva sā dhātu, kevalaṃ pana sayambhuñāṇena abhisambujjhanato ‘‘ayaṃ dhammo tathāgatena abhisambuddho’’ti pavedanato ca tathāgato ‘‘dhammasāmī’’ti vuccati, na apubbassa uppādanato. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti. Sā eva ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti ettha vipallāsābhāvato evaṃ avabujjhamānassa etassa sabhāvassa, hetuno vā tatheva bhāvato ṭhitatāti <span class="bld">dhammaṭṭhitatā,</span> jāti vā jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti pavattaāyūhana-saṃyoga-palibodha-samudaya-hetupaccayaṭṭhitīti taduppādādibhāvenassā ṭhitatā ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti phalaṃ pati sāmatthiyato hetumeva vadati. Dhārīyati <a name="V2.0043"></a> paccayehīti vā dhammo, tiṭṭhati tattha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti, dhammassa ṭhiti <span class="bld">dhammaṭṭhiti</span>. Dhammoti vā kāraṇaṃ paccayabhāvena phalassa dhāraṇato, tassa ṭhiti sabhāvo, dhammato ca añño sabhāvo natthīti dhammaṭṭhiti, paccayo. Tenāha ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 4). Dhammaṭṭhiti eva <span class="bld">dhammaṭṭhitatā</span>. Sā eva dhātu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti imassa sabhāvassa, hetuno vā aññathattābhāvato, ‘‘na jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti viññāyamānassa ca tabbhāvābhāvato niyāmatā vavatthitabhāvoti <span class="bld">dhammaniyāmatā</span>. Phalassa vā jarāmaraṇassa jātiyā sati sambhavo dhamme hetumhi ṭhitatāti <span class="bld">dhammaṭṭhitatā,</span> asati asambhavo <span class="bld">dhammaniyāmatā</span>ti evaṃ phalena hetuṃ vibhāveti, taṃ ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’tiādinā vuttaṃ. Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ <span class="bld">abhisambujjhati</span> paccakkhakaraṇena <a name="M2.0050"></a> abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati, tato eva <span class="bld">abhisameti</span> abhimukhaṃ samāgacchati, ādito kathento ācikkhati, uddisatīti attho. Tameva uddesaṃ pariyosāpento <span class="bld">deseti</span>. Yathāuddiṭṭhamattaṃ niddisanavasena pakārehi ñāpento <span class="bld">paññāpeti</span>. Pakārehi eva patiṭṭhapento <span class="bld">paṭṭhapeti</span>. Yathāniddiṭṭhaṃ paṭiniddesavasena <span class="bld">vivarati vibhajati</span>. Vivaṭañhi vibhattañca atthaṃ hetūdāharaṇadassanehi pākaṭaṃ karonto <span class="bld">uttānīkaroti</span>. Uttānīkaronto tathā paccakkhabhūtaṃ katvā nigamanavasena <span class="bld">passathāti cāha</span>.</p>
  152. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsū</span>ti jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayabhāvesu. <span class="bld">Tehi tehi paccayehī</span>ti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ, avikalehi teheva tassa uppatti, na ūnādhikehīti. Tenāha <span class="bld">‘‘anūnādhikehevā’’</span>ti. Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti. Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā <span class="bld">tathatā</span>ti vuttāti dasseti. <span class="bld">Sāmaggi</span>nti samodhānaṃ, samavāyanti attho. <span class="bld">Asambhavābhāvato</span>ti anuppajjanassa abhāvato. Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā. <span class="bld">Aññadhammapaccayehī</span>ti aññassa phaladhammassa paccayehi. <span class="bld">Aññadhammānuppattito</span>ti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato. Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi. Yadi siyā, tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā, na cetaṃ atthīti <span class="bld">‘‘anaññathatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paccayato</span>ti paccayabhāvato. <span class="bld">Paccayasamūhato</span>ti etthāpi eseva nayo. Idappaccayā eva <span class="bld">idappaccayatā</span>ti <span class="bld">tā</span>-saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘devoyeva devatā’’ti, idappaccayānaṃ samūho <span class="bld">idappaccayatā</span>ti samūhattho <span class="bld">tā</span>saddo yathā ‘‘janānaṃ samūho janatā’’ti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabba’’</span>nti.</p>
  153. <p class="bodytext">Na <a name="V2.0044"></a> niccaṃ sassatanti <span class="bld">aniccaṃ. Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ</span> saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā, tathāpi ‘‘anicca’’nti pariyāyena vuttaṃ. Esa nayo saṅkhatādīsupi. <span class="bld">Samāgantvā kataṃ</span> sahiteheva paccayehi nibbattetabbato yathāsabhāvaṃ samecca sambhuyya paccayehi katanti <span class="bld">saṅkhataṃ</span><a name="M2.0051"></a>. Paccayārahaṃ paccayaṃ paṭicca na vinā tena sahitasametameva uppannanti <span class="bld">paṭiccasamuppannaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘paccaye nissāya uppanna’’</span>nti. <span class="bld">Khayasabhāva</span>nti bhijjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Vigacchanakasabhāva</span>nti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ. <span class="bld">Virajjanakasabhāva</span>nti palujjanakasabhāvaṃ. <span class="bld">Nirujjhanakasabhāva</span>nti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti jarāya vuttanayena. <span class="bld">Janakappaccayānaṃ</span> kammādīnaṃ. <span class="bld">Kiccānubhāvakkhaṇe</span>ti ettha <span class="bld">kiccānubhāvo</span> nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati, tathā pavatti, evaṃ santassa pavattanakkhaṇe. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti, imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe, pacchā ca anupalabbhamānā, tesaṃ tato uppatti niddhārīyati, evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti. Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi, atha kasmā ‘‘ekena pariyāyenā’’ti vuttanti? Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā. Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya, nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā, na cevaṃ upalabbhati, atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati. Tasmā <span class="bld">‘‘ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī’’</span>ti vuttaṃ. Na pana jarāmaraṇe, janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato. Teneva ‘‘ettha ca aniccanti…pe… aniccaṃ nāma jāta’’nti vuttaṃ.</p>
  154. <p class="bodytext"><span class="bld">Savipassanāyā</span>ti ettha <span class="bld">saha</span>-saddo appadhānabhāvadīpano ‘‘samakkhikaṃ, samakasa’’ntiādīsu viya. Appadhānabhūtā hi vipassanā, yathābhūtadassanamaggapaññā pajānāti. ‘‘Purimaṃ anta’’nti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti <span class="bld">‘‘purimaṃ antaṃ atīta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Vijjamānatañca avijjamānatañcā</span>ti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’nti atīte attano vijjamānataṃ, adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘yato pabhuti ahaṃ, tato pubbe na nu kho ahosi’’nti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati. Kasmā? Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato. Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva. Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha <span class="bld">‘‘kiṃkāraṇanti na vattabba’’</span>nti<a name="M2.0052"></a>. <span class="bld">Kāraṇaṃ</span> vā vicikicchāya ayonisomanasikāro, tassa andhabālaputhujjanabhāvo, ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Jātiliṅgupapattiyo</span>ti khattiyabrāhmaṇādijātiṃ, gahaṭṭhapabbajitādiliṅgaṃ, devamanussādiupapattiñca. <span class="bld">Nissāyā</span>ti upādāya. Tasmiṃ <a name="V2.0045"></a> kāle yaṃ santānaṃ majjhimaṃ pamāṇaṃ, tena yutto pamāṇiko, tadabhāvato adhikabhāvato vā ‘‘appamāṇiko’’ti veditabbo. <span class="bld">Kecī</span>ti sārasamāsācariyā. Te hi ‘‘kathaṃ nu kho’’ti issarena vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetīti vadanti. Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti. <span class="bld">Parampara</span>nti pubbāparappavattiṃ. <span class="bld">Addhāna</span>nti kālādhivacanaṃ, tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vijjamānatañca avijjamānatañcā</span>ti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti anāgate attano vijjamānataṃ, ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘yasmiñca attabhāve ucchedanakaṅkhā, tato paraṃ nu kho bhavissāmī’’ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ.</p>
  155. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccuppannaṃ addhāna</span>nti addhāpaccuppannassa idhādhippetattā <span class="bld">‘‘paṭisandhimādiṃ katvā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kathaṃ, idaṃ katha’’nti pavattanato kathaṃkathā, vicikicchā, sā assa atthīti <span class="bld">kathaṃkathī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘vicikicchī’’</span>ti. Kā ettha cintā? Ummattako viya bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Taṃ</span> mahāmātāya puttaṃ. <span class="bld">Muṇḍesu</span>nti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammavasena yathā ekacce kulatāpasā. Rājabhayenāti ca vadanti. <span class="bld">Sītibhūta</span>nti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ. ‘‘Setabhūta’’ntipi pāṭho, udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho.</p>
  156. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati</span> kaṇṇo viya sūtaputtasaññī, sūtaputtasaññīti sūriyadevaputtassa puttasaññī. Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘aha’’nti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘evampi siyā kaṅkhā’’ti. <span class="bld">Manussāpi ca rājāno viyā</span>ti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo. <span class="bld">Vuttanayameva</span> ‘‘saṇṭhānākāraṃ nissāyā’’tiādinā. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘kathaṃ nu khosmī’’ti pade. <span class="bld">Abbhantare jīvo</span>ti <a name="M2.0053"></a> paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati. <span class="bld">Soḷasaṃsādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti. Sattapaññatti jīvavisayāti diṭṭhigatikānaṃ matimattaṃ, paramatthato pana sā attabhāvavisayāvāti āha <span class="bld">‘‘attabhāvassa āgatigatiṭṭhāna’’</span>nti. Yatāyaṃ āgato, yattha ca gamissati, taṃ ṭhānanti attho. <span class="bld">Sotāpanno adhippeto</span> vicikicchāpahānassa diṭṭhattā. <span class="bld">Itarepi tayo</span>ti sakadāgāmīādayo avāritā eva. ‘‘Ayañca…pe… sudiṭṭhā’’ti nippadesato saccasaṃpaṭivedhassa jotitattā.</p>
  157. <p class="centered">Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  158. <p class="centered">Āhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  159. <p class="title">3. Dasabalavaggo</p>
  160. <p class="subhead">1. Dasabalasuttavaṇṇanā</p>
  161. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_sn2"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Paṭhamaṃ</span> <a name="V2.0046"></a> <span class="bld">dutiyasseva saṅkhepo</span> paṭhamasutte saṅkhepavuttassa atthassa vitthāravasena dutiyasuttassa desitattā, tañca pana bhagavā paṭhamasuttaṃ saṅkhepato desesi, dutiyaṃ tato vitthārato. Paṭhamaṃ vā saṃkhittarucīnaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena saṅkhepato desesi, dutiyaṃ pana attano ruciyā tato vitthārato. Sīhasamānavuttikā hi buddhā bhagavanto, te attano ruciyā kathentā attano thāmaṃ dassentāva kathenti, tasmā dutiyasuttavasena cettha atthavaṇṇanaṃ karissāma, tasmiṃ saṃvaṇṇite paṭhamaṃ saṃvaṇṇitameva hotīti adhippāyo.</p>
  162. <p class="centered">Dasabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  163. <p class="subhead">2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_sn2"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti dutiyasutte. <span class="bld">Dasahi balehī</span>ti dasahi anaññasādhāraṇehi ñāṇabalehi, tāni tathāgatasseva balānīti tathāgatabalānīti vuccanti. Kāmañca tāni ekaccānaṃ sāvakānampi uppajjanti, yādisāni <a name="M2.0054"></a> pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni uppajjanti, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti. <span class="bld">Hatthikulānusārenā</span>ti vakkhamānahatthikulānusārena. <span class="bld">Kāḷāvaka</span>nti kulasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Pakatihatthikula</span>nti giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakāḷāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. <span class="bld">Dasannaṃ purisāna</span>nti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. <span class="bld">Ekassā</span>ti ca tathā heṭṭhākathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. <span class="bld">Nārāyanasaṅghātabala</span>nti ettha nārā vuccanti rasmiyo, tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti <span class="bld">nārāyanaṃ,</span> vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. <span class="bld">Tathāgatassa kāyabala</span>nti tathāgatassa pākatikakāyabalaṃ. <span class="bld">Saṅgahaṃ na gacchati</span> attano balābhāvato, tato evassa <span class="bld">bāhirakatā lāmakatā ca</span>. Tadubhayaṃ panassa kāraṇena dassetuṃ <span class="bld">‘‘etañhi nissāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Añña</span>nti kāyabalato aññaṃ tato visuṃyeva. <span class="bld">Dasasu ṭhānesu</span> dasasu ñātabbaṭṭhānesu. Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampayaṃ, puggalañca taṃsamaṅgiṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha <span class="bld">‘‘akampanaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’</span>ti.</p>
  165. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānañca</span> <a name="V2.0047"></a> <span class="bld">ṭhānato</span>ti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Vipariyāyena <span class="bld">aṭṭhāna</span>nti akāraṇaṃ veditabbaṃ. Tadubhayaṃ bhagavā yena ñāṇena ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānāti. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘ṭhānañca…pe… jānanaṃ eka’’</span>nti. <span class="bld">Kammasamādānāna</span>nti kammaṃ samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammaññeva vā kammasamādānaṃ. <span class="bld">Ṭhānaso hetuso</span>ti paccayato ca hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. <span class="bld">Sabbatthagāminīpaṭipadājānana</span>nti sabbagatigāminiyā agatigāminiyā ca paṭipadāya maggassa jānanaṃ, bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ hanantesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvajānanaṃ<a name="M2.0055"></a>. <span class="bld">Anekadhātunānādhātulokajānana</span>nti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā bahudhātuno, tāsaṃyeva dhātūnaṃ viparītatāya nānappakāradhātuno khandhāyatanadhātulokassa jānanaṃ. <span class="bld">Parasattāna</span>nti paresaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Nānādhimuttikatājānana</span>nti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvassa jānanaṃ. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti parasattānaṃyeva. <span class="bld">Indriyaparopariyattajānana</span>nti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvassa aparabhāvassa vuddhiyā ceva hāniyā ca jānanaṃ. <span class="bld">Jhānavimokkhasamādhisamāpattīna</span>nti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. <span class="bld">Saṃkilesavodānavuṭṭhānajānana</span>nti hānabhāgiyassa, visesabhāgiyassa ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttapaguṇajjhānassa ceva bhavaṅgaphalasamāpattīnañca jānanaṃ. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā vodānampi ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuccati. Bhavaṅgena pana sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hoti. Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānameva sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Pubbenivāsajānana</span>nti pubbenivāsānussatiñāṇena nivuṭṭhakkhandhānaṃ jānanaṃ. <span class="bld">Cutūpapātajānana</span>nti sattānaṃ cutiyā upapattiyā ca yāthāvato jānanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttanayeneva veditabbo. <span class="bld">Āsavakkhayajānanaṃ</span> āsavakkhayañāṇaṃ, maggañāṇanti attho. Yattha panetāni vitthārato āgatāni saṃvaṇṇitāni, tāni dassento <span class="bld">‘‘abhidhamme panā’’</span>tiādimāha.</p>
  166. <p class="bodytext">Byāmohabhayavasena saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado, byāmohabhayaṃ. Vigato sārado etassāti <a name="V2.0048"></a> visārado, tassa bhāvo <span class="bld">vesārajjaṃ</span>. Taṃ pana ñāṇasampadaṃ pahānasampadaṃ desanāvisesasampadaṃ khemaṃ nissāya pavattaṃ catubbidhaṃ paccavekkhaṇāñāṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘catūsu ṭhānesū’’</span>tiādi. <span class="bld">Catūsū</span>ti paraparikappitesu vatthūsu. Paraparikappitesu vā vatthumattesu codanākāraṇesu. <span class="bld">Sammāsambuddhassa te paṭijānato</span>ti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti evaṃ paṭijānantena tayā. <span class="bld">Ime dhammā</span>ti ‘‘idaṃ pañcamaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ chaṭṭho upādānakkhandho, idaṃ <a name="M2.0056"></a> terasamaṃ āyatana’’nti veditabbā ime dhammā. <span class="bld">Anabhisambuddhā</span> appaṭividdhattāti.</p>
  167. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ anabhisambuddhadhammasaṅkhāte codanāvatthusmiṃ. <span class="bld">Kocī</span>ti samaṇādīhi añño vā yo koci. <span class="bld">Saha dhammenā</span>ti saha hetunā. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu viya hetupariyāyo idha <span class="bld">dhamma</span>-saddo. <span class="bld">Hetū</span>ti ca uppattisādhanahetu veditabbo, na kārako sampāpako vā. <span class="bld">Nimitta</span>nti kāraṇaṃ, taṃ panettha codanāvatthumeva. <span class="bld">Na samanupassāmi</span> sammāsambuddhabhāvato. <span class="bld">Khemappatto</span>ti akhemappattarūpāya codanāya anupaddavaṃ patto niccalabhāvappatto. <span class="bld">Vesārajjappatto</span>ti visāradabhāvappatto. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">ime āsavā</span>ti kāmāsavādīsu ime nāma āsavā na parikkhīṇāti āsavakkhayavacanenettha sabbakilesappahānaṃ vuttaṃ. Na hi so kileso atthi, yo sabbaso āsavesu khīṇesu nappahīyeyya. <span class="bld">Antarāyikā</span>ti antarāyakarā, saggavimokkhādhigamassa antarāyakarāti attho. Dhammo hi yo saṃkilesato niyyāti, so ‘‘niyyāniko’’ti vutto. Dhamme niyyante taṃsamaṅgīpuggalo niyyānikoti voharito hotīti tassa paṭikkhipanto <span class="bld">‘‘so na niyyātī’’</span>ti āha. Kathaṃ pana desanādhammo niyyātīti vuccati? Niyyānatthasamādhānato, so abhedopacārena ‘‘niyyātī’’ti vutto. Atha vā ‘‘dhammo desito’’ti ariyadhammassa adhippetattā na koci virodho.</p>
  168. <p class="bodytext">Usabhassa idanti <span class="bld">āsabhaṃ,</span> asantasanaṭṭhena āsabhaṃ viyāti <span class="bld">āsabhaṃ,</span> seṭṭhaṭṭhānaṃ sabbaññutaṃ. Āsabhaṭṭhānaṭṭhāyitāya <span class="bld">āsabhā</span> nāma <span class="bld">pubbabuddhā</span>. Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, catasso vā parisā upasaṅkamantīti <span class="bld">āsabhā</span>. Catassopi hi parisā buddhābhimukhā evaṃ tiṭṭhanti, na tiṭṭhanti parammukhā. <span class="bld">Idampī</span>ti ‘‘usabho’’ti idampi padaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti nisabhassa. Yesaṃ baluppādāvaṭṭhānānaṃ vasena usabhassa āsabhaṇṭhānaṃ icchitaṃ, tato sātisayānaṃ eva tesaṃ vasena āsabhaṇṭhānaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñci loke upamaṃ nāma buddhaguṇānaṃ nidassanabhāvena vuccati, sabbaṃ taṃ nihīnameva. <span class="bld">Tiṭṭhamāno cā</span>ti atiṭṭhantopi tiṭṭhamāno eva paṭijānāti nāma. <span class="bld">Upagacchatī</span>ti anujānāti.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha</span> <a name="V2.0049"></a><a name="M2.0057"></a> <span class="bld">kho imā</span>ti idaṃ vesārajjañāṇassa baladassanaṃ. Yathā hi byattaṃ parisaṃ ajjhogāhetvā viññūnaṃ cittaṃ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṃ imā aṭṭha parisā patvā satthu vesārajjañāṇassa balaṃ pākaṭaṃ hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘parisāsū’’</span>ti. <span class="bld">Khattiyaparisā</span>ti khattiyānaṃ sannipatitānaṃ samūho. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Māraparisā</span>ti mārakāyikānaṃ sannipatitānaṃ samūho. Mārasadisānaṃ mārānaṃ parisāti māraparisā. Sabbā cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā. Manussā hi ‘‘ettha rājā nisinno’’ti vutte pakativacanampi vattuṃ na sakkonti, kacchehi sedā muccanti, evaṃ uggā khattiyaparisā, brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti, gahapatayo nānāvohāresu ca akkharacintāya ca kusalā, samaṇā sakavādaparavādesu kusalā, tesaṃ majjhe dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāriyaṃ. Devānaṃ uggabhāve vattabbameva natthi. Amanussoti hi vuttamatte manussānaṃ sakalasarīraṃ kampati, tesaṃ rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi sattā visaññitāpi honti. Evaṃ amanussaparisā uggā. Iti cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena vuttā. Kasmā panettha yāmādiparisā na gahitāti? Bhusaṃ kāmābhigiddhatāya yonisomanasikāravirahato. Yāmādayo hi uḷāruḷāre kāme paṭisevantā tatthābhigiddhatāya dhammassavanāya sabhāvena cittampi na uppādenti, mahābodhisattānaṃ pana buddhānañca ānubhāvena ākaḍḍhiyamānā kadāci nesaṃ payirupāsanādīni karonti tādise mahāsamaye. Teneva hi vimānavatthudesanāpi taṃnimittā bahulā nāhosi. <span class="bld">Seṭṭhanāda</span>nti kenaci appaṭihatabhāvena uttamanādaṃ. <span class="bld">Abhītanāda</span>nti vesārajjayogato kutoci nibbhayanādaṃ. <span class="bld">Sīhanādasuttenā</span>ti khandhiyavagge āgatena sīhanādasuttena. <span class="bld">Sahanato</span>ti khamanato. <span class="bld">Hananato</span>ti vidhamanato viddhaṃsanato. <span class="bld">Yathā vā</span>tiādi ‘‘sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadatī’’ti saṅkhepato vuttassa atthassa viññāpanaṃ.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Eta</span>nti ‘‘brahmacakka’’nti etaṃ padaṃ. <span class="bld">Paññāpabhāvita</span>nti cirakālaparibhāvitāya pāramitāpaññāya vipassanāpaññāya ca uppāditaṃ. <span class="bld">Karuṇāpabhāvita</span>nti ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinayappavattāya mahākaruṇāya uppāditaṃ. Yathā abhinikkhamanato pabhuti mahābodhisattānaṃ ariyamaggādhigamanavirodhinī <a name="M2.0058"></a> paṭipatti natthi, evaṃ tusitabhavanato niyatabhāvāpattito ca paṭṭhāyāti dutiyatatiyanayā ca gahitā. <span class="bld">Phalakkhaṇe</span>ti aggaphalakkhaṇe. Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ vajirūpamatāyeva sātisayo paṭivedhoti <span class="bld">‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti <span class="bld">‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpatti…pe… phalakkhaṇe pavattanaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti, tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ <a name="V2.0050"></a> pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena lokiyadesanāñāṇassa itarena anaññasādhāraṇatāvasena samānataṃ sampiṇḍeti. Urasi jātatāya uraso sambhūtanti <span class="bld">orasaṃ</span> ñāṇaṃ.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti rūpa</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo anavasesato rūpassa sarūpanidassanatthoti tassa <span class="bld">‘‘idaṃ rūpa’’</span>nti etena sādhāraṇato ca sarūpanidassanamāha. <span class="bld">Ettakaṃ rūpa</span>nti etena anavasesato ‘‘ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’ti nimittassa aññassa abhāvaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ruppanasabhāvañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ruppanaṃ</span> sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppatti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ajjhattikabāhirādibhedaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Lakkhaṇa…pe… vasenā</span>ti kakkhaḷattādilakkhaṇavasena sandhāraṇādirasavasena sampaṭicchanādipaccupaṭṭhānavasena bhūtattayādipadaṭṭhānavasena ca. <span class="bld">Evaṃ pariggahitassā</span>ti evaṃ sādhāraṇato ca lakkhaṇādito ca pariggahitassa. <span class="bld">Avijjāsamudayā</span>ti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhavirodhī hi atthibhāvo hoti, tasmā nirodhe asati atthibhāvo hoti, tasmā purimabhave siddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa samudayo rūpassa uppādo hotīti attho. <span class="bld">Taṇhāsamudayā kammasamudayā</span>ti etthāpi eseva nayo. Avijjādīhi ca tīhi atītakālikattā tesaṃ sahakārīkāraṇabhūtaṃ upādānampi gahitamevāti veditabbaṃ. Pavattipaccayesu kabaḷīkāraāhārassa balavatāya, so eva gahito, ‘‘āhārasamudayā’’ti pana gahitena pavattipaccayatāmattena utucittānipi gahitāneva hontīti dvādasasamuṭṭhānikaṃ rūpassa paccayato dassanampi bhavitabbamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nibbattilakkhaṇa</span>ntiādinā kālavasena <a name="M2.0059"></a> udayadassanamāha. Tattha bhūtavasena magge udayaṃ passitvā ṭhito idha santativasena anukkamena khaṇavasena passati. <span class="bld">Avijjānirodhā rūpanirodho</span>ti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. <span class="bld">Paccayanirodhenā</span>ti avijjāsaṅkhātassa paccayassa nirodhabhāvena. <span class="bld">Taṇhānirodhā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Āhāranirodhā</span>ti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvā. <span class="bld">Rūpanirodhā</span>ti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. <span class="bld">Vipariṇāmalakkhaṇa</span>nti bhavakālavasena hetudvayadassanaṃ. Tasmā taṃ padaṭṭhānavasena pageva passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati.</p>
  172. <p class="bodytext">Iti <span class="bld">vedanā</span>tiādīsupi vuttanayena attho veditabbo. <span class="bld">Sukhādibheda</span>nti sukhadukkhaadukkhamasukhādivibhāgaṃ. <span class="bld">Rūpasaññādibheda</span>nti rūpasaññā, sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabba <a name="V2.0051"></a>… dhammasaññādivibhāgaṃ. <span class="bld">Phassādibheda</span>nti phassacetanāmanasikārādivibhāgaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇa…pe… vasenā</span>ti iṭṭhānubhavanalakkhaṇādilakkhaṇavasena iṭṭhākārasambhogarasādirasavasena kāyikaassādādipaccupaṭṭhānavasena iṭṭhārammaṇādipadaṭṭhānavasena. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato tīsu vedanādīsu khandhesu <span class="bld">phassasamudayāti vattabbaṃ</span>. Viññāṇappaccayā nāmarūpa’’nti vacanato <span class="bld">viññāṇakkhandhe nāmarūpasamudayā</span>ti vattabbaṃ. <span class="bld">Tesaṃyeva vasenā</span>ti ‘‘avijjānirodho vedanānirodho’’tiādinā tesaṃyeva avijjādīnaṃ vasena yojetabbaṃ.</p>
  173. <p class="bodytext">Upādānakkhandhānaṃ samudayatthaṅgamavasena titthiyānaṃ avisayopi sappadeso sīhanādo dassito. Idāni nippadeso anulomapaṭilomavasena saṅkhepato vitthārato paccayākāravisayo anaññasādhāraṇo dassīyatīti āha, <span class="bld">‘‘ayampi aparo sīhanādo’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti ‘‘imasmiṃ satī’’tiādinā saṅkhepato vuttapaṭiccasamuppādapāḷiyā. Ettha ca ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujhtī’’ti avijjādīnaṃ bhāve saṅkhārādīnaṃ bhāvassa, avijjādīnaṃ nirodhe saṅkhārādīnaṃ nirodhassa kathanena purimasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito ‘‘imasmiṃ <a name="M2.0060"></a> sati eva, nāsati, imassa uppādā eva, nānuppādā, nirodhā eva, nānirodhā’’ti. Tenedaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgā vigamena āyatiṃ anuppādo appavatti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā’’tiādi. Nirodhavirodhī ca uppādo, yena so uppādanirodhavibhāgena vutto ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti. Tenetaṃ dasseti ‘‘asati nirodhe uppādo nāma, so cettha atthibhāvoti vuccatī’’ti. ‘‘Imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti idameva hi lakkhaṇaṃ. Pariyāyantarena ‘‘imassa uppādā idaṃ uppajjatī’’ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti. Tasmā na vattamānaṃyeva sandhāya ‘‘imasmiṃ satī’’ti vuttaṃ, atha kho maggena anirujjhanasabhāvañcāti viññāyati. Yasmā ca ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti dvidhāpi uddiṭṭhassa lakkhaṇassa niddesaṃ vadantena bhagavatā ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nirodhova vutto, tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti. Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti. Tato idha na kevalaṃ atthibhāvamattaṃ uppādoti attho adhippeto, atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvito hoti. Evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññaṃ visesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ. Ko panāyaṃ anirodho nāma, yo ‘‘atthibhāvo, uppādo’’ti ca vuttoti? Appahīnabhāvo ca anibbattitaphalabhāvena <a name="V2.0052"></a> phaluppādanārahatā cāti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ <span class="bld">udānaṭṭhakathāyaṃ</span> (udā. aṭṭha. 1). Vuttanayena veditabbo.</p>
  174. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcakkhandhavibhajanādivasenā</span>ti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ dvādasapadikassa paccayākārassa vibhajanavasena. Imasmiñhi dasabalasutte dhammassa desitākāro pañcakkhandhapaccayākāramatto. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcakkhandhapaccayākāradhammo’’</span>ti. Ācariyamuṭṭhiyā akaraṇena vibhūto, so pana atthato ca saddato ca pihito heṭṭhāmukhajāto vā na hotīti āha <span class="bld">‘‘anikujjito’’</span>ti. <span class="bld">Vivaṭo</span>ti vibhāvito. Tenāha <span class="bld">‘‘vivaritvā ṭhapito’’</span>ti<a name="M2.0061"></a>. <span class="bld">Pakāsito</span>ti ñāṇobhāsena obhāsito ādīpitoti āha <span class="bld">‘‘dīpito jotito’’</span>ti. <span class="bld">Tattha tattha</span> chinnabhinnaṭṭhāne. <span class="bld">Sibbitagaṇṭhita</span>nti vākaṃ gahetvā sibbitaṃ, sibbituṃ asakkuṇeyyaṭṭhāne vākena gaṇṭhitañca. Chinnapilotikābhāvena vigatapilotiko dhammo, tassa chinnapilotikassa paṭilomatā chinnabhinnatābhāvenāti dassento <span class="bld">‘‘na hetthā’’</span>tiādimāha. Nivāsanapārupanaṃ <span class="bld">pariggahaṇaṃ</span>. Sayaṃ paṭibhānaṃ <span class="bld">kappetvā. Vaḍḍhentā</span> attano samayaṃ. <span class="bld">Samaṇakacavara</span>nti samaṇavesadhāraṇavasena samaṇapaṭirūpatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ. Attano rūpapavattiyā karaṇḍaṃ kucchitaṃ dhuttaṃ vāti pavattetīti kāraṇḍavo, dussīlo. Taṃ <span class="bld">kāraṇḍavaṃ. Niddhamathā</span>ti nīharatha. <span class="bld">Kasambu</span>nti samaṇakasaṭaṃ. <span class="bld">Apakassathā</span>ti apakaḍḍhatha nanti attho. <span class="bld">Palāpe</span>ti palāpasadise. Tathā hi taṇḍulasārarahito dhaññapaṭirūpako thusamattako palāpoti vuccati, evaṃ sīlādisārarahito samaṇapaṭirūpako palāpo viyāti palāpo, dussīlo. Te <span class="bld">palāpe. Vāhethā</span>ti apanetha. <span class="bld">Patissatā</span>ti bāḷhasatitāya patissatā hothāti.</p>
  175. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāya pabbajitenā</span>ti rājūpaddavādīhi anupaddutena ‘‘evañhi taṃ otiṇṇaṃ jātiādisaṃsārabhayaṃ vijinissāmī’’ti vaṭṭanissaraṇatthaṃ āgatāya saddhāya vasena pabbajitena. <span class="bld">Ācārakulaputto</span>ti ācārena abhijāto. Tenāha <span class="bld">‘‘yato kutocī’’</span>tiādi. <span class="bld">Jātikulaputto</span>ti jātisampattiyā abhijāto. Viññuppasatthāni aṅgāni sammāpadhāniyaṅgabhāvena, kāye ca jīvite ca nirapekkhabhāvena vīriyaṃ ārabhantassa tathāpavattavīriyavasena <span class="bld">‘‘taco ekaṃ aṅga’’</span>nti vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Navasu ṭhānesu samādhātabba</span>nti ‘‘kālavasena pañcasu, iriyāpathavasena catūsū’’ti evaṃ navasu ṭhānesu vīriyaṃ samādhātabbaṃ pavattetabbaṃ.</p>
  176. <p class="bodytext"><span class="bld">So dukkhaṃ viharatī</span>ti kusītapuggalo niyyānikasāsane vīriyārambhassa akaraṇena sāmaññatthassa anuppattiyā dukkhaṃ viharati. Sakaṃ vā atthaṃ <span class="bld">sadatthaṃ</span> ka-kārassa da-kāraṃ katvā<a name="V2.0053"></a>. Kusītassa atthaparihāyanaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ <span class="bld">‘‘cha dvārānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Nisajjāvasena pīṭhamaddanato <span class="bld">pīṭhamaddano,</span> nirassanavacanaṃ tassa, kassacipatthassa adhāraṇato kevalaṃ pīṭhabhārabhūtoti adhippāyo. Aññattha pana ‘‘makhamaddano’’ti <a name="M2.0062"></a> vuccati, tattha dānamicchāya paresaṃ makhaṃ passantoti attho. <span class="bld">Laṇḍapūrako</span>ti kucchipūraṃ bhuñjitvā vaccakuṭipūrako.</p>
  177. <p class="bodytext">‘‘Āraddhavīriyo’’tiādīsu ‘‘kusīto puggalo’’ti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo, āsīsāya vasena thomito. <span class="bld">Āraddhavīriye</span>ti paggahitavīriye. <span class="bld">Pahitatte</span>ti nibbānaṃ patipesitacitte. Etena sāvakānaṃ sammāpaṭipattiṃ satthuvandanānisaṃsañca dassesi.</p>
  178. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīnenā</span>ti vaṭṭanissitena dhammena. Tenāha <span class="bld">‘‘hīnāya saddhāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aggenā</span>ti seṭṭhena vivaṭṭanissitena dhammena, īsakampi katakālusiyavigataṭṭhena maṇḍaṭṭhena ca pasannampi surādi na pātabbaṃ. <span class="bld">Sāsana</span>nti pariyattipaṭipattipaṭivedhalakkhaṇaṃ sāsanaṃ. <span class="bld">Pasannaṃ</span> vigatadosamalattā pasādaniyattā ca. <span class="bld">Pātabbañca</span> pattena viya sukhena paribhuñjitabbato duccaritasabbakilesakasāvamalapaṅkadosarahitattā ca.</p>
  179. <p class="bodytext">Maṇḍabhūtā bodhipakkhiyadhammadesanāpi <span class="bld">desanāmaṇḍo</span>. Tassa ekasseva pana desanāmaṇḍassa paṭiggāhakā suppaṭipannā dosarahitā catasso parisā <span class="bld">paṭiggahamaṇḍo</span>. Maggabrahmacariyaṃ taggatikattā sakalopi bodhipakkhiyadhammarāsi <span class="bld">brahmacariyamaṇḍo</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘katamo desanāmaṇḍo’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">viññātāro</span>ti saccānaṃ abhisametāvino. Tathā hi ādito ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. Pubbabhāge ‘‘atthi ayaṃ loko’’tiādinā idhalokaparalokagatasammosavigamena pavatto adhimokkhova <span class="bld">adhimokkhamaṇḍo. Chaḍḍetvā</span> samucchedavasena vijahitvā. Catubhūmakassa saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍena maṇḍabhūtaṃ adhimokkhaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘paggahamaṇḍo vīriyindriyaṃ kosajjakasaṭa’’ntiādiṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ sāsane, ‘‘maṇḍasmi’’nti vā vacane. <span class="bld">Kāraṇavacanaṃ,</span> tena ‘‘satthā sammukhībhūto’’ti sammukhabhāvanāyogo nirāsaṅkaphalāvahoti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘asammukhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pamāṇa</span>nti anurūpaṃ bhesajjassa pamāṇaṃ. <span class="bld">Uggamana</span>nti bhesajjassa vamanaṃ virecanaṃ, tassa vā vasena dosadhātūnaṃ vamanaṃ virecanaṃ. <span class="bld">Evamevā</span>ti yathā bhesajjamaṇḍaṃ vejjasammukhā nirāsaṅkā pivanti, evameva <a name="M2.0063"></a> ‘‘satthā sammukhībhūto’’ti nirāsaṅkā vīriyaṃ katvā, maṇḍapeyya sāsanaṃ pivathāti yojanā. Abhiññāsamāpattipaṭilābhena <span class="bld">sānisaṃsā</span>. Maggaphalādhigamanena <span class="bld">savaḍḍhi</span><a name="V2.0054"></a>. <span class="bld">Parattha</span>nti attano diṭṭhānugatiāpattiyā, tathā sammāpaṭipajjantānaṃ paresaṃ atthanti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  180. <p class="centered">Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  181. <p class="subhead">3. Upanisasuttavaṇṇanā</p>
  182. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_sn2"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Jānato passato</span>ti ettha dassanaṃ paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ, na maṃsacakkhunāti āha <span class="bld">‘‘dvepi padāni ekatthānī’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ santepī</span>ti padadvayassa ekatthattepi ñāṇalakkhaṇañāṇappabhāvavisayasssa tathādassanabhāvāvirodhanāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘jānanalakkhaṇañhi ñāṇa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ñāṇappabhāva</span>nti ñāṇānubhāvena ñāṇakiccavisayobhāsanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ñāṇena vivaṭṭe dhamme passatī’’</span>ti. <span class="bld">Jānato passato</span>ti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha – <span class="bld">‘‘ñāṇalakkhaṇaṃ upādāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Jānato</span>ti vā pubbabhāgañāṇena jānato, aparabhāgena ñāṇena <span class="bld">passato. Jānato</span>ti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘passato’’</span>ti vuttanti evaṃ vā ettha attho.</p>
  183. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsavānaṃ khaya</span>nti āsavānaṃ accantappahānaṃ. So pana tesaṃ anuppādanirodho sabbena sabbaṃ abhāvo evāti āha <span class="bld">‘‘asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo’’</span>ti. Āsavakkhayasaddassa khīṇākārādīsu āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘āsavānaṃ khayā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ujumaggānusārino</span>ti kilesavaṅkakāyavaṅkādīnaṃ pahānena ujubhūte savipassanāheṭṭhimamaggadhamme anussarantassa. Yadeva hissa parikkhīṇaṃ. <span class="bld">Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ</span> ‘‘tato aññā anantarā’’ti khayasaṅkhāte aggamagge tappariyāpannameva ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, tadanantaraṃ pana aññā arahattanti. Yadipi gāthāya ‘‘khayasmiṃ’’icceva vuttaṃ, samucchedavasena pana ‘‘āsave <a name="M2.0064"></a> khīṇe maggo khayo’’ti vuccatīti āha ‘‘maggo āsavakkhayoti vutto’’ti. <span class="bld">Samaṇo</span>ti samitapāpo adhippeto, so pana khīṇāsavo hotīti. <span class="bld">‘‘Āsavānaṃ khayā’’</span>ti idha phalaṃ, pariyāyena pana āsavakkhayo maggo, tena pattabbato phalaṃ. Eteneva nibbānassapi āsavakkhayabhāvo vuttoti veditabbo.</p>
  184. <p class="bodytext">Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito, na aññathā visesābhāvato aniṭṭhāpannovāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘no ajānato no apassato’’ti vutta</span>nti āha <a name="V2.0055"></a> <span class="bld">‘‘yo pana na jānāti, na passati, tassa no vadāmīti attho’’</span>ti. Iminā khandhānaṃ pariññā āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘no ajānato, no apassato’’ti etena vacanena. <span class="bld">Te paṭikkhittā</span>ti ke pana teti? ‘‘Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.228) ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.101, 227) evamādivādā. Tesu keci abhijātisaṅkantimattena saṃsārasuddhiṃ paṭijānanti, aññe issarapajāpatikāraṇādivasena. Tayidaṃ sabbaṃ saṃsārādīhīti ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Purimena padadvayenā</span>ti ‘‘jānato passato’’ti iminā padadvayena. <span class="bld">Upāyo vutto</span> ‘‘āsavakkhayā’’ti adhikārato. <span class="bld">Iminā</span>ti ‘‘no ajānato, no apassato’’ti iminā padadvayena. Anupāyo hoti esa āsavānaṃ khayassa, yadidaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ apariññāti ‘‘jānato passato’’ti imināva aniyamavacanena anupāyapaṭisedhopi atthato bodhito hotīti. Tameva hi atthato bodhitabhāvaṃ vibhāvetuṃ evaṃ saṃvaṇṇanā katāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  185. <p class="bodytext"><span class="bld">Dabbajātiko</span>ti dabbarūpo. So hi <span class="bld">‘‘drabyo’’</span>ti vuccati ‘‘drabyaṃ vinassati nādrabya’’ntiādīsu. <span class="bld">Dabbajātiko</span> vā sārasabhāvo, sāruppasīlācāroti attho. Yathāha ‘‘na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentī’’ti (pārā. 384). <span class="bld">Vattasīse ṭhatvā</span>ti vattaṃ uttamaṃ dhuraṃ katvā. Yo hi parisuddhājīvo kātuṃ ajānantānaṃ sabrahmacārīnaṃ attano vā vassavātādipaṭibāhanatthaṃ chattādīni karoti, so vattasīse ṭhatvā karoti nāma. <span class="bld">Padaṭṭhānaṃ na hotī</span>ti na vattabbaṃ nāthakaraṇadhammabhāvena maggaphalādhigamassa upanissayabhāvato. Vuttañhi ‘‘yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiccakaraṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādi <a name="M2.0065"></a> (dī. ni. 3.345). <span class="bld">Evaṃ jānato</span>ti evaṃ vejjakammādīnaṃ jānanahetu micchājīvapaccayā kāmāsavādayo āsavā vaḍḍhantiyeva, na pahīyanti. ‘‘Evaṃ kho…pe… āsavānaṃ khayo hotī’’ti imāya pāḷiyā arahattasseva gahaṇaṃ yuttaṃ phalaggahaṇena hetuno avuttasiddhattā. Tenāha <span class="bld">‘‘āsavānaṃ khayante jātattā’’</span>ti.</p>
  186. <p class="bodytext">Āgamanaṃ āgamo, taṃ āvahatīti <span class="bld">āgamanīyā,</span> pubbabhāgapaṭipadā. <span class="bld">Khayasmi</span>nti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ, <span class="bld">khaye</span>ti pana visaye. Tenāha <span class="bld">‘‘āsavakkhayasaṅkhāte’’</span>ti. Upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ <span class="bld">upanisā. Arahattaphalavimutti</span> ukkaṭṭhaniddesato. <span class="bld">Sā</span>ti vimutti. <span class="bld">Assā</span>ti paccavekkhaṇañāṇassa. Manasmiṃ vivaṭṭanissite pana anantarūpanissayāpi paccayā sambhavantīti <span class="bld">‘‘labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  187. <p class="bodytext">Virajjati <a name="V2.0056"></a> asesasaṅkhārato etenāti <span class="bld">virāgo,</span> maggo. Nibbindati etāyāti <span class="bld">nibbidā,</span> balavavipassanā. Tenāha <span class="bld">‘‘etenā’’</span>tiādi. Paṭisaṅkhānupassanāpi muccitukamyatāpakkhikā evāti adhippāyena <span class="bld">‘‘catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacana’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ balavavipassanā. Rūpārūpadhammānaṃ visesabhūto sāmaññabhūto ca yo yo sabhāvo yathāsabhāvo, tassa jānanaṃ <span class="bld">yathāsabhāvajānanaṃ</span>. Tadeva <span class="bld">dassanaṃ</span>. Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘taruṇavipassana’’</span>ntiādi. <span class="bld">Saṅkhāraparicchedeñāṇa</span>nti nāmarūpapariggahañāṇaṃ vadati. <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇaṃ</span> paccayapariggaho dhammaṭṭhitiñāṇantipi vuccati. Nayavipassanādikaṃ anupassanāñāṇaṃ <span class="bld">sammasanaṃ. Maggāmaggeñāṇa</span>nti maggāmaggaṃ vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ. So hi pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5.; 4.99; 5.1071) hi vuttaṃ.</p>
  188. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbabhāgasukha</span>nti upacārajjhānasahitasukhaṃ. <span class="bld">Daratha paṭippassaddhī</span>ti kāmacchandādikilesadarathassa paṭipassambhanaṃ. ‘‘Sukhaṃpāhaṃ, bhikkhave, saupanisaṃ vadāmī’’ti ettha adhippetasukhaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘appanāpubbabhāgassa sukhassā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466;3.359; a.ni. 1.3.96) vuttaappanāsukhassa passaddhiyā paccayatte <a name="M2.0066"></a> vattabbameva natthi. <span class="bld">Sukha</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Balavapītī</span>ti pharaṇalakkhaṇappattā pīti. Tādisā hi vitakkavicārasukhasamādhīhi laddhappaccayā nīvaraṇaṃ vikkhambhantī taṃnimittaṃ darathaṃ pariḷāhaṃ paṭipassambheti. Tenāha <span class="bld">‘‘sā hi darathappassaddhiyā paccayo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Dubbalapītī</span>ti taruṇapīti. Tenāha <span class="bld">‘‘sā hi balavapītiyā paccayo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Saddhā</span>ti ratanattayaguṇānaṃ kammaphalassa ca saddahanavasena pavatto adhimokkho, sā pana yasmā attano visaye punappunaṃ uppajjati, na ekavārameva, tasmā āha <span class="bld">‘‘aparāparaṃ uppajjanasaddhā’’</span>ti. Yasmā saddahanto saddheyyavatthusmiṃ pamudito hoti, tasmā āha <span class="bld">‘‘sā hi dubbalapītiyā paccayo hotī’’</span>ti. Dukkhadukkhādibhedassa sabbassapi dukkhassa vaṭṭadukkhantogadhattā tassa ca idhādhippetattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dukkhanti vaṭṭadukkha’’</span>nti. Jarāmaraṇadukkhanti keci, sokādayo cāti apare. Tadubhayassapi saṅgaṇhanato paṭhamo evattho yutto. Yasmā dukkhappatto kammassa phalāni saddahati, ratanattaye ca pasādaṃ uppādeti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tañhi aparāparasaddhāya paccayo hotī’’</span>ti. Yasmā ‘‘ācariyānaṃ santike dhammaṃ sutvā pavattidukkha’’nti cintayato ‘‘ekantato ayaṃ dhammo imassa dukkhassa samatikkamāya hotī’’ti saddhā uppajjati. Tenāha ‘‘dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī’’tiādi (dī. ni. 1.191). <span class="bld">Savikārā</span>ti uppādavikārena savikārā <span class="bld">khandhajāti</span> <a name="V2.0057"></a> jāyanaṭṭhena. Jātiyā pana asati tattha tattha bhave natthi dukkhassa sambhavoti āha <span class="bld">‘‘sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo’’</span>ti. <span class="bld">Kammabhavo</span>ti kammabhavādiko tividhopi kammabhavo. So hi upapattibhavassa paccayo. Evamādiṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘etenupāyenā’’</span>ti. <span class="bld">Sesapadānī</span>ti upādānādipadāni. Anulomañāṇaṃ saṅkhārupekkhāpakkhikattā nibbānaggahaṇena gahitaṃ, gotrabhuñāṇaṃ paṭhamamaggassa āvajjanaṃ. So hi tena vipassanāya kiñci kiñci visesaṭṭhānaṃ kayiratīti taṃ anāmasitvā nibbidūpaniso virāgoti ‘‘virāgo’’icceva vuttaṃ.</p>
  189. <p class="bodytext">Kena udakena vidārayitvā gatapadesoti katvā <span class="bld">kandaro. Nitambo</span>tipi udakassa. Yathā ninnaṃ udakaṃ pavattati, tathā nivattanabhāvena <span class="bld">nadīkuñchotipi vuccati</span>. Hemantagimhautuvasena aṭṭha māse pavatto pathavīvivaroti katvā <span class="bld">padaro</span>. Khuddikā udakavāhiniyo sākhā viyāti <span class="bld">sākhā</span><a name="M2.0067"></a>, khuddakā sobbhā kusubbhā o-kārassa u-kāraṃ katvā. <span class="bld">Evameva kho</span>tiādi ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā upanītāya upamāya upameyyena saṃsandananti, taṃ yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘avijjā pabbatoti daṭṭhabbā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha avijjā ca santānavasena ciraṃtanakālappavattanato pacurajanehi duppajahanato ‘‘pabbato’’ti vuttā. Lokattayābhibyāpanato abhisandanato ca abhisaṅkhārā meghasadisā. Abhisaṅkhārā meghoti daṭṭhabbāti ānetvā sambandho. Tathā sesapadadvayepi. Viññāṇādivaṭṭaṃ anupavattito paramparapaccayato ca kandarādisadisā. Vimutti ekarasattā, hānivuddhiabhāvato ca sāgarasadisāti upamāsaṃsandanaṃ.</p>
  190. <p class="bodytext">Tattha yasmā purimasiddhāya avijjāya sati abhisaṅkhārā, nāsati, tasmā te uparipabbate pavattā viya hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘avijjā…pe… vassanaṃ veditabba’’</span>nti. <span class="bld">Assutavā hī</span>tiādi vuttasseva atthassa samatthanaṃ. <span class="bld">Taṇhāya abhilāsaṃ katvā</span>ti etena sabbassapi abhisaṅkhāravuṭṭhitemanatthaṃ dīpeti. Taṇhā hi ‘‘sneho’’ti vuttā. Antimabhavikassa antabhavanibbattako abhisaṅkhāro nibbānaṃ na patto, tadantassa bhāgassa nibbānaṃ āhacca ṭhito viya hotīti <span class="bld">‘‘mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viyā’’</span>ti upamānidassanaṃ kataṃ. <span class="bld">Viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā</span>pi imināpi hi antimabhavikasseva viññāṇappavatti dassitā. Sā hi pūritāti vattabbā tato paraṃ viññāṇādivaṭṭasseva abhāvato. Jātassa puggalassa jātipaccayavaṭṭadukkhavedanāya dhammassavanaṃ icchitabbaṃ, taṃ pana yadipi imasmiṃ sutte na āgataṃ, suttantaresu pana āgatamevāti tato āharitvā taṃ vattabbanti dassento <span class="bld">‘‘buddhavacanaṃ panā’’</span>tiādimāha. Tayidaṃ sāvakabodhisattānaṃ vasenāyaṃ desanāti katvā vuttaṃ. Itaresaṃ pana vasena vuccamānaṃ <a name="V2.0058"></a> suttantaraggahaṇatthaṃ payojanaṃ natthīti <span class="bld">‘‘yā hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pāḷiyā vasena gahitamevā</span>ti saṅkhepato vuttaatthassa vitthārato dassanaṃ. <span class="bld">Nibbattī</span>ti nibbattamānā khandhā gahitāti āha <span class="bld">‘‘savikārā’’</span>ti. Aniccatālakkhaṇādidīpanato <span class="bld">lakkhaṇāhaṭaṃ. Kammākamma</span>nti vinicchayaṃ. <span class="bld">Nijjaṭa</span>nti niggumbaṃ, suddhanti attho. <span class="bld">Pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhatī</span>tiādi pāḷiyaṃ samathapubbaṅgamā vipassanā dassitāti katvā vuttaṃ<a name="M2.0068"></a>. Evañhi pāmojjādidassanaṃ sambhavatīti. <span class="bld">Devassā</span>ti meghassa. Kasmā panettha ‘‘khīṇāsavassa…pe… ṭhitakālo veditabbo’’ti vuttaṃ, nanu pubbe devaṭṭhāniyo abhisaṅkhāro vutto, na abhisaṅkhāro khīṇāsavoti? Nāyaṃ doso, kāraṇūpacārena phalassa vuttattā. Abhisaṅkhāramūlako hi khandhasantāno khandhasantāne ca ucchinnasaṃyoge khīṇāsavasamaññāti.</p>
  191. <p class="centered">Upanisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  192. <p class="subhead">4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā</p>
  193. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_sn2"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">So</span>ti sāriputtatthero. Yadi na tāva paviṭṭho, kasmā ‘‘pāvisī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘pavisissāmī’’</span>tiādi. Tena avassambhāvini bhūte viya upacāro hotīti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento <span class="bld">‘‘yathā ki’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Atippagoyeva nikkhantadivaso</span>ti pakatiyā bhikkhācaraṇavelāya ativiya pāto eva vihārato nikkhantadivasabhāgo. <span class="bld">Etadahosī</span>ti etaṃ ‘‘atippago kho’’tiādikaṃ cintanaṃ ahosi. <span class="bld">Dakkhiṇadvārassā</span>ti rājagahanagare dakkhiṇadvārassa veḷuvanassa ca antarā ahosi, tasmā ‘‘tenupasaṅkamissa’’nti cintanā ahosīti adhippāyo. <span class="bld">Kiṃ vādī</span>ti catūsu vādesu kataraṃ vādaṃ vadasi. <span class="bld">Kimakkhāyī</span>ti tasseva vevacanaṃ. Kiṃ vadatīti pana cattāro vāde sāmaññato gahetvā napuṃsakaliṅgena vadati yathā kiṃ te jātaliṅgaṃ. Sabbanāmañhetaṃ, yadidaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. Vadati etenāti <span class="bld">vādo,</span> dassanaṃ. Taṃ sandhāyāha ‘‘kiṃ ettha…pe… dassananti pucchantī’’ti. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu viya <span class="bld">dhamma</span>-saddo hetuatthoti āha <span class="bld">‘‘yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇa’’</span>nti. Vādassa vacanassa anuppatti <span class="bld">vādappavatti</span>.</p>
  194. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ vacana</span>nti ‘‘ekamidāha’’ntiādivacanaṃ. <span class="bld">Sā</span>ti ‘‘eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā’’ti evaṃ pavattakathā. Accharaṃ aṅguliphoṭanaṃ arahatīti <span class="bld">acchariyaṃ. Abbhuta</span>nti niruttinayena padasiddhi daṭṭhabbā. <span class="bld">Sabbavādāna</span>nti sabbesaṃ catubbidhavādānaṃ. Paṭhamo hettha sassatavādo, dutiyo ucchedavādo, tatiyo ekaccasassatavādo, catuttho adhiccasamuppannavādo, tesaṃ sabbesaṃ <a name="M2.0069"></a> paṭikkhepato <a name="V2.0059"></a> paṭikkhepakāraṇaṃ vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakittanaṃ vā pacurajanañāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya <span class="bld">gambhīrañceva,</span> tathā avabhāsanato cetasi upaṭṭhānato <span class="bld">gambhīrāvabhāsañca karonto. Tadeva pada</span>nti phassapadaṃyeva ādibhūtaṃ gahetvā.</p>
  195. <p class="centered">Aññatitthiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  196. <p class="subhead">5. Bhūmijasuttavaṇṇanā</p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_sn2"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Purimasutte</span>ti anantare purime sutte. <span class="bld">Vuttanayeneva veditabba</span>nti padatthe tato visiṭṭhaṃ aniddisitvā itaraṃ atthato vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ pana viseso’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati,</span> atha kho phassassa sahakārīkāraṇabhūtaaññapaccayā ca uppajjatīti. <span class="bld">Kāyenā</span>ti copanakāyena, kāyaviññattiyāti attho. Sā hi kāmaṃ paṭṭhāne āgatesu catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayena cetanāya paccayo na hoti. Yasmā pana kāye sati eva kāyakammaṃ nāma hoti, nāsati, tasmā sā tassā sāmaggiyabhāvena icchitabbāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyenapi kariyamānaṃ karīyatī’’</span>ti. Tenāha bhagavā ‘‘kāye vā, hānanda, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti. <span class="bld">Vācāyapī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Manasā</span>ti pātubhūtena manasā, na manamattenāti. <span class="bld">Attanā</span> parehi anussāhitena. <span class="bld">Parenā</span>ti parena anussāhena. <span class="bld">Sampajānenā</span>ti ñāṇasampayuttacittavasena pajānantena. <span class="bld">Asampajānenā</span>ti tathā na sampajānantena. <span class="bld">Tassā</span>ti sukhadukkhassa. <span class="bld">Kāyasañcetanāhetū</span>ti kāyakammanimittaṃ, kāyikassa kammassa katattā upacitattāti attho. Esa nayo sesasañcetanāsupi. Uddhaccasahagatacetanā pavattiyaṃ vipākaṃ detiyevāti <span class="bld">‘‘vīsati cetanā labbhantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tathā vacīdvāre</span>ti ettha ‘‘kāmāvacarakusalākusalavasena vīsati cetanā labbhantī’’ti idaṃ tathā-saddena upasaṃharati. <span class="bld">Rūpārūpacetanāhī</span>ti rūpāvacarārūpāvacarakusalacetanāhi. <span class="bld">Tappaccayaṃ</span> yathārahanti adhippāyo. <span class="bld">Tāpi cetanā</span>ti yathāvuttā ekūnavīsati cetanā avijjāpaccayā honti kusalānampi pageva itarādhiṭṭhahitāvijjasseva uppajjanato, aññathā anuppajjanato. <span class="bld">Yathāvuttacetanābheda</span>nti <a name="M2.0070"></a> yathāvuttaṃ kāyacetanādivibhāgaṃ. <span class="bld">Parehi anussāhito</span> saraseneva pavattamāno. <span class="bld">Parehi kāriyamāno</span>ti parehi ussāhito hutvā kayiramāno. <span class="bld">Jānantopī</span>ti anussavādivasena jānantopi. <span class="bld">Kammameva jānanto</span>ti tadā attanā kariyamānakammameva jānanto.</p>
  198. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsū</span>ti ‘‘sāmaṃ vā pare vā sampajāno vā asampajāno vā’’ti evaṃ vuttesu catūsu ṭhānesu. Yathāvutte ekūnavīsaticetanādhamme asaṅkhārikasasaṅkhārikabhāvena sampajānakatāsampajānakatabhāvena <a name="V2.0060"></a> catuguṇe katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘chasattati dvesatā cetanādhammā’’</span>ti. Yesaṃ sahajātakoṭi labbhati, tesampi upanissayakoṭi labbhatevāti <span class="bld">‘‘upanissayakoṭiyā anupatitā’’</span>tiicceva vuttā. <span class="bld">Te</span>ti yathāvuttā sabbepi dhammā. <span class="bld">So kāyo na hotī</span>ti ettha pasādakāyopi gahetabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘yasmiṃ kāye satī’’</span>tiādi. <span class="bld">So kāyo na hotī</span>ti so kāyo paccayanirodhena na hoti. <span class="bld">Vācā</span>ti saddavācā. <span class="bld">Mano</span>ti yaṃ kiñci viññāṇaṃ. Idāni kammavaseneva yojetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Eseva nayo</span> ‘‘vācāpi dvārabhūtā manopi dvārabhūto’’ti. Khīṇāsavassa kathaṃ kāyo na hoti, na tassa kāyakammādhiṭṭhānanti adhippāyo. <span class="bld">Avipākattā</span>ti avipākadhammattāti attho. Kāyo na hotīti vuttaṃ akammakaraṇabhāvato.</p>
  199. <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti kammaṃ. <span class="bld">Khettaṃ na hotī</span>ti tassa dukkhassa aviruhanaṭṭhānattā. Viruhanaṭṭhānādayo byatirekavasena vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Kāraṇaṭṭhenā</span>ti ādhārabhūtakāraṇabhāvena. <span class="bld">Sañcetanāmūlaka</span>nti sañcetanānimittaṃ. <span class="bld">Viruhanādīnaṃ atthāna</span>nti ‘‘viruhanaṭṭhenā’’tiādinā vuttānaṃ atthānaṃ. Iminā viruhanādibhāvena vedanā ‘‘sukhadukkhavedanā’’ti kathitā, nayidha jeṭṭhalakkhaṇaṃ sukhadukkhaṃ nippayojakassa sukhassa dukkhassa ca adhippetattā. Upekkhāvedanāpettha sukhasaṇhasabhāvavipākabhūtā vedanāva.</p>
  200. <p class="centered">Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  201. <p class="subhead">6. Upavāṇasuttavaṇṇanā</p>
  202. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_sn2"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Vaṭṭadukkhameva</span> <a name="M2.0071"></a> <span class="bld">kathitaṃ</span> itaradukkhassapi vipākassa saṅgaṇhanato.</p>
  203. <p class="centered">Upavāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  204. <p class="subhead">7. Paccayasuttavaṇṇanā</p>
  205. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_sn2"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Paṭipāṭiyā</span>ti paṭipāṭiyā ṭhapanena. Catusaccayojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">pariyosāna…pe… ādi vuttaṃ. Dukkhasaccavasenā</span>ti pariññeyyabhāvavasena. Jarāmaraṇāpadesena hi pañcupādānakkhandhā vuttā, te cassa attano phalassa paccayā na honti. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayaṃ jānātī’’</span>ti. Vineyyajjhāsayavasena hettha desanā pavattā. <span class="bld">Sampanno</span>ti samannāgato. <span class="bld">Āgato</span>ti upagato, adhigatoti attho. <span class="bld">Passatī</span>ti paccavekkhaṇañāṇena paccakkhato passati, maggapaññāya evaṃ asammohapaṭivedhavasena passati. <span class="bld">Maggañāṇeneva,</span> na phalañāṇena. <span class="bld">Dhammasotaṃ samāpanno</span>ti <a name="V2.0061"></a> ariyadhammasotaṃ sammadeva āpanno patto. Anaye nairiyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti akaraṇīyato ariyapakkhaṃ bhajanto <span class="bld">puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññāyā</span>ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ nibbijjhanakapaññāya. <span class="bld">Āhacca tiṭṭhati</span> maggakkhaṇe, phalakkhaṇe pana āhacca ṭhito nāma.</p>
  206. <p class="centered">Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  207. <p class="subhead">8. Bhikkhusuttavaṇṇanā</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_sn2"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Uttānameva</span> sabbasova sattame āgatanayattā, vineyyajjhāsayavasena hi idaṃ suttaṃ satthārā aññasmiṃ āsane desitaṃ, parisāya vivaṭṭena sātthikāti satthu desanā āgatāti ayaṃ paṭiggāhakādhīnā hotīti dhammagāravena saṅgahaṃ āropentiyeva.</p>
  209. <p class="centered">Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  210. <p class="subhead">9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_sn2"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Akkharabhāṇakāna</span>nti <a name="M2.0072"></a> akkhararucīnaṃ. Upasaggena padavaḍḍhanampi ruccanti. Tenāha <span class="bld">‘‘te hī’’</span>tiādi.</p>
  212. <p class="centered">Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  213. <p class="subhead">10. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  214. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_sn2"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Dvīsu suttesū</span>ti navamadasamasuttesu.</p>
  215. <p class="centered">Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  216. <p class="centered">Dasabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  217. <p class="title">4. Kaḷārakhattiyavaggo</p>
  218. <p class="subhead">1. Bhūtasuttavaṇṇanā</p>
  219. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_sn2"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Ajitamāṇavenā</span>ti <a name="V2.0062"></a> soḷasasu bāvariyabrāhmaṇaparicārakesu ‘‘ajito’’ti laddhanāmena māṇavena. Saṅkhā vuccati paññā, saṅkhātā pariññātā dhammā yesaṃ te <span class="bld">saṅkhātadhammā,</span> paṭividdhasaccā khīṇāsavā. Sekkhā pana vipākassa apariññātattā ‘‘saṅkhātadhammā’’ti na vuccanti. Sekkhadhammasamannāgamena te <span class="bld">sekkhā</span>. Te pana kāmaṃ puggalapaṭilābhavasena anekasahassāva honti, catumaggaheṭṭhimaphalattayassa pana vasena taṃsamaṅgitāsāmaññena na sattajanato uddhanti āha <span class="bld">‘‘satta jane’’</span>ti niyametvā viseseti. Saṃkilesavajjaṃ, tato vā attānaṃ viya vineyyalokaṃ nipāti rakkhatīti nipako, tassa bhāvo <span class="bld">nepakkaṃ,</span> ñāṇanti āha <span class="bld">‘‘nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipako’’</span>ti.</p>
  220. <p class="bodytext">‘‘Ko nu kho imassa pañhassa attho’’ti cintento pañhāya kaṅkhati nāma. ‘‘Kathaṃ byākaramāno nu kho satthu ajjhāsayaṃ na virodhemī’’ti cintento ajjhāsayaṃ kaṅkhati nāma. Sujānanīyatthaparicchedaṃ katvā cintanā hettha <a name="M2.0073"></a> ‘‘kaṅkhā’’ti adhippetā, na vicikicchāti. Pahīnavicikiccho hi mahāthero āyasmato assajimahātherassa santikeyeva, vicinanabhūtaṃ kukkuccasadisaṃ panetaṃ vīmaṃsanamattanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pattaṃ ādāya caranto</span>ti pabbajitabhāvalakkhaṇaṃ. Dhammasenāpatibhāvena vā mama pattadhammadesanāvāraṃ ādāya carantoti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.</p>
  221. <p class="bodytext"><span class="bld">Jāta</span>nti yathārahaṃ paccayato uppannaṃ, saṅkhatanti attho. <span class="bld">Pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsī</span>ti pañhassa byākaraṇatā paṭibhāsi. ‘‘Sammappaññāya passatī’’ti pāṭho, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sammappaññāya passato’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘passantassā’’ti attho vutto. Taṃ ‘‘bhūtanti…pe… paṭipanno hotī’’ti imāya pāḷiyā na sameti, tasmā yathādassitapāṭho eva yutto. <span class="bld">Yāva arahattamaggā nibbidādīnaṃ atthāyā</span>ti samitāpekkhadhammavasā padaṃ vadanti. <span class="bld">Āhārasambhava</span>nti paccayahetukaṃ. <span class="bld">Sekkhapaṭipadā kathitā</span> ‘‘nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti vacanato. Esa nayo nirodhavārepi. <span class="bld">Nibbidā</span>ti karaṇe paccattavacanaṃ, <span class="bld">virāgā nirodhā</span>ti karaṇe nissakkavacananti <a name="V2.0063"></a> āha <span class="bld">‘‘sabbāni kāraṇavacanānī’’</span>ti. <span class="bld">Anupādā</span>ti anupādāya. <span class="bld">Bhūtamidantiādimāha</span> sabbasuttaṃ āhaccabhāsitaṃ jinavacanameva karonto.</p>
  222. <p class="centered">Bhūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  223. <p class="subhead">2. Kaḷārasuttavaṇṇanā</p>
  224. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_sn2"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Tassa therassa nāmaṃ</span> jātisamudāgataṃ. <span class="bld">Nivatto</span>ti pubbe vaṭṭasotassa paṭisotaṃ gantuṃ āraddho, taṃ avisahanto anusotameva gacchanto, tato nivatto pariklesavidhame asaṃsaṭṭho viyutto hoti. Ettha cetanāti vā assāso. Hīnāyāvattanaṃ nāma kāmesu sāpekkhatāya, tattha ca nirapekkhatā tatiyamaggādhigamenāti dassento <span class="bld">‘‘tayo magge’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sāvakapāramīñāṇaṃ</span> therassa arahattādhigamena nipphannaṃ, tasmā tassa taṃ uparimakoṭiyā assāso vutto. <span class="bld">Ugghāṭitā</span>ti vivaṭā, vūpasamitāti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti arahattappattiyaṃ. <span class="bld">Vicikicchābhāva</span>nti nibbematikataṃ.</p>
  225. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="M2.0074"></a> <span class="bld">evaṃ byākatā</span>ti ‘‘khīṇā jātī’’tiādikā evaṃ uttānakaṃ na byākatā, pariyāyena pana byākatā. <span class="bld">Kenacī</span>ti kenacipi kāraṇena. <span class="bld">Evaṃ</span> uttānakaṃ <span class="bld">byākarissati</span>.</p>
  226. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa paccayassa khayā</span>ti tassa kammabhavasaṅkhātassa paccayassa avijjāya sahakāritāyaṃ saṅgahitassa khayā anuppādā nirodhā. <span class="bld">Khīṇasmi</span>nti khīṇe. Anuppādanirodhena niruddhe <span class="bld">jātiyā</span> yathāvutte <span class="bld">paccaye. Jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇaṃ</span> anuppattidhammataṃ āpāditanti. <span class="bld">Viditaṃ</span> ñātaṃ. Ājānāti catusaccaṃ heṭṭhimamaggehi ñātaṃ anatikkamitvāva paṭivijjhatīti <span class="bld">aññā</span> aggamaggo. Tadupacārena aggaphalaṃ idha ‘‘aññā’’ nāma. <span class="bld">Paccayo</span>ti bhavūpapattiyā paccayo paṭiccasamuppādo.</p>
  227. <p class="bodytext"><span class="bld">Me</span>ti mayā. <span class="bld">Aññāsi</span> ākāraggahaṇena cittācāraṃ jānāti. <span class="bld">Tenā</span>ti bhagavatā. <span class="bld">Byākaraṇaṃ anumoditaṃ</span> pañhabyākaraṇassa visayakatabhāvato.</p>
  228. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayamassa visayo</span>ti ayaṃ vedanā assa sāriputtattherassa savisayo tattha visayabhāvena pavattattā. <span class="bld">Kiñcāpī</span>ti kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā dukkhā vedanā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā. <span class="bld">Vipariṇāmakoṭiyā</span>ti aniccabhāvena <span class="bld">sabbāva</span> vedanā <span class="bld">dukkhā nāma</span><a name="V2.0064"></a>. Sukhapaṭikkhepatopi hi sukhapītiyā pharaṇatāya sukhāti tikkhamattena vipariṇāmadukkhāti vipariṇāmato abhāvādhigamena sukhanirodhakkhaṇamattena. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">papañcasūdaniyaṃ</span> ‘‘sukhāya vedanāya atthibhāvo sukha’’nti. Sukhakāmo dukkhaṃ titikkhati. Apariññātavatthukānañhi sukhavedanuparamo dukkhato upaṭṭhāti, tasmāyamattho viyogena dīpetabbo. ‘‘Dukkhā vipariṇāmasukhā’’ti etthāpi eseva nayo. Tathācāha <span class="bld">papañcasūdaniyaṃ</span> ‘‘dukkhāya vedanāya natthibhāvo sukha’’nti. Dukkhavedanuparamo hi vuttānaṃ sukhato upaṭṭhāti evāti vadanti. Tassa yogassa vūpasamena ‘‘aho sukhaṃ jāta’’nti majjhattavedanāya jānanabhāvo yāthāvato avabujjhanaṃ sukhaṃ. Adukkhamasukhāpi vedanā vijānantassa sukhaṃ hoti tassa sukhumatāya viññeyyabhāvato. Yathā rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca sammadeva avabodho paramaṃ sukhaṃ. Tenāha –</p>
  229. <p class="gatha1">‘‘Yato <a name="M2.0075"></a> yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
  230. <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374);</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāṇadukkhā</span>ti ajānanabhāvo adukkhamasukhāvedanāya dukkhaṃ. Sammā vibhāgajānanasabhāvo ñāṇassa sambhavo. Ñāṇasampayuttā hi ñāṇūpanissayā adukkhamasukhā vedanā pasatthākārā, yato sā iṭṭhā ceva iṭṭhaphalā cāti. Ajānanabhāvoti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo. ‘‘Dukkhanti vidito’’ti pāḷi, aṭṭhakathāyaṃ pana viditanti paduddhāro kato, taṃ atthadassanamattanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  232. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanāparicchedajānane</span>ti ‘‘tisso imā vedanā’’ti evaṃ paricchedato jānane. <span class="bld">Aññāsī</span>ti kadā aññāsi? Imasmiṃ desanākāleti vadanti, paṭivedhakāleti pana yuttaṃ. Yathāpaṭividdhā hi vedanā idha therena desitāti. <span class="bld">Iminā kāraṇenā</span>ti ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti vedanānaṃ aniccatāya dukkhabhāvajānanasaṅkhātena kāraṇena. Taṃnimittaṃ hissa vedanāsu taṇhā na uppajjati. <span class="bld">Atippapañco</span>ti ativitthāro. <span class="bld">Dukkhasmiṃ</span> antogadhaṃ dukkhapariyāpannattā. <span class="bld">Dukkha</span>nti sabbaṃ vedayitaṃ dukkhaṃ saṅkhāradukkhabhāvato. <span class="bld">Ñātamatte</span>ti yāthāvato avabujjhanamatte. <span class="bld">Taṇhā na tiṭṭhatī</span>ti na santiṭṭhati nappavattati.</p>
  233. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ vimokkhā</span>ti ajjhattabahiddhābhedesu vimuttā. Hetumhi cetaṃ nissakkavacananti hetuatthena karaṇavacanena atthamāha <span class="bld">‘‘katarena vimokkhenā’’</span>ti. Karaṇatthepi vā etaṃ nissakkavacananti <a name="V2.0065"></a> tathā vuttaṃ. <span class="bld">Abhiniveso</span>ti vipassanārambho. <span class="bld">Bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva</span> sabbassapi pariññeyyassa parijānitabbato. <span class="bld">Ñāṇaṃ</span> pavattetvā. <span class="bld">Te</span>ti ajjhattasaṅkhāre. <span class="bld">Vavatthapetvā</span>ti salakkhaṇato paricchinditvā. <span class="bld">Bahiddhā otāretī</span>ti bahiddhāsaṅkhāresu ñāṇaṃ otāreti. <span class="bld">Ajjhattaṃ otāretī</span>ti ajjhattasaṅkhāre sammasati. <span class="bld">Tatra</span> tasmiṃ catukke. <span class="bld">Tesaṃ vavatthānakāle</span>ti tesaṃ ajjhattasaṅkhārānaṃ vipassanākāle.</p>
  234. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbupādānakkhayā</span>ti sabbaso upādānānaṃ khayā. Kāmaṃ diṭṭhisīlabbataattavādupādānāni paṭhamamaggeneva khīyanti, kāmupādānaṃ pana aggamaggenāti tassa <a name="M2.0076"></a> vasena ‘‘sabbupādānakkhayā’’ti vadanto thero attano arahattapattiṃ byākaroti. Tenāha <span class="bld">‘‘āsavā nānussavantī’’</span>ti. <span class="bld">Sato</span>ti iminā sativepullappattiṃ dasseti. <span class="bld">Cakkhuto rūpe savantī</span>ti cakkhuviññāṇavīthiyaṃ tadanugatamanoviññāṇavīthiyañca rūpārammaṇā āsavā pavattantīti. Kiñcāpi tattha kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tathā sesavāresu. Tenāha <span class="bld">‘‘eva’’</span>ntiādi, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddo. ‘‘Attānaṃ nāvajānāmī’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘omānapahānaṃ kathita’’</span>nti āha. Tena āsavesu samudāyupalakkhaṇaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ. Na hi seyyamānādippahānena vinā hīnamānaṃyeva pajahati. <span class="bld">Pajānanā</span>ti ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti vuttapajānanasampanno hotīti.</p>
  235. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarūpabhedatopī</span>ti ‘‘cattāro’’ti evaṃ parimāṇaparicchedatopi. Idaṃ bhagavā dassento āhāti sambandho. <span class="bld">Ida</span>nti ca ‘‘ayampi kho’’tiādivacanaṃ sandhāyāha.</p>
  236. <p class="bodytext"><span class="bld">Asambhinnāya evā</span>ti yathānisinnāya eva, avuṭṭhitāya evāti attho. <span class="bld">Puggalathomanattha</span>nti desanākusalānaṃ ānandattherādīnaṃ puggalānaṃ pasaṃsanatthaṃ ukkaṃsanatthaṃ. <span class="bld">Dhammathomanattha</span>nti paṭipattidhammassa pasaṃsanatthaṃ. <span class="bld">Tepī</span>ti ānandattherādayo bhikkhūpi. <span class="bld">Dhammapaṭiggāhakā</span> bhikkhū. <span class="bld">Atthe</span>ti sīlādiatthe. <span class="bld">Dhamme</span>ti pāḷidhamme.</p>
  237. <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti bhagavato. <span class="bld">Ānubhāvaṃ karissati</span> ‘‘divasañcepi bhagavā’’tiādinā. <span class="bld">Na</span>nti sāriputtattheraṃ. <span class="bld">Ahampi tatheva thomessāmi</span> ‘‘sā hi bhikkhū’’tiādinā. <span class="bld">Evaṃ cintesī</span>ti evaṃ vakkhamānena dhammadāyādadesanāya cintitākārena cintesi. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekajjhāsayāyā</span>ti <a name="V2.0066"></a> samānādhippāyāya. <span class="bld">Matiyā</span>ti paññāya. <span class="bld">Ayaṃ desanā aggā</span>ti bhagavā dhammasenāpatiṃ guṇato evaṃ paggaṇhātīti katvā vuttaṃ.</p>
  238. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakāsetvā</span>ti guṇato pākaṭaṃ paññātaṃ katvā sabbasāvakehi seṭṭhabhāve <span class="bld">ṭhapetukāmo. Cittagatiyā</span> cittavasena kāyassa pariṇāmanena ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti kāyasamānagatikattādhiṭṭhānena. Kathaṃ pana kāyo dandhappavattiko lahuparivattena cittena <a name="M2.0077"></a> samānagatiko hotīti? Na sabbathā samānagatiko. Yatheva hi kāyavasena cittavipariṇāmane cittaṃ sabbathā kāyena samānagatikaṃ hoti. Na hi tadā cittaṃ sabhāvasiddhena attano khaṇena avattitvā dandhavuttikassa rūpadhammassa khaṇena vattituṃ sakkoti, ‘‘idaṃ cittaṃ ayaṃ kāyo viya hotū’’ti panādhiṭṭhānena dandhagatikassa kāyassa anuvattanato yāva icchitaṭṭhānappatti hoti, tāva kāyagatianulomeneva hutvā santānavasena pavattamānaṃ cittaṃ kāyagatiyā pariṇāmitaṃ nāma hoti, evaṃ ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti adhiṭṭhānena pageva sukhalahusaññāya sampāditattā abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ avattitvā yathā lahukatipayacittavāreheva icchitaṭṭhānappati hoti, evaṃ pavattarūpatā viññāyatīti.</p>
  239. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhippāyānurūpameva</span> tassa bhagavato thomanāya katattā. <span class="bld">Idaṃ nāma</span> atthajātaṃ bhagavā <span class="bld">pucchissatī</span>ti pubbe mayā <span class="bld">aviditaṃ</span> apassaṃ. <span class="bld">Āsayajānanattha</span>nti ‘‘evaṃ byākarontena satthu ajjhāsayo gahito hotī’’ti evaṃ satthu ajjhāsayajānanatthaṃ. <span class="bld">Dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto</span> bhagavā <span class="bld">paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi</span> dutiyaṃ pañhaṃ pucchanteneva paṭhamapañhavissajjanassa sampaṭicchitabhāvato.</p>
  240. <p class="bodytext"><span class="bld">Etaṃ ahosī</span>ti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. <span class="bld">Assā</span>ti kaḷārakhattiyassa bhikkhuno. Dhamme dahatīti <span class="bld">dhammadhātu,</span> sāvakapāramīñāṇaṃ, sāvakavisaye dhamme dahati yāthāvato ajite katvā ṭhapetīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammadhātū’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbaññutaññāṇagatikameva</span> visaye. <span class="bld">Gocaradhamme</span>ti gocarabhūte ñeyyadhamme.</p>
  241. <p class="centered">Kaḷārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  242. <p class="subhead">3. Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā</p>
  243. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_sn2"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Ñāṇameva ñāṇavatthu</span> sampattīnaṃ kāraṇabhāvato. <span class="bld">Catūsū</span>ti catusaccassa bodhanavasena vuttesu catūsu ñāṇesu. <span class="bld">Paṭhama</span>nti ‘‘jarāmaraṇe ñāṇa’’nti evaṃ vuttaṃ ñāṇaṃ, yena dhāraṇaparicayamanasikāravasena <a name="V2.0067"></a> pavattaṃ sabbaṃ gaṇhi. Sannicayañāṇamayaṃ <span class="bld">savanamayaṃ</span> nāmatveva veditabbaṃ. Sabhāvato <a name="M2.0078"></a> paccayato cassa pariggaṇhanañāṇaṃ <span class="bld">sammasanañāṇaṃ</span>tveva veditabbaṃ. Jarāmaraṇasīsena cettha jarāmaraṇavantova dhammā gahitā. <span class="bld">Paṭivedhañāṇa</span>nti asammohato paṭivijjhanañāṇaṃ. <span class="bld">Iminā dhammenā</span>ti hetumhi karaṇavacanaṃ. Imassa hi dhammassa adhigamahetu ayaṃ ariyo atītānāgate nayenapi catusaccadhamme abhisambujjhati. Maggañāṇameva pana atītānāgate nayanasadisaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggañāṇadhammena vā’’</span>ti dutiyavikappo vutto. Evañhi ‘‘akālika’’nti samatthitaṃ hoti.</p>
  244. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇacakkhunā diṭṭhenā</span>ti dhammacakkhubhūtena ñāṇacakkhunā asammohapaṭivedhavasena paccakkhato diṭṭhena. <span class="bld">Paññāya viditenā</span>ti maggapaññāya tatheva viditena. Yasmā tathā diṭṭhaṃ viditaṃ sabbaso pattaṃ mahāupāyo hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pariyogāḷhenā’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhenā</span>ti vā dassanena, dhammaṃ passitvā ṭhitenāti attho. <span class="bld">Viditenā</span>ti cattāri saccāni viditvā pākaṭāni katvā ṭhitena. <span class="bld">Akālikenā</span>ti na kālantaravipākadāyinā. <span class="bld">Pattenā</span>ti cattāri saccāni patvā ṭhitattā dhammaṃ pattena. <span class="bld">Pariyogāḷhenā</span>ti catusaccadhamme pariyogāhitvā ṭhitena. <span class="bld">Atītānāgate nayaṃ netī</span>ti atīte ca anāgate ca nayaṃ neti harati peseti. Idaṃ pana paccavekkhaṇañāṇassa kiccaṃ, satthārā pana maggañāṇaṃ atītānāgate nayanasadisaṃ kataṃ taṃmūlakattā. Atītamaggassa hi paccavekkhaṇaṃ nāma hoti, tasmā maggañāṇaṃ nayanasadisaṃ kataṃ nāma hoti, paccavekkhaṇañāṇena pana nayaṃ neti. Tenāha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi. Yathā pana tena nayaṃ neti. Taṃ ākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye kho kecī’’</span>tiādi vuttaṃ. Ettha ca nayanuppādanaṃ nayañāṇasseva pavattiviseso. Tena vuttaṃ ‘‘paccavekkhaṇañāṇassa kicca’’nti. Kiñcāpi ‘‘imināti maggañāṇadhammena vā’’ti vuttaṃ, duvidhaṃ pana maggaphalañāṇaṃ sammasanañāṇapaccavekkhaṇāya mūlakāraṇaṃ, na nayanassāti duvidhena ñāṇadhammenāti na na yujjati. Tathā catusaccadhammassa ñātattā maggaphalasaṅkhātassa vā dhammassa saccapaṭivedhasampayogaṃ gatattā ‘‘nayanaṃ hotū’’ti tena ‘‘iminā dhammenā’’ti ñāṇassa visayabhāvena ñāṇasampayogena tadañātenāti ca attho na na yujjati. <span class="bld">Anuaye</span>ti dhammañāṇassa anurūpavasena aye bujjhanañāṇe diṭṭhānaṃ adiṭṭhānayanato adiṭṭhassa diṭṭhatāya ñāpanato ca. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammañāṇassa anugamane ñāṇa’’</span>nti. <span class="bld">Khīṇāsavassa sekkhabhūmi</span> nāma aggamaggakkhaṇo<a name="M2.0079"></a>. Kasmā panetaṃ evaṃ vuttanti ce? ‘‘Evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānātī’’tiādinā vattamānavasena desanāya pavattattā.</p>
  245. <p class="centered">Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  246. <p class="subhead">4. Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā</p>
  247. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_sn2"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Sattarī</span>ti <a name="V2.0068"></a> ta-kārassa ra-kārādesaṃ vuttaṃ. Sattatisaddena vā samānattho sattarisaddo. Byañjanarucivasena byañjanaṃ bhaṇantīti <span class="bld">byañjanabhāṇakā</span>. Tenāha ‘‘bahubyañjanaṃ katvā’’tiādi. Tiṭṭhati tattha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhiti, paccuppannalakkhaṇassa dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti. Atha vā dhammoti kāraṇaṃ, paccayoti attho. Dhammassa yo ṭhitisabhāvo, sova dhammato añño natthīti dhammaṭṭhiti, paccayo. Tattha ñāṇaṃ <span class="bld">dhammaṭṭhitiñāṇaṃ</span>. Tenāha āyasmā dhammasenāpati – ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 4). Tathā cāha <span class="bld">‘‘paccayākāre ñāṇa’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">dhammāna</span>nti paccayuppannadhammānaṃ. <span class="bld">Pavattiṭṭhitikāraṇattā</span>ti pavattisaṅkhātāya ṭhitiyā kāraṇattā. ‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā addhattaye anvayabyatirekavasena pavattiyā <span class="bld">chabbidhassa ñāṇassa. Khayo</span> nāma vināso, sova bhedoti. <span class="bld">Virajjanaṃ</span> palujjanaṃ. <span class="bld">Nirujjhanaṃ</span> antaradhānaṃ. <span class="bld">Ekekasmi</span>nti jarāmaraṇādīsu ekekasmiṃ. Pubbe ‘‘yathābhūtañāṇa’’nti taruṇavipassanaṃ āha. Tasmā idhāpi dhammaṭṭhitiñāṇaṃ vipassanāti gahetvā <span class="bld">‘‘vipassanāpaṭivipassanā kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  248. <p class="centered">Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  249. <p class="subhead">5. Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_sn2"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Desanaṃ osāpesī</span>ti yathāraddhakathaṃ ṭhapesi. Tattha nisinnassa diṭṭhigatikassa laddhiyā bhindanavasena upari kathetukāmo. Buddhānañhi desanāvāraṃ pacchindāpetvā pucchituṃ samattho nāma koci natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘diṭṭhigatikassa okāsadānattha’’</span>nti. <span class="bld">Duppañho eso</span> sattūpaladdhiyā pucchitattā<a name="M2.0080"></a>. <span class="bld">Sattūpaladdhivādapadenā</span>ti ‘‘satto jīvo upalabbhatī’’ti evaṃ pavattadiṭṭhidīpakapadavasena. Vadanti etenāti <span class="bld">vādo</span>. Diṭṭhi-saddo pana dvayasaṅgahito, brahmacariyavāso pana paramatthato ariyamaggabhāvanāti āha <span class="bld">‘‘ariyamaggavāso’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ diṭṭhī</span>ti anaññe sarīrajīvāti diṭṭhi. ‘‘Jīvo’’ti ca jīvitameva vadanti. <span class="bld">Vaṭṭa</span>nti duvidhaṃ vaṭṭaṃ. <span class="bld">Nirodhento</span>ti anuppattidhammataṃ āpādento. <span class="bld">Samucchindanto</span>ti appavattiyaṃ pāpanena upacchindanto. Tadetaṃ maggena nirodhetabbaṃ vaṭṭaṃ nirujjhatīti yojanā. ‘‘Ayaṃ satto vināsaṃ abhāvaṃ patvā sabbaso ucchijjatī’’ti evaṃ ucchedadiṭṭhiyā gahitākārassa <span class="bld">sambhave</span> saccabhāve <span class="bld">sati. Na hotī</span>ti sātthako na hoti.</p>
  251. <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchatī</span>ti <a name="V2.0069"></a> sarīrato nikkhamitvā gacchati. <span class="bld">Vivaṭṭento</span>ti appavattiṃ karontoti attho. <span class="bld">Vivaṭṭetuṃ na sakkoti</span> niccassa appavattiṃ pāpetuṃ asakkuṇeyyattā. Micchādiṭṭhi sammādiṭṭhiṃ vijjhati asamāhitapuggalasevanavasena tathā pavattituṃ appadānavasena ca pajahitabbāpajahanavasena sammādiṭṭhiṃ vijjhati. <span class="bld">Visūkamivā</span>ti kaṇḍako viya. Na kevalaṃ ananuvattakova, atha kho virodhopi ‘‘nicca’’ntiādinā pavattanadhammatāya viññāpanato. Virūpaṃ bībhacchaṃ phanditaṃ <span class="bld">vipphanditaṃ</span>. Paṇṇapupphaphalapallavānaṃ avatthubhūto tālo eva tālāvatthu ‘‘asive sivā’’ti vohāro viya. Keci pana ‘‘tālavatthukatānī’’ti paṭhanti, avatthubhūtatāya tālo viya katānīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘matthakacchinnatālo viyā’’</span>ti. <span class="bld">Anuabhāva</span>nti vināsaṃ.</p>
  252. <p class="centered">Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  253. <p class="subhead">6. Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_sn2"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Iti vā</span>ti evaṃ vā. Jarāmaraṇassa ceva jarāmaraṇasāmikassa ca khaṇavasena <span class="bld">yo vadeyya. Avisāradadhātuko</span> pucchituṃ acchekatāya maṅkubhāvena jāto. Tenāha <span class="bld">‘‘pucchituṃ na sakkotī’’</span>ti.</p>
  255. <p class="centered">Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  256. <p class="subhead">7. Natumhasuttavaṇṇanā</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_sn2"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M2.0081"></a> <span class="bld">tumhāka</span>nti kāyassa anattaniyabhāvadassanameva panetanti yā tassa anattaniyatā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘attani hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yadi na attaniyaṃ, parakiyaṃ nāma siyāti, tampi natthīti dassento <span class="bld">‘‘nāpi aññesa’’</span>nti āha. <span class="bld">Nayidaṃ purāṇakammamevā</span>ti ‘‘idaṃ kāyo’’ti vuttasarīraṃ purāṇakammameva na hoti. Na hi kāyo vedanāsabhāvo. <span class="bld">Paccayavohārenā</span>ti kāraṇopacārena. <span class="bld">Abhisaṅkhata</span>ntiādi napuṃsakaliṅgavacanaṃ. <span class="bld">Purimaliṅgasabhāgatāyā</span>ti ‘‘purāṇamidaṃ kamma’’nti evaṃ vuttapurimanapuṃsakaliṅgasabhāgatāya. Aññamaññābhimukhehi samecca paccayehi kato abhisaṅkhatoti āha <span class="bld">‘‘paccayehi katoti daṭṭhabbo’’</span>ti. <span class="bld">Abhisañcetayita</span>nti tathā abhisaṅkhatattasaṅkhātena abhimukhabhāvena cetayitaṃ pakappitaṃ, pavattitanti attho. <span class="bld">Cetanāvatthuko</span>ti cetanāhetuko. <span class="bld">Vedaniya</span>nti vedanāya hitaṃ vatthārammaṇabhāvena vedanāya paccayabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘vedaniyavatthū’’</span>ti.</p>
  258. <p class="centered">Natumhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  259. <p class="subhead">8. Cetanāsuttavaṇṇanā</p>
  260. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_sn2"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Yañcā</span>ti <a name="V2.0070"></a> ettha <span class="bld">ca</span>-saddo aṭṭhāne. Tena cetanāya viya pakappānānusayānampi viññāṇassa ṭhitiyā vakkhamānaṃyeva avisiṭṭhaṃ ārammaṇabhāvaṃ joteti. Kāmaṃ tīsupi padesu ‘‘pavatteti’’icceva attho vutto, vattanattho pana cetanādīnaṃ yathākkamaṃ cetayanapakappanānusayanarūpo visiṭṭhaṭṭho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā</span> kammaviññāṇassa paccayaniddhāraṇametanti. <span class="bld">Taṇhādiṭṭhikappā gahitā</span> yathārahanti adhippāyo. Aṭṭhasupi hi lobhasahagatacittesu taṇhākappo, tattha catūsveva diṭṭhikappoti. Kāmaṃ anusayā lokiyakusalacetanāsupi anusentiyeva, akusalesu pana pavatti pākaṭāti <span class="bld">‘‘dvādasannaṃ cetanāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Sahajātakoṭiyā</span>ti idaṃ paccuppannāpi kāmarāgādayo anusayāva vuccanti taṃsadisatāyāti vuttaṃ. Na hi kālabhedena lakkhaṇappabhedo atthīti. Anāgatā eva hi kāmarāgādayo nippariyāyato ‘‘anusayā’’ti vattabbataṃ arahanti. Paccayuppanno <a name="M2.0082"></a> vaṭṭatīti āha ‘‘ārammaṇaṃ paccayo’’ti. <span class="bld">Kammaviññāṇassa ṭhitattha</span>nti kammaviññāṇasseva pavattiyā. <span class="bld">Tasmiṃ paccaye satī</span>ti tasmiṃ cetanāpakappanānusayasaññite paccaye sati <span class="bld">patiṭṭhā viññāṇassa hoti</span>. Santāne phaladānasamatthatāyeva hotīti <span class="bld">‘‘patiṭṭhā hoti, tasmiṃ patiṭṭhite’’</span>ti vuttaṃ. Sanniṭṭhāpakacetanāvasena <span class="bld">viruḷhe</span>ti. Patiṭṭhiteti hi iminā kammassa katabhāvo vutto, ‘‘viruḷhe’’ti iminā upacitabhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘kammaṃ javāpetvā’’</span>tiādi. Tattha puretaraṃ uppannāhi kammacetanāhi laddhapaccayattā balappattāya sanniṭṭhāpakacetanāya kammaviññāṇaṃ laddhapatiṭṭhaṃ viruḷhamūlañca hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nibbattamūle jāte’’</span>ti. Tathā hi sanniṭṭhāpakacetanā vipākaṃ dentaṃ anantare jātivasena deti upapajjavedanīyakammanti.</p>
  261. <p class="bodytext"><span class="bld">Tebhūmakacetanāyā</span>ti tebhūmakakusalākusalacetanāya. <span class="bld">Appavattanakkhaṇo</span>ti idha pavattanakkhaṇo jāyamānakkhaṇo. Na jāyamānakkhaṇo <span class="bld">appavattanakkhaṇo</span> na kevalaṃ bhaṅgakkhaṇo appahīnānusayassa adhippetattā. <span class="bld">Appahīnakoṭiyā</span>ti asamucchinnabhāvena. Tadidaṃ tebhūmakakusalākusalacetanāsu appavattamānāsu anusayānaṃ sahajātakoṭiādinā pavatti nāma natthi, vipākādīsu appahīnakoṭiyā pavattati karontassa abhāvatoti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Avāritattā</span>ti paṭipakkheti avāritabbattā. <span class="bld">Paccayova hoti</span> viññāṇassa ṭhitiyā.</p>
  262. <p class="bodytext">Paṭhamadutiyavārehi vaṭṭaṃ dassetvā tatiyavāre <span class="bld">‘‘no ce’’</span>tiādinā vivaṭṭaṃ dassitanti <span class="bld">‘‘paṭhamapade tebhūmakakusalākusalacetanā nivattā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nivattā</span>ti akaraṇato appavattiyā <a name="V2.0071"></a> apagatā. Taṇhādiṭṭhiyo nivattāti yojanā. <span class="bld">Vuttappakāresū</span>ti ‘‘tebhūmakavipākesū’’tiādinā vuttappakāresu.</p>
  263. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ sutte. Ettha cetanāpakappanānaṃ pavattanavasena dhammaparicchedo dassitoti ‘‘cetetīti tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā’’tiādinayo idheva hotīti dassito. <span class="bld">Catasso</span>ti paṭighadvayamohamūlasamāgatā catasso akusalacetanā. <span class="bld">Catūsu akusalacetanāsū</span>ti yathāvuttāsu eva catūsu akusalacetanāsu, itarā pana ‘‘na pakappetī’’ti iminā paṭikkhepena nivattāti. <span class="bld">Sutte āgataṃ vāretvā</span>ti ‘‘no ca pakappetī’’ti evaṃ paṭikkhepavasena <a name="M2.0083"></a> sutte āgataṃ vajjetvā. ‘‘Na pakappetī’’ti hi iminā aṭṭhasu lobhasahagatacittesu sahajātakoṭiyā pavattaanusayo nivattito tesaṃ cittānaṃ appavattanato, tasmā taṃ ṭhānaṃ ṭhapetvāti attho. <span class="bld">Purimasadisova</span> purimanayesu vuttanayena gahetabbo dhammaparicchedattā.</p>
  264. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadappatiṭṭhite</span>ti samāsabhāvato vibhattilopo, sandhivasena da-kārāgamo, tassa appatiṭṭhitaṃ tadappatiṭṭhitaṃ, tasmiṃ tadappatiṭṭhiteti evamettha samāsapadasiddhi daṭṭhabbā. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ tatiyavāre arahattamaggassa kiccaṃ kathitaṃ sabbaso anusayanibbattibhedanato. <span class="bld">Khīṇāsavassa kiccakaraṇantipi</span> vattuṃ vaṭṭati sabbaso vedanādīnaṃ paṭikkhepabhāvato. <span class="bld">Nava lokuttaradhammātipi vattuṃ vaṭṭati</span> maggapaṭipāṭiyā anusayasamugghāṭanato maggānantarāni phalāni, tadubhayārammaṇañca nibbānanti. <span class="bld">Viññāṇassā</span>ti kammaviññāṇassa. Punabbhavasīsena anantarabhavasaṅgahitaṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇameva vā gahitanti āha <span class="bld">‘‘punabbhavassa ca antare eko sandhī’’</span>ti. <span class="bld">Bhavajātīna</span>nti ettha ‘‘dutiyabhavassa tatiyabhave jātiyā’’ti evaṃ paramparavasena gahetabbaṃ. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattigahaṇena pana nānantariyato kammabhavo gahito, jātihetuphalasiddhipettha vuttā evāti veditabbaṃ. Ettha ca ‘‘no ce, bhikkhave, ceteti no ca pakappeti, atha kho anusetī’’ti evaṃ bhagavatā dutiyanaye pubbabhāge bhavanibbattakakusalākusalāyūhanaṃ, pakappanañca vināpi bhavesu diṭṭhādīnavassa yogino anusayapaccayā vipassanācetanāpi paṭisandhijanakā hotīti dassanatthaṃ kusalākusalassa appavatti cepi, tadā vijjamānatebhūmakavipākādidhammesu appahīnakoṭiyā anusayitakilesappaccayā bhavavajjassa kammaviññāṇassa patiṭṭhitatā hotīti dassanatthañca vutto. ‘‘Na ceteti pakappeti anusetī’’ti ayaṃ nayo na gahito cetanaṃ vinā pakappanassa abhāvato.</p>
  265. <p class="centered">Cetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  266. <p class="subhead">9. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā</p>
  267. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_sn2"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Viññāṇanāmarūpānaṃ</span> <a name="V2.0072"></a><a name="M2.0084"></a> <span class="bld">antare eko sandhī</span>ti hetuphalasandhi viññāṇaggahaṇena kammaviññāṇassa gahitattā. Nāmarūpaṃ pana vipākanāmarūpamevāti pākaṭameva. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  268. <p class="centered">Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  269. <p class="subhead">10. Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā</p>
  270. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_sn2"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Rūpādīsu</span> chasu ārammaṇesu. Tena cettha bhavattayaṃ saṅgaṇhāti chaḷārammaṇapariyāpannattā. Tasseva bhavattayassa patthanā paṇidhānādivasena <span class="bld">nati</span> nāma. <span class="bld">Āgatimhi gatī</span>ti paccupaṭṭhānavasena abhimukhaṃ gati pavatti etasmāti āgati, kammādinimittaṃ. Tasmiṃ paṭisandhiviññāṇassa gati pavatti nibbatti hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘āgate’’</span>tiādi. <span class="bld">Cutūpapāto</span>ti cavanaṃ cuti, maraṇaṃ. Upapajjanaṃ nibbatti, upapāto. Cutito upapāto punaruppādo. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ viññāṇassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ito</span>ti nibbattabhavato. <span class="bld">Tatthā</span>ti punabbhavasaṅkhāte āyatibhave. <span class="bld">Ekova sandhī</span>ti eko hetuphalasandhi eva kathito.</p>
  271. <p class="centered">Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  272. <p class="centered">Kaḷārakhattiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  273. <p class="title">5. Gahapativaggo</p>
  274. <p class="subhead">1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā</p>
  275. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_sn2"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Yato</span>ti yasmiṃ kāle. Ayañhi <span class="bld">to</span>-saddo dā-saddo viya idha kālavisayo. Tenāha <span class="bld">‘‘yadā’’</span>ti. <span class="bld">Bhayaveracetanāyo</span>ti bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, verapasavanaṭṭhena veranti ca laddhanāmā cetanāyo. Pāṇātipātādayo hi yassa pavattanti, yañca uddissa pavattiyanti, ubhaye sabhayabheravāti te eva bhāyitabbabhayaverajanakāvāti. Sotassa ariyamaggassa ādito paṭṭhāya paṭipattiadhigamo sotāpatti<a name="M2.0085"></a>, tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni <span class="bld">sotāpattiyaṅgāni,</span> tadubhayaṃ <a name="V2.0073"></a> sandhāyāha <span class="bld">‘‘duvidhaṃ sotāpattiyā aṅga’’</span>nti, sotāpattiatthaṃ aṅganti attho. <span class="bld">Yaṃ pubbabhāge</span>ti yaṃ sayaṃ sotāpattimaggaphalapaṭilābhato pubbabhāge tadatthāya saṃvattati. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sappurisasaṃsevo’’tiādi. Sappurisānaṃ buddhādīnaṃ ariyañāṇasaññāṇajātā payirupāsanā, <span class="bld">saddhammassavanaṃ</span> catusaccadhammassavanaṃ, yoniso upāyena aniccādito manasi karaṇaṃ <span class="bld">yoniso manasikāro,</span> ussukkāpentena dhammassa nibbānassa anudhammapaṭipajjanaṃ <span class="bld">dhammānudhammapaṭipattī</span>ti etāni sotāpattiyā aṅgāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana sotāpattiaṅganti padaṃ apekkhitvā <span class="bld">‘‘evaṃ āgata’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ṭhitassa</span> puggalassa <span class="bld">aṅgaṃ</span>. Sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenāti <span class="bld">sotāpannassa aṅganti</span>pi vuccati. <span class="bld">Idaṃ</span> pacchā vuttaṃ aṅgaṃ. Dosehi ārakāti <span class="bld">ariyo</span>ti āha <span class="bld">‘‘niddoso’’</span>ti. Kathaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayotiādinā kenacipi anupārambhiyattā <span class="bld">nirupārambho</span>. Ñāṇaṃ sandhāya ‘‘niddoso’’ti vuttaṃ, paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘nirupārambho’’ti vadanti. Ubhayampi pana sandhāya ubhayaṃ vuttanti apare. <span class="bld">Paṭiccasamuppādo</span> ettha adhippeto. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāyā’’</span>ti. Na hi maggañāṇaṃ vipassanāpaññāti. Sammā upāyattā tassa paṭiccasamuppanne yāthāvato ñāyatīti <span class="bld">ñāyo,</span> paṭiccasamuppādo. Ñāṇaṃ pana ñāyati so etenāti <span class="bld">ñāyo</span>.</p>
  276. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti niraye. <span class="bld">Maggasota</span>nti maggassa sotaṃ. <span class="bld">Āpanno</span>ti adhigato. Apāyesu uppajjanasaṅkhāto vinipātadhammo etassāti vinipātadhammo, na vinipātadhammo <span class="bld">avinipātadhammo</span>. Paraṃ ayananti ativiya savisaye ayitabbaṃ bujjhitabbaṃ. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tenāha <span class="bld">‘‘avassaṃ abhisambujjhanako’’</span>ti.</p>
  277. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipātakammakāraṇā</span>ti pāṇātipātasaṅkhātassa pāpakammassa karaṇahetu. <span class="bld">Veraṃ</span> vuccati virodho, tadeva bhāyitabbato <span class="bld">bhaya</span>nti āha <span class="bld">‘‘bhayaṃ veranti atthato eka’’</span>nti. <span class="bld">Idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma</span> tassa verassa mūlabhūtato verakārapuggalato bahibhāvattā. Teneva hi tassa verakārapuggalassa uppannaṃ veraṃ sandhāya <span class="bld">‘‘idaṃ ajjhattikaveraṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ, tannissitassa verassa mūlabhūtā verakārapuggalacetanā uppajjati paharituṃ asamatthassapīti adhippāyo. Na hi nerayikā nirayapālesu <a name="M2.0086"></a> paṭipaharituṃ sakkonti. <span class="bld">Nirayapālassa cetanā uppajjatī</span>ti etena ‘‘atthi niraye nirayapālā’’ti dasseti. <span class="bld">Yaṃ panetaṃ bāhiravera</span>nti yamidaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca bāhiraṃ veraṃ. <span class="bld">Puggalaveranti vuttaṃ</span> attakiccaṃ sādhetuṃ asakkonto kevalaṃ parapuggale uppannamattaṃ veranti katvā. <span class="bld">Atthato ekameva</span> ‘‘cetasika’’nti visesetvā vuttattā. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti ‘‘adinnādānapaccayā’’tiādinā āgatesu sesakoṭṭhāsesu. <span class="bld">Attho bhaggo</span>ti attho dhaṃsito<a name="V2.0074"></a>. <span class="bld">Adhigatenā</span>ti maggena adhigatena. ‘‘Abhigatenā’’tipi pāṭho, adhivuttenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘acalappasādenā’’</span>ti.</p>
  278. <p class="centered">Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  279. <p class="subhead">2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā</p>
  280. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_sn2"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva viseso</span>ti etena yā satthārā ekaccānaṃ desitadesanā, puna tadaññesaṃ veneyyadamakusalena kālantare teneva desitā, sā dhammasaṃgāhakehi ‘‘mā no satthudesanā sampaṭiggahaṃ vinā nassatū’’ti visuṃ saṅgahaṃ āropitāti dasseti.</p>
  281. <p class="centered">Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  282. <p class="subhead">3. Dukkhasuttavaṇṇanā</p>
  283. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_sn2"></a><span class="paranum">43</span>. Samudayanaṃ <span class="bld">samudayo,</span> samudeti etamhāti <span class="bld">samudayo,</span> evaṃ ubhinnaṃ samudayānamatthatopi bhedo veditabbo. Paccayāva <span class="bld">paccayasamudayo</span>. Āraddhavipassako ‘‘imañca imañca paccayasāmaggiṃ paṭicca ime dhammā khaṇe khaṇe uppajjantī’’ti passanto <span class="bld">‘‘paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passatī’’</span>ti vutto paccayadassanamukhena nibbattikkhaṇassa dassanato. So pana khaṇe khaṇe saṅkhārānaṃ nibbattiṃ passituṃ āraddho ‘‘imehi nāma paccayehi nibbattatī’’ti passati. ‘‘So khaṇikasamudayaṃ passanto paccayaṃ passatī’’ti vadanti. Yasmā pana paccayato saṅkhārānaṃ <a name="M2.0087"></a> udayaṃ passanto khaṇato tesaṃ udayadassanaṃ hoti, khaṇato etesaṃ udayaṃ passato pageva paccayānaṃ suggahitattā paccayato dassanaṃ sukhena ijjhati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayasamudayaṃ passantopī’’</span>tiādi. Atthaṅgamadassanepi eseva nayo. <span class="bld">Accantatthaṅgamo</span>ti appavatti nirodho nibbānanti. <span class="bld">Bhedatthaṅgamo</span>ti khaṇikanirodho. Tadubhayaṃ pubbabhāge uggahaparipucchādivasena passanto aññatarassa dassane itaradassanampi siddhameva hoti, pubbabhāge ca ārammaṇavasena khayato vayasammasanādikāle bhedatthaṅgamaṃ passanto atirekavasena anussavādito accantaṃ atthaṅgamaṃ passati. Maggakkhaṇe panārammaṇato accantaatthaṅgamaṃ passati, asammohato itarampi passati. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘accantatthaṅgamaṃ passantopī’’</span>tiādi. <span class="bld">Samudayatthaṅgamaṃ nibbattibheda</span>nti samudayasaṅkhātaṃ nibbattiṃ atthaṅgamasaṅkhātaṃ bhedañca. <span class="bld">Nissayavasenā</span>ti cakkhussa sannissayavasena paccayaṃ katvā. <span class="bld">Ārammaṇavasenā</span>ti rūpe ārammaṇaṃ katvā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">madhupiṇḍikasuttaṭīkāyaṃ</span> vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Tiṇṇaṃ saṅgati phasso</span>ti ‘‘cakkhu rūpāni <a name="V2.0075"></a> viññāṇa’’nti imesaṃ tiṇṇaṃ saṅgati samāgame nibbatti phassoti vuttoti āha <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso’’</span>ti. Tiṇṇanti ca pākaṭapaccayavasena vuttaṃ, tadaññepi pana manasikārādayo phassapaccayā hontiyeva. <span class="bld">Eva</span>nti taṇhādīnaṃ asesavirāganirodhakkamena. <span class="bld">Bhinnaṃ hotī</span>ti anuppādanirodhena niruddhaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘appaṭisandhiya’’</span>nti.</p>
  284. <p class="centered">Dukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  285. <p class="subhead">4. Lokasuttavaṇṇanā</p>
  286. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_sn2"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Ayamettha viseso</span>ti ‘‘ayaṃ lokassā’’ti samudayatthaṅgamānaṃ visesadassanaṃ. <span class="bld">Ettha</span> catutthasutte tatiyasuttato <span class="bld">viseso</span>.</p>
  287. <p class="centered">Lokasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  288. <p class="subhead">5. Ñātikasuttavaṇṇanā</p>
  289. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_sn2"></a><span class="paranum">45</span>. Aññamaññaṃ <a name="M2.0088"></a> dvinnaṃ ñātīnaṃ gāmo ñātikoti vuttoti āha <span class="bld">‘‘dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme’’</span>ti. Giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasatho <span class="bld">giñjakāvasatho</span>. So kira āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tādisañhi chadanaṃ sandhāya bhagavatā iṭṭhakāchadanaṃ anuññātaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde’’</span>ti. Tattha dvārabandhakavāṭaphalakādīni pana dārumayāniyeva. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, kāraṇanti āha <span class="bld">‘‘dhammapariyāyanti dhammakāraṇa’’</span>nti, pariyattidhammabhūtaṃ visesādhigamassa hetunti attho. Upecca suyyati etthāti upassutīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘upassutīti upassutiṭṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Attano kamma</span>nti yadatthaṃ tattha gato, taṃ pariveṇasamajjanakiriyaṃ. <span class="bld">Pahāyā</span>ti akatvā. Evaṃ mahatthañhi vimuttāyatanasīse ṭhatvā suṇantassa mahato atthāya saṃvattati. <span class="bld">Ekaṅgaṇaṃ ahosī</span>ti sabbaṃ vivaṭaṃ ahosi. Tīsu hi bhavesu saṅkhāragataṃ paccayuppannavasena manasikaroto bhagavato kiñci asesetvā sabbampi taṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ upagacchi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāvabhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosī’’</span>ti. Tantivasena tamatthaṃ vācāya nicchārento <span class="bld">‘‘vacasā sajjhāyaṃ karonto’’</span>ti vutto. Paccayapaccayuppannavasena ca atthaṃ āharitvā tesaṃ nirodhena vivaṭṭassa āhatattā <span class="bld">‘‘yathānusandhinā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Addasa</span> ñāṇacakkhunā.</p>
  290. <p class="bodytext">Manasā <a name="V2.0076"></a> sajjhāyaṃ karonto <span class="bld">‘‘tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto’’</span>ti vutto. <span class="bld">Padānupada</span>nti padañca anupadañca. Purimañhi padaṃ nāma, tadanantaraṃ anupadaṃ. <span class="bld">Ghaṭetvā</span> sambandhaṃ katvā avicchinditvā. <span class="bld">Pariyāpuṇātī</span>ti ajjhayati. <span class="bld">Ādhārappatta</span>nti ādhāraṃ cittasantānappattaṃ appamuṭṭhaṃ gatattā ādhārappattaṃ nāma. <span class="bld">Kāraṇanissito</span>ti lokuttaradhammassa kāraṇasannissito. <span class="bld">Ādibrahmacariyako</span>ti ādibrahmacariyaṃ, tadeva <span class="bld">ādibrahmacariyakaṃ</span>. Dhammapariyāyāpekkhāya pulliṅganiddeso. <span class="bld">Tīsupi imesū</span>ti tatiyacatutthapañcamesu tīsu suttesu.</p>
  291. <p class="centered">Ñātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  292. <p class="subhead">6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  293. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_sn2"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Nāmavasenā</span>ti <a name="M2.0089"></a> gottanāmavasena ca kittivasena ca apākaṭo, tasmā ‘‘jātivasena brāhmaṇo’’ti vuttaṃ.</p>
  294. <p class="centered">Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  295. <p class="subhead">7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā</p>
  296. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_sn2"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Evaṃladdhanāmo</span>ti ‘‘jāṇussoṇī’’ti evaṃladdhanāmo rañño santikā adhigatanāmo.</p>
  297. <p class="centered">Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  298. <p class="subhead">8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_sn2"></a><span class="paranum">48</span>. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Na hi taṃ laddhiṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi uppādenti, kuto payogo, taṃ etassa atthi, tattha vā niyuttoti <span class="bld">lokāyatiko</span>. Paṭhamasaddo ādiatthavācakattā jeṭṭhavevacanoti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ lokāyata’’</span>nti. Sādhāraṇavacanopi lokasaddo visiṭṭhavisayo idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘bālaputhujjanalokassā’’</span>ti. Ittarabhāvena lakuṇḍakabhāvena tassa vipulādibhāvena bālānaṃ upaṭṭhānamattanti dassento <span class="bld">‘‘āyataṃ mahanta’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Paritta</span>nti khuddakaṃ. <span class="bld">Ekasabhāva</span>nti ekaṃ sabhāvaṃ. Avipariṇāmadhammatāyāti āha <span class="bld">‘‘niccasabhāvamevāti pucchatī’’</span>ti. <span class="bld">Purimasabhāvena nānāsabhāva</span>nti purimasabhāvato bhinnasabhāvaṃ. <span class="bld">Pacchā na hotī</span>ti pacchā kiñci na hoti sabbaso <a name="V2.0077"></a> samucchijjanato. Tenāha <span class="bld">‘‘ucchedaṃ sandhāya pucchatī’’</span>ti. <span class="bld">Ekatta</span>nti sabbakālaṃ attasambhavaṃ. Tathā ceva gahaṇena <span class="bld">dvepi</span> vādā <span class="bld">sassatadiṭṭhiyo</span> honti. <span class="bld">Natthi</span> na hoti. <span class="bld">Puthuttaṃ</span> nānāsabhāvaṃ, ekarūpaṃ na hotīti vā gahaṇena <span class="bld">dvepi</span> vādā <span class="bld">ucchedadiṭṭhiyo</span>ti.</p>
  300. <p class="centered">Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  301. <p class="subhead">9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_sn2"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Saṃsayuppatti</span> <a name="M2.0090"></a> <span class="bld">ākāradassana</span>nti ‘‘kasmiṃ sati kiṃ hotī’’ti kāraṇassa phalassa ca paccāmasanena vinā kevalaṃ idappaccayatāya saṃsayassa uppajjanākāradassanaṃ. <span class="bld">Samudaya</span>ti samudetīti atthoti āha <span class="bld">‘‘uppajjatī’’</span>ti.</p>
  303. <p class="centered">Ariyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  304. <p class="subhead">10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_sn2"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Dvepi nayā ekato vuttā</span>ti idaṃ ‘‘viññāṇe sati nāmarūpaṃ hotī’’tiādinā navame vuttassa nayassa ‘‘avijjāya sati saṅkhārā hontī’’tiādinā dasame vuttanaye antogadhattā. <span class="bld">Nānatta</span>nti purimato navamato dasamassa nānattaṃ.</p>
  306. <p class="centered">Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  307. <p class="centered">Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  308. <p class="title">6. Dukkhavaggo</p>
  309. <p class="subhead">1. Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā</p>
  310. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_sn2"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Upaparikkhamāno</span>ti pavattipavattihetuṃ, nivattinivattihetuñca paritulento. Kuto panetanti? ‘‘Sammā dukkhakkhayā’’ti vacanato. Na hi sabbadukkhaparivīmaṃsaṃ vinā sammā dukkhakkhayo sambhavati. <span class="bld">Kasmā</span>tiādinā jarāmaraṇasseva gahaṇe kāraṇaṃ pucchati. Jātiādīnampi <a name="V2.0078"></a> pavatti dukkhabhāvinīti adhippāyo. Yasmā jarāmaraṇe gahite sati jātipi gahitā hoti, tassā abhāve jarāmaraṇasseva abhāvato. Esa nayo bhavādīsupi. Evaṃ yāva jātidhammo jarāmaraṇe gahite gahitova hoti, jarāmaraṇapadesena tabbikāravanto sabbe tebhūmakā saṅkhārā gahitāti evampi jarāmaraṇaggahaṇena sabbampi vaṭṭadukkhaṃ gahitameva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā’’</span>ti. <span class="bld">Anekavidha</span>nti bahuvidhaṃ bahukoṭṭhāsaṃ. ‘‘Aneka’’nti vā pāṭho<a name="M2.0091"></a>. <span class="bld">Aneka</span>nti bahulavacanaṃ. <span class="bld">Vidha</span>nti khaṇḍiccapāliccādivasena viparītakoṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Nānappakāraka</span>nti tato eva nānappakāraṃ. <span class="bld">Nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viyā</span>ti bālānaṃ attabhāvassa subhākārena upaṭṭhānaṃ sandhāyāha.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sāruppabhāvenā’’</span>ti vuttaṃ, kiṃ sabbathā sāruppabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘nikkilesatāya parisuddhatāyā’’</span>ti. Na hi tassesā asaṅkhatatādibhāvena sadisā. <span class="bld">Paṭipanno</span>ti paṭimukho abhisaṅkhāramukho hutvā panno adhigato. <span class="bld">Anugata</span>nti anucchavikabhāvena gataṃ, yathā ca nibbānassa adhigamo hoti, evaṃ tadanurūpabhāvena gataṃ. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘pajānātī’’ti pubbabhāgavasena pajānanā vuttā, ‘‘tathā paṭipanno ca hotī’’ti niyatavasena. ‘‘Aparabhāgavasenā’’ti apare. Keci pana ‘‘yathā paṭipannassa jarāmaraṇaṃ nirujjhati, tathā paṭipanno’’ti vadanti. Padavīmaṃsanā pubbabhāgavasena veditabbā, na maggakkhaṇavasena. <span class="bld">Saṅkhāranirodhāyā</span>ti ettha nayidaṃ avijjāpaccayasaṅkhāraggahaṇaṃ, atha kho saṅkhatasaṅkhāraggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘saṅkhāradukkhassa nirodhatthāyā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā’’</span>ti.</p>
  312. <p class="bodytext">‘‘Paccattaṃyeva parinibbāyatī’’tiādinā <span class="bld">arahattaphalapaccavekkhaṇaṃ,</span> ‘‘so sukhañca vedanaṃ vedayatī’’tiādinā <span class="bld">satatavihārañca dassetvā desanā</span> sabbathāva vaṭṭadesanāto <span class="bld">nivattetabbā siyā. Avijjāgatoti</span> ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, tena evamādikaṃ idaṃ vaṭṭavivaṭṭakathanaṃ puna gaṇhāti. Puggalasaddo itarāsaṃ dvinnaṃ pakatīnaṃ vācakoti tato visesetvā gahaṇe paṭhamapakatimeva dassento ‘‘purisapuggalo’’ti avocāti āha <span class="bld">‘‘purisoyeva puggalo’’</span>ti. <span class="bld">Ubhayenā</span>ti purisapuggalaggahaṇena. Sammutiyā avijjamānāya kathā desanā <span class="bld">sammutikathā</span>. Paramatthassa kathā desanā <span class="bld">paramatthakathā. Tatthā</span>ti sammutiparamatthakathāsu, na sammutiparamatthesu. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ pavattā sammutikathā nāmā’’</span>tiādi. Tatridaṃ sammutiparamatthānaṃ lakkhaṇaṃ – yasmiṃ bhinne buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsamaññā, sā ghaṭapaṭādippabhedā sammuti, tabbipariyāyato paramattho. Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṃ nayo labbhati. Tattha rūpādidhammaṃ <a name="V2.0079"></a> samūhasantānavasena pavattamānaṃ upādāya ‘‘satto’’tiādi vohāroti āha <span class="bld">‘‘satto naro…pe… sammutikathā nāmā’’</span>ti<a name="M2.0092"></a>. Yasmā rūpādayo paramatthadhammā ‘‘khandhā dhātuyo’’tiādinā vuccanti, na vohāramattaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘khandhā…pe… paramatthakathā nāmā’’</span>ti vuttaṃ. Nanu khandhakathāpi sammutikathāva, sammuti hi saṅketo khandhaṭṭho rāsaṭṭho vā koṭṭhāsaṭṭho vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana khandhasamaññā phassādīsu tajjāpaññatti viya paramatthasannissayā tassa āsannatarā puggalasamaññādayo viya na dūreti paramatthasaṅgahatā vuttā. Khandhasīsena vā tadupādānā sabhāvadhammā eva gahitā. Nanu ca sabbepi sabhāvadhammā sammutimukheneva desanaṃ ārohanti, na sammukhenāti sabbāpi desanā sammutidesanāva siyāti? Nayidamevaṃ desetabbadhammavibhāgena desanāvibhāgassa adhippetattā, na ca saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti. Tenāha <span class="bld">‘‘paramatthaṃ kathentāpi sammutiṃ amuñcitvāva kathentī’’</span>ti. <span class="bld">Saccameva</span> aviparītameva <span class="bld">kathenti</span>.</p>
  313. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammutī</span>ti samaññā. Paramo uttamo atthoti paramattho, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo. Taṃ <span class="bld">paramatthaṃ, sammuti</span> pana lokassa saṅketamattasiddhā. Yadi evaṃ kathaṃ sammutikathāya saccatāti āha <span class="bld">‘‘lokasammutikāraṇa’’</span>nti lokasamaññaṃ nissāya pavattanato. Lokasamaññāya hi abhinivesanaṃ vinā paññāpanā ekaccassa sutassa sāvanā viya, na musā anatikkamitabbato tassā. Tenāha bhagavā ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyā’’ti. <span class="bld">Dhammānaṃ</span> sabhāvadhammānaṃ. <span class="bld">Bhūtalakkhaṇaṃ</span> bhāvassa lakkhaṇaṃ dīpentīti katvā.</p>
  314. <p class="bodytext"><span class="bld">Terasacetanābheda</span>nti aṭṭhakāmāvacarakusalacetanāpañcarūpāvacarakusalacetanābhedaṃ. Attano santānassa punanato pujjabhavaphalassa abhisaṅkharaṇato <span class="bld">puññābhisaṅkhāraṃ. Kammapuññenā</span>ti kammabhūtena. <span class="bld">Vipākapuññenā</span>ti vipākasaṅkhātena. Puññaphalampi hi uttarapadalopena ‘‘puñña’’nti vuccati ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu viya. ‘‘Apuññūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti idaṃ ‘‘puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti ettha vuttanayamevāti na uddhataṃ. Apuññaphalaṃ uttarapadalopena ‘‘apuñña’’nti vuccati. <span class="bld">Saṅkhāra</span>nti saṅkhārassa gahitattā ‘‘avijjāgatoya’’nti iminā saṅkhārassa paccayo gahito, ‘‘puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādinā paccayuppannaṃ viññāṇaṃ. Tasmiñca <a name="M2.0093"></a> gahite nāmarūpādi sabbaṃ gahitameva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘dvādasapadiko paccayākāro gahitova hotī’’</span>ti.</p>
  315. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjā</span>ti arahattamaggañāṇaṃ ukkaṭṭhaniddesena. Tassā hi uppādā sabbaso avijjā pahīnā <a name="V2.0080"></a> hoti. <span class="bld">Paṭhamamevā</span>ti idaṃ avijjāpahānavijjuppādānaṃ samānakālatādassanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Padīpujjalenā</span>ti padīpujjalanahetunā saheva. <span class="bld">Vijjuppādā</span>ti vijjuppādahetu, evaṃ satīpi samakālatteti adhippāyo. <span class="bld">Na gaṇhātī</span>ti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā na gaṇhāti. <span class="bld">Na taṇhāyati na bhāyati</span> taṇhāvuttino abhāvā, tato eva bhayavatthuno ca abhāvā.</p>
  316. <p class="bodytext"><span class="bld">Gilitvā pariniṭṭhāpetvā</span>ti gilitvā viya aññassa avisayaṃ viya karaṇena pariniṭṭhāpetvā. Sāmisasukhassa anekadukkhānubandhabhāvato, sukhābhinandassa dukkhahetubhāvato ca <span class="bld">sukhaṃ abhinandantoyeva dukkhaṃ abhinandati nāma</span> aggisantāpasukhaṃ icchanto dhūmadukkhānuññāto viya. <span class="bld">Dukkhaṃ patvā sukhaṃ patthanato</span>ti ettha dubbalagahaṇikādayo nidassanabhāvena veditabbā. Te hi yāva sāyanhasamayāpi abhutvā sāyamāsādīni karonto jighacchādiṃ uppādetvā bhuñjanādīni karonti. Sukhassa vipariṇāmadukkhato sukhaṃ abhinandanto dukkhaṃ abhinandati nāmāti yojanā. Keci pana dukkhassa abhāvato vipariṇāmasukhato taṃ sukhaṃ abhinandanto dukkhaṃ abhinandatīti vadanti. Taṃ na, na hi tādisaṃ sukhanimittaṃ koci dukkhaṃ abhinandanto diṭṭho, dukkhahetuṃ pana sāmisaṃ sukhaṃ abhinandanto diṭṭho. Dukkhahetuṃ sāmisaṃ sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāmāti vuttovāyamattho. Kāyoti pañcadvārakāyo, so pariyanto avasānaṃ etassāti <span class="bld">kāyapariyantikaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavatta’’</span>nti. <span class="bld">Jīvitapariyantika</span>nti etthāpi eseva nayo.</p>
  317. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhatī</span>ti ekasmiṃ attabhāve manodvārikavedanāto pacchā uppajjitvā tato paṭhamaṃ nirujjhati, tato eva siddhamatthaṃ sarūpeneva dassetuṃ <span class="bld">‘‘manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhatī’’</span>ti vuttaṃ. Idāni tameva saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘sā hī’’</span>tiādimāha. Yāva tettiṃsavassāpi <span class="bld">paṭhamavayo. Paṇṇāsavassakāle</span>ti paṭhamavayato yāva paññāsavassakālā, tāva <span class="bld">ṭhitā hotī</span>ti <a name="M2.0094"></a> vuḍḍhihāniyo anupagantvā sarūpeneva ṭhitā hoti. <span class="bld">Mandā</span>ti mudukā atikhiṇā. <span class="bld">Tadā</span>ti asītinavutivassakāle. Tathā ciraparivitakkepi. <span class="bld">Bhaggā</span> nittejā bhaggavibhaggā dubbalā. <span class="bld">Hadayakoṭiṃyevā</span>ti cakkhādivatthūsu avattetvā tesaṃ khīṇattā koṭibhūtaṃ hadayavatthuṃyeva. <span class="bld">Yāva esā</span> vedanā vattati.</p>
  318. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāpiyā</span>ti mahātaḷākena. <span class="bld">Pañcaudakamaggasampanna</span>nti pañcahi udakassa pavisananikkhamanamaggehi yuttaṃ. <span class="bld">Tato tato vissandamānaṃ</span> sabbaso puṇṇattā.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamaṃ</span> <a name="V2.0081"></a> <span class="bld">deve vassante</span>tiādi upamāsaṃsandanaṃ. <span class="bld">Imaṃ vedanaṃ sandhāyā</span>ti imaṃ yathāvuttaṃ pariyosānappattaṃ manodvārikavedanaṃ sandhāya.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyassa bhedā</span>ti attabhāvassa vināsato. ‘‘Uddhaṃ jīvitapariyādānā’’ti pāḷi, aṭṭhakathāyaṃ pana jīvitapariyādānā uddhanti paduddhāro kato. Paralokavasena <span class="bld">agantvā</span>. Vedanānaṃ sītibhāvo nāma saṅkhāradarathapariḷāhabhāvo, so panāyaṃ appavattivasenāti āha <span class="bld">‘‘pavatti…pe… bhavissantī’’</span>ti. <span class="bld">Dhātusarīrānī</span>ti aṭṭhikaṅkalasaṅkhātadhātusarīrāni. Sarīrekadese hi sarīrasamaññā.</p>
  321. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumbhakārapākā</span>ti kumbhakārapākato. Ettha paccatīti pāko, pacanaṭṭhānaṃ. Tadeva pācanavasena āvasanti etthāti āvāso, tasmā kumbhakārāvāsato. Avigatavūpasamaṃ saṅkharitaṃ kumbhaṃ uddharitvā ṭhapento chārikāya sati pidhānavasena ṭhapeti. Tathā ṭhapanaṃ pana sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭisisseyyā’’</span>ti. Kumbhassa padesabhūtatāya ābaddhā avayavā <span class="bld">‘‘kumbhakapālānī’’</span>ti adhippetāni, na chinnabhinnāni. Avayavamukhena hi samudāyo vutto. Tattha kapālasamudāyo hi ghaṭo. Tenāha <span class="bld">‘‘mukhavaṭṭiyā ekabaddhānī’’</span>ti. <span class="bld">Avasisseyyu</span>nti vaṇṇavisesauṇhabhāvāpagatā ghaṭakārāneva tiṭṭheyyunti. <span class="bld">Āditta…pe… tayo bhavā daṭṭhabbā</span> ekādasahi aggīhi ādittabhāvato. Yathā kumbhakāro kumbhakārāvāsaṃ ādittaṃ paccavekkhati, evaṃ āraddhavipassakopesa bhavattayaṃ rāgādīhi ādittanti āha <span class="bld">‘‘kumbhakāro viya yogāvacaro’’</span>ti. <span class="bld">Nīharaṇadaṇḍako</span> <a name="M2.0095"></a> <span class="bld">viya arahattamaggañāṇaṃ</span> bhavattayapākato nīharaṇato. <span class="bld">Samo bhūmibhāgo viya nibbānatalaṃ</span> sabbavisamā nivattanato.</p>
  322. <p class="bodytext">‘‘Ādānanikkhepanato, vayovuddhatthaṅgamato, āhāramayato, utumayato, cittasamuṭṭhānato, kammajato, dhammatārūpato’’ti (visuddhi. 2.706) imehi sattahi ākārehi sammasanto <span class="bld">rūpasattakaṃ</span> vipassati nāma. ‘‘Kalāpato, yamakato, khaṇikato, paṭipāṭito, diṭṭhiugghāṭanato, mānasamugghāṭato, nikantipariyādānato’’ti (visuddhi. 2.717) imehi sattahi ākārehi sammasanto <span class="bld">arūpasattakaṃ</span> vipassati nāma, tasmā yathāvuttaṃ imaṃ <span class="bld">rūpasattakaṃ arūpasattakañca</span> nīharitvā <span class="bld">vipassantassa</span>. Yadipi arahato attabhāvo sabbabhavehipi uddhaṭo, yāva pana anupādisesaparinibbānaṃ na pāpuṇāti, tāva tasmimpi sugatibhave ṭhitoyevāti vattabbataṃ labbhatīti <span class="bld">‘‘catūhi apāyehi attabhāvaṃ uddharitvā’’</span>icceva vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘khīṇāsavo panā’’</span>tiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa vaṭṭavūpasamo <a name="V2.0082"></a> veditabbo’’ti. <span class="bld">Na parinibbāti</span> anupādisesāya nibbānadhātuyāti adhippāyo, saupādisesāya pana nibbānadhātuyā parinibbānaṃ arahattappattiyeva. Abhisaṅkhārahetuto hettha pariḷāhavūpasamassa upasamabhāvena adhippetattā uṇhakumbhanibbānanidassanampi na virujjhati. <span class="bld">Anupādinnakasarīrānī</span>ti utusamuṭṭhānikarūpakalāpe vadanti. <span class="bld">Bhikkhaveti</span> ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho. <span class="bld">Idaṃ pana</span> vacanaṃ. <span class="bld">Anuyogāropanattha</span>nti kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno khīṇāsavo api nu puññābhisaṅkhārādikammaṃ kareyyāti pañhaṃ kātuṃ. Atha vā <span class="bld">anuyogāropanattha</span>nti ‘‘api nu kho khīṇāsavo bhikkhu puññābhisaṅkhāraṃ vā abhisaṅkhareyyā’’tiādinā anuyogaṃ āropetuṃ vuttaṃ, na tāva yathāraddhadesanaṃ niṭṭhāpetunti attho.</p>
  323. <p class="bodytext">Paṭisandhiviññāṇe siddhe tasmiṃ bhave uppajjanārahānaṃ viññāṇānaṃ siyā sambhavo, nāsatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘viññāṇaṃ paññāyethāti paṭisandhiviññāṇaṃ paññāyethā’’</span>ti. Sabbaso saṅkhāresu asantesu paṭisandhiviññāṇaṃ api nu kho paññāyeyya. Tasmiñhi apaññāyamāne sabbaṃ viññāṇaṃ na paññāyeyya. <span class="bld">Therāna</span>nti ‘‘bhikkhave’’ti ālapitattherānaṃ<a name="M2.0096"></a>. Pañha<span class="bld">byākaraṇaṃ sampahaṃsati</span> tassa sabbaññutaññāṇena saṃsandanato. <span class="bld">Appaññāṇa</span>nti appaññāyanaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena viññāṇe asati nāmarūpassa appaññāṇanti evamādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sanniṭṭhānasaṅkhāta</span>nti saddahanākārena pavattasanniṭṭhānasaṅkhātaṃ. <span class="bld">Adhimokkha</span>nti nicchayākāravimokkhaṃ saddhāvimokkhañca. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘saddahatha metaṃ, bhikkhave’’ti. Saddhāsahitañhi nicchayākāravimokkhaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkha’’</span>nti. <span class="bld">Anto</span>ti pariyanto. Parito chijjati etthāti <span class="bld">paricchedo</span>.</p>
  324. <p class="centered">Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  325. <p class="subhead">2. Upādānasuttavaṇṇanā</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_sn2"></a><span class="paranum">52</span>. Ārammaṇādibhāvena saṃvattanato upādānānaṃ hitāni upādāniyāni, tesu <span class="bld">upādāniyesu</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘catunnaṃ upādānānaṃ paccayesū’’</span>ti. <span class="bld">Assādaṃ anupassantassā</span>ti asādetabbaṃ micchāñāṇena anupassato. <span class="bld">Tadāhāro</span>ti soḷasa vā vīsaṃ tiṃsaṃ cattālīsaṃ paññāsaṃ vā āhāro paccayo etassāti tadāhāro. <span class="bld">Aggikkhandho viya tayo bhavā</span> ekādasahi aggīhi ādittabhāvato etadeva bhavattayaṃ. <span class="bld">Aggi…pe… puthujjano</span> aggikkhandhasadisassa bhavattayassa paribandhanato.</p>
  327. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṭṭhānassā</span>ti <a name="V2.0083"></a> vipassanākammaṭṭhānassa. Tenāha <span class="bld">‘‘tebhūmakadhammesū’’</span>ti. <span class="bld">Dhammapāsāda</span>nti lokuttaradhammapāsādaṃ. So hi accuggataṭṭhena ‘‘pāsādo’’ti vuccati. <span class="bld">Satipaṭṭhānamahāvīthiyaṃ</span> phalakkhaṇe pavattāyāti.</p>
  328. <p class="centered">Upādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  329. <p class="subhead">3-4. Saṃyojanasuttadvayavaṇṇanā</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para53-54"></a><a name="para53-54_sn2"></a><span class="paranum">53-54</span>. Mahantavaṭṭappabandhaopammabhāvena telapadīpassa āhatattā <span class="bld">‘‘mahantañca vaṭṭikapālaṃ gahetvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti purimasmiṃ upādāniyasutte <a name="M2.0097"></a> vuttanayeneva. Tathā vinetabbānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena hi imesaṃ suttānaṃ evaṃ vacanaṃ evaṃ desanā. Esa nayo ito paresupi.</p>
  331. <p class="centered">Saṃyojanasuttadvayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  332. <p class="subhead">5-6. Mahārukkhasuttadvayavaṇṇanā</p>
  333. <p class="bodytext"><a name="para55-56"></a><a name="para55-56_sn2"></a><span class="paranum">55-56</span>. <span class="bld">Ojaṃ abhiharantī</span>ti rasaharaṇiyo viya purisassa sarīre rukkhamūlāni rukkhassa pathavīāporase upari āropenti. Tesaṃ tathā āropanaṃ <span class="bld">‘‘ojāyā’’</span>tiādinā vibhāveti. Hatthasatubbedhamassāti <span class="bld">hatthasatubbedho,</span> hatthasataṃ ubbiddhassapi. <span class="bld">Etthā</span>ti etissaṃ vaṭṭakathāyaṃ. <span class="bld">Kammārohana</span>nti kammapaccayo.</p>
  334. <p class="bodytext">Puna <span class="bld">etthā</span>ti etissaṃ vivaṭṭakathāyaṃ. Vaṭṭadukkhaṃ nāsetukāmassa daḷhaṃ uppannasaṃvegañāṇaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kuddālo viyā’’</span>ti āha. Tato nibbattitañāṇaṃ samādhipacchiyā ṭhitaṃ nissāya pavattetabbavipassanārambhañāṇaṃ. <span class="bld">Rukkhacchedanapharasu viyā</span>ti evaṃbhūtassa vipassanā ekantato vaṭṭacchedāya hotiyevāti āha <span class="bld">‘‘rukkhassa…pe… manasikarontassa paññā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">kammaṭṭhāna</span>nti vipassanākammaṭṭhānaṃ. Taṃ catubbidhavavatthānavasena vīsati pathavīkoṭṭhāsā, dvādasa āpokoṭṭhāsā, cattāro tejokoṭṭhāsā, cha vāyokoṭṭhāsāti <span class="bld">dvecattālīsāya koṭṭhāsesu. Viññāṇassa cā</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho pakārattho ca. Tena bhūtarūpāni viññāṇasampayuttadhamme ca saṅgaṇhāti. Sattasu sappāyesu yassa alabhantassa kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ hutvā na upaṭṭhāti, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘aññataraṃ sappāya’’</span>nti. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  335. <p class="centered">Mahārukkhasuttadvayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  336. <p class="subhead">7. Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā</p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para57-59"></a><a name="para57-59_sn2"></a><span class="paranum">57-59</span>. <span class="bld">Palimajjeyyā</span>ti <a name="V2.0084"></a><a name="M2.0098"></a> allakaraṇavasena parito pāḷiṃ bandheyya. Tathā karonto yasmā ca tattha tiṇagacchādīnaṃ mūlasantānaggahaṇena taṃ ṭhānaṃ sodheti nāma, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sodheyyā’’</span>ti. <span class="bld">Paṃsu</span>nti assa pavaḍḍhakārakaṃ, āgantukaṃ paṃsunti attho. <span class="bld">Dadeyyā</span>ti pakkhipeyya. Tenāha <span class="bld">‘‘thaddha’’</span>ntiādi. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘rukkhaṃ nāsetukāmo puriso viyā’’tiādinā pañcamasutte vuttanayena. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva vuttanayattā.</p>
  338. <p class="centered">Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  339. <p class="subhead">10. Nidānasuttavaṇṇanā</p>
  340. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_sn2"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Bahuvacanavasenā</span>ti kurū nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena <span class="bld">‘‘kurū’’ti evaṃ bahuvacanavasena</span>. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā ‘‘sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo’’ti. ‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyo’’ti vā bhavanti vā piyasamudāhāro esoti āha <span class="bld">‘‘āyasmāti piyavacanameta’’</span>nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ gāravavasena vuccatīti āha <span class="bld">‘‘garuvacanameta’’</span>nti. Atidūraṃ accāsannaṃ atisammukhā atipacchato uparivāto unnatappadesoti ime cha <span class="bld">nisajjadosā</span>. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena <span class="bld">chabbaṇṇānaṃ</span>.</p>
  341. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulasaṅgahatthāyā</span>ti kulānuddayatāvasena kulānuggaṇhanatthāya. <span class="bld">Sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya</span> bhikkhāpaṭiggaṇhanena tesaṃ abhivādanādisampaṭicchanena ca puññābhisandassa jananena. <span class="bld">Paṭisammajjitvā</span>ti antevāsikehi sammaṭṭhaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. <span class="bld">Ubhayantato paṭṭhāya majjha</span>nti ādito paṭṭhāya vedanaṃ, jarāmaraṇato paṭṭhāya ca vedanaṃ pāpetvā sammasanamāha. <span class="bld">Tikkhattu</span>nti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā <a name="M2.0099"></a> vuttacaturākārupasaṃhite tayo vāre. Tena dvādasakkhattuṃ sammasanamāha. Amhākaṃ bhagavatā gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’</span>ti.</p>
  342. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇātikkame</span>ti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.3) viya. Atirekabhāvajotano hi yaṃ yāva-saddo. Tenāha <span class="bld">‘‘atigambhīroti attho’’</span>ti. <span class="bld">Avabhāsati</span> <a name="V2.0085"></a> khāyati upaṭṭhāti ñāṇassa. Tathā upaṭṭhānañhi sandhāya <span class="bld">‘‘dissatī’’</span>ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, atha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ, tasmā aññattha labbhamānaṃ cātukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā tamevassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ekaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Etaṃ natthī</span>ti agambhīro agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi. Tena yathādassite cātukoṭike pacchimā ekakoṭi labbhatīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādi.</p>
  343. <p class="bodytext">Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento <span class="bld">‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’</span>tiādimāha. Yathā bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgatattho pakatiñāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pakatiñāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pakatipurisassa bāhudvayavasena pāraṃ tarituṃ na sakkā. Evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pakatiñāṇena desanāvasena pariharituṃ na sakkā. Yathā pathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontīti tesaṃ paṭiccasamuppādasabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkoti, evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabbhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ paccekabuddhānañca tattha sappadesameva <a name="M2.0100"></a> ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ. Tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘buddhavisayaṃ pañha’’</span>nti.</p>
  344. <p class="bodytext"><span class="bld">Mā</span>ti paṭisedhe nipāto. Svāyaṃ ‘‘uttānakuttānako viya khāyatī’’ti vacanaṃ sandhāya vuttoti āha <span class="bld">‘‘mā bhaṇīti attho’’</span>ti. <span class="bld">Ussādento</span>ti paññāvasena ukkaṃsantoti attho. <span class="bld">Apasādento</span>ti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho. <span class="bld">Tenā</span>ti mahāpaññabhāvena.</p>
  345. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti therassa satipi uttānabhāve paṭiccasamuppādassa aññesaṃ gambhīrabhāve. <span class="bld">Subhojanarasapuṭṭhassā</span>ti sundarena bhojanarasena positassa. <span class="bld">Katayogassā</span>ti nibbuddhapayoge kataparicayassa. <span class="bld">Mallapāsāṇa</span>nti mallehi mahābaleheva khipitabbapāsāṇaṃ. <span class="bld">Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhāna</span>nti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarapadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Timirapiṅgaleneva</span> <a name="V2.0086"></a> <span class="bld">dīpenti</span> tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘tassa kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pakkuthatī</span>ti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalikaaṭṭhikā piṭṭhipattaṃ. <span class="bld">Kāyūpapannassā</span>ti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho. <span class="bld">Piñcha vaṭṭī</span>ti piñcha kalāpo. <span class="bld">Supaṇṇavāta</span>nti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ.</p>
  347. <p class="bodytext">‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ <span class="bld">‘‘ito kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ito</span>ti ito bhaddakappato. <span class="bld">Satasahassime</span>ti satasahassame. <span class="bld">Haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi</span> jātanagaraṃ. <span class="bld">Dhurapattānī</span>ti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni.</p>
  348. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaniṭṭhabhātā</span>ti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Tattha jeṭṭhā tāva nuppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. <span class="bld">Bhoga</span>nti vibhavaṃ. <span class="bld">Upasanto</span>ti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado.</p>
  349. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve</span> <a name="M2.0101"></a> <span class="bld">sāṭake nivāsetvā</span>ti sāṭakadvayameva attano kāyaparihāriyaṃ katvā, itaraṃ sabbasambhāraṃ attanā mocetvā.</p>
  350. <p class="bodytext"><span class="bld">Pattaggahaṇattha</span>nti antopakkhittauṇhabhojanattā pattassa aparāparaṃ hatthe parivattentassa sukhena pattaggahaṇatthaṃ. <span class="bld">Uttarisāṭaka</span>nti attano uttariyaṃ sāṭakaṃ. <span class="bld">Etāni pākaṭaṭṭhānānī</span>ti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni buddhe buddhasāvake ca uddissa therassa puññakaraṇaṭṭhānāni, paccekabuddhaṃ pana bodhisattañca uddissa therassa puññakaraṇaṭṭhānāni bahūniyeva.</p>
  351. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhiṃ gahetvā</span>ti amhākaṃ bodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivaseyeva paṭisandhiṃ gahetvā.</p>
  352. <p class="bodytext"><span class="bld">Uggahanaṃ</span> pāḷiyā uggaṇhanaṃ, <span class="bld">savanaṃ</span> atthasavanaṃ, <span class="bld">paripucchanaṃ</span> gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ, <span class="bld">dhāraṇaṃ</span> pāḷiyā pāḷiatthassa ca citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ, sabbassapi buddhavacanassa vasenātipi vaṭṭati. <span class="bld">Sotāpannānañca…pe… upaṭṭhāti</span> tattha sammohavigamena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti attapaccakkhavasena upaṭṭhānato<a name="V2.0087"></a>. <span class="bld">Nāmarūpaparicchedo</span>ti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho. <span class="bld">Catūhī</span>ti dhammagambhīrādīhi catūhi gambhīratāhi sabbāpi <span class="bld">gambhīratā</span>.</p>
  353. <p class="bodytext">Sāvakehi desitā desanāpi pana satthu eva desanāti āha <span class="bld">‘‘mayā dinnanaye ṭhatvā’’</span>ti. ‘‘Sekkhena nāma nibbānaṃ sabbākārena paṭividdhaṃ na hotī’’ti na tassa gambhīratāti tassa gambhīrassa upādānassa gambhīratā viya suṭṭhu diṭṭhā nāma hoti. Tasmā āha <span class="bld">‘‘idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana uttānako jāto’’</span>ti. Nibbānañhi sabbepi asekkhā sabbaso paṭivijjhanti nippadesattā, paccayākāraṃ pana sammāsambuddhāyeva anavasesato paṭivijjhanti, na itare. Tasmā paccayavasena ‘‘idaṃ aparaddha’’nti vuttaṃ theraṃ apasādentena. Tameva hissa anavasesato paṭivedhābhāvaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘atha kasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Asatipi dhammato bhede saṃyojanatthaanusayatthavasena pana tesaṃ labbhamānabhedaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘ime cattāro kilese’’</span>ti vuttaṃ. Añño hi tesaṃ bandhanattho, añño thāmagamanaṭṭhoti. Esa nayo sesesupi. Iti imesaṃ kilesānaṃ appahīnattā tathārūpaṃ upanissayasampadaṃ <a name="M2.0102"></a> abhāvayatova anuttānameva dhammaṃ uttānanti na vattabbamevāti adhippāyo. <span class="bld">Cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyānī</span>ti idaṃ mahābodhisattānaṃ santāne bodhiparipācakadhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvasiddhakālavisesadassanaṃ, tañca kho mahābhinīhārato paṭṭhāyāti vadanti. <span class="bld">Etehī</span>ti yathāvuttabuddhasāvakaaggasāvakapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ visesādhigamehi. <span class="bld">Paccanīka</span>nti paṭikkūlaṃ viruddhaṃ. Sabbathā paccayākārapaṭivedho nāma sammāsambodhiyādhigamo evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantassevā’’</span>ti. <span class="bld">Navahi ākārehī</span>ti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Vuttañhetaṃ <span class="bld">paṭisambhidāyaṃ</span> (paṭi. ma. 1.45) –</p>
  354. <p class="bodytext">‘‘Avijjāsaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saṃyogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi.</p>
  355. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">navahākārehī</span>ti navahi paccayabhāvūpagamanehi ākārehi. Uppajjati etasmā phalanti <span class="bld">uppādo,</span> phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti ca nimiyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti, tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ <a name="V2.0088"></a> palibundhanti paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ upagacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbāti. <span class="bld">Uppādaṭṭhitī</span>ti ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭhiti. Esa nayo sesesupi. Idañca paccayākāradassanaṃ yathā purimehi mahābodhimūle pavattitaṃ, tathā amhākaṃ bhagavatāpi pavattitanti acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento <span class="bld">‘‘diṭṭhamatte’’</span>tiādimāha.</p>
  356. <p class="bodytext"><span class="bld">Etassa dhammassā</span>ti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetuppabhavānaṃ hetu. Tenāha <span class="bld">‘‘etassa paccayadhammassā’’</span>ti<a name="M2.0103"></a>. Jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti, atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena. Tadubhayabhāvaṃ pana dassento <span class="bld">‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’</span>ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena pavattamānā vipassanādhamme paṭivijjhati eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇappahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā’’</span>ti āha. Tantaṃ vuccati paṭavīnanatthaṃ tantavāyeti tantaṃ āvañchitvā pasāritasuttavaṭṭitaṃ nīyatīti katvā, taṃ pana tantākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha <span class="bld">‘‘tantaṃ viya ākulajātā’’</span>ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘yathā nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Samānetu</span>nti pubbenāparaṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtā <span class="bld">tantākulakajātā</span>. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapakkhandena paccayākāre khalitvā ākulabyākulā honti, teneva antadvayapakkhandena taṃtaṃdiṭṭhiggāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhititantaṃ paṭivijjhituṃ na jānanti. Tenāha <span class="bld">‘‘na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’</span>nti. <span class="bld">Dve bodhisatte</span>ti paccekabodhisattamahābodhisatte. <span class="bld">Attano dhammatāyā</span>ti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. <span class="bld">Tattha tattha guḷakajāta</span>nti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakaṃ piṇḍisuttaṃ. Tato eva <span class="bld">gaṇṭhibaddha</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Paccayesu pakkhalitvā</span>ti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādibhāvavasena pakkhalitvā. <span class="bld">Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkonto</span>ti tasseva niccādigāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkonto idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena <a name="V2.0089"></a> gaṇṭhikajātā hontīti āha <span class="bld">‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’</span>ti.</p>
  357. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye hi keci</span> samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādi <span class="bld">diṭṭhiyo nissitā</span> allīnā, vinanato kulāti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa <a name="M2.0104"></a> gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāvayavaṃ khalitabandhasuttanti āha <span class="bld">‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’</span>nti. <span class="bld">Sakuṇikā</span>ti vaṭṭacāṭakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadubhayampī</span>ti kulāgaṇṭhikanti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ kulāvakañca. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.</p>
  358. <p class="bodytext">Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana tathā dubbiveciyāni yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Apāyo</span>ti ayena sukhena, sukhahetunā vā virahito. <span class="bld">Dukkhassa gatibhāvato</span>ti apāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Sukhasamussayato</span>ti ‘‘abbhudayato vinipatitattā’’ti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. <span class="bld">Itaro</span>ti saṃsāro nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ gobalibaddañāyena ayamattho veditabbo. <span class="bld">Khandhānañca paṭipāṭī</span>ti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparuppatti. <span class="bld">Abbhocchinnaṃ vattamānā</span>ti avicchedena pavattamānā.</p>
  360. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ sabbampī</span>ti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. <span class="bld">Mahāsamudde vātakkhittā nāvā viyā</span>ti idaṃ paribbhamanaṭṭhānassa mahantabhāvadassanatthañceva paribbhamanassa anavattitadassanatthañca veditabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  361. <p class="centered">Nidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  362. <p class="centered">Dukkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  363. <p class="title">7. Mahāvaggo</p>
  364. <p class="subhead">1. Assutavāsuttavaṇṇanā</p>
  365. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_sn2"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">‘‘Assutavā’’</span>ti <a name="V2.0090"></a><a name="M2.0105"></a> sotadvārānusārena upadhāritaṃ, upadhāraṇaṃ vā sutaṃ assa atthīti sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā. Vā-saddo cāyaṃ pasaṃsāyaṃ, atisayassa vā bodhanako, tasmā yassa pasaṃsitaṃ, atisayena vā sutaṃ atthi, so ‘‘sutavā’’ti saṃkilesaviddhaṃsanasamattho pariyattidhammaparicayo ‘‘taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca sutavā’’ti iminā padena pakāsito. Atha vā sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattiṃ suṇīti sutavā. Tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā. Tenāhu porāṇā ‘‘āgamādhigamābhāvā, ñeyyo assutavā itī’’ti. Tathā cāha ‘‘khandhadhātu…pe… vinicchayarahito’’ti. Tattha vācuggatakaraṇaṃ <span class="bld">uggaho,</span> tattha paripucchanaṃ <span class="bld">paripucchā,</span> kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayassa kāraṇaṃ <span class="bld">vinicchayo. Puthūna</span>nti bahūnaṃ. <span class="bld">Kilesādīnaṃ</span> kilesābhisaṅkhārānaṃ vitthāretabbaṃ paṭisambhidāmagganiddesesu (mahāni. 51, 94) āgatanayena. <span class="bld">Andhaputhujjano gahito</span> ‘‘nālaṃ nibbinditu’’ntiādivacanato. Āsannapaccakkhavācī <span class="bld">idaṃ</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘imasminti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dassetī’’</span>ti. Catūsu mahābhūtesu niyuttoti <span class="bld">cātumahābhūtiko</span>. Yathā pana mahāmattikāya nibbattaṃ mattikāmayaṃ, evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbatto <span class="bld">‘‘catumahābhūtamayo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Nibbindeyyā</span>ti nibbindanampi āpajjeyya. Nibbindanā nāma ukkaṇṭhanā anabhiratibhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ukkaṇṭheyyā’’</span>ti. <span class="bld">Virajjeyyā</span>ti vītarāgo bhaveyya. Tenāha <span class="bld">‘‘na rajjeyyā’’</span>ti. <span class="bld">Vimucceyyā</span>ti idha pana accantāya vimuccanaṃ adhippetanti āha <span class="bld">‘‘muccitukāmo bhaveyyā’’</span>ti. Catūhi ca rūpajanakapaccayehi āgato cayoti, <span class="bld">ācayo,</span> vuddhi. Cayato apakkamoti <span class="bld">apacayo,</span> parihāni. <span class="bld">Ādāna</span>nti gahaṇaṃ, paṭisandhiyā nibbatti. <span class="bld">Bhedoti</span> khandhānaṃ bhedo. So hi kaḷevarassa nikkhepoti vuttoti āha <span class="bld">‘‘nikkhepananti bhedo’’</span>ti.</p>
  366. <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāyantī</span>ti pakārato ñāyanti. <span class="bld">Rūpaṃ pariggahetuṃ</span> pariggaṇhanavasenapi rūpaṃ ālambituṃ. <span class="bld">Ayuttarūpaṃ katvā</span> taṇhādīhi pariggahetuṃ arūpaṃ pariggaṇhituṃ yuttarūpaṃ <a name="M2.0106"></a> karoti tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Nikkaḍḍhanto</span>ti tato gāhato nīharanto.</p>
  367. <p class="bodytext"><span class="bld">Manāyatanasseva</span> <a name="V2.0091"></a> <span class="bld">nāmaṃ,</span> na samādhipaññattīnaṃ ‘‘cittaṃ paññañca bhāvayaṃ (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 1.9.9), citto gahapatī’’tiādīsu (dha. pa. aṭṭha. 74) viya. Cittīkātabbabhūtaṃ vatthu etassāti cittavatthu, tassa bhāvo <span class="bld">cittavatthutā,</span> tena kāraṇena cittabhāvamāha. <span class="bld">Cittagocaratāyā</span>ti cittavicittavisayatāya. <span class="bld">Sampayuttadhammacittatāyā</span>ti rāgādisaddhādisampayuttadhammavasena cittasabhāvattā. Tena cittatāya cittattamāha. <span class="bld">Vijānanaṭṭhenā</span>ti bujjhanaṭṭhena. <span class="bld">Ajjhosita</span>nti ajjhosābhūtāya taṇhāya gahitaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘taṇhāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Parāmasitvā</span>ti dhammasabhāvaṃ aniccatādiṃ atikkamitvā parato niccādito āmasitvā. <span class="bld">Aṭṭhasata</span>nti aṭṭhādhikaṃ sataṃ. <span class="bld">Nava mānā</span>ti seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā āgatā navavidhamānā. Brahmajāle āgatā sassatavādādayo <span class="bld">dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo. Eva</span>nti vuttākārena. Yasmā taṇhāmānadiṭṭhiggāhavasena puthujjanena daḷhaggāhaṃ gahitaṃ, tasmā so tattha <span class="bld">nibbindituṃ</span> nibbidāñāṇaṃ uppādetuṃ <span class="bld">na samattho</span>.</p>
  368. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhave</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, tena ‘‘vara’’nti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. Idaṃ anusandhivacanaṃ <span class="bld">‘‘kasmā āhā’’</span>ti kathetukāmatāya kāraṇaṃ pucchati. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ hī’’</span>tiādi. Assutavatā puthujjanena. <span class="bld">Tenā</span>ti bhagavatā. <span class="bld">Ayuttarūpaṃ kataṃ</span> ‘‘nibbindeyyā’’tiādinā ādīnavassa vibhāvitattā. Arūpe pana tathā ādīnavassa avibhāvitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘arūpaṃ</span> pariggahetuṃ <span class="bld">yuttarūpa’’</span>nti, yuttarūpaṃ viya katanti adhippāyo. <span class="bld">Gāho</span>ti taṇhāmānadiṭṭhiggāho. <span class="bld">‘‘Nikkhamitvā arūpaṃ gato’’</span>ti idaṃ bhagavatā ādīnavaṃ dassetvā rūpe gāho paṭikkhitto, na arūpe, tasmā ‘‘kātabbo nu kho so tatthā’’ti micchāgaṇhantānaṃ so tato rūpato nikkhamitvā arūpaṃ gato viya hotīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Tiṭṭhamāna</span>nti tiṭṭhantaṃ. ‘‘Āpajjitvā viya hotī’’ti sabhāvena pavattamānaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamavaye’’</span>tiādinā rūpassa bhedaṃ vayādīhi vibhajitvā dasseti.</p>
  369. <p class="bodytext"><span class="bld">Pādassa uddharaṇe</span>ti yathā ṭhapitassa pādassa ukkhipane. <span class="bld">Atiharaṇa</span>nti yathāuddhataṃ yathāṭṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā haraṇaṃ. <span class="bld">Vītiharaṇa</span>nti uddhato <a name="M2.0107"></a> pādo yathāṭṭhitaṃ pādaṃ yathā na ghaṭṭeti, evaṃ thokaṃ passato pariṇāmetvā haraṇaṃ. <span class="bld">Vossajjana</span>nti tathā parapādaṃ vītisāretvā bhūmiyaṃ nikkhipanatthaṃ avossajjanaṃ. <span class="bld">Sannikkhepana</span>nti vossajjetvā bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ ṭhapanaṃ. <span class="bld">Sannirujjhana</span>nti nikkhittassa sabbaso nirujjhanaṃ uppīḷanaṃ. <span class="bld">Tattha tatthevā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ paṭhamavayādike eva. Avadhāraṇena tesaṃ koṭṭhāsantarasaṅkamanābhāvamāha. <span class="bld">Odhī</span>ti bhāvo, <span class="bld">pabba</span>nti sandhi. Paṭhamavayādayo eva hettha odhi pabbanti ca adhippetā. <span class="bld">Paṭapaṭāyantā</span>ti ‘‘paṭapaṭā’’iti <a name="V2.0092"></a> karontā viya, tena nesaṃ pavattikkhaṇassa ittarataṃ dasseti. <span class="bld">Eta</span>nti etaṃ rūpadhammānaṃ yathāvuttaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ evaṃ vuttappakārameva. <span class="bld">Vaṭṭippadesa</span>nti vaṭṭiyā pulakaṃ barahaṃ. Tañhi vaṭṭiyā pulakaṃ anatikkamitvāva sā dīpajālā bhijjati. <span class="bld">Paveṇisambandhavasenā</span>ti santativasena.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratti</span>nti rattiyaṃ. Bhummatthe hetaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Evaṃ pana attho na gahetabbo</span> anuppannassa nirodhābhāvato. <span class="bld">Purimapaveṇito</span>ti rūpe vuttapaveṇito. <span class="bld">Anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjantī</span>ti vuttamatthaṃ theravādena dīpetuṃ <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aḍḍhacūḷa</span>nti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ, tassa pana upaḍḍhaṃ adhikārato vāhasatassāti viññāyati. ‘‘Aḍḍhacuddasa’’nti keci, ‘‘aḍḍhacatuttha’’nti apare. ‘‘Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhā’’ti daḷhaṃ katvā vadantīti vīmaṃsitabbaṃ. Catunāḷiko tumbo. Mahāraññatāya pavaddhaṃ vanaṃ <span class="bld">pavana</span>nti āha <span class="bld">‘‘pavaneti mahāvane’’</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti paṭhamaṃ gahitasākhaṃ. <span class="bld">Ayamattho</span>ti ayaṃ bhūmiṃ anotaritvā ṭhitasākhāya eva gahaṇasaṅkhāto attho. Etadatthameva hi bhagavā ‘‘araññe’’ti vatvāpi ‘‘pavane’’ti āha.</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Araññamahāvanaṃ viyā</span>ti araññaṭṭhāne brahāraññe viya. <span class="bld">Ārammaṇolambana</span>nti ārammaṇassa avalambanaṃ. <span class="bld">Na vattabbaṃ</span> ārammaṇapaccayena vinā anuppajjanato. <span class="bld">Ekajātiya</span>nti rūpādinīlādiekasabhāvaṃ. ‘‘Dissati, bhikkhave, imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopī’’ti vadantena <span class="bld">rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito</span> nāma, ‘‘varaṃ, bhikkhave, assutavā puthujjano’’tiādiṃ vadantena <span class="bld">arūpato nīharitvā rūpe</span> gāho patiṭṭhāpito nāma.</p>
  372. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span>nti <a name="M2.0108"></a> gāhaṃ. <span class="bld">Ubhayato</span>ti rūpato ca arūpato ca. <span class="bld">Harissāmī</span>ti nīharissāmi. <span class="bld">Parivattetvā</span>ti mantaṃ jappitvā. <span class="bld">Kaṇṇe dhumetvā</span>ti kaṇṇe dhametvā. <span class="bld">Assā</span>ti visassa. <span class="bld">Nimmathetvā</span>ti nimmadditvā, nīharitvāti adhippāyo.</p>
  373. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo</span>ti lokuttaramaggo. ‘‘Nibbinda’’nti iminā balavavipassanā kathitā.</p>
  374. <p class="centered">Assutavāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  375. <p class="subhead">2. Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_sn2"></a><span class="paranum">62</span>. Paccayabhāvena <a name="V2.0093"></a> sukhavedanāya hitanti <span class="bld">sukhavedaniyaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhavedanāya paccaya’’</span>nti. Paccayabhāvo ca upanissayakoṭiyā, na sahajātakoṭiyā. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. <span class="bld">Javanavedanāyā</span>ti javanacittasahagatāya vedanāya. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti taṃ upanissayapaccayataṃ sandhāya. <span class="bld">Eta</span>nti etaṃ ‘‘sukhavedanāya paccaya’’nti vacanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā ‘‘nanu ca sotasamphasso sukhavedanāya paccayo na hotī’’ti evamādiṃ atidisati. So samphasso jāti uppattiṭṭhānaṃ etassāti <span class="bld">tajjātikaṃ,</span> vedayitaṃ. Taṃ pana yasmā tassa phassassa anucchavikameva hoti, tasmā <span class="bld">tassāruppaṃ tassa phassassa anurūpanti ca attho</span> vutto. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘sukhavedanāya paccayo’’tiādinā vuttavidhianusārena. Adharāraṇiyaṃ uttarāraṇiyā mantanavasena ghaṭṭanaṃ iva saṅghaṭṭanaṃ phassena yugaggāho, tassa pana ghaṭṭanassa nirantarappavattiyā piṇḍitabhāvo idha samodhānaṃ, na kesañci dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā sahāvaṭṭhānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅghaṭṭanasampiṇḍanenāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Aggicuṇṇo</span>ti vipphuliṅgaṃ. <span class="bld">Vatthū</span>ti cakkhādivatthu visayasaṅghaṭṭanato. Labbhamānova dhammo saṅghaṭṭanaṃ viya gayhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅghaṭṭanaṃ viya phasso’’</span>ti. <span class="bld">Usmādhātu viya vedanā</span> dukkhasabhāvattā.</p>
  377. <p class="centered">Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  378. <p class="subhead">3. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_sn2"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Vuttanayamevā</span>ti <a name="M2.0109"></a> heṭṭhā āhāravaggassa paṭhamasutte vuttanayameva. <span class="bld">Lābhasakkārenā</span>ti lābhasakkārasaṅkhātāya aṭṭhuppattiyāti keci. Lābhasakkāre vā aṭṭhuppattiyāti apare. Yo hi lābhasakkāranimittaṃ paccayesu gedhena bhikkhūnaṃ apaccavekkhitaparibhogo jāto, taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā imaṃ desanaṃ nikkhipi. <span class="bld">Yamakamahāmegho</span>ti heṭṭhā olambanaupariuggamanavasena satapaṭalasahassapaṭalo yugaḷamahāmegho.</p>
  380. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṭṭhanti ceva</span> bhagavati katthaci nibaddhavāsaṃ vasante, cārikampi gacchante anubandhanti ca. Bhikkhūnampi yebhuyyena kappasatasahassaṃ tato bhiyyopi pūritadānapāramisañcayattā tadā mahālābhasakkāro uppajjatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ bhikkhusaṅghassapī’’</span>ti. <span class="bld">Sakkato</span>ti sakkārappatto. <span class="bld">Garukato</span>ti garukārappatto. <span class="bld">Mānito</span>ti bahumato manasā piyāyito ca. <span class="bld">Pūjito</span>ti mālādipūjāya ceva catupaccayābhipūjāya ca pūjito. <span class="bld">Apacito</span>ti apacāyanappatto. Yassa hi cattāro <a name="V2.0094"></a> paccaye sakkatvā suabhisaṅkhate paṇītapaṇīte upanenti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti bahumaññanti, so bahumato. Yassa sabbametaṃ pūjāvasena karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Bhagavati bhikkhusaṅghe ca loko evaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14; saṃ. ni. 2.70). <span class="bld">Lābhaggayasaggappatta</span>nti lābhassa ca yasassa ca aggaṃ ukkaṃsaṃ pattaṃ.</p>
  381. <p class="subhead">Paṭhamāhāravaṇṇanā</p>
  382. <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti bhagavato. Dhammasabhāvacintāvasena pavattaṃ sahottappañāṇaṃ <span class="bld">dhammasaṃvego</span>. Dhuvapaṭisevanaṭṭhānañhetaṃ sattānaṃ, yadidaṃ āhāraparibhogo, tasmā na tattha apaccavekkhaṇamattena pārājikaṃ paññapetuṃ sakkāti adhippāyo. <span class="bld">Āhārā</span>ti ‘‘paccayā’’tiādinā pubbe āhāresu vuttavidhiṃ sandhāya āha <span class="bld">‘‘āhārā’’</span>tiādi. Idāni tattha kattabbaṃ atthavaṇṇanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘heṭṭhā vuttatthamevā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  383. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnava</span>nti <a name="M2.0110"></a> dosaṃ. <span class="bld">Jāyā</span>ti bhariyā. <span class="bld">Patī</span>ti bhattā. Apekkhāsaddā cete pitāputtasaddā viya, pāḷiyaṃ pana ā-kārassa rassattaṃ sānunāsikañca katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jāyampatikā’’</span>ti. Sammā phalaṃ vahatīti sambalaṃ, sukhāvahanti attho. Tathā hi taṃ ‘‘pathe hitanti pātheyya’’nti vuccati. Maggassa kantārapariyāpannattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kantārabhūtaṃ magga’’</span>nti. Dullabhatāya taṃ udakaṃ tattha tāretīti kantāraṃ, nirudakaṃ mahāvanaṃ. Ruḷhīvasena itarampi mahāvanaṃ tathā vuccatīti āha <span class="bld">‘‘corakantāra’’</span>ntiādi. Pararājūnaṃ veriādīnañca vasena sappaṭibhayampi araññaṃ ettheva saṅgahaṃ gacchatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pañcavidha’’</span>nti.</p>
  384. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghanaghanaṭṭhānato</span>ti maṃsassa bahalabahalaṃ thūlathūlaṃ hutvā ṭhitaṭṭhānato. ‘‘Tādisañhi maṃsaṃ gahetvā sukkhāpitaṃ <span class="bld">vallūraṃ</span>. Sūle āvunitvā pakkamaṃsaṃ <span class="bld">sūlamaṃsaṃ. Viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu</span> gantuṃ asamattho hutvā. <span class="bld">Govatakukkuravatadevatāyācanādīhī</span>ti govatakukkuravatādivatacaraṇehi ceva devatāyācanādīhi paṇidhikammehi ca mahantaṃ dukkhaṃ anubhūtaṃ.</p>
  385. <p class="bodytext">Yasmā pana sāsane sammāpaṭipajjantassa bhikkhuno āhāraparibhogassa opammabhāvena tesaṃ jāyampatikānaṃ puttamaṃsaparibhogo idha bhagavatā ānīto, tasmāssa nānākārehi opammattaṃ <a name="V2.0095"></a> vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tesaṃ so puttamaṃsāhāro’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">sajātimaṃsatāyā</span>ti samānajātikamaṃsabhāvena, manussamaṃsabhāvenāti attho. Masussamaṃsañhi kulappasutamanussānaṃ amanuññaṃ hoti aparicitabhāvato gārayhabhāvato ca, tato eva ñātiādimaṃsatāyātiādi vuttaṃ. Taruṇamaṃsatāyātiādi pana sabhāvato anabhisaṅkhārato ca amanuññāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Adhūpitatāyā</span>ti adhūpitabhāvato. <span class="bld">Majjhattabhāveyeva ṭhitā</span>. Tato eva <span class="bld">nicchandarāgaparibhoge ṭhitā</span>ti vuttaṃ kantārato nittharaṇajjhāsayatāya. Idāni ye ca te anapanītāhāro, na yāvadatthaparibhogo vigatamaccheramalatā sammohābhāvo āyatiṃ tattha patthanābhāvo sannidhikārābhāvo apariccajanamadatthābhāvo ahīḷanā avivādaparibhogo cāti upamāyaṃ labbhamānā pakāravisesā, te tathā nīharitvā upameyye yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘na</span> <a name="M2.0111"></a> <span class="bld">aṭṭhinhārucammanissitaṭṭhānānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ kāraṇa</span>nti taṃ tesaṃ jāyampatīnaṃ yāvadeva kantāranittharaṇatthāya puttamaṃsaparibhogasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ.</p>
  386. <p class="bodytext"><span class="bld">Nissandapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi</span> kabaḷīkārāhāraṃ parivīmaṃsati. <span class="bld">Yathā te jāyampatikā</span>tiādipi opammasaṃsandanaṃ. ‘‘Paribhuñjitabbo āhāro’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">Apaṭikkhipitvā</span>ti anapanetvā. <span class="bld">Vaṭṭakena viya kukkuṭena viya cā</span>ti visadisūdāharaṇaṃ. <span class="bld">Odhiṃ adassetvā</span>ti mahantaggahaṇavasena odhiṃ akatvā. <span class="bld">Sīhena viyā</span>ti sadisūdāharaṇaṃ. So kira sapadānameva khādati.</p>
  387. <p class="bodytext">Agadhitaamucchitādibhāvena paribhuñjitabbato <span class="bld">‘‘amaccharāyitvā’’</span>tiādi vuttaṃ. Abbhantare attā nāma atthīti diṭṭhi <span class="bld">attūpaladdhi,</span> taṃsahagatena sammohena attā āhāraṃ paribhuñjatīti. <span class="bld">Satisampajaññavasenapī</span>ti ‘‘asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hotī’’ti ettha vuttasatisampajaññavasenapi.</p>
  388. <p class="bodytext">‘‘Aho vata mayaṃ…pe… labheyya’’nti patthanaṃ vā, ‘‘hiyyo viya…pe… na laddha’’nti anusocanaṃ vā akatvāti yojanā.</p>
  389. <p class="bodytext">‘‘Sannidhiṃ na akaṃsu, bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā vā jhāpayiṃsū’’ti na-kāraṃ ānetvā yojanā. Evaṃ sabbattha.</p>
  390. <p class="bodytext">Piṇḍapātaṃ vā ahīḷentena dāyakaṃ vā ahīḷentena paribhuñjitabboti yojanā. <span class="bld">Sa pattapāṇī</span>ti <a name="V2.0096"></a> so pattahattho. <span class="bld">Nāvajāniyā</span>ti na avajāniyā. <span class="bld">Atimaññatī</span>ti atikkamitvā maññati, avajānātīti attho.</p>
  391. <p class="bodytext">‘‘Tīhi pariññāhi pariññāte’’ti vatvā tāhi kabaḷīkārāhārassa parijānanavidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">savatthukavasenā</span>ti sasambhāravasena, sabhāvato pana rūpāharaṇaṃ ojamattaṃ hoti. Idañhi kabaḷīkārāhārassa lakkhaṇaṃ. Kāmaṃ rasārammaṇaṃ jivhāpasāde paṭihaññati, tena pana avinābhāvato sampattavisayagāhitāya ca jivhāpasādassa <span class="bld">‘‘ojaṭṭhamakarūpaṃ kattha paṭihaññatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti jivhāpasādassa<a name="M2.0112"></a>. <span class="bld">Ime dhammā</span>ti ime yathāvuttabhūtupādāyadhammā. <span class="bld">Ta</span>nti rūpakhandhaṃ. <span class="bld">Pariggaṇhato</span>ti pariggaṇhantassa. <span class="bld">Uppannā phassapañcamakā dhammā</span>ti sabbepi ye yathāniddhāritā, tehi sahappavattāva sabbepi ime. <span class="bld">Sarasalakkhaṇato</span>ti attano kiccato lakkhaṇato ca. <span class="bld">Tesaṃ</span> nāmarūpabhāvena vavatthapitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ paccayo viññāṇaṃ. ‘‘Tassa saṅkhārā tesaṃ avijjā’’ti evaṃ uddhaṃ ārohanavasena <span class="bld">paccayaṃ</span>. Adhoorohanavasena pana saḷāyatanādike <span class="bld">pariyesanto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ passati</span>. Saḷāyatanādayopi hi rūpārūpadhammānaṃ yathārahaṃ paccayabhāvena vavatthapetabbāti. <span class="bld">Yāthāvato diṭṭhattā</span>ti ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo, idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo’’ti ca yathābhūtaṃ diṭṭhattā. Aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsaṃ <span class="bld">sattannaṃ anupassanānaṃ vasena. So</span>ti kabaḷīkārāhāro. <span class="bld">Tilakkhaṇa…pe… saṅkhātāyā</span>ti aniccatādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ paṭivijjhanavasena lakkhaṇavantasammasanavasena ca pavattañāṇasaṅkhātāya. <span class="bld">Pariññāto hoti</span> anavasesato nāmarūpassa ñātattā tappariyāpannattā ca āhārassa. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmiṃ yevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Chandarāgāvakaḍḍhanenā</span>ti chandarāgassa pajahanena.</p>
  392. <p class="bodytext">Pañca kāmaguṇā kāraṇabhūtā etassa atthīti <span class="bld">pañcakāmaguṇiko</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcakāmaguṇasambhavo’’</span>ti. Ekissā taṇhāya pariññā <span class="bld">ekapariññā</span>. Sabbassa pañcakāmaguṇikassa rāgassa pariññā, <span class="bld">sabbapariññā</span>. Tadubhayassapi mūlabhūtassa āhārassa pariññā <span class="bld">mūlapariññā</span>. Idāni imā tissopi pariññāyo vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo bhikkhū’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Jivhādvāre ekarasataṇhaṃ parijānātī</span>ti jivhāya rasaṃ sāyitvā iti paṭisañcikkhati ‘‘yo yamettha raso, so vatthukāmavasena ojaṭṭhamakarūpaṃ hoti jivhāyatanaṃ pasādo. So kiṃ nissito? Catumahābhūtanissito. Taṃsahajāto vaṇṇo gandho raso ojā jīvitindriyanti ime dhammā rūpakkhandho nāma. Yo tasmiṃ rase assādo, ayaṃ rasataṇhā. Taṃsahagatā <a name="V2.0097"></a> phassādayo dhammā cattāro arūpakkhandhā’’tiādivasena. Sabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatavasena veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotī’’</span>ti. Tattha <a name="M2.0113"></a> <span class="bld">tenā</span>ti yo bhikkhu jivhādvāre rasataṇhaṃ parijānāti, tena. Kathaṃ pana ekasmiṃ dvāre taṇhaṃ parijānato pañcasu dvāresu rāgo pariññāto hotīti āha <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tassāyevā</span>ti taṇhāya eva taṇhāsāmaññato ekattanayavasena vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti pañcasu dvāresu. <span class="bld">Uppajjanato</span>ti rūparāgādibhāvena uppajjanato. Lobho eva hi taṇhāyanaṭṭhena ‘‘taṇhā’’tipi, rajjanaṭṭhena ‘‘rāgo’’tipi vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘sāyeva hī’’</span>tiādi. Idāni vuttamevatthaṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādinā upamāya sampiṇḍeti. <span class="bld">Pañcamagge hanato</span>ti pañcasu maggesu sañcarittaṃ karontena maggagāmino hananto ‘‘magge hanato’’ti vutto.</p>
  393. <p class="bodytext">Sabyañjane piṇḍapātasaññite bhattasamūhe manuññe rūpe rūpasaddādayo labbhanti, tattha pañcakāmaguṇarāgassa sambhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Satisampajaññena pariggahetvā</span>ti sabbabhāgiyena kammaṭṭhānaparipālakena pariggahetvā. <span class="bld">Nicchandarāgaparibhogenā</span>ti maggādhigamasiddhena nicchandarāgaparibhogena paribhutte. <span class="bld">So</span>ti kāmaguṇiko rāgo.</p>
  394. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ satī</span>ti kabaḷīkārāhāre sati. <span class="bld">Tassā</span>ti pañcakāmaguṇikarāgassa. <span class="bld">Uppattito</span>ti uppajjanato. Na hi āhārālābhena jighacchādubbalyaparetassa kāmaparibhogicchā sambhavati. <span class="bld">Upanijjhānacitta</span>nti rāgavasena aññamaññaṃ olokanacittaṃ.</p>
  395. <p class="bodytext"><span class="bld">Natthi taṃ saṃyojana</span>nti pañcavidhampi uddhambhāgiyasaṃyojanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tena rāgena…pe… natthī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti kāmarāgena. <span class="bld">Ettakenā</span>ti yathāvuttāya desanāya. <span class="bld">Kathetuṃ vaṭṭatī</span>ti imaṃ paṭhamāhārakathaṃ kathentena dhammakathikena.</p>
  396. <p class="centered">Paṭhamāhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  397. <p class="subhead">Dutiyāhāravaṇṇanā</p>
  398. <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiye</span>ti dutiye āhāre. <span class="bld">Uddālitacammā</span>ti uppāṭitacammā, sabbaso apanītacammāti attho. <span class="bld">Na sakkoti</span> dubbalabhāvato, tathā hi itthī ‘‘abalā’’ti vuccati. <span class="bld">Silākuṭṭādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena iṭṭhakakuṭṭamattikākuṭṭādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Uṇṇanābhī</span>ti makkaṭakaṃ. <span class="bld">Sarabū</span>ti gharagoḷikā<a name="V2.0098"></a><a name="M2.0114"></a>. <span class="bld">Uccāliṅgapāṇakā</span> nāma lomasā pāṇakā. <span class="bld">Ākāsanissitā</span>ti ākāsacārino. <span class="bld">Luñcitvā</span>ti uppāṭetvā.</p>
  399. <p class="bodytext"><span class="bld">Tisso pariññā</span>ti heṭṭhā vuttā ñātapariññādayo tisso pariññā. <span class="bld">Tammūlakattā</span>ti phassamūlakattā. <span class="bld">Desanā yāva arahattā kathitā</span> sabbaso vedanāsu pariññātāsu kilesānaṃ lesassapi abhāvato.</p>
  400. <p class="centered">Dutiyāhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  401. <p class="subhead">Tatiyāhāravaṇṇanā</p>
  402. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅgārakāsu</span>nti aṅgārarāsiṃ. <span class="bld">Phuṇantī</span>ti attano upari sayameva ākirantīti attho. Tenāha ‘‘narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti. <span class="bld">Narā</span>ti purisāti attho, na manussā. <span class="bld">Bhayañhi maṃ vindatī</span>ti bhayassa vasena karonto bhayaṃ labhati nāma. <span class="bld">Santaramānovā</span>ti suṭṭhu taramāno eva hutvā. Porisaṃ vuccati purisappamāṇaṃ, tasmā <span class="bld">atirekaporisā</span> purisappamāṇato adhikā. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcaratanappamāṇā’’</span>ti. <span class="bld">Assā</span>ti kāsuyā. <span class="bld">Tadabhāve</span>ti tesaṃ jālādhūmānaṃ abhāve. <span class="bld">Ārakāvassā</span>ti ārakā eva assa.</p>
  403. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅgārakāsu viya</span> tebhūmakavaṭṭaṃ ekādasannaṃ aggīnaṃ vasena mahāpariḷāhato. <span class="bld">Jivi…pe… puthujjano</span> tehi aggīhi dahitabbato. <span class="bld">Dve bala…pe… kammaṃ</span> anicchantasseva tassa vaṭṭadukkhe pātanato. Āyūhanūpakaḍḍhanānaṃ kālabhedo na cintetabbo ekantabhāvino phalassa nipphāditattāti āha <span class="bld">‘‘kammaṃ hī’’</span>tiādi.</p>
  404. <p class="bodytext"><span class="bld">Phasse vuttanayenevā</span>ti tattha ‘‘phasso saṅkhārakkhandho’’ti vuttaṃ, idha ‘‘manosañcetanā saṅkhārakkhandho’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ <span class="bld">vuttanayamevā</span>ti. ‘‘Taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti vacanato manosañcetanāya taṇhā mūlakāraṇanti āha <span class="bld">‘‘taṇhāmūlakattā manosañcetanāyā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Keci pana yasmā manosañcetanāya phalabhūtaṃ vedanaṃ paṭicca taṇhā uppajjati, tasmā evaṃ vuttanti vadanti.</p>
  405. <p class="centered">Tatiyāhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  406. <p class="subhead">Catutthāhāravaṇṇanā</p>
  407. <p class="bodytext">Aniṭṭhapāpanavasena <a name="V2.0099"></a><a name="M2.0115"></a> taṃsamaṅgīpuggalaṃ āgacchatīti āgu, pāpaṃ, taṃ carati sīlenāti <span class="bld">āgucārī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘pāpacāri’’</span>nti.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājā viya kammaṃ</span> paramissarabhāvato. <span class="bld">Āgucārī puriso viya…pe… puthujjano</span> dukkhavatthubhāvato. Ādinnappahāravaṇāni <span class="bld">tīṇi sattisatāni viya</span> puthujjanassa āturamānamahādukkhapatiṭṭhaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. Tenāha <span class="bld">satti…pe… dukkha</span>nti.</p>
  409. <p class="bodytext"><span class="bld">Tammūlakattā</span>ti paṭisandhiviññāṇamūlakattā ito paraṃ pavattanāmarūpassa.</p>
  410. <p class="centered">Catutthāhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  411. <p class="centered">Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  412. <p class="subhead">4. Atthirāgasuttavaṇṇanā</p>
  413. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_sn2"></a><span class="paranum">64</span>. Catutthe <span class="bld">so</span>ti lobho. <span class="bld">Rañjanavasenā</span>ti raṅgajātaṃ viya tassa cittassa anurañjanavasena. <span class="bld">Nandanavasenā</span>ti sappītikatāya ārammaṇassa abhinandanavasena. <span class="bld">Taṇhāyanavasenā</span>ti visayakattukāmatāya vasena. Eko eva hi lobho pavattiākāravasena tathā vutto. <span class="bld">Patiṭṭhita</span>nti laddhasabhāvaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti vaṭṭe. Āhāreti keci. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ. <span class="bld">Viruḷha</span>nti phalanibbattiyā viruḷhippattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kammaṃ javāpetvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">javāpetvā</span>ti phalaṃ gāhāpetvā. Abhisaṅkhāraviññāṇañhi attanā sahajātānaṃ sahajātādipaccayehi ceva āhārapaccayena ca paccayo hutvā tassa attano phaluppādane sāmatthiyattā viruḷhippattaṃ. Tenāha ‘‘kammaṃ santāne laddhabhāvaṃ viruḷhippattañcassa hotī’’ti. Vaṭṭakathā esāti katvā <span class="bld">‘‘yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhumma’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu. <span class="bld">Purimapade etaṃ bhumma</span>nti ‘‘yattha tatthā’’ti āgataṃ etaṃ bhummavacanaṃ purimasmiṃ purimasmiṃ pade visayabhūte. Tañhi ārabbha etaṃ ‘‘yattha tatthā’’ti bhummavacanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Imasmiṃ vipākavaṭṭe</span>ti paccuppanne vipākavaṭṭe. Āyatiṃ vaṭṭahetuke saṅkhāre sandhāya vuttaṃ ‘‘yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattī’’ti vacanato<a name="M2.0116"></a>. <span class="bld">Punabbhavābhinibbattī</span>ti ca paṭisandhi adhippetāti vuttaṃ <a name="V2.0100"></a> ‘‘yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇa’’nti. <span class="bld">Jātī</span>ti cettha mātukucchito nikkhamanaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Yasmiṃ ṭhāne</span>ti yasmiṃ kāraṇe sati.</p>
  414. <p class="bodytext">Kāraṇañcettha saṅkhārā veditabbā. Te hi āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā hetū, taṇhāavijjāyo, kālagatiādayo ca kammassa sambhārā. Keci pana kilesavaṭṭakammagatikālā cāti adhippāyena ‘‘kālagatiādayo ca kammassa sambhārā’’ti vadanti. Taṃtaṃbhavapatthanāya tathā tathā gato tividho bhavova <span class="bld">tebhūmakavaṭṭaṃ</span>. Tenāha ‘‘yatthāti tebhūmakavaṭṭe’’ti. Tathā cāha <span class="bld">‘‘sasambhārakakammaṃ bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Rūpa</span>nti attabhāvaṃ.</p>
  415. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhipitvā</span>ti tīsu akatvā viññāṇena ekasaṅkhepaṃ katvāti attho. <span class="bld">Eko sandhī</span>ti eko hetuphalasandhi. <span class="bld">Vipākavidhi</span>nti saḷāyatanādikaṃ vedanāvasānaṃ vipākavidhiṃ. ‘‘Nāmarūpena saddhi’’nti padaṃ ānetvā sambandho. <span class="bld">Nāmarūpenā</span>ti vā sahayoge karaṇavacanaṃ. Idha <span class="bld">eko sandhī</span>ti eko hetuphalasandhi. <span class="bld">Āyatibhavassā</span>ti āyatiṃ upapattibhavassa. Tena cettha eko sandhi hetuphalasandhi veditabbo.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Khīṇāsavassa</span> aggamaggādhigamanatova pavattakammassa maggena sahāyavekallassa katattā avijjamānaṃ. <span class="bld">Sūriyarasmisama</span>nti tato eva vuttanayeneva appatiṭṭhitasūriyarasmisamaṃ. <span class="bld">Sā</span>ti rasmi. <span class="bld">Kāyādayo</span>ti kāyadvārādayo. <span class="bld">Katakamma</span>nti paccayehi katabhāvaṃ upādāya vuttaṃ, na kammalakkhaṇapattato. Tenāha <span class="bld">‘‘kusalākusalaṃ nāma na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Kiriyamatte</span>ti avipākadhammattā kāyikādipayogamatte ṭhatvā. <span class="bld">Avipākaṃ hoti</span> tesaṃ avipākadhammattā.</p>
  417. <p class="centered">Atthirāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  418. <p class="subhead">5. Nagarasuttavaṇṇanā</p>
  419. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_sn2"></a><span class="paranum">65</span>. Pañcamasutte ‘‘pubbeva me, bhikkhave, sambodhā’’tiādi heṭṭhā saṃvaṇṇitamevāti avuttameva saṃvaṇṇetuṃ <span class="bld">‘‘nāmarūpe kho satī’’</span>ti āraddho<a name="M2.0117"></a>. Tattha dvādasapadike paṭiccasamuppāde imasmiṃ sutte yāni dve padāni aggahitāni, nesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbakāraṇaṃ tāva dassento <span class="bld">‘‘etthā’’</span>tiādimāha. Paccakkhabhūtaṃ paccuppannaṃ bhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgatassa ‘‘dutiya’’nti gahaṇe atīto tatiyo hotīti <a name="V2.0101"></a> āha <span class="bld">‘‘avijjāsaṅkhārā hi tatiyo bhavo’’</span>ti. Nanu cettha anāgatassa bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannabhavavasena abhinivesassa jotitattāti? Saccametaṃ, kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Apicettha anāgato addhā atthato saṅgahito eva yato ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādinā anāgataddhasaṃgāhitā desanā pavattā, catuvokāravasena viññāṇapaccayā nāmanti viseso atthi. Tasmā <span class="bld">‘‘pañcavokāravasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tehī</span>ti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi. <span class="bld">Ayaṃ vipassanā</span>ti addhāpaccuppannavasena udayabbayaṃ passantassa pavattavipassanā. <span class="bld">Na ghaṭīyatī</span>ti na samijjhati. <span class="bld">Mahā…pe… abhiniviṭṭho</span>ti na ghaṭane kāraṇamāha, heṭṭhā gahitattā pāṭiyekkaṃ sammasanīyaṃ na hotīti adhippāyo.</p>
  420. <p class="bodytext"><span class="bld">Adiṭṭhesū</span>ti anavabuddhesu. Catusaccassa anubodhena na bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘na sakkā buddhena bhavitu’’</span>nti. <span class="bld">Iminā</span>ti mahāsattena. <span class="bld">Te</span>ti avijjāsaṅkhārā. <span class="bld">Bhavaupādānataṇhāvasenā</span>ti bhavaupādānataṇhādassanavasena. <span class="bld">Diṭṭhāva</span> ‘‘taṃsahagatā’’ti samānayogakkhamattā. <span class="bld">Na parabhāgaṃ khaneyya</span> attanā icchitassa gahitattā parabhāge aññassa abhāvato ca. Tenāha <span class="bld">‘‘kassaci natthitāyā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭinivattesī</span>ti paṭisaṃhari. Paṭinivattane pana kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tadeta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Abhinnaṭṭhāna</span>nti akhaṇitaṭṭhānaṃ.</p>
  421. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayato</span>ti hetuto, saṅkhāratoti attho. ‘‘Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā hetuparamparavasena phalaparamparāya kittamānāya, kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotīti ca vicāraṇāya saṅkhāre kho sati viññāṇassa visesato kāraṇabhūto saṅkhāro aggahito, tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma, na sabbapaccayato. Tenevāha ‘‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti. Kiṃ nāma hettha <a name="M2.0118"></a> sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ, na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivesassa jotitattā. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato, atītabhavasaṅkhātaārammaṇato. Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā. Tato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavopi paṭinivattati nāma. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti paṭisandhiviññāṇaṃ vipassanāviññāṇampi. <span class="bld">Nāmarūpaṃ na atikkamatī</span>ti paccayabhūtaṃ ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ na atikkamati tena vinā avattanato. Tenāha <span class="bld">‘‘nāmarūpato paraṃ na gacchatī’’</span>ti. <span class="bld">Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte</span>ti paṭisandhiviññāṇe nāmarūpassa paccaye honte. <span class="bld">Nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte</span>ti nāmarūpe paṭisandhiviññāṇassa paccaye honte. Catuvokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā. <span class="bld">Dvīsupi aññamaññaṃ paccayesu hontesū</span>ti <a name="V2.0102"></a> pana pañcavokārabhavavasena. <span class="bld">Ettakenā</span>ti evaṃ viññāṇanāmarūpānaṃ aññamaññaṃ upatthambhavasena pavattiyā. <span class="bld">Jāyetha vā upapajjetha vā</span>ti ‘‘satto jāyati upapajjatī’’ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘ito hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Etadevā</span>ti ‘‘viññāṇaṃ nāmarūpa’’nti etaṃ dvayameva.</p>
  422. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparāparacutipaṭisandhīhī</span>ti aparāparacutipaṭisandhidīpakehi ‘‘cavati, upapajjatī’’ti dvīhi padehi. <span class="bld">Pañca padānī</span>ti ‘‘jāyetha vā’’tiādīni pañca padāni. Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti? Saccaṃ, viññāṇanāmarūpānaṃ aparāparuppattidassanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘aparāparacutipaṭisandhīhī’’</span>ti. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti vuttamevatthanti yo ‘‘ettāvatā’’ti padena pubbe vutto, tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘yadida’’ntiādinā niyyātento puna vatvā. <span class="bld">Anulomapaccayākāravasenā</span>ti paccayadhammadassanapubbakapaccayuppannadhammadassanavasena. Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā vutto saṅkhāruppattiyā anulomanato anulomapaccayākāro, tassa vasena.</p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpato</span>ti <a name="M2.0119"></a> parikhāgataudakato. Dvārasampattiyā tattha vasantānaṃ pavesananiggamanaphāsutāya upabhogaparibhogavatthusampattiyā sarīracittasukhatāya nagarassa manuññatāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘samantā …pe… ramaṇīya’’</span>nti. Pubbe suññabhāvena araññasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ janavāsaṃ karonte nagarassa lakkhaṇappattaṃ hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṃ aparena samayena iddhañceva assa phītañcā’’</span>ti.</p>
  424. <p class="bodytext">‘‘Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho’’ti vacanato tīhi viratīhi saddhiṃ pubbabhāgamaggopi aṭṭhaṅgikavohāraṃ laddhuṃ arahatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhaṅgikassa vipassanāmaggassā’’</span>ti. <span class="bld">Vipassanāya ciṇṇante</span>ti vipassanāya sañcaritatāya tattha tattha tāya vipassanāya tīrite pariyesite. <span class="bld">Lokuttaramaggadassana</span>nti anumānādivasena lokuttaramaggassa dassanaṃ. Tathā hi nibbānanagarassa dassanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Diṭṭhakālo</span>ti adhigamavasena diṭṭhakālo. Maggaphalavasena uppannā <span class="bld">paropaṇṇāsa</span> anavajjadhammā, paccavekkhaṇañāṇaṃ pana tesaṃ vavatthāpakaṃ. Yāpetvāti <span class="bld">carāpetvā</span>.</p>
  425. <p class="bodytext"><span class="bld">Avattamānakaṭṭhenā</span>ti buddhasuññe loke kassaci santāne appavattanatova uppādādivasena vattamānavasena. Tathā hi bhagavā ‘‘anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa sañjanetā’’tiādikehi <a name="V2.0103"></a> thomito. Pubbakehi mahesīhi paṭipanno hi ariyamaggo itarehi antarā kehici avaḷañjitoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘avaḷañjanaṭṭhena purāṇamaggo’’</span>ti. <span class="bld">Jhānassādenā</span>ti jhānasukhena jhānapītiyā. <span class="bld">Subhikkhaṃ</span> paṇītadhammāmatatāya tittiāvahaṃ. <span class="bld">Pupphitaṃ</span> upasobhitaṃ. <span class="bld">Yāva dasasahassacakkavāḷe</span>ti vuttaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti paricchinnabuddhakhettattā. Tassa atthitāya hi paricchedo atthi. <span class="bld">Etasmiṃ antare</span>ti etasmiṃ okāse.</p>
  426. <p class="centered">Nagarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  427. <p class="subhead">6. Sammasasuttavaṇṇanā</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_sn2"></a><span class="paranum">66</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">assā</span>ti bhagavato. Saṇhasukhumadhammaparidīpanato <span class="bld">sukhumā</span>. Tīhi lakkhaṇehi aṅkiyattā <span class="bld">tilakkhaṇāhatā,</span> aniccādilakkhaṇaparidīpinīti attho. Ariyadhammādhigamassa upanissayabhūtena hetunā <span class="bld">sahetukā</span>. Tihetukapaṭisandhipaññāya pāṭihāriyapaññāya ca atthitāya <span class="bld">paññavanto</span> <a name="M2.0120"></a> na kevalaṃ ajjhattikaaṅgasampattiyeva, bāhiraṅgasampattipi nesamatthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘siniddhānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Abbhantara</span>nti ajjhattaṃ. <span class="bld">Paccayasammasana</span>nti paccayuppannānaṃ paccayavīmaṃsaṃ.</p>
  429. <p class="bodytext">Ārambhānurūpā anusandhi <span class="bld">yathānusandhi. Na gatā</span>ti na sampattā. <span class="bld">Asambhinnapada</span>nti avomissakapadaṃ, aññattha evaṃ anāgataṃ vākyanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘aññattha hi evaṃ vuttaṃ nāma natthī’’</span>ti. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘tenahānandā’’ti ekavacanaṃ, ‘‘suṇātha manasi karothā’’ti bahuvacanaṃ katvā <span class="bld">vuttaṃ nāma natthī</span>ti attho. Keci pana ‘‘tenahānandā’’ti idhāpi bahuvacanameva katvā paṭhanti ‘‘sādhu anuruddhā’’tiādīsu viya. <span class="bld">Upadhīti adhippetaṃ</span> upadhīyati ettha dukkhanti. <span class="bld">Uppajjati</span> uppādakkhaṇaṃ udayaṃ paṭilabhati ‘‘pākaṭabhāvo ṭhitiko, attalābho udayo’’ti. <span class="bld">Nivisati</span> nivesaṃ okāsaṃ paṭilabhati. Ekavārameva hi uppannamattassa dhammassa dubbalattena okāse viya patiṭṭhahanaṃ natthi, punappunaṃ ārammaṇe pavattamānaṃ niviṭṭhaṃ patiṭṭhitaṃ nāma hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahatī’’</span>ti.</p>
  430. <p class="bodytext"><span class="bld">Piyasabhāva</span>nti piyāyitabbajātikaṃ. <span class="bld">Madhurasabhāva</span>nti iṭṭhajātikaṃ. <span class="bld">Abhiniviṭṭhā</span>ti taṇhābhinivesena otiṇṇā. <span class="bld">Sampattiya</span>nti bhavasampattiyaṃ. <span class="bld">Nimittaggahaṇānusārenā</span>ti paṭibimbaggahaṇānusārena. Kaṇṇassa chiddapadesaṃ <span class="bld">rajatanāḷikaṃ viya,</span> kaṇṇabaddhaṃ pana pāmaṅgasuttaṃ viya. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā <span class="bld">tuṅganāsā</span>. Evaṃ laddhavohāraṃ attano <span class="bld">ghānaṃ</span>. ‘‘Laddhavohārā’’ti <a name="V2.0104"></a> vā pāṭho. Tasmiṃ sati tuṅgā nāsā yesaṃ te tuṅganāsā. Evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā vaṇṇasaṇṭhānato <span class="bld">rattakambalapaṭalaṃ viya</span>. Samphassato <span class="bld">mudusiniddhaṃ</span> kiccato <span class="bld">siniddhamadhurarasadaṃ. Sālalaṭṭhi</span>nti sālakkhandhaṃ.</p>
  431. <p class="bodytext"><span class="bld">Addasaṃsū</span>ti passiṃsu. <span class="bld">Evaṃ vutta</span>nti ‘‘kaṃse’’ti evaṃ vuttaṃ adhiṭṭhānavohārena.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampatti</span>nti vaṇṇādiguṇaṃ. <span class="bld">Ādīnava</span>nti maraṇaggatato.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattupānīyenā</span>ti sattuṃ pakkhipitvā ālolitapānīyena. <span class="bld">Cattāri pānāni viya cattāro maggā</span> taṇhāpipāsāvūpasamanato.</p>
  434. <p class="centered">Sammasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  435. <p class="subhead">7. Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā</p>
  436. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_sn2"></a><span class="paranum">67</span>. Sattame <a name="M2.0121"></a> <span class="bld">kasmā pucchatī</span>ti mahākoṭṭhikatthero sayaṃ tattha nikkaṅkho samāno kasmā pucchatīti adhippāyo. <span class="bld">Ajjhāsayajānanattha</span>nti idampi tassa mahāsāvakassa paracittajānanena appāṭihīraṃ siyā, tena taṃ aparitussanto <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dve aggasāvakā</span>ti sīlādiguṇehi uttamasāvakāti attho, na hi mahākoṭṭhikatthero aggasāvakalakkhaṇappatto, atha kho mahāsāvakalakkhaṇappatto. <span class="bld">Idāneva kho maya</span>ntiādi heṭṭhā paccayuppannaṃ anāloḷentena dassetvā desanā āhaṭā, na aññamaññapaccayatāvasena, idha pana yenādhippāyena taṃ āloḷetvā nivattetvā kathitaṃ mahātherena, tamevassa adhippāyaṃ teneva pakāsetukāmo mahākoṭṭhikatthero āha ‘‘idāneva kho maya’’ntiādi. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ thero’’</span>tiādi.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettake ṭhāne</span>ti ‘‘kiṃ nu kho āvuso’’tiādinā paṭhamārambhato paṭṭhāya yāva ‘‘nirodho hotī’’ti padaṃ, ettake ṭhāne. Avijjāsaṅkhāre aggahetvā ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’’nti desanāya pavattattā <span class="bld">‘‘paccayuppannapañcavokārabhavavasena desanā kathitā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Phale gahite kāraṇaṃ gahitamevā’’ti viññāṇe gahite saṅkhārā, tesañca kāraṇabhūtā avijjā gahitā eva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘heṭṭhā vissajjitesu dvādasasu padesū’’</span>ti. <span class="bld">Ekekasmi</span>nti ekekasmiṃ pade. <span class="bld">Tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenā</span>ti ‘‘nirodhāya dhammaṃ desesi, nirodhāya paṭipanno hoti, nirodhā anupādāvinimutto hotī’’ti evamāgatānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vārānaṃ vasena. ‘‘Aṭṭhārasahi vatthūhī’’tiādīsu <a name="V2.0105"></a> (mahāva. 468) viya idha vatthusaddo kāraṇapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘chattiṃsāya kāraṇehī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhamo</span> anumodanāvidhi. <span class="bld">Dhammakathikaguṇo</span>ti vipassanāvisayo abhedopacārena vutto. Sesadvayesupi eseva nayo. <span class="bld">Dutiyo</span> anumodanā, <span class="bld">tatiyaṃ</span> anumodananti abhidheyyānurūpaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Desanāsampatti kathitā</span> ‘‘nibbidāya…pe… dhammaṃ desetī’’ti vuttattā. <span class="bld">Sekkhabhūmi</span> kathitā ‘‘nibbidāya…pe… paṭipanno hotī’’ti vuttattā. <span class="bld">Asekkhabhūmi</span> kathitā ‘‘nibbidā …pe… anupādāvimutto hotī’’ti vuttattā.</p>
  438. <p class="centered">Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  439. <p class="subhead">8. Kosambisuttavaṇṇanā</p>
  440. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_sn2"></a><span class="paranum">68</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0122"></a> <span class="bld">parassa saddahitvā</span>ti parassa vacanaṃ saddahitvā. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ esa bhaṇati, taṃ bhūtanti gaṇhātī’’</span>ti. Parapattiyo hi eso paraneyyabuddhiko. <span class="bld">Yaṃ kāraṇa</span>nti yaṃ attanā cintitavatthu. <span class="bld">Ruccatī</span>ti ‘‘evametaṃ bhavissati, na aññathā’’ti attano matiyā cintentassa ruccati. <span class="bld">Ruciyā gaṇhātī</span>ti parapattiyo ahutvā sayameva tathā rocento gaṇhāti. <span class="bld">Anussavo</span>ti ‘‘anu anu suta’’nti <span class="bld">evaṃ</span> cirakālagatāya anussutiyā labbhamānaṃ ‘‘kathamidaṃ siyā, kasmā bhūtameta’’nti anussavena gaṇhāti. <span class="bld">Vitakkayato</span>ti ‘‘evametaṃ siyā’’ti parikappentassa. <span class="bld">Ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhātī</span>ti yathāparikappitavatthu cittassa upaṭṭhāti. <span class="bld">Ākāraparivitakkenā</span>ti attanā kappitākārenā taṃ <span class="bld">gaṇhāti. Ekā diṭṭhi uppajjatī</span>ti ‘‘yathāparikappitaṃ kiñci atthaṃ evametaṃ, nāññathā’’ti abhinivisantassa eko abhiniveso uppajjati. <span class="bld">Yāyassā</span>ti yāya diṭṭhiyā assa puggalassa. <span class="bld">Nijjhāyantassā</span>ti paccakkhaṃ viya nirūpetvā cintentassa. <span class="bld">Khamatī</span>ti tathā gahaṇakkhamo hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘so…pe… gaṇhātī’’</span>ti. <span class="bld">Etānī</span>ti saddhādīni. Tāni hi saddheyyānaṃ vatthūnaṃ gahaṇahetubhāvato ‘‘kāraṇānī’’ti vuttāni. <span class="bld">Bhavanirodho nibbāna</span>nti navavidhopi bhavo nirujjhati ettha etasmiṃ adhigateti bhavanirodho, nibbānaṃ. Svāyaṃ bhavo pañcakkhandhasaṅgaho tabbinimutto natthīti āha <span class="bld">‘‘pañcakkhandhanirodho nibbāna’’</span>nti. <span class="bld">Bhavanirodho nibbānaṃ nāmā</span>ti ‘‘nibbānaṃ nāma bhavanirodho’’ti esa pañho sekkhehipi jānitabbo, na asekkheheva. <span class="bld">Imaṃ ṭhāna</span>nti imaṃ yāthāvakāraṇaṃ.</p>
  441. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭṭhu diṭṭha</span>nti ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti mayā suṭṭhu yāthāvato diṭṭhaṃ, bhavassa pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhānaṃ, bhavanirodhassa ca nissaraṇavivekāsaṅkhatāmataṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya <a name="V2.0106"></a> diṭṭhattā. Anāgāmiphale ṭhito hi anāgāmimagge ṭhito eva nāma uparimaggassa anadhigatattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anāgāmimagge ṭhitattā’’</span>ti. Nibbānaṃ ārabbha pavattampi therassetaṃ ñāṇaṃ ‘‘nibbānaṃ paccavekkhatī’’ti vuttañāṇaṃ viya na hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekūnavīsatiyā…pe… paccavekkhaṇañāṇa’’</span>nti. Etena etaṃ nibbānapaccavekkhaṇā viya na hoti sappadesabhāvatoti dasseti. Evañca katvā idha udapānanidassanampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paccavekkhaṇañāṇenā</span>ti avasesakilesānaṃ, nibbānasseva <a name="M2.0123"></a> vā paccavekkhaṇañāṇena. <span class="bld">Upari arahattaphalasamayo</span>ti upari sijjhanato arahattapaṭilābho tathā <span class="bld">atthi</span>. ‘‘Yenāhaṃ taṃ pariyesato nibbānaṃ sacchikarissāmī’’ti <span class="bld">jānāti</span>.</p>
  442. <p class="centered">Kosambisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  443. <p class="subhead">9. Upayantisuttavaṇṇanā</p>
  444. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_sn2"></a><span class="paranum">69</span>. Navame <span class="bld">udakavaḍḍhanasamaye</span>ti sabbadivasesu mahāsamuddassa anto mahantacandakantamaṇipabbatānaṃ juṇhasamphassena pahatattā jalābhisandanavasena udakassa vaḍḍhanasamaye. <span class="bld">Upari gacchanto</span>ti pakatiyā udakassa tiṭṭhaṭṭhānassa tato upari gacchantoti attho. <span class="bld">Upari yāpetī</span>ti udakaṃ tattha uparūpari vaḍḍheti. Tathābhūto ca taṃ brūhento pūrentoti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘vaḍḍheti pūretīti attho’’</span>ti. Yasmā paccayadhammā attano phalasamavāyapaccaye honte tassa upari ṭhito viya hoti tassa attano vase vattāpanato, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘avijjā upari gacchantī’’</span>ti. Paccayabhāvena hi sā tathā vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ sakkuṇantī’’</span>ti. <span class="bld">Apagacchanto</span> yāyanto. Tenāha <span class="bld">‘‘osaranto’’</span>ti, avaḍḍhanto parihīyamānoti attho.</p>
  445. <p class="centered">Upayantisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  446. <p class="subhead">10. Susimasuttavaṇṇanā</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_sn2"></a><span class="paranum">70</span>. Dasame <span class="bld">garukato</span>ti garubhāvahetūnaṃ uttamaguṇānaṃ matthakappattiyā anaññasādhāraṇena garukārena garukato. <span class="bld">Mānito</span>ti sammāpaṭipattiyā mānito. Tāya hi viññūnaṃ manāpatāti āha <span class="bld">‘‘manena piyāyito’’</span>ti. <span class="bld">Catupaccayapūjāya ca pūjito</span>ti idaṃ atthavacanaṃ. Yadatthaṃ saṃgītikārehi ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hotī’’tiādinā imassa suttassa nidānaṃ nikkhittaṃ, tassa atthassa ulliṅgavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sesapadesupi. <span class="bld">Aṃsakūṭato</span>ti <a name="V2.0107"></a><a name="M2.0124"></a> uttarāsaṅgena ubho aṃsakūṭe paṭicchādetvā ṭhitā dakkhiṇaaṃsakūṭato, ubhayato vā apanenti. Paricitaganthavasena <span class="bld">paṇḍitaparibbājako,</span> yato pacchā visesabhāgī jāto. Vicittanayāya dhammakathāya kathanato <span class="bld">‘‘kaviseṭṭho’’</span>ti āhaṃsu.</p>
  448. <p class="bodytext"><span class="bld">Tejussado</span>ti mahātejo. Purebhattakiccādīnaṃ niyatabhāvena <span class="bld">niyamamanuyutto. Vipassanālakkhaṇamhī</span>ti ñāṇaṃ tattha kathitaṃ. <span class="bld">Dhamma</span>nti tassaṃ tassaṃ parisāyaṃ therassa asammukhā desitaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Āharitvā katheti</span> tathā varassa dinnattā.</p>
  449. <p class="bodytext">Kiñcāpi susimo pūraṇādayo viya satthupaṭiñño na hoti, titthiyehi pana ‘‘ayaṃ brāhmaṇapabbajito paññavā vedaṅgakusalo’’ti gaṇācariyaṭṭhāne ṭhapito, tathā cassa sambhāvito. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ahaṃ satthāti paṭijānanto’’</span>ti, na sassatadiṭṭhikattā. Tathā hesa bhagavato sammukhā upagantuṃ asakkhi.</p>
  450. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññāti arahattassa nāmaṃ</span> aññindriyassa ciṇṇante pavattattā. <span class="bld">Taṃ pavatti</span>nti yaṃ aññabyākaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ sutvā. <span class="bld">Assa</span> susimassa, <span class="bld">paramappamāṇa</span>nti uttamakoṭi. <span class="bld">Ācariyamuṭṭhī</span>ti ācariyassa muṭṭhikatadhammo.</p>
  451. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅgasantatāyā</span>ti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vidūrabhāvena jhānaṅgānaṃ vūpasantatāya. Nibbutasabbadarathapariḷāhatāya hi tesaṃ jhānānaṃ paṇītatarabhāvo. <span class="bld">Ārammaṇasantatāyā</span>ti rūpapatibhāgavigamena saṇhasukhumādibhāvappattassa ārammaṇassa santabhāvena. Yadaggena hi tesaṃ bhāvanātisayasambhāvitasaṇhasukhumappakārāni ārammaṇāni santāni, tadaggena jhānaṅgānaṃ santatā veditabbā. <span class="bld">Ārammaṇasantatāya</span> vā tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā. <span class="bld">Āruppavimokkhā</span>ti arūpajjhānasaññāvimokkhā. <span class="bld">Paññāmatteneva vimuttā,</span> na ubhatobhāgavimuttā. Dhammānaṃ ṭhitatā taṃsabhāvatā dhammaṭṭhiti, aniccadukkhānattatā, tattha ñāṇaṃ <span class="bld">dhammaṭṭhitiñāṇa</span>nti āha <span class="bld">‘‘vipassanāñāṇa’’</span>nti. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇa’’nti evamādi.</p>
  452. <p class="bodytext"><span class="bld">Vināpi</span> <a name="M2.0125"></a> <span class="bld">samādhi</span>nti samathalakkhaṇappattaṃ purimasiddhaṃ vināpi samādhinti vipassanāyānikaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti vuttākārena. Na <span class="bld">samādhinissando</span> anupubbavihārā viya. <span class="bld">Na samādhiānisaṃso</span> <a name="V2.0108"></a> lokiyābhiññā viya. <span class="bld">Na samādhissa nipphatti</span> sabbabhavaggaṃ viya. Vipassanāya nipphatti maggo vā phalaṃ vāti yojanā.</p>
  453. <p class="bodytext">Rūpādīsu cetesu tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ parivattanavasena desanā <span class="bld">teparivaṭṭadesanā. Anuyogaṃ āropento</span>ti nanu vuttaṃ, susima, idāni arahattādhigamena sabbaso paccayākāraṃ paṭivijjhitvā tattha vigatasammohoti anuyogaṃ karonto. <span class="bld">Pākaṭakaraṇattha</span>nti yathā tvaṃ, susima, nijjhānako sukkhavipassako ca hutvā āsavānaṃ khayasammasane suppatiṭṭhito, evametepi bhikkhū, tasmā ‘‘api pana tumhe āyasmanto’’tiādinā na te tayā anuyuñjitabbāti.</p>
  454. <p class="centered">Susimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  455. <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  456. <p class="title">8. Samaṇabrāhmaṇavaggo</p>
  457. <p class="subhead">1. Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para71-72"></a><a name="para71-72_sn2"></a><span class="paranum">71-72</span>. <span class="bld">Ekekaṃ</span> suttaṃ <span class="bld">katvā ekādasa suttāni vuttāni</span> avijjāya vasena desanāya anāgatattā, tathānāgamanañcassā catusaccavasena ekekassa padassa uddhaṭattā. Kāmañca ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti attheva aññattha suttapadaṃ, idha pana veneyyajjhāsayavasena tathā na vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  459. <p class="centered">Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  460. <p class="centered">Samaṇabrāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  461. <p class="title">9. Antarapeyyālavaggo</p>
  462. <p class="subhead">1. Satthusuttādivaṇṇanā</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_sn2"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="V2.0109"></a><a name="M2.0126"></a> <span class="bld">satthā nāmā</span>ti ayaṃ ariyamaggassa atthāya sāsati vimuttidhammaṃ anusāsatīti satthā nāma. Adhisīlādivasena <span class="bld">tividhāpi sikkhā. Yogo</span>ti bhāvanānuyogo. <span class="bld">Chando</span>ti niyyānetā <span class="bld">kattukamyatākusalacchando</span>. Sabbaṃ bhāvanāya parissayaṃ sahati, sabbaṃ vāssa upakārāvahaṃ sahati vāhetīti <span class="bld">sabbasahaṃ. Appaṭivānī</span>ti na paṭinivattatīti appaṭivānī. Antarāya sahanaṃ mohanāsanavīriyaṃ ātappati kileseti <span class="bld">ātappaṃ</span>. Vidhinā īretabbattā pavattetabbattā <span class="bld">vīriyaṃ</span>. Satataṃ pavattiyamānabhāvanānuyogakammaṃ <span class="bld">sātacca</span>nti āha <span class="bld">‘‘satatakiriya’’</span>nti. <span class="bld">Tādisamevā</span>ti yādisī sati vuttā, tādisameva ñāṇaṃ, jarāmaraṇādivasena catusaccapariggāhakaṃ ñāṇanti attho.</p>
  464. <p class="centered">Antarapeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  465. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  466. <p class="centered">Nidānasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  467. <a name="sn2_2"></a>
  468. <p class="chapter">2. Abhisamayasaṃyuttaṃ</p>
  469. <p class="subhead">1. Nakhasikhāsuttavaṇṇanā</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_sn2"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">Sukhumā</span>ti <a name="V2.0110"></a><a name="M2.0127"></a> taruṇā parittā kesaggamattabhāvato. Yathā kesā dīghaso dvaṅgulamattāya sabbasmiṃ kāle etappamāṇāva, na tacchindanaṃ, evaṃ nakhaggāpi kesaggamattāva, na tesaṃ chindanaṃ avaḍḍhanato. <span class="bld">Parato</span>ti ‘‘sahassimaṃ satasahassima’’nti vuttaṭṭhāne. <span class="bld">Abhisametvā</span>ti paṭivijjhitvā, tasmā abhisametāvino paṭividdhasaccassāti attho. Kāmaṃ purimapadaṃ dukkhakkhandhassa atītabhāvaṃ upādāyapi vattuṃ yuttaṃ. Puretaraṃyeva pana vuttabhāvaṃ upādāya vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘purimaṃ dukkhakkhandha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Purimaṃ</span> nāma pacchimaṃ apekkhitvā. Purimapacchimatā hi taṃ taṃ upādāya vuccatīti idhādhippetaṃ purimaṃ nīharitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘katamaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Atītampi parikkhīṇa’’nti idhādhippetaṃ parikkhīṇameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘katamaṃ pana parikkhīṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Sotāpannassa dukkhakkhayo idha coditoti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭhamamaggassa abhāvitattā uppajjeyyā’’</span>ti vatvā idāni taṃ sarūpato dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘katama’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sattasu attabhāvesu yaṃ apāye uppajjeyya aṭṭhamaṃ paṭisandhiṃ ādiṃ katvā yattha katthaci</span> apāyesu cāti yaṃ dukkhaṃ uppajjeyya, taṃ sabbaṃ parikkhīṇanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti sotāpannassa, yaṃ parimāṇaṃ, tato uddhañca upapātaṃ atthīti adhippāyo. Mahā attho guṇo mahattho, so etassa atthīti <span class="bld">mahatthiyo</span> ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘mahato atthassa nipphādako’’</span>ti.</p>
  471. <p class="centered">Nakhasikhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  472. <p class="subhead">2. Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā</p>
  473. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_sn2"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Ubbedhenā</span>ti avavedhena adhodisatāya. Tenāha <span class="bld">‘‘gambhīratāyā’’</span>ti.</p>
  474. <p class="centered">Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  475. <p class="subhead">3. Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā</p>
  476. <p class="bodytext"><a name="para76-77"></a><a name="para76-77_sn2"></a><span class="paranum">76-77</span>. <span class="bld">Sambhijjaṭṭhāne</span>ti <a name="V2.0111"></a><a name="M2.0128"></a> sambhijjasamodhānagataṭṭhāne. <span class="bld">Samenti</span> sametā honti. Tenāha <span class="bld">‘‘samāgacchantī’’</span>ti. Pāḷiyaṃ vibhattilopena niddesoti tamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘tīṇi vā’’</span>ti āha. Sambhijjati missībhāvaṃ gacchati etthāti sambhejjaṃ, missitaṭṭhānaṃ. Tattha udakaṃ <span class="bld">sambhejjaudakaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sambhinnaṭṭhāne udaka’’</span>nti.</p>
  477. <p class="centered">Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  478. <p class="subhead">4. Pathavīsuttādivaṇṇanā</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para78-84"></a><a name="para78-84_sn2"></a><span class="paranum">78-84</span>. <span class="bld">Cakkavāḷabbhantarāyā</span>ti cakkavāḷapabbatassa antogadhāya.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Chaṭṭhādīsu vuttanayenevā</span>ti idha chaṭṭhasuttādīsu paṭhamasuttādīsu vuttanayenevāti attho veditabbo visesābhāvato.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyosāne</span>ti imassa abhisamayasaṃyuttassa osānaṭṭhāne. <span class="bld">Aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakāna</span>nti aññatitthiyānaṃ. <span class="bld">Guṇādhigamo</span>ti jhānābhiññāsahito guṇādhigamo. <span class="bld">Satabhāgampi…pe… na upagacchati</span> saccapaṭivedhassa mahānubhāvattā. Tenāha bhagavā paccakkhasabbadhammo ‘‘evaṃ mahādhigamo, bhikkhave, diṭṭhisampanno puggalo evaṃ mahābhiñño’’ti.</p>
  482. <p class="centered">Pathavīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  483. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  484. <p class="centered">Abhisamayasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  485. <a name="sn2_3"></a>
  486. <p class="chapter">3. Dhātusaṃyuttaṃ</p>
  487. <p class="title">1. Nānattavaggo</p>
  488. <p class="subhead">1. Dhātunānattasuttavaṇṇanā</p>
  489. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_sn2"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">Paṭhama</span>nti <a name="V2.0112"></a><a name="M2.0129"></a> imasmiṃ nidānavagge saṃyuttānaṃ paṭhamaṃ saṃgītattā. <span class="bld">Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātenā</span>ti dhammamattatāya nissattatāsaṅkhātena niccasubhasukhaattasuññatatthasaṅkhātena. <span class="bld">Sabhāvaṭṭhenā</span>ti yathābhūtasabhāvaṭṭhena. Tato eva sabhāvassa dhāraṇaṭṭhena <span class="bld">dhātūti laddhanāmānaṃ. Nānāsabhāvo</span> aññamaññavisadisatā <span class="bld">dhātunānattaṃ</span>. Cakkhusaṅkhāto pasādo <span class="bld">cakkhupasādo</span>. So eva cakkhanaṭṭhena cakkhu, nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti <span class="bld">cakkhudhātu</span>. Cakkhupasādavatthuṃ adhiṭṭhānaṃ katvā pavattaṃ <span class="bld">cakkhupasādavatthukaṃ</span>. Sesapadesupi eseva nayo. Dve sampaṭicchanamanodhātuyo, ekā kiriyā manodhātūti <span class="bld">tisso manodhātuyo manodhātu</span> ‘‘mananamattā dhātū’’ti katvā. <span class="bld">Vedanādayo…pe… nibbānañca dhammadhātu</span> visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato. Tathā hete dhammā āyatanadesanāya ‘‘dhammāyatana’’nteva desitā. Na hi nesaṃ rūpāyatanādīnaṃ viya viññāṇehi aññaviññāṇena gahetabbatākāro atthi. <span class="bld">Sabbampī</span>ti chasattatividhaṃ <span class="bld">manoviññāṇaṃ. Kāmāvacarā</span> kāmadhātupariyāpannattā. <span class="bld">Avasāne dve</span>ti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge</span> taṃsaṃvaṇṇanāsu daṭṭhabbo.</p>
  490. <p class="centered">Dhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  491. <p class="subhead">2. Phassanānattasuttavaṇṇanā</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_sn2"></a><span class="paranum">86</span>. Jātipasutiārammaṇādibhedena nānābhāvo <span class="bld">phasso</span>. Jātipaccayabhedena hi paccayuppannassa bhedo hotiyeva. Dhammaparicchedavasena dhātudesanāyaṃ tisso mananamattā dhātuyova manodhātuyo. Kiriyāmayassa cittuppattivibhāgena paccayuppannassa vasena dhātudesanāyaṃ <a name="M2.0130"></a> mananaṭṭhena dhātutāya <a name="V2.0113"></a> sāmaññato manodvārāvajjanaṃ ‘‘manodhātū’’ti adhippetanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā kāmaṃ sampaṭicchanamanodhātuanantaraṃ uppajjamāno santīraṇaviññāṇadhātuyā sampayutto phassopi manosamphasso eva nāma, dubbalattā pana so sabbabhavesu asambhavato ca gahito anavasesato gahaṇaṃ na hotīti manodvāre javanasamphasso hoti, tasmā. <span class="bld">Ayamettha attho</span>ti ayaṃ idha adhippāyānugato attho.</p>
  493. <p class="centered">Phassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  494. <p class="subhead">3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_sn2"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Manosamphassaṃ paṭiccā</span>ti manodvāre paṭhamajavanasampayutto phasso manosamphasso, taṃ manosamphassaṃ paṭicca. <span class="bld">Manodhātū</span>ti āvajjanakiriyamanodhātu. Manoviññāṇadhātu manodhātūti veneyyajjhāsayavasena vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘manodvāre…pe… evamattho daṭṭhabbo’’</span>ti. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbāni cetānī’’tiādi.</p>
  496. <p class="centered">Nophassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  497. <p class="subhead">4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_sn2"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ</span> cakkhusamphassavedanā upanissayapaccayabhāvitā. <span class="bld">Nibbattiphāsukattha</span>nti nibbattiyā upanissayabhāvena pavattiyā dassanasukhatthaṃ. <span class="bld">Sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭati,</span> tāya gahitāya itarāsaṃ gahaṇaṃ ñāyāgatamevāti. <span class="bld">Vuttaṃ</span> porāṇaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Āvajjanasamphassa</span>nti āvajjanamanosamphassaṃ. Anantarūpanissayabhūtaṃ paṭicca paṭhamajavanavasena uppajjatīti yojanā. <span class="bld">Ayamadhippāyo</span> upanissayassa adhippetattā.</p>
  499. <p class="centered">Vedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  500. <p class="subhead">5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā</p>
  501. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_sn2"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Tatiyacatutthesu</span> <a name="M2.0131"></a> <span class="bld">vuttanayāvā</span>ti ‘‘no cakkhusamphassaṃ paṭicca uppajjati cakkhudhātū’’ti evaṃ vuttanayo, catutthe ‘‘cakkhudhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjati cakkhusamphasso’’tiādinā vuttanayo ca. <span class="bld">Ekato katvā</span>ti ekajjhaṃ katvā desitā. Kasmā pana tesu suttesu evaṃ desanā pavattāti āha <span class="bld">‘‘sabbāni cetānī’’</span>tiādi. Paṭisedho pana tesaṃ vedanānānattādīnaṃ <a name="V2.0114"></a> phassanānattādikassa paccayabhāvato tathāuppattiyā asambhavato. <span class="bld">Ito paresū</span>ti ‘‘no pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānatta’’ntiādīsu.</p>
  502. <p class="centered">Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  503. <p class="subhead">6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_sn2"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Pañca dhātuyo kāmāvacarā</span> rūpasabhāvattā.</p>
  505. <p class="centered">Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  506. <p class="subhead">7. Saññānānattasuttavaṇṇanā</p>
  507. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_sn2"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Āpāthe patita</span>nti cakkhussa āpāthagataṃ sāṭakaveṭhanādisaññitaṃ bhūtasaṅghātaṃ sammā nissitaṃ. Cakkhudvāre sampaṭicchanādisampayuttasaññānaṃ saṅkappagatikattā, cakkhuviññāṇasampayuttasaññāgahaṇeneva vā gahetabbato <span class="bld">‘‘rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā’’</span>ti vuttaṃ tattha saññāya eva labbhanato. Eteneva hi taṃsampayutto saṅkappoti idampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhantī’’</span>ti. Javanasampayuttassa vitakkassa chandagatikattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tīhi cittehi sampayutto saṅkappo’’</span>ti. <span class="bld">Chandikataṭṭhenā</span>ti chandakaraṇaṭṭhena, icchitaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Anuḍahanaṭṭhenā</span>ti pariḍahanaṭṭhena. Sannissayaḍāharasā hi rāgaggiādayo ‘‘rūpe’’ti pana tassa ārammaṇadassanametaṃ. <span class="bld">Pariḷāho</span>ti pariḷāhasīsena apekkhaṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘pariḷāhe uppanne’’</span>tiādi. ‘‘Pariḷāho’’ti daḷhajjhosānā <a name="M2.0132"></a> balavākārappattā vuttāti āha <span class="bld">‘‘pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantī’’</span>ti. Tāsaṃ laddhūpanissayabhāvatoti dasseti. <span class="bld">Iminā nayenā</span>ti ‘‘uppajjati saññānānatta’’nti ettha vuttanayena attho veditabbo. ‘‘Rūpasaññādinānāsabhāvaṃ saññaṃ paṭicca kāmasaṅkappādinānāsabhāvo saṅkappo uppajjatī’’tiādinā nayena veditabbo.</p>
  508. <p class="centered">Saññānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  509. <p class="subhead">8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_sn2"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Paṭisedhamattameva nānaṃ,</span> sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti adhippāyo.</p>
  511. <p class="centered">Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  512. <p class="subhead">9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā</p>
  513. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_sn2"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Vuttappakāre</span> <a name="V2.0115"></a> <span class="bld">ārammaṇe</span>ti ‘‘āpāthe patita’’ntiādinā heṭṭhā vuttappakāre rūpārammaṇe. <span class="bld">Saññā</span>ti rūpasaññāva. Arūpadhammopi samāno yasmiṃ ārammaṇe pavattati, taṃ phusanto viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇaṃ phusamāno’’</span>ti. Taṇhāya vatthubhūtaṃyeva rūpārammaṇaṃ labbhatīti katvā ‘‘rūpalābho’’ti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho’’</span>ti. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikanayo</span>ti ekasmiṃyeva ārammaṇe sabbesaṃ saññādīnaṃ dhammānaṃ uppattiyā sabbasaṅgaṇhanavasena dassitanayo. Tenāha <span class="bld">‘‘ekasmiṃyevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikanayo</span>ti vā dhuvaparibhogavasena nibaddhārammaṇanti vā āgantukārammaṇanti vā vibhāgaṃ akatvā sabbasaṅgāhikanayo. <span class="bld">Aparo</span> nayo. <span class="bld">Missako</span>ti āgantukārammaṇe nibaddhārammaṇe ca visayato nibaddhārammaṇena missako. <span class="bld">Nibaddhārammaṇe</span> sattānaṃ kileso mando hoti. Tathā hi saññāsaṅkappaphassavedanāva dassitā. <span class="bld">Yaṃ kiñci viyā</span>ti yaṃ kiñci aññamaññaṃ viya. <span class="bld">Khobhetvā</span>ti kutūhaluppādanavasena cittaṃ khobhetvā.</p>
  514. <p class="bodytext"><span class="bld">Upāsikā</span>ti <a name="M2.0133"></a> tassa amaccaputtassa bhariyaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tasmi</span>nti āgantukārammaṇe. <span class="bld">Lābho</span> nāma ‘‘labbhatī’’ti katvā.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Uruvalliyavāsī</span>ti uruvalliyaleṇavāsī, uruvalliyavihāravāsīti vadanti. <span class="bld">Pāḷiyā</span>ti ‘‘dhātunānattaṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjatī’’tiādinayapavattāya imissā suttapāḷiyā. <span class="bld">Parivaṭṭetvā</span>ti majjhe gahitaphassavedanāpariyosāne ṭhapanavasena pāḷiṃ parivaṭṭetvā. <span class="bld">Vuttappakāre</span>tiādi parivattetabbākāradassanaṃ. Tattha <span class="bld">vuttappakāre</span>ti āpāthagatarūpārammaṇe. <span class="bld">Avibhūtavāra</span>nti avibhūtārammaṇavāraṃ. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Gaṇhanti</span> kathenti. <span class="bld">Ekajavanavārepi labbhanti</span> cirataranivesābhāvā. <span class="bld">Nānājavanavāreyeva</span> daḷhataranivesatāya.</p>
  516. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_sn2"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Dasamaṃ uttānameva</span> navame vuttanayattā. Paṭisedhamattameva hettha nānattanti.</p>
  517. <p class="centered">Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  518. <p class="centered">Nānattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  519. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  520. <p class="subhead">1. Sattadhātusuttavaṇṇanā</p>
  521. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_sn2"></a><span class="paranum">95</span>. Ābhātīti <a name="V2.0116"></a> ābhā, ālokabhāvena nipphajjati, upaṭṭhātīti vā attho. So eva nijjīvaṭṭhena dhātūti <span class="bld">ābhādhātu. Ālokassā</span>ti ālokakasiṇassa. Suṭṭhu, sobhanaṃ vā bhātīti <span class="bld">subhaṃ</span>. Kasiṇasahacaraṇato jhānaṃ <span class="bld">subhaṃ</span>. Sesaṃ vuttanayameva. Suparisuddhavaṇṇaṃ <span class="bld">kasiṇaṃ</span>. Ākāsānañcādayopi subhārammaṇaṃ evāti keci. <span class="bld">Desanaṃ niṭṭhāpesī</span>ti desanaṃ uddesamatte eva ṭhapesi. Pāḷiyaṃ ‘‘andhakāraṃ paṭicca paññāyatī’’ti etthāpi ārammaṇameva gahitaṃ, tathā ‘‘ayaṃ dhātu asubhaṃ paṭicca paññāyatī’’ti etthāpi. Yathā hi idha suvaṇṇaṃ kasiṇaṃ subhanti adhippetaṃ, evaṃ dubbaṇṇaṃ asubhanti.</p>
  522. <p class="bodytext"><span class="bld">Andhakāraṃ paṭiccā</span>ti andhakāraṃ paṭicchādakapaccayaṃ paṭicca. <span class="bld">Paññāyatī</span>ti pākaṭo hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘andhakāro hī’’</span>tiādi. Ālokopi, andhakārena <a name="M2.0134"></a> paricchinno hotīti yojanā. Andhakāro tāva ālokena paricchinno hotu ‘‘yattha āloko natthi, tattha andhakāro’’ti āloko kathaṃ andhakārena paricchinno hotīti āha <span class="bld">‘‘andhakārena hi so pākaṭo hotī’’</span>ti. Paricchedalekhāya viya cittarūpaṃ andhakārena hi parito paricchinno hutvā paññāyati, yathā taṃ chāyāya ātapo. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti asubhasubhānaṃ aññamaññaparicchinnataṃ atidisitvā tattha adhippetameva dassento <span class="bld">‘‘asubhe sati subhaṃ paññāyatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘asubhaṃ paṭicca subhaṃ paññāyatī’’ti avoca. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu viya uttarapadalopenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭiccā’’</span>ti. Tāya hi sati adhigatāya. <span class="bld">Rūpasamatikkamā vā hotī</span>ti sabhāvārammaṇānaṃ rūpajjhānānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasamāpatti nāma hotīti attho. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā ‘‘ākāsānañcāyatanasamatikkamā viññāṇañcāyatanasamāpatti nāma hotī’’tiādinā dvepi pakāre atidisati. <span class="bld">Paṭisaṅkhā</span>ti paṭisaṅkhāñāṇena. <span class="bld">Appavatti</span>nti yathāparicchinnakālaṃ appavattanaṃ. Etena khaṇanirodhādiṃ paṭikkhipati.</p>
  523. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ samāpatti pattabbā</span>ti imāsu sattasu dhātūsu kā pakārā saññāsamāpatti nānā hutvā samāpajjitabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘kīdisā samāpattiyo’’</span>tiādi. <span class="bld">Saññāya atthibhāvenā</span>ti paṭukiccāya <a name="V2.0117"></a> saññāya atthibhāvena. <span class="bld">Sukhumasaṅkhārānaṃ</span> tattha samāpattiyaṃ avasissatāya. <span class="bld">Nirodhovā</span>ti saṅkhārānaṃ nirodho eva.</p>
  524. <p class="centered">Sattadhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  525. <p class="subhead">2. Sanidānasuttavaṇṇanā</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_sn2"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Bhāvanapuṃsakametaṃ</span> ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. <span class="bld">Sanidāna</span>nti attano phalaṃ nidadātīti nidānaṃ, kāraṇanti āha <span class="bld">‘‘sanidāno</span> <a name="M2.0135"></a> <span class="bld">sappaccayo’’</span>ti. <span class="bld">Kāmapaṭisaṃyutto</span>ti kāmarāgasaṅkhātena kāmena paṭisaṃyutto vā kāmapaṭibaddho vā. Takketīti <span class="bld">takko</span>. Abhūtakāraṃ samāropetvā kappetīti <span class="bld">saṅkappo</span>. Ārammaṇe cittaṃ appetīti <span class="bld">appanā</span>. Visesena appetīti <span class="bld">byappanā</span>. Ārammaṇe cittaṃ abhiniropentaṃ viya pavattatīti <span class="bld">cetaso abhiniropanā</span>. Micchā viparīto pāpako saṅkappoti <span class="bld">micchāsaṅkappo</span>. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu vijjamānesu vitakko eva kāmadhātusaddena niruḷho daṭṭhabbo vitakkassa kāmapasaṅgappattisātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsupi. <span class="bld">Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātu</span> hīnajjhāsayehi kāmetabbadhātubhāvato.</p>
  527. <p class="bodytext">Kilesakāmassa ārammaṇabhāvattā sabbākusalasaṃgāhikāya kāmadhātuyā itarā dve saṅgahetvā kathanaṃ <span class="bld">sabbasaṅgāhikā</span>. Tissannaṃ dhātūnaṃ aññamaññaṃ asaṅkarato kathā <span class="bld">asambhinnā. Imaṃ</span> kāmāvacarasaññitaṃ kāmavitakkasaññitañca <span class="bld">kāmadhātuṃ. Paṭiccā</span>ti paccayabhūtaṃ labhitvā. <span class="bld">Tīhi kāraṇehī</span>ti tīhi sārabhūtehi kāraṇehi.</p>
  528. <p class="bodytext">Byāpādavitakko byāpādo uttarapadalopena, so eva nijjīvaṭṭhena sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti <span class="bld">byāpādadhātu</span>. Byāpajjati cittaṃ etenāti <span class="bld">byāpādo,</span> doso. Byāpādopi dhātūti yojanā. <span class="bld">Sahajātapaccayādivasenā</span>ti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayavasena. Visesena hi parassa attano ca dukkhāpanaṃ vihiṃsā, sā eva dhātu, atthato rosanā parūpaghāto, tathā pavatto vā dosasahagatacittuppādo.</p>
  529. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇagahane araññe</span>ti tiṇehi gahanabhūte araññe. <span class="bld">Anayabyasana</span>nti apāyabyasanaṃ, pariharaṇūpāyarahitaṃ vipattinti vā attho. <span class="bld">Avaḍḍhiṃ vināsa</span>nti avaḍḍhiñceva vināsañcāti vadanti sabbaso vaḍḍhirahitaṃ. <span class="bld">Sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ</span> kilesaggisaṃvaddhanaṭṭhena. <span class="bld">Tiṇukkā viya</span> <a name="V2.0118"></a> <span class="bld">akusalasaññā</span> anudahanaṭṭhena. <span class="bld">Tiṇakaṭṭha…pe… sattā</span> anayabyasanāpattito. ‘‘Ime sattā’’ti hi ayoniso paṭipajjamānā adhippetā. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā sukkhatiṇadāye’’</span>tiādi.</p>
  530. <p class="bodytext">Samatābhāvato <a name="M2.0136"></a> samatāvirodhato visamatāhetuto ca visamā rāgādayoti āha <span class="bld">‘‘rāgavisamādīni anugata’’</span>nti. <span class="bld">Icchitabbā</span> avassaṃbhāvinibhāvena.</p>
  531. <p class="bodytext">Saṃkilesato nikkhamanaṭṭhena nekkhammo, so eva nijjīvaṭṭhena dhātūti <span class="bld">nekkhammadhātu</span>. Svāyaṃ nekkhammasaddo pabbajjādīsu kusalavitakke ca niruḷhoti āha <span class="bld">‘‘nekkhammavitakkopi nekkhammadhātū’’</span>ti. <span class="bld">Itarāpi dve dhātuyo</span>ti abyāpādaavihiṃsādhātuyo vadati. <span class="bld">Visuṃ dīpetabbā</span> sarūpena āgatattā. <span class="bld">Vitakkādayo</span>ti nekkhammasaṅkappacchandapariḷāhapariyesanā. <span class="bld">Yathānurūpaṃ</span> attano attano paccayānurūpaṃ. Kathaṃ panettha kusaladhammesu pariḷāho vuttoti? Saṅkhārapariḷāhamattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, soḷasasu ākāresu dukkhasacce santāpaṭṭho viya vutto, yassa vigamena arahato sītibhāvappatti vuccati.</p>
  532. <p class="bodytext">Sayaṃ na byāpajjati, tena vā taṃsamaṅgīpuggalo na kiñci byāpādetīti <span class="bld">abyāpādo,</span> vihiṃsāya vuttavipariyāyehi sā veditabbā. Hitesibhāvena mijjati siniyhatīti <span class="bld">mitto,</span> mittassa esāti <span class="bld">metti,</span> abyāpādo. <span class="bld">Mettāyanā</span>ti mettākāraṇaṃ, mettāya vā ayanā pavattanā. <span class="bld">Mettāyitatta</span>nti mettāyitassa mettāya pavattassa bhāvo. <span class="bld">Mettācetovimuttī</span>ti mettāyanavasena pavatto cittasamādhi. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  533. <p class="centered">Sanidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  534. <p class="subhead">3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><a name="para97_sn2"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Ito paṭṭhāyā</span>ti ‘‘dhātuṃ, bhikkhave’’ti imasmā tatiyasuttato paṭṭhāya. Yāva kammavaggo, tāva netvā upagantvā seti etthāti āsayo, hīnādibhāvena adhīno āsayo ajjhāsayo, taṃ <span class="bld">ajjhāsayaṃ,</span> adhimuttanti attho. <span class="bld">Saññā uppajjatī</span>tiādīsu hīnādibhedaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca hīnādibhedā saññā, tannissayadiṭṭhivikappanā, vitakko ca uppajjati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca. <span class="bld">Satthāresū</span>ti tesaṃ satthupaṭiññatāya vuttaṃ, na satthulakkhaṇasabbhāvato. <span class="bld">Asammāsambuddhesū</span>ti ādhāre visaye ca bhummaṃ ekato katvā <a name="M2.0137"></a> vuttanti paṭhamaṃ tāva dassento ‘‘mayaṃ sammāsambuddhā’’tiādiṃ vatvā itaraṃ dassento ‘‘tesu sammāsambuddhā <a name="V2.0119"></a> ete’’tiādimāha. Tesaṃ ‘‘mayaṃ sammāsambuddhā’’ti uppannadiṭṭhi idha mūlabhāvena pucchitā, itarā anusaṅkitāti <span class="bld">pucchatiyevā</span>ti sāsaṅkaṃ vadati.</p>
  536. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mahatī’’</span>ti ettha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsu viya bahuatthavācakoti daṭṭhabbo. Avijjāpi hīnahīnatarahīnatamādibhedena bahupakārā. <span class="bld">Tassā</span>ti diṭṭhiyā. Kasmā panettha ‘‘yadidaṃ avijjā dhātū’’ti avijjaṃ uddharitvā ‘‘hīnaṃ dhātuṃ paṭiccā’’ti ajjhāsayadhātu niddiṭṭhāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘aññaṃ uddharitvā aññaṃ niddiṭṭhā’’ti, yato avijjāsīsena ajjhāsayadhātu eva gahitā. Avijjāgahito hi purisapuggalo diṭṭhajjhāsayo hīnādibhedaṃ avijjādhātuṃ nissāya tato saññādiṭṭhiādike saṅkappeti. <span class="bld">Paṇidhi</span> patthanā, sā pana tathā tathā cittassa ṭhapanavasena hotīti āha <span class="bld">‘‘cittaṭṭhapana’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘sā panesā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ete</span>ti hīnapaccayā saññādiṭṭhivitakkacetanā patthanā paṇidhisaṅkhātā hīnā dhammā. <span class="bld">Hīno</span> nāma hīnadhammasamāyogato. <span class="bld">Sabbapadānī</span>ti ‘‘paññapetī’’tiādīni padāni yojetabbāni hīnasaddena majjhimuttamaṭṭhānantarassa asambhavato. Upapajjanaṃ ‘‘upapattī’’ti āha <span class="bld">‘‘dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti cā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">hīnakulādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena hīnarūpabhogaparisādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Hīnattikavasenā</span>ti hīnattike vuttattikapadavasenāti adhippāyo. <span class="bld">Cittuppādakkhaṇe</span>ti idaṃ hīnattikapariyāpannānaṃ cittuppādānaṃ vasena tattha tattha laddhattā vuttaṃ. <span class="bld">Pañcasu nīcakulesū</span>ti caṇḍālavenanesādarathakārapukkusakulesu. Dvādasaakusalacittuppādānaṃ pana yo koci paṭilābho hīnoti yojanā. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Imasmiṃ ṭhāne</span>ti ‘‘yāyaṃ, bhante, diṭṭhī’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. ‘‘Dhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjatī’’tiādinā āgatattā <span class="bld">nibbattiyeva adhippetā,</span> na paṭilābho.</p>
  537. <p class="centered">Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  538. <p class="subhead">4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><a name="para98_sn2"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Ekato</span> <a name="M2.0138"></a> <span class="bld">hontī</span>ti samānacchandatāya ajjhāsayato ekato honti. <span class="bld">Nirantarā hontī</span>ti tāya eva samānacchandatāya cittena nibbisesā honti. Idha adhimutti nāma ajjhāsayadhātūti āha <span class="bld">‘‘hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā’’</span>ti.</p>
  540. <p class="centered">Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  541. <p class="subhead">5. Caṅkamasuttavaṇṇanā</p>
  542. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_sn2"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Mahāpaññesū</span>ti <a name="V2.0120"></a> vipulapaññesu. <span class="bld">Na</span>nti sāriputtattheraṃ. <span class="bld">Khandhantara</span>nti khandhavibhāgaṃ, khandhānaṃ vā antaraṃ viseso atthīti <span class="bld">khandhantaro</span>. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Parikamma</span>nti iddhividhādhigamassa pubbabhāgaparikammañceva uttaraparikammañca. <span class="bld">Ānisaṃsa</span>nti iddhānisaṃsañceva ānisaṃsañca. <span class="bld">Adhiṭṭhānaṃ vikubbana</span>nti adhiṭṭhānavidhānañceva vikubbanavidhānañca. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘pathaviṃ pattharanto viyā’’tiādinā.</p>
  543. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhutaṅgaparihāra</span>nti dhutaṅgānaṃ pariharaṇavidhiṃ. Pariharaṇaggahaṇeneva samādānaṃ siddhaṃ hotīti taṃ na gahitaṃ. <span class="bld">Ānisaṃsa</span>nti taṃtaṃdhutaṅgapariharaṇe daṭṭhabbaṃ ānisaṃsameva. <span class="bld">Samodhāna</span>nti ‘‘ettakā piṇḍapātapaṭisaṃyuttā, ettakā senāsanapaṭisaṃyuttā’’ti paccayavasena aññamaññañca antogadhattā. <span class="bld">Adhiṭṭhāna</span>nti adhiṭṭhānavidhiṃ. <span class="bld">Bheda</span>nti ukkaṭṭhādibhedañceva bhinnākārañca.</p>
  544. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikamma</span>nti ‘‘dibbacakkhu evaṃ uppādetabbaṃ, evaṃ visodhetabba’’ntiādinā parikammavidhānaṃ. <span class="bld">Ānisaṃsa</span>nti paresaṃ ajjhāsayānurūpāyatanādiānisaṃsapabhedaṃ. <span class="bld">Upakkilesa</span>nti sādhāraṇaṃ asādhāraṇaṃ duvidhaṃ upakkilesaṃ. Vipassanābhāvanupakkilesā hi dibbacakkhussa upakkilesāti veditabbā.</p>
  545. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsū</span>ti saṅkhepo vitthāro gambhīratā uttānatā vicitrabhāvo neyyatthatā nītatthatāti evamādīsu dhammassa kathetabbappakāresu taṃ taṃ kathetabbākāraṃ.</p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span>-saddo <a name="M2.0139"></a> ādiattho, pakārattho vā. Tena –</p>
  547. <p class="gatha1">‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, (dī. ni. aṭṭha. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291)</p>
  548. <p class="gatha2">Majjhe cittaṃ viniddise;</p>
  549. <p class="gatha3">Ante paññā kathetabbā,</p>
  550. <p class="gathalast">Eso dhammakathāvidho’’ti. –</p>
  551. <p class="unindented">Evaṃ kathetabbākāraṃ saṅgaṇhāti.</p>
  552. <p class="gatha1">‘‘Sithilaṃ <a name="V2.0121"></a> dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;</p>
  553. <p class="gathalast">Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291; pari. 485) –</p>
  554. <p class="unindented">Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ <span class="bld">byañjanabuddhiṃ. Aṭṭhuppatti</span>nti tassa tassa suttassa jātakassa ca aṭṭhuppattiṃ. <span class="bld">Anusandhi</span>nti pacchānusandhiādianusandhiṃ. <span class="bld">Pubbāpara</span>nti sambandhaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> padaṃ <span class="bld">evaṃ vattabbaṃ, idaṃ</span> pubbāparaṃ <span class="bld">evaṃ gahetabba</span>nti.</p>
  555. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulasaṅgaṇhanaparihāra</span>nti lābhuppādanatthaṃ kulānaṃ saṅgaṇhanavidhino pariharaṇaṃ tanniyamitaṃ ekantikaṃ kulasaṅgahaṇavidhiṃ.</p>
  556. <p class="centered">Caṅkamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  557. <p class="subhead">6. Sagāthāsuttavaṇṇanā</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_sn2"></a><span class="paranum">100</span>. ‘‘Dhātuso saṃsandantī’’ti idaṃ ajjhāsayato sarikkhatādassanaṃ, na kāyena missībhāvadassananti āha <span class="bld">‘‘samuddantare’’</span>tiādi. <span class="bld">Nirantaro</span>ti nibbiseso. <span class="bld">Saṃsaggā</span>ti pañcavidhasaṃsaggahetu. Saṃsaggagahaṇena cettha saṃsaggavatthukā taṇhā gahitā. Tenāha <span class="bld">‘‘dassana…pe… snehenā’’</span>ti.</p>
  559. <p class="bodytext">Vanati bhajati sajjati tenāti vanaṃ, vanathoti ca kileso vuccatīti āha <span class="bld">‘‘vanatho jātoti kilesavanaṃ jāta’’</span>nti. Itare saṃsaggamūlakāti tameva paṭikkhipanto āha <span class="bld">‘‘adassanenā’’</span>ti. <span class="bld">Sādhujīvī</span>ti sādhu suṭṭhu jīvī, taṃjīvanasīlo. Tenāha <span class="bld">‘‘parisuddhajīvitaṃ jīvamāno’’</span>ti.</p>
  560. <p class="centered">Sagāthāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  561. <p class="subhead">7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā</p>
  562. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_sn2"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Nirojā</span>ti <a name="M2.0140"></a> saddhāsnehābhāvena nisnehā. Tato eva arasabhāvena <span class="bld">nirasā. Ekasadisā</span>ti samasamā nibbisesā. Tenāha <span class="bld">‘‘nirantarā’’</span>ti. Alajjitāya ekasīmakatā <span class="bld">bhinnamariyādā</span>. Saddhā tesaṃ atthīti <span class="bld">saddhā. Tantipālakā</span>ti saddhammatantiyā pālakā. <span class="bld">Vaṃsānurakkhakā</span>ti <a name="V2.0122"></a> ariyavaṃsassa anurakkhakā. <span class="bld">Āraddhavīriyā</span>ti paggahitavīriyā. Yasmā tādisānaṃ vīriyaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti kiccasiddhiyā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paripuṇṇaparakkamā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbakiccapariggāhikāyā</span>ti catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanākiccapariggāhikāya.</p>
  563. <p class="centered">Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  564. <p class="subhead">8-12. Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para102-106"></a><a name="para102-106_sn2"></a><span class="paranum">102-106</span>. <span class="bld">Aṭṭhamādīnī</span>ti aṭṭhamaṃ navamaṃ dasamaṃ ekādasamaṃ dvādasamanti imāni pañca suttānīti eke. Apare pana nava suttānīti icchanti. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva. Pāḷiyañca kesuci potthakesu likhīyati.</p>
  566. <p class="centered">Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  567. <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  568. <p class="title">3. Kammapathavaggo</p>
  569. <p class="subhead">1-2. Asamāhitasuttādivaṇṇanā</p>
  570. <p class="bodytext"><a name="para107-108"></a><a name="para107-108_sn2"></a><span class="paranum">107-108</span>. <span class="bld">Ito paresū</span>ti ito dutiyavaggato paresu suttesu. <span class="bld">Paṭhama</span>nti paṭhamavagge paṭhamaṃ. Kasmā panettha evaṃ desanā pavattāti āha <span class="bld">‘‘evaṃ vuccamāne’’</span>tiādi.</p>
  571. <p class="centered">Asamāhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  572. <p class="subhead">3-5. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para109-111"></a><a name="para109-111_sn2"></a><span class="paranum">109-111</span>. <span class="bld">Surāmerayasaṅkhāta</span>nti <a name="M2.0141"></a> piṭṭhasurādisurāsaṅkhātaṃ pupphāsavādimerayasaṅkhātañca. Majjanaṭṭhena <span class="bld">majjaṃ. Surāmerayamajjappamādoti vuccati</span> ‘‘majjati tenā’’ti katvā. <span class="bld">Tasmiṃ tiṭṭhantī</span>ti tasmiṃ pamāde pamajjanavasena tiṭṭhantīti attho. Sesaṃ tatiyacatutthesu suviññeyyamevāti.</p>
  574. <p class="bodytext">Pañcame <a name="V2.0123"></a> tāni padāni saṃvaṇṇetuṃ <span class="bld">‘‘pañcame’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha pāṇo nāma vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, taṃ <span class="bld">pāṇaṃ atipātenti</span> aticca antareyeva, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātenti saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātentīti attho. Kāyena vācāya vā <span class="bld">adinnaṃ</span> parasantakaṃ. <span class="bld">Ādiyantī</span>ti gaṇhanti. <span class="bld">Micchā</span>ti na sammā, gārayhavasena. <span class="bld">Musā</span>ti atathaṃ vatthu. <span class="bld">Vadantī</span>ti visaṃvādanavasena vadanti. Piyasuññakaraṇato <span class="bld">pisuṇā,</span> pisati vā pare satte, hiṃsatīti attho. <span class="bld">Mammacchedikā</span>ti etena parassa mammacchedavasena ekantapharusasañcetanā <span class="bld">pharusavācā</span> nāmāti dasseti. <span class="bld">Abhijjhā</span>saddo lubbhane niruḷhoti āha <span class="bld">‘‘parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Byāpanna</span>nti dosavasena vipannaṃ. Pakativijahanena <span class="bld">pūtibhūtaṃ</span>. Sādhūhi garahitabbataṃ pattā ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattā natthikāhetukaakiriyadiṭṭhi <span class="bld">kammapathapariyāpannā</span> nāma. Micchattapariyāpannā sabbāpi lokuttaramaggapaṭipakkhā viparītadiṭṭhi.</p>
  575. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti kammapathānaṃ. <span class="bld">Vohārato</span>ti indriyabaddhaṃ upādāya paññattimattato. <span class="bld">Tiracchānagatādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena petānaṃ saṅgaho. Payogavatthumahantatādīhi <span class="bld">mahāsāvajjatā</span> tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato. Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi cetanāya balavabhāvavasena <span class="bld">appasāvajjamahāsāvajjatā</span> vā veditabbā. <span class="bld">Iddhimayo</span>ti kammavipākiddhimayo dāṭhākoṭanādīnaṃ viya.</p>
  576. <p class="bodytext"><span class="bld">Methunasamācāresū</span>ti sadāraparadāragamanavasena duvidhesu methunasamācāresu. Tepi hīnādhimuttikehi kattabbato kāmā nāma. <span class="bld">Micchācāro</span>ti gārayhācāro. Gārayhatā cassa ekantanihīnatāyāti āha <a name="M2.0142"></a> <span class="bld">‘‘ekantanindito lāmakācāro’’</span>ti <span class="bld">asaddhammādhippāyenā</span>ti asaddhammasevanādhippāyena. <span class="bld">Gottarakkhitā</span>ti sagottehi rakkhitā. <span class="bld">Dhammarakkhitā</span>ti sahadhammehi rakkhitā. Sassāmikā nāma <span class="bld">sārakkhā</span>. Yassā gamane daṇḍo ṭhapito, sā <span class="bld">saparidaṇḍā</span>. Bhariyabhāvāya dhanena kītā <span class="bld">dhanakkītā</span>. Chandena vasatīti <span class="bld">chandavāsinī</span>. Bhogatthaṃ vasatīti <span class="bld">bhogavāsinī</span>. Paṭatthaṃ vasatīti <span class="bld">paṭavāsinī</span>. Udakapattaṃ āmasitvā gahitā <span class="bld">odapattakinī</span>. Cumbaṭaṃ apanetvā gahitā <span class="bld">obhaṭacumbaṭā</span>. Karamarānītā <span class="bld">dhajāhaṭā</span>. Taṅkhaṇikaṃ gahitā <span class="bld">muhuttikā</span>. Abhibhavitvā vītikkamo micchācāro <span class="bld">mahāsāvajjo,</span> na tathā dvinnaṃ samānacchandatāya. Abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassāti vadanti. Sevanācitte sati payogābhāvo appamāṇaṃ yebhuyyena itthiyā sevanāpayogassa abhāvato. Tathā sati puretaraṃ sevanācittassa upaṭṭhānepi <a name="V2.0124"></a> tassā micchācāro na siyā, tathā purisassapi sevanāpayogābhāve. Tasmā attano ruciyā pavattitassa vasena tayo, balakkārena pavattitassa vasena tayoti sabbepi aggahitaggahaṇena <span class="bld">‘‘cattāro sambhārā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  577. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsevanamandatāyā</span>ti yāya akusalacetanāya samphaṃ palapati, tassā ittarakālatāya pavattiyā anāsevanāti paridubbalā hoti cetanā.</p>
  578. <p class="bodytext">Upasaggavasena atthavisesavācino dhātusaddāti <span class="bld">abhijjhāyatī</span>ti padassa <span class="bld">parabhaṇḍābhimukhī</span>tiādiattho vutto. <span class="bld">Tanninnatāyā</span>ti tasmiṃ parabhaṇḍe lubbhanavasena ninnatāya. Abhipubbo jhe-saddo lubbhane niruḷhoti daṭṭhabbo. Yassa bhaṇḍaṃ abhijjhāyati, tassa appaguṇatāya <span class="bld">appasāvajjā,</span> mahāguṇatāya <span class="bld">mahāsāvajjā</span>tiādinā nayena tattha appasāvajjamahāsāvajjavibhāgo veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘adinnādānaṃ viyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Attano pariṇāmanaṃ</span> cittenevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Hitasukhaṃ byāpādayatī</span>ti yo naṃ uppādeti, yassa uppādeti, tassa sati samavāye hitasukhaṃ vināseti. <span class="bld">Aho vatā</span>ti iminā yathā abhijjhāne vatthuno ekantato attano pariṇāmanaṃ dassitaṃ<a name="M2.0143"></a>, evamidhāpi vatthuno ‘‘aho vatā’’ti iminā parassa vināsacintāya ekantato niyamitabhāvaṃ dasseti. Evañhi nesaṃ dāruṇappavattiyā kammapathappavatti.</p>
  580. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhuccagahaṇābhāvenā</span>ti yathātacchagahaṇassa abhāvena aniccādisabhāvassa niccādito gahaṇena. <span class="bld">Micchā passatī</span>ti vitathaṃ passati. <span class="bld">Samphappalāpo viyā</span>ti iminā āsevanassa appamahantatāhi micchādiṭṭhiyā appasāvajjamahāsāvajjatā. <span class="bld">Vatthuno</span>ti gahitavatthuno. <span class="bld">Gahitākāraviparītatā</span>ti micchādiṭṭhiyā gahitākārassa viparītatā. <span class="bld">Tathābhāvenā</span>ti attano gahitākāreneva tassā diṭṭhiyā, gahitassa vā vatthuno <span class="bld">upaṭṭhānaṃ</span> ‘‘evametaṃ, na ito aññathā’’ti.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammato</span>ti sabhāvato. <span class="bld">Koṭṭhāsato</span>ti cittaṅgakoṭṭhāsato, yaṃkoṭṭhāsā honti, tatoti attho. <span class="bld">Cetanādhammāvā</span>ti cetanāsabhāvā eva. <span class="bld">Paṭipāṭiyā sattā</span>ti ettha nanu cetanā abhidhamme kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetukattā. Na hi tattha cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho <a name="V2.0125"></a> hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā, panassa kammapathabhāvo hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivārito. Etthāha – yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathabhāvaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsimhi avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyā? Saccametaṃ. Sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā kammapathabhāvoti na vuttā siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi (a. ni. 6.63; kathā. 539) tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanato (kathā. 539) kammabhāvo pākaṭo. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ tatthuppajjanakasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo, tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitapiṭṭhivaṭṭakabhāvena sugatiduggatitaduppajjanakasukhadukkhānaṃ <a name="M2.0144"></a> pathabhāvo cāti, na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti, te eva tena sabhāvena dassetuṃ abhidhamme kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyakattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Mūlaṃ patvā</span>ti mūladesanaṃ patvā, mūlasabhāvesu dhammesu desiyamānesūti attho.</p>
  582. <p class="bodytext"><span class="bld">Adinnādānaṃ sattārammaṇa</span>nti idaṃ ‘‘pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti imāya pāḷiyā virujjhati. Yañhi pāṇātipātādidussīlyassa ārammaṇaṃ, tadeva taṃ veramaṇiyā ārammaṇaṃ. Vītikkamitabbavatthuto eva hi viratīti. ‘‘Sattārammaṇa’’nti vā sattasaṅkhātaṃ saṅkhārārammaṇameva upādāya vuttattā na koci virodho. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 714) ‘‘yāni sikkhāpadāni ettha ‘sattārammaṇānī’ti vuttāni, tāni yasmā ‘sattoti’ti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karontī’’ti. Ito paresupi eseva nayo. Visabhāgavatthuno ‘‘itthipurisā’’ti gahetabbato <span class="bld">sattārammaṇotipi eke</span>. ‘‘Eko diṭṭho, dve sutā’’tiādinā samphappalapane <span class="bld">diṭṭhasutamutaviññātavasena. Tathā abhijjhā</span>ti ettha <span class="bld">tathā</span>-saddo ‘‘diṭṭhasutamutaviññātavasenā’’ti idampi upasaṃharati, na sattasaṅkhārārammaṇataṃ eva dassanādivasena abhijjhāyanato. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānāpi micchādiṭṭhi tebhūmakadhammārammaṇā evāti adhippāyena tassā saṅkhārārammaṇatā vuttā. Kathaṃ pana micchādiṭṭhiyā mahaggatappattā dhammā ārammaṇaṃ hontīti? Sādhāraṇato. Natthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti hi pavattamānāya atthato rūpārūpāvacaradhammāpi gahitāva hontīti.</p>
  583. <p class="bodytext">Sukhabahulatāya <a name="V2.0126"></a> rājāno hasamānāpi ‘‘coraṃ ghātethā’’ti vadanti, hāso pana tesaṃ aññavisayoti āha <span class="bld">‘‘sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hotī’’</span>ti. <span class="bld">Majjhattavedano na hoti,</span> sukhavedanova. Tattha ‘‘kāmānaṃ samudayā’’tiādinā vedanābhedo veditabbo. Lobhasamuṭṭhāno musāvādo sukhavedano vā siyā majjhattavedano vā, dosasamuṭṭhāno dukkhavedano vāti <span class="bld">musāvādo tivedano</span> siyā. Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ vedanānaṃ <a name="M2.0145"></a> ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādinā bhedo veditabbo.</p>
  584. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako</span>ti sampayuttamūlameva sandhāya vuttaṃ. Tassa hi mūlaṭṭhena upakārabhāvo dosaviseso, nidānamūle pana gayhamāne lobhamohavasenapi vaṭṭati. Sammūḷho āmisakiñjakkhakāmopi hi pāṇaṃ hanati. Tenevāha ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādi (a. ni. 3.34). Sesesupi eseva nayo.</p>
  585. <p class="bodytext">Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati <span class="bld">sampattavirati</span>. Samādānena uppannā virati <span class="bld">samādānavirati</span>. Kilesānaṃ samucchindanavasena pavattā maggasampayuttā virati <span class="bld">samucchedavirati</span>. Kāmañcettha pāḷiyaṃ viratiyova āgatā, sikkhāpadavibhaṅge pana cetanāpi āharitvā dassitāti tadubhayampi gaṇhanto <span class="bld">‘‘cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī’’</span>ti āha.</p>
  586. <p class="bodytext">Adussīlyārammaṇā jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyāni pajahantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Pāṇātipātādīhi viramaṇavasena pavattanato tadārammaṇabhāveneva tāni pajahanti. Na hi tadeva ārabbha taṃ pajahituṃ sakkā tato anissaṭabhāvato.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">Anabhijjhā…pe… viramantassā</span>ti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritato virati atthi anabhijjhādīheva tappahānasiddhito.</p>
  588. <p class="centered">Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  589. <p class="subhead">7. Dasaṅgasuttavaṇṇanā</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_sn2"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Micchattasammattavasenā</span>ti ettha micchābhāvo <span class="bld">micchattaṃ,</span> tathā sammābhāvo <span class="bld">sammattaṃ</span>. Tathā tathā pavattā akusalakkhandhāva micchāsati, evaṃ micchāñāṇampi daṭṭhabbaṃ. Na hi ñāṇassa <a name="V2.0127"></a> micchābhāvo nāma atthi. Tasmā <span class="bld">micchāñāṇino</span>ti micchāsaññāṇāti attho, ayoniso pavattacittuppādāti <a name="M2.0146"></a> adhippāyo. <span class="bld">Micchāpaccavekkhaṇenā</span>ti micchādiṭṭhiādīnaṃ micchā ayoniso paccavekkhaṇena. <span class="bld">Kusalavimuttī</span>ti pakatipurisasantarajānanaṃ, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānanti evamādiṃ akusalapavattiṃ ‘‘kusalavimuttī’’ti gahetvā ṭhitā micchāvimuttikā. <span class="bld">Sammāpaccavekkhaṇā</span>ti jhānavimokkhādīsu sammā aviparītaṃ pavattā paccavekkhaṇā.</p>
  591. <p class="centered">Dasaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  592. <p class="centered">Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  593. <p class="title">4. Catutthavaggo</p>
  594. <p class="subhead">1. Catudhātusuttavaṇṇanā</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_sn2"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Patiṭṭhādhātū</span>ti sahajātānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhābhūtā dhātu. <span class="bld">Ābandhanadhātū</span>ti nahāniyacuṇṇassa udakaṃ viya sahajātadhammānaṃ ābandhanabhūtā dhātu. <span class="bld">Paripācanadhātū</span>ti sūriyo phalādīnaṃ viya sahajātadhammānaṃ paripācanabhūtā dhātu. <span class="bld">Vitthambhanadhātū</span>ti dutiyo viya sahajātadhammānaṃ vitthambhanabhūtā dhātu. Kesādayo <span class="bld">vīsati koṭṭhāsā. Ādi</span>-saddena pittādayo santappanādayo uddhaṅgamā vātādayo gahitā. <span class="bld">Etā</span>ti dhātuyo.</p>
  596. <p class="centered">Catudhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  597. <p class="subhead">2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā</p>
  598. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_sn2"></a><span class="paranum">115</span>. Ayaṃ pathavīdhātuṃ nissāya taṃ ārabbha pavatto <span class="bld">assādo. Evaṃ pavattāna</span>nti evaṃ kāye pabhāvassa pavedanavaseneva pavattānaṃ. <span class="bld">Hutvā abhāvākārenā</span>ti pubbe avijjamānā paccayasāmaggiyā hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamanato uddhaṃ abhāvākārena. Na niccāti <span class="bld">aniccā</span> addhuvattā, dhuvaṃ niccaṃ. <span class="bld">Paṭipīḷanākārenā</span>ti udayabbayavasena abhiṇhaṃ pīḷanākārena <a name="M2.0147"></a> dukkhaṭṭhena. <span class="bld">Sabhāvavigamākārenā</span>ti attano sabhāvassa vigacchanākārena. Sabhāvadhammā hi appamattaṃ khaṇaṃ patvā nirujjhanti. Tasmā te ‘‘jarāya maraṇena cā’’ti dvedhā vipariṇamanti. Tenāha <a name="V2.0128"></a> <span class="bld">‘‘vipariṇāmadhammā’’</span>ti. Ādīnaṃ vāti pavattetīti <span class="bld">ādīnavo,</span> paramakāpaññatā. <span class="bld">Vinīyatī</span>ti vūpasamīyati. Accantappahānavasena nissarati etenāti <span class="bld">nissaraṇaṃ</span>.</p>
  599. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāyaṃ nipannā</span> sabbarattiṃ khepetvā <span class="bld">pāto uṭṭhahāma, māsapuṇṇaghaṭo viya no sarīraṃ</span> nissandābhāvato.</p>
  600. <p class="bodytext"><span class="bld">Phusitamattesupī</span>ti udakassa phusitamattesupi.</p>
  601. <p class="bodytext"><span class="bld">Atināmenti</span> kālaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> vuttanayena <span class="bld">pavattā</span> puggalā <span class="bld">etā</span> pathavīdhātuādayo <span class="bld">assādenti nāma</span> abhirativasena tattha ākaṅkhuppādanato.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhivisiṭṭhena ñāṇenā</span>ti aggamaggañāṇena. Rukkho <span class="bld">bodhi</span> ‘‘bujjhati etthā’’ti katvā. Maggo <span class="bld">bodhi</span> ‘‘bujjhati etenā’’ti katvā. Sabbaññutaññāṇaṃ <span class="bld">bodhi</span> sammā sāmañca sabbadhammānaṃ bujjhanato. Nibbānaṃ <span class="bld">bodhi</span> bujjhitabbato. <span class="bld">Tesa</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Sāvakapāramīñāṇa</span>nti sāvakapāramīñāṇaṃ yāthāvato dassanavatthu.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Akuppā</span>ti paṭipakkhehi akopetabbo. <span class="bld">Kāraṇato</span>ti ariyamaggato. Tato hissa akuppatā. Tenāha <span class="bld">‘‘sā hī’’</span>tiādī. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti nibbānārammaṇato nibbānārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ abhāvato.</p>
  604. <p class="bodytext"><span class="bld">Vitthāravasenā</span>ti ekekadhātuvasenāti vadanti, ekekissā pana dhātuyā lakkhaṇavibhattidassanavasena. <span class="bld">Ya</span>nti hetuatthe nipāto, yaṃ nimittanti attho. Assādeti etenāti <span class="bld">assādo,</span> taṇhā. <span class="bld">Ayaṃ pathavīdhātuyā assādo</span>ti ettha ayaṃ-saddo ‘‘pahānapaṭivedho’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbo ‘‘ayaṃ pahānapaṭivedho paṭivijjhitabbaṭṭhena samudayasacca’’nti. Esa nayo sesasaccesupi. <span class="bld">Yā</span>ti yathāvuttesu assādo ādīnavo nissaraṇanti imesu tīsu ṭhānesu pavattā <a name="M2.0148"></a> yā diṭṭhi…pe… yo samādhi, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti vuttanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  605. <p class="centered">Pubbesambodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  606. <p class="subhead">3. Acariṃsuttavaṇṇanā</p>
  607. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_sn2"></a><span class="paranum">116</span>. Yathā <a name="V2.0129"></a> yāvatā nissaraṇapariyesanaṭṭhāne ādīnavapariyesanā, evaṃ yāvatā ādīnavapariyesanaṭṭhāne assādapariyesanā sammāpaṭipannassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘acarinti ñāṇacārena acariṃ, anubhavanacārenā’’</span>ti.</p>
  608. <p class="centered">Acariṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  609. <p class="subhead">4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā</p>
  610. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_sn2"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Nissaṭātiādīni</span> padāni, <span class="bld">ādito vuttapaṭisedhenā</span>ti ‘‘nevā’’ti ettha vuttena nakārena. Tenāha <span class="bld">‘‘na nissaṭā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vimariyādikatenā</span>tiādi ca ettha viharaṇapekkhaṇe karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Dutiyanaye</span>ti ‘‘yato ca kho, bhikkhave’’tiādinā vuttanaye. Kilesavaṭṭamariyādāya sabbaso abhāvato <span class="bld">nimmariyādikatena</span> cittena. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tīsū</span>ti dutiyādīsu tīsu.</p>
  611. <p class="centered">Nocedaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  612. <p class="subhead">5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><a name="para118_sn2"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Ekanteneva dukkhā</span>ti avīcimahānirayo viya ekantato dukkhā eva sukhena avomissā. <span class="bld">Dukkhena anupatitā</span>ti dukkheneva sabbaso upagatā. <span class="bld">Dukkhena okkantā</span>ti bahiddhā viya antopi dukkhena avakkantā anupaviṭṭhā. Sukhavedanāpaccayatāya imāsaṃ dhātūnaṃ sukhatā viya dukkhavedanāpaccayatāpi veditabbā, saṅkhāradukkhatā pana sabbattha caritā eva<a name="M2.0149"></a>. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbāsu dhātūsu, sabbaṭṭhānesu vā. Paṭhamaṃ sukhaṃ dassetvāpi pacchā dukkhassa kathitattā <span class="bld">‘‘dukkhalakkhaṇaṃ kathita’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  614. <p class="centered">Ekantadukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  615. <p class="subhead">6-10. Abhinandasuttādivaṇṇanā</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para119-123"></a><a name="para119-123_sn2"></a><span class="paranum">119-123</span>. Chaṭṭhasattamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">‘‘vivaṭṭaṃ kathita’’</span>nti vuttaṃ<a name="V2.0130"></a>. <span class="bld">Tīsu</span> suttesu. <span class="bld">Catusaccamevā</span>ti cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccanti tesaṃ ekajjhaṃ gahaṇaṃ, niyamo pana tabbinimuttassa paramatthassa abhāvato.</p>
  617. <p class="centered">Abhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  618. <p class="centered">Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  619. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  620. <p class="centered">Dhātusaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  621. <a name="sn2_4"></a>
  622. <p class="chapter">4. Anamataggasaṃyuttaṃ</p>
  623. <p class="title">1. Paṭhamavaggo</p>
  624. <p class="subhead">1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_sn2"></a><span class="paranum">124</span>. Upasaggo <a name="V2.0131"></a><a name="M2.0150"></a> samāsavisaye sasādhanaṃ kiriyaṃ dassetīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ñāṇena anugantvāpī’’</span>ti. <span class="bld">Vassasataṃ vassasahassa</span>nti nidassanamattametaṃ, tato bhiyyopi anugantvā anamataggo eva saṃsāro. <span class="bld">Agga</span>-saddo idha mariyādavacano, anuddesikañcetaṃ vacananti āha <span class="bld">‘‘aparicchinnapubbāparakoṭiko’’</span>ti. Aññathā antimabhavikaparicchinnakatavimuttiparipācanīyadhammādīnaṃ vasena aparicchinnapubbāparakoṭi na sakkā vattuṃ. Saṃsaraṇaṃ <span class="bld">saṃsāro. Pacchimāpi na paññāyati</span> andhabālānaṃ vasenāti adhippāyo. Tenāha bhagavā ‘‘dīgho bālāna saṃsāro’’ti (dha. pa. 60). <span class="bld">Vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti</span> pubbāparakoṭīnaṃ alabbhanīyattā. <span class="bld">Attho paritto hoti</span> yathābhūtāvabodhābhāvato. <span class="bld">Buddhasamaye</span>ti sāsaneti attho. <span class="bld">Attho mahā</span> yathābhūtāvabodhisambhavato, atthassa vipulatāya taṃsadisā upamā natthīti parittaṃyeva upamaṃ āharantīti adhippāyo. Idāni vuttamevatthaṃ <span class="bld">‘‘pāḷiyaṃ hī’’</span>tiādinā samattheti. <span class="bld">Mātu mātaro</span>ti mātu mātāmahiyo. <span class="bld">Tassevā</span>ti dukkhasseva. <span class="bld">Tibba</span>nti dukkhapariyāyoti.</p>
  626. <p class="centered">Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  627. <p class="subhead">2. Pathavīsuttavaṇṇanā</p>
  628. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><a name="para125_sn2"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Mahāpathavi</span>nti avisesena anavasesapariyādāyinīti āha <span class="bld">‘‘cakkavāḷapariyanta’’</span>nti. Parikappavacanañcetaṃ.</p>
  629. <p class="centered">Pathavīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  630. <p class="subhead">3. Assusuttavaṇṇanā</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_sn2"></a><span class="paranum">126</span>. Kandanaṃ <a name="V2.0132"></a><a name="M2.0151"></a> sasaddaṃ, rodanaṃ pana kevalamevāti āha <span class="bld">‘‘kandantānanti sasaddaṃ rudamānāna’’</span>nti. <span class="bld">Pavatta</span>nti sandanavasena pavattaṃ. ‘‘Sinerurasmīhi paricchinnesū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘sinerussā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Maṇimaya</span>nti indanīlamaṇimayaṃ. Sinerussa pubbadakkhiṇakoṇasamapadesā ‘‘pubbadakkhiṇapassā’’ti adhippetā. Tehi nikkhantarajatarasmiyo indanīlarasmiyo ca <span class="bld">ekato hutvā. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresū</span>ti tāsaṃ catūhi koṇehi nikkhantarasmīnaṃ catūsu antaresu. <span class="bld">Cattāro</span>ti dakkhiṇādibhedā cattāro mahāsamuddā honti. <span class="bld">Viasana</span>nti visesena khepanaṃ. Kiṃ pana tanti āha <span class="bld">‘‘vināsoti attho’’</span>ti.</p>
  632. <p class="centered">Assusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  633. <p class="subhead">4. Khīrasuttavaṇṇanā</p>
  634. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_sn2"></a><span class="paranum">127</span>. <span class="bld">Mātuthañña</span>nti pītaṃ mātuyā thanato nibbattakhīraṃ bahutaranti veditabbaṃ.</p>
  635. <p class="centered">Khīrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  636. <p class="subhead">5. Pabbatasuttavaṇṇanā</p>
  637. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_sn2"></a><span class="paranum">128</span>. ‘‘Anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā na sukaraṃ nasukara’’nti aṭṭhakathāpāṭho. <span class="bld">Kathaṃ nacchindatī</span>ti kathaṃ na pariyosāpeti, kāyacipi gahaṇatāyāti adhippāyo. <span class="bld">Tayo kappāsaṃsū</span>ti tayo ekakappāsaṃsū. Yehi naṃ phuṭṭhaṃ, tatopi sukhumataraṃ <span class="bld">sāsapamattaṃ</span> khīyeyya pabbataṃ sabbabhāgehi aticiravelaṃ parimajjante.</p>
  638. <p class="centered">Pabbatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  639. <p class="subhead">6. Sāsapasuttavaṇṇanā</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_sn2"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Nagara</span>nti <a name="M2.0152"></a> nagarasaṅkhepena pākārena parikkhittataṃ sandhāya vuttaṃ. Anto pana sabbaso vicittasāsapehi eva puṇṇaṃ, evaṃ cuṇṇikābaddhaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na pana…pe… daṭṭhabba’’</span>nti.</p>
  641. <p class="centered">Sāsapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  642. <p class="subhead">7. Sāvakasuttavaṇṇanā</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><a name="para130_sn2"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Tassa</span> <a name="V2.0133"></a> <span class="bld">ṭhitaṭṭhānato</span>ti bhikkhuno anussaritvā ṭhitaṭṭhānato, tena anussaritassa satasahassakappassa anantarakappato paṭṭhāyāti attho. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena. <span class="bld">Cattāropi</span> bhikkhū abhiññālābhino. <span class="bld">Cattāri kappasatasahassāni</span> divase divase <span class="bld">anussareyyu</span>nti parikappanavasena vadanti.</p>
  644. <p class="centered">Sāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  645. <p class="subhead">8. Gaṅgāsuttavaṇṇanā</p>
  646. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_sn2"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Etasmiṃ antare</span>ti etasmiṃ pabhavasamuddapadesaparicchinne āyāmato pañcayojanasatike atirekayojanasatike vā ṭhāne.</p>
  647. <p class="centered">Gaṅgāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  648. <p class="subhead">9. Daṇḍasuttavaṇṇanā</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_sn2"></a><span class="paranum">132</span>. Navame <span class="bld">khitto</span>ti punappunaṃ khitto. Ekavārañhi khitto mūlādīsu ekeneva nipateyya. Tathā sati adhippeto pātassa aniyamo na nidassito siyā. Tattha ca dhammaṃ suṇantā bhikkhū manussaloke, te sandhāya <span class="bld">‘‘asmā lokā’’</span>ti āha, tadaññaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘paraloka’’</span>nti. Tassa tassa vā puggalassa yathādhippeto ayaṃ loko, tadañño paraloko.</p>
  650. <p class="centered">Daṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  651. <p class="subhead">10. Puggalasuttavaṇṇanā</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_sn2"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Samaṭṭhikālo</span>ti <a name="M2.0153"></a> samena ākārena laddhabbaaṭṭhikālo. <span class="bld">Giriparikkhepe</span>ti pañcahi girīhi parikkhittattā ‘‘giriparikkhepo’’ti laddhanāme rājagahe.</p>
  653. <p class="centered">Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  654. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  655. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  656. <p class="subhead">1. Duggatasuttavaṇṇanā</p>
  657. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_sn2"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Duggata</span>nti <a name="V2.0134"></a> kicchajīvikattā sabbathā dukkhaṃ gataṃ upagataṃ. Tathābhūto pana daliddo varāko nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘daliddaṃ kapaṇa’’</span>nti. <span class="bld">Hatthapādehī</span>ti nidassanamattaṃ, aññehipi sarīrāvayavehi dussaṇṭhānehi upeto durupeto evāti.</p>
  658. <p class="centered">Duggatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  659. <p class="subhead">2. Sukhitasuttavaṇṇanā</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_sn2"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Sukhita</span>nti sañjātasukhaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhasamappita’’</span>ntiādi. <span class="bld">Susajjita</span>nti sukhumupakaraṇehi sabbathā sajjitaṃ.</p>
  661. <p class="centered">Sukhitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  662. <p class="subhead">3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_sn2"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Dhutaṅgasamādānavasena,</span> na araññavāsādimattena. <span class="bld">Sasaṃyojanā</span> sabbaso saṃyojanānaṃ appahīnattā, na puthujjanabhāvato. <span class="bld">Ekekavaṇṇakālova gahetabbo</span>ti etena mahiṃsādīnaṃ rassadīghapiṅgalādīsu ekekāneva gahetvā dasseti.</p>
  664. <p class="centered">Tiṃsamattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  665. <p class="subhead">4-9. Mātusuttādivaṇṇanā</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para137-142"></a><a name="para137-142_sn2"></a><span class="paranum">137-142</span>. <span class="bld">Liṅganiyamena</span> <a name="M2.0154"></a> <span class="bld">ceva cakkavāḷaniyamena cā</span>ti ‘‘purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakālo’’ti yathā sattasantāne liṅganiyamo natthi, evaṃ kadāci imasmiṃ cakkavāḷe nibbattanti, kadāci aññatarasminti cakkavāḷaniyamopi natthi. Evameva ṭhite</p>
  667. <p class="unindented">Cakkavāḷe <a name="V2.0135"></a> mātugāmakāle namātābhūtapubbo natthītiādinā liṅganiyamena cakkavāḷaniyamo ca veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘tesū’’</span>tiādi.</p>
  668. <p class="centered">Mātusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  669. <p class="subhead">10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_sn2"></a><span class="paranum">143</span>. <span class="bld">Ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti</span> ‘‘evaṃ saṃvegaṃ janetvā bhikkhū visesaṃ pāpessāmī’’ti. <span class="bld">Catūhena ārohanti</span> catuyojanubbedhattā. <span class="bld">Dvinnaṃ buddhāna</span>nti kakusandhassa koṇāgamanassa cāti imesaṃ dvinnaṃ buddhānaṃ. ‘‘Tivarā rohitassā suppiyā’’ti manussānaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle samaññā tattha desanāmavasena jātāti veditabbā, yathā etarahi māgadhāti.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Puna vassasata</span>nti paṭhamavassasatato uparivassasataṃ jīvanako nāma manusso natthi. <span class="bld">Parihīnasadisaṃ kataṃ</span> desanāya. <span class="bld">Vaḍḍhitvā</span>ti dasavassāyukabhāvato paṭṭhāya yāva asaṅkhyeyyāyukabhāvā vaḍḍhitvā. ‘‘Parihīna’’nti vatvā taṃ parihīnabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Yaṃ āyuppamāṇesū</span>ti yattakaṃ āyuppamāṇesūti.</p>
  672. <p class="centered">Vepullapabbatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  673. <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  674. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  675. <p class="centered">Anamataggasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  676. <a name="sn2_5"></a>
  677. <p class="chapter">5. Kassapasaṃyuttaṃ</p>
  678. <p class="subhead">1. Santuṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_sn2"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Santuṭṭho</span>ti <a name="V2.0136"></a><a name="M2.0155"></a> sakena uccāvacena paccayena samameva ca tussanako. Tenāha <span class="bld">‘‘itarītarenā’’</span>tiādi. Tattha duvidhaṃ itarītaraṃ – pākatikaṃ, ñāṇasañjanitañcāti. Tattha pākatikaṃ paṭikkhipitvā ñāṇasañjanitameva dassento <span class="bld">‘‘thūlasukhumā’’</span>tiādimāha. Itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā. Tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsaddā hi itarītarāti. Iti yena kenaci hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussito tathāpavatto alobho itarītarapaccayasantoso, taṃsamaṅgitāya santuṭṭho. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso <span class="bld">yathālābhasantoso</span>. Sesapadadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābho, tena santoso <span class="bld">yathālābhasantoso. Bala</span>nti kāyabalaṃ. <span class="bld">Sāruppa</span>nti bhikkhuno anucchavikatā.</p>
  680. <p class="bodytext">Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāya pavattiākāroti tato vinivattitameva santosassa sarūpaṃ dassento <span class="bld">‘‘labhantopi na gaṇhātī’’</span>ti āha. <span class="bld">Taṃ parivattetvā</span>ti pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ na phāsubhāvāvahaṃ sarīrabādhāvahañca hotīti payojanavasena, nātricchatādivasena parivattetvā. Lahukacīvaraparibhoge santosavirodhi na hotīti āha <span class="bld">‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’</span>ti. Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā aññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha <span class="bld">‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’</span>ti. Evaṃ sesapaccayesu yathābalayathāsāruppaniddesesu <span class="bld">api</span>-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo.</p>
  681. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatī</span>ti vācāpakatiādikā. Avasesaniddāya abhibhūtattā paṭibujjhato sahasā pāpakā vitakkā pātubhavantīti.</p>
  682. <p class="bodytext"><span class="bld">Muttaharītaka</span>nti <a name="V2.0137"></a><a name="M2.0156"></a> gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitattā muttaharītakaṃ. <span class="bld">Buddhādīhi vaṇṇita</span>nti ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya yā pabbajjā’’tiādinā sammāsambuddhādīhi pasatthaṃ.</p>
  683. <p class="bodytext"><span class="bld">Eko</span> ekacco <span class="bld">santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti</span> seyyathāpi āyasmā bākulatthero. <span class="bld">Na santuṭṭo hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti</span> seyyathāpi thero upanando sakyaputto. <span class="bld">Neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti</span> seyyathāpi thero lāḷudāyī. <span class="bld">Aya</span>nti āyasmā mahākassapo. <span class="bld">Anesana</span>nti ayoniso micchājīvavasena paccayapariyesanaṃ. <span class="bld">Uttasatī</span>ti ‘‘kathaṃ nu kho labheyya’’nti jātuttāsena uttasati. Tathā <span class="bld">paritassati</span>. <span class="bld">Aya</span>nti mahākassapatthero. <span class="bld">Evaṃ</span> yathāvuttaekaccabhikkhu viya <span class="bld">na paritassati,</span> alābhaparittāsena vighātappattiyā na parittāsaṃ āpajjati. Lobhoyeva ārammaṇena saddhiṃ ganthanaṭṭhena bajjhanaṭṭhena gedho <span class="bld">lobhagedho. Muccha</span>nti gedhaṃ momūhattabhāvaṃ. <span class="bld">Ādīnava</span>nti dosaṃ. <span class="bld">Nissaraṇamevā</span>ti cīvare idamatthitādassanapubbakaṃ alaggabhāvasaṅkhātaniyyānameva pajānanto. <span class="bld">Yathāladdhādīna</span>nti yathāladdhapiṇḍapātādīnaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ.</p>
  684. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā mahākassapatthero</span>ti attanā vattabbaniyāmena vadati, bhagavatā pana vattabbaniyāmena ‘‘yathā kassapo bhikkhū’’ti bhavitabbaṃ. <span class="bld">Kassapena</span> nidassanabhūtena. <span class="bld">Kathanaṃ nāma bhāro</span> ‘‘mutto moceyya’’nti paṭiññānurūpattā. <span class="bld">Paṭipattiṃ paripūraṃ katvā pūraṇaṃ bhāro</span> satthu āṇāya sirasā sampaṭicchitabbato.</p>
  685. <p class="centered">Santuṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  686. <p class="subhead">2. Anottappīsuttavaṇṇanā</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><a name="para145_sn2"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Tena rahito</span>ti tena sammāvāyāmena rahito. <span class="bld">Nibbhayo</span>ti bhayarahito. Kusalānuppādanampi hi sāvajjameva aññāṇālasiyahetukattā. <span class="bld">Sambujjhanatthāyā</span>ti ariyamaggehi sambujjhanāya. <span class="bld">Yogehi khemaṃ</span> tehi anupaddutattā.</p>
  688. <p class="bodytext"><span class="bld">Manuññavatthu</span>nti <a name="M2.0157"></a> manoramaṃ lobhuppattikāraṇaṃ. <span class="bld">Yathā vā tathā vā</span>ti subhasukhādivasena. <span class="bld">Te</span>ti lobhādayo. <span class="bld">Anuppannāti veditabbā</span> tathārūpe vatthārammaṇe tathā anuppannapubbattā. <span class="bld">Aññathā</span>ti vuttanayeneva vatthārammaṇehi ayojetvā gayhamāne. <span class="bld">Vatthumhī</span>ti upaṭṭhākādicīvarādivatthumhi. <span class="bld">Ārammaṇe</span>ti manāpiyādibhede ārammaṇe. <span class="bld">Tādisena paccayenā</span>ti ayonisomanasikārasativossaggādipaccayena<a name="V2.0138"></a>. <span class="bld">Ime</span>ti vuttanayena paccayalābhena pacchā uppajjamānā pāḷiyaṃ tathā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ uppajjamānatāya <span class="bld">nappahīyanti nāma</span>. Anuppādo hi paramatthato pahānaṃ kathitaṃ, tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbanti adhippāyo.</p>
  689. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭiladdhā</span>ti anuppattiyā. <span class="bld">Te</span>ti yathāvuttasīlādianavajjadhammā. <span class="bld">Paṭiladdhā</span>ti adhigatā. ‘‘Sīlādidhammā’’ti ettha yadi maggaphalānipi gahitāni, atha kasmā ‘‘parihānivasenā’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Imassa pana sammappadhānassā</span>ti catutthassa sammappadhānassa vasena. <span class="bld">Ayaṃ desanā</span>ti ‘‘uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti ayaṃ desanā katā. <span class="bld">Dutiyamaggo vā…pe… saṃvatteyyā</span>ti idaṃ āyatiṃ sattasu attabhāvesu uppajjamānadukkhasaṅkhātaanatthuppattiṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Ātāpī ottappī bhabbo sambodhāyā’’tiādivacanato <span class="bld">‘‘ime cattāro sammappadhānā pubbabhāgavipassanāvasena kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  690. <p class="centered">Anottappīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  691. <p class="subhead">3. Candūpamasuttavaṇṇanā</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_sn2"></a><span class="paranum">146</span>. Piyamanāpaniccanavakādiguṇehi cando upamā etesanti <span class="bld">candūpamā. Santhavā</span>dīni padāni aññamaññavevacanāni. <span class="bld">Pariyuṭṭhānaṃ</span> puna citte kilesādhigamo. Sabbehipi padehi katthaci satte anurodharodhābhāvamāha. Attano pana sommabhāvena <span class="bld">mahājanassa piyo manāpo</span>. Yadatthamettha candūpamā āhaṭā, taṃ dassento <span class="bld">‘‘eva’’</span>ntiādimāha. Na kevalaṃ candūpamatāya ettako eva guṇo, atha kho aññepi santīti te dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evamādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena yathā. Cando <a name="M2.0158"></a> lokānuggahena ajavīthiādikā nānāvīthiyo paṭipajjati, evaṃ bhikkhu taṃ taṃ disaṃ upagacchati kulānuddayāya. Yathā cando kaṇhapakkhato sukkapakkhaṃ upagacchanto kalāhi vaḍḍhamāno hutvā niccanavo hoti, evaṃ bhikkhu kaṇhapakkhaṃ pahāya sukkapakkhaṃ upagantvā guṇehi vaḍḍhamāno lokassa vā pāmojjapāsaṃsattho niccanavatāya candasamacitto adhunupasampanno viya ca niccanavo hutvā carati.</p>
  693. <p class="bodytext"><span class="bld">Apakassitvā</span>ti kilesakāmavatthukāmehi vivecetvā. Taṃ nekkhammābhimukhaṃ kāyacittānaṃ ākaḍḍhanaṃ kāyato apanayanañca hotīti āha <span class="bld">‘‘ākaḍḍhitvā apanetvāti attho’’</span>ti. Catukkañcettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo hi bhikkhū’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  694. <p class="bodytext"><span class="bld">Niccanavayā</span>ti <a name="V2.0139"></a> ‘‘niccanavakā’’icceva vuttaṃ hoti. Ka-saddena hi padaṃ vaḍḍhitaṃ, ka-kārassa ca ya-kārādeso. <span class="bld">Evaṃ vicariṃsū</span>ti kiñjakkhavasena pariggahābhāvena yathā ime, evaṃ vicariṃsu aññeti anukampamānā.</p>
  695. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvebhātikavatthū</span>ti dvebhātikattherapaṭibaddhaṃ vatthuṃ. <span class="bld">Appatirūpakaraṇa</span>nti bhikkhūnaṃ asāruppakaraṇaṃ. <span class="bld">Ādhāyitvā</span>ti āropanaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā saṅghamajjhe gaṇamajjhe ca, tathā vuḍḍhatare puggale appatirūpakaraṇaṃ. <span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena antaragharappavesane aññattha ca yathāvuttato aññaṃ asāruppakiriyaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tatthevā</span>ti saṅghamajjhe gaṇamajjhe <span class="bld">puggalassa ca</span> vuḍḍhassa <span class="bld">santike</span>.</p>
  696. <p class="bodytext">Yathāvuttesu aññesu ca <span class="bld">tesu ṭhānesu. Pāpicchatāpi manopāgabbhiya</span>nti eteneva kodhūpanāhādīnaṃ samudācāro manopāgabbhiyanti dassitaṃ hoti.</p>
  697. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekato bhāriya</span>nti piṭṭhipassato onataṃ. <span class="bld">Vāyupatthambha</span>nti cittasamuṭṭhānavāyunā upatthambhanaṃ. Anubbejetvā cittanti ānetvā sambandho. Cittassa hi tato anubbejanaṃ tadanunayanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sampiyāyamāno oloketī’’</span>ti. <span class="bld">Vāyupatthambhakaṃ gāhāpetvā</span>ti kāyaṃ tathā upatthambhakaṃ katvā.</p>
  698. <p class="bodytext"><span class="bld">Opammasaṃsandanaṃ</span> <a name="M2.0159"></a> suviññeyyameva. Kāmagiddhatāya <span class="bld">hīnādhimuttiko,</span> avisuddhasīlācāratāya <span class="bld">micchāpaṭipanno</span>.</p>
  699. <p class="bodytext">Aṅgulīhi nikkhantapabhā ākāsasañcalanena diguṇā hutvā ākāse vicariṃsūti āha <span class="bld">‘‘yamakavijjutaṃ cārayamāno viyā’’</span>ti. ‘‘Ākāse pāṇiṃ cālesī’’ti padassa aññattha anāgatattā <span class="bld">‘‘asambhinnapada’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Attamano</span>ti pītisomanassehi gahitamano. Yañhi cittaṃ anavajjaṃ pītisomanassasahitaṃ, taṃ sasantakaṃ hitasukhāvahattā. Tenāha <span class="bld">‘‘sakamano’’</span>tiādi. <span class="bld">Na domanassena…pe… gahitamano</span> sakacittassa tabbiruddhattā. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘idāni yo hīnādhimuttiko’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.</p>
  700. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasannākāra</span>nti pasannehi kātabbakiriyaṃ. Taṃ sarūpato dasseti <span class="bld">‘‘cīvarādayo paccaye dadeyyu’’</span>nti. <span class="bld">Tathabhāvāyā</span>ti yadatthaṃ bhagavatā dhammo desito, yadatthañca sāsane pabbajjā, tadatthāya<a name="V2.0140"></a>. <span class="bld">Rakkhaṇabhāva</span>nti apāyabhayato ca rakkhaṇajjhāsayaṃ. <span class="bld">Candopamādivasenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ākāse calitapāṇi viya katthaci alaggatāya parisuddhajjhāsayatā sattesu kāruññanti evamādīnaṃ saṅgaho.</p>
  701. <p class="centered">Candūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  702. <p class="subhead">4. Kulūpakasuttavaṇṇanā</p>
  703. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><a name="para147_sn2"></a><span class="paranum">147</span>. Kulāni upagacchatīti <span class="bld">kulūpako. Sandīyatī</span>ti sabbaso dīyati, avakhaṇḍīyatīti attho. Sā pana avakhaṇḍiyanā dukkhāpanā aṭṭiyanā hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aṭṭīyatī’’</span>ti. Tenāha bhagavā ‘‘so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’’ti. <span class="bld">Vuttanayānusārena</span> heṭṭhā vuttanayassa anusaraṇena.</p>
  704. <p class="centered">Kulūpakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  705. <p class="subhead">5. Jiṇṇasuttavaṇṇanā</p>
  706. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_sn2"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Chinnabhinnaṭṭhāne</span> <a name="M2.0160"></a> chiddassa aputhulattā aggaḷaṃ adatvāva suttena saṃsibbanamattena aggaḷadānena ca chidde puthule. <span class="bld">Nibbasanānī</span>ti ciranisevitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘pubbe…pe… laddhanāmānī’’</span>ti, saññāpubbako vidhi aniccoti <span class="bld">‘‘gahapatānī’’</span>ti vuttaṃ yathā ‘‘vīriya’’nti.</p>
  707. <p class="bodytext"><span class="bld">Senāpati</span>nti senāpatibhāvinaṃ, senāpaccārahanti attho. <span class="bld">Attano kammenā</span>ti attanā kātabbakammena. <span class="bld">So</span>ti satthā. <span class="bld">Tasmi</span>nti mahākassapatthere karotīti sambandho. <span class="bld">Na karotī</span>ti vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādimāha. Yadi satthā dhutaṅgāni na vissajjāpetukāmo, atha kasmā ‘‘jiṇṇosi dāni tva’’ntiādimavocāti āha <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi.</p>
  708. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihāra</span>nti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihāraṃ. <span class="bld">Amānusikā savanaratī</span>ti atikkantamānusikāya araññasadduppattiyā araññehaṃ vasāmīti vivekavāsūpanissayādhīnasaddasavanapaccayā dhammarati uppajjati. <span class="bld">Aparo</span>ti añño, dutiyoti attho. <span class="bld">Tatthevā</span>ti tasmiṃyeva ekassa viharaṇaṭṭhāne viharaṇasamaye ca phāsu bhavati cittavivekasambhavato. Tenāha <span class="bld">‘‘ekassa ramato vane’’</span>ti.</p>
  709. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā</span>ti <a name="V2.0141"></a> yathā āraññikassa rati, tathā piṇḍapātikassa labbhati diṭṭhadhammasukhavihāro. Esa nayo sesesu. Apiṇḍapātikādhīno itarassa visesajotakoti tamevassa visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘akālacārī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  710. <p class="bodytext">Amhākaṃ salākaṃ gahetvā bhattatthāya gehaṃ anāgacchantassa sattāhaṃ na pātetabbanti sāmikehi dinnattā <span class="bld">sattāhaṃ salākaṃ na labhati,</span> na katikavasena. Piṇḍacārikavatte avattanato <span class="bld">‘‘yassa cesā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  711. <p class="bodytext">Paṭhamataraṃ kātabbaṃ yaṃ, taṃ <span class="bld">vattaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">paṭivattaṃ</span>. Mahantaṃ vā <span class="bld">vattaṃ,</span> khuddakaṃ <span class="bld">paṭivattaṃ</span>. Keci ‘‘vattapaṭipatti’’nti paṭhanti, vattassa karaṇanti attho. Uddharaṇa-atiharaṇa-vītiharaṇavossajjana-sannikkhepana-sannirumbhanānaṃ <a name="M2.0161"></a> vasena <span class="bld">cha koṭṭhāse. Garubhāvenā</span>ti thirabhāvena.</p>
  712. <p class="bodytext">‘‘Amukasmiṃ senāsane vasantā bahuṃ vassavāsikaṃ labhantī’’ti tathā <span class="bld">na vassavāsikaṃ pariyesanto carati</span> vassavāsikasseva aggahaṇato. Tasmā senāsanaphāsukaṃyeva cinteti. <span class="bld">Tena</span> bahuparikkhārabhāvena <span class="bld">phāsuvihāro natthi</span> parikkhārānaṃ rakkhaṇapaṭijagganādidukkhabahulatāya. <span class="bld">Appicchādīna</span>nti appicchasantuṭṭhādīnaṃyeva labbhati diṭṭhadhammasukhavihāro.</p>
  713. <p class="centered">Jiṇṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  714. <p class="subhead">6. Ovādasuttavaṇṇanā</p>
  715. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_sn2"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Attano ṭhāne</span>ti sabrahmacārīnaṃ ovādakaviññāpakabhāvena attano mahāsāvakaṭṭhāne ṭhapanatthaṃ. Atha vā yasmā ‘‘ahaṃ dāni na ciraṃ ṭhassāmi, tathā sāriputtamoggallānā, ayaṃ pana vīsaṃvassatāyuko, ovadanto anusāsanto mamaccayena bhikkhūnaṃ mayā kātabbakiccaṃ karissatī’’ti adhippāyena bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tasmā <span class="bld">attano ṭhāne</span>ti satthārā kātabbaovādadāyakaṭṭhāne. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ panassā’’</span>tiādi. Yathāha bhagavā ‘‘ovada, kassapa…pe… tvaṃ vā’’ti. <span class="bld">Dukkhena vattabbā</span> appadakkhiṇaggāhibhāvato. <span class="bld">Dubbacabhāvakaraṇehī</span>ti kodhūpanāhādīhi. Anusāsaniyā padakkhiṇaggahaṇaṃ nāma anudhammacaraṇaṃ, chinnapaṭipatti katā vāmaggāho nāmāti āha <span class="bld">‘‘anusāsani’’</span>ntiādi. <span class="bld">Atikkamma vadante</span>ti aññamaññaṃ atikkamitvā atimaññitvā vadante. <span class="bld">Bahuṃ bhāsissatī</span>ti dhammaṃ kathento ko vipulaṃ <a name="V2.0142"></a> katvā kathessati. <span class="bld">Asahita</span>nti pubbenāparaṃ nasahitaṃ hetupamāvirahitaṃ. <span class="bld">Amadhura</span>nti na madhuraṃ na kaṇṇasukhaṃ na pemanīyaṃ. <span class="bld">Lahuññeva uṭṭhāti</span> appavattanena kūlaṭṭhānaṃ viya tassa kathanaṃ.</p>
  716. <p class="centered">Ovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  717. <p class="subhead">7. Dutiyaovādasuttavaṇṇanā</p>
  718. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_sn2"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Okappanasaddhā</span>ti <a name="M2.0162"></a> saddheyyavatthuṃ ogāhitvā ‘‘evameta’’nti kappanasaddhā. <span class="bld">Kusaladhammajānanapaññā</span>ti anavajjadhammānaṃ sabbaso jānanapaññā. <span class="bld">Parihāna</span>nti sabbāhi sampattīhi parihānaṃ. Na hi kalyāṇamittarahitassa kāci sampatti nāma atthīti.</p>
  719. <p class="centered">Dutiyaovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  720. <p class="subhead">8. Tatiyaovādasuttavaṇṇanā</p>
  721. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_sn2"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti paṭhamabodhiyaṃ. <span class="bld">Etarahī</span>ti tato pacchime kāle. <span class="bld">Kāraṇapaṭṭhapane</span>ti kāraṇārambhe. <span class="bld">Tesu</span> vuttaguṇayuttesu <span class="bld">theresu. Tasmi</span>nti tasmiṃ yathāvuttaguṇayutte puggale. <span class="bld">Evaṃ sakkāre kayiramāne</span>ti ‘‘bhaddako vatāyaṃ bhikkhū’’ti ādarajātehi bhikkhūhi sakkāre kayiramāne. <span class="bld">Ime</span> sabrahmacārī. ‘‘Ehi bhikkhū’’ti taṃ bhikkhuṃ attano mukhābhimukhaṃ karontā vadanti. <span class="bld">Yañhi ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ <span class="bld">upaddavo</span>ti vuccati anatthajananato. Patthayati bhajati bajjhatīti <span class="bld">patthanā,</span> abhisaṅgoti āha <span class="bld">‘‘abhipatthanāti adhimattapatthanā’’</span>ti.</p>
  722. <p class="centered">Tatiyaovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  723. <p class="subhead">9. Jhānābhiññasuttavaṇṇanā</p>
  724. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_sn2"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Yāvadevā</span>ti iminā samānatthaṃ ‘‘yāvade’’ti idaṃ padanti āha <span class="bld">‘‘yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmī’’</span>ti. Yadicchakaṃ jhānasamāpattīsu vasībhāvadassanatthaṃ tadetaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Vitthāritameva,</span> tasmā tattha vitthāritameva gahetabbanti adhippāyo. <span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>ti āsavānaṃ khayahetu ariyamaggena sabbaso āsavānaṃ khepitattā. <span class="bld">Apaccayabhūta</span>nti ārammaṇapaccayabhāvena apaccayabhūtaṃ.</p>
  725. <p class="centered">Jhānābhiññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  726. <p class="subhead">10. Upassayasuttavaṇṇanā</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_sn2"></a><span class="paranum">153</span>. Lābhasakkārahetupi <a name="V2.0143"></a><a name="M2.0163"></a> ekacce bhikkhū bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhuniyo ovadanti, evamevaṃ ayaṃ pana thero na lābhasakkārahetu bhikkhunupassayagamanaṃ yācati, atha kasmāti āha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānatthikā’’</span>tiādi. Eso hi ānandatthero ussukkāpetvā paṭipattiguṇaṃ dassento yasmā tā bhikkhuniyo catusaccakammaṭṭhānikā, tasmā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayabbayādipakāsaniyā dhammakathāya vipassanāpaṭipattisampadaṃ dassesi. Aniccādilakkhaṇāni ceva udayabbayādike ca sammā dassesi. Hatthena gahetvā viya paccakkhato dassesi. <span class="bld">Samādapesī</span>ti tattha lakkhaṇārammaṇikavipassanaṃ samādapesi. Yathā vīthipaṭipanno hutvā pavattati, evaṃ <span class="bld">gaṇhāpesi. Samuttejesī</span>ti vipassanāya āraddhāya saṅkhārānaṃ udayabbayādīsu upaṭṭhahantesu yathākālaṃ paggahasamupekkhaṇehi bojjhaṅgānaṃ anupavattanena bhāvanāmajjhimavīthiṃ pāpetvā yathā vipassanāñāṇaṃ suppasannaṃ hutvā vahati, evaṃ indriyānaṃ visadabhāvakaraṇena vipassanācittaṃ sammā uttejesi, nibbānavasena vā samādapesi. <span class="bld">Sampahaṃsesī</span>ti tathā pavattiyamānāya vipassanāya samappavattabhāvanāvasena upari laddhabbabhāvanāvasena cittaṃ sampahaṃsesi, laddhassādavasena suṭṭhu tosesi. Evamettha attho veditabbo.</p>
  728. <p class="bodytext">Manute pariññādivasena saccāni bujjhatīti <span class="bld">muni. Te</span>ti taṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Uttarī</span>ti upari, tava yathābhūtasabhāvato paratoti attho. Pakkhapatito agatigamanaṃ <span class="bld">atirekaokāso. Upaparikkhī</span>ti anuvicca nivārako na bahumato. <span class="bld">Buddhapaṭibhāgo</span> thero. ‘‘Bālā bhikkhunī dubbhāsitaṃ āhā’’ti avatvā ‘‘khamatha, bhante’’ti vadantena pakkhapātena viya vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘ekā bhikkhunī na vāritā’’</span>tiādi.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">Cutā</span> saliṅgato naṭṭhā, desantarapakkamena adassanaṃ na gatā. <span class="bld">Kaṇṭakasākhā viyā</span>ti kuraṇṭakaapāmaggakaṇṭakalasikāhi sākhā viya.</p>
  730. <p class="centered">Upassayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  731. <p class="subhead">11. Cīvarasuttavaṇṇanā</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_sn2"></a><span class="paranum">154</span>. Rājagahassa <a name="M2.0164"></a> dakkhiṇabhāge giri dakkhiṇāgiri ṇa-kāre a-kārassa dīghaṃ katvā, tassa dakkhiṇabhāge janapadopi <span class="bld">‘‘dakkhiṇāgirī’’</span>ti vuccati, ‘‘girito dakkhiṇabhāgo’’ti <a name="V2.0144"></a> katvā. <span class="bld">Ekadivasenā</span>ti ekena divasena uppabbājesuṃ tesaṃ saddhāpabbajitābhāvato.</p>
  733. <p class="bodytext">Yattha cattāro vā uttari vā bhikkhū akappiyanimantanaṃ sādiyitvā pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ ekato paṭiggaṇhitvā bhuñjanti, etaṃ gaṇabhojanaṃ nāma, taṃ tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatīti <span class="bld">‘‘tikabhojanaṃ paññatta’’</span>nti vacanena gaṇabhojanaṃ paṭikkhittanti vuttaṃ hoti. Tayo atthavase paṭicca anuññātattāpi <span class="bld">‘‘tikabhojana’’</span>nti vadanti.</p>
  734. <p class="bodytext">‘‘Dummaṅkūnaṃ niggaho eva pesalānaṃ phāsuvihāro’’ti idaṃ ekaṃ aṅgaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dummaṅkūnaṃ niggahenevā’’</span>tiādi. ‘‘Yathā devadatto…pe… saṅghaṃ bhindeyyu’’nti <span class="bld">iminā kāraṇena</span> tikabhojanaṃ paññattaṃ.</p>
  735. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kiñcarahī</span>ti atha kasmā tvaṃ asampannagaṇaṃ bandhitvā carasīti adhippāyo. Asampannāya parisāya cārikācaraṇaṃ kulānuddayāya na hoti, kulānaṃ ghātitattāti adhippāyena thero <span class="bld">‘‘sassaghātaṃ maññe carasī’’</span>tiādimavoca.</p>
  736. <p class="bodytext"><span class="bld">Sodhento</span> tassā ativiya parisuddhabhāvadassanena. <span class="bld">Uddisituṃ na jānāmi</span> tathā cittasseva anuppannapubbattā. <span class="bld">Kiñcanaṃ</span> kilesavatthu. Saṅgahetabbakhettavatthu <span class="bld">palibodho,</span> ālayo apekkhā. <span class="bld">Okāsābhāvato</span>ti bahukiccakaraṇīyatāya kusalakiriyāya okāsābhāvato. <span class="bld">Sannipātaṭṭhānato</span>ti saṅketaṃ katvā viya kilesarajānaṃ tattha sannijjhapavattanato.</p>
  737. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhattayabrahmacariya</span>nti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ brahmaṃ seṭṭhaṃ cariyaṃ. Khaṇḍādibhāvāpādanena <span class="bld">akhaṇḍaṃ katvā</span>. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Kiñci sikkhekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya <span class="bld">ekantaparipuṇṇaṃ</span>. Cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya <span class="bld">ekantaparisuddhaṃ</span>. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti <span class="bld">saṅkhalikhitaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘likhitasaṅkhasadisa’’</span>nti. Dāṭhikāpi taggahaṇeneva gahetvā <a name="M2.0165"></a> ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, na ettha kevalaṃ massuyevāti attho. Kasāyena rattāni <span class="bld">kāsāyāni</span>.</p>
  738. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṅgasāṭako</span>ti vaṅgadese uppannasāṭako. <span class="bld">Esā</span>ti mahākassapatthero. <span class="bld">Abhinīhārato paṭṭhāya</span> paṇidhānato pabhuti, ayaṃ idāni vuccamānā. Aggasāvakadvayaṃ upādāya tatiyattā <span class="bld">‘‘tatiyasāvaka’’</span>nti <a name="V2.0145"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassa</span>nti bhikkhūnaṃ satasahassañceva saṭṭhisahassāni ca aṭṭha ca sahassāni.</p>
  739. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayañca ayañca guṇo</span>ti sīlato paṭṭhāya yāva aggaphalā guṇoti kittento mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya kathesi.</p>
  740. <p class="bodytext"><span class="bld">Kolāhala</span>nti devatāhi nibbattito kolāhalo.</p>
  741. <p class="bodytext">Khuddakādivasena <span class="bld">pañcavaṇṇā. Taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā</span>ti mahoghaṃ ogāhanto puriso viya maccherasamuddaṃ uttaranto <span class="bld">pacchāpi…pe… pādamūle ṭhapesi</span> bhagavato dhammadesanāya maccherapahānassa kathitattā.</p>
  742. <p class="bodytext">Satthu guṇā kathitā nāma hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘satthu guṇe kathentassā’’</span>ti. <span class="bld">Tato paṭṭhāyā</span>ti tadā satthu sammukhā dhammassavanato paṭṭhāya.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathāgatamañcassā</span>ti tathāgatassa paribhogamañcassa. <span class="bld">Dānaṃ datvā</span> brāhmaṇassa <span class="bld">purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Tādisasseva</span> seṭṭhino <span class="bld">dhītā hutvā</span>.</p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Adinnavipākassā</span>ti pubbe katūpacitassa sabbaso na dinnavipākassa. <span class="bld">Tassa kammassā</span>ti tassa paccekabuddhassa patte piṇḍapātaṃ chinditvā kalalapūraṇakammassa. Tasmiṃyeva attabhāve <span class="bld">sattasu ṭhānesu</span> duggandhasarīratāya <span class="bld">paṭinivattitā. Iṭṭhakapantī</span>ti suvaṇṇiṭṭhakapanti. <span class="bld">Ghaṭaniṭṭhakāyā</span>ti tassa pantiyaṃ paṭhamaṃ ṭhapitaiṭṭhakāya saddhiṃ ghaṭetabbaiṭṭhakāya ūnā hoti. <span class="bld">Bhaddake kāle</span>ti īdisiyā iṭṭhakāya icchitakāleyeva āgatāsi. <span class="bld">Tena bandhanenā</span>ti tena silesasambandhena.</p>
  745. <p class="bodytext"><span class="bld">Olambakā</span>ti <a name="M2.0166"></a> muttāmaṇimayā olambakā. <span class="bld">Puñña</span>nti natthi no puññaṃ taṃ, yaṃ nimittaṃ yaṃ kāraṇā ito sukhumatarassa paṭilābho siyāti attho. <span class="bld">Puññaniyāmenā</span>ti puññānubhāvasiddhena niyāmena. So ca <span class="bld">assa</span> bārāṇasirajjaṃ dātuṃ katokāso.</p>
  746. <p class="bodytext"><span class="bld">Phussaratha</span>nti maṅgalarathaṃ. Uṇhīsaṃ vālabījanī khaggo maṇipādukā setacchattanti <span class="bld">pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ</span><a name="V2.0146"></a>. Setacchattaṃ visuṃ gahitaṃ. Dibbavatthaṃ sādiyituṃ puññānubhāvacodito ‘‘nanu tātā thūla’’ntiādimāha.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca caṅkamanasatānī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddena ādiatthena aggisālādīni pabbajitasāruppaṭṭhānāni saṅgaṇhāti.</p>
  748. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhukīḷita</span>nti ariyānaṃ parinibbutaṭṭhāne kātabbasakkāraṃ vadati.</p>
  749. <p class="bodytext"><span class="bld">Nappamajji nirogā ayyā</span>ti pucchitākāradassanaṃ. <span class="bld">Parinibbutā devā</span>ti devī paṭivacanaṃ adāsi. <span class="bld">Paṭiyādetvā</span>ti niyyātetvā. <span class="bld">Samaṇakapabbajja</span>nti samitapāpehi ariyehi anuṭṭhātabbapabbajjaṃ. So hi rājā paccekabuddhānaṃ vesassa diṭṭhattā ‘‘idameva bhaddaka’’nti tādisaṃyeva liṅgaṃ gaṇhi.</p>
  750. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthevā</span>ti brahmalokeyeva. Vīsatime vasse sampatteti āharitvā sambandho. Brahmalokato āgantvā nibbattattā brahmacariyādhikārassa cirakālaṃ saṅgahitattā <span class="bld">‘‘evarūpaṃ kathaṃ mā kathethā’’</span>tiādimāha.</p>
  751. <p class="bodytext">Vīsati dharaṇāni ‘‘nikkha’’nti vadanti. Alabhanto na vasāmīti saññāpessāmīti sambandho.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthākaro</span>ti itthiratanassa uppattiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ayyadhītā</span>ti amhākaṃ ayyassa dhītā, bhaddakāpilānīti attho. Pasādarūpena nibbisiṭṭhatāya ‘‘mahāgīva’’nti paṭimāya sadisabhāvamāha. Tenāha <span class="bld">‘‘ayyadhītāyā’’</span>tiādi.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Samānapaṇṇa</span>nti sadisapaṇṇaṃ, kumārassa kumāriyā ca vuttantapaṇṇaṃ. <span class="bld">Ito ca etto cā</span>ti te purisā samāgamaṭṭhānato magadharaṭṭhe mahātitthagāmaṃ <a name="M2.0167"></a> maddaraṭṭhe sāgalanagarañca uddissa pakkamantā aññamaññaṃ vissajjentā nāma hontīti ‘‘ito ca etto ca pesesu’’nti vuttā.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Pupphadāma</span>nti hatthihatthappamāṇaṃ pupphadāmaṃ. <span class="bld">Tāni</span> pupphadāmāni. <span class="bld">Te</span>ti ubho bhaddā ceva pippalikumāro ca. <span class="bld">Lokāmisenā</span>ti gehassitapemena, kāmassādenāti attho. <span class="bld">Asaṃsaṭṭhā</span>ti na saṃsaṭṭhā<a name="V2.0147"></a>. Vicārayiṃsu ghaṭe jalantena viya padīpena ajjhāsayena samujjalantena vimokkhabījena samussāhitacittā. <span class="bld">Yantabaddhānī</span>ti sassasampādanatthaṃ tattha tattha iṭṭhakadvārakavāṭayojanavasena yantabaddhaudakanikkhamanatumbāni. <span class="bld">Kammanto</span>ti kasikammakaraṇaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Dāsagāmā</span>ti dāsānaṃ vasanagāmā.</p>
  755. <p class="bodytext"><span class="bld">Osāpetvā</span>ti pakkhipitvā. <span class="bld">Ākappakuttavasenā</span>ti ākāravasena kiriyāvasena ca. <span class="bld">Ananucchavika</span>nti pabbajitavesassa ananurūpaṃ. <span class="bld">Tassa matthake</span>ti dvedhāpathassa dvidhābhūtaṭṭhāne.</p>
  756. <p class="bodytext">Etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nisīdīti sambandho. Sā pana satthu tattha nisajjā edisīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nisīdanto panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yā buddhānaṃ aparimitakālasaṅgahitā acinteyyāparimeyyapuññasambhārūpacayanibbattā nirūpitasabhāvabuddhaguṇavijjotitā lakkhaṇānubyañjanasamujjalā byāmappabhāketumālālaṅkatā sabhāvasiddhatāya akittimā rūpakāyasirī, taṃyeva mahākassapassa adiṭṭhapubbaṃ pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ aniggahetvā nisinno bhagavā ‘‘buddhavesaṃ gahetvā…pe… nisīdī’’ti vutto. Asītihatthaṃ padesaṃ byāpetvā pavattiyā ‘‘asītihatthā’’ti vuttā. <span class="bld">Satasākho</span>ti bahusākho anekasākho. <span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇo ahosi</span> nirantaraṃ buddharasmīhi samantato samokiṇṇattā. <span class="bld">Evaṃ</span> vuttappakārena <span class="bld">veditabbā</span>.</p>
  757. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājagahaṃ nāḷanda</span>nti ca sāmiatthe upayogavacanaṃ antarāsaddayogatoti āha <span class="bld">‘‘rājagahassa nāḷandāya cā’’</span>ti. <span class="bld">Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkā</span> diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ yathārahaṃ anusāsanasamatthassa aññassa sadevake abhāvato. <span class="bld">Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkā</span> sobhanagamanaguṇagaṇayuttassa aññassa abhāvato. <span class="bld">Na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkā</span> sammā sabbadhammānaṃ sayambhuñāṇena abhisambuddhassa abhāvato. <span class="bld">Iminā</span>ti ‘‘satthā me, bhante’’ti iminā vacanena.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajānamānova</span> <a name="M2.0168"></a> sabbaññeyyanti adhippāyo. <span class="bld">Sabbacetasā</span>ti sabbaajjhattikaṅgaparipuṇṇacetasā. <span class="bld">Samannāgata</span>nti sampannaṃ sammadeva anu anu āgataṃ upagataṃ. <span class="bld">Phaleyyā</span>ti vidāleyya. <span class="bld">Vilaya</span>nti vināsaṃ.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ sikkhitabba</span>nti idāni vuccamānākārena. Hirottappassa bahalatā nāma vipulatāti āha <span class="bld">‘‘mahanta’’</span>nti. <span class="bld">Paṭhamataramevā</span>ti pageva upasaṅkamanato. Tathā atimānapahīno assa, hiriottappaṃ <a name="V2.0148"></a> yathā saṇṭhāti. <span class="bld">Kusalasannissita</span>nti anavajjadhammanissitaṃ. <span class="bld">Aṭṭhika</span>nti tena dhammena aṭṭhikaṃ. Ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā savanacittaṃ ‘‘sabbaceto’’ti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘cittassa thokampi bahi gantuṃ adento’’</span>ti. Tena samodhānaṃ dasseti. <span class="bld">Sabbena…pe… samannāharitvā</span> ārambhato pabhuti yāva desanā nipphannā, tāva antarantarā pavattena sabbena samannāhāracittena dhammaṃyeva samannāharitvā. <span class="bld">Ṭhapitasoto</span>ti dhamme nihitasoto. <span class="bld">Odahitvā</span>ti apihitaṃ katvā. <span class="bld">Paṭhamajjhānavasenā</span>ti idaṃ asubhesu tasseva ijjhato, itaratthañca sukhasampayuttatā vuttā.</p>
  760. <p class="bodytext">Saṃsārasāgare paribbhamantassa iṇaṭṭhāne tiṭṭhanti kilesā āsavasabhāvāpādanatoti āha <span class="bld">‘‘saraṇoti sakileso’’</span>ti. <span class="bld">Cattāro hi paribhogā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggattaṃ saṃvaṇṇanāsu vuttanayeneva veditabbaṃ. Ettha ca bhagavā paṭhamaṃ ovādaṃ therassa brāhmaṇajātikattā jātimānapahānatthamabhāsi, dutiyaṃ bāhusaccaṃ nissāya uppajjanakaahaṃkārapahānatthaṃ, tatiyaṃ upadhisampattiṃ nissāya uppajjanakaattasinehapahānatthaṃ. <span class="bld">Aṭṭhame divase</span>ti bhagavatā samāgatadivasato aṭṭhame divase.</p>
  761. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggato okkamanaṃ paṭhamataraṃ</span> bhagavatā samāgatadivaseyeva ahosi. Yadi arahattādhigamo pacchā, atha kasmā pāḷiyaṃ pageva siddhaṃ viya vuttanti āha <span class="bld">‘‘desanāvārassā’’</span>tiādi. ‘‘Sattāhameva khvāhaṃ, āvuso saraṇo, raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti vatvā avasarappattaṃ arahattaṃ pavedento ‘‘aṭṭhamiyā aññā udapādī’’ti āha. Ayamettha desanāvārassa āgamo. Tato paraṃ bhagavatā attano kataṃ anuggahaṃ cīvaraparivattanaṃ dassento ‘‘atha kho, āvuso’’tiādimāha.</p>
  762. <p class="bodytext"><span class="bld">Antantenā</span>ti <a name="M2.0169"></a> catugguṇaṃ katvā paññattāya saṅghāṭiyā antantena. <span class="bld">Jātipaṃsukūlikena…pe… bhavituṃ vaṭṭatī</span>ti etena pubbe jātiāraññakaggahaṇena ca terasa dhutaṅgā gahitā evāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Anucchavikaṃ kātu</span>nti anurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjituṃ. Thero pārupīti sambandho.</p>
  763. <p class="bodytext">Bhagavato ovādaṃ bhagavato vā dhammakāyaṃ nissāya urassa vasena jātoti <span class="bld">oraso</span>. Bhagavato vā dhammasarīrassa mukhato sattatiṃsabodhipakkhiyato jāto. Teneva dhammajātadhammanimmitabhāvopi saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo. Ovādadhammo eva satthārā dātabbato therena ādātabbato <a name="V2.0149"></a> <span class="bld">ovādadhammadāyādo,</span> ovādadhammadāyajjoti attho, taṃ arahatīti. Esa nayo sesapadesupi.</p>
  764. <p class="bodytext">‘‘Pabbajjā ca parisodhitā’’ti vatvā tassā sammadeva sodhitabhāvaṃ byatirekamukhena dassetuṃ, <span class="bld">‘‘āvuso, yassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">eva</span>nti yathā ahaṃ labhiṃ, evaṃ so satthu santikā labhatīti yojanā. <span class="bld">Sīhanādaṃ naditu</span>nti etthāpi sīhanādanadanā nāma desanāva, thero satthārā attano katānuggahameva anantarasutte vuttanayena ulliṅgeti, na aññathā. Na hi mahāthero kevalaṃ attano guṇānubhāvaṃ vibhāveti. <span class="bld">Sesa</span>nti yaṃ idha asaṃvaṇṇitaṃ. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti anantarasutte vuttanayeneva.</p>
  765. <p class="centered">Cīvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  766. <p class="subhead">12. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā</p>
  767. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_sn2"></a><span class="paranum">155</span>. Yathā atītakappe atītāsu jātīsu kammakilesavasena āgato, tathā etarahipi āgatoti <span class="bld">tathāgato,</span> yathā yathā vā pana kammaṃ katūpacitaṃ, tathā taṃ taṃ attabhāvaṃ āgato upagato upapannoti <span class="bld">tathāgato,</span> sattoti āha <span class="bld">‘‘tathāgatoti satto’’</span>ti. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘evaṃ hoti bhavati tiṭṭhati sassatisama’’nti evaṃ pavattaṃ diṭṭhigataṃ. <span class="bld">Atthasannissitaṃ na hotī</span>ti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthato sukhanti pasatthasannissitaṃ na hoti. <span class="bld">Ādibrahmacariyaka</span>nti ettha maggabrahmacariyaṃ adhippetaṃ tassa padhānabhāvato. Tassa pana etaṃ diṭṭhigataṃ ādipaṭipadāmattaṃ <a name="M2.0170"></a> na hoti anupakārakattā vilomanato ca. Tato eva itarabrahmacariyassapi anissayova. Sesaṃ vuttanayena veditabbaṃ.</p>
  768. <p class="centered">Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  769. <p class="subhead">13. Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_sn2"></a><span class="paranum">156</span>. Ājānāti heṭṭhimamaggehi ñātamariyādaṃ anatikkamitvāva jānāti paṭivijjhatīti <span class="bld">aññā,</span> aggamaggapaññā. Aññassa ayanti <span class="bld">aññā,</span> arahattaphalaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘arahatte’’</span>ti.</p>
  771. <p class="bodytext"><span class="bld">Obhāse</span>ti obhāsanimittaṃ. ‘‘Cittaṃ vikampatī’’ti padadvayaṃ ānetvā sambandho. <span class="bld">Obhāse</span>ti <a name="V2.0150"></a> visayabhūte. Upakkilesehi cittaṃ vikampatīti yojanā. Tenāha <span class="bld">‘‘yehi cittaṃ pavedhatī’’</span>ti. Sesesupi eseva nayo.</p>
  772. <p class="bodytext"><span class="bld">Upaṭṭhāne</span>ti satiyaṃ. <span class="bld">Upekkhāya cā</span>ti vipassanupekkhāya ca. Ettha ca vipassanācittasamuṭṭhānasantānavinimuttaṃ pabhāsanaṃ rūpāyatanaṃ <span class="bld">obhāso. Ñāṇā</span>dayo vipassanācittasampayuttāva. Sakasakakicce saviseso hutvā pavatto <span class="bld">adhimokkho</span> saddhādhimokkho. <span class="bld">Upaṭṭhānaṃ</span> sati. <span class="bld">Upekkhā</span>ti āvajjanupekkhā. Sā hi āvajjanacittasampayuttā cetanā. Āvajjanaajjhupekkhanavasena pavattiyā idha ‘‘āvajjanupekkhā’’ti vuccati. Puna <span class="bld">upekkhāyā</span>ti vipassanupekkhāva anena samajjhattatāya evaṃ vuttā. <span class="bld">Nikanti</span> nāma vipassanāya nikāmanā apekkhā. Sukhumatarakileso vā siyā duviññeyyo.</p>
  773. <p class="bodytext"><span class="bld">Imāni dasa ṭhānānī</span>ti imāni obhāsādīni upakkilesuppattiyā ṭhānāni upakkilesavatthūni. <span class="bld">Paññā yassa paricitā</span>ti yassa paññā paricitavatī yāthāvato jānāti. ‘‘Imāni nissāya addhā maggappatto phalappatto aha’’nti pavattaadhimāno <span class="bld">dhammuddhaccaṃ</span> dhammūpanissayo vikkhepo. Tattha kusalo hi taṃ yāthāvato jānanto <span class="bld">na ca</span> tattha <span class="bld">sammohaṃ gacchati</span>.</p>
  774. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhigamasaddhammappatirūpakaṃ</span> <a name="M2.0171"></a> <span class="bld">nāma</span> anadhigate adhigatamānibhāvāvahattā. Yadaggena vipassanāñāṇassa upakkileso, tadaggena paṭipattisaddhammappatirūpakotipi sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Dhātukathā</span>ti mahādhātukathaṃ vadati. <span class="bld">Vedallapiṭaka</span>nti vetullapiṭakaṃ. Taṃ nāgabhavanato ānītanti vadanti. Vādabhāsitanti apare. <span class="bld">Abuddhavacanaṃ</span> buddhavacanena virujjhanato. Na hi sambuddho pubbāparaviruddhaṃ vadati. Tattha sallaṃ upaṭṭhapenti kilesavinayaṃ na sandissati, aññadatthu kilesuppattiyā paccayo hotīti.</p>
  775. <p class="bodytext"><span class="bld">Avikkayamāna</span>nti vikkayaṃ agacchantaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti suvaṇṇabhaṇḍaṃ.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Na sakkhiṃsu</span> ñāṇassa avisadabhāvato. Esa nayo ito paresupi.</p>
  777. <p class="bodytext">Idāni ‘‘bhikkhū paṭisambhidāppattā ahesu’’ntiādinā vuttameva atthaṃ kāraṇato vibhāvetuṃ puna <span class="bld">‘‘paṭhamabodhiyaṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">paṭipattiṃ pūrayiṃsū</span>ti atīte kadā te paṭisambhidāvahaṃ <a name="V2.0151"></a> paṭipattiṃ pūrayiṃsu? Paṭhamabodhikālikā bhikkhū. Na hi attasammāpaṇidhiyā pubbekatapuññatāya ca vinā tādisaṃ bhavati. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">Tadā paṭipattisaddhammo antarahito nāma bhavissatī</span>ti etena ariyamaggena āsannā eva pubbabhāgapaṭipadā paṭipattisaddhammoti dasseti.</p>
  778. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīsū</span>ti suttābhidhammapiṭakesu antarahitesupi. <span class="bld">Anantarahitameva</span> adhisīlasikkhāyaṃ ṭhitassa itarasikkhādvayasamuṭṭhāpitato. <span class="bld">Kiṃ kāraṇā</span>ti kena kāraṇena, aññasmiṃ dhamme antarahite aññatarassa dhammassa anantaradhānaṃ vuccatīti adhippāyo. <span class="bld">Paṭipattiyā paccayo hoti</span> anavasesato paṭipattikkamassa paridīpanato. <span class="bld">Paṭipatti adhigamassa</span> paccayo visesalakkhaṇapaṭivedhabhāvato. <span class="bld">Pariyattiyeva pamāṇaṃ</span> sāsanassa ṭhitiyāti adhippāyo.</p>
  779. <p class="bodytext">Nanu ca sāsanaṃ osakkitaṃ pariyattiyā vattamānāyāti adhippāyo. <span class="bld">Anārādhakabhikkhū</span>ti sīlamattassapi na ārādhako dussīlo. <span class="bld">Imasmi</span>nti imasmiṃ pātimokkhe. <span class="bld">Vattantā</span>ti ‘‘sīlaṃ akopetvā ṭhitā atthī’’ti pucchi.</p>
  780. <p class="bodytext"><span class="bld">Etesū</span>ti <a name="M2.0172"></a> evaṃ mahantesu sakalaṃ lokaṃ ajjhottharituṃ samatthesu catūsu mahābhūtesu. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā aññena kenaci atimahantenapi saddhammo na antaradhāyati, samayantarena pana vattabbameva natthi, tasmā. <span class="bld">Evamāhā</span>ti idāni vuccamānākāraṃ vadati.</p>
  781. <p class="bodytext">Ādānaṃ ādi, ādi eva <span class="bld">ādika</span>nti āha <span class="bld">‘‘ādikenāti ādānenā’’</span>ti. <span class="bld">Heṭṭhāgamanīyā</span>ti adhobhāgagamanīyā, apāyadukkhassa saṃsāradukkhassa ca nibbattakāti attho. <span class="bld">Gāravarahitā</span>ti garukārarahitā. Patissayanaṃ nīcabhāvena patibaddhavuttitā, patisso patissayoti atthato ekaṃ, so etesaṃ natthīti āha <span class="bld">‘‘appatissāti appatissayā anīcavuttikā’’</span>ti. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  782. <p class="centered">Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  783. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  784. <p class="centered">Kassapasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  785. <a name="sn2_6"></a>
  786. <p class="chapter">6. Lābhasakkārasaṃyuttaṃ</p>
  787. <p class="title">1. Paṭhamavaggo</p>
  788. <p class="subhead">1. Dāruṇasuttavaṇṇanā</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_sn2"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Thaddho</span>ti <a name="V2.0152"></a><a name="M2.0173"></a> kakkhaḷo aniṭṭhassa padānato. <span class="bld">Catupaccayalābho</span>ti catunnaṃ paccayānaṃ paṭilābho. <span class="bld">Sakkāro</span>ti tehiyeva paccayehi susaṅkhatehi pūjanā, so pana atthato sampattiyevāti āha <span class="bld">‘‘tesaṃyeva…pe… lābho’’</span>ti. <span class="bld">Vaṇṇaghoso</span>ti guṇakittanā. Antarāyassa anativattanato <span class="bld">antarāyiko</span> anatthāvahattā.</p>
  790. <p class="centered">Dāruṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  791. <p class="subhead">2. Baḷisasuttavaṇṇanā</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_sn2"></a><span class="paranum">158</span>. Baḷisena carati, tena vā jīvatīti <span class="bld">bāḷisiko</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘baḷisaṃ gahetvā caramāno’’</span>ti. <span class="bld">Āmisagata</span>nti āmisūpagataṃ āmisapatitaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘āmisamakkhita’’</span>nti. Bhinnādhikaraṇānampi bāhiratthasamāso hotevāti āha <span class="bld">‘‘āmise cakkhudassana’’</span>nti. Ayo vuccati sukhaṃ, tabbidhuratāya <span class="bld">anayo,</span> dukkhanti āha <span class="bld">‘‘dukkhaṃ patto’’</span>ti. <span class="bld">Assā</span>ti etena. Kattuatthe hi etaṃ sāmivacanaṃ. Yathā kilesā vattanti, evaṃ pavattamāno puggalo kilesavippayogo na hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathā kilesamārassa kāmo, evaṃ kattabbo’’</span>ti.</p>
  793. <p class="centered">Baḷisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  794. <p class="subhead">3-4. Kummasuttādivaṇṇanā</p>
  795. <p class="bodytext"><a name="para159-160"></a><a name="para159-160_sn2"></a><span class="paranum">159-160</span>. Aṭṭhikacchapā vuccanti yesaṃ kapālamatthake tikhiṇā aṭṭhikoṭi hoti, tesaṃ samūho <span class="bld">aṭṭhikacchapakulaṃ</span>. Macchakacchapādīnaṃ sarīre lambantī papatatīti <span class="bld">papatā,</span> vuccamānākāro <a name="V2.0153"></a> ayakaṇṭako. <span class="bld">Ayakosake</span>ti <a name="M2.0174"></a> ayomayakosake. <span class="bld">Kaṇṇikasallasaṇṭhāno</span>ti attanikāpanasallasaṇṭhāno. <span class="bld">Ayakaṇṭako</span>ti ayomayavaṅkakaṇṭako. <span class="bld">Nikkhamati</span> ettha athāvarato. Pavesitamatto hi so. <span class="bld">Idāni tvaṃ</span> ‘‘amhāka’’nti na vattabbo. <span class="bld">Ito anantarasutte</span>ti catutthasuttamāha.</p>
  796. <p class="centered">Kummasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  797. <p class="subhead">5. Mīḷhakasuttavaṇṇanā</p>
  798. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_sn2"></a><span class="paranum">161</span>. <span class="bld">Mīḷhakā</span>ti evaṃ itthiliṅgavasena vuccamānā. <span class="bld">Gūthapāṇakā</span>ti gūthabhakkhapāṇakā. <span class="bld">Anto</span>ti kucchiyaṃ.</p>
  799. <p class="centered">Mīḷhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  800. <p class="subhead">6. Asanisuttavaṇṇanā</p>
  801. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_sn2"></a><span class="paranum">162</span>. ‘‘Ime lābhasakkāraṃ anāharantā jighacchādidukkhaṃ pāpuṇantū’’ti evaṃ na sattānaṃ dukkhakāmatāya evamāhāti ānetvā sambandho. <span class="bld">Anantadukkhaṃ anubhoti</span> aparāparaṃ uppajjanakaakusalacittānaṃ bahubhāvato.</p>
  802. <p class="centered">Asanisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  803. <p class="subhead">7. Diddhasuttavaṇṇanā</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_sn2"></a><span class="paranum">163</span>. Acchavisayuttāti vā diddhe gatena <span class="bld">gatadiddhena</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘visamakkhitenā’’</span>ti.</p>
  805. <p class="centered">Diddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  806. <p class="subhead">8. Siṅgālasuttavaṇṇanā</p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_sn2"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Jarasiṅgālo</span>tveva <a name="M2.0175"></a> vuccati sarīrasobhāya abhāvato. Sarīrassa uggatakaṇṭakattā <span class="bld">ukkaṇṭakena nāma. Phuṭatī</span>ti phalati bhijjati.</p>
  808. <p class="centered">Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  809. <p class="subhead">9. Verambhasuttavaṇṇanā</p>
  810. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_sn2"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Kāyaṃ</span> <a name="V2.0154"></a> <span class="bld">na rakkhati nāma</span> chabbīsatiyā sāruppānaṃ pariccajanato. <span class="bld">Vācaṃ na rakkhati nāma</span> rāgasāmantā ca kodhasāmantā ca yāva nicchāraṇato.</p>
  811. <p class="centered">Verambhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  812. <p class="subhead">10. Sagāthakasuttavaṇṇanā</p>
  813. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_sn2"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">‘‘Yassa sakkariyamānassā’’</span>ti ettha <span class="bld">asakkārena cūbhaya</span>nti asakkārena ca ubhayañca, kadāci sakkārena, kadāci asakkārena kadāci ubhayenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘asakkārenā’’</span>tiādi. Satatavihārānaṃ sampattiyā <span class="bld">sātatiko</span>ti āha <span class="bld">‘‘arahatta…pe… sukhumadiṭṭhī’’</span>tiādi. Tathā hi sā ‘‘vajirūpamañāṇa’’nti vuccati. <span class="bld">Āgatattā</span>ti phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ tassā pubbaparikammaṃ upagatattā.</p>
  814. <p class="centered">Sagāthakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  815. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  816. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  817. <p class="subhead">1-2. Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā</p>
  818. <p class="bodytext"><a name="para167-168"></a><a name="para167-168_sn2"></a><span class="paranum">167-168</span>. <span class="bld">Cāletuṃ na sakkoti</span> sīlapabbatasannissitattā. <span class="bld">Aññaṃ vā kiccaṃ karoti</span> pageva sīlassa chaḍḍitattā. Tatiyādīsu apubbaṃ natthi.</p>
  819. <p class="centered">Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  820. <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  821. <p class="title">3. Tatiyavaggo</p>
  822. <p class="subhead">1. Mātugāmasuttavaṇṇanā</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_sn2"></a><span class="paranum">170</span>. Yaṃ <a name="V2.0155"></a><a name="M2.0176"></a> visabhāgavatthu purisassa cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ sakkotīti vuccati, tato visesato lābhasakkārova sattānaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ sakkotīti dassento bhagavā ‘‘na tassa, bhikkhave’’tiādimavocāti dassento <span class="bld">‘‘na tassā’’</span>tiādimāha.</p>
  824. <p class="centered">Mātugāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  825. <p class="subhead">2. Kalyāṇīsuttavaṇṇanā</p>
  826. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><a name="para171_sn2"></a><span class="paranum">171</span>. <span class="bld">Dutiyaṃ uttānameva,</span> tasseva atthassa kevalaṃ janapadakalyāṇīvasena vuttaṃ.</p>
  827. <p class="centered">Kalyāṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  828. <p class="subhead">3-6. Ekaputtakasuttādivaṇṇanā</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para172-175"></a><a name="para172-175_sn2"></a><span class="paranum">172-175</span>. <span class="bld">Saddhā</span>ti ariyamaggena āgatasaddhā adhippetāti āha <span class="bld">‘‘sotāpannā’’</span>ti.</p>
  830. <p class="centered">Ekaputtakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  831. <p class="subhead">7. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  832. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><a name="para176_sn2"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena bāhusaccasaṃvarasīlādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Lābhasakkārassa samudayaṃ</span> uppattikāraṇaṃ samudayasaccavasena dukkhasaccassa uppattihetutāvasena.</p>
  833. <p class="centered">Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  834. <p class="subhead">8. Chavisuttavaṇṇanā</p>
  835. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_sn2"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Lābhasakkārasiloko</span> <a name="V2.0156"></a><a name="M2.0177"></a> <span class="bld">narakādīsu nibbattento</span>ti idaṃ tannissayaṃ kilesagaṇaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Nibbattento</span>ti nibbattāpento. <span class="bld">Imaṃ</span> manussa<span class="bld">attabhāvaṃ nāseti</span> manussattaṃ puna nibbattituṃ appadānavasena. <span class="bld">Tasmā</span>ti duggatinibbattāpanato idha maraṇadukkhāvahanato ca.</p>
  836. <p class="centered">Chavisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  837. <p class="subhead">9. Rajjusuttavaṇṇanā</p>
  838. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_sn2"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Kharā pharusā</span> chaviādīni chindane samatthā.</p>
  839. <p class="centered">Rajjusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  840. <p class="subhead">10. Bhikkhusuttavaṇṇanā</p>
  841. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><a name="para179_sn2"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti diṭṭhadhammasukhavihārassa okāsābhāvaṃ sandhāya.</p>
  842. <p class="centered">Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  843. <p class="centered">Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  844. <p class="title">4. Catutthavaggo</p>
  845. <p class="subhead">1-4. Bhindisuttādivaṇṇanā</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para180-183"></a><a name="para180-183_sn2"></a><span class="paranum">180-183</span>. <span class="bld">Devadatto sagge vā nibbatteyyā</span>tiādi parikappavacanaṃ. Na hi paccekabodhiyaṃ niyatagatiko antarā maggaphalāni adhigantuṃ bhabboti. <span class="bld">So</span>ti anavajjadhammo. <span class="bld">Assā</span>ti devadattassa. <span class="bld">Samucchedamagamā</span> katūpacitassa mahato pāpadhammassa balena tasmiṃ attabhāve samucchedabhāvato, na accantāya. Akusalaṃ nāmetaṃ abalaṃ, kusalaṃ viya na mahābalaṃ, tasmā tasmiṃyeva attabhāve tādisānaṃ puggalānaṃ atekicchatā, aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmo accantiko <a name="M2.0178"></a> siyā. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā kathanti? Āsevanāvasena, tasmā <a name="V2.0157"></a> yathā ‘‘sakiṃ nimuggo nimuggo eva bālo’’ti vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā. Yādise hi paccaye paṭicca puggalo taṃ dassanaṃ gaṇhi, tathā ca paṭipanno, puna acintappativatte paccaye patitato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ.</p>
  847. <p class="centered">Bhindisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  848. <p class="subhead">5. Acirapakkantasuttavaṇṇanā</p>
  849. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><a name="para184_sn2"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Kāle sampatte</span>ti gabbhassa paripākagatattā vijāyanakāle sampatte. <span class="bld">Pota</span>nti assatariyā puttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘gabbho assatariṃ yathā’’ti etaṃ vacanaṃ.</p>
  850. <p class="centered">Acirapakkantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  851. <p class="subhead">6. Pañcarathasatasuttavaṇṇanā</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para185"></a><a name="para185_sn2"></a><span class="paranum">185</span>. Abhiharīyatīti abhihāro, bhattaṃyeva abhihāro <span class="bld">bhattābhihāro</span>ti āha <span class="bld">‘‘abhiharitabbaṃ bhatta’’</span>nti. <span class="bld">Macchapitta</span>nti vāḷamacchapittaṃ. <span class="bld">Pakkhipeyyu</span>nti uragādinā osiñceyyuṃ.</p>
  853. <p class="centered">Pañcarathasatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  854. <p class="subhead">7-13. Mātusuttādivaṇṇanā</p>
  855. <p class="bodytext"><a name="para186-187"></a><a name="para186-187_sn2"></a><span class="paranum">186-187</span>. <span class="bld">Mātupi hetū</span>ti attano mātuyā uppannaanatthāvahassa pahānahetupi. <span class="bld">Ito paresū</span>ti ‘‘pitupi hetū’’ti evamādīsu.</p>
  856. <p class="centered">Mātusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  857. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  858. <p class="centered">Lābhasakkārasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  859. <a name="sn2_7"></a>
  860. <p class="chapter">7. Rāhulasaṃyuttaṃ</p>
  861. <p class="title">1. Paṭhamavaggo</p>
  862. <p class="subhead">1-8. Cakkhusuttādivaṇṇanā</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para188-195"></a><a name="para188-195_sn2"></a><span class="paranum">188-195</span>. <span class="bld">Ekavihārī</span>ti <a name="V2.0158"></a><a name="M2.0179"></a> catūsupi iriyāpathesu ekākī hutvā viharanto. <span class="bld">Vivekaṭṭho</span>ti vivittaṭṭho, tenāha <span class="bld">‘‘nissaddo’’</span>ti. <span class="bld">Satiyā avippavasanto</span>ti satiyā avippavāsena ṭhito, sabbadā avijahanavasena pavatto. <span class="bld">Ātāpīti vīriyasampanno</span>ti sabbaso kilesānaṃ ātāpanaparitāpanavasena pavattavīriyasamaṅgībhūto. <span class="bld">Pahitatto</span>ti tasmiṃ visesādhigame pesitacitto, tattha ninno tappabbhāroti attho. <span class="bld">Hutvā abhāvākārenā</span>ti uppattito pubbe avijjamāno paccayasamavāyena hutvā uppajjitvā bhaṅguparamasaṅkhātena abhāvākārena. <span class="bld">Anicca</span>nti niccadhuvatābhāvato. <span class="bld">Uppādavayavantatāyā</span>ti khaṇe khaṇe uppajjitvā nirujjhanato. <span class="bld">Tāvakālikatāyā</span>ti taṅkhaṇikatāya. <span class="bld">Vipariṇāmakoṭiyā</span>ti vipariṇāmavantatāya. Cakkhuñhi upādāya vikārāpajjanena vipariṇamantaṃ vināsaṃ paṭipīḷaṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Niccapaṭikkhepato</span>ti niccatāya paṭikkhipitabbato lesamattassapi anupalabbhanato. <span class="bld">Dukkhamanaṭṭhenā</span>ti nirantaradukkhatāya dukkhena khamitabbato. <span class="bld">Dukkhavatthukaṭṭhenā</span>ti nānappakāradukkhādhiṭṭhānato. <span class="bld">Satatasampīḷanaṭṭhenā</span>ti abhiṇhatāpasabhāvato. <span class="bld">Sukhapaṭikkhepenā</span>ti sukhabhāvassa paṭikkhipitabbato. <span class="bld">Taṇhāgāho</span> mamaṃkārabhāvato. <span class="bld">Mānagāho</span> ahaṃkārabhāvato. <span class="bld">Diṭṭhigāho</span> ‘‘attā me’’ti vipallāsabhāvato. <span class="bld">Virāgavasenā</span>ti virāgaggahaṇena. Tathā <span class="bld">vimuttivasenā</span>ti vimuttiggahaṇena.</p>
  864. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasādāva gahitā</span> dvārabhāvappattassa adhippetattā. <span class="bld">Sammasanacāracittaṃ</span> dvārabhūtamanoti adhippāyo.</p>
  865. <p class="bodytext"><span class="bld">Chaṭṭhe</span> ārammaṇe <span class="bld">tebhūmakadhammā</span> sammasanacārassa adhippetattā. Yathā paṭhamasutte pañca pasādā gahitā, na sasambhāracakkhuādayo, evaṃ <a name="M2.0180"></a> tatiyasutte na pasādavatthukacittameva gahitaṃ. Na <a name="V2.0159"></a> taṃsampayuttā dhammā. Evañhi avadhāraṇaṃ sātthakaṃ hoti aññathā tena apanetabbassa abhāvato. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu catutthasuttādīsu. <span class="bld">Javanappattā</span>ti javanacittasaṃyuttā.</p>
  866. <p class="centered">Cakkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  867. <p class="subhead">9. Dhātusuttavaṇṇanā</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_sn2"></a><span class="paranum">196</span>. Ākāsadhātu rūpaparicchedatāya rūpapariyāpannanti adhippāyena <span class="bld">‘‘sesāhi rūpa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Nāmarūpa</span>nti tebhūmakaṃ nāmaṃ rūpañca kathitaṃ.</p>
  869. <p class="centered">Dhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  870. <p class="subhead">10. Khandhasuttavaṇṇanā</p>
  871. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_sn2"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikaparicchedenā</span>ti dhammasaṅgaṇhanapariyāyena. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sutte. <span class="bld">Tebhūmakāti gahetabbā</span> sammasanacārassa adhippetattā.</p>
  872. <p class="centered">Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  873. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  874. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  875. <p class="subhead">11. Anusayasuttavaṇṇanā</p>
  876. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_sn2"></a><span class="paranum">200</span>. Dutiyavagge <span class="bld">attano</span>ti āyasmā rāhulo attano saviññāṇakaṃ kāyaṃ dasseti. <span class="bld">Parassā</span>ti parassa aviññāṇakakāyaṃ dasseti. Parasantāne vā arūpe dhamme aggahetvā rūpakāyameva gaṇhanto vadati. Apare ‘‘asaññasattānaṃ attabhāvaṃ sandhāya tathā vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Purimenā</span>ti ‘‘imasmiṃ saviññāṇake kāye’’ti iminā padena. <span class="bld">Pacchimenā</span>ti ‘‘bahiddhā’’ti iminā padena. <span class="bld">Ete kilesā</span>ti ete <a name="M2.0181"></a> diṭṭhitaṇhāmānasaññitā kilesā. <span class="bld">Etesu vatthūsū</span>ti ajjhattabahiddhāvatthūsu. <span class="bld">Samma…pe… passatī</span>ti pubbabhāge vipassanāñāṇena sammasanavasena, maggakkhaṇe abhisamayavasena suṭṭhu attapaccakkhena ñāṇena passati.</p>
  877. <p class="centered">Anusayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  878. <p class="subhead">12. Apagatasuttavaṇṇanā</p>
  879. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_sn2"></a><span class="paranum">201</span>. ‘‘Ahameta’’nti <a name="V2.0160"></a> ahaṃkārādīnaṃ anavasesappahānena accantameva <span class="bld">apagataṃ</span>.</p>
  880. <p class="centered">Apagatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  881. <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  882. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīsū</span>ti paṭhamavaggādīsu. Desanāya asekkhabhūmiyā desitattā <span class="bld">asekkhabhūmi kathitā. Paṭhamo</span>ti paṭhamavaggo ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā’’tiādinā <span class="bld">āyācantassa, dutiyo anāyācantassa</span> therassa ajjhāsayavasena kathito. <span class="bld">Vimuttiparipācanīyadhammā</span> nāma vivaṭṭasannissitā saddhindriyādayo. Tena pana vipassanāya kathitattā kathitā evāti. Taṃtaṃdesanānusārena hi thero te dhamme paripākaṃ pāpesi. Tathā hi bhagavā dutiyavaggaṃ anāyācitopi desesi.</p>
  883. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  884. <p class="centered">Rāhulasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  885. <a name="sn2_8"></a>
  886. <p class="chapter">8. Lakkhaṇasaṃyuttaṃ</p>
  887. <p class="title">1. Paṭhamavaggo</p>
  888. <p class="subhead">1. Aṭṭhisuttavaṇṇanā</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><a name="para202_sn2"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Āyasmā</span> <a name="V2.0161"></a><a name="M2.0182"></a> <span class="bld">ca lakkhaṇo</span>tiādīsu ‘‘ko nāmāyasmā lakkhaṇo, kasmā ca ‘lakkhaṇo’ti nāmaṃ ahosi, ko cāyasmā moggallāno, kasmā ca sitaṃ pātvākāsī’’ti taṃ sabbaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘yvāya’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇasampannenā</span>ti purisalakkhaṇasampannena.</p>
  890. <p class="bodytext">Īsaṃ hasitaṃ ‘‘sita’’nti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘mandahasita’’</span>nti. <span class="bld">Aṭṭhisaṅkhalika</span>nti nayidaṃ aviññāṇakaṃ aṭṭhisaṅkhalikamattaṃ, atha kho eko petoti āha <span class="bld">‘‘petaloke nibbatta’’</span>nti. <span class="bld">Ete attabhāvā</span>ti petattabhāvā. <span class="bld">Na āpāthaṃ āgacchantī</span>ti devattabhāvā viya na āpāthaṃ āgacchanti pakatiyā. Tesaṃ pana ruciyā āpāthaṃ āgaccheyyuṃ manussānaṃ. Dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā karuṇāti āha <span class="bld">‘‘kāruññe kattabbe’’</span>ti. Attano ca sampattiṃ buddhañāṇassa ca sampattinti paccekaṃ sampattisaddo yojetabbo. Tadubhayaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha attano sampattiṃ anussaritvā sitaṃ pātvākāsīti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Dhammadhātū</span>ti sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Dhammadhātū</span>ti vā dhammānaṃ sabhāvo.</p>
  891. <p class="bodytext"><span class="bld">Itaro</span>ti lakkhaṇatthero. <span class="bld">Upapattī</span>ti jāti. Upapattisīsena hi tathārūpaṃ attabhāvaṃ vadati. <span class="bld">Lohatuṇḍakehī</span>ti lohamayeheva tuṇḍakehi. <span class="bld">Carantī</span>ti ākāsena gacchanti. <span class="bld">Acchariyaṃ vatā</span>ti garahacchariyaṃ nāmetaṃ. <span class="bld">Cakkhubhūtā</span>ti sampattadibbacakkhukā, lokassa cakkhubhūtāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.</p>
  892. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatrā</span>ti hetuatthe nipātoti āha <span class="bld">‘‘yatrāti kāraṇavacana’’</span>nti. Aññatra hi ‘‘yatra hi nāmā’’ti attho vuccati. <span class="bld">Appamāṇe sattanikāye</span> te ca kho vibhāgena kāmabhavādibhede bhave, nirayādibhedā <a name="V2.0162"></a> gatiyo, nānattakāyanānattasaññiādiviññāṇaṭṭhitiyo, tathārūpe sattāvāse ca sabbaññutaññāṇañca me upanetuṃ <span class="bld">paccakkhaṃ karontena</span>.</p>
  893. <p class="bodytext"><span class="bld">Goghātako</span>ti <a name="M2.0183"></a> gunnaṃ abhiṇhaṃ hananako. Tenāha <span class="bld">‘‘vadhitvā vadhitvā’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti gunnaṃ vadhakakammassa. <span class="bld">Aparāpariyakammassā</span>ti aparāpariyavedanīyakammassa. Balavatā goghātakakammena vipāke dīyamāne aladdhokāsaṃ aparāpariyavedanīyaṃ tasmiṃ vipakkavipāke idāni laddhokāsaṃ <span class="bld">‘‘avasesakamma’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭisandhī</span>ti pāpakammajanitā paṭisandhi. <span class="bld">Kammasabhāgatāyā</span>ti kammasadisabhāvena. <span class="bld">Ārammaṇasabhāgatāyā</span>ti ārammaṇassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena. Yādise hi ārammaṇe pubbe taṃ kammaṃ tassa ca vipāko pavatto, tādiseyeva ārammaṇe idaṃ kammaṃ imassa vipāko ca pavattoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’</span>ti. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘so eva tittiro, tāniyeva osadhānī’’ti. <span class="bld">Nimittaṃ ahosī</span>ti pubbe katūpacitassa petūpapattinibbattanavasena katokāsassa tassa kammassa nimittabhūtaṃ idāni tathā upaṭṭhahantaṃ tassa vipākassa nimittaṃ ārammaṇaṃ ahosi. <span class="bld">So</span>ti goghātako. <span class="bld">Aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto</span> kammasarikkhakavipākatāvasena.</p>
  894. <p class="centered">Aṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  895. <p class="subhead">2. Pesisuttavaṇṇanā</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><a name="para203_sn2"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Gomaṃsapesiyo katvā</span>ti gāviṃ vadhitvā vadhitvā gomaṃsaṃ phāletvā pesiyo katvā. <span class="bld">Sukkhāpetvā</span>ti kālantaraṃ ṭhapanatthaṃ sukkhāpetvā. Sukkhāpiyamānānaṃ maṃsapesīnañhi vallūrasamaññā.</p>
  897. <p class="centered">Pesisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  898. <p class="subhead">3. Piṇḍasuttavaṇṇanā</p>
  899. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><a name="para204_sn2"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Nippakkhacamme</span>ti vigatapakkhacamme.</p>
  900. <p class="subhead">4. Nicchavisuttavaṇṇanā</p>
  901. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_sn2"></a><span class="paranum">205</span>. Urabbhe hanatīti <span class="bld">orabbhiko. Eḷake</span>ti aje.</p>
  902. <p class="subhead">5. Asilomasuttavaṇṇanā</p>
  903. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_sn2"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Nivāpapuṭṭhe</span>ti <a name="V2.0163"></a><a name="M2.0184"></a> attanā dinnanivāpena posite. <span class="bld">Asinā vadhitvā vadhitvā</span> vikkiṇanto.</p>
  904. <p class="subhead">6. Sattisuttavaṇṇanā</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><a name="para207_sn2"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Ekaṃ miga</span>nti ekaṃ dīpakamigaṃ.</p>
  906. <p class="subhead">7. Usulomasuttavaṇṇanā</p>
  907. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><a name="para208_sn2"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">Kāraṇāhī</span>ti yātanāhi. <span class="bld">Ñatvā</span>ti kammaṭṭhānaṃ ñatvā.</p>
  908. <p class="subhead">8. Sūcilomasuttavaṇṇanā</p>
  909. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_sn2"></a><span class="paranum">209</span>. Suṇoti pūretīti <span class="bld">sūto,</span> assadamakādiko.</p>
  910. <p class="subhead">9. Dutiyasūcilomasuttavaṇṇanā</p>
  911. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_sn2"></a><span class="paranum">210</span>. Pesuññūpasaṃhāravasena ito sutaṃ amutra, amutra vā sutaṃ idha sūcetīti <span class="bld">sūcako</span>. Anayabyasanaṃ pāpesi manusseti sambandho.</p>
  912. <p class="subhead">10. Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā</p>
  913. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_sn2"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">Vinicchayāmacco</span>ti raññā aḍḍakaraṇe ṭhapito vinicchayamahāmatto. So hi gāmajanakāyaṃ kūṭeti vañcetīti <span class="bld">gāmakūṭako</span>ti vuccati. Keci ‘‘tādiso eva gāmajeṭṭhako gāmakūṭako’’ti vadanti. <span class="bld">Samena bhavitabbaṃ,</span> ‘‘dhammaṭṭho’’ti vattabbato. Rahassaṅge nisīdanavasena <span class="bld">visamā nisajjāva ahosi</span>.</p>
  914. <p class="centered">Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  915. <p class="centered">Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  916. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  917. <p class="subhead">1. Sasīsakasuttavaṇṇanā</p>
  918. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_sn2"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Phusanto</span>ti <a name="V2.0164"></a><a name="M2.0185"></a> theyyāya phusanto.</p>
  919. <p class="subhead">3. Nicchavitthisuttavaṇṇanā</p>
  920. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_sn2"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Mātugāmo</span> sassāmiko <span class="bld">attano phasse anissaro. Vaṭṭitvā</span>ti bhassitvā aparaṃ gantvā.</p>
  921. <p class="subhead">4. Maṅgulitthisuttavaṇṇanā</p>
  922. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_sn2"></a><span class="paranum">215</span>. Maṅganavasena ulatīti <span class="bld">maṅguli,</span> virūpabībhacchabhāvena pavattatīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘virūpaṃ duddasikaṃ bībhaccha’’</span>nti.</p>
  923. <p class="subhead">5. Okilinīsuttavaṇṇanā</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_sn2"></a><span class="paranum">216</span>. Uddhaṃ uddhaṃ agginā pakkasarīratāya <span class="bld">uppakkaṃ</span>. Heṭṭhato paggharaṇavasena kilinnasarīratāya <span class="bld">okilinī</span>. Ito cito ca aṅgārasamparikiṇṇatāya <span class="bld">okirinī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘sā kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aṅgāracitake</span>ti aṅgārasañcaye. <span class="bld">Sarīrato paggharanti</span> asuciduggandhajegucchāni sedagatāni. <span class="bld">Tassa kira rañño</span>ti tassa kāliṅgassa rañño. <span class="bld">Nāṭakinī</span>ti nacce adhikatā itthī. <span class="bld">Seda</span>nti sedanaṃ, tāpananti attho.</p>
  925. <p class="centered">Okilinīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  926. <p class="subhead">6. Asīsakasuttavaṇṇanā</p>
  927. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_sn2"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti</span> kammāyūhanakāle tathā nimittaggahaṇaparicayato.</p>
  928. <p class="subhead">7-11. Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para218-222"></a><a name="para218-222_sn2"></a><span class="paranum">218-222</span>. <span class="bld">Lāmakabhikkhū</span>ti <a name="V2.0165"></a><a name="M2.0186"></a> hīnācāratāya lāmako, bhikkhuvesatāya, bhikkhāhārena jīvanato ca bhikkhu. <span class="bld">Cittakeḷi</span>nti cittaruciyaṃ taṃ taṃ kīḷanto. <span class="bld">Ayamevā</span>ti bhikkhuvatthusmiṃ vuttanayo eva.</p>
  930. <p class="centered">Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  931. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  932. <p class="centered">Lakkhaṇasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  933. <a name="sn2_9"></a>
  934. <p class="chapter">9. Opammasaṃyuttaṃ</p>
  935. <p class="subhead">1. Kūṭasuttavaṇṇanā</p>
  936. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_sn2"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Kūṭaṃ</span> <a name="V2.0166"></a><a name="M2.0187"></a> <span class="bld">gacchantī</span>ti kūṭacchiddassa anupavisanavasena kūṭaṃ gacchanti. Yā ca gopānasiyo gopānasantaragatā, tāpi kūṭaṃ āhacca ṭhānena <span class="bld">kūṭaṅgamā</span>. Duvidhāpi kūṭe samosaraṇā. <span class="bld">Kūṭassa samugghātena</span> vināsena bhijjanena. <span class="bld">Avijjāya samugghātenā</span>ti avijjāya accantameva appavattiyā. Tena ca mokkhadhammādhigamena tadanurūpadhammādhigamo dassito. <span class="bld">Appamattā</span>ti pana iminā tassa upāyo dassito.</p>
  937. <p class="centered">Kūṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  938. <p class="subhead">2. Nakhasikhasuttavaṇṇanā</p>
  939. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><a name="para224_sn2"></a><span class="paranum">224</span>. <span class="bld">Evaṃ appakā</span> yathā nakhasikhāya āropitapaṃsu, sugatisaṃvattaniyassa kammassa appakattā <span class="bld">evaṃ devesupī</span>ti hīnūdāharaṇavasena vuttaṃ. Appatarā hi sattā ye devesu jāyanti, tañca kho kāmadevesu. Itaresu pana vattabbameva natthi.</p>
  940. <p class="centered">Nakhasikhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  941. <p class="subhead">3. Kulasuttavaṇṇanā</p>
  942. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><a name="para225_sn2"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Vidhaṃsayanti</span> viheṭhayanti. <span class="bld">Vaḍḍhitā</span>ti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. <span class="bld">Punappunaṃ katā</span>ti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā <span class="bld">yuttayānaṃ viya katā</span>ti yathā yuttaṃ ājaññarathaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattiyā gamitā. <span class="bld">Patiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti adhiṭṭhānaṭṭhena. <span class="bld">Vatthu viya katā</span> sabbaso upakkilesavisodhanena suvisodhitamariyādaṃ viya katā. <span class="bld">Adhiṭṭhitā</span>ti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena avikampaneyyatāya ṭhapitā<a name="V2.0167"></a>. <span class="bld">Samantato citā</span>ti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha <span class="bld">‘‘suvaḍḍhitā’’</span>ti<a name="M2.0188"></a>. <span class="bld">Suṭṭhu samāraddhā</span>ti mettābhāvanāya matthakappattiyā sammadeva sampāditā.</p>
  943. <p class="centered">Kulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  944. <p class="subhead">4. Okkhāsuttavaṇṇanā</p>
  945. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><a name="para226_sn2"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Mahāmukhaukkhalīna</span>nti mahāmukhānaṃ mahantakoḷumbānaṃ sataṃ. <span class="bld">Paṇītabhojanabharitāna</span>nti sappimadhusakkarādīhi upanītapaṇītabhojanehi paripuṇṇānaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti pāṭhassa. <span class="bld">Goduhanamatta</span>nti godohanavelāmattaṃ. Taṃ pana kittakaṃ adhippetanti āha <span class="bld">‘‘gāviyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbasattesu hitapharaṇa</span>nti anodhisomettābhāvanamāha – mettacittaṃ appanāppattaṃ bhāvetuṃ sakkotīti adhippāyo. Tampi tato yathāvuttadānato <span class="bld">mahapphalatara</span>nti.</p>
  946. <p class="centered">Okkhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  947. <p class="subhead">5. Sattisuttavaṇṇanā</p>
  948. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><a name="para227_sn2"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Agge paharitvā</span>ti tiṇhaphalasattiyā agge hatthena vā muṭṭhinā vā pahāraṃ datvā. <span class="bld">Kappāsavaṭṭiṃ viyā</span>ti pahatakappāsapiṇḍaṃ viya. <span class="bld">Niyyāsavaṭṭiṃ viyā</span>ti phalasaṇṭhānaṃ niyyāsapiṇḍaṃ viya. <span class="bld">Ekato katvā</span>ti kalikādibhāvena vīsatiṃsapiṇḍāni ekajjhaṃ katvā. <span class="bld">Alliyāpento</span> piṇḍaṃ karonto. <span class="bld">Paṭileṇetī</span>ti paṭilīnayati nāmeti. <span class="bld">Alliyāpento</span> te dvepi dhārā ekato samphusāpento. <span class="bld">Paṭikoṭṭetī</span>ti paṭipaharati. Tattha khaṇḍaṃ viya niyyāso. <span class="bld">Kappāsavaṭṭanakaraṇīya</span>nti vihatassa kappāsassa paṭisaṃharaṇavasena bandhanadaṇḍaṃ. <span class="bld">Pavattento</span>ti kappāsassa saṃvellanavasena pavattento.</p>
  949. <p class="centered">Sattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  950. <p class="subhead">6. Dhanuggahasuttavaṇṇanā</p>
  951. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_sn2"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Daḷhadhanuno</span>ti <a name="M2.0189"></a> thirataradhanuno. Idāni tassa thiratarabhāvaṃ paricchedato dassetuṃ <span class="bld">‘‘daḷhadhanū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dvisahassathāma</span>nti palānaṃ dvisahassathāmaṃ. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yassā</span>ti dhanuno. <span class="bld">Āropitassā</span>ti jiyaṃ āropitassa. <span class="bld">Jiyābaddho</span>ti jiyāya baddho. Pathavito muccati, etaṃ ‘‘dvisahassathāma’’nti veditabbaṃ<a name="V2.0168"></a>. <span class="bld">Lohasīsādīna</span>nti kāḷalohatambalohasīsādīnaṃ. <span class="bld">Bhāro</span>ti purisabhāro, so pana majjhimapurisassa vasena edisaṃ tassa balaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Uggahitasippā</span> dhanuvedasikkhāvasena. <span class="bld">Ciṇṇavasībhāvā</span> lakkhesu avirajjhanasarakkhepavasena. Kataṃ rājakulādīsu upagantvā asanaṃ sarakkhepo etehīti <span class="bld">katūpasanā</span>ti āha <span class="bld">‘‘rājakulādīsu dassitasippā’’</span>ti.</p>
  952. <p class="bodytext">‘‘Bodhisatto cattāri kaṇḍāni āharī’’ti vatvā tameva atthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘tadā kirā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">javissāmā</span>ti dhāvissāma. <span class="bld">Aggi uṭṭhahī</span>ti sīghapatanasantāpena ca sūriyarasmisantāpassa āsannabhāvena ca usumā uṭṭhahi. <span class="bld">Pakkhapañjarenā</span>ti pakkhajālantarena.</p>
  953. <p class="bodytext"><span class="bld">Nivattitvā</span>ti ‘‘nippayojanamidaṃ javana’’nti nivattitvā. <span class="bld">Pattakaṭāhena otthaṭapatto viyā</span>ti pihitapatto viya ahosi, vegasā patanena nagarassa upari ākāsassa nirikkhaṇaṃ ahosi. Sañcāritattā <span class="bld">anekahaṃsasahassasadiso paññāyi</span> seyyathāpi bodhisattassa dhanuggahakāle sarakūṭādidassane.</p>
  954. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkara</span>nti tassa adassanaṃ sandhāyāha, na attano patanaṃ. Sūriyamaṇḍalañhi atisīghena javena gacchantampi paññāsayojanāyāmavitthataṃ attano vipulatāya pabhassaratāya ca sattānaṃ cakkhussa gocarabhāvaṃ gacchati, javanahaṃso pana tādisena sūriyena saddhiṃ javena gacchanto na paññāyeyya. Tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘na sakkā tayā passitu’’</span>nti. <span class="bld">Cattāro</span> akkhaṇavedhino. Gantvā gahite sotuṃ ghaṇḍaṃ piḷandhāpetvā sayaṃ puratthābhimukho nisinno. Puratthimadisābhimukhaṃ gatakaṇḍaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paṭhamakaṇḍeneva saddhiṃ uppatitvā’’</span>ti. Te cattāri kaṇḍāni ekakkhaṇeyeva khipiṃsu.</p>
  955. <p class="bodytext">Āyuṃ <a name="M2.0190"></a> saṅkharoti etenāti <span class="bld">āyusaṅkhāro</span>. Yathā hi kammajarūpānaṃ pavatti jīvitindriyapaṭibaddhā, evaṃ attabhāvassa pavatti tappaṭibaddhāti. Bahuvacananiddeso pana pāḷiyaṃ ekasmiṃ khaṇe anekasatasaṅkhassa jīvitindriyassa upalabbhanato. <span class="bld">Taṃ</span> jīvitindriyaṃ. <span class="bld">Tato</span> yathāvuttadevatānaṃ javato <span class="bld">sīghataraṃ khīyati</span> ittarakhaṇattā. Vuttañhetaṃ –</p>
  956. <p class="gatha1">‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;</p>
  957. <p class="gathalast">Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo’’ti. (mahāni. 10);</p>
  958. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhedo</span>ti <a name="V2.0169"></a> bhaṅgo. <span class="bld">Na sakkā paññāpetuṃ</span> tatopi ativiya ittarakhaṇattā.</p>
  959. <p class="centered">Dhanuggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  960. <p class="subhead">7. Āṇisuttavaṇṇanā</p>
  961. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><a name="para229_sn2"></a><span class="paranum">229</span>. Aññe rājāno ca bhāgaṃ gaṇhantā ime viya dasabhāgaṃ gaṇhantīti tesamayaṃ anugati paññāyati. Mahājanassa ānayanato <span class="bld">ānako</span>ti āha <span class="bld">‘‘evaṃladdhanāmo’’</span>ti. Idāni taṃ ādito paṭṭhāya āgamanānukkamaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘himavante kirā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kareṇu</span>nti kareṇukaṃ, hatthininti attho. <span class="bld">Sakkariṃsū</span>ti anatthapariharaṇavasena pasatthūpahāravasena ca pūjesuṃ. <span class="bld">Otarī</span>ti kuḷīradahaṃ pāvisi. <span class="bld">Paṭikkamitvā</span> ṭhapanavasena apakkamitvā <span class="bld">pati</span>.</p>
  962. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇarajatādimaya</span>nti kismiñci chidde suvaṇṇamayaṃ, kismiñci rajatamayaṃ, kismiñci phalikamayaṃ <span class="bld">āṇiṃ ghaṭayiṃsu</span> bandhiṃsu. Pubbe pharitvā tiṭṭhantassa dvādasa yojanāni pamāṇo etassāti <span class="bld">dvādasayojanappamāṇo,</span> saddo. Athassa anekasatakāle gacchante <span class="bld">antosālāyampi dukkhena suyyittha</span> āṇisaṅghāṭamattattā.</p>
  963. <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrā</span>ti agādhā dukkhogāḷhā. Sallasuttañhi ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti, duviññeyyaṃ ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti <a name="M2.0191"></a> vuccati. Pubbāparampettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā taṃ pāḷivasena ‘‘gambhīra’’nti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā’’</span>ti. Iminā nayena ‘‘atthavasena gambhīrā’’ti ettha attho veditabbo. Mahāvedallasuttassa atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, navavidhaappamāṇadhammo, so atthabhūto etesaṃ atthīti <span class="bld">lokuttarā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘lokuttaraatthadīpakā’’</span>ti. <span class="bld">Sattasuññatadhammamattamevā</span>ti sattena attanā suññataṃ kevalaṃ dhammamattameva. <span class="bld">Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabba</span>nti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha <span class="bld">‘‘uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe cā’’</span>ti. <span class="bld">Kavitā</span>ti kavino kammaṃ kavikatā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘kavitāti kavīhi katā’’</span>ti. <span class="bld">Itaraṃ</span> ‘‘kāveyyā’’ti padaṃ, kabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Kabba’’nti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tasseva vevacana’’</span>nti. <span class="bld">Cittakkharā</span>ti vicitrākāraakkharā. <span class="bld">Sāsanato bahibhūtā</span>ti na sāsanāvacarā. <span class="bld">Tesaṃ sāvakehī</span>ti ‘‘buddhānaṃ sāvakā’’ti <a name="V2.0170"></a> apaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. <span class="bld">Anuggayhamānā</span>ti na uggayhamānā savanadhāraṇaparicayaatthūpaparikkhādivasena anuggayhamānā. <span class="bld">Antaradhāyanti</span> adassanaṃ gacchanti.</p>
  964. <p class="centered">Āṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  965. <p class="subhead">8. Kaliṅgarasuttavaṇṇanā</p>
  966. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><a name="para230_sn2"></a><span class="paranum">230</span>. Kaliṅgaraṃ vuccati khuddakadārukhaṇḍaṃ, taṃ upadhānaṃ etesanti <span class="bld">kaliṅgarūpadhānā</span>. Licchavī pana khadiradaṇḍaṃ upadhānaṃ katvā tadā vihariṃsu. Tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘khadiraghaṭikāsū’’</span>tiādi. Pakativijjusaññito natthi etesaṃ khaṇo vijjhaneti <span class="bld">akkhaṇavedhino</span> tato sīghataraṃ vijjhanato. ‘‘Akkhaṇa’’nti vijju vuccati ittarakhaṇattā. Akkhaṇobhāsena lakkhaṇavedhakā <span class="bld">akkhaṇavedhino</span>. Anekadhā bhinnassa vālassa vijjhanena <span class="bld">vālavedhino</span>. Vālekadeso hi idha ‘‘vālo’’ti gahito.</p>
  967. <p class="bodytext">Bahudeva divasabhāgaṃ padhānānuyogato uppannadarathaparissamavinodanatthaṃ <span class="bld">nhāyitvā. Te sandhāyā</span>ti te tathārūpe padhānakammikabhikkhū sandhāya. <span class="bld">Idaṃ</span> idāni vuccamānaṃ atthajātaṃ <span class="bld">vuttaṃ</span> porāṇaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Ayampi dīpo</span>ti <a name="M2.0192"></a> tambapaṇṇidīpamāha. Padhānānuyuñjanavelāya nivedanavasena tattha tattha ekajjhaṃ pahataghaṇḍinigghoseneva <span class="bld">ekaghaṇḍinigghoso,</span> tattha tattha paṇṇasālādīsu vasantānaṃ bhikkhūnaṃ vasena ekapadhānabhūto. Nānāmukhoti anurādhapurassa pacchimadisāyaṃ eko vihāro, <span class="bld">pilicchikoḷi</span>nagarassa puratthimadisāyaṃ. Ubhayattha pavattaghaṇḍisaddā antarāpavattaghaṇḍisaddehi missetvā osaranti. <span class="bld">Kalyāṇiyaṃ</span> pavattaghaṇḍisaddo tathā nāgadīpe.</p>
  968. <p class="centered">Kaliṅgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  969. <p class="subhead">9. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
  970. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_sn2"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Atikkantavela</span>nti bhattānumodanaupanisinnakathāvelato atikkantavelaṃ. <span class="bld">Asambhinnenā</span>ti sarasampattito asambhinnena, sarassa uccāraṇasampattiṃ aparihāpetvāti attho. Aparisuddhāsayatāya <span class="bld">neva guṇavaṇṇāya na ñāṇabalāya hoti. Ta</span>nti taṃ tathā paccayānaṃ paribhuñjanaṃ, taṃ tathā micchāpaṭipajjanaṃ.</p>
  971. <p class="centered">Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  972. <p class="subhead">10. Biḷārasuttavaṇṇanā</p>
  973. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_sn2"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Gharānaṃ</span> <a name="V2.0171"></a> <span class="bld">sandhī</span>ti gharena gharassa sambandhaṭṭhānaṃ. Saha malena vattatīti <span class="bld">samalaṃ</span>. Gehato gāmato ca nikkhamanacandanikaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Saṅkāraṭṭhāna</span>nti saṅkārakūṭaṃ. Keci ‘‘sandhisaṅkārakūṭaṭṭhāna’’nti vadanti. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti āpannaāpattito, na kilesato vuṭṭhānaṃ, suddhante adhiṭṭhānaṃ. Taṃ pana yathāāpannāya āpattiyā ‘‘desanā’’tveva vuccatīti āha <span class="bld">‘‘desanā paññāyatī’’</span>ti.</p>
  974. <p class="centered">Biḷārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  975. <p class="subhead">11. Siṅgālasuttavaṇṇanā</p>
  976. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_sn2"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Ettakampī</span>ti <a name="M2.0193"></a> iminā jarasiṅgālena laddhabbaṃ cittassādamattampi na labhissati sakalameva kappaṃ sabbaso avīcijālāhi nirantaraṃ jhāyamānatāya niccadukkhāturabhāvato.</p>
  977. <p class="centered">Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  978. <p class="subhead">12. Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā</p>
  979. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_sn2"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Katajānana</span>nti katūpakārajānanaṃ. <span class="bld">Kataveditā</span>ti tasseva paresaṃ pākaṭakaraṇavasena jānanameva. <span class="bld">Ācāramevā</span>ti katāparādhameva.</p>
  980. <p class="centered">Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  981. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  982. <p class="centered">Opammasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  983. <a name="sn2_10"></a>
  984. <p class="chapter">10. Bhikkhusaṃyuttaṃ</p>
  985. <p class="subhead">1. Kolitasuttavaṇṇanā</p>
  986. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_sn2"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Sāvakānaṃ</span> <a name="V2.0172"></a><a name="M2.0194"></a> <span class="bld">ālāpo</span>ti sāvakānaṃ sabrahmacāriṃ uddissa ālāpo. <span class="bld">Buddhehi sadisā mā homā</span>ti buddhāciṇṇaṃ samudācāraṃ akathentehi sāvakehi, ‘‘āvuso bhikkhave’’ti ālapitā bhikkhū, ‘‘āvuso’’ti paṭivacanaṃ denti, na, ‘‘bhante’’ti. <span class="bld">Dutiyajjhāne vitakkavicārā nirujjhanti</span> tesaṃ nirodheneva tassa jhānassa uppādetabbato. <span class="bld">Yesaṃ nirodhā</span>ti yesaṃ vacīsaṅgārānaṃ vitakkavicārānaṃ nirujjhanena suvikkhambhitabhāvena saddāyatanaṃ appavattiṃ gacchati kāraṇassa dūrato passambhitattā. <span class="bld">Ariyo</span>ti niddoso. Parisuddho <span class="bld">tuṇhībhāvo,</span> na titthiyānaṃ mūgabbataggahaṇaṃ viya aparisuddhoti adhippāyo. <span class="bld">Paṭhamajjhānādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tatiyajjhānādīni saṅgaṇhāti.</p>
  987. <p class="bodytext">Ārammaṇabhūtena vitakkena saha gatā pavattāti <span class="bld">vitakkasahagatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vitakkārammaṇā’’</span>ti. Vitakkārammaṇatā ca saññāmanasikārānaṃ sukhumaārammaṇaggahaṇavasena daṭṭhabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘na santato upaṭṭhahiṃsū’’</span>ti. <span class="bld">Na paguṇaṃ</span> sammadeva vasībhāvassa anāpāditattā. <span class="bld">Saññāmanasikārāpī</span>ti tatiyajjhānādhigamāya pavattiyamānā saññāmanasikārāpi hānabhāgiyāva ahesuṃ, na visesabhāgiyā. <span class="bld">Sammā ṭhapehī</span>ti bahiddhā vikkhepaṃ pahāya sammā ajjhattameva cittaṃ ṭhapehi. <span class="bld">Ekaggaṃ karohī</span>ti teneva vikkhepapaṭibāhanena avihatamānasatāya cittasamādhānavasena ekaggaṃ karohi. <span class="bld">Āropehī</span>ti īsakampi bahumpi apatitaṃ katvā kammaṭṭhānārammaṇe āropehi. Dutiyaaggasāvakabhūmiyā pāripūriyā āyasmā mahābhiñño, na yathā tathāti āha <span class="bld">‘‘mahābhiññatanti chaḷabhiññata’’</span>nti. <span class="bld">Iminā upāyenā</span>ti iminā ‘‘atha kho maṃ, āvuso’’tiādinā vuttena upāyena. <span class="bld">Vaḍḍhetvā</span>ti uttari uttari visesabhāgiyabhāvāpādanena samādhiṃ paññañca brūhetvā brūhetvā.</p>
  988. <p class="centered">Kolitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  989. <p class="subhead">2. Upatissasuttavaṇṇanā</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_sn2"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Atiuḷārampi</span> <a name="V2.0173"></a><a name="M2.0195"></a> <span class="bld">sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā sandhāya vuttaṃ</span> sabbatthameva sabbaso chandarāgassa suppahīnattā. <span class="bld">Jānanatthaṃ pucchati</span> satthuguṇānaṃ ativiya uḷāratamabhāvato.</p>
  991. <p class="centered">Upatissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  992. <p class="subhead">3. Ghaṭasuttavaṇṇanā</p>
  993. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_sn2"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Pariveṇaggenā</span>ti pariveṇabhāgena. Keci <span class="bld">‘‘ekavihāre</span>ti ekacchanne ekasmiṃ āvāse’’ti vadanti. <span class="bld">Te</span>ti te dvepi therā. <span class="bld">Pāṭiyekkesu ṭhānesū</span>ti visuṃ visuṃ ṭhānesu. <span class="bld">Nisīdantī</span>ti divāvihāraṃ nisīdanti. <span class="bld">Oḷāriko nāma jāto</span> parittadhammārammaṇattā tassa. <span class="bld">Te</span>ti thero bhagavā ca.</p>
  994. <p class="bodytext"><span class="bld">Paripuṇṇavīriyo</span>ti catukiccasādhanavasena sampuṇṇavīriyo. <span class="bld">Paggahitavīriyo</span>ti īsakampi saṅkocaṃ anāpajjitvā pavattitavīriyo. <span class="bld">Upanikkhepanamattassevā</span>ti samīpe ṭhapanamattasseva.</p>
  995. <p class="bodytext">Catubhūmakadhammesu labbhamānattā paññāya <span class="bld">‘‘catubhūmakadhamme anupavisitvā ṭhitaṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ. Lakkhitabbaṭṭhena samādhi eva <span class="bld">samādhilakkhaṇaṃ</span>. Evaṃ <span class="bld">vipassanālakkhaṇaṃ</span> veditabbaṃ. <span class="bld">Aññamaññassā</span>ti aññassa aññassa nānālakkhaṇāti veditabbaṃ. <span class="bld">Aññassā</span>ti itarassa. <span class="bld">Dhura</span>nti vahitabbabhāraṃ. <span class="bld">Dvīsupi etesū</span>ti samādhilakkhaṇavipassanālakkhaṇesu sammāsambuddho nipphattiṃ gato.</p>
  996. <p class="centered">Ghaṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  997. <p class="subhead">4. Navasuttavaṇṇanā</p>
  998. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_sn2"></a><span class="paranum">238</span>. Abhicetasi nissitā <span class="bld">ābhicetasikā</span>. Paṭipakkhavidhamanena abhivisiṭṭhaṃ cittaṃ <span class="bld">abhicittaṃ</span>. Yasmā jhānānaṃ taṃsampayuttaṃ cittaṃ nissāya paccayo hotiyeva, tasmā <span class="bld">‘‘nissitāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti yathicchitalābhī<a name="M2.0196"></a>. <span class="bld">Yathāparicchedenā</span>ti yathākatena kālaparicchedena. <span class="bld">Vipulalābhī</span>ti appamāṇalābhī. ‘‘Kasira’’nti hi parittaṃ vuccati, tappaṭipakkhena <a name="V2.0174"></a> <span class="bld">akasiraṃ</span> appamāṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paguṇajjhānoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Sithilamārabbhā</span>ti sithilaṃ vīriyārambhaṃ katvāti atthoti āha <span class="bld">‘‘sithilaṃ vīriyaṃ pavattetvā’’</span>ti.</p>
  999. <p class="centered">Navasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1000. <p class="subhead">5. Sujātasuttavaṇṇanā</p>
  1001. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_sn2"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Aññāni rūpānī</span>ti paresaṃ rūpāni. <span class="bld">Atikkantarūpo</span>ti attano rūpasampattiyā rūpasobhāya atikkamitvā ṭhitarūpo, sucirampi velaṃ olokentassa tuṭṭhiāvaho. Dassanassa cakkhussa hitoti <span class="bld">dassanīyo</span>. Pasādaṃ āvahatīti <span class="bld">pāsādiko. Chavivaṇṇasundaratāyā</span>ti chavivaṇṇassa ceva sarīrasaṇṭhānassa ca sobhanabhāvena.</p>
  1002. <p class="centered">Sujātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1003. <p class="subhead">6. Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā</p>
  1004. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><a name="para240_sn2"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Virūpasarīravaṇṇa</span>nti asundarachavivaṇṇañceva asundarasaṇṭhānañca. <span class="bld">Pamāṇavasenā</span>ti sarīrappamāṇavasena. <span class="bld">Icchiticchita</span>nti attanā icchiticchitaṃ. <span class="bld">Mahāsārajja</span>nti mahanto maṅkubhāvo.</p>
  1005. <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇe āvajjetvā</span>ti attanā jānanakaniyāmena satthuno kāyaguṇe ca cārittaguṇe ca āvajjetvā manasi katvā.</p>
  1006. <p class="bodytext"><span class="bld">Yojanāvaṭṭa</span>nti yojanaparikkhepaṃ.</p>
  1007. <p class="bodytext">‘‘Kāyasmī’’ti gāthāsukhatthaṃ niranunāsikaṃ katvā niddesoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyasmi’’</span>nti. <span class="bld">Akāraṇaṃ kāyappamāṇa</span>nti sarīrappamāṇaṃ nāma appamāṇaṃ, sīlādiguṇāva pamāṇanti adhippāyo.</p>
  1008. <p class="centered">Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1009. <p class="subhead">7. Visākhasuttavaṇṇanā</p>
  1010. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_sn2"></a><span class="paranum">241</span>. Purassa <a name="M2.0197"></a> esāti <span class="bld">porī,</span> cāturiyayuttatā. Tenāha <span class="bld">‘‘puravāsīna’’</span>ntiādi. Sā pana <a name="V2.0175"></a> dutavilambitakhalitavasena appasannalūkhatādidosarahitā hotīti āha <span class="bld">‘‘pura…pe… vācāyā’’</span>ti. <span class="bld">Asandiddhāyā</span>ti muttavācāya. Tenāha <span class="bld">‘‘apalibuddhāyā’’</span>tiādi. Na elaṃ dosaṃ galetīti <span class="bld">anelagalā,</span> avirujjhanavācā. Tenāha <span class="bld">‘‘niddosāyā’’</span>ti. Catusaccassa pakāsakā, na kadāci saccavimuttāti āha <span class="bld">‘‘catusaccapariyāpannāyā’’</span>ti. Tā hi cattāri saccāni paricchijja āpādenti paṭipādenti pavattenti. Tenāha <span class="bld">‘‘cattāri saccāni amuñcitvā pavattāyā’’</span>ti. <span class="bld">Dhajo nāma</span> sabbadhammehi samussitaṭṭhena.</p>
  1011. <p class="centered">Visākhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1012. <p class="subhead">8. Nandasuttavaṇṇṇanā</p>
  1013. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_sn2"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Āraññiko</span>tiādīsu araññakathāsīsena senāsanapaṭisaṃyuttānaṃ dhutaṅgānaṃ, piṇḍapātakathāsīsena piṇḍapātapaṭisaṃyuttānaṃ, paṃsukūlikasīsena cīvarapaṭisaṃyuttānaṃ, taggahaṇeneva vīriyanissitadhutaṅgassa ca samādāya vattanaṃ dīpitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Āgatena</span> bhagavatā <span class="bld">aparabhāge kathitaṃ</span>.</p>
  1014. <p class="centered">Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1015. <p class="subhead">9. Tissasuttavaṇṇanā</p>
  1016. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_sn2"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Bhaṇḍaka</span>nti pattacīvaraṃ. <span class="bld">Nisīdiyeva</span> vattassa asikkhitattā. Tujjanatthena vācā eva sattiyoti āha <span class="bld">‘‘vācāsattīhī’’</span>ti.</p>
  1017. <p class="bodytext"><span class="bld">Vācāya sannitodakenā</span>ti vacanasaṅkhātena samantato niccaṃ katvā upatudanato sannitudakena. Vibhattialopena so niddeso. Tenāha <span class="bld">‘‘vacanapatodenā’’</span>ti.</p>
  1018. <p class="bodytext">Uccakule jāti etassāti <span class="bld">jātimā,</span> brahmajātiko isi. <span class="bld">Mātaṅgo</span>ti caṇḍālo. <span class="bld">Tatthā</span>ti kumbhakārasālāyaṃ. <span class="bld">Okāsaṃ yāci</span> <a name="M2.0198"></a> kumbhakāraṃ. Mahantaṃ disvā āha – <span class="bld">‘‘paṭhamataraṃ paviṭṭho pabbajito’’</span>ti. <span class="bld">Tatthevā</span>ti tassāyeva sālāya dvāraṃ nissāya dvārasamīpe. <span class="bld">Me</span>ti mayā. <span class="bld">Khama mayha</span>nti mayhaṃ aparādhaṃ khamassu. <span class="bld">Te</span>ti tayā. Puna <span class="bld">te</span>ti tava. <span class="bld">Gaṇhi</span> uggantuṃ appadānavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘nāssa uggantuṃ adāsī’’</span>ti. <span class="bld">Pabujjhiṃsū</span>ti niddāya pabujjhiṃsu pakatiyā pabujjhanavelāya upagatattā.</p>
  1019. <p class="bodytext"><span class="bld">Chavo</span>ti <a name="V2.0176"></a> nihīno. <span class="bld">Anantamāyo</span>ti vividhamāyo māyāvī.</p>
  1020. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti mattikāpiṇḍo. ‘‘Sattadhā bhijjī’’ti etthāyamadhippāyo – yaṃ tena tāpasena pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāvihārasamāpattiparipūritāhi sīladiṭṭhisampadādīhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte bodhisatte ariyūpavādakammaṃ abhisapasaṅkhātaṃ pharusavacanaṃ pavattitaṃ, taṃ mahāsattassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedanīyaṃ hutvā sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, taṃ kakkhaḷaṃ hutvā vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ, khamāpite pana mahāsatte payogasampattipaṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajjati ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedanīyassa ca dhammatā. Yaṃ taṃ bodhisattena sūriyuggamananivāraṇaṃ kataṃ, ayaṃ bodhisattena diṭṭho upāyo. Tena hi ubbāḷhā manussā bodhisattassa santike tāpasaṃ ānetvā khamāpesuṃ. Sopi ca mahāsattassa guṇe jānitvā tasmiṃ cittaṃ pasādesi. Yaṃ panassa matthake mattikāpiṇḍassa ṭhapanaṃ tassa sattadhā phālanaṃ kataṃ, taṃ manussānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ. Aññathā hi ime pabbajitā samānā cittassa vasaṃ vattanti, na pana cittamattano vase vattāpentīti mahāsattampi tena sadisaṃ katvā gaṇheyyuṃ, tadassa nesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. <span class="bld">Patirūpa</span>nti yuttaṃ.</p>
  1021. <p class="centered">Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1022. <p class="subhead">10. Theranāmakasuttavaṇṇanā</p>
  1023. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_sn2"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Atīte khandhapañcake</span>ti atīte attabhāve. <span class="bld">Chandarāgappahānenā</span>ti chandarāgassa accantameva jahanena. <span class="bld">Pahīnaṃ nāma hoti</span> anapekkhapariccāgato. <span class="bld">Paṭinissaṭṭhaṃ nāma hoti</span> sabbaso chaḍḍitattā. <span class="bld">Tayo</span> <a name="M2.0199"></a> <span class="bld">bhave</span>ti iminā upādiṇṇakadhammānaṃyeva gahaṇaṃ. <span class="bld">Sabbā khandhāyatanadhātuyo cā</span>ti iminā upādiṇṇānampi anupādiṇṇānampi dvidhā pavattalokiyadhammānaṃ gahaṇaṃ avisesetvā vuttattā. <span class="bld">Viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitaṃ</span> pariññābhisamayavasena. <span class="bld">Tesvevā</span>ti tebhūmakadhammesu eva. <span class="bld">Anupalittaṃ</span> amathitaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ taṇhādiṭṭhisaṃkilesābhāvato. <span class="bld">Tadeva sabba</span>nti heṭṭhā tīsupi padesu idha sabbaggahaṇena gahitaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ. <span class="bld">Jahitvā</span>ti pahānābhisamayavasena. Taṇhā khīyati etthāti <span class="bld">taṇhakkhaya</span>saṅkhāte nibbāne <span class="bld">vimuttaṃ. Tamaha</span>nti taṃ uttamapuggalaṃ ekavihāriṃ brūmi taṇhādutiyassa abhāvato. Ettha ca pariññāpahānābhisamayakathanena itarampi abhisamayaṃ atthato kathitamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1024. <p class="centered">Theranāmakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1025. <p class="subhead">11. Mahākappinasuttavaṇṇanā</p>
  1026. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><a name="para245_sn2"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Mahākappino</span>ti <a name="V2.0177"></a> pūjāvacanametaṃ yathā ‘‘mahāmoggallāno’’ti. <span class="bld">Tathārūpa</span>nti ‘‘buddho dhammo’’tiādikaṃ guṇavisesavantapaṭibaddhaṃ. <span class="bld">Sāsana</span>nti desantarato āgatavacanaṃ. <span class="bld">Jaṅghavāṇijā</span>ti jaṅghacārino vāṇijā. <span class="bld">Kiñci sāsana</span>nti apubbapavattidīpakaṃ kiñci vacananti pucchi. <span class="bld">Pīti uppajji</span> yathā taṃ suciraṃ katābhinīhāratāya paripakkañāṇassa. <span class="bld">Aparimāṇaṃ</span> guṇassa aparimāṇato sabbaññuguṇaparidīpanato, sesaratanadvaye niyyānikabhāvadīpanato diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvadīpanatoti vattabbaṃ. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhato saṃsāradukkhato ca apatante dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>. Suparisuddhadiṭṭhisīlasāmaññena saṃhatoti <span class="bld">saṅgho</span>ti. Ratanattho pana tiṇṇampi sadiso evāti.</p>
  1027. <p class="bodytext"><span class="bld">Navasatasahassāni adāsi</span> devī. <span class="bld">Tumhe</span>ti rājiniṃ gāravena bahuvacanena vadati. <span class="bld">Rāgo</span>ti anugacchantarāgo.</p>
  1028. <p class="bodytext"><span class="bld">Janite</span>ti kammakilesehi nibbattite. Kammakilesehi pajātattā pajāti pajāsaddo janitasaddena samānatthoti āha – <span class="bld">‘‘janite, pajāyāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Aṭṭhahi vijjāhī</span>ti <span class="bld">ambaṭṭhasutte</span> (dī. ni. 1.278) āgatanayena. Tattha hi vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saha cha abhiññā ‘‘aṭṭha vijjā’’ti āgatā<a name="M2.0200"></a>. <span class="bld">Tapati</span> paṭipakkhavidhamanena vijjotati, taṃ sūriyassa virocananti āha – <span class="bld">‘‘tapatīti virocatī’’</span>ti. Jhānaṃ samāpajjitvā samāhitena cittena vipassanaṃ vaḍḍhetvā phalasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnoti āha – <span class="bld">‘‘duvidhena jhānena jhāyamāno’’</span>ti. <span class="bld">Sabbamaṅgalagāthā</span>ti sabbamaṅgalāvirodhī gāthāti vadanti. Tathā hi vadanti –</p>
  1029. <p class="gatha1">‘‘Maṅgalaṃ bhagavā buddho, dhammo saṅgho ca maṅgalaṃ;</p>
  1030. <p class="gathalast">Sabbesampi ca sattānaṃ, sa puññavitamaṅgala’’nti.</p>
  1031. <p class="bodytext"><span class="bld">Pūjaṃ kāretvā</span> ekaṃ agārikadhammakathikaṃ upāsakaṃ āha. Ettha ca ‘‘jhāyī tapatī’’ti iminā ārammaṇūpanijjhānānaṃ gahitattā dhammaratanaṃ gahitameva. ‘‘Brāhmaṇo’’ti iminā saṅgharatanaṃ gahitameva. Buddharatanaṃ pana sarūpeneva gahitanti.</p>
  1032. <p class="centered">Mahākappinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1033. <p class="subhead">12. Sahāyakasuttavaṇṇanā</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_sn2"></a><span class="paranum">246</span>. Sammā <a name="V2.0178"></a> saṃsandanavasena eti pavattatīti sameti, sammādiṭṭhiādi. Sammā cirarattaṃ cirakālaṃ sameti etesaṃ atthīti <span class="bld">cirarattaṃsametikā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘dīgharatta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Idāni imesa</span>nti etarahi etesaṃ. <span class="bld">Ayaṃ sāsanadhammo</span> ajjhāsayato payogato ca sammā <span class="bld">saṃsandati sameti,</span> tasmā majjhe bhinnaṃ viya samameva na visadisaṃ. Kiñca tato eva <span class="bld">buddhena</span> bhagavatā paveditadhammavinaye <span class="bld">etesaṃ</span> paṭipatti<span class="bld">sāsanadhammo sobhati</span> virocatīti attho. <span class="bld">Ariyappavedite</span>ti ariyena sammāsambuddhena sammadeva pakāsite ariyadhamme. Sammadeva samucchedapaṭippassaddhivinayānaṃ vasena <span class="bld">suṭṭhu vinītā</span> sabbakilesadarathapariḷāhānaṃ vūpasamena.</p>
  1035. <p class="centered">Sahāyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1036. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  1037. <p class="centered">Bhikkhusaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  1038. <p class="centered">Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā</p>
  1039. <p class="centered">Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya nidānavaggavaṇṇanā.</p>
  1040. </body>