abh08t.nrf.htm 1.5 MB

12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031103210331034103510361037103810391040104110421043104410451046104710481049105010511052105310541055105610571058105910601061106210631064106510661067106810691070107110721073107410751076107710781079108010811082108310841085108610871088108910901091109210931094109510961097109810991100110111021103110411051106110711081109111011111112111311141115111611171118111911201121112211231124112511261127112811291130113111321133113411351136113711381139114011411142114311441145114611471148114911501151115211531154115511561157115811591160116111621163116411651166116711681169117011711172117311741175117611771178117911801181118211831184118511861187118811891190119111921193119411951196119711981199120012011202120312041205120612071208120912101211121212131214121512161217121812191220122112221223122412251226122712281229123012311232123312341235123612371238123912401241124212431244124512461247124812491250125112521253125412551256125712581259126012611262126312641265126612671268126912701271127212731274127512761277127812791280128112821283128412851286128712881289129012911292129312941295129612971298129913001301130213031304130513061307130813091310131113121313131413151316131713181319132013211322132313241325132613271328132913301331133213331334133513361337133813391340134113421343134413451346134713481349135013511352135313541355135613571358135913601361136213631364136513661367136813691370137113721373137413751376137713781379138013811382138313841385138613871388138913901391139213931394139513961397139813991400140114021403140414051406140714081409141014111412141314141415141614171418141914201421142214231424142514261427142814291430143114321433143414351436143714381439144014411442144314441445144614471448144914501451145214531454145514561457145814591460146114621463146414651466146714681469147014711472147314741475147614771478147914801481148214831484148514861487148814891490149114921493149414951496149714981499150015011502150315041505150615071508150915101511151215131514151515161517151815191520152115221523152415251526152715281529153015311532153315341535153615371538153915401541154215431544154515461547154815491550155115521553155415551556155715581559156015611562156315641565156615671568156915701571157215731574157515761577157815791580158115821583158415851586158715881589159015911592159315941595159615971598159916001601160216031604160516061607160816091610161116121613161416151616161716181619162016211622162316241625162616271628162916301631163216331634163516361637163816391640164116421643164416451646164716481649165016511652165316541655165616571658165916601661166216631664166516661667166816691670167116721673167416751676167716781679168016811682168316841685168616871688168916901691169216931694169516961697169816991700170117021703170417051706170717081709171017111712171317141715171617171718171917201721172217231724172517261727172817291730173117321733173417351736173717381739174017411742174317441745174617471748174917501751175217531754175517561757175817591760176117621763176417651766176717681769177017711772177317741775177617771778177917801781178217831784178517861787178817891790179117921793179417951796179717981799180018011802180318041805180618071808180918101811181218131814181518161817181818191820182118221823182418251826182718281829183018311832183318341835183618371838183918401841184218431844184518461847184818491850185118521853185418551856185718581859186018611862186318641865186618671868186918701871187218731874187518761877187818791880188118821883188418851886188718881889189018911892189318941895189618971898189919001901190219031904190519061907190819091910191119121913191419151916191719181919192019211922192319241925192619271928192919301931193219331934193519361937193819391940194119421943194419451946194719481949195019511952195319541955195619571958195919601961196219631964196519661967196819691970197119721973197419751976197719781979198019811982198319841985198619871988198919901991199219931994199519961997199819992000200120022003200420052006200720082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024202520262027202820292030203120322033203420352036203720382039204020412042204320442045204620472048204920502051205220532054205520562057205820592060206120622063206420652066206720682069207020712072207320742075207620772078207920802081208220832084208520862087208820892090209120922093209420952096209720982099210021012102210321042105210621072108210921102111211221132114211521162117211821192120212121222123212421252126212721282129213021312132213321342135213621372138213921402141214221432144214521462147214821492150215121522153215421552156215721582159216021612162216321642165216621672168216921702171217221732174217521762177217821792180218121822183218421852186218721882189219021912192219321942195219621972198219922002201220222032204220522062207220822092210221122122213221422152216221722182219222022212222222322242225222622272228222922302231223222332234223522362237223822392240224122422243224422452246224722482249225022512252225322542255225622572258225922602261226222632264226522662267226822692270227122722273227422752276227722782279228022812282228322842285228622872288228922902291229222932294229522962297229822992300230123022303230423052306230723082309231023112312231323142315231623172318231923202321232223232324232523262327232823292330233123322333233423352336233723382339234023412342234323442345234623472348234923502351235223532354235523562357235823592360236123622363236423652366236723682369237023712372237323742375237623772378237923802381238223832384238523862387238823892390239123922393239423952396239723982399240024012402240324042405240624072408240924102411241224132414241524162417241824192420242124222423242424252426242724282429243024312432243324342435243624372438243924402441244224432444244524462447244824492450245124522453245424552456245724582459246024612462246324642465246624672468246924702471247224732474247524762477247824792480248124822483248424852486248724882489249024912492249324942495249624972498249925002501250225032504250525062507250825092510251125122513251425152516251725182519252025212522252325242525252625272528252925302531253225332534253525362537253825392540254125422543254425452546254725482549255025512552255325542555255625572558255925602561256225632564256525662567256825692570257125722573257425752576257725782579258025812582258325842585258625872588258925902591259225932594259525962597259825992600
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā</p>
  4. <p class="chapter">1. Paṭhamo paricchedo</p>
  5. <p class="subhead">Cittaniddesavaṇṇanā</p>
  6. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="M0.0001"></a><a name="V1.0001"></a> tesu catubbidhesu paramatthesu, jātiniddhāraṇaṃ. <span class="bld">Cittanti</span> cittaṃ nāma. Vijānātīti vijānanaṃ, visayānaṃ vijānanaṃ <span class="bld">visayavijānanaṃ</span>. Cittasarūpaparidīpanamidaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Tassa pana</span> cittassa <span class="bld">ko vacanattho</span> ko saddattho. <span class="bld">Vuccate</span> ācariyena. <span class="bld">Sabbasaṅgāhakavasena</span> sabbesaṃ cittānaṃ saṅgāhakanayavasena. Ārammaṇaṃ cinteti jānātīti cittaṃ, tadā sabbaṃ cittaṃ adhippetaṃ. Javanavīthivasena attasantānaṃ cinotīti cittaṃ, tadā kusalākusalamahākiriyācittaṃ adhippetaṃ. Aññesaṃ javanānaṃ aggahaṇaṃ kāmāvacarajavanāni eva yebhuyyavasena sattakkhattuṃ javantīti ñāpanatthaṃ.</p>
  7. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Vicittaṃ <a name="V1.0002"></a> karaṇaṃ yassa taṃ vicittakaraṇaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">vicittakaraṇā</span>. ‘‘Imassa rūpassa uddhaṃ idaṃ hotu, heṭṭhā idaṃ hotu, ubhayapasse ida’’nti cintetvā yathācintitena kamena sesacittarūpanipphādanaṃ hoti, evaṃ yaṃ kiñci loke vicittaṃ sippajātaṃ, sabbaṃ taṃ citteneva karīyati. Evaṃ <span class="bld">vicittakaraṇatāya</span> cittaṃ. Tadā karaṇatāya cittaṃ karotīti cittaṃ. Idaṃ taddhitapadaṃ. <span class="bld">Vā</span> ayaṃ añño nayo<a name="M0.0002"></a>. Taṃ attano cittatāya aññadeva sarāgaṃ cittaṃ, aññaṃ sadosaṃ, aññaṃ samohaṃ. Aññaṃ kāmāvacaraṃ, aññaṃ rūpāvacarādibhedaṃ. Aññaṃ rūpārammaṇaṃ, aññaṃ saddādiārammaṇaṃ. Rūpārammaṇesupi aññaṃ nīlārammaṇaṃ, aññaṃ pītādiārammaṇaṃ. Saddādiārammaṇesupi eseva nayo. Sabbesupi tesu aññaṃ hīnaṃ, aññaṃ majjhimaṃ, aññaṃ paṇītaṃ. Hīnādīsupi aññaṃ chandādhipateyyaṃ, aññaṃ cittādhipateyyaṃ, aññaṃ vīriyādhipateyyaṃ, aññaṃ vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmā yassa imesaṃ sampayuttabhūmiārammaṇahīnamajjhimapaṇītādhipatīnaṃ vasena <span class="bld">attano cittatāya</span> cittaṃ. Citto etasmiṃ atthīti cittaṃ. Tadā sabbaṃ cittaṃ. Paññattiyampi viññāṇe vicitte cittassa kammaṃ cittakammaṃ, cittakammameva cittakammakaṃ, <span class="bld">cittakammake</span> vicitte <span class="bld">idha</span> imasmiṃ adhikāre <span class="bld">cittasammuti</span> cittasaddo <span class="bld">viññāṇe</span> citte viññunā daṭṭhabbo.</p>
  8. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ pana</span> sabbasaṅgāhakavasena cintetītiādinā vuttappakāraṃ cittaṃ. <span class="bld">Sārammaṇato</span> sārammaṇabhāvena ekavidhaṃ. <span class="bld">Savipākāvipākato</span> savipākāvipākavasena duvidhaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ duvidhe citte savipākaṃ nāma cittaṃ kusalākusalaṃ, avipākaṃ abyākataṃ, kusalākusalabhāvena akathitanti attho. Kusalajāti akusalajāti abyākatajātīti jātibhedato tividhaṃ.</p>
  9. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ vacane ‘‘kusala’’nti etassa saddassa pana ko vacanattho.</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Kucchitānaṃ salanato</span> pāpakānaṃ dhammānaṃ kampanato viddhaṃsanato. Kucchitenākārena sayantīti kusā, <span class="bld">kusānaṃ</span> akusalasaṅkhātānaṃ <span class="bld">lavanena</span> chindanato. Kucchite sāti tanuṃ karotīti kusaṃ, <span class="bld">kusena</span> ñāṇena <span class="bld">lātabbattā</span> gahetabbattā. <span class="bld">Vā</span> ayaṃ añño nayo.</p>
  11. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Kusalasaddoyaṃ</span> <a name="M0.0003"></a> ayaṃ kusalasaddo cheke atthe ārogyatthe anavajjatthe iṭṭhavipāke atthepi diṭṭho amhehi. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ adhikāre anavajjādike atthe diṭṭho. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ārogyatthaiṭṭhavipākatthā <a name="V1.0003"></a> gahetabbā. Diṭṭho yasmā, tasmā anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ kusalaṃ. Natthi avajjaṃ kilesāvajjaṃ kilesadoso kilesadaratho etassāti anavajjaṃ, kammena vipaccīyateti vipāko, iṭṭhāniṭṭhādiārammaṇānubhavanavasena, attano sabhāvena ca iṭṭho vipāko etassāti iṭṭhavipākaṃ, anavajjameva iṭṭhavipākaṃ, taṃ lakkhīyati anena aviññātaṃ lakkhitabbaṃ kusalanti lakkhaṇaṃ, anavajjaiṭṭhavipākaṃ lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ</span>. Anavajjaiṭṭhavipākameva kusalaṃ. Nanu kathaṃ sayameva attano lakkhaṇaṃ bhaveyyāti codanā bhaveyya viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito. Kusalasaddatthavasena hi aviññātaṃ apākaṭaṃ kusalaṃ lakkhitabbaṃ hoti. Anavajjaiṭṭhavipākasaddatthavasena viññātaṃ pākaṭaṃ kusalaṃ lakkhaṇaṃ hoti. <span class="bld">Akusalaviddhaṃsanarasaṃ</span> akusalānaṃ viddhaṃsanaṃ akusalaviddhaṃsanaṃ, taṃ raso kiccametassāti akusalaviddhaṃsanarasaṃ, akusalaviddhaṃsanakiccaṃ. Vodānabhāvena paccupaṭṭhātīti <span class="bld">vodānapaccupaṭṭhānaṃ,</span> vodānaupaṭṭhānākāraṃ vodānagayhākāraṃ. <span class="bld">Vā</span> ayaṃ añño nayo. Vajjapaṭipakkhattā anavajjalakkhaṇameva kusalaṃ, vajjapaṭipakkhalakkhaṇaṃ kusalanti attho. <span class="bld">Vodānabhāvarasaṃ</span> vodānabhāvasampattikaṃ. <span class="bld">Iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ</span> iṭṭhavipākaphalaṃ. Yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ padañca taṃ ṭhānañcāti padaṭṭhānaṃ, ubho kāraṇatthādhivacanaṃ, tasmā āsannakāraṇanti attho, itarathā punaruttidoso siyā, yonisomanasikāro padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ etassāti <span class="bld">yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ</span>.</p>
  12. <p class="bodytext">Sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇaṃ <a name="M0.0004"></a> akusalaṃ. Tadubhayaviparītaṃ tehi ubhayehi kusalākusalehi viparītaṃ avipākalakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">tadubhayaviparītalakkhaṇaṃ</span> abyākataṃ. <span class="bld">Vā</span> ayaṃ añño nayo. <span class="bld">Avipākārahaṃ</span> vipākassa ananucchavikaṃ.</p>
  13. <p class="bodytext"><span class="bld">Savatthukāvatthukabhedato</span>ti savatthukaṃ hadayavatthukaṃ, avatthukaṃ hadayavatthuvirahitaṃ.</p>
  14. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Uddānato</span> saṅkhepavasena kilesavatthuvasena duve kāmā honti. Chandarāgova kileso, tebhūmake pavattaṃ vaṭṭasahitaṃ vatthu, vasati kileso etthāti <span class="bld">vatthu</span>.</p>
  15. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Kilesakāmo vatthuṃ kāmeti icchati, vatthu kilesakāmena kāmīyati icchīyatīti kattukārakakammakārakadvaye sādhanadvaye <span class="bld">esa</span> eso duvidhopi kāmo sijjhati.</p>
  16. <p class="bodytext"><a name="para14-5"></a><span class="paranum">14-5</span>. So <a name="V1.0004"></a> ayaṃ duvidhopi kāmo yasmiṃ padese sampattīnaṃ vasena avacarati, <span class="bld">iti</span> tasmā kāraṇā so pana padeso catupāyānaṃ channaṃ devānaṃ manussānaṃ vasena eva ekādasavidho hoti.</p>
  17. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Kāmovacaratīti ettha</span> etasmiṃ ekādasavidhe padese kāmo avacarati, <span class="bld">iti</span> tasmā kāraṇā so padeso <span class="bld">assa</span> kāmassa anena kāmena abhilakkhitattā kāmāvacarasaññito. Abhilakkhitasaddappayoge tatiyatthe ‘‘assā’’ti chaṭṭhī hotīti saddasatthavidū paṭhanti. Sasatthāvacaro padeso viya satte sasanti hiṃsanti tehīti satthā, saha satthehīti sasatthā, sasatthā purisā avacaranti etthāti <span class="bld">sasatthāvacaro</span>. Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so padeso vijjamānesupi <a name="M0.0005"></a> aññesu dvipadacatuppadesu avacarantesu tesaṃ upalakkhitattā ‘‘sasatthāvacaro’’tveva vuccati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu tattha avacarantesu tesaṃ abhilakkhitattā ayaṃ padeso ‘‘kāmāvacaro’’tveva vuccati.</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Yathā rūpabhavo uttarapadassa lopaṃ katvā rūpanti vutto, evaṃ tathā <span class="bld">svāyaṃ</span> so ayaṃ eso kāmāvacaro uttarapadassa lopaṃ katvā <span class="bld">kāmo iti saññito</span> kāmo nāma udīrito paṇḍitena kathito.</p>
  19. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Tasmiṃ kāme</span> idaṃ cittaṃ tasmiṃ kāmāvacare sadā avacarati, <span class="bld">iti</span> tasmā kāraṇā kāmāvacaraṃ iti evaṃ <span class="bld">kāmaghātinā</span> kāmānaṃ vināsakena buddhena kathitaṃ. Kiñcāpi etaṃ rūpārūpabhavesupi avacarati, yathā pana saṅgāme yebhuyyena avacaraṇato ‘‘saṅgāmāvacaro’’ti laddhanāmo nāgo nagare carantopi ‘‘saṅgāmāvacaro’’tveva vuccati, thalacarajalacarā pāṇino athale ajale ṭhitāpi ‘‘thalacarajalacarā’’tveva vuccanti, evaṃ idaṃ aññattha avacarantampi kāmāvacaramevāti daṭṭhabbaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena vā ettha kāmo avacaratītipi kāmāvacaraṃ. Kāmañcesa rūpārūpāvacaresupi avacarati, yathā pana vadatīti vaccho, mahiyaṃ setīti mahiṃsoti vutte na yattakā vadanti, mahiyaṃ vā senti, sabbesaṃ taṃ nāmaṃ hoti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  20. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Paṭisandhiṃ bhave kāme</span> kāmabhavasaṅkhāte kāme paṭisandhiṃ avacārayati, <span class="bld">iti</span> tasmā kāmāvacaraṃ<a name="V1.0005"></a>. Iti evaṃ <span class="bld">vā</span> ayaṃ añño nayo. <span class="bld">Tatra</span> tasmiṃ kāmāvacare <span class="bld">pariyāpannaṃ</span> antogadhaṃ, <span class="bld">iti</span> tasmā kāmāvacaraṃ.</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Aṭṭhavidhaṃ cittaṃ</span> kāmāvacarasaññitaṃ <span class="bld">idaṃ</span> aṭṭhavidhaṃ cittaṃ. Dasapuññakiriyavatthuvaseneva puññakiriyā eva tesaṃ tesaṃ phalānisaṃsānaṃ <a name="M0.0006"></a> vatthūni kāraṇānīti puññakiriyavatthūni, tesaṃ vaso, tena pavattati.</p>
  22. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Dānaṃ sīlaṃ bhāvanā pattidānaṃ veyyāvaccaṃ dhammadesanā anumodanā diṭṭhijubhāvo <span class="bld">saṃsuti</span> dhammassavanañca <span class="bld">apacāyo</span> apacāyanaṃ, evaṃ iminā mayā vuttappakārena puññāni eva vatthūni puññavatthūni, tesaṃ pabhedo <span class="bld">puññavatthuppabhedo ñeyyo</span> paṇḍitena jānitabbo.</p>
  23. <p class="bodytext"><a name="para22-3"></a><span class="paranum">22-3</span>. <span class="bld">Gacchanti saṅgahaṃ dāne</span> pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti, veyyāvaccāpacāyanā sīlamaye puññe saṅgahaṃ gacchanti, dhammadesanā dhammassavanaṃ diṭṭhiujukā bhāvanāmaye puññe saṅgahaṃ gacchanti, dasa puññakiriyāpi ca tīṇi eva sambhonti.</p>
  24. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Sabbānussatipuññañca pasaṃsā saraṇattayaṃ</span> ratanattayaguṇapasaṃsā ca ete diṭṭhijukammamhi saṅgayhanti, tasmiṃ saṅgahapāpuṇe <span class="bld">saṃsayo</span> sandeho natthi.</p>
  25. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Purimā cetanā</span> tato pubbabhāge pavattā cetanā, <span class="bld">muñca</span>cetanā paccuppannā cetanā, <span class="bld">para</span>cetanā pacchākāle pavattā cetanā, tissopi cetanā dānamaye puññe honti. <span class="bld">Eva</span>nti yathā tissopi cetanā dānamaye puññe honti, evaṃ tathā dānamayapuññato <span class="bld">sesesupi</span> sīlamayabhāvanāmayesu tisso cetanā paṇḍito <span class="bld">dīpaye</span> katheyya.</p>
  26. <p class="bodytext"><span class="bld">Hi</span> saccaṃ yadā pana yo puggalo deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ <span class="bld">āgamma</span> paṭicca. <span class="bld">Paṭiggāhakādisampatti</span>nti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena desakālakalyāṇamittādayo gahitā. <span class="bld">Aññaṃ vā somanassahetu</span>nti <span class="bld">añña</span>-ggahaṇena saddhābahulatāvisuddhidiṭṭhitākusalakiriyānisaṃsadassitāsomanassapaṭisandhikatādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Atthi dinnaṃ</span> dānassa phalaṃ atthi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena <a name="M0.0007"></a> atthihutādayo gahitā. <span class="bld">Purakkhatvā</span>ti purato katvā. <span class="bld">Parehi anussāhito</span> acodito dānādīni puññāni <a name="V1.0006"></a> karoti. <span class="bld">Dānādīnī</span>ti vacanena deyyadhammaṃ nissāya pavattadānacetanā gahetabbā. Tadā <span class="bld">assa</span> puggalassa. Saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, natthi saṅkhāro etassāti asaṅkhāro, taṃ eva <span class="bld">asaṅkhārikaṃ,</span> appayoganti attho. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti vuttanayo nāma ‘‘deyyadhammapaṭiggāhakādisampatti’’nti vacanaṃ. Imasmiṃ panatthe saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro</span> nāma attano vā pavattassa pubbappayogassa adhivacanaṃ, parassa vā pavattapubbappayogassa adhivacanaṃ. Ayamassa adhippāyo – yadā yo ‘‘dānādīni karissāmī’’ti cittaṃ samuppādetvā nākāsi, pacchā attano pubbacetanāya ussāhito karoti, tadā sasaṅkhārikaṃ hoti, attano pubbappayogena saha pavattatīti attho. <span class="bld">Paṭipattidassanena</span> paṭipajjitabbā sīlādīhi paṭipajjanti jānanti gacchanti vā nibbānaṃ etāyāti paṭipatti, tāya dassanaṃ paṭipattidassanaṃ, tena. Jāto paricayo etesanti <span class="bld">jātaparicayā</span>. <span class="bld">Sahasā</span>ti vegena. <span class="bld">Catūsupi vikappesu</span> dasseyya.</p>
  27. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Dasapuññakriyādīnaṃ vasena ca bahūnipi bhavanti</span> etāni pana cittāni dasapuññakiriyādīnaṃ vasenapi bahūnipi bhavanti <span class="bld">iti</span> evaṃ <span class="bld">pakāsaye</span> bhagavā pakāseyya.</p>
  28. <p class="hangnum"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>.</p>
  29. <p class="gatha1"> Sattarasa sahassāni, dve satāni asīti ca;</p>
  30. <p class="gathalast">Kāmāvacarapuññāni, bhavantīti viniddiseti. –</p>
  31. <p class="unindented">Kāmāvacarapuññāni sattarasa sahassāni ca dve satāni ca asīti ca bhavanti, <span class="bld">iti</span> vacanaṃ <span class="bld">viniddise</span> ācariyo katheyya.</p>
  32. <p class="gatha1">Dasapuññakriyāvatthu, chadvārādhipatīhi ca;</p>
  33. <p class="gathalast">Kāyādīhi ca tīheva, hīnādīhi ca tīhi tu.</p>
  34. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīsu</span> <a name="M0.0008"></a> <span class="bld">bhavesu</span> kāmabhavarūpabhavesu. <span class="bld">Paṭipadādibhedato</span> dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, dukkhāpaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, sukhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, sukhāpaṭipadaṃ khippābhiññaṃ. <span class="bld">Rūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ</span> rūpāvacare pavattassa bhāvanāpuññassa vasena pavattaṃ <span class="bld">rūpāvacarūpapattinipphādakaṃ</span> rūpāvacare upapattiyā paṭisandhiyā nipphādakaṃ hoti.</p>
  35. <p class="bodytext"><span class="bld">Savatthukāvatthukabhedato</span>ti <a name="V1.0007"></a> arūpāvacaraṃ yadā kāmarūpe jāyati, tadā hadayavatthuṃ nissāya jāyati, iti tasmā savatthukaṃ nāma jātaṃ. Yadā arūpe jāyati, tadā hadayavatthuṃ anissāya jāyati, iti tasmā avatthukaṃ nāma jātaṃ.</p>
  36. <p class="bodytext">Ākāsānañcāyatanassa <span class="bld">kasiṇugghāṭimākāsaṃ</span> ārammaṇaṃ. Viññāṇañcāyatanassa <span class="bld">tattha pavattaviññāṇaṃ,</span> tasmiṃ kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanassa <span class="bld">tassa apagamo</span> tassa ākāsānañcāyatanassa apagamo abhāvo vohāro ārammaṇaṃ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanassa <span class="bld">ākiñcaññāyatanaṃ</span> ārammaṇaṃ hoti.</p>
  37. <p class="bodytext">Rūpe saññā <span class="bld">rūpasaññā</span>. Saññāsīsena cittampi gahitaṃ. <span class="bld">Samatikkamā</span> kasiṇugghāṭimākāsasamatikkamanena. Paṭighe dvārārammaṇānaṃ saṅghaṭṭane pavattā saññā paṭighasaññā. Dvipañcaviññāṇānaṃ adhivacanaṃ. Tāsaṃ <span class="bld">paṭighasaññānaṃ</span> dvipañcaviññāṇānaṃ <span class="bld">atthaṅgamā</span> atthaṅgamena. Nānā attā sabhāvo etassāti nānattaṃ, ārammaṇaṃ, nānatte nānāsabhāve pavattā saññā <span class="bld">nānattasaññā,</span> nānā attā sabhāvo etissāti vā nānattā, sāyeva saññā <span class="bld">nānattasaññā,</span> kāmāvacarasaññāti attho. Tāsaṃ <span class="bld">nānattasaññānaṃ amanasikārā</span> amanasikārena.</p>
  38. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyatāniyatavatthukabhedato</span>ti <a name="M0.0009"></a> sotāpattimaggo niyatavatthuko. Kasmā? Kāmarūpesuyeva hadayavatthuṃ nissāya uppajjanato. Itare pana tayo maggā aniyatavatthukā. Kasmā? Kāmarūpesu hadayavatthuṃ nissāya jāyanti, arūpe hadayavatthuṃ anissāya jāyanti, tasmā aniyatavatthukā. <span class="bld">Tīhi vimokkhamukhehī</span>ti suññataanimittaappaṇihitasaṅkhātehi tīhi vimokkhamukhehi.</p>
  39. <p class="bodytext">Yassa saṃvijjanti, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanā. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsāyeva saṃyojanā sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanā, tesaṃ pahānaṃ sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanappahānaṃ, taṃ karotīti <span class="bld">sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaṃyojanappahānakaraṃ,</span> sotāpattimaggacittaṃ. Mānopi ekadesato apāyagāmikoyeva pahiyyate. Sotāpattimaggena nissesato na pahiyyate. Sesakilesesupi <a name="V1.0008"></a> eseva nayo. Uddhaccaṃ pana ekadesatopi apāyagāmikampi na pahiyyati. Sakadāgāmimaggacittaṃ rāgadosamohānaṃ tanuttakaraṃ. Sotāpattimaggena nāsitasaṃyojanānaṃ pahānaṃ kasmā na vuttanti ce? Paṭhamamaggato dutiyamaggassa mahantattā paṭhamamaggena nāsitā saṃyojanā dutiyamaggena nāsitāti paññāyati, iti yasmā, tasmā na vuttaṃ. Tatiyacatutthamaggesupi eseva nayo. <span class="bld">Ettha</span> etasmiṃ lokuttaracitte. <span class="bld">Ekeka</span>nti vicchāvasena vuttaṃ. <span class="bld">Maggānurūpa</span>nti vacanaṃ paṭhamamaggassa paṭhamaphalañca anurūpanti viññāpanatthaṃ.</p>
  40. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Kāme aṭṭheva</span> kāmāvacare aṭṭha eva cittāni, <span class="bld">rūpe</span> rūpabhave <span class="bld">pañca</span> cittāni, arūpisu <span class="bld">cattāri</span> cittāni, <span class="bld">anuttarāni</span> lokuttaracittāni cattāri, <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">kusalāni</span> cittāni ekavīsati honti.</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Kusalākusalāpagatena</span> <a name="M0.0010"></a> <span class="bld">satā muninā</span> kusalato, akusalato ca apagatena satā satisampannena kusale <span class="bld">kusalena</span> chekena <span class="bld">vasinā</span> pañcavasīhi samannāgatena <span class="bld">yaṃ</span> kusalacittaṃ <span class="bld">catubhūmigataṃ</span> catūsu bhūmīsu pavattaṃ <span class="bld">sakalaṃ</span> sabbaṃ <span class="bld">lapitaṃ</span> kathitaṃ, taṃ kusalacittaṃ <span class="bld">mayāpi</span> buddhadattācariyena <span class="bld">lapitaṃ</span> kathitaṃ.</p>
  42. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyatāniyatavatthuvasenā</span>ti paṭighasampayuttadvayaṃ kāmeyeva hadayavatthuṃ nissāya jāyati, aññabhūmīsu na jāyati, tasmā niyatavatthukaṃ hoti. Itarāni pana akusalāni kāmarūpesu uppajjanakāle hadayavatthuṃ nissāya jāyanti, arūpe hadayavatthuṃ anissāya jāyanti, tasmā aniyatavatthukāni, tena. <span class="bld">Paṭisandhijanakājanakavasena cā</span>ti uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ na janeti. Yadi paṭisandhiṃ janeyya, apāyesuyeva janeyya. Kasmā? Sotāpattimaggena ekadesato apāyagāmikampi na jahitaṃ, sabbaṃ na jahitanti attho. Sopi maggo apāyagāmī na hoti. Aññe pana kilesā ekadesavasena apāyagāmikā jahitā, tena paṭhamamaggenāti tasmā na janeti. Ekādasavidhaṃ pana paṭisandhiṃ janeti, tena.</p>
  43. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhamaṅgalādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sutamaṅgalādīni gahitāni. <span class="bld">Sārato</span> uttamato <span class="bld">pacceti</span> saddahati. Sabhāvatikkhena sabhāvo tikkho etassāti sabhāvatikkhaṃ, tena <span class="bld">sabhāvatikkhena</span>.</p>
  44. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> <a name="V1.0009"></a> <span class="bld">pana</span> paṭighasampayuttassa <span class="bld">pāṇātipātādīsu</span> akusalakammesu tikkhappavattikāle asaṅkhārikassa uppatti, mandappavattikāle sasaṅkhārikassa uppatti veditabbā.</p>
  45. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa</span> momūhassa.</p>
  46. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhavisesassa</span> dukkhanānattassa.</p>
  47. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Lobhamūlavasena <a name="M0.0011"></a> <span class="bld">aṭṭha</span> cittāni, dosamūlavasā <span class="bld">duve</span> cittāni, mohamūlavasena <span class="bld">dve</span> cittāni. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena akusalāni dvādasappakārāni <span class="bld">siyuṃ</span> bhaveyyuṃ.</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Yaṃ pāpamānasaṃ</span> yaṃ akusalacittaṃ <span class="bld">pāpāpāpesu</span> pāpaapāpesu kusalākusalesu <span class="bld">apāpena</span> appavattena pāpāpāpappahīnena <span class="bld">vuttaṃ</span> īritaṃ kathitaṃ, <span class="bld">taṃ pāpamānasaṃ</span> taṃ akusalacittaṃ mayā <span class="bld">samudāhaṭaṃ</span> kathitaṃ.</p>
  49. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā panassa</span> yathā pana assa vipākassa kusalaṃ <span class="bld">dānādivasena</span> dānādīnaṃ dasapuññakiriyavatthūnaṃ vasena chasu ārammaṇesu pavattati, <span class="bld">idaṃ</span> vipākacittaṃ tathā <span class="bld">na</span> pavattati. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ <span class="bld">idaṃ</span> vipākaṃ paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena <span class="bld">parittadhammapariyāpannesu</span> kāmāvacaradhammantogadhesu chasu ārammaṇesu pavattati. Sampayuttadhammānañca visese asatipi kusalasampayuttadhammato assa vipākassa, sampayuttadhammānañca nānatte asatipi idaṃ vipākaṃ <span class="bld">ādāsatalādīsu</span> dhammajātesu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ. Ayamassādhippāyo – yathā ādāsatale mukhanimittaṃ mukhe calite calati, acalite na calati, mukhassa kāraṇaṃ vinā mukhanimittassa viya kāraṇaṃ natthi, evaṃ kusalakāraṇā vipākassa aññaṃ kāraṇaṃ natthi, nirussāhaṃ vipākaṃ.</p>
  50. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Kāmāvacaradevānaṃ manussānaṃ ime</span> aṭṭha mahāvipākā <span class="bld">duhetukatihetukānaṃ</span> kāmāvacaradevānaṃ, manussānañca paṭisandhiyo bhavanti.</p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para33-4"></a><span class="paranum">33-4</span>. <span class="bld">Tato</span> paraṃ pavattiyaṃ yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā <span class="bld">balavārammaṇe</span> atimahantavibhūtārammaṇe <a name="V1.0010"></a> tadārammaṇañca hutvā tato paraṃ maraṇakālasmiṃ cuti hutvā pavattanti<a name="M0.0012"></a>, <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena catūsu ṭhānesu <span class="bld">vipaccanti</span> vipākabhāvena jāyanti.</p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Sabhūmikusaleheva <span class="bld">mahāpākā</span> samā vinā mahāpākā <span class="bld">kammadvāraṃ</span> kammakāraṇaṃ vinā, kammañca mahāpuññānaṃ kiriyavatthukaṃ <span class="bld">vinā</span> vajjetvā <span class="bld">sabhūmikusaleheva</span> attano bhūmiyaṃ pavattehi kusalehi eva <span class="bld">samā</span> sadisā. Kammadvāraṃ nāma kāyaviññattikammadvāraṃ, vacīviññattikammadvāraṃ, bhavaṅgasaṅkhātaṃ manodvāraṃ, iti tividhaṃ kammadvāraṃ kammakāraṇaṃ. Kammaṃ nāma aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā idha adhippetā.</p>
  53. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Pākā</span> kusalavipākā aviññattijanattā ca viññatti ca viññatti ca viññattiviññattiyoti vattabbe sarūpekasesaṃ katvā ‘‘viññattī’’ti vuttaṃ, tā janentīti viññattijanā, na viññattijanā aviññattijanā, tesaṃ bhāvo aviññattijanattaṃ. Tasmā <span class="bld">aviññattijanattā</span> kāyaviññattivacīviññattisaṅkhātānaṃ kammadvārānaṃ ajanakattā manodvārasaṅkhātassa kammadvārassa vasena ca appavattanato <span class="bld">avipākasabhāvato</span> ca akammabhāvato ca <span class="bld">appavattanato ceva</span> puññakiriyavatthuvasena appavattanato ceva puññehi <span class="bld">no samā</span> asadisā.</p>
  54. <p class="bodytext"><a name="para37-9"></a><span class="paranum">37-9</span>. <span class="bld">Parittārammaṇattā hi tesamekantato</span> tesaṃ vipākānaṃ ekantato parittārammaṇattā kāmāvacarārammaṇattā <span class="bld">tesu</span> vipākesu sattapaññattikārammaṇā <span class="bld">karuṇāmuditā kadāci</span> kismiñci kāle na jāyanti, <span class="bld">tathā</span> evaṃ tisso pana viratiyo <span class="bld">etesu</span> vipākesu na jāyanti, <span class="bld">hi</span> kasmā kāraṇā na jāyanti, pañca sikkhāpadā <span class="bld">kusalāti</span> kusalā nāmāti satthunā vuttā yasmā kāraṇā, tasmā na jāyanti. <span class="bld">Tathādhipatinopettha tathā</span> evameva cattāro <span class="bld">adhipatinopi</span> etesu vipākesu na santi. Kasmā<a name="M0.0013"></a>? <span class="bld">Chandādīni</span> dhammajātāni puretaraṃ katvā anuppajjanato na santi, <span class="bld">iti</span> vacanaṃ <span class="bld">viniddise</span> ācariyo katheyya.</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ pana puññato</span> vipākesu asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ puññato kusalato āgamanavasena ñeyyaṃ. Tattha ekaccānaṃ ācariyānaṃ matena mukhe calite ādāsatale mukhanimittacalanaṃ viya asaṅkhārassa kusalassa vipāko asaṅkhāro hoti, sasaṅkhārassa kusalassa vipāko sasaṅkhāro hoti, evaṃ āgamanavasena ñeyyaṃ. <span class="bld">Paccayato ceva ñeyyaṃ</span> tattha ekaccānaṃ <a name="V1.0011"></a> ācariyānaṃ matena balavantehi vibhūtehi paccayehi kammādīhi uppanno asaṅkhāro dubbalehi sasaṅkhāroti evaṃ paccayavasena viññeyyaṃ jānitabbaṃ.</p>
  56. <p class="bodytext"><a name="para41-2"></a><span class="paranum">41-2</span>. Hīnādīnaṃ puññānaṃ vipākattā hīnādayo vipākā <span class="bld">puññavādinā</span> jinena paridīpitā bhavanti, <span class="bld">iti</span> evaṃ iminā vuttappakārena pavattaṃ idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ ekantena savatthukaṃ kāmalokasmiṃ jāyate, <span class="bld">aññattha pana</span> aññāsu bhūmīsu na jāyate.</p>
  57. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇapañcakaṃ niyatārammaṇa</span>nti cakkhuviññāṇassa rūpameva ārammaṇaṃ, na saddādayo. Sesattayaṃ yadā cakkhuviññāṇena gahitaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadāssa rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti. Yadā sotaviññāṇena gahitaṃ, tadāssa saddo ārammaṇo hoti. Yadā ghānajivhākāyaviññāṇehi gahitāni ārammaṇāni karonti, tadāssa gandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni honti. Manoviññāṇadhātudvayaṃ yadā tadārammaṇaṃ hoti, tadā chaārammaṇaṃ hoti, evaṃ aniyatārammaṇaṃ hoti.</p>
  58. <p class="bodytext">Rūpārammaṇāya kiriyāmanodhātuyā apagamo padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ etassāti <span class="bld">apagamapadaṭṭhānaṃ,</span> tāya āvajjanaṃ <a name="M0.0014"></a> katvā ṭhitāya cakkhuviññāṇena dassanakiccaṃ karīyatīti attho. <span class="bld">Tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ</span> sampaṭicchanabhāvena gayhākāraṃ. <span class="bld">Santīraṇādirasā</span> somanassayuttā manoviññāṇadhātusantīraṇatadārammaṇarasā, upekkhāyuttā pana santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutirasā, <span class="bld">tathābhāvapaccupaṭṭhānā</span> santīraṇādibhāvena gayhākāraṃ.</p>
  59. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Kāmāvacarapuññassa</span> kāmāvacarakusalassa soḷasa vipākā honti. Iti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">tihetukapuññassa</span> ukkaṭṭhassa vasena ācariyo <span class="bld">paridīpaye</span>. Ayamettha attho – chandādhipateyyādīnaṃ vasena ukkaṭṭhatihetukakusalaṃ kāmasugatiyaṃ tihetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte aṭṭha ahetukakusalavipākāni, aṭṭha mahākusalavipākānīti soḷasa pākāni nipphādeti.</p>
  60. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Kusalānugataṃ katvā bhājitaṃ kiṃ mahaggataṃ vipākacittaṃ <span class="bld">kusalānugataṃ</span> kusalaṃ anugataṃ katvā mahaggatakusalacittena samānaṃ katvā bhagavatā <span class="bld">bhājitaṃ</span> desitaṃ. <span class="bld">Kiṃ</span> kena kāraṇena? <span class="bld">Kāmāvacarapuññaṃva</span> kāmāvacarakusalaṃ iva asamānaphalaṃ natthi <span class="bld">yato</span> yasmā kāraṇā, tasmā <a name="V1.0012"></a> vipākaṃ kusalānugataṃ katvā bhagavatā bhājitaṃ desitaṃ. <span class="bld">Kāmāvacarapuññaṃvā</span>ti yathā aṭṭhavidhesu kāmāvacarakusalesu ukkaṭṭhatihetukakusalaṃ kāmasugatiyaṃ tihetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasa kusalavipākāni nipphādeti, tihetukaomakañca duhetukaukkaṭṭhañca kāmasugatiyaṃ duhetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte tihetukavirahitāni ahetukaduhetukasaṅkhātāni vipākāni nipphādeti, duhetukaomakaṃ pana kāmasugatiyaṃ ahetukapaṭisandhiṃ datvā pavatte aṭṭha ahetukavipākāni nipphādeti, evaṃ kāmāvacarapuññaṃ asamānaphalaṃva hoti.</p>
  61. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Gajādīnaṃ <a name="M0.0015"></a> chāyā gajādisadisā hoti yathā, evaṃ mahaggatavipākaṃ <span class="bld">sabbathā</span> sabbapakārena attano kusaleheva samānaṃ hoti.</p>
  62. <p class="bodytext"><a name="para46-7"></a><span class="paranum">46-7</span>. <span class="bld">Kāmāvacarapuññaṃva nāparāpariyavedanaṃ</span> idaṃ mahaggatakusalaṃ kāmāvacarapuññaṃva aparāpariyavedanaṃ aparasmiṃ bhave phaladāyakaṃ <span class="bld">na</span> hoti, jhānā aparihīnassa <span class="bld">bhavagāmino</span> paṭisandhigāmino sattassa kusalānantaraṃyeva phalaṃ uppajjati, iti ca ñāpanatthaṃ <span class="bld">etassa</span> mahaggatavipākassa <span class="bld">kusalānugataṃ</span> kusalānugamanaṃ bhagavatā <span class="bld">kataṃ</span>.</p>
  63. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Ettha</span> etasmiṃ mahaggatavipāke paṭipadākkamo tesañca hīnādīnaṃ bhedato <span class="bld">jhānāgamanato</span> mahaggatakusalajhānassa āgamanavasena <span class="bld">vibhāvinā</span> paṇḍitena veditabbo.</p>
  64. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Ettha vipāke chandādi<span class="bld">adhipatīnaṃ</span> abhāvo, ayameva visesato kusalato ayaṃ eva viseso, sesaṃ sabbapakāraṃ avisesena kusalena samaṃ <span class="bld">mataṃ</span> kathitaṃ bhagavatā.</p>
  65. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Suññataṃ animittanti, tathāpaṇihitantipi</span> suññataṃ anattā, animittaṃ aniccaṃ, appaṇihitaṃ dukkhaṃ <span class="bld">iti</span> etāni tīṇi nāmāni <span class="bld">maggassa anantare</span> catubbidhassa maggassa anantare catubbidhe <span class="bld">phale</span> honti.</p>
  66. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Labbhanti parabhāgasmiṃ</span> maggānantare pavattaphalato aññasmiṃ kāle <span class="bld">vaḷañjanaphalesu</span> phalasamāpattisamāpajjanakālesu etāni tīṇi nāmāni na labbhante, phalehi <span class="bld">vipassanāvaseneva</span> anattaaniccadukkhasaṅkhātānaṃ <a name="V1.0013"></a> tiṇṇaṃ vipassanānaṃ vasena eva tāni tīṇi nāmāni labbhare phalehi labbhante.</p>
  67. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Honti</span> <a name="M0.0016"></a> <span class="bld">sādhipatīneva lokuttaraphalāni tu</span> ekantato sādhipatīni eva honti, lokuttaraphalāni ṭhapetvā aññasmiṃ vipāke adhipatī natthi.</p>
  68. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Maggo attano maggabhāvena maggo nāma vuccate bhagavatā. Phalaṃ <span class="bld">maggaṃ upādāya</span> aṭṭhaṅgikamaggaṃ nissayaṃ katvā maggo nāma <span class="bld">iti</span> vacanaṃ vuccate bhagavatā.</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Ime</span> satta akusalavipākā. Gāvo caranti etthāti gocaro, tassadisattā gocaro ārammaṇanti attho, aniṭṭho ca aniṭṭhamajjhatto ca aniṭṭhāniṭṭhamajjhattā, teyeva gocaro aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocaro, tasmiṃ <span class="bld">aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocare vattare</span> vattanti. <span class="bld">Sukhādittayayuttā te</span> te aṭṭha ahetukakusalavipākā sukhādittayayuttā sukhasomanassaupekkhāvedanāhi sahagatā. <span class="bld">Dukkhupekkhāyutā ime</span> ime satta ahetukaakusalavipākā dukkhupekkhāvedanāhi sahagatā.</p>
  70. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Evaṃ chattiṃsadhā pākaṃ pākasāsanapūjito sugato. Kiṃ visiṭṭho? Pākaṃ nāma asuraṃ, taṃ sāsati, pākena attano puññaphalena deve anusāsatīti vā pākasāsano, ko so? Sakko. Tena pākasāsanena pūjito <span class="bld">savipākāvipākesu</span> kusalavipākakiriyesu <span class="bld">kusalo</span> cheko <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">pākaṃ</span> cittaṃ chattiṃsappakāraṃ <span class="bld">abrvi</span> avoca.</p>
  71. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuḷāresū</span>ti khuddakesu. <span class="bld">Tathābhāvapaccupaṭṭhānā</span> chaḷārammaṇavijānanagayhākārā. Sabbaññutaññāṇassa gati viya gati etissāti <span class="bld">sabbaññutaññāṇagatikā</span>.</p>
  72. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Somanassayuttānaṭṭha</span><a name="M0.0017"></a>, <span class="bld">kusalākusalāni ca</span> somanassayuttāni aṭṭha kusalākusalāni ca, kriyato pana pañca <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena hāsacittāni terasa.</p>
  73. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Puthujjanā hasantettha</span> ettha etesu terasacittesu puthujjanā pana aṭṭhahi cittehi hasanti<a name="V1.0014"></a>. <span class="bld">Sekhā</span> satta ariyā chahi cittehi hasanti. <span class="bld">Asekhā</span> khīṇāsavā <span class="bld">pañcahi</span> cittehi hasanti.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalāni</span> pana rūpārūpakusalāni sekhaputhujjanānaṃ uppajjanti. <span class="bld">Imāni</span> rūpārūpakiriyāni khīṇāsavānaṃ bhāvanāyeva kāro bhāvanākāro, tassa vaso bhāvanākāravaso, tena pavattāni. <span class="bld">Tāni</span> rūpārūpakusalāni bhāvanāpuññavasappavattāni bhāvanākusalavasena pavattāni. <span class="bld">Imesaṃ</span> rūpārūpakiriyānaṃ <span class="bld">tesañca</span> rūpārūpakusalānaṃ ayameva viseso.</p>
  75. <p class="bodytext"><a name="para58-9"></a><span class="paranum">58-9</span>. <span class="bld">Yā puthujjanakālasmiṃ, abhinibbattitā pana</span> puthujjanakālasmiṃ puthujjanabhāvaṭṭhitena yoginā abhinibbattitā <span class="bld">yā</span> rūpārūpasamāpatti, <span class="bld">sā</span> rūpārūpasamāpatti so yogī <span class="bld">khīṇāsavo bhikkhu</span> hutvā <span class="bld">naṃ</span> rūpārūpasamāpattiṃ <span class="bld">yāva</span> yattakaṃ kālaṃ na samāpajjate, <span class="bld">tāva</span> tattakena kālena tassa khīṇāsavabhikkhuno <span class="bld">kusalā eva</span> rūpārūpakusalā eva hoti. Khīṇāsavena <span class="bld">sā</span> rūpārūpasamāpatti <span class="bld">sace</span> yadi <span class="bld">samāpannā</span> samāpajjitā, <span class="bld">kriyā</span> rūpārūpakiriyā hoti.</p>
  76. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Ekādasavidhaṃ kāme</span> kāmāvacare kiriyacittaṃ ekādasavidhaṃ, <span class="bld">rūpe</span> rūpāvacare pañca, arūpisu cattāri iti sabbāni kriyacittāni vīsati.</p>
  77. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Lokuttarakriyacittaṃ, pana kasmā na vijjati</span>? Maggassa ekacittakkhaṇikattā na vijjati. Ayamettha adhippāyo – catumaggaṭṭho <a name="M0.0018"></a> khīṇāsavo nāma na hoti, maggānantarameva phalaṃ uppajjati, maggopi ekacittakkhaṇiko yadi cittaṃ bahucittakkhaṇikaṃ, phalasamaṅgino khīṇāsavassapi maggacittaṃ bhaveyya, evaṃ sati lokuttarakiriyacittaṃ bhaveyyāti adhippāyo.</p>
  78. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Kriyākriyāpattivibhāgadesako</span> karaṇaṃ kriyaṃ, <span class="bld">kriyaṃ</span> nāma vinayapariyāyena akattabbassa karaṇaṃ, na karaṇaṃ akriyaṃ, <span class="bld">akriyaṃ</span> nāma vinayapariyāyena kattabbassa akaraṇaṃ, āpajjanaṃ āpatti, kriyāya karaṇena āpatti kriyāpatti, akriyāya akaraṇena āpatti akriyāpatti, kriyāpatti ca akriyāpatti ca kriyāpatyākriyāpattiyo, ekassa <span class="bld">āpatti</span>-saddassa lopaṃ katvā ‘‘kriyākriyāpattiyo’’ti vuttaṃ, tāsaṃ vibhāgo kriyākriyāpattivibhāgo, desetīti desako, tassa desako <span class="bld">kriyākriyāpattivibhāgadesako</span>. Ṇvu-tu-paccayesu paresu kammatthe chaṭṭhī hotīti <a name="V1.0015"></a> vadanti. Jino kiṃ visiṭṭho? Kriyākriyāpattivibhāgadesako <span class="bld">hitāhitānaṃ sakriyākriyārato</span> hitassa sakriyāya rato, ahitassa akriyāya rato, yaṃ kriyākriyaṃ, <span class="bld">kriyaṃ</span> nāma kriyacittaṃ, <span class="bld">akriyaṃ</span> nāma kusalākusalavipākacittaṃ icchanti eke. Taṃ na. Kasmā? Kusalādhikāre ‘‘kusalaṃ muninā lapitaṃ’’ akusalādhikāre ‘‘pāpamānasaṃ pāpāpāpesvapāpena vuttaṃ’’ vipākādhikāre ‘‘pākaṃ sugato abravī’’ti vatvā puna kriyādhikāre ‘‘kusalākusalavipākāni avocā’’ti vacanassa vattabbābhāvato. Tena vāssa kriyākriyaṃ etassāti <span class="bld">kriyākriyaṃ,</span> kriyākriyasabhāvanti attho. Ayameva sārato paccetabbo. Yaṃ kriyākriyaṃ cittaṃ kriyākriyāsabhāvaṃ <span class="bld">avoca</span> desesi, <span class="bld">taṃ kriyākriyaṃ</span> kriyākriyasabhāvaṃ mayā <span class="bld">samīritaṃ,</span> sammā pakārena īritaṃ kathitaṃ.</p>
  79. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Ekūnanavuti</span> <a name="M0.0019"></a> <span class="bld">sabbe, cittuppādā mahesinā</span> lokuttare aṭṭha katvā ekūnanavuti sabbe cittuppādā <span class="bld">mahesinā</span> tathāgatena <span class="bld">samāsato</span> saṅkhepato niddiṭṭhā.</p>
  80. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Piṭake abhidhammasmiṃ, ye bhikkhū pāṭavatthino</span> abhidhammapiṭake paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, tena attho pāṭavattho, so etesaṃ atthīti <span class="bld">pāṭavatthino,</span> chekabhāvatthikā ye bhikkhū, <span class="bld">tehi</span> bhikkhūhi <span class="bld">ayaṃ</span> abhidhammāvatāro <span class="bld">uggahetabbo</span> sikkhitabbo punappunaṃ cintitabbo.</p>
  81. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Ye</span> janā tassaṅkāsena taṃsannibhena abhidhammāvatārena <span class="bld">abhidhammamahodadhiṃ</span> mahāsāgarasannibhaṃ abhidhammaṃ taranti, te imaṃ lokaṃ paralokañca taranti. <span class="bld">Itī</span>ti parisamāpane.</p>
  82. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  83. <p class="centered">Cittaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  84. <p class="centered">Paṭhamo paricchedo.</p>
  85. <p class="chapter">2. Dutiyo paricchedo</p>
  86. <p class="subhead">Cetasikaniddesavaṇṇanā</p>
  87. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Cittānantaramuddiṭṭhā</span><a name="V1.0016"></a>, <span class="bld">ye ca cetasikā mayā</span> ye ca cetasikā cittānantaraṃ mayā uddiṭṭhā, ito paraṃ idāni <span class="bld">tesaṃ</span> cetasikānaṃ vibhājanaṃ karissāmi ahaṃ.</p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Imesu pana karuṇāmuditāvasena bhāvanākāle karuṇāpubbabhāgo vā,</span> appanāpattāya karuṇāya pubbabhāgo, tasmiṃ pubbabhāge, karuṇāto pubbabhāge kāmāvacaracitteti attho. Ekā karuṇā uppajjati. Muditāpubbabhāge vā appanāpattāya muditāya pubbabhāge ekā muditā <a name="M0.0020"></a> uppajjati. Iminā kāmāvacaracittena yogī micchākammantādīhi dhammehi viramati. <span class="bld">Ramu</span>-dhātu kīḷāyaṃ, <span class="bld">vi</span>-saddo viramaṇattho.</p>
  89. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Ādinā puññacittena, tettiṃsa niyatā matā ādinā puññacittena</span> paṭhamamahākusalacittena saha niyatā <span class="bld">tettiṃsa</span> cetasikā bhagavatā matāti, atha vā karuṇāmuditā aniyatā <span class="bld">ekena</span> dhammena saha <span class="bld">catuttiṃsa</span> dhammā bhavanti.</p>
  90. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Kasmā panettha mettā ca, upekkhā ca na uddhaṭā ettha</span> etesu yevāpanakadhammesu, niddhāraṇaṃ, mettā ca upekkhā ca <span class="bld">dhammarājena</span> satthunā <span class="bld">na uddhaṭā</span> na vuttā kasmā kāraṇā.</p>
  91. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. <span class="bld">Abyāpādena mettāpi</span> abyāpādena mettā gahitā, <span class="bld">upekkhā</span>ti tatramajjhattatāya ca gahitā <span class="bld">yasmā</span> kāraṇā, tasmā ubhopetā bhagavatā na gahitā.</p>
  92. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Kasmā yevāpanā dhammā, buddhenādiccabandhunā</span> sabbe te <span class="bld">yevāpanā dhammā</span> yevāpananāmakā pāḷiyaṃ sarūpena eva. Bandhati snehena etasminti bandhu, ādiccassa bandhu ādiccabandhu, tena <span class="bld">ādiccabandhunā</span> buddhena <span class="bld">na ca uddhaṭā</span> na desitā.</p>
  93. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Kasmā <a name="V1.0017"></a> kāraṇā? <span class="bld">Yasmā aniyatā keci</span> yevāpanakā aniyatā, <span class="bld">yasmā</span> kāraṇā <span class="bld">rāsiṃ</span> dukavaggādirāsiṃ <span class="bld">na bhajanti</span> na sevanti, <span class="bld">yasmā</span> kāraṇā <span class="bld">keci</span> yevāpanakā dubbalā, tasmā pāḷiyaṃ bhagavatā na vuttā.</p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Chandādhimokkhamuditā manasi ca kāro,</span></p>
  95. <p class="gatha2">Majjhattatā ca karuṇā viratittayañca;</p>
  96. <p class="gatha2">Puññesu tena niyatāniyatā ca sabbe,</p>
  97. <p class="gathalast">Yevāpanā munivarena na ceva vuttā.</p>
  98. <p class="bodytext">Chandādhimokkho <a name="M0.0021"></a> muditā manasikāro majjhattatā karuṇā viratittayañca <span class="bld">puññesu</span>kusalesu niyatā cattāro aniyatā pañca sabbe yevāpanā na ca eva tena munivarena vuttā.</p>
  99. <p class="bodytext"><a name="para74-80"></a><span class="paranum">74-80</span>. <span class="bld">Kasmā panettha phassova, paṭhamaṃ samudīrito ettha</span> etesu cetasikesu, jātiniddhāraṇaṃ, phassova paṭhamaṃ <span class="bld">samudīrito</span> kathito. Kasmā kāraṇā? <span class="bld">Kira</span> mayā sutaṃ, ārammaṇe cittassa paṭhamaṃ abhinipātattā phasso paṭhamaṃ samudīrito, <span class="bld">phusitvā pana phassena</span> phassena ārammaṇaṃ phusitvā yogino vedanāya ārammaṇaṃ <span class="bld">vedaye,</span> saññāya <span class="bld">sañjānāti,</span> cetanāya ārammaṇaṃ <span class="bld">cetaye</span>. <span class="bld">Sahajātānaṃ</span> cetasikānaṃ phassova <span class="bld">idha</span> imasmiṃ citte mahesinā paṭhamaṃ vutto. <span class="bld">Hi</span> kasmā kāraṇā? Yasmā <span class="bld">balavapaccayattā,</span> tasmā vutto. <span class="bld">Akāraṇamidaṃ sabbaṃ, cittānaṃ tu saheva ca</span> ‘‘paṭhamābhinipātattā’’ti ca ‘‘balavapaccayattā’’ti ca <span class="bld">idaṃ sabbaṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">akāraṇaṃ</span> ahetukaṃ ayuttaṃ, kasmā kāraṇā? <span class="bld">Cittajānaṃ</span> cittehi sahappavattānaṃ cetasikānaṃ <span class="bld">ekuppādādibhāvena</span> samānuppādasamānanirodhasamānālambaṇasamānavatthukabhāvena pavattito akāraṇaṃ ayuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ tu paṭhamuppanno, ayaṃ pacchāti natthidaṃ ayaṃ</span> dhammo paṭhamuppanno, <span class="bld">ayaṃ</span> dhammo pacchākāle uppanno iti <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ natthi. Balavapaccayattepi kāraṇaṃ na ca dissati. Desanākkamato ceva paṭhamaṃ samudīrito <span class="bld">iccevaṃ</span> iti evaṃ iti iminā mayā vuttappakārena phassassa paṭhamaṃ samudīritataṃ <span class="bld">viññunā</span> vibhāvinā viññeyyaṃ, <span class="bld">visesato</span> visesena aññathā na viññeyyaṃ. <span class="bld">Na ca pariyesitabboyaṃ, tasmā pubbāparakkamo</span> yasmā kāraṇā ayaṃ pubbāparakkamo viññunā <span class="bld">na ca pariyesitabbo</span> na gavesitabbo, dhammā eva vacanatthalakkhaṇādīhi <span class="bld">vijānatā</span> paṇḍitena pariyesitabbā.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Iṭṭhākārānubhavanarasā</span> <a name="M0.0022"></a><a name="V1.0018"></a> iṭṭhārammaṇānubhavanakiccā <span class="bld">subhojanarasaṃ</span> anubhavanto <span class="bld">rājā viya</span>. Cetasikaassādapaccupaṭṭhānā cetasikapassaddhipadaṭṭhānā.</p>
  101. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccābhiññāṇakaraṇarasā</span> paṭijānanakiccā <span class="bld">vaḍḍhakissa abhiññāṇakaraṇamiva</span> vaḍḍhakino sakiṃ sañjānitvāpi dāruharesu suttassa paṭipasāraṇaṃ viyāti adhippāyo. <span class="bld">Yathāgahitanimittavasenā</span>ti yathāpavattitanimittassa vasena. Manasi abhinivesakaraṇaṃ gayhākārā.</p>
  102. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyūhanarasā</span> pavattanakiccasādhakā. <span class="bld">Mahāvaḍḍhakiādayo viya</span> yathā mahāvaḍḍhakī sayampi dāruṃ tacchati, parepi dāruṃ tacchāpeti, evaṃ sayampi ārammaṇe sandahati, sampayuttadhammepi abhisandahāpeti.</p>
  103. <p class="bodytext">Āhananaṃ bhuso hananaṃ, pariyāhananaṃ samantā hananaṃ, taṃ raso etassāti <span class="bld">āhananapariyāhananaraso</span>.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo</span> ārammaṇaparimaddanalakkhaṇo.</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">Pinayatīti pīti,</span> sahajātadhamme ārammaṇe pinayatīti attho. Kāyacitta<span class="bld">pharaṇarasā</span>. Udaggassa cittassa bhāvo odagyaṃ, taṃ paccupaṭṭhānaṃ etassāti <span class="bld">odagyapaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  106. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddahanti</span> vatthuttayaṃ saddahanti. <span class="bld">Akālusiyapaccupaṭṭhānā</span> anāvilabhāvapaccupaṭṭhānā. <span class="bld">Saddheyyavatthupadaṭṭhānā</span> saddahitabbavatthuttayāsannakāraṇā.</p>
  107. <p class="bodytext"><span class="bld">Araññagatasudesako viya</span> araññe gato maggasudesako viya.</p>
  108. <p class="bodytext"><span class="bld">Attanā avinibbhuttānaṃ dhammāna</span>nti avigatānaṃ cetasikānaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ cetasikānaṃ dhammānaṃ. Santepi ca <span class="bld">tesaṃ</span> <a name="M0.0023"></a> cetasikānaṃ anupālanalakkhaṇādimhi <a name="V1.0019"></a> vidhāne atthikkhaṇeyeva <span class="bld">taṃ</span> tesaṃ pāletabbānaṃ cetasikānaṃ pavattakkhaṇeyeva taṃ jīvitaṃ <span class="bld">te dhamme</span> pāletabbe cetasike anupāleti. <span class="bld">Udakaṃ viyā</span>ti yathā udakaṃ attani uppalādīni anupāleti, tathā anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne santepi tesaṃ atthikkhaṇeyeva anupāleti, vijjamānakkhaṇeva anupāletīti adhippāyo. Paccayuppannepi ca dhamme anupāleti, <span class="bld">dhāti viya kumāraṃ</span> aññāya janitaṃ kumāraṃ rakkhantī dhāti viya, parassa puttaṃ aṅkādinā dhāretīti <span class="bld">dhāti</span>. <span class="bld">Sayaṃpavattitadhammasambandheneva pavattati</span> attanā pavattitehi dhammehi sampavattati. <span class="bld">Niyāmako viya</span> yathā niyāmako ekanāvāya vutthehi janehi saha pavattati, bhaṅgato uddhaṃ taṃ jīvitaṃ na pavattayati, attano ca abhāvā ṭhapayitabbānaṃ cetasikānañca abhāvā, bhaṅgakkhaṇe cetasike na ṭhapeti sayaṃ bhijjamānattā, vaṭṭisneho khīyamāno padīpasikhaṃ na karoti yathā.</p>
  109. <p class="bodytext"><span class="bld">Sommabhāvapaccupaṭṭhāno</span>ti mudubhāvapaccupaṭṭhāno, sītalabhāvapaccupaṭṭhāno vā.</p>
  110. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā</span> vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho ime khandhā gahitā.</p>
  111. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimmaddanarasā</span>ti nimmaddanakiccā. <span class="bld">Kāyacittānaṃ avūpasamatāuddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtā</span>ti <span class="bld">ādi</span>ggahaṇena kukkuccaṃ gahetabbaṃ.</p>
  112. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  113. <p class="centered">Cetasikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  114. <p class="centered">Dutiyo paricchedo.</p>
  115. <p class="chapter">3. Tatiyo paricchedo</p>
  116. <p class="subhead">Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā</p>
  117. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Sabbe</span> <a name="M0.0024"></a> <span class="bld">cetasikā vuttā, buddhenādiccabandhunā</span> ye sabbe cetasikā <span class="bld">ādiccabandhunā</span> buddhena <a name="V1.0020"></a> vuttā, <span class="bld">te</span> sabbe cetasikā <span class="bld">nāmasāmaññato</span> nāmasamānabhāvena <span class="bld">dvepaññāsabhavanti te,</span> anottappapariyosānā dvipaññāsa bhavanti.</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para90-92"></a><span class="paranum">90-92</span>. <span class="bld">Catupaññāsadhā kāme, rūpe pañcadaseritā kāme</span> kāmāvacare catupaññāsa cittāni īritā. <span class="bld">Rūpe</span> rūpāvacare pañcadasa cittāni īritā bhavanti. <span class="bld">Dvādasārūpe</span> arūpāvacare dvādasa cittāni bhavanti. <span class="bld">Cattālīsa manāsavā</span> lokuttaracittāni cattālīsa bhavanti, ekavīsasataṃ sabbe cittuppādā <span class="bld">samāsato</span> saṅkhepato ekavīsasataṃ hoti. <span class="bld">Etesu tesamuppattiṃ</span> ito paraṃ <span class="bld">etesu</span> mayā vuttesu cittesu <span class="bld">tesaṃ</span> phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekaṃ ekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya ahaṃ <span class="bld">pavakkhāmi</span> desissāmi.</p>
  119. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Ekaggatā</span> cittekaggatā <span class="bld">manakkāro</span> manasikāro <span class="bld">jīvitaṃ</span> phassapañcakaṃ <span class="bld">ete aṭṭha</span> cetasikā <span class="bld">avinibbhogā</span> aññamaññato avigatā <span class="bld">ekuppādā</span> samānuppādā <span class="bld">sahakkhayā</span> sahavayā.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Phasso ca vedanā saññā, cetanā jīvitindriyaṃ</span> ekaggatā manakkāro <span class="bld">ime</span> cetasikā <span class="bld">sabbasādhāraṇā</span> sabbacittehi sādhāraṇā, sabbacittānaṃ sādhāraṇā vā.</p>
  121. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">Vitakko pañcapaññāsa-cittesu samudīrito. Cāro chasaṭṭhicittesu</span> vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaresu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu cāti <span class="bld">pañcapaññāsacittesu</span> <a name="M0.0025"></a> bhagavatā samudīrito. Vicāro dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaracittesu ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ca ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti <span class="bld">chasaṭṭhicittesu</span> jāyati. Ettha etasmiṃ vacane saṃsayo natthi.</p>
  122. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Ekapaññāsacittesu, pīti tesaṭṭhiyā sukhaṃ</span> pītidomanassupekkhāsahagatakāyaviññāṇacatutthajjhānavajjitesu <span class="bld">ekapaññāsacittesu</span> jāyati. Sukhaṃ domanassadukkhupekkhāsahagatavajjitesu <span class="bld">tesaṭṭhi</span>cittesu jāyati. <span class="bld">Upekkhā</span> somanassasukhadukkhasahagatavajjitesu <span class="bld">pañcapaññāsacittesu</span> jāyati. <span class="bld">Dukkhaṃ</span> akusalavipākakāyaviññāṇapaṭighasahagatesu <span class="bld">tīsu</span> cittesu jāyati.</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Hoti dvāsaṭṭhicittesu, somanassindriyaṃ pana</span> domanassadukkhasukhupekkhāsahagatavajjitesu <a name="V1.0021"></a> <span class="bld">dvāsaṭṭhicittesu</span> jāyati. <span class="bld">Dukkhindriyaṃ panekasmiṃ</span> akusalavipāke kāyaviññāṇe jāyati. <span class="bld">Tathekamhi sukhindriyaṃ</span> tathā <span class="bld">ekasmiṃ</span> puññapāke kāyaviññāṇe hoti.</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Pañcuttarasate citte, vīriyaṃ āha nāyako</span> jino pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavajjite <span class="bld">pañcuttarasate citte</span> vīriyaṃ <span class="bld">āha</span> kathesi. <span class="bld">Catuttarasate citte, samādhindriyamabrvi</span> vicikicchāsahagatadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇapañcadvārāvajjanavajjite <span class="bld">catuttarasate citte</span> samādhindriyaṃ avoca.</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Sabbāhetukacittāni, ṭhapetvā cekahetuke</span> sabbāni aṭṭhārasa ahetukacittāni ekahetukacittadvayañca ṭhapetvā sesasmiṃ <span class="bld">ekuttarasate citte</span> chandassa uppattiṃ <span class="bld">uddise</span> paṇḍito katheyya.</p>
  126. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Ṭhapetvā</span> <a name="M0.0026"></a> <span class="bld">dasa viññāṇe</span> cakkhuviññāṇādike dasa viññāṇe ca <span class="bld">vicikicchāyutampi</span> cittaṃ ṭhapetvā sesasmiṃ <span class="bld">dasuttarasate citte</span> adhimokkho bhagavatā udīrito.</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para101-2"></a><span class="paranum">101-2</span>. Saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso tatramajjhattaṃ cha yugaḷā ca <span class="bld">iti</span> ime ekūnavīsati dhammā niyatā hutvā ekanavutiyā citte jāyanti. Ekūnavīsati dhammā <span class="bld">ahetukesu</span> aṭṭhārasasu <span class="bld">apuññesu</span> dvādasasu akusalesu <span class="bld">na jāyare</span> na jāyanti.</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Ekūnāsītiyā citte, paññā jāyati sabbadā</span> paññā dvādasaakusalaaṭṭhārasaahetukamahākusalañāṇavippayuttamahāvipākañāṇavippayuttamahākiriyāñāṇavippayuttavajjite <span class="bld">ekūnāsītiyā</span> citte jāyati. <span class="bld">Aṭṭhavīsatiyā citte, karuṇāmuditā siyuṃ</span> karuṇāmuditā aṭṭhasu mahākusalesu, aṭṭhasu mahākiriyāsu, rūpāvacarapañcamajjhānavajjitesu dvādasarūpāvacaresu cāti <span class="bld">aṭṭhavīsatiyā cittesu</span> siyuṃ bhaveyyuṃ.</p>
  129. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Kāmāvacarapuññesu, sabbalokuttaresu ca</span> kāmāvacaramahākusalesu cittesu sabbesu lokuttaresu cāti saha aṭṭhake <span class="bld">cattālīsavidhe citte</span> viratittayaṃ hoti.</p>
  130. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. Saddhā <a name="V1.0022"></a> sati hirottappaṃ alobhādittayampi ca yugaḷāni cha ca majjhattaṃ karuṇāmuditāpi ca.</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Tathā tisso viratiyo sabbe te pañcavīsati dhammā mahākusalacittasampayuttaabyākatacittasampayuttāti <span class="bld">kusalena</span> sabbesuyeva dhammesu chekena vijitaṅgaṇena pakāsitā.</p>
  132. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Ahirīkaṃ</span> <a name="M0.0027"></a> <span class="bld">anottappaṃ, moho uddhaccameva cā</span>ti ime cattāro dhammā niyatā hutvā <span class="bld">dvādasāpuññacittesuyeva</span> dvādasaakusalacittesuyeva <span class="bld">jāyare</span> jāyanti.</p>
  133. <p class="bodytext"><a name="para108-9"></a><span class="paranum">108-9</span>. <span class="bld">Lobho doso ca moho ca, māno diṭṭhi ca saṃsayo</span> vicikicchā middhaṃ uddhaccaṃ kukkuccaṃ thinaṃ macchariyampi ca ahirikaṃ anottappaṃ issā ca domanassakaṃ <span class="bld">ete</span> dhammā <span class="bld">akusalā</span> akusalacittasampayuttā <span class="bld">ekantena mahesinā</span> vijitaṅgaṇavigatamalena vuttā.</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Lobho <span class="bld">aṭṭhasu</span> lobhamūlesu cittesu bhagavatā <span class="bld">niddiṭṭho</span> dassito. Diṭṭhi <span class="bld">catūsu</span> diṭṭhisampayuttesu cittesu vuttā. Māno diṭṭhivippayuttesu catūsu gāhūpavādappabhindanena vutto. Doso <span class="bld">dvīsu eva</span> paṭighasampayuttesu cittesu munindena vutto.</p>
  135. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Issāmaccherakukkuccā <span class="bld">dvīsu</span> dosamūlesu cittesu jāyanti, <span class="bld">no saha</span> saha no jāyanti, ekekova jāyantīti attho. <span class="bld">Vicikicchā panekasmiṃ</span> vicikicchā pana ekasmiṃ vicikicchāsahagatacitte jāyati. Thinamiddhaṃ <span class="bld">pañcasu</span> sasaṅkhārikaakusalacittesu jāyati.</p>
  136. <p class="bodytext"><a name="para112-3"></a><span class="paranum">112-3</span>. <span class="bld">Phasso ca vedanā saññā, cetanā jīvitaṃ mano</span> vitakko ca vicāro ca pīti vīriyaṃ samādhi ca chando cevādhimokkho ca manasikāro ca <span class="bld">cuddasa</span> dhammā <span class="bld">kusalā ca</span> kusalacetasikā ca honti. <span class="bld">Akusalā ceva</span> akusalacetasikā ceva <span class="bld">abyākatāpi ca</span> abyākatacetasikā ca honti.</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Ekūnatiṃsacittesu, jhānaṃ pañcaṅgikaṃ mataṃ</span> catūsu somanassasahagatākusalesu, dvādasasu somanassasahagatamahākusalamahāvipākamahākiriyacittesu, sukhasantīraṇahasituppādacittesu<a name="M0.0028"></a><a name="V1.0023"></a>, tīsu rūpapaṭhamajjhānacittesu, aṭṭhasu lokuttarapaṭhamajjhānacittesu cāti <span class="bld">ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ</span> pañcāvayavajhānayuttaṃ jhānaṃ sugatena mataṃ. Upekkhāsahagatāni cattāri lobhamūlāni ca dve dosamūlāni ca dve mohamūlāni ca manodhātuttikañca upekkhāsahagatā tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo ca dvādasupekkhāsahagatāni mahākusalamahāvipākakiriyacittāni tīṇi rūpadutiyajjhānacittāni aṭṭha lokuttaradutiyajjhānacittāni cāti <span class="bld">sattatiṃsa</span> cittāni <span class="bld">catujhānaṅgayuttāni</span> catujhānāvayavayuttāni <span class="bld">iti</span> evaṃ niddise <span class="bld">katheyya</span>.</p>
  138. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Ekādasavidhaṃ cittaṃ, tivaṅgikamudīritaṃ</span> tīṇi rūpāvacaratatiyajjhānacittāni, aṭṭhalokuttaratatiyajjhānacittāni cāti <span class="bld">ekādasavidhaṃ cittaṃ tivaṅgikaṃ</span> tiavayavajhānayuttaṃ, cha rūpāvacaracatutthajjhānapañcamajjhānacittāni, dvādasārūpāvacaracittāni, soḷasa lokuttaracatutthajjhānapañcamajjhānacittāni cāti <span class="bld">catutiṃsavidhaṃ cittaṃ duvaṅgikaṃ</span> dviavayavajhānayuttaṃ <span class="bld">udīritaṃ</span> jinena īritaṃ.</p>
  139. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Sabhāvenāvitakkesu, jhānaṅgāni na uddhare sabhāvena</span> pakatiyā <span class="bld">avitakkesu</span> vitakkavirahitesu dvipañcaviññāṇesu <span class="bld">jhānaṅgāni</span> jhānāvayavāni jino na uddhare. Ayametthādhippāyo – aññattha vitakko jhānacittena vippahīno bhāsito, imesu pana neva jhānacittena pahīnā, pakatiyā vitakkavirahitāni dvipañcaviññāṇāni sabbāhetukacittesu <span class="bld">maggaṅgāni</span> maggāvayavāni jino <span class="bld">na uddhare</span> na deseyya.</p>
  140. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Budho</span> jino dvipañcaviññāṇesu manodhātuttike ca tīsu santīraṇesu cāti <span class="bld">soḷasacittesu</span> tīṇindriyāni <a name="M0.0029"></a> <span class="bld">vade</span> katheyya. <span class="bld">Ekasmiṃ pana cattāri</span> ekasmiṃ vicikicchāsahagatacitte cattāri indriyāni honti, ekādasasu akusalacittesu vicikicchāyuttacittavajjitesu hasituppāde ceva voṭṭhabbanacitte cāti <span class="bld">terasasu</span> cittesu <span class="bld">pañca</span> indriyāni <span class="bld">budho</span> bhagavā <span class="bld">uddhare</span> uddhareyya.</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Satta dvādasacittesu, indriyāni jinobrvi jino</span> buddho ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu <span class="bld">dvādasacittesu</span> satta indriyāni <span class="bld">abrvi</span> kathesi, <span class="bld">ekenūnesu aṭṭheva, cattālīsamanesu ca</span> jino ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu <a name="V1.0024"></a> dvādasasu cittesu, pañcadasasu rūpesu, dvādasasu arūpesu cāti <span class="bld">ekenūnesu cattālīsamanesu</span> aṭṭheva indriyāni abrvi.</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">Cattālīsāya</span> lokuttara<span class="bld">cittesu navakaṃ</span> indriyanavakaṃ nāyako <span class="bld">abrvi</span> kathesi. <span class="bld">Evaṃ indriyayogopi, veditabbo vibhāvinā evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena cittesu indriyayogo vibhāvinā visesena paññaṃ bhāvetuṃ pakāsetuṃ sīlametassāti vibhāvī, tena veditabbo.</p>
  143. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Amaggaṅgāni nāmettha, aṭṭhārasa ahetukā ettha</span> etesu cittesu aṭṭhārasa ahetukā natthi maggo etesūti amaggaṅgāni nāma, <span class="bld">jhānaṅgāni na vijjanti, viññāṇesu dvipañcasu</span> dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgānipi na saṃvijjanti.</p>
  144. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Ekaṃ cittaṃ dumaggaṅgaṃ</span> ekaṃ vicikicchāsahagatacittaṃ <span class="bld">dumaggaṅgaṃ</span> dumaggāvayavaṃ, catūsu diṭṭhivippayuttākusalacittesu ca dvīsu paṭighayuttesu ca uddhaccayuttesu cāti <span class="bld">sattasu</span> cittesu ca <span class="bld">timaggaṅgāni</span> timaggāvayavāni honti. <span class="bld">Cattālīsāya</span> <span class="bld">cittesu</span><a name="M0.0030"></a>, <span class="bld">maggo so caturaṅgiko</span> catūsu diṭṭhisampayuttākusalesu ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu ca rūpāvacaradutiyatatiyacatutthapañcamajjhānasaṅkhātesu dvādasasu rūpāvacaresu, dvādasasu arūpāvacaresu cāti <span class="bld">cattālīsāya cittesu caturaṅgiko maggo</span> caturāvayavo maggo hoti.</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Pañcaddasasu cittesu, maggo pañcaṅgiko mato</span> ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu, tīsu rūpapaṭhamajjhānacittesu cāti <span class="bld">pañcaddasasu cittesu pañcaṅgiko</span> pañcāvayavo maggo bhagavatā mato. <span class="bld">Dvattiṃsacittesu maggo sattaṅgikopi ca</span> lokuttaradutiyatatiyacatutthapañcamajjhānasaṅkhātesu <span class="bld">dvattiṃsacittesu</span> maggo <span class="bld">sattaṅgiko</span> sattāvayavo hoti.</p>
  146. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Maggo aṭṭhasu cittesu</span> maggaphalavasena <span class="bld">aṭṭhasu</span> lokuttaracittesu maggo <span class="bld">aṭṭhaṅgiko</span> aṭṭhāvayavo hoti. <span class="bld">Iti</span> parisamāpane. <span class="bld">Tu</span> padapūraṇe. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena sabbacittesu <span class="bld">maggaṅgāni</span> maggāvayavāni dhīro uddhareyya, deseyyāti attho.</p>
  147. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Balāni dve dvicittesu</span> hasituppādavoṭṭhabbanasaṅkhātesu dvīsu cittesu dve balāni honti<a name="V1.0025"></a>. <span class="bld">Ekasmiṃ tīṇi dīpaye</span> ekasmiṃ vicikicchāyutte tīṇi balāni dhīro <span class="bld">dīpaye</span> pakāseyya. Vicikicchāyuttato sesesu <span class="bld">ekādasasu</span> akusalesu <span class="bld">cattāri</span> balāni honti. <span class="bld">Cha dvādasasu</span> ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu cha balāni hontīti dhīro <span class="bld">niddise</span> katheyya.</p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Ekūnāsītiyā</span> <a name="M0.0031"></a> <span class="bld">satta</span> ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu kāmāvacaracittesu, sattavīsatiyā mahaggatacittesu, cattālīsalokuttaracittesu cāti <span class="bld">ekūnāsītiyā</span> cittesu satta balāni honti. <span class="bld">Soḷasevābalāni tu</span> dvipañcaviññāṇāni ca tisso manodhātuyo ca tīṇi santīraṇāni cāti <span class="bld">soḷasa</span> eva cittāni <span class="bld">abalāni</span> balavirahitāni honti, <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena cittaṃ <span class="bld">sabalaṃ</span> balena sahagataṃ <span class="bld">abalampi ca</span> balavirahitañcāpi cittaṃ <span class="bld">viññeyyaṃ</span> dhīrena vijānitabbaṃ.</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni, cittesu jāyanti hi yesu yāni yesu</span> cittesu <span class="bld">yāni</span> jhānaṅgamaggaṅgabalaindriyāni jāyanti, <span class="bld">mayā samāsena samuddharitvā</span> asaṃsaṭṭhaṃ uddharitvā <span class="bld">tesu</span> cittesu <span class="bld">sabbānipi tāni</span> jhānaṅgamaggaṅgabalaindriyāni <span class="bld">samāsena</span> saṅkhepena <span class="bld">mayā</span> buddhadattācariyena <span class="bld">vuttāni</span> kathitāni.</p>
  150. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  151. <p class="centered">Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  152. <p class="centered">Tatiyo paricchedo.</p>
  153. <p class="chapter">4. Catuttho paricchedo</p>
  154. <p class="subhead">Ekavidhādiniddesavaṇṇanā</p>
  155. <p class="hangnum"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>.</p>
  156. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ito</span> <a name="V1.0026"></a> <span class="bld">paraṃ pavakkhāmi, nayamekavidhādikaṃ;</span></p>
  157. <p class="gathalast"><span class="bld">Ābhidhammikabhikkhūnaṃ, buddhiyā pana vuddhiyā.</span></p>
  158. <p class="bodytext">Ahaṃ <span class="bld">ito paraṃ</span> ito paricchedato paraṃ ekavidhādikaṃ nayaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ buddhiyā vuddhitthāya <span class="bld">pavakkhāmi</span> desessāmi.</p>
  159. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Sabbamekavidhaṃ</span> <a name="M0.0032"></a> <span class="bld">cittaṃ, vijānanasabhāvato</span> sabbaṃ cittaṃ vijānanasabhāvato ekavidhaṃ, <span class="bld">duvidhañca bhave cittaṃ</span> ahetukasahetukato idaṃ cittaṃ duvidhaṃ bhaveyya.</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Puññāpuññavipākā hi, kāme dasa ca pañca ca hi</span> saccaṃ <span class="bld">kāme</span> kāmāvacare kusalākusalavipākā dasa pañca ca kiriyā tisso iti sabbe <span class="bld">aṭṭhārasa</span> cittuppādā ahetukā.</p>
  161. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Ahetukato cittuppādato <span class="bld">sesā</span> ekasattati cittuppādā <span class="bld">sahetukāti</span> sahetukā nāmāti mahesinā <span class="bld">tādinā</span> aviparītasabhāvena <span class="bld">hetuvādinā</span> paccayavādinā niddiṭṭhā.</p>
  162. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Savatthukāvatthukato</span> savatthukaavatthukavasena tathā ubhayavasena savatthukavasena, avatthukavasena ca sabbaṃ vuttappakārena ca mānasaṃ tividhaṃ hoti.</p>
  163. <p class="bodytext"><a name="para132-4"></a><span class="paranum">132-4</span>. <span class="bld">Sabbo kāmavipāko ca, rūpe pañcadasāpi ca</span> cittuppādā <span class="bld">ādimaggo</span> paṭhamamaggo hasituppādo manodhātukiriyāpi ca domanassadvayañcāpi tecattālīsa mānasā <span class="bld">vinā vatthuṃ</span> vatthuṃ vajjetvā na uppajjanti, ekantena savatthukā nāma. Arūpāvacaravipākā ca ekantena <a name="V1.0027"></a> avatthukā, mayā vuttato cittuppādato <span class="bld">sesāni</span> dvecattālīsa cittāni <span class="bld">ubhayathā</span> savatthukāvatthukavasena siyuṃ.</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Ekekārammaṇaṃ cittaṃ, pañcārammaṇameva ca</span> cittaṃ chaḷārammaṇakañceti <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārenāpi tividhaṃ cittaṃ siyā.</p>
  165. <p class="bodytext"><a name="para136-8"></a><span class="paranum">136-8</span>. <span class="bld">Viññāṇāni ca dve pañca, aṭṭha lokuttarāni ca</span> abhiññāmānasaṃ ṭhapetvā sabbaṃ mahaggatañcevāti <span class="bld">tecattālīsa</span> cittuppādā pana ekekārammaṇā viññeyyā dhīrena. <span class="bld">Tattha</span> <a name="M0.0033"></a> citte manodhātuttayaṃ pañcārammaṇaṃ īritaṃ bhagavatā. Mayā vuttacittato <span class="bld">sesāni tecattālīsa</span> cittāni chaḷārammaṇikāni matāni satthunā, tathā evaṃ cittaṃ kusalākusalādito tividhaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena abyākataṃ gahetabbaṃ.</p>
  166. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. Ahetukaṃ cittaṃ ekahetukañca cittaṃ dvihetukañca cittaṃ tihetukañca cittanti <span class="bld">evaṃ</span> iminā pakārena cittaṃ catubbidhaṃ vibhāvinā viññātabbaṃ.</p>
  167. <p class="bodytext"><a name="para140-2"></a><span class="paranum">140-2</span>. Heṭṭhā mayāpi niddiṭṭhā <span class="bld">aṭṭhārasa</span> cittuppādā ahetukā, <span class="bld">vicikicchuddhaccasaṃyuttaṃ</span> cittaṃ ekahetukaṃ evaṃ udīritaṃ bhagavatā. <span class="bld">Kāme</span> kāmāvacare <span class="bld">puññavipākakriyato</span> kusalavasena ca vipākavasena ca kiriyāvasena ca <span class="bld">dvādasadhā</span> cittuppādā akusalā ca dasadhā cāti bāvīsati cittuppādā duhetukā. <span class="bld">Kāme</span> kāmāvacare <span class="bld">puññavipākakriyato</span> puññavasena ca vipākavasena ca kiriyāvasena ca <span class="bld">dvādasadhā</span> cittuppādā. Sabbaṃ mahaggatañceva <span class="bld">appamāṇaṃ</span> lokuttaracittañca tihetukaṃ.</p>
  168. <p class="bodytext"><a name="para143-50"></a><span class="paranum">143-50</span>. <span class="bld">Rūpīriyāpathaviññatti-janakājanakādito</span>ti rūpairiyāpathaviññattijanakavasena rūpairiyāpathajanakavasena ca rūpajanakavasena ca tikiccājanakavasena cātiādīhi pakārehi sabbaṃ cittaṃ catubbidhaṃ hoti. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ citte dvādasākusalā, kāmadhātuyā kusalā, tathā kāme dasa kiriyā, abhiññāmānasaṃ dvayaṃ, ime bāttiṃsa mānasā rūpāni samuṭṭhāpenti, iriyāpathaṃ kappenti, viññattiṃ janayanti. Kusalā mahaggatamānasā kiriyā ca mahaggatamānasā, <span class="bld">aṭṭha</span> anāsavacittāni, chabbīsati ca mānasā rūpāni samuṭṭhāpenti, iriyāpathaṃ <a name="V1.0028"></a> kappenti. <span class="bld">Copanaṃ na pāpenti</span> viññattiṃ na janayantīti attho. Ime cittuppādā dukiccaniyatā<a name="M0.0034"></a>, dasa viññāṇe ṭhapetvā dvīsu bhūmīsu <span class="bld">vipākā</span> manodhātudvayasantīraṇattayamahāvipākarūpavipākānaṃ vasena aṭṭhārasa pākā manodhātu kiriyā cevāti <span class="bld">imāni ekūnavīsati</span> cittāni rūpāni samuṭṭhāpenti, itaradvayaṃ na karonti, <span class="bld">puna dvepañcaviññāṇā</span> paṭhamaṃ ‘‘dasa viññāṇe’’ti vuttattā ‘‘punā’’ti vuttā. Arūpīsu vipākā ca <span class="bld">sabbesaṃ</span> sattānaṃ paṭisandhicittañca arahato cuticittañca ime soḷasa mānasā tikiccāni na karonti.</p>
  169. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Ekadviticatuṭṭhāna-pañcaṭṭhānappabhedato</span> ekakiccadvikiccatikiccacatukiccapañcakiccabhedena <span class="bld">pañcadhā cittaṃ</span> pañcapakāraṃ cittaṃ <span class="bld">pañcanimmalalocano</span> buddho <span class="bld">akkhāsi</span> kathesi.</p>
  170. <p class="hangnum"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>.</p>
  171. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kusalākusalā sabbe, cittuppādā mahākriyā;</span></p>
  172. <p class="gathalast"><span class="bld">Mahaggatā kriyā ceva, cattāro phalamānasā.</span></p>
  173. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Sabbeva pañcapaññāsa</span> cittuppādā <span class="bld">javanaṭṭhānatoyeva</span> javanakiccavaseneva <span class="bld">ekaṭṭhāne</span> ekakicce <span class="bld">nippapañcena satthunā</span> taṇhāmānadiṭṭhivirahitena satthunā <span class="bld">niyāmitā</span> kathitā.</p>
  174. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Puna dvepañcaviññāṇā</span> cittuppādā dassane savane tathā ghāyane sāyanaṭṭhāne phusane paṭipāṭiyā satthunā niyāmitā.</p>
  175. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. Manodhātuttikaṃ āvajjane paṭicchane, <span class="bld">ete aṭṭhasaṭṭhi</span> cittuppādā <span class="bld">ekaṭṭhānikataṃ</span> ekakiccabhāvaṃ <span class="bld">gatā</span> pattā bhavanti.</p>
  176. <p class="bodytext"><a name="para156-8"></a><span class="paranum">156-8</span>. Cittadvayaṃ dviṭṭhānikaṃ nāma udīritaṃ bhagavatā, somanassayutaṃ cittaṃ pañcadvāre santīraṇaṃ siyā. Chadvāre tadālambaṇañca <span class="bld">balavārammaṇe</span> atimahantārammaṇe sati siyā<a name="M0.0035"></a>, tathā voṭṭhabbanaṃ pañcadvāresu voṭṭhabbanaṃ hoti. Manodvāresu pana <span class="bld">sabbesaṃ</span> ārammaṇānaṃ āvajjanaṃ hoti, idaṃ cittadvayaṃ dviṭṭhānikaṃ nāma hoti.</p>
  177. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. Paṭisandhiyā ṭhānato paṭisandhiyā kiccavasena bhavaṅgassa ṭhānato bhavaṅgassa kiccavasena cutiyā ṭhānato <a name="V1.0029"></a> cutiyā kiccavasena te mahaggatavipākā nava <span class="bld">tiṭṭhānikā</span> tikiccāti muninā matā.</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para160-3"></a><span class="paranum">160-3</span>. <span class="bld">Aṭṭha kāmā mahāpākā, paṭisandhibhavaṅgato</span> paṭisandhibhavaṅgavasena <span class="bld">tadārammaṇato ceva</span> tadārammaṇavasena ca eva cutiṭṭhānavasena ca <span class="bld">aṭṭha</span> cittāni catuṭṭhānikacittāni honti, <span class="bld">iti</span> vacanaṃ dhīro niddise, kusalākusalapākopekkhāsahagatadvayaṃ pañcadvāre santīraṇaṃ bhave, chadvārikesupi balavārammaṇe sati tadārammaṇatā siyā. Paṭisandhibhavaṅgānaṃ ṭhānavasena ca cutiṭṭhānavasena ca idaṃ cittadvayaṃ pañcaṭṭhānikacittaṃ nāmāti udīritaṃ muninā.</p>
  179. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Pañcakiccaṃ dvayaṃ cittaṃ,</span> aṭṭhakaṃ pana catukiccaṃ, navakaṃ tikiccaṃ, dve cittuppādā dvikiccā, imesaṃ imehi cittuppādehi <span class="bld">sesaṃ</span> ekakaṃ kiccaṃ.</p>
  180. <p class="hangnum"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>.</p>
  181. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;</span></p>
  182. <p class="gathalast"><span class="bld">Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.</span></p>
  183. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Chabbidhaṃ hoti taṃ channaṃ</span> taṃ cittaṃ channaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamano<span class="bld">viññāṇānaṃ</span> pabhedato chabbidhaṃ hoti, cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ sattannaṃ vasena cittaṃ sattadhā hoti.</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">Ekekārammaṇaṃ chakkaṃ, pañcārammaṇabhedato chaḷārammaṇato ceva</span> chaḷārammaṇacittavasena <span class="bld">mano</span> cittaṃ aṭṭhavidhaṃ hoti.</p>
  185. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="M0.0036"></a> tasmiṃ citte dvepañcaviññāṇā ekekagocarā honti, <span class="bld">dve</span> cittuppādā rūpārammaṇikā, <span class="bld">dve dve</span> cittuppādā saddādigocarā.</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. Pañcābhiññāvivajjitaṃ sabbaṃ mahaggataṃ, sabbaṃ lokuttarañca <span class="bld">iti</span> idaṃ cittaṃ ekekārammaṇaṃ bhave.</p>
  187. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. Idaṃ <a name="V1.0030"></a> chakkaṃ ekekārammaṇaṃ vibhāvinā ñeyyaṃ, manodhātuttayaṃ pañcārammaṇikaṃ nāma bhave.</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Kāmāvacaracittāni cattālīsaṃ tathā ekekaṃ sabbāni abhiññāni ca <span class="bld">chaḷārammaṇikānīti</span> chaḷārammaṇikāni nāma paṇḍitena viññeyyāni.</p>
  189. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Sattaviññāṇadhātūsu <span class="bld">pacchimaṃ</span> manoviññāṇadhātuñca kusalākusalābyākatavasena <span class="bld">tidhā katvā</span> navavidhaṃ cittaṃ hoti.</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Manoviññāṇadhātuyā bhedo puññāpuññavaseneva vipākakiriyabhedato chasattatividho hoti.</p>
  191. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Manodhātuṃ vipākakiriyabhedato <span class="bld">dvidhā katvā pubbe</span> vuttehi navadhā cittehi mānasaṃ dasadhā hoti.</p>
  192. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Pacchimaṃ dhātudvayaṃ</span> manodhātumanoviññāṇadhātudvayaṃ, manodhātuṃ kusalavipākaakusalavipākakiriyāvasena <span class="bld">tidhā katvā,</span> manoviññāṇadhātuñca kusalākusalābyākatavasena <span class="bld">tividhā katvā</span> cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇehi saha cittaṃ ekādasavidhaṃ hoti, <span class="bld">iti</span> idaṃ vacanaṃ paṇḍito paridīpaye.</p>
  193. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Manoviññāṇadhātumpi <span class="bld">kusalākusalādito</span> kusalākusalavipākakiriyāvasena catudhā vibhajitvāna taṃ <a name="M0.0037"></a> cittaṃ cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇehi saha tippakārāya manodhātuyā ca saha dvādasadhāpi dhīro vade.</p>
  194. <p class="bodytext"><a name="para177-9"></a><span class="paranum">177-9</span>. Cittaṃ cuddasaṭṭhānabhedena cuddasadhā bhave, paṭisandhiyā vasena ca bhavaṅgavasena ca cutiyā vasena ca āvajjanassa vasena ca pañcannaṃ <span class="bld">dassanādīnaṃ</span> kiccānaṃ vasena ca sampaṭicchanacetaso vasena ca santīraṇassa vasena ca voṭṭhabbanajavanānaṃ vasena ca, yathā evaṃ tadārammaṇacittassa vasena <a name="V1.0031"></a> cāti <span class="bld">evaṃ</span> iminā pakārena <span class="bld">ṭhānabhedato</span> kiccabhedena cuddasadhā cittaṃ hoti, <span class="bld">iti</span> idaṃ vacanaṃ dhīro <span class="bld">paridīpaye</span> paridīpeyya.</p>
  195. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Bhūmipuggalanānattavasena</span> bhūminānattavasena, puggalanānattavasena ca cittānaṃ pavattito idaṃ cittaṃ bahudhā hoti, <span class="bld">iti</span> vacanañca dhīro <span class="bld">vibhāvaye</span> pakāseyya.</p>
  196. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ sāsane yo bhikkhu matimā imasmiṃ ekavidhādinaye <span class="bld">kusalo</span> cheko hoti, abhidhamme pavattā atthā tassa bhikkhuno <span class="bld">hatthagatā</span> hatthapaviṭṭhā <span class="bld">āmalakā viya</span> suddhamaṇikā viya honti.</p>
  197. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  198. <p class="centered">Ekavidhādiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  199. <p class="centered">Catuttho paricchedo.</p>
  200. <p class="chapter">5. Pañcamo paricchedo</p>
  201. <p class="subhead">Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā</p>
  202. <p class="hangnum"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>.</p>
  203. <p class="gatha1"> <span class="bld">Ito paraṃ pavakkhāmi, buddhivuddhikaraṃ nayaṃ;</span></p>
  204. <p class="gathalast"><span class="bld">Cittānaṃ bhūmisuppattiṃ, puggalānaṃ vasena ca.</span></p>
  205. <p class="bodytext">Ahaṃ <a name="M0.0038"></a> ito paraṃ <span class="bld">buddhivuddhikaraṃ nayaṃ</span> mativaddhikaraṃ nayaṃ <span class="bld">pavakkhāmi</span> desessāmi. <span class="bld">Cittānaṃ bhūmisuppattiṃ puggalānaṃ vasena ca</span> bhūmīsu cittānaṃ uppattiṃ, puggalānaṃ vasena bhūmīsu cittānaṃ uppattiñca pavakkhāmi.</p>
  206. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Devā</span> <a name="V1.0032"></a> <span class="bld">ceva manussā ca,</span> tisso ca apāyabhūmiyo honti, <span class="bld">gatiyo pañca</span> tesaṃ devamanussatiracchānapetanirayagatīnaṃ vasena pañca gatiyo <span class="bld">niddiṭṭhā satthunā</span> dassitā bhagavatā. <span class="bld">Tayo bhavā</span> pana kāmarūpārūpabhavavasena tayo satthunā <span class="bld">niddiṭṭhā</span> dassitā.</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para184-5"></a><span class="paranum">184-5</span>. <span class="bld">Bhūmiyo tattha tiṃseva, tāsu tiṃseva puggalā tattha</span> tesu tīsu bhavesu tiṃsa eva bhūmiyo honti, <span class="bld">tāsu</span> bhūmīsu uppannā puggalā tiṃsa eva honti, etāsu bhūmīsu uppannā sabbe ca pana puggalā paṭisandhikacittānaṃ vasena ekūnavīsati honti. <span class="bld">Paṭisandhi ca nāmesā</span> esā paṭisandhi ca nāma <span class="bld">duvidhā</span> dvippakārā <span class="bld">samudīritā</span> satthunā kathitā.</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Acittakā paṭisandhi, sacittakā paṭisandhi ca iti duvidhā paṭisandhi hoti, asaññibrahmānaṃ paṭisandhi <span class="bld">acittakā</span> rūpapaṭisandhi hoti. <span class="bld">Sesā</span> rūpapaṭisandhito sesā <span class="bld">sacittakā</span> sacittakapaṭisandhi <span class="bld">ñeyyā</span> paṇḍitena jānitabbā. <span class="bld">Sā pana</span> sacittakā paṭisandhi ekūnavīsati hoti.</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Paṭisandhivaseneva</span> sacittakapaṭisandhivasena eva vīsati puggalā honti. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ cittādhikāre cittādhikārattā acittakapaṭisandhi rūpapaṭisandhi <span class="bld">na ca uddhaṭā</span> na ca kathitā mayā.</p>
  210. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">Ahetudvitihetūti, puggalā tividhā siyuṃ</span> ahetukadvihetukatihetukā iti <span class="bld">tividhā</span> tippakārā puggalā <a name="M0.0039"></a> <span class="bld">siyuṃ</span> bhaveyyuṃ. Ariyā pana puggalā aṭṭha <span class="bld">iti</span> evaṃ iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">sabbe</span> puggalā ekādasa <span class="bld">īritā</span> kathitā bhagavatā.</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Bhūmīsu</span> tiṃsabhūmīsu cittānaṃ uppattiṃ etesaṃ pana sabbesaṃ puggalānaṃ pabhedato bhūmīsu cittānaṃ uppattiñca <span class="bld">gaṇhato</span> gaṇhantassa mama vacanaṃ <span class="bld">nibodhatha,</span> tumhe jānātha suṇātha.</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Tīsu bhūmīsu kati cittāni jāyanti? <span class="bld">Me</span> mayhaṃ <span class="bld">vada</span> tāni cittāni tvaṃ kathehi, sabbāsu bhūmīsu cuddasa eva cittāni. Taṃ yathā –</p>
  213. <p class="gatha1">Voṭṭhabbaṃ <a name="V1.0033"></a> kāmapuññañca, viyuttāni ca diṭṭhiyā;</p>
  214. <p class="gathalast">Uddhaccasahitañceva, honti sabbattha cuddasa.</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Sadā vīsati cittāni, kāmeyeva bhave siyuṃ</span> vīsati cittāni kāmeyeva bhave <span class="bld">sadā</span> sabbasmiṃ kāle <span class="bld">siyuṃ</span> bhaveyyunti. Taṃ yathā –</p>
  216. <p class="gatha1">Kāme aṭṭha mahāpākā, domanassadvayampi ca;</p>
  217. <p class="gathalast">Tathā ghānādiviññāṇattayaṃ pākā apuññajā.</p>
  218. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghānādiviññāṇattaya</span>nti kusalavipākaghānādittayaṃ. <span class="bld">Pākā apuññajā</span> akusalato jātā ahetukā satta vipākā. <span class="bld">Pañca rūpabhaveyeva</span> pañca cittāni rūpabhaveyeva bhavanti. <span class="bld">Cattāreva arūpisu</span> cattāri cittāni arūpīsuyeva honti. Taṃ yathā –</p>
  219. <p class="gatha1">Rūpeva rūpapākā vāruppapākā arūpisu;</p>
  220. <p class="gathalast">Nava mahaggatā pākā, rūpārūpeva jāyare.</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Kāmarūpabhavesveva <span class="bld">aṭṭhārasa</span> cittāni bhavanti.</p>
  222. <p class="bodytext">Taṃ <a name="M0.0040"></a> yathā –</p>
  223. <p class="gatha1">Puññarūpāni pañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;</p>
  224. <p class="gathalast">Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ.</p>
  225. <p class="gatha1">Puññapākaṃ hasituppādamanodhātukriyāpi ca;</p>
  226. <p class="gatha2">Aṭṭhārasādimaggena, pañca rūpakriyāpi ca;</p>
  227. <p class="gathalast">Kāmarūpabhavesveva, etāneva sadā siyuṃ.</p>
  228. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi</span> dvecattālīsa cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  229. <p class="gatha1">Paṭighadvayavajjitāni<a name="V1.0034"></a>, apuññāni daseva ca;</p>
  230. <p class="gathalast">Mahāpuññāni aṭṭheva, voṭṭhabbanakriyāni ca.</p>
  231. <p class="gatha1">Puññāruppāni cattāri, āruppakiriyāni ca;</p>
  232. <p class="gatha2">Kaniṭṭhamaggavajjāni, satta lokuttarāni ca;</p>
  233. <p class="gathalast">Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi.</p>
  234. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Ṭhapetvā pana sabbesaṃ, catassopāyabhūmiyo</span> catasso apāyabhūmiyo ṭhapetvā vajjetvā apāyato sesānaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ chabbīsabhūmīsu terasa eva cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  235. <p class="gatha1">Catutthārūpāvacaraṃ, anāgāmiphalādayo;</p>
  236. <p class="gathalast">Mahākriyā ca jāyanti, terasāpāyavajjitā.</p>
  237. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgāmiphalādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena hi arahattaphalāni gahitāni.</p>
  238. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">Aparāni catassopi, ṭhapetvāruppabhūmiyo</span> catasso arūpabhūmiyo ṭhapetvā sesāsu <span class="bld">chabbīsabhūmīsu</span> aparāni <span class="bld">cha</span> cittāni jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  239. <p class="gatha1">Manodhātukriyañceva<a name="M0.0041"></a>, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;</p>
  240. <p class="gatha2">Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ;</p>
  241. <p class="gathalast">Cheva cittāni jāyanti, tathā uparivajjite.</p>
  242. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Suddhāvāsikadevānaṃ, ṭhapetvā pañca bhūmiyo</span> pañca bhūmiyo ṭhapetvā pañcavīsatibhūmīsu pañca cittāni jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  243. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā sampayuttānaṃ, vicikicchāyutaṃ tathā;</p>
  244. <p class="gathalast">Pañca sabbattha jāyanti, suddhāvāsavivajjite.</p>
  245. <p class="hangnum"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>.</p>
  246. <p class="gatha1"> <span class="bld">Aparāni</span> <a name="V1.0035"></a> <span class="bld">duve honti, pañcavīsatibhūmisu;</span></p>
  247. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo.</span></p>
  248. <p class="unindented">Catassopāyabhūmiyo nevasaññānāsaññañca ṭhapetvāyeva pañcavīsatibhūmīsu aparāni <span class="bld">duve</span> cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  249. <p class="gatha1">Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo;</p>
  250. <p class="gathalast">Sesāsu tatiyāruppajavanaṃ jāyati dvayaṃ.</p>
  251. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">Dvepi cittāni jāyanti, catuvīsatibhūmisu</span> catassopāyabhūmiyo ākiñcaññañca nevasaññañca ṭhapetvā sesāsu catuvīsatibhūmīsu dvepi cittāni jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  252. <p class="gatha1">Catutthatatiyāruppaṃ, ṭhapetvāpāyabhūmiyo;</p>
  253. <p class="gathalast">Sesāsu dutiyāruppa-javanaṃ jāyati dvayaṃ.</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">Apāyabhūmiyo hitvā</span> catasso apāyabhūmiyo tisso upari arūpabhūmiyo <span class="bld">hitvā</span> chaḍḍetvā sesāsu tevīsatibhūmīsu dveyeva pana cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  255. <p class="gatha1">Apāyabhūmiyo <a name="M0.0042"></a> hitvā, tissocāruppabhūmiyo;</p>
  256. <p class="gathalast">Sesāsu paṭhamāruppaṃ, javanadvayaṃ jāyati.</p>
  257. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Arūpe ca apāye ca</span> aṭṭha bhūmiyo ṭhapetvā sesāsu bāvīsatibhūmīsu ekādasavidhaṃ cittaṃ hoti. Taṃ yathā –</p>
  258. <p class="gatha1">Sabbaṃ rūpañca vipākaṃ, ṭhapetvā sitamānasaṃ;</p>
  259. <p class="gathalast">Ekādaseva jāyati, apāyārūpavajjite.</p>
  260. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Suddhāvāse</span> <a name="V1.0036"></a> <span class="bld">apāye ca</span> nava bhūmiyo ṭhapetvā sesāsu ekavīsāsu bhūmīsu niccampi <span class="bld">cattāro</span> eva mānasā honti. Taṃ yathā –</p>
  261. <p class="gatha1">Sotāpattiphalañceva, sakadāgāmiphalampi ca;</p>
  262. <p class="gatha2">Sakadāgāmimaggo ca, ṭhapetvāpāyasuddhake;</p>
  263. <p class="gathalast">Anāgāmimaggo ceva, ekavīsāsu honti hi.</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Ekaṃ sattarasasveva, cittaṃ jāyati bhūmisu</span> suddhāvāsaapāyāruppabhūmiyo ṭhapetvā avasesāsu sattarasasu bhūmīsu ekaṃ cittaṃ jāyati. Taṃ yathā –</p>
  265. <p class="gatha1">Suddhāvāse apāye ca, ṭhapetvāruppabhūmiyo;</p>
  266. <p class="gathalast">Ādimaggo eko hoti, sattarasasu bhūmisu.</p>
  267. <p class="hangnum"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>.</p>
  268. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dvādaseva tu jāyante, ekādasasu bhūmisu;</span></p>
  269. <p class="gathalast"><span class="bld">Ṭhapetvā pana sabbāpi, bhūmiyo hi mahaggatā. –</span></p>
  270. <p class="unindented">Ekūnavīsatibhūmiyo ṭhapetvā sesāsu ekādasasu bhūmīsu dvādasa cittāni jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  271. <p class="gatha1">Domanassadvayāpuññapākā satta ca puññajaṃ;</p>
  272. <p class="gathalast">Ghānādittayaṃ sesāsu, hitvā sabbā mahaggatā.</p>
  273. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Kāmāvacaradevānaṃ</span> <a name="M0.0043"></a> vasena ca manussānaṃ vasena ca sattasu kāmāvacara<span class="bld">bhūmīsu</span> aṭṭha cittāni sabbadā jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  274. <p class="gatha1">Kāme devamanussānaṃ, mahāpākāni jāyare;</p>
  275. <p class="gathalast">Sadā sattasu etāni, hitvā tevīsa bhūmiyo.</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Pañcamajjhānapākeko</span><a name="V1.0037"></a>, <span class="bld">jāyate chasu bhūmisu</span> eko pañcamajjhānavipāko vehapphalādīsu <span class="bld">chasu bhūmīsu</span> jāyati. Cattāri pana rūpavipāka<span class="bld">cittāni</span> tīsu tīsu bhūmīsu jāyanti. Ayametthādhippāyo – eko paṭhamarūpavipāko brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati, eko dutiyarūpavipāko, eko tatiyarūpavipāko ca parittābhāappamāṇābhāābhassarānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati, eko catuttharūpavipāko parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhānaṃ tīsu bhūmīsu jāyati.</p>
  277. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Cattāri pana cittāni, honti ekekabhūmisu</span> arūpāvacaravipākānaṃ vasena cattāri pana cittāni <span class="bld">ekekabhūmīsu</span> ekekāsu bhūmīsu honti, iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbāsu bhūmīsu cittuppādaṃ <span class="bld">paridīpaye</span> paṇḍito katheyya.</p>
  278. <p class="bodytext"><a name="para206-7"></a><span class="paranum">206-7</span>. <span class="bld">Kusalākusalā kāme</span> kāme vīsati kusalākusalā, <span class="bld">tesaṃ pākā ahetukā</span> tesaṃ kusalākusalānaṃ ahetukā pañcadasa vipākā āvajjanadvayañca <span class="bld">iti</span> evaṃ iminā mayā vuttappakārena sattatiṃsa mānasā narakādīsu catūsu apāyesupi jāyare. Avasesāni dvipaññāsa cittāni <span class="bld">kadācipi</span> kismiñci kālepi nuppajjanti. Taṃ yathā –</p>
  279. <p class="gatha1">Pañcadasāni <a name="M0.0044"></a> rūpe tu, arūpe dvādasīritā;</p>
  280. <p class="gathalast">Aṭṭha lokuttarāneva, kāmapākā sahetukā.</p>
  281. <p class="gatha1">Aṭṭha mahākriyā ceva, hasituppādamānasaṃ;</p>
  282. <p class="gathalast">Dvipaññāsāni cittāni, apāyesu na jāyare.</p>
  283. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">Kāme devamanussānaṃ</span> kāmāvacare devamanussānaṃ mahaggatā nava pākā neva jāyanti, asīti <span class="bld">hadayā</span> mānasā sadā jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  284. <p class="gatha1">Dvādasākusalāneva, kusalānekavīsati;</p>
  285. <p class="gathalast">Sattavīsati pākā ca, mahaggatavivajjitā.</p>
  286. <p class="gatha1">Kāme <a name="V1.0038"></a> devamanussānaṃ, kriyacittāni vīsati;</p>
  287. <p class="gathalast">Honti asīti cittāni, viññeyyāni vibhāvinā.</p>
  288. <p class="bodytext"><a name="para209-12"></a><span class="paranum">209-12</span>. <span class="bld">Kāme</span> kāmāvacare aṭṭha mahāvipākā domanassadvayampi ca tathā <span class="bld">ghānādiviññāṇattayaṃ</span> kusalavipākaṃ apuññajā satta pākā. <span class="bld">Natthi āruppapākā ca, rūpāvacarabhūmiyaṃ</span> arūpapākā ca cattāro rūpāvacarabhūmiyaṃ natthi. Ayametthādhippāyo – rūpāvacarabhūmiyaṃ aṭṭha mahāvipākā kāmasugatisattānaṃ dvinnaṃ vipākacittattā na honti, jhānena vikkhambhitattā domanassadvayampi natthi, ghānajivhākāyapasādavirahitattā kusalavipākaṃ ghānādittayaṃ natthi, aniṭṭhārammaṇānaṃ abhāvato satta akusalavipākā ca natthi, arūpapākā ca natthi. Kasmā? Arūpānaṃ vipākacittattā. <span class="bld">Imehi saha cittehi</span> imehi catuvīsaticittehi saha <span class="bld">tayo maggā phaladvayaṃ</span> sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo ca sotāpattiphalasakadāgāmiphalāni ca cattāro diṭṭhisaṃyuttā vicikicchāsaṃyuttampi ca cattāro heṭṭhimā pākā ca suddhāvāse <span class="bld">na labbhare</span> na labbhanti. Ayametthādhippāyo – puthujjanasotāpannasakadāgāmipuggalānaṃ asādhāraṇattā suddho ca āvāso, atha vā <a name="M0.0045"></a> ghorātikkamaṭṭhitattā anāgāmipuggalā suddhā nāma, caturoghatiṇṇattā khīṇāsavā suddhā nāma, tesaṃ suddhānaṃ dvinnaṃ uttamasattānaṃ āvāsotipi <span class="bld">suddhāvāso,</span> tasmiṃ.</p>
  289. <p class="bodytext">Ayametthādhippāyo – suddhāvāse pana sotāpattimaggasotāpattiphalasakadāgāmimaggasakadāgāmiphalaanāgāmimaggā na vijjanti. Kasmāti ce? Anāgāmiphalaṭṭhānaṃyeva tasmiṃ uppajjanato cattāro diṭṭhisaṃyuttā ca vicikicchāyuttañca pañca akusalacittānaṃ sotāpannena vināsitattā, iti tasmā kāraṇā na jāyanti. Cattāro heṭṭhimavipākā heṭṭhimānaṃ rūpabrahmānaṃ vipākacittattā natthi. Sesāni ekapaññāsa cittāni suddhāvāse pana labbhanti. Taṃ yathā –</p>
  290. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahagataṃ tathā;</p>
  291. <p class="gathalast">Kāmapuññāni aṭṭha ca, rūpapuññāni pañca vā.</p>
  292. <p class="gatha1">Arūpakusalāneva, maggo khīṇāsavassa ca;</p>
  293. <p class="gathalast">Cakkhusotamanodhātu, puññajā tīraṇā duve.</p>
  294. <p class="gatha1">Pañcamajjhānapāko <a name="V1.0039"></a> ca, anāgāmiphalādayo;</p>
  295. <p class="gathalast">Suddhāvāsesu labbhanti, kriyacittāni vīsati.</p>
  296. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāvacarikā sabbe</span> sabbāni rūpāvacarāni pañcadasa cittāni, kāmadhātuyā <span class="bld">sabbe</span> tevīsati <span class="bld">vipākā</span>.</p>
  297. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Domanassādimaggo ca</span> domanassadvayañca ādimaggo ca sotāpattimaggo ca, <span class="bld">kriyā ca dve ahetukā</span> pañcadvārāvajjanahasituppādāni kiriyāni cāti tecattālīsa cittāni arūpabhūmiyaṃ natthi. Pañca rūpāvacaravipākā rūpīnaṃ vipākacittattā natthi. Rūpajavanāni heṭṭhimajhānānaṃ virattattā natthi. Cakkhusotaviññāṇāni puññajāni pasādarahitattā natthi. Ghānādiviññāṇāni pakatiyāyeva natthi. Kusalavipākā manodhātu cakkhādiggahitapañcārammaṇattā arūpānaṃ dhammārammaṇattā natthi, asati cakkhādiviññāṇe sā ca puññajā manodhātu <a name="M0.0046"></a> tāya ca asatiyā cakkhādiviññāṇampi natthiyeva. Kiriyāmanodhātupi pañcārammaṇattāyeva natthi, hasituppādopi rūpakāyābhāvā sitassābhāvā natthi, pubbeva diṭṭhasaccā ariyā rūpabhūmikā, tasmā ādimaggopi natthi.</p>
  298. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Evaṃ bhūmivaseneva, cittuppattiṃ vibhāvaye evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena bhūmivasena cittuppattiṃ <span class="bld">vibhāvaye</span> dhīro katheyya. <span class="bld">Tathā</span> evaṃ ekādasannaṃ puggalānaṃ vasena cittuppattiṃ dhīro <span class="bld">vibhāvaye</span> katheyya.</p>
  299. <p class="hangnum"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>.</p>
  300. <p class="gatha1"> <span class="bld">Kusalākusalā kāme,</span></p>
  301. <p class="gatha2"><span class="bld">Tesaṃ pākā ahetukā;</span></p>
  302. <p class="gatha3"><span class="bld">Āvajjanadvayañcāti,</span></p>
  303. <p class="gathalast"><span class="bld">Sattatiṃseva mānasāti. –</span></p>
  304. <p class="unindented">Ayaṃ vuttatthā.</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. Evaṃ catūsvapāyabhūmīsu manussabhūmiyañcāti <span class="bld">pañcabhūmīsu</span> ahetukassa sattassa <span class="bld">jāyante</span> <a name="V1.0040"></a> uppajjanti. <span class="bld">Dvepaññāsāvasesāni, na jāyanti kadācipi</span> avasesāni dvepaññāsa cittāni kadācipi na jāyanti na uppajjanti, tāni sarūpato vuttāneva.</p>
  306. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Ahetukassa</span> sattassa uppajjantehi sattatiṃsacittehi saha duhetukā, catumahāvipākā cāti cattālīsa cittāni tathā ekakaṃ duhetukassa sattassa jāyanti.</p>
  307. <p class="bodytext"><a name="para218-23"></a><span class="paranum">218-23</span>. <span class="bld">Sabbe mahaggatā ceva</span> sabbe sattavīsatividhā mahaggatā ceva <span class="bld">sabbepi ca anāsavā</span> sabbe aṭṭha lokuttarā ceva cattāro tihetukavipākā ca kāme hasituppādo sahetukamahākiriyā cāti nava kriyāpi ceti cattālīsaṃ tathā aṭṭha ca <span class="bld">duhetuno</span> sattassa na jāyanti.</p>
  308. <p class="bodytext">Ayametthādhippāyo <a name="M0.0047"></a> – duhetuno rūpārūpasamāpattiyā asamatthatāya sattavīsa mahaggatā na jāyanti, maggaphalaṃ adhigantuṃ asamatthatāya aṭṭha lokuttarā na jāyanti, tihetukavipākā tihetukānaṃ sattānaṃ vipākacittattā na jāyanti, nava kiriyāni khīṇāsavānaṃyeva uppajjamānattā na jāyantīti. <span class="bld">Kāmāvacarasattassa, tihetupaṭisandhino</span> puthujjanassa catupaññāsa mānasā jāyanti. Katamāni tāni? Duhetukassa vuttāni cattālīsa cittāni tathā ekañca kāmadhātuyaṃ cattāro ñāṇasampayuttavipākā rūpārūpesu nava puññāni cāti catupaññāsa mānasā jāyanti. <span class="bld">Puthujjanassa</span> tihetuno kāmasattassa pañcatiṃsa cittāni <span class="bld">na jāyare</span> na jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  309. <p class="gatha1">Āvajjanadvayaṃ hitvā, aṭṭhārasa kriyāpi ca;</p>
  310. <p class="gathalast">Nava mahaggatā pākā, aṭṭha lokuttarāni ca.</p>
  311. <p class="gatha1">Kāmaputhujjanasseva, tihetupaṭisandhino;</p>
  312. <p class="gathalast">Pañcatiṃseva cittāni, na jāyanti kadācipi.</p>
  313. <p class="bodytext"><span class="bld">Chadevesu manussesu cā</span>ti sattasu bhūmīsu jātassa sotāpannassa <span class="bld">dehino</span> sattassa paññāsa cittāni jāyanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro <span class="bld">niddise</span> katheyya. Taṃ yathā –</p>
  314. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā <a name="V1.0041"></a> vippayuttāni, domanassadvayampi ca;</p>
  315. <p class="gathalast">Uddhaccasahitañceva, kāmapuññāni aṭṭha ca.</p>
  316. <p class="gatha1">Nava mahaggatapuññāni, āvajjanadvayampi ca;</p>
  317. <p class="gathalast">Sabbe kāmavipākā ca, sotāpattiphalampi ca.</p>
  318. <p class="bodytext"><span class="bld">Assa</span> sotāpannassa navatiṃseva cittāni na uppajjanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro <span class="bld">dīpaye</span> deseyya. Taṃ yathā –</p>
  319. <p class="gatha1">Āvajjanadvayaṃ hitvā, aṭṭhārasa kriyāpi ca;</p>
  320. <p class="gathalast">Nava mahaggatā pākā, satta lokuttarāni ca.</p>
  321. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā <a name="M0.0048"></a> sampayuttāni, vicikicchāyutaṃ tathā;</p>
  322. <p class="gathalast">Navatiṃsa na jāyanti, sotāpannassa dehino.</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. Paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā <span class="bld">sotāpannassa</span> puggalassa <span class="bld">vuttāni</span> cittāni attano sakadāgāmino <span class="bld">phalena</span> sakadāgāmiphalena saha sakadāgāmipuggalassa siyuṃ.</p>
  324. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Sotāpannassa vuttāni, ṭhapetvā paṭighadvayaṃ dutiyañca phalaṃ</span> sakadāgāmiphalañca hitvā attano anāgāmiphalena saha sotāpannassa sattassa vuttāni yāni aṭṭhacattālīsa cittāni atthi, tāni anāgāmissa sattassa jāyanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro viniddise.</p>
  325. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Kati cittāni jāyanti, kāme arahato pana</span> kāme sattasu kāmabhūmīsu jātassa arahato khīṇāsavassa kati cittāni jāyanti? Cattāri ca cattārīsañca cittāni <span class="bld">kāme</span> sattasu kāmabhūmīsu jātassa arahato <span class="bld">siyuṃ</span> bhaveyyuṃ. Taṃ yathā –</p>
  326. <p class="gatha1">Tevīsa kāmapākāni, kriyacittāni vīsati;</p>
  327. <p class="gathalast">Arahattaphaleneva, kāme arahato siyuṃ.</p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Maggaṭṭhānaṃ</span> <a name="V1.0042"></a> <span class="bld">catunnampi</span> tesaṃ puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ maggacittaṃ <span class="bld">siyā</span> bhaveyya. <span class="bld">Ekacittakkhaṇā hi te</span> hi saccaṃ taṃ mayā vuttaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Te</span> maggā ekacittakkhaṇā.</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Puthujjanassa tīsveva, paṭhamajjhānabhūmisu</span> tīsu eva paṭhamajjhānabhūmīsu jātassa puthujjanassa brahmuno pañcatiṃsa eva cittāni jāyanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro <span class="bld">viniddise</span> uccāreyya. Taṃ yathā –</p>
  330. <p class="gatha1">Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;</p>
  331. <p class="gathalast">Kāmapuññāni aṭṭheva, nava puññā mahaggatā.</p>
  332. <p class="gatha1">Cakkhusotadvayaṃ <a name="M0.0049"></a> puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ;</p>
  333. <p class="gatha2">Āvajjanadvayañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;</p>
  334. <p class="gathalast">Paṭhamajjhānapāko ca, pañcatiṃseva jāyare.</p>
  335. <p class="bodytext"><a name="para229-234"></a><span class="paranum">229-234</span>. <span class="bld">Ghānādīsu</span> pasādesu pavattaṃ kusalavipākaṃ <span class="bld">viññāṇattayaṃ</span> satta apuññajā pākā aṭṭha mahāpākā tathā uparijhānabhūmīsu jātā pākā āruppā cattāro vipākāpi ca domanassadvayampi ca āvajjanadvayavajjā <span class="bld">aṭṭhārasa kriyā ceva</span> aṭṭha lokuttarāni ca etāni catupaññāsa cittāni paṭhamajjhānabhūmīsu tīsu nibbattassa puthujjanassa dehino sattassa <span class="bld">na ca labbhare</span> na labbhanti. Tāsu tīsu bhūmīsu nibbattassa <span class="bld">puthujjanassa</span> brahmuno <span class="bld">vuttesu</span> cittesu apuññapañcakaṃ hitvā tattha tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu nibbattassa <span class="bld">sotāpannassa</span> brahmuno paṭhamaphalena saha ekatiṃsa cittāni <span class="bld">jāyare</span> jāyanti. <span class="bld">Sakadāgāmino tattha</span> tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu jātassa sakadāgāmino brahmuno tesu cittesu paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā sakadāgāmiphalaṃ pakkhipitvā ekatiṃseva cittāni jāyare. <span class="bld">Anāgāmissa tattheva</span> tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu eva jātassa anāgāmissa dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalacittena saha ekatiṃseva cittāni jāyanti.</p>
  336. <p class="hangnum"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>.</p>
  337. <p class="gatha1"> <span class="bld">Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;</span></p>
  338. <p class="gathalast"><span class="bld">Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati.</span></p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para236-7"></a><span class="paranum">236-7</span>. Arahattaphalaṃ <a name="V1.0043"></a> paṭhamajjhānato sambhavo pāko sattavīsati cittāni <span class="bld">arahantassa</span> khīṇāsavassa jāyare. <span class="bld">Puthujjanassa tīsveva</span> tīsu eva dutiyajjhānabhūmīsu jātassa puthujjanassa brahmuno dutiyajjhānatatiyajjhānapākena saha chattiṃsa cittāni jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  340. <p class="gatha1">Domanassadvayaṃ <a name="M0.0050"></a> hitvā, apuññāni daseva ca;</p>
  341. <p class="gathalast">Kāmapuññāni aṭṭheva, nava puññamahaggatā.</p>
  342. <p class="gatha1">Cakkhusotadvayaṃ puññapākaṃ santīraṇadvayaṃ;</p>
  343. <p class="gathalast">Āvajjanadvayañceva, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ.</p>
  344. <p class="gatha1">Dutiyajjhānapākena, tatiyajjhānapākato;</p>
  345. <p class="gathalast">Chattiṃseva ca cittāni, dutiyajjhānadehino.</p>
  346. <p class="bodytext"><a name="para238-241"></a><span class="paranum">238-241</span>. <span class="bld">Puthujjanassa vuttesu, hitvā vāpuññapañcakaṃ</span> attano phalena saha bāttiṃsa cittāni sotāpannassa jāyanti. <span class="bld">Sotāpannassa vuttesu, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ</span> sotāpannassa vuttesu paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalacittena saha bāttiṃsa cittāni, sakadāgāmissa vuttesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā anāgāmiphalena saha bāttiṃseva cittāni <span class="bld">assa</span> anāgāmino bhavanti. <span class="bld">Arahantassa tīsveva, aṭṭhavīsati attano</span> tīsu eva dutiyajjhānabhūmīsu jātassa arahato attano phalena dutiyajjhānatatiyajjhānapākato pākehi saha aṭṭhavīsati cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  347. <p class="gatha1">Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ;</p>
  348. <p class="gathalast">Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati.</p>
  349. <p class="gatha1">Arahattaphalaṃ pāko, dutiyajjhānasambhavo;</p>
  350. <p class="gathalast">Tatiyajjhānapāko ca, aṭṭhavīsati mānasā.</p>
  351. <p class="bodytext"><a name="para242-6"></a><span class="paranum">242-6</span>. <span class="bld">Parittakasubhādīnaṃ, devānaṃ tīsu bhūmīsu</span> catutthajjhānavipākena saha pañcatiṃseva cittāni <a name="V1.0044"></a> jāyanti. <span class="bld">Sotāpannassa tattheka-tiṃsa cittāni jāyare</span>tattha tāsu tīsu parittakasubhādīnaṃ bhūmīsu sotāpannassa ca ekatiṃsa cittāni jāyare. Yathā <span class="bld">evaṃ</span> sakadāgāmino ekatiṃsa cittāni jāyare. Tathā anāgāmino ekatiṃsa jāyare. <span class="bld">Tattheva</span> <a name="M0.0051"></a> tāsu tīsu bhūmīsu eva jātassa khīṇāsavassa sattavīsati mānasā honti, <span class="bld">tathā</span> evaṃ <span class="bld">vehapphale</span> vehapphalabhūmiyaṃ jātānaṃ puthujjanasekkhānaṃ pañcannaṃ <span class="bld">sabbesaṃ</span> puggalānaṃ mānasā honti. Pañcasu <span class="bld">suddhāvāsikabhūmīsu</span> jātassa anāgāmino sattassa ekatiṃseva cittāni honti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro <span class="bld">paridīpaye</span> deseyya. <span class="bld">Tattheva</span> tāsu suddhāvāsabhūmīsu eva jātassa arahato sattavīsati mānasā honti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">rūpīsu</span> pañcadasasu rūpibhūmīsu jātānaṃ sabbesaṃ puggalānaṃ cittāni <span class="bld">vibhāvinā</span> dhīrena <span class="bld">viññeyyāni</span> jānitabbāni.</p>
  352. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">Catuvīsati cittāni, paṭhamāruppabhūmiyaṃ</span> paṭhamaāruppabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa catuvīsati cittāni jāyanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –</p>
  353. <p class="gatha1">Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;</p>
  354. <p class="gatha2">Kāmapuññāni aṭṭheva, āruppakusalāni ca;</p>
  355. <p class="gathalast">Paṭhamāruppapāko ca, kriyāvoṭṭhabbanampi ca.</p>
  356. <p class="bodytext"><a name="para248-251"></a><span class="paranum">248-251</span>. <span class="bld">Sotāpannassa tattheva, ṭhapetvāpuññapañcakaṃ</span>tattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ eva sotāpannassa puggalassa apuññapañcakaṃ hitvā attano phalena saha vīsati cittāni honti. Tathā <span class="bld">tattha</span> tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ sakadāgāmino, anāgāminopi ca puggalassa pubbaṃ pubbaṃ phalaṃ <span class="bld">vinā</span> vajjetvā attano phalena saha vīsati cittāni jāyanti. <span class="bld">Khīṇāsavassa tattheva</span> tattha tissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ eva jātassa khīṇāsavassa dasa pañca mānasā ca jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  357. <p class="gatha1">Mahākriyāni aṭṭheva, catvāruppakriyāni ca;</p>
  358. <p class="gathalast">Arahattaphalaṃ pāko, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.</p>
  359. <p class="bodytext">Dutiyāruppabhūmiyaṃ <a name="M0.0052"></a> jātassa puthujjanassa sattassa tevīsati cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  360. <p class="gatha1">Domanassadvayaṃ <a name="V1.0045"></a> hitvā, apuññāni daseva ca;</p>
  361. <p class="gatha2">Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī tayo;</p>
  362. <p class="gathalast">Dutiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.</p>
  363. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span> evaṃ iminā pakārena <span class="bld">vatvā</span> kathetvā dhīro paṇḍito <span class="bld">vibhāvaye</span> deseyya. <span class="bld">Ettha</span> etissaṃ dutiyāruppabhūmiyaṃ jātānaṃ tiṇṇannaṃ sekkhānampi ekūnavīsati cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  364. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā;</p>
  365. <p class="gathalast">Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī tayo.</p>
  366. <p class="gatha1">Dutiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ;</p>
  367. <p class="gathalast">Sakasakaphaleneva, cittānekūnavīsati.</p>
  368. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Cuddaseva tu cittāni</span> dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa kiriyacittāni dvādasa eko pāko arahattaphalañcāti cuddaseva cittāni honti. Taṃ yathā –</p>
  369. <p class="gatha1">Mahākriyāni aṭṭheva, kriyārūpūparī tayo;</p>
  370. <p class="gathalast">Voṭṭhabbañca sako pāko, arahattaphalampi ca.</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Puthujjanassa sattassa, tatiyāruppabhūmiyaṃ</span> tatiyaarūpabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa bāvīsati cittāni bhavanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro pakāsaye. Taṃ yathā –</p>
  372. <p class="gatha1">Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;</p>
  373. <p class="gatha1">Kāmapuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī duve;</p>
  374. <p class="gathalast">Tatiyāruppapāko ca, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para254-5"></a><span class="paranum">254-5</span>. <span class="bld">Aṭṭhāraseva cittāni, sotāpannassa</span> puggalassa aṭṭhārasa eva cittāni jāyare. Taṃ yathā –</p>
  376. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā <a name="M0.0053"></a><a name="V1.0046"></a> vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā;</p>
  377. <p class="gathalast">Mahāpuññāni aṭṭheva, puññārūpūparī duve.</p>
  378. <p class="gatha1">Aṭṭhāraseva pākena, sotāpattiphalena ca;</p>
  379. <p class="gathalast">Voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ, sotāpannassa jāyare.</p>
  380. <p class="bodytext">Sakadāgāmino paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena <span class="bld">tāni</span> aṭṭhārasa cittāni honti. Sakadāgāmino vuttesu cittesu dutiyaṃ phalaṃ ṭhapetvā attano phalena saha aṭṭhārasa cittāni eva anāgāmissa jāyare.</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Teraseva ca cittāni, tatiyāruppabhūmiyaṃ</span> tatiyaarūpabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa teraseva cittāni jāyanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –</p>
  382. <p class="gatha1">Mahākriyāni aṭṭheva, kriyārūpūparī duve;</p>
  383. <p class="gathalast">Arahattaphalaṃ pāko, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ.</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Ekavīsati cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ</span> catutthaarūpabhūmiyaṃ jātassa puthujjanassa sattassa ekavīsati cittāni jāyanti. <span class="bld">Iti</span> idaṃ vacanaṃ dhīro viniddise. Taṃ yathā –</p>
  385. <p class="gatha1">Domanassadvayaṃ hitvā, apuññāni daseva ca;</p>
  386. <p class="gatha1">Kāmapuññāni aṭṭheva, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ;</p>
  387. <p class="gathalast">Catutthāruppapuññañca, sapākenekavīsati.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para258-260"></a><span class="paranum">258-260</span>. <span class="bld">Sotāpannassa sattassa, sattarasa</span> cittāni dhīro pakāsaye. Taṃ yathā –</p>
  389. <p class="gatha1">Diṭṭhiyā vippayuttāni, uddhaccasahitaṃ tathā;</p>
  390. <p class="gatha2">Kāmapuññāni aṭṭheva, sotāpattiphalampi ca;</p>
  391. <p class="gathalast">Catutthāruppapuññañca, sapāko voṭṭhabbampi ca.</p>
  392. <p class="bodytext">Sakadāgāmino <a name="V1.0047"></a> paṭhamaṃ phalaṃ ṭhapetvā <span class="bld">tāni</span> eva cittāni saphalena honti. Sakadāgāmino vuttesu cittesu dutiyaṃ <a name="M0.0054"></a> phalaṃ ṭhapetvā attano phalena sattarasa mānasā anāgāmissa honti. <span class="bld">Dvādaseva tu cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ</span> jātassa arahantassa dvādasa eva cittāni jāyanti. Taṃ yathā –</p>
  393. <p class="gatha1">Mahākriyāni aṭṭheva, voṭṭhabbañcāpi mānasaṃ;</p>
  394. <p class="gathalast">Catutthañca kriyārūpaṃ, pāko arahato phalaṃ.</p>
  395. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span> evaṃ iminā mayā vuttappakārena puggalānaṃ vasena bhūmīsu cittappavattiṃ vidū dhīro vibhāvaye.</p>
  396. <p class="bodytext"><a name="para261-2"></a><span class="paranum">261-2</span>. <span class="bld">Heṭṭhimānaṃ arūpīnaṃ, brahmānaṃ uparūpari</span> jātā arūpakusalā ceva kiriyāpi ca uppajjanti. <span class="bld">Uddhaṃ uddhaṃ</span> bhāge jātānaṃ <span class="bld">arūpīnaṃ</span> brahmānaṃ <span class="bld">heṭṭhimā heṭṭhimā āruppā</span> heṭṭhābhāge jātā arūpāvacarā pana neva jāyanti. Kasmā kāraṇāti? <span class="bld">Kira</span> mayā sutaṃ, heṭṭhimajhānesu <span class="bld">diṭṭhādīnavato</span> diṭṭhadosabhāvato neva jāyanti.</p>
  397. <p class="bodytext"><a name="para263-5"></a><span class="paranum">263-5</span>. <span class="bld">Ṭhapetvā paṭhamaṃ maggaṃ</span> sotāpattimaggaṃ ṭhapetvā <span class="bld">kusalānuttarā tayo</span> tayo anuttarā kusalā tayo maggā, kāmāvacarapuññāni aṭṭha, tathā dasa apuññāni cittāni, arūpapuññāni cattāri. <span class="bld">Sabbe pākā anuttarā</span> sabbāni lokuttaraphalāni, paṭhamāruppapāko ca nava kāmakiriyāpi ca, arūpāpi sabbā kiriyā, etāni pana tecattālīsa mānasā paṭhamāruppabhūmiyaṃ uppajjanti.</p>
  398. <p class="bodytext"><a name="para266-7"></a><span class="paranum">266-7</span>. Sabbo tevīsati<span class="bld">kāmavipāko,</span> sabbo pannarasavidho mahaggato rūpo cittuppādo, <span class="bld">manodhātu</span> kiriyāmanodhātu, domanassadvayampi ca ādimaggo ca <span class="bld">tathā upari</span> jātā tayo arūpa<span class="bld">pākā</span> cāti chacattālīsa cittāni <span class="bld">ettha</span> etissaṃ paṭhamāruppabhūmiyaṃ natthi.</p>
  399. <p class="bodytext"><a name="para268-9"></a><span class="paranum">268-9</span>. <span class="bld">Vuttesu</span> <a name="M0.0055"></a> <span class="bld">pana cittesu, paṭhamāruppabhūmiyaṃ</span> vuttesu cittesu kusalapākakiriyāvasena <span class="bld">paṭhamāruppattayaṃ</span> ṭhapetvā attano pāko cāti cattālīsa cittāni dutiyāruppabhūmiyaṃ <a name="V1.0048"></a> jāyanti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">sesadvaye</span> paṭhamadutiyāruppato sesaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanabhūmidvaye <span class="bld">heṭṭhimaheṭṭhimaṃ</span> kusalavipākakiriyāvasena heṭṭhābhāge jātaṃ arūpattayaṃ hitvā attano attano pākā <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena paṇḍitena <span class="bld">ñeyyā</span> jānitabbā.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para270-3"></a><span class="paranum">270-3</span>. <span class="bld">Cattāro ca anāsavā, vipākā</span> cattāri lokuttaraphalacittāni, <span class="bld">sabbe</span> sabbāni ca catūsu āruppabhūmīsu honti. Voṭṭhabbanena cittena saha kāme aṭṭha mahākiriyā, catasso arūpakiriyāpi cāti terasa eva kiriyā paṭhamāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa jāyanti. Dutiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamāruppakiriyaṃ hitvā dvādasa eva kiriyā honti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamadutiyāruppakiriyāni hitvā ekādasa kiriyā honti. Catutthāruppabhūmiyaṃ jātassa khīṇāsavassa paṭhamadutiyatatiyāruppakiriyāni hitvā daseva kiriyā <span class="bld">ñeyyā</span> jānitabbā.</p>
  401. <p class="hangnum"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>.</p>
  402. <p class="gatha1"> <span class="bld">Arahato pana cittāni, honti ekūnavīsati;</span></p>
  403. <p class="gathalast"><span class="bld">Arahattaṃ kriyā sabbā, ṭhapetvāvajjanadvayaṃ.</span></p>
  404. <p class="bodytext">Āvajjanadvayaṃ ṭhapetvā sabbā kiriyā, arahattaphalañcāti ekūnavīsati cittāni arahato pana honti. Āvajjanadvayaṃ kiñcāpi khīṇāsavassa honti, evampi aññesaṃ puthujjanasekkhānampi hontiyeva. Ekūnavīsati cittāni khīṇāsavassa eva honti, na aññesanti ñāpanatthaṃ ‘‘āvajjanadvayaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ.</p>
  405. <p class="bodytext"><a name="para275-6"></a><span class="paranum">275-6</span>. <span class="bld">Catunnaṃ</span> <a name="M0.0056"></a> <span class="bld">phalaṭṭhānaṃ</span> puggalānañca tihetukaputhujjane ca teraseva cittāni bhavanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro pakāsaye. Taṃ yathā – cattāro ñāṇasampayuttā mahāvipākāni, nava rūpārūpapākā ca ime teraseva cittāni bhavanti.</p>
  406. <p class="bodytext"><a name="para277-9"></a><span class="paranum">277-9</span>. <span class="bld">Catunnaṃ phalaṭṭhānaṃ</span> puggalānañca duhetukaputhujjane ca ñāṇaparihīnāni cattāri vipākāni eva jāyare. <span class="bld">Puthujjanānaṃ tiṇṇampi, catunnaṃ ariyadehinaṃ</span> ariyagatānaṃ <span class="bld">sattannaṃ</span> puggalānaṃ <a name="V1.0049"></a> sattaraseva cittāni bhavanti. Taṃ yathā – duve pañcaviññāṇāni, manodhātuttayasantīraṇāni, voṭṭhabbanañca ime sattarasa eva honti.</p>
  407. <p class="bodytext"><a name="para280-5"></a><span class="paranum">280-5</span>. <span class="bld">Heṭṭhā tiṇṇaṃ phalaṭṭhānaṃ, tihetukaputhujjane catunnaṃ</span> puggalānaṃ mahaggatāni eva kusalāni honti. <span class="bld">Tiṇṇaṃ puthujjanānañca, ādito tiṇṇaṃ ariyānaṃ</span> heṭṭhā ariyānaṃ teraseva cittāni uppajjanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro niddise. Aṭṭheva kāmapuññāni, <span class="bld">apuññato</span> akusalavasena diṭṭhihīnā cattāro cittuppādāpi, uddhaccasampayuttañcāti terasa cittāni honti. <span class="bld">Heṭṭhā dvinnaṃ phalaṭṭhānaṃ</span> sotāpannasakadāgāmipuggalānaṃ <span class="bld">sabbaputhujjane</span> ahetukaduhetukatihetukaputhujjane domanassayuttaṃ dvayameva cittaṃ jāyate. <span class="bld">Tiṇṇaṃ puthujjanānañca</span> pañca eva jāyare. Taṃ yathā –</p>
  408. <p class="gatha1">Cattāri diṭṭhiyuttāni, vicikicchāyutampi ca;</p>
  409. <p class="gathalast">Maggaṭṭhānaṃ catunnampi, maggacittaṃ sakaṃ sakaṃ.</p>
  410. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> catunnaṃ maggaṭṭhānaṃ puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ ekameva maggacittaṃ <span class="bld">bhave</span> bhaveyya. <span class="bld">Iti</span> evaṃ iminā mayā vuttappakārena dhīro paṇḍito <span class="bld">vibhāvaye</span> cittappavattiṃ pakāsaye.</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para286-9"></a><span class="paranum">286-9</span>. <span class="bld">Mayā bhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca. Bhavesu</span> sabbabhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca cittappavatti <span class="bld">bhikkhūnaṃ</span> <a name="M0.0057"></a> ābhidhammikabhikkhūnaṃ <span class="bld">pāṭavatthāya</span> chekabhāvāya mayā pakāsitā. <span class="bld">Evaṃ sabbamidaṃ cittaṃ, bhūmipuggalabhedato evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena bhūmipuggalabhedato idaṃ sabbaṃ cittaṃ <span class="bld">bahudhāpi ca</span> bahuppakārampi ca hoti. <span class="bld">Iti</span> gahaṇaṃ vibhāvinā viññātabbaṃ. <span class="bld">Sakkā vuttānusārena</span> mayā vuttassa anusārena <span class="bld">bhedo</span> cittabhedo vibhāvinā <span class="bld">ñātuṃ</span> vijānituṃ sakkā. Ganthavitthārabhītena mayā <span class="bld">idaṃ</span> cittappavattidīpakavacanaṃ saṃkhittaṃ, pubbāparaṃ viloketvā, cintetvā ca punappunaṃ atthaṃ upaparikkhitvā vibhāvinā gahetabbaṃ.</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Imañcābhidhammāvatāraṃ susāraṃ, varaṃ sattamohandhakārappadīpaṃ</span> imañca abhidhammāvatārappakaraṇaṃ <span class="bld">susāraṃ</span> sundarasārabhūtaṃ varaṃ sattaandhakārasadise mohe padīpaṃ pajjotappadīpaṃ <a name="V1.0050"></a> <span class="bld">yo</span> naro sādhukaṃ cinteti vācetipi, taṃ naraṃ rāgadosā <span class="bld">ciraṃ</span> cirakālaṃ <span class="bld">nopayanti</span> na upagacchanti.</p>
  413. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  414. <p class="centered">Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  415. <p class="centered">Pañcamo paricchedo.</p>
  416. <p class="chapter">6. Chaṭṭho paricchedo</p>
  417. <p class="subhead">Ārammaṇavibhāgavaṇṇanā</p>
  418. <p class="hangnum"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>.</p>
  419. <p class="gatha1"> <span class="bld">Etesaṃ pana cittānaṃ, ārammaṇamito paraṃ;</span></p>
  420. <p class="gathalast"><span class="bld">Dassayissāmahaṃ tena, vinā natthi hi sambhavo.</span></p>
  421. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito paraṃ</span> ito paricchedato paraṃ ahaṃ etesaṃ pana cittānaṃ ārammaṇaṃ dassayissāmi. <span class="bld">Hi</span> kasmā? <span class="bld">Tena vinā</span> taṃ ārammaṇaṃ vajjetvā cittānaṃ sambhavo natthi yasmā kāraṇā, tasmā kāraṇā dassayissāmi.</p>
  422. <p class="hangnum"><a name="para292"></a><span class="paranum">292</span>.</p>
  423. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rūpaṃ</span> <a name="M0.0058"></a> <span class="bld">saddaṃ gandhaṃ rasaṃ, phoṭṭhabbaṃ dhammameva ca;</span></p>
  424. <p class="gathalast"><span class="bld">Chadhā ārammaṇaṃ āhu, chaḷārammaṇakovidā.</span></p>
  425. <p class="bodytext">Chaḷārammaṇesu chekā paṇḍitā ārammaṇaṃ <span class="bld">chadhā</span> chappakāraṃ <span class="bld">āhu</span> kathesuṃ.</p>
  426. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Tattha bhūte upādāya. Tattha</span> tesu ārammaṇesu <span class="bld">bhūte upādāya</span> bhūte paṭicca vaṇṇo <span class="bld">catusamuṭṭhito</span> <a name="V1.0051"></a> kammacittautuāhārasaṅkhātehi catūhi paccayehi <span class="bld">samuṭṭhito</span> nibbatto nidassanena saha pavatto paṭighena saha pavatto rūpārammaṇasaññito.</p>
  427. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Duvidhopi samuddiṭṭho, saddo cittotusambhavo</span> saddo duvidhopi muninā samuddiṭṭho cittotusambhavo, saviññāṇakasaddova cittasamuṭṭhito hoti. Kathaṃ? Vacībhedakacittena bhūtāya jātāya bhūmiyā pathavīdhātuyā vikāratā pathavīlakkhaṇabhāvato atithaddhalakkhaṇatā vikāratā nāma. Sā vacīviññatti viññāyatīti viññattiyā upādiṇṇaghaṭṭanassa kammajapathavīdhātuyā ghaṭṭanassa kāraṇaṃ cittajapathavīdhātuyā kammajapathavīdhātuyā ghaṭṭanañca saddo ca apubbaṃ acarimaṃ hoti.</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Aviññāṇakasaddo yo so</span> aviññāṇakasaddo utusamuṭṭhito hoti. Ayaṃ duvidhopi saddo <span class="bld">saddārammaṇataṃ gato</span> saddārammaṇabhāvaṃ patto.</p>
  429. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Dharīyatīti gacchanto</span> gacchanto janehi dharīyateti gandho. <span class="bld">Gamu sappa</span> gatimhi, <span class="bld">dhara</span> dhāraṇe. <span class="bld">Sūcanato</span> attano sādhāraṇassa pupphādino vatthussa pakāsanatopi vā gandho nāma. <span class="bld">Gandha</span> sūcane. <span class="bld">Ayaṃ</span> gandho catūhi samuṭṭhānaṃ etassāti <span class="bld">catusamuṭṭhāno</span>. Gandhārammaṇasammato.</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Rasamānā</span> <a name="M0.0059"></a> <span class="bld">rasantīti, rasoti parikittito</span> janā rasamānā yaṃ dhammajātaṃ <span class="bld">rasanti</span> anubhavanti, <span class="bld">iti</span> yasmā kāraṇā, tasmā kāraṇā <span class="bld">raso iti</span> raso nāma paṇḍitehi parikittito, <span class="bld">so</span> raso catusambhūto rasārammaṇanāmako.</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ</span> yaṃ dhammajātaṃ janehi phusīyatīti tasmā phoṭṭhabbaṃ, pathavītejavāyavo. Taṃ phoṭṭhabbaṃ catusambhūtaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ mataṃ.</p>
  432. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Sabbaṃ nāmañca rūpañca, hitvā rūpādipañcakaṃ</span> rūpādipañcakaṃ hitvā sabbaṃ <span class="bld">nāmañca</span> cittacetasikanibbānanāmañca <span class="bld">rūpañca</span> pañcapasādasukhumarūpañca <span class="bld">lakkhaṇāni ca</span> aniccadukkhaanattalakkhaṇāni ca paññatti ca dhammārammaṇasaññitaṃ.</p>
  433. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Chārammaṇāni</span> <a name="V1.0052"></a> <span class="bld">labbhanti, kāmāvacarabhūmiyaṃ</span> kāmāvacarabhūmiyaṃ chārammaṇāni labbhanti. <span class="bld">Tīṇi</span> rūpāvacare rūpasaddadhammārammaṇavasena labbhanti. Arūpe pana ekekaṃ dhammārammaṇaṃ labbhati.</p>
  434. <p class="bodytext"><a name="para301-3"></a><span class="paranum">301-3</span>. <span class="bld">Khaṇavatthuparittattā, āpāthaṃ na vajanti ye</span> ye rūpādayo pañca visayā khaṇavatthuparittattā pañcārammaṇānaṃ khaṇassa parittattā mandattā tesaṃ appāyukattā vatthuparittattā pañcārammaṇānaṃ atikhuddakavatthukattā āpāthaṃ pañcadvāresu pākaṭabhāvaṃ na vajanti, pañcapasādesu ghaṭṭanakiccaṃ na sādhenti, <span class="bld">te</span> rūpādayo pañca visayā dhammārammaṇaṃ honti. Iti <span class="bld">yesaṃ</span> ekaccānaṃ ācariyānaṃ mataṃ hoti. <span class="bld">Kirā</span>ti anussavanatthe nipāto. <span class="bld">Te paṭikkhipitabbāva</span> te evaṃ vādino ekacce ācariyā paṭikkhipitabbā, mayā paṭisedhitabbā. Kasmā? Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇassa gocarabhūtaṃ <span class="bld">saddaṃ</span> na paṭianubhoti, sotaviññāṇaṃ cakkhuviññāṇassa gocarabhūtaṃ <a name="M0.0060"></a> rūpaṃ na paṭianubhoti. Iti <span class="bld">aññamaññassa gocaraṃ</span> neva paccanubhontānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ viññāṇānaṃ tañca gocaraṃ manodhātumanoviññāṇadhātusaṅkhātaṃ javanaṃ pana paccanubhoti. <span class="bld">Iti</span> vacanassa bhagavatā vuttattā paṭikkhipitabbā. <span class="bld">Rūpādayo pana</span> visayā rūpādipañcārammaṇāni eva honti.</p>
  435. <p class="bodytext"><a name="para304-6"></a><span class="paranum">304-6</span>. <span class="bld">Dibbacakkhādiñāṇānaṃ, rūpādīneva gocarā</span> tāni rūpādīni eva gocarā dibbacakkhādiñāṇānaṃ anāpāthagatānaṃ eva pākaṭabhāvaṃ appattāneva. <span class="bld">Itipi</span> vacanaṃ vuttaṃ na yujjati. <span class="bld">Yaṃ</span> dhammajātaṃ rūpārammaṇaṃ bhavantaṃ, <span class="bld">taṃ</span> dhammajātaṃ <span class="bld">kathaṃ</span> kena pakārena dhammārammaṇaṃ bhaveyya? <span class="bld">Evaṃ sati</span> rūpārammaṇassa dhammārammaṇatte sati <span class="bld">etesaṃ</span> rūpārammaṇadhammārammaṇānaṃ niyamopi <span class="bld">kathaṃ bhave</span> kena pakārena bhaveyya? <span class="bld">Sabbaṃ ārammaṇaṃ etaṃ</span> etaṃ sabbaṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">chabbidhaṃ</span> chappakāraṃ bhagavatā samudīritaṃ. Taṃ parittattikādīnaṃ vasena bahuppakārehi mataṃ.</p>
  436. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Sabbo kāmavipāko ca</span> sabbo tevīsatikāmavipāko ca <span class="bld">kriyāhetudvayampi ca</span> manodhātuhasituppādavasena kiriyāhetudvayampi cāti pañcavīsati cittuppādā <span class="bld">ekantaparittārammaṇā</span> ekantakāmāvacarārammaṇā <span class="bld">siyuṃ</span> bhaveyyuṃ.</p>
  437. <p class="bodytext"><a name="para308-10"></a><span class="paranum">308-10</span>. <span class="bld">Iṭṭhādibhedā pañceva, rūpasaddādayo pana</span> dvipañcannaṃ viññāṇānaṃ <span class="bld">paṭipāṭiyā</span> anukkamena gocarā honti. <span class="bld">Rūpādipañcakaṃ sabbaṃ, manodhātuttayassa tu</span> manodhātuttayassa pana sabbaṃ <a name="V1.0053"></a> rūpādipañcakaṃ ārammaṇaṃ hoti, etesaṃ terasannaṃ pana cittānaṃ rūpakkhandhova <span class="bld">gocaro</span> ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Nārūpaṃ</span> nāmaṃ ārammaṇaṃ na karonti. <span class="bld">Na ca paññattiṃ</span> paññattiṃ ārammaṇaṃ na karonti. <span class="bld">Nātītaṃ</span> atītaṃ ārammaṇaṃ na karonti<a name="M0.0061"></a>. <span class="bld">Na canāgataṃ</span> anāgataṃ ārammaṇaṃ na karonti eva. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ vattamāno gocaro etesaṃ dvipañcaviññāṇānaṃ, manodhātuttayassa cāti terasannaṃ cittānaṃ taṃ ārammaṇaṃ vattamānaṃ eva paccuppannaṃ eva.</p>
  438. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Terasetāni cittāni, jāyante kāmadhātuyaṃ etāni</span> terasa cittāni kāmadhātuyaṃ jāyanti, rūpāvacare puññajāni cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanāni, kiriyāmanodhātu cāti <span class="bld">cattāri</span> cittāni jāyanti. <span class="bld">Arūpisu</span> arūpabhūmīsu <span class="bld">neva kiñcipi</span> ekampi cittaṃ neva jāyati.</p>
  439. <p class="bodytext"><a name="para312-3"></a><span class="paranum">312-3</span>. <span class="bld">Mahāpākānamaṭṭhannaṃ</span> aṭṭhannaṃ mahāvipākānaṃ pavattiyaṃ chasu dvāresu tadārammaṇakiccānaṃ rūpādichaparittāni gocarā. <span class="bld">Santīraṇattayassapi</span> pavattiyaṃ pañcadvāre santīraṇattayakiccassa, chadvāresu tadālambaṇakiccassa ca rūpādichaparittāni gocarā. <span class="bld">Rūpādayo parittā cha, hasituppādagocarā</span> hasituppādassa rūpādayo cha parittā gocarā honti. <span class="bld">Pañcadvāre paṭuppannā</span> pañcasu dvāresu ye gocarā paccuppannā, manodvāre <span class="bld">tikālikā</span> ye gocarā tikālikā tīsu kālesu niyuttā.</p>
  440. <p class="bodytext"><a name="para314-5"></a><span class="paranum">314-5</span>. <span class="bld">Dutiyāruppacittañca, catutthāruppamānasaṃ</span> kusalavipākakiriyāvasena <span class="bld">chabbidhaṃ</span> cittaṃ mahaggatagocaraṃ <span class="bld">niyataṃ</span> niyatārammaṇaṃ hoti, taṃ chabbidhaṃ cittaṃ mahaggatagocaraṃ pubbe attanā adhigataākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanakusalārammaṇaṃ, tesu dve dutiyacatutthāruppapākā ‘‘yassa yassa kusalajhānassa yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ gahetvā brahmaloke paṭisandhi hotī’’ti vacanato sakasakakusalassa ārammaṇaṃ eva tesaṃ vipākānaṃ ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Nibbānārammaṇattā hi, ekantena anaññato</span> aṭṭhānāsavacittānaṃ <span class="bld">appamāṇova</span> nibbānaṃ eva gocaraṃ ārammaṇaṃ hoti<a name="M0.0062"></a>. <span class="bld">Hi</span> kasmā kāraṇā? <span class="bld">Nibbānārammaṇattā, na aññato</span> ārammaṇato.</p>
  441. <p class="bodytext"><a name="para316-320"></a><span class="paranum">316-320</span>. <span class="bld">Cattāro ñāṇahīnā ca, kāmāvacarapuññato</span> kāmāvacarakusalavasena cattāro ñāṇahīnā ca <span class="bld">kriyato</span> kiriyavasena cattāro ñāṇahīnā ca dvādasākusalāni ca te parittārammaṇā ceva mahaggatagocarā ca, te na vattabbā ca honti. Kasmā? Paññattārammaṇattā<a name="V1.0054"></a>. <span class="bld">Cattāro ñāṇasaṃyuttā, puññato</span> kusalavasena cattāro ñāṇasampayuttā, <span class="bld">kriyato</span> kiriyavasena cattāro ñāṇasampayuttā ca tathā abhiññādvayañca kiriyāvoṭṭhabbanampi ca ekādasannaṃ etesaṃ cittānaṃ gocaro parittamahaggataappamāṇavasena <span class="bld">tividho</span> hoti. <span class="bld">Ime</span> ekādasa na vattabbāpi honti. Kasmā? Paññattārammaṇattā. <span class="bld">Yāni vuttāvasesāni</span> vuttato cittato sesāni yāni cittāni, tāni na vattabbārammaṇānīti vibhāvinā viññeyyāni.</p>
  442. <p class="centered">Parittārammaṇattikaṃ samattaṃ.</p>
  443. <p class="hangnum"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>.</p>
  444. <p class="gatha1"> <span class="bld">Dutiyāruppacittañca, catutthāruppamānasaṃ;</span></p>
  445. <p class="gathalast"><span class="bld">Chabbidhaṃ pana ekantaatītārammaṇaṃ siyā.</span></p>
  446. <p class="bodytext"><a name="para322-6"></a><span class="paranum">322-6</span>. <span class="bld">Viññāṇānaṃ dvipañcannaṃ</span> dvinnaṃ pañcaviññāṇānaṃ, manodhātuttayassa ca terasannaṃ cittānaṃ gocarā rūpādayo pañca dhammā paccuppannāva, aṭṭha kāmamahāvipākā tadārammaṇakiccavasena atītānāgatapaccuppannagocarā, cutikiccavasena atītārammaṇā, paṭisandhibhavaṅgakiccavasena paccuppannātītārammaṇā. Somanassasantīraṇaṃ santīraṇakiccavasena paccuppannārammaṇaṃ. Tadārammaṇakiccavasena paccuppannānāgatātītārammaṇaṃ. Sesasantīraṇadvayaṃ santīraṇakiccavasena paccuppannārammaṇaṃ<a name="M0.0063"></a>, tadārammaṇakiccavasena paccuppannānāgatātītārammaṇaṃ, cutikiccavasena atītārammaṇaṃ, paṭisandhibhavaṅgakiccavasena paccuppannātītārammaṇaṃ. Hasituppādacittaṃ javanakiccavasena paccuppannātītānāgatagocaraṃ. <span class="bld">Iti</span> ete dvādasa mānasā pana <span class="bld">siyātītārammaṇā</span> atītārammaṇā siyuṃ. <span class="bld">Paccuppannānāgatagocarā</span> paccuppannārammaṇā anāgatārammaṇā siyuṃ. Kāme vīsati kusalākusalā <span class="bld">kriyato</span> kiriyavasena kāme nava mānasā, voṭṭhabbaṃ voṭṭhabbanakiccavasena paccuppannārammaṇaṃ, āvajjanakiccavasena tikālārammaṇaṃ. Mahākiriyamānasā javanakiccavasena tikālārammaṇā, sante paññattikāle navattabbārammaṇā. Dve abhiññāmānasāpi abhiññākiccavasena atītādigocarā siyuṃ. <span class="bld">Ime</span> mānasā paññattikālepi sante navattabbā bhavanti. Rūpārūpabhavesu mayā vuttato <span class="bld">sesāni sabbāni</span> cittāni <span class="bld">atītārammaṇādinā</span> atītārammaṇādivasena paṇḍitena <span class="bld">na vattabbāni</span> na kathitabbāni honti eva, paññattārammaṇāni eva hontīti attho.</p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">Kāmato</span> <a name="V1.0055"></a> <span class="bld">ca kriyā pañca</span> kāmāvacaravasena pañca kiriyā, <span class="bld">rūpato</span> rūpāvacaravasena <span class="bld">pañcamī kriyā</span> abhiññācittaṃ, etesaṃ channaṃ cittānaṃ natthi <span class="bld">kiñci</span> ekampi <span class="bld">agocaraṃ</span> anārammaṇaṃ, sabbārammaṇanti attho. ‘‘Pañcamī kriyā’’ti vacanaṃ abhiññācittavasena vuttaṃ. Suddhajhānassa pañcamarūpakiriyassa paññattārammaṇaṃ evāti veditabbaṃ.</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. Nibbānañca catubbidhaṃ phalaṃ, maggaṃ rūpañca <span class="bld">arūpaṃ</span> cittacetasikasaṅkhātaṃ nāmañca gocaraṃ kātuṃ yāni cittāni sakkonti, tāni cittāni me vada, ācariya, tāni mayhaṃ kathehi.</p>
  449. <p class="bodytext"><a name="para329-30"></a><span class="paranum">329-30</span>. <span class="bld">Cattāro ñāṇasaṃyuttā, puññato</span> puññavasena cattāro ñāṇasampayuttā, <span class="bld">kriyato tathā</span> kiriyavasena <a name="M0.0064"></a> cattāro ñāṇasampayuttā, dve abhiññāmānasā, kiriyāvoṭṭhabbanampi cāti ekādasa cittāni nibbānañca phalañca maggañca rūpañca <span class="bld">arūpaṃ</span> nāmañca gocaraṃ kātuṃ sakkonti.</p>
  450. <p class="bodytext"><a name="para331-4"></a><span class="paranum">331-4</span>. <span class="bld">Cittesu pana sabbesu</span> yāni cittāni arahattaphalaṃ arahattamaggaṃ gocaraṃ kātuṃ sakkonti, <span class="bld">tāni kati cittāni me vada</span> tāni mayhaṃ tvaṃ kathehi. <span class="bld">Sabbesu pana cittesu, cha ca cittāni me suṇa</span>, bho bhaddamukha, tvaṃ mayhaṃ vacanaṃ suṇohi, sabbesu pana cittesu cha cittāni arahattaphalaṃ arahattamaggaṃ gocaraṃ kātuṃ sakkonti. Cattāro ñāṇasaṃyuttā, kiriyā ca voṭṭhabbanampi ca kiriyābhiññāmano cāti cha ca cittāni gocaraṃ kātuṃ sakkonti. <span class="bld">Puññato</span> puññavasena cattāro ñāṇasampayuttā, <span class="bld">puññato</span> puññavasena abhiññācittañca arahattaphalaṃ maggaṃ gocaraṃ kātuṃ na sakkonti.</p>
  451. <p class="bodytext"><a name="para335-8"></a><span class="paranum">335-8</span>. <span class="bld">Arahato</span> khīṇāsavassa maggacittaṃ phalamānasaṃ vā puthujjanā vā sekkhā vā vijānituṃ na sakkonti. Kasmā kāraṇā? Puthujjano sotāpannassa mānasaṃ na jānāti, sotāpanno sakadāgāmissa mānasaṃ na jānāti, sakadāgāmī anāgāmissa mānasaṃ na jānāti, anāgāmī arahantassa mānasaṃ na jānāti. <span class="bld">Heṭṭhimo heṭṭhimo</span> puggalo <span class="bld">uparūpari</span> ṭhitassa puggalassa mānasaṃ neva jānāti, <span class="bld">uparūpari</span> ṭhito puggalopi heṭṭhimassa heṭṭhimassa puggalassa mānasaṃ jānāti.</p>
  452. <p class="bodytext"><a name="para339-342"></a><span class="paranum">339-342</span>. <span class="bld">Yo</span> <a name="V1.0056"></a> <span class="bld">dhammo yassa dhammassa</span> ārammaṇaṃ hoti, <span class="bld">taṃ</span> ārammaṇaṃ ekaṃ ekaṃ uddharitvā ito paraṃ pavakkhāmi. <span class="bld">Kusalārammaṇaṃ kāme</span> kāme aṭṭhavidhaṃ kusalaṃ aṭṭhavidhassa kāmāvacara<span class="bld">kusalassa</span> ārammaṇaṃ hoti. Kathaṃ<a name="M0.0065"></a>? Pubbeva kataṃ aṭṭhavidhaṃ mahākusalaṃ pacchā somanassasahagatañāṇasampayuttacittadvayena vā somanassasahagatañāṇavippayuttacittadvayena vā upekkhāsahagatañāṇasampayuttadvayena vā upekkhāsahagatañāṇavippayuttadvayena vā anussaraṇakaālādīsu tassa aṭṭhavidhassa kusalassa javanakiccavasena ārammaṇaṃ hoti, vippaṭisārakālādīsu dvādasavidhassa <span class="bld">akusalassa</span> ārammaṇaṃ hoti, kusalassa abhiññāmānasassa ca kiriyassa abhiññāmānasassa ca ārammaṇaṃ hoti, ekādasavidhassa kāmāvacaravipākassa tadārammaṇavasena ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Tathā kāmakriyassā</span>ti javanakiccavasena hasanassa āvajjanakiccavasena voṭṭhabbanassa javanakiccavasena mahākiriyassa ārammaṇaṃ hoti, etesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">siyā</span> bhaveyya. Rūpāvacarapuññāni pañca <span class="bld">tato</span> charāsito kāmavipākaṃ vajjetvā pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇāni honti. Tadā lobhamūlamohamūlavasena attanā paṭiladdhajhānānaṃ anussaraṇakāle tassa dasavidhassa akusalassa ārammaṇaṃ hoti, tihetukapaṭisandhino sattassa jhānato parihīnassa jhānaṃ paccavekkhato jhānārammaṇaṃ domanassayuttaṃ hoti, tadā tassa paṭighadvayassa ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Kāmakriyassā</span>ti ekantaparittārammaṇāni kiriyāmanodhātuhasanāni vajjetvā āvajjanakiccavasena voṭṭhabbanassa, javanakiccavasena mahākiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Āruppakusalañcāpi, tebhūmakusalassa ca</span> mahākusalassa ca abhiññākiccavasena pañcamarūpakusalassa ca dutiyacatutthaarūpakusalassa ca <span class="bld">tebhūmakakriyassāpi</span> voṭṭhabbanassa mahākiriyassa ca abhiññākiccavasena pañcamarūpakiriyassa ca dutiyacatutthāruppakiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti, dutiyāruppakiriyassa ca paṭhamāruppakiriyāya ārammaṇena <a name="M0.0066"></a> bhavitabbaṃ, catutthāruppakiriyassa ca tatiyāruppakiriyāya ārammaṇena bhavitabbaṃ, evañca sati kathaṃ paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti, tatiyāruppakusalañca catutthāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hotīti ce vattabbaṃ, yadā puthujjanayogī vā sekkho vā yogī rūpasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ paṭhamāruppasamāpattiṃ samāpajjitvā vītarāgo hutvā attanā adhigatā samāpattiyo gahetvā puthujjanasekkhakāle attanā anadhigataṃ dutiyaṃ arūpasamāpattiṃ samāpajji, tadā khīṇāsavakāle <a name="V1.0057"></a> samāpajjitaṃ dutiyaṃ arūpakiriyaṃ paṭhamāruppakusalaṃ ārammaṇaṃ karoti, evaṃ paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti.</p>
  454. <p class="bodytext">Yadā yogī rūpasamāpattiyo samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppakusalaṃ tatiyāruppakusalañca samāpajjitvā khīṇāsavo hutvā attanā adhigatā samāpattiyo gahetvā attanā anadhigataṃ catutthaṃ arūpasamāpattiṃ samāpajji, tadā catutthāruppakiriyā tatiyāruppakusalaṃ ārammaṇaṃ karoti, evaṃ catutthāruppakiriyassa tatiyāruppakusalaṃ ārammaṇaṃ hoti, pacchā khīṇāsavakāle samāpajjitā rūpārūpasamāpattiyo honti. Yathā hoti, <span class="bld">tathā eva</span> akusalassapi ārammaṇaṃ hoti.</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para344-7"></a><span class="paranum">344-7</span>. <span class="bld">Arūpāvacarapākāna</span>nti jātiniddhāraṇaṃ, catutthadutiyānaṃ arūpapākānampi ārammaṇaṃ hoti, ‘‘catutthadutiyāna’’nti vattabbe tiyānaṃ-saddassa lopaṃ katvā <span class="bld">‘‘catutthadū’’</span>ti vuttaṃ, tadā dvinnaṃ arūpapākānaṃ paṭhamāruppatatiyāruppajavanāni ārammaṇāni honti, ‘‘yassa kusalassa jhānassa yaṃ ārammaṇaṃ gahetvā brahmaloke paṭisandhi hotī’’ti vacanato sakasakakusalānaṃ ārammaṇabhūtāni <a name="M0.0067"></a> ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanāni tesaṃ dutiyacatutthāruppapākānaṃ ārammaṇāni honti, evaṃ arūpakusalaṃ imesaṃ aṭṭharāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti. <span class="bld">Apariyāpannapuññampi</span> catubbidhalokuttarakusalampi <span class="bld">kāmāvacarato</span> kāmāvacaravasena <span class="bld">kusalassa</span> ñāṇasampayuttamahākusalassa ca <span class="bld">kriyassa</span> voṭṭhabbanassa, ñāṇasampayuttato kiriyassa ca <span class="bld">rūpato</span> rūpāvacaravasena pañcamassa rūpakusalassa ca pañcamassa rūpakiriyassa cāti catunnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ sadā hoti, ayamettha adhippāyo – sekkhānaṃ ñāṇasampayuttamahākusalassa, voṭṭhabbanassa, pañcamassa rūpakusalassa ca tividhaṃ lokuttarapuññaṃ ārammaṇaṃ hoti. Khīṇāsavassa voṭṭhabbanassa, ñāṇasampayuttamahākiriyassa, pañcamassa rūpakiriyassa ca arahattapuññaṃ ārammaṇaṃ hoti. Yathā <span class="bld">tathā eva</span> sabbaṃ akusalaṃ <span class="bld">kāmāvacarato</span> kāmāvacaravasena <span class="bld">kusalassa</span> mahākusalassa, <span class="bld">kriyassa</span> hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa ca <span class="bld">rūpāvacarato</span> pana rūpāvacaravasena pañcamassa rūpakusalassa, pañcamassa rūpakiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti, yathā <span class="bld">tathā eva</span> sabbassa akusalassa ca kāmāvacaravipākānaṃ tadārammaṇakiccavasena ekādasannañcāti channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ bhagavatā īritaṃ.</p>
  456. <p class="bodytext"><a name="para348-352"></a><span class="paranum">348-352</span>. <span class="bld">Vipākārammaṇaṃ</span> <a name="V1.0058"></a> <span class="bld">kāme</span> sabbaṃ vipākārammaṇaṃ <span class="bld">kāmāvacaratopi</span> kāmāvacaravasenapi <span class="bld">kusalassa</span> mahākusalassa, <span class="bld">kriyassa</span> hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa ca <span class="bld">rūpāvacarato ceva</span> rūpāvacaravasena ca eva pañcamassa rūpakusalassa, pañcamassa rūpakiriyassa ca <span class="bld">kāmāvacarapākānaṃ</span> kāmāvacaravipākānaṃ ekādasannañca tatheva akusalassa ca channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti. Rūpe vipākārammaṇaṃ <span class="bld">kāmāvacaratopi ca</span> kāmāvacaravasenapi ca <span class="bld">kusalassa</span> mahākusalassa<a name="M0.0068"></a>, <span class="bld">kriyassa ca</span> voṭṭhabbanamahākiriyassa ca <span class="bld">rūpāvacarato ceva</span> rūpāvacaravasena ca eva kusalassa ca apuññassa cāti pañcannaṃ rāsīnaṃ gocaro hoti, arūpāvacarapākesu ayaṃ nayo bhagavatā mato. Vaṭṭe na pariyāpannā nappaviṭṭhāti <span class="bld">apariyāpannā,</span> tesaṃ puggalānaṃ pākāpi <span class="bld">kāmato</span> kāmāvacaravasena <span class="bld">kusalassa</span> ñāṇasampayuttamahākusalassa, <span class="bld">kriyassa ca</span> voṭṭhabbanañāṇasampayuttamahākiriyassa ca <span class="bld">rūpatopi</span> rūpāvacaravasenapi <span class="bld">kusalassa</span> pañcamassa rūpakusalassa, <span class="bld">kriyassa ca</span> pañcamassa rūpakiriyassa ca evaṃ ārammaṇaṃ hotīti. Etthāyamadhippāyo apariyāpannapuññe vuttanayeneva veditabbo.</p>
  457. <p class="bodytext"><a name="para353-6"></a><span class="paranum">353-6</span>. Kāme idaṃ sabbakiriyacittaṃ <span class="bld">kāmāvacaratopi ca</span> kāmāvacaravasenapi ca <span class="bld">kusalassa</span> mahākusalassa, <span class="bld">kriyassa ca</span> hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa ca <span class="bld">rūpāvacarato ceva</span> rūpāvacaravasena ca eva <span class="bld">kusalassa</span> pañcamassa rūpakusalassa, <span class="bld">kriyassa ca</span> pañcamassa rūpakiriyassa ca ekādasakāmāvacarapākassa ca tatheva akusalassa ca etesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Yaṃ kriyāmānasaṃ rūpe</span> rūpāvacare yaṃ kiriyāmānasaṃ, <span class="bld">kāmapākaṃ tato vinā tato</span> rāsito kāmapākaṃ <span class="bld">vinā</span> vajjetvā pañcannaṃ pana rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti. Kāmāvacarato kāmāvacaravasena kiriyassa voṭṭhabbanamahākiriyassa ārammaṇaṃ hoti, hasanaṃ ekantaparittārammaṇattā rūpakiriyaṃ ārammaṇaṃ na karoti. <span class="bld">Kriyācittaṃ panāruppe</span> arūpakiriyācittaṃ pana tesaṃ pañcannaṃ eva ca rāsīnaṃ <span class="bld">āruppakriyassāpi</span> paṭhamāruppakiriyaṃ dutiyāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti, tatiyāruppakiriyaṃ catutthāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti. Iti channaṃ rāsīnaṃ gocaro hotiyeva.</p>
  458. <p class="hangnum"><a name="para357-8"></a><span class="paranum">357-8</span>.</p>
  459. <p class="gatha1"> <span class="bld">Rūpaṃ</span> <a name="M0.0069"></a> <span class="bld">catusamuṭṭhānaṃ, rūpārammaṇasaññitaṃ;</span></p>
  460. <p class="gatha2"><span class="bld">Kāmāvacarapuññassa, tatheva kusalassa ca;</span></p>
  461. <p class="gathalast"><span class="bld">Abhiññādvayacittassa, kāmapākakriyassa ca.</span></p>
  462. <p class="bodytext">Dvicakkhuviññāṇamanodhātudvayasantīraṇattayamahāpākassa <a name="V1.0059"></a> ca kāmakiriyassa cāti ekādasavidhassa kāmakiriyassa ca channaṃ etesaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti.</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para359-360"></a><span class="paranum">359-360</span>. <span class="bld">Nibbānārammaṇaṃ kāmarūpāvacarato</span> kāmarūpāvacaravasena sekkhānaṃ ñāṇasampayuttamahākusalassa, rūpāvacaravasena pañcamassa rūpakusalassa ca kāmarūpakiriyassa ca khīṇāsavānaṃ voṭṭhabbanañāṇasampayuttamahākiriyassa ca pañcamarūpakiriyassa ca <span class="bld">ubhayassāpi</span> cittassa ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Apariyāpannato ceva</span> lokuttaravasena ca eva phalassa, kusalassa ca etesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti.</p>
  464. <p class="bodytext"><a name="para361-2"></a><span class="paranum">361-2</span>. <span class="bld">Nānappakārakaṃ sabbaṃ, paññattārammaṇaṃ pana tebhūmakassa puññassa</span> mahākusalassa, suddhajhānassa pañcavidhassa rūpakusalassa, paṭhamāruppatatiyāruppakusalassa ca tatheva akusalassa ca <span class="bld">rūpārūpavipākassa</span> sabbassa rūpavipākassa, paṭhamāruppatatiyāruppavipākassa ca <span class="bld">tebhūmakakriyassa ca</span> hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa sabbassa rūpakiriyassa, paṭhamāruppatatiyāruppakiriyassa cāti navannaṃ pana rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti.</p>
  465. <p class="bodytext"><a name="para363-4"></a><span class="paranum">363-4</span>. <span class="bld">Rūpārammaṇikā dve tu</span> dve cittuppādā rūpārammaṇikā, <span class="bld">dve dve saddādigocarā</span> dve dve cittuppādā saddārammaṇādigocarā, <span class="bld">tayo</span> manodhātusaṅkhātā <span class="bld">cittuppādā</span> pañcārammaṇikā nāma matā bhagavatā. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ kāmāvacarādhikāre <a name="M0.0070"></a> <span class="bld">ekacattālīseva</span> cittuppādā chaḷārammaṇikā matā. Ayaṃ kāmāvacaracittānaṃ ārammaṇakkamo.</p>
  466. <p class="bodytext"><a name="para365-9"></a><span class="paranum">365-9</span>. <span class="bld">Pañcābhiññā vivajjetvā, rūpārūpā anāsavā</span> ime sabbe cittuppādā dhammārammaṇagocarā honti. Paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppacetaso kusalassa ārammaṇaṃ hoti, dutiyāruppacetaso vipākassa ca ārammaṇaṃ hoti, dutiyāruppacetaso kiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti. Dutiyāruppacetaso kiriyassa paṭhamāruppakusalārammaṇabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Paṭhamāruppapākoyaṃ, dutiyāruppacetaso</span> kusalassa ca dutiyāruppacetaso vipākassa ca dutiyāruppacetaso kiriyassa ca ārammaṇaṃ na hoti. <span class="bld">Hi</span> kasmā? Tesaṃ dutiyāruppakusalavipākakiriyānaṃ paṭhamāruppakusalārammaṇattā. <span class="bld">Paṭhamaṃ tu kriyācittaṃ</span> paṭhamaṃ kiriyācittaṃ pana dutiyāruppacetaso puññassa ārammaṇaṃ na hoti. Dutiyāruppacetaso vipākassa ārammaṇaṃ na <a name="V1.0060"></a> hoti. Rūpārūpabhavesu hi khīṇāsavā vipākacittāni cutivasena sakasakakusalānaṃ ārammaṇaṃ karonti. <span class="bld">Paṭhamaṃ tu kriyācittaṃ</span> pana dutiyāruppacetaso kiriyassa ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Iti</span> evaṃ iminā mayā vuttappakārena cittānaṃ ārammaṇuppatti <span class="bld">vibhāvinā</span> dhīrena ñeyyā.</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para370-3"></a><span class="paranum">370-3</span>. <span class="bld">Puthujjanassa sekkhassa, arūpārammaṇaṃ dvidhā</span> dvippakāraṃ kusalaṃ <span class="bld">kusalassa</span> dutiyāruppakusalassa ārammaṇaṃ hoti, <span class="bld">taṃ</span> paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppavipākassa ārammaṇaṃ <span class="bld">siyā</span> bhaveyya. <span class="bld">Khīṇāsavassa bhikkhussa, paṭhamāruppamānasaṃ</span> ārammaṇaṃ <span class="bld">tidhā</span> tippakāraṃ hoti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ mahesinā vuttaṃ. <span class="bld">Kriyassāpi</span> dutiyāruppakiriyassāpi paṭhamāruppakiriyā ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Kusalampi</span> paṭhamāruppakusalampi dutiyāruppakiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Kusalaṃ</span> <a name="M0.0071"></a> paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppavipākassa ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ tidhā hoti. Tatiyāruppacittampi catutthāruppacetaso kusalassa ārammaṇaṃ hoti, catutthāruppacetaso vipākassa ca taṃ ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Evameva</span> yathā paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ dvidhā hoti, evameva tathā tatiyāruppacittaṃ ārammaṇaṃ dvidhā hoti. Yathā paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ tidhā hoti, <span class="bld">evameva</span> tathā tatiyāruppacittaṃ ārammaṇaṃ tidhā siyā.</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Yaṃ yaṃ pana idhārabbha idha</span> imasmiṃ adhikāre yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbha paṭicca <span class="bld">ye ye</span> cittuppādā jāyanti, <span class="bld">so so</span> gocaro <span class="bld">tesañca tesañca</span> cittuppādānaṃ ārammaṇapaccayo hoti.</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. Yo pana naro <span class="bld">imassa</span> abhidhammāvatārassa kira pāraṃ duttaraṃ <span class="bld">idha</span> imasmiṃ loke uttarati, so naro abhidhammamahaṇṇave pāraṃ duttaraṃ uttaraṃ uttarati eva.</p>
  470. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  471. <p class="centered">Ārammaṇavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  472. <p class="centered">Chaṭṭho paricchedo.</p>
  473. <p class="chapter">7. Sattamo paricchedo</p>
  474. <p class="subhead">Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā</p>
  475. <p class="hangnum"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>.</p>
  476. <p class="gatha1"> <span class="bld">Anantañāṇena</span> <a name="V1.0061"></a> <span class="bld">niraṅgaṇena,</span></p>
  477. <p class="gatha2"><span class="bld">Guṇesinā kāruṇikena tena;</span></p>
  478. <p class="gatha3"><span class="bld">Vutte vipāke matipāṭavatthaṃ,</span></p>
  479. <p class="gathalast"><span class="bld">Vipākacittappabhavaṃ suṇātha.</span></p>
  480. <p class="bodytext">Yena <a name="M0.0072"></a> jinena anantañāṇena nikkilesena guṇesinā kāruṇikena <span class="bld">tena</span> jinena vutte vipākasmiṃ <span class="bld">matipāṭavatthaṃ</span> matichekabhāvatthāya <span class="bld">vipākacittappabhavaṃ</span> mayā bhaṇamānaṃ vipākacittappavattiṃ tumhe suṇātha.</p>
  481. <p class="bodytext"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>. <span class="bld">Ekūnatiṃsa kammāni,</span> pākā dvattiṃsa bhagavatā dassitā, kammāni tīsu dvāresu dissare, vipākā <span class="bld">chasu</span> dvāresu dissanti.</p>
  482. <p class="bodytext"><a name="para378-9"></a><span class="paranum">378-9</span>. <span class="bld">Kusalaṃ kāmalokasmiṃ</span> kāmalokamhi kusalaṃ pavatte, paṭisandhiyañca <span class="bld">taṃtaṃpaccayamāgamma</span> taṃtaṃpaccayaṃ paṭicca. So so paccayo taṃtaṃpaccayo, ‘‘tatapaccayo’’ti vattabbe niggahītāgamavasena ‘‘taṃtaṃpaccayo’’ti vuttaṃ. Vicchākammadhārayasamāsoyaṃ. Vividhaṃ phalaṃ dadāti. Ekāya cetanāya ekā paṭisandhi bhagavatā pakāsitā. Nānākammehi nānā paṭisandhiyo ca bhavanti.</p>
  483. <p class="bodytext"><a name="para380-1"></a><span class="paranum">380-1</span>. <span class="bld">Tihetukaṃ tu yaṃ kammaṃ</span> tihetukaṃ yaṃ kammaṃ pana kāmāvacarasaññitaṃ tihetukaṃ vipākaṃ duhetuñca vipākaṃ ahetuñca vipākaṃ deti. <span class="bld">Duhetukaṃ tu yaṃ kammaṃ</span> duhetukaṃ yaṃ kammaṃ pana, taṃ kammaṃ tihetukaṃ vipākaṃ na deti, attano vipākaṃ duhetuñca ahetuñca deti.</p>
  484. <p class="bodytext"><a name="para382-3"></a><span class="paranum">382-3</span>. <span class="bld">Tihetukena</span> <a name="V1.0062"></a> <span class="bld">kammena, paṭisandhi tihetukā</span> hoti, duhetukāpi paṭisandhi hoteva, ahetukā paṭisandhi neva hoti, ukkaṭṭhatihetukakammena tihetukā paṭisandhi, omakatihetukakammena duhetukā paṭisandhi hotīti adhippāyo. Duhetukena kammena duhetukā paṭisandhi, ahetukāpi paṭisandhi hoteva, tihetukā paṭisandhi neva hoti. Ukkaṭṭhaduhetukakammena duhetukā paṭisandhi, omakaduhetukakammena ahetukā paṭisandhi hotīti adhippāyo.</p>
  485. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. Asaṅkhārakammaṃ <a name="M0.0073"></a> asaṅkhāravipākaṃ deti, sasaṅkhāravipākampi deti, sasaṅkhārakammaṃ sasaṅkhāraphalaṃ, tathā asaṅkhāraphalaṃ deti.</p>
  486. <p class="bodytext"><a name="para385"></a><span class="paranum">385</span>. <span class="bld">Ekāya cetanāyettha ettha</span> etāsu cetanāsu ekāya kusalāya <span class="bld">cetanāya</span> soḷasavidhā vipākacittāni bhavanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ jino pakāsaye.</p>
  487. <p class="bodytext"><a name="para386-92"></a><span class="paranum">386-92</span>. Vedanāparivattanaṃ ārammaṇena hoteva, tadārammaṇacittampi javanena niyāmitaṃ, somanassayutte kusale javane javite tadārammaṇampi somanassayuttameva hotīti attho. Upekkhāyuttakusalepi eseva nayo. Kāmāvacaracittena <span class="bld">kusalenādinā</span> paṭhamena kusalena tulyena vipākacittena. Tatiyāvisesanaṃ. Yena sattena <span class="bld">gahitā paṭisandhi ce</span> yadi, <span class="bld">iṭṭhe balavārammaṇe</span> manāpe atimahantārammaṇe tassa sattassa <span class="bld">cakkhussa</span> cakkhupasādassa <span class="bld">āpāthaṃ</span> pākaṭabhāvaṃ <span class="bld">āgate</span> sati manodhātuyā tāya bhavaṅgasmiṃ <span class="bld">āvaṭṭite</span> bhavaṅgasote chindite sati cakkhuviññāṇakādīsu vīthicittesu jātesu paṭhamaṃ kusalaṃ kāmamānasaṃ javanaṃ hutvā jāyate. Sattakkhattuvārāni javitvāna paṭhame mahākusale gate <span class="bld">tadeva</span> taṃ eva iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva paṭhamamahākusalena sadisaṃ tadārammaṇavipākacittaṃ. <span class="bld">Sandhiyā tulyato</span> paṭisandhiyā tulyabhāvena <span class="bld">mūlabhavaṅganti</span> mūlabhavaṅgaṃ nāma bhagavatā pavuccate. <span class="bld">Tañca</span> tadārammaṇacittaṃ <span class="bld">santīraṇaṃ</span> somanassayuttaṃ santīraṇaṃ dassanaṃ sampaṭicchanaṃ <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ vīthicitte <span class="bld">gaṇanūpagacittāni</span> gaṇanaṃ upagatāni cittāni cattāri eva bhavanti.</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para393-4"></a><span class="paranum">393-4</span>. <span class="bld">Yadā hi dutiyaṃ cittaṃ, kusalaṃ javanaṃ yadā</span> yasmiṃ kāle tasseva somanassatihetuno puggalassa dutiyaṃ <a name="M0.0074"></a> kusalaṃ cittaṃ javanaṃ hoti, <span class="bld">tadā</span> tasmiṃ kāle <span class="bld">tena</span> javanena tulyavipākaṃ tadārammaṇaṃ. Tassa <span class="bld">sandhiyā asamānattā</span> tassa tadārammaṇacittassa sandhiyā asamānattā <a name="V1.0063"></a> dve nāmāni <span class="bld">assa</span> vipākacittassa anena vipākacittena <span class="bld">labbhare</span> labbhanti, ‘‘āgantukabhavaṅga’’nti nāmaṃ ‘‘tadārammaṇaka’’nti ca nāmaṃ iti dve nāmāni labbhanti.</p>
  489. <p class="bodytext"><a name="para395-6"></a><span class="paranum">395-6</span>. Yadā tasseva puggalassa tatiyaṃ puññaṃ javanaṃ hoti, tadā <span class="bld">tena</span> javanena sadisaṃ tatiyaṃ pākaṃ tadārammaṇikaṃ siyā. <span class="bld">Idaṃ</span> vipākacittaṃ <span class="bld">āgantukabhavaṅganti</span> āgantubhavaṅgaṃ nāma bhagavatā vuccate, purimāni ca <span class="bld">pañca</span> vipākacittāni <span class="bld">iminā pana</span> tatiyavipākena pana saddhiṃ <span class="bld">cha</span> cittāni honti.</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para397-8"></a><span class="paranum">397-8</span>. <span class="bld">Yadā catutthaṃ kusalaṃ</span> javanaṃ hoti, tadā <span class="bld">tena</span> javanena tulyaṃ catutthavipākaṃ tadārammaṇabhāvaṃ <span class="bld">vaje</span> gaccheyya. Catutthavipākaṃ āgantukabhavaṅgaṃ tadārammaṇanāmakaṃ hoti, purimāni cha pākāni <span class="bld">iminā</span> saha catutthapākena <span class="bld">satta</span> cittāni honti.</p>
  491. <p class="bodytext"><a name="para399-403"></a><span class="paranum">399-403</span>. <span class="bld">Yadā</span> yasmiṃ kāle tasmiṃ cakkhudvāre iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ pana tathā āpāthaṃ āgacchati ca, tadā vuttanayena āvajjanadassanasampaṭicchanacittesu jātesu <span class="bld">idha</span> imasmiṃ majjhattārammaṇe ārammaṇavasena vedanā parivattati, tasmā upekkhāsahagataṃ santīraṇaṃ mano hoti. Upekkhāsahagatesu eva catūsupi javanesu javitesu <span class="bld">tehi</span> javanehi tulyāni cattāri vipākacittāni jāyare. <span class="bld">Accantaṃ</span> ekantena <span class="bld">vedanāya</span> upekkhāvedanāya <span class="bld">purimehi</span> somanassasahagatehi cittehi asamānattā cattāri cittāni nāmato piṭṭhibhavaṅgāni nāma honti, <span class="bld">piṭṭhibhavaṅgāni</span> somanassavipākānaṃ pacchābhāge bhavaṅgānīti attho. Imāni <a name="M0.0075"></a> upekkhāsahagatāni pañca vipākāni purimehi <span class="bld">sattahi</span> vipākehi saddhiṃ dvādasa vipākāni bhavanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro viniddise.</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para404-6"></a><span class="paranum">404-6</span>. Yathā cakkhudvāre dvādasa vipākāni honti, tathā evaṃ sotādīsu dvāresupi dvādasa pākāni honti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ dhīro niddise, ime mayā vuttā vipākā samasaṭṭhi bhavanti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena ekāya cetanāya kamme <span class="bld">āyūhite</span> pavattite samasaṭṭhi vipākāni uppajjanti, imasmiṃ vacane saṃsayo natthi. <span class="bld">Gahitāggahaṇenettha ettha</span> etesu vipākesu gahitānaṃ vipākānaṃ aggahaṇena cakkhudvāre dvādasa pākā, sotaviññāṇakādīni cattāri cāti soḷasa pākāni honti.</p>
  493. <p class="bodytext"><a name="para407-11"></a><span class="paranum">407-11</span>. Ekena <a name="V1.0064"></a> tihetukakusalena asaṅkhārikena kammena āyūhite yathā, <span class="bld">evameva</span> sasaṅkhāratihetukakusalenāpi asaṅkhārasasaṅkhāraupekkhāsahagatehipi kusalehi kamme <span class="bld">āyūhite</span> pavattite <span class="bld">tesaṃ</span> tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipākehi tīhipi dinnāya paṭisandhiyā eseva nayo paṇḍitena jānitabbo. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ upekkhāsahagatadvaye iṭṭhamajjhattagocarassa vasena vipākacittappavattiṃ paṭhamaṃ dassetvā <span class="bld">dassetabbātha pacchā tu, iṭṭhasmiṃ gocare idha atha pacchā</span> mayā vuttacittappavattito pacchākāle pana <span class="bld">idha</span> imasmiṃ iṭṭhagocare ekekasmiṃ pana dvādasa dvādasa pākā paṇḍitena dassetabbā. <span class="bld">Gahitāggahaṇenettha ettha</span> etesu vipākesu gahitānaṃ vipākānaṃ aggahaṇena soḷasa pākacittāni honti. <span class="bld">Pubbe</span> kāle mayā vuttanayeneva <span class="bld">sabbaṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">asesato</span> asesabhāvena paṇḍitena ñeyyaṃ.</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para412-4"></a><span class="paranum">412-4</span>. <span class="bld">Tihetukena kammena, paṭisandhi tihetukā</span> bhavati, iti ayaṃ vāro <span class="bld">ettāvatā</span> ettakena vacanena mayā <a name="M0.0076"></a> vutto. Ekaṃ kammaṃ ekasmiṃ bhave ekaṃ paṭisandhiṃ janeti, <span class="bld">tato</span> paṭisandhito <span class="bld">aparaṃ</span> aññaṃ dutiyaṃ paṭisandhiṃ na janeti, pavattiyaṃ anekāni vipākāni sañjaneti. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ ‘‘ekaṃ kamma’’ntiādikaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Ekasmā bījā</span> ekato bījato ekaṃ aṅkuraṃ jāyati, <span class="bld">assa</span> bījassa bahūni phalāni <span class="bld">hetuppavattito</span> salilādihetuppattiyā honti.</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para415-21"></a><span class="paranum">415-21</span>. <span class="bld">Duhetukena kammena, paṭisandhi duhetukā</span> hoti, <span class="bld">iti</span> vacanaṃ ayaṃ vāro <span class="bld">anupubbena</span> anupaṭipāṭiyā āgato. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ adhikāre duhetukena puññena somanassayuttena asaṅkhārikena cittena kamme āyūhite pana duhetukena somanassayuttakusalena tulyena pākena yena sattena gahitā paṭisandhi ce, iṭṭhe ārammaṇe tassa sattassa cakkhudvāre āpāthaṃ āgate somanassayutte ñāṇahīne kusalamānase tasmiṃ duhetuke sattakkhattuṃ javitvāna gate taṃ eva ārammaṇaṃ katvā <span class="bld">tadanantaraṃ</span> tassa javanassa anantaraṃ <span class="bld">taṃsarikkhakaṃ</span> tena javanena sadisaṃ ekantaṃ asaṅkhārikamānasaṃ jāyati. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ cittaṃ <span class="bld">mūlabhavaṅganti</span> mūlabhavaṅgaṃ nāma <span class="bld">tadārammaṇamiccapi</span> tadārammaṇaṃ nāma ubhayampi nāmaṃ <span class="bld">tasseva nāmaṃ</span> tassa cittassa eva nāmaṃ. <span class="bld">Iti</span> evaṃ iminā pakārena bhagavatā paridīpitaṃ. Duhetuke sasaṅkhāre kusale javane javitepi ca <span class="bld">taṃsamaṃ</span> tena cittena sadisaṃ āgantukasaṅkhātaṃ tadārammaṇamānasaṃ hoti.</p>
  496. <p class="bodytext"><a name="para422-9"></a><span class="paranum">422-9</span>. <span class="bld">Tatheva ca</span> tathā eva ca iṭṭhamajjhattagocare <span class="bld">duhetūnaṃ</span> dvinnaṃ upekkhāyuttānaṃ javanānaṃ <a name="V1.0065"></a> anantaraṃ <span class="bld">tādisāni</span> tehi javanehi sadisāni dve tadārammaṇamānasāni jāyante, <span class="bld">tesaṃ</span> tadārammaṇamānasānaṃ ‘‘piṭṭhibhavaṅga’’nti nāmaṃ, ‘‘āgantukabhavaṅga’’nti ca nāmaṃ hoti. Santīraṇadvayañceva dassanaṃ <a name="M0.0077"></a> sampaṭicchanaṃ imāni dve bhavaṅgāni cāti <span class="bld">aṭṭha</span> vipākā cakkhudvāre honti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena pañcasu dvāresupi ca <span class="bld">aṭṭha aṭṭha</span> vipāke katvā pavattiyaṃ cattālīsa vipākāni bhavanti. <span class="bld">Gahitāggahaṇenettha, cakkhudvāre panaṭṭha ca ettha</span> etesu vipākesu gahitānaṃ vipākānaṃ aggahaṇena cakkhudvāre aṭṭha ca vipākā <span class="bld">sotaghānādinā</span> vipākena saddhiṃ <span class="bld">dvādasa eva</span> vipākāni bhavanti. <span class="bld">Ekāya cetanāyevaṃ evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena ekāya cetanāya kamme <span class="bld">āyūhite</span> pavattite pana sati dvādaseva vipākāni bhavanti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ vijitakusalayuddhasaṅgāmena <span class="bld">pakāsitaṃ</span> desitaṃ. <span class="bld">Duhetukattayenāpi, sesena sadisena tu</span> mayā vuttato duhetuto sesena duhetukattayenāpi sadisena pākena <span class="bld">ādinnasandhino</span> gahitapaṭisandhikassa sattassa evaṃ nayo <span class="bld">mato</span> kathito niraṅgaṇena. Duhetukena kammena duhetukā paṭisandhi hoti. Iti ayaṃ vāro ca <span class="bld">ettāvatā</span> ettakena vacanena mayā vutto.</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para430-8"></a><span class="paranum">430-8</span>. <span class="bld">Duhetukena kammena</span> ahetukā paṭisandhi hoti, iti ayaṃ vāro <span class="bld">anupubbena</span> paṭipāṭiyā āgato. Tesu catūsupi duhetukesu kusalesu cittesu <span class="bld">aññatareneva</span> hetukena kamme <span class="bld">āyūhite</span> pavattite sati <span class="bld">tasseva</span> duhetukassa kusalajavanassa pākabhūtāya upekkhāsahagatāhetukāya manoviññāṇadhātuyā <span class="bld">ādinnapaṭisandhino</span> sattassa <span class="bld">sā</span> paṭisandhi kammasadisā nāma na vattabbā paṇḍitehi. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ ‘‘paṭisandhi na vattabbā’’tiādikaṃ vacanaṃ. Kammaṃ duhetukaṃ hoti, paṭisandhi ahetukā hoti. <span class="bld">Tassa</span> dehino sattassa <span class="bld">vuḍḍhimupetassa</span> vuḍḍhiṃ upagatassa cakkhudvāre pana iṭṭhamajjhattagocare āpāthamāgate sati duhetukānaṃ catunnaṃ puññānaṃ yassa kassaci <a name="M0.0078"></a> javanassa avasānamhi idaṃ ahetukaṃ mano tadārammaṇabhāvena jāyati. Ettha etasmiṃ vacane <span class="bld">saṃsayo</span> sandeho natthi, <span class="bld">taṃ</span> ahetukacittaṃ mūlabhavaṅgañca tadārammaṇameva ca hoti. Cakkhuviññāṇakādīsupi vīthicittesu jātesu upekkhāsahagataṃyeva santīraṇampi ca hoti. <span class="bld">Tesu ekaṃ ṭhapetvāna, gahitāggahaṇenidha tesu</span> dvīsu santīraṇatadārammaṇakiccesu vipākesu <span class="bld">ekaṃ</span> santīraṇakiccaṃ tadārammaṇakiccaṃ taṃ cittaṃ ṭhapetvā gahitānaṃ vipākānaṃ aggahaṇena idha iṭṭhamajjhattārammaṇe gaṇanūpagacittāni tīṇiyeva bhavanti.</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para439-41"></a><span class="paranum">439-41</span>. <span class="bld">Iṭṭhe ārammaṇe cakkhu-dvāre āpāthamāgate</span> tadā santīraṇañceva somanassayuttaṃyeva <a name="V1.0066"></a> hoti, tadārammaṇamānasañca somanassayuttaṃyeva hoti, <span class="bld">tesu</span> santīraṇatadārammaṇakiccesu vipākesu <span class="bld">ekekaṃ</span> santīraṇakiccaṃ, tadārammaṇakiccaṃ vā cittaṃ gahetvā purimāni ca tīṇi cattāri eva vipākāni bhavanti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena pañcasu dvāresupi cattāri cattāri vipākacittānīti pavattiyaṃ vipākāni vīsati cittāni honti.</p>
  499. <p class="bodytext"><a name="para442-8"></a><span class="paranum">442-8</span>. <span class="bld">Cakkhudvāre tu cattāri, gahitāggahaṇenidha</span> gahitānaṃ vipākānaṃ aggahaṇena cakkhudvāre pana cattāri vipākāni <span class="bld">idha</span> imasmiṃ iṭṭhārammaṇe <span class="bld">sotaghānādinā</span> vipākena saddhiṃ ahetukaṃ aṭṭhakaṃ hoti eva. Ahetukapaṭisandhissa sattassa duhetukaṃ, tihetukaṃ vā tadārammaṇaṃ <span class="bld">na bhave</span> na bhaveyya, <span class="bld">duhetupaṭisandhino</span> sattassa tihetukaṃ tadārammaṇaṃ na bhave. <span class="bld">Jātā sugatiyaṃ yena, pākena paṭisandhi tu</span> sugatiyaṃ yena pākena paṭisandhi jātā, <span class="bld">tena</span> vipākena tulyampi, hīnaṃ vā tesaṃ tadārammaṇaṃ bhaveyya. <span class="bld">Manussalokaṃ sandhāya, vuttañcāhetukaṭṭhakaṃ</span> sugatiyaṃ ahetukaṭṭhakañca manussalokañca sandhāya paṭicca kāraṇaṃ <a name="M0.0079"></a> katvā mayā vuttaṃ. Catūsupi <span class="bld">apāyesu</span> pana apeto ayo patiṭṭhā etehīti apāyo, tesu. Pavatte ahetukaṃ aṭṭhakaṃ āpāyikehi labbhati. <span class="bld">Thero nerayikānaṃ tu, dhammaṃ deseti vassati</span> thiro thirakāradhammo yasmiṃ atthīti thero, dutiyaaggasāvakabhūto iddhimā moggallānatthero <span class="bld">nerayikānaṃ</span> niraye jātānaṃ sattānaṃ dhammaṃ deseti vassati, ‘‘ucchaṅge maṃ nisīditvā’’tiādīsu viya devaṃ vassāpetīti attho. Gandhaṃ vāyuñca māpeti yadā, tadā pana tesaṃ nerayikānaṃ sattānaṃ tehi nerayikasattehi theraṃ disvā, dhammañca sutvā, gandhañca ghāyitvā <span class="bld">jalaṃ</span> udakañca <span class="bld">pivataṃ</span> pivantānaṃ muduṃ vāyuñca tehi <span class="bld">phusataṃ</span> phusantānaṃ tesaṃ nerayikasattānaṃ cakkhuviññāṇakādīni pañcapi <span class="bld">puññajāni eva</span> kusalavipākāni eva santīraṇadvayaṃ <span class="bld">puññajaṃ eva</span> kusalavipākaṃ eva puññajā eva ekā manodhātu iti aṭṭhakaṃ hoti.</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para449-50"></a><span class="paranum">449-50</span>. <span class="bld">Ayaṃ tāva kathā</span> ‘‘cakkhuviññāṇakādīni puññajānevā’’tiādikā ayaṃ kathā iṭṭhaiṭṭhamajjhattagocare kāmāvacare puññānaṃ javanānaṃ vasena mayā vuttā. <span class="bld">Tadārammaṇacetaso</span> tadārammaṇacittassa yaṃ niyamattaṃ ‘‘tadārammaṇamānasaṃ javanena niyāmita’’ntiādivacanena mayā vuttaṃ, <span class="bld">taṃ</span> niyamattaṃ kusalaṃ sandhāya vuttaṃ. Somanassayutte kāmāvacarakusale javite tadārammaṇampi somanassayuttameva hoti, upekkhāyutte kāmāvacarakusale javite tadārammaṇampi upekkhāyuttameva <a name="V1.0067"></a> hoti, netaṃ akusale upekkhāyutte vicikicchādike akusale javane pana javite somanassayuttampi tadārammaṇaṃ hotīti adhippāyo. <span class="bld">Itipi</span> vacanaṃ ācariyena dīpitaṃ.</p>
  501. <p class="bodytext"><a name="para451-7"></a><span class="paranum">451-7</span>. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ adhippāye akusalacittesu somanassayuttesu catūsupi iṭṭhe ārammaṇe <span class="bld">tesu</span> cittesu <a name="M0.0080"></a> javitesu somanassayuttā ahetumanoviññāṇadhātu <span class="bld">tadanantaraṃ</span> tesaṃ akusalajavanānaṃ anantaraṃ tadārammaṇabhāvena jāyati. Upekkhāyuttesu chasu akusalacittesu iṭṭhamajjhatte gocare javitesu puññajā upekkhāsahagatā ahetumanoviññāṇadhātu eva <span class="bld">tadanantaraṃ</span> vā tesaṃ upekkhāsahagatānaṃ channaṃ akusalajavanānaṃ anantaraṃ tadārammaṇabhāvena jāyati. <span class="bld">Iṭṭhārammaṇayogasmiṃ</span> buddharūpādiiṭṭhārammaṇayogasmiṃ <span class="bld">kaṅkhato</span> ‘‘buddho nu kho, no buddho’’ti kaṅkhantassa sattassa <span class="bld">uddhatassa</span> vā sattassa tadārammaṇamānasaṃ somanassayuttaṃ ahetukaṃ vipākaṃ hoti piṭṭhibhavaṅgaṃ. <span class="bld">Somanassayute citte, javane javite pana</span> somanassayuttā eva pañca tadārammaṇamānasā paṇḍitena gavesitabbā. Upekkhāsahagate citte javane pana javite sati upekkhāsahagatā cha ca tadārammaṇamānasā paṇḍitena gavesitabbā.</p>
  502. <p class="bodytext"><a name="para458-63"></a><span class="paranum">458-63</span>. <span class="bld">Tihetusomanassena, ādinnapaṭisandhino</span> sattassa jhānato parihīnassa vippaṭisārino taṃ jhānaṃ <span class="bld">paccavekkhato</span> paccavekkhantassa domanassayuttaṃ cittaṃ hoti. <span class="bld">Tassa</span> domanassassa anantaraṃ kiṃ mānasaṃ jāyate, tvaṃ domanassayuttajavanassa anantaramānasaṃ <span class="bld">brūhi</span> kathehi. <span class="bld">Paṭṭhāne paṭisiddhā hi</span> domanassassānantaraṃ somanassassa uppatti <span class="bld">paṭṭhāne paṭisiddhā</span> paṭṭhānappakaraṇe bhagavatā nivāritā, <span class="bld">assa</span> somanassassa vā anantaraṃ domanassassa uppatti paṭṭhāne paṭṭhānappakaraṇe paṭisiddhā bhagavatā nivāritā. <span class="bld">Mahaggataṃ panārabbha</span> mahaggataṃ paṭicca javane javitepi ca tadārammaṇamānasaṃ <span class="bld">tattheva</span> tasmiṃ paṭṭhāne eva <span class="bld">paṭisiddhaṃ</span> bhagavatā nivāritaṃ. <span class="bld">Tasmā</span> kāraṇā bhavaṅgapāto vā tadārammaṇameva vā na hoti. <span class="bld">Kiṃ nu kātabbaṃ</span> tesaṃ bhavaṅgatadārammaṇānaṃ abhāve kāraṇaṃ yaṃ kātabbaṃ, amhehi taṃ <a name="M0.0081"></a> kāraṇaṃ kiṃ nu pucchāma, taṃ tadatthaṃ ābhidhammikabhāvena ābhidhammika taṃ kāraṇaṃ <span class="bld">vada</span> vadāhi. Upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātu puññāpuññavipākā tadārammaṇikā <span class="bld">siyā</span> bhaveyya.</p>
  503. <p class="bodytext"><a name="para464-7"></a><span class="paranum">464-7</span>. <span class="bld">Imassa</span> tadārammaṇassa āvajjanaṃ kiṃ natthi? <span class="bld">Taṃ</span> tadārammaṇamānasaṃ <span class="bld">kathaṃ</span> kena pakārena jāyate? <span class="bld">Bhavaṅgaāvajjanānaṃ</span> cittānaṃ kiṃ āvajjanamattaṃ? Maggassa anantarassa ca phalassāpi kiṃ āvajjanaṃ natthi? <span class="bld">Nirodhā ca</span> nirodhato vuṭṭhahantassa bhikkhuno phalacittassa vāti <a name="V1.0068"></a> mayā sutaṃ, <span class="bld">evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena āvajjanaṃ natthi. <span class="bld">Vinā āvajjanenāpi, hotu jāyatu mānasaṃ</span> cittaṃ āvajjanena vinā āvajjanaṃ vajjetvā hotu jāyatu, <span class="bld">kimassārammaṇaṃ</span> assa tadārammaṇamānasassa kiṃ ārammaṇaṃ, paṇḍita, tvaṃ ārammaṇaṃ yadi jānāsi, taṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">brūhi</span> mayhaṃ kathehi. <span class="bld">Vinā ārammaṇenetaṃ etaṃ</span> mānasaṃ <span class="bld">ārammaṇena vinā</span> ārammaṇaṃ vajjetvā na jāyati. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ ‘‘vinā ārammaṇeneta’’ntiādikaṃ vacanaṃ, tadārammaṇamānasaṃ yadā domanassayuttaṃ javanaṃ mahaggatārammaṇaṃ javati, tadā tasmiṃyeva javanacittakkhaṇe <span class="bld">parittesu</span> kāmāvacarārammaṇesu <span class="bld">yaṃ kiñci</span> parittārammaṇaṃ <span class="bld">ārabbha</span> paṭicca jāyati.</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para468-73"></a><span class="paranum">468-73</span>. <span class="bld">Utubījaniyāmo ca</span> utuniyāmo bījaniyāmo ca <span class="bld">kammadhammaniyāmatā ca</span> kammaniyāmatā ca sīlādipāramīdhammaniyāmatā ca cittassa niyāmo cāti pañca niyāmatā paṇḍitena ñeyyā. <span class="bld">Tattha</span> tesu pañcasu niyāmesu sabbesaṃ pana rukkhānaṃ ekappahārena phalapupphādidhāraṇaṃ utu, ayaṃ utuniyāmatā. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ tu bījānaṃ, taṃtaṃtulyaphalubbhavo</span> tesaṃ tesaṃ bījānaṃ pana tehi tehi bījehi tulyānampi sassānaṃ phalānaṃ uppatti, ayaṃ bījaniyāmatā<a name="M0.0082"></a>. <span class="bld">Matthake nāḷikerassa</span> nāḷikeraphalassa matthake <span class="bld">chiddattaṃ</span> chiddabhāvo, ayaṃ <span class="bld">bījajo</span> bījato jāto niyāmo. Tihetukakammaṃ tihetukañca vipākaṃ duhetukañca vipākaṃ ahetukañca vipākaṃ yato yaṃ kammaṃ deti, ayaṃ kammaniyāmatā. <span class="bld">Bodhisattassa jātiyaṃ</span> jinaṅkurassa jātikkhaṇe medanīkampanādikaṃ anekavisesattaṃ, ayaṃ sīlādipāramīdhammaniyāmatā. Tena gocarena pasādasmiṃ ghaṭṭite sati <span class="bld">idha</span> imasmiṃ cittavīthiyaṃ <span class="bld">āvajjanādīnaṃ</span> cittānaṃ uppatti, ayaṃ cittaniyāmatā.</p>
  505. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. Yo puggalo <span class="bld">dhīro</span> dhīrasampanno guṇasampanno vikkhittapāpo <span class="bld">mohandhakārāpagamaṃ</span> andhakāramanissāya avijjānissaraṇaṃ <span class="bld">yadicche</span> sace iccheyya, so dhīro <span class="bld">imaṃ</span> abhidhammāvatārappakaraṇaṃ <span class="bld">andhajjanānaṃ</span> andhasadisabālajanānaṃ <span class="bld">hadayandhakāraṃ viddhaṃsanaṃ</span> andhakārasannissitassa yassa hadayassa viddhaṃsanakaraṃ <span class="bld">jalantaṃ dīpaṃ</span> jalamānaṃ dīpaṃ. <span class="bld">Payatto</span>ti pakārena yatati vīriyaṃ karotīti payatto, <span class="bld">satataṃ</span> sabbadā <span class="bld">sikkhetha</span> sajjhāyanadhāraṇacintanavasena sikkheyya.</p>
  506. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  507. <p class="centered">Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  508. <p class="centered">Sattamo paricchedo.</p>
  509. <p class="chapter">8. Aṭṭhamo paricchedo</p>
  510. <p class="subhead">Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā</p>
  511. <p class="hangnum"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>.</p>
  512. <p class="gatha1"> <span class="bld">Idāni</span> <a name="V1.0069"></a> <span class="bld">pana sabbesaṃ, etesaṃ mānasaṃ mayā;</span></p>
  513. <p class="gathalast"><span class="bld">Pāṭavatthāya bhikkhūnaṃ, kathīyati pakiṇṇakaṃ.</span></p>
  514. <p class="bodytext"><span class="bld">Idāni</span> pana kāle <span class="bld">etesaṃ</span> tihetukadvihetukaahetukānaṃ <span class="bld">sabbesaṃ</span> puggalānaṃ pakiṇṇakaṃ mānasaṃ <span class="bld">bhikkhūnaṃ</span> <span class="bld">pāṭavatthāya</span> <a name="M0.0083"></a> bhikkhūnaṃ chekabhāvatthāya mayā kathīyate uccate.</p>
  515. <p class="bodytext"><a name="para476-85"></a><span class="paranum">476-85</span>. <span class="bld">Panthamakkaṭako</span> uṇṇanābhi panthamakkaṭako nāma pañcasu disāsu tassa suttaṃ pasāretvā jālamajjhe nipajjati. <span class="bld">Paṭhamāya disāyettha ettha</span> etāsu disāsu paṭhamāya disāya pasārite sutte pāṇakena paṭaṅgena vā makkhikāya vā ghaṭṭite sati sā uṇṇanābhi kiñci <span class="bld">calitvā</span> phandanaṃ katvā nipannaṭṭhānato <span class="bld">suttānusārena</span> suttaṃ anusāretvā tassa pāṇakassa <span class="bld">yūsaṃ</span> yūsasaṅkhātaṃ soṇitaṃ pivati. Punāgantvā <span class="bld">tattheva</span> tasmiṃ jālamajjheyeva yathāsukhaṃ nipajjati, yathā paṭhamāya disāya calanādikaṃ kiriyaṃ karoti, evameva dutiyādīsu catūsu disāsu calanādikaṃ kiriyaṃ karoti, evaṃ pañcasu disāsu suttaṃ viya pañca pasādā paṇḍitena daṭṭhabbā, majjhe makkaṭako viya ca cittaṃ pana paṇḍitena daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pāṇakādīhi</span> khuddakatiracchānehi tassa saṅghaṭṭanā viya ārammaṇe pana pasādānaṃ saṅghaṭṭanā paṇḍitena daṭṭhabbā. Jālamajjhe nipannāya uṇṇanābhiyā taṃ calanaṃ viya pasāde ghaṭṭetīti <span class="bld">pasādaghaṭṭanaṃ,</span> kiṃ taṃ? Ārammaṇaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tissaṃ vīthiyaṃ pasādaghaṭṭanaṃ ārammaṇaṃ gahetvā manodhātukiriyācittaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭetīti <span class="bld">bhavaṅgāvaṭṭanaṃ</span> mataṃ bhagavatā. <span class="bld">Tassa</span> panthamakkaṭakassa <span class="bld">suttānusāraṃva</span> suttaṃ anugamanaṃ viya vīthicittappavattanaṃ paṇḍitena daṭṭhabbaṃ. Sīse pana vijjhitvā <span class="bld">assa</span> makkaṭassa yūsapānaṃ viya javanassa cittassa ārammaṇesu pavattanaṃ paṇḍitena daṭṭhabbaṃ. Puna āgantvā suttajālamajjhe nipajjanaṃ yathā <span class="bld">vatthuṃyeva</span> hadayavatthuṃ eva nissāya cittassa parivattanaṃ paṇḍitena daṭṭhabbaṃ.</p>
  516. <p class="bodytext"><a name="para486-93"></a><span class="paranum">486-93</span>. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V1.0070"></a> <span class="bld">tu pana opammaṃ, atthaṃ dīpeti kiṃ tu hi</span> idaṃ opammaṃ kaṃ atthaṃ <span class="bld">dīpeti</span> pakāseti? Paṭhamaṃ pasāde ārammaṇena <a name="M0.0084"></a> ghaṭṭite sati <span class="bld">pasādavatthuto</span> pasādo vatthu nissayo etassāti pasādavatthu, cittaṃ, tato pasādavatthuto, paṭhamaṃ eva vatthusannissitaṃ bhavaṅgasaṅkhātaṃ <span class="bld">mano</span> jāyati, itipi attho tena opammena dīpito. Ekekārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu <span class="bld">sabbaso</span> sabbappakārena pana āpāthaṃ āgacchati, ayamatthopi <span class="bld">tena</span> opammena dīpito ‘‘dvīsu dvīsu dvāresū’’ti, ekaṃ rūpārammaṇaṃ ekasmiṃyeva khaṇe cakkhudvāre, manodvāre cāti dvīsu dvāresu āpāthaṃ āgacchatīti attho. Sotadvārādīsupi eseva nayo ñeyyo. Rūpaṃ cakkhupasādamhi ghaṭṭetvā <span class="bld">taṅkhaṇe pana</span> tassa khaṇe pana tathā manodvāre pana āpāthaṃ āgacchati, bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho. <span class="bld">Na saṃsayo</span> etasmiṃ vacane saṃsayo natthi. <span class="bld">Yathā khago</span> yathā sakuṇo. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ mayā vuttaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Rukkhagge</span> rukkhakoṭiyaṃ nilīyantova sākhino sākhaṃ ghaṭṭeti, tassa chāyā <span class="bld">bhūmiyaṃ</span> pathaviyaṃ <span class="bld">pharati</span> paṭihaññati. <span class="bld">Idhā</span>ti nipāto. Sākhāya sakuṇena ghaṭṭanaṃ bhūmiyaṃ chāyāpharaṇāpi ca apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇasmiṃyeva <span class="bld">jāyare</span> jāyanti. Evameva pana rūpassa, pasādassa ca ghaṭṭanaṃ, tatheva <span class="bld">atthato</span> atthavasena bhavaṅgacalanassāpi <span class="bld">paccayattena</span> paccayabhāvena manodvāre āpāthaṃ āgamanaṃ apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva hoti.</p>
  517. <p class="bodytext"><a name="para494-7"></a><span class="paranum">494-7</span>. Tato paraṃ bhavaṅgasotaṃ chinditvā <span class="bld">cakkhudvāre</span> cakkhupasāde yathākkamaṃ āvajjane samuppanne, dassane samuppanne, sampaṭicchane samuppanne, santīraṇe samuppanne, tathā voṭṭhabbane ca samuppanne kusalaṃ javanacittaṃ javati, tathā akusalameva cittaṃ javati. Sotadvārādīsupi saddādīnaṃ ārammaṇānaṃ ghaṭṭane eseva nayo avisesena viññunā viññeyyo. Etassa atthassa dīpane <span class="bld">dovārikopamādīni</span> vacanāni <a name="M0.0085"></a> <span class="bld">uddharitvā</span> tato pakaraṇato nīharitvā <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ vīthiyādhikāre viññunā dassetabbāni.</p>
  518. <p class="bodytext"><a name="para498-9"></a><span class="paranum">498-9</span>. <span class="bld">Asambhedena cakkhussā</span>ti tassāpi cakkhu asambhinnaṃ hoti. Jīvitā niruddhampi pittena vā semhena vā ruhirena vā palibuddhaṃ cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ asakkontaṃ sambhinnaṃ nāma, sakkontaṃ asambhinnaṃ nāma hoti. Tena cakkhupasādassa asambhinnena rūpāpāthagamanena ālokasannissayenāpi. Tena tividhena paccayena <span class="bld">samanakkārahetunā</span> pañcadvārāvajjanapaccayena saha pavattanena. Etehi pana catūhi paccayehi saṃ ekato inti pavattantīti <a name="V1.0071"></a> sametā, <span class="bld">sametehi</span> sahagatehi samāgamaṃ ekībhāvaṃ āgatehi, taṃ <span class="bld">cakkhuviññāṇaṃ</span> cakkhupasādanissitaṃ viññāṇaṃ sampayuttehi cetasikehi saha jāyate.</p>
  519. <p class="bodytext"><a name="para500-1"></a><span class="paranum">500-1</span>. <span class="bld">Asambhedena sotassa</span> sotapasādassa asambhinnena <span class="bld">saddāpāthagamena ca</span> saddassa āpāthagamanena ca. Ākāsanissayenāpi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ nuppajjati. Tena tividhena paccayena. <span class="bld">Samanakkārahetunā</span> pañcadvārāvajjanapaccayena saha pavattena. Etehi pana catūhi paccayehi <span class="bld">sametehi</span> sahagatehi samāgamaṃ ekībhāvaṃ āgatehi taṃ sotaviññāṇaṃ sampayuttehi saha jāyati.</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para502-3"></a><span class="paranum">502-3</span>. <span class="bld">Asambhedena</span> ghānassa ghānapasādassa asambhinnena <span class="bld">gandhāpāthagamena ca</span> gandhassa āpāthagamanena ca. <span class="bld">Vāyosannissayenāpī</span>ti ghānabilamhi pavisantena vāyunāti attho. Tena tividhena paccayena. <span class="bld">Samanakkārahetunā</span> pañcadvārāvajjanapaccayena saha pavattena. Etehi pana catūhi paccayehi <span class="bld">sametehi</span> sahagatehi samāgamaṃ ekībhāvaṃ <a name="M0.0086"></a> āgatehi taṃ ghānaviññāṇaṃ sampayuttehi saha jāyati.</p>
  521. <p class="bodytext"><a name="para504-5"></a><span class="paranum">504-5</span>. <span class="bld">Asambhedena jivhāya</span> jivhāya asambhinnena <span class="bld">rasāpāthagamena ca</span> rasassa āpāthagamanena ca. <span class="bld">Āposannissayenāpī</span>ti jivhātemanaṃ āpaṃ laddhā ca uppajjati, tena vinā sukkhakhādanīye jivhāya sāyitepi jivhāviññāṇaṃ nuppajjatīti attho. Tena tividhena paccayena. <span class="bld">Samanakkārahetunā</span> pañcadvārāvajjanapaccayena saha pavattena. Etehi pana catūhi paccayehi <span class="bld">sametehi</span> sahagatehi samāgamaṃ ekībhāvaṃ āgatehi taṃ jivhāviññāṇaṃ sampayuttehi saha jāyati.</p>
  522. <p class="bodytext"><a name="para506-7"></a><span class="paranum">506-7</span>. Kāyapasādassa asambhedena phoṭṭhabbassa āpāthagamanena ca. <span class="bld">Pathavīnissayenāpī</span>ti tena vinā kāyadvārampīti bahiddhā mahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikaṃ kāyapasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati. Tena tividhena paccayena. <span class="bld">Samanakkārahetunā</span> pañcadvārāvajjanapaccayena saha pavattena. Etehi pana catūhi paccayehi <span class="bld">sametehi</span> sahagatehi samāgamaṃ ekībhāvaṃ āgatehi taṃ kāyaviññāṇaṃ sampayuttehi saha jāyati.</p>
  523. <p class="bodytext"><a name="para508-9"></a><span class="paranum">508-9</span>. <span class="bld">Asambhedā</span> <a name="V1.0072"></a> <span class="bld">manassāpī</span>ti <span class="bld">mana</span>nti bhavaṅgacittaṃ. Taṃ niruddhampi āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandatamagatameva vattamānampi sambhinnaṃ nāma hoti. Āvajjanassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ asambhinnaṃ nāma. Manassa asambhedena dhammassa āpāthagamanena ca <span class="bld">vatthusannissayena</span> hadayavatthusannissayena. Tena tividhena paccayena. <span class="bld">Samanakkārahetunā</span> manodvārāvajjanena saha pavattena. Etehi pana catūhi paccayehi <span class="bld">sametehi</span> sahagatehi samāgamaṃ <a name="M0.0087"></a> ekībhāvaṃ āgatehi <span class="bld">taṃ manoviññāṇaṃ</span> taṃ manoviññāṇasaṅkhātaṃ javanacittaṃ sampayuttehi saha jāyate.</p>
  524. <p class="bodytext"><a name="para510-11"></a><span class="paranum">510-11</span>. Mano bhavaṅgacittaṃ nāma vibhāvinā veditabbaṃ. <span class="bld">Āvajjanakriyācittaṃ</span> āvajjanakiriyācittadvayaṃ samanakkāro nāma vibhāvinā saññitaṃ. Vatthusannissayena iti <span class="bld">ayaṃ</span> pāṭho <span class="bld">sabbattha</span> sabbesu bhavesu na gacchati. Pañcahi khandhehi vokāro vokiṇṇoti <span class="bld">pañcavokāro,</span> pañcavokārabhavaṃ <span class="bld">sandhāya</span> kāraṇaṃ katvā ‘‘vatthusannissayenā’’ti ayaṃ pāṭho pana kathito mayā, pañcavokārabhavo nāma kāmarūpabhavo, arūpabhavo catuvokārabhavo nāma, asaññībhavo ekavokārabhavo nāma. Ayaṃ pāṭho catuvokāraarūpabhavaṃ sandhāya na kathitoti attho. Vatthussa rūpattā arūpabhave kathaṃ vatthusannissayo bhaveyyāti attho.</p>
  525. <p class="bodytext"><a name="para512-4"></a><span class="paranum">512-4</span>. <span class="bld">Paṭisandhādicittāni, sabbānekūnavīsati</span> honti, kāmāvacaresu dasa, rūpesu pañca, arūpīsu cattāri, sabbāni paṭisandhicittāni ekūnavīsati honti. <span class="bld">Kammaṃ</span> nāma kusalākusalacetanā. <span class="bld">Kammanimittaṃ</span> nāma rūpāni pañcārammaṇāni paññatti ca mahaggatacittañca. Tathā <span class="bld">gatinimittakaṃ</span> nāma kapparukkhādayo, akusalapakkhe rūpādiārammaṇabhūtā lohakumbhādayo ca. Iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">tesaṃ</span> paṭisandhādicittānaṃ ārammaṇaṃ tividhaṃ bhagavatā udīritaṃ. <span class="bld">Kāmāvacarasandhīnaṃ parittārammaṇaṃ</span> kāmāvacarārammaṇaṃ bhagavatā mataṃ. <span class="bld">Paccuppannaṃ</span> rūpādipañcārammaṇaṃ, gatinimittaṃ pañcārammaṇañca paccuppannañca hoti. <span class="bld">Atītaṃ vā</span> kammaṃ kusalākusalacetanā atītāyeva, na paccuppannā. <span class="bld">Anāgataṃ</span> ārammaṇaṃ natthi.</p>
  526. <p class="bodytext"><a name="para515-26"></a><span class="paranum">515-26</span>. Aṭṭheva ca mahāvipākā, tīṇi santīraṇāni cāti ekādasavidhaṃ cittaṃ tadārammaṇasaññitaṃ. Ekādasavidhe citte <a name="M0.0088"></a> tadārammaṇasaññite <span class="bld">puññavipākāni</span> kusalavipākā dasa <a name="V1.0073"></a> honti, <span class="bld">apuññajaṃ</span> akusalavipākaṃ pana ekaṃ hoti. Mahāvipākā rūpārūpabhavadvaye na jāyanti, kāmarūpabhave santīraṇattayaṃ hoti. Yāni tadārammaṇacittāni <span class="bld">satthunā</span> jinena vuttāni, <span class="bld">tesu</span> tadārammaṇacittesu <span class="bld">ekampi</span> tadārammaṇacittaṃ rūpārūpabhavadvaye tadārammaṇaṃ hutvā kadācipi nappavattati. <span class="bld">Kasmā</span> kāraṇā? <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ rūpārūpabhavadvaye ‘‘tadārammaṇaṃ na hotī’’ti vacanaṃ codako bhaveyya, bījassābhāvato pana na hotīti parihāro. Akāmāvacarārammaṇe <span class="bld">akāmāvacaradhamme</span> idaṃ tadārammaṇamānasaṃ neva anubandhati. <span class="bld">Hi</span> kasmā kāraṇā? <span class="bld">Parittārammaṇattā ca ekantena</span> avassaṃ tadārammaṇamānasassa kāmāvacarārammaṇattā ca tathā aparicitattā ca sabbadā nānubandhati. Tañhi yathā pitaraṃ vā pitusadisaṃ vā ñātiṃ anubandhantopi taruṇadārako gharadvārantaravīthicatukkādimhi pariciteyeva dese anubandhati, na araññaṃ vā yuddhabhūmiṃ vā gacchati, evaṃ kāmāvacare dhamme anubandhantampi mahaggatalokuttaradhammamārabbha pavattamāne dhamme nānubandhati. Yasmā cassa sabbo kāmāvacarapāko ca kiriyāmanodhātu kiriyāahetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā ime dhammā parittārammaṇāti evaṃ accantaṃ parittameva ārammaṇaṃ vuttaṃ, tasmā cetaṃ mahaggatalokuttarārammaṇe kāmāvacaradhammepi nānubandhatīti veditabbaṃ.</p>
  527. <p class="bodytext"><a name="para527-32"></a><span class="paranum">527-32</span>. <span class="bld">Kiṃ tena yuttivādena, vuttaṃ aṭṭhakathāsu hi</span> ‘‘janakaṃ tena tulya’’ntiādikena tena, yuttiyā vādo yuttivādo, ‘‘janakaṃ tena tulya’’ntiādikāya yuttikathāya kiṃ payojanaṃ vuttaṃ? Aṭṭhakathāsu hi saccaṃ ‘‘kiṃ tena yuttivādenā’’ti vacanaṃ, ‘‘atthakathāsū’’ti vattabbe samāse hi ttha-ssa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭhakathāsū’’ti vuttaṃ<a name="M0.0089"></a>. Kāmāvacare dhamme paṭicca tadārammaṇabhāvadīpakaṃ vacanaṃ ācariyena vuttaṃ. <span class="bld">Tadārammaṇacittāni, ekādasapi sabbaso</span> sabbappakārenapi tadārammaṇacittāni <span class="bld">nāmagottaṃ panārabbha</span> tissādikaṃ nāmapaññattiṃ paṭicca kaccāyanagottakassapagottādikaṃ gottapaññattiṃ paṭicca javane javitepi ca tadārammaṇaṃ na gaṇhanti, rūpārūpabhavesu vā tadārammaṇaṃ na gaṇhanti. <span class="bld">Yadā paññattimārabbha, javane javitepi vā</span> yadā mayā vuttāya paññattiyā sesapaññattiṃ paṭicca javane javitepi vā tadārammaṇaṃ na labbhate ācariyena, tathā dukkhaaniccaanattalakkhaṇārammaṇikāya vipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhate ācariyena. <span class="bld">Tadārammaṇā na labbhanti, micchattaniyatesupi</span> micchatte micchāsabhāve ‘‘natthi dinna’’ntyādivasena niyatāni cattāri diṭṭhiyuttajavanāni micchattaniyatāni, micchattaniyatesupi tadārammaṇaṃ na labbhate ācariyena, lokuttaradhamme ārabbha <a name="V1.0074"></a> javane gatepi tadārammaṇaṃ na labbhate ācariyena. Tathā mahaggate dhamme ārabbha javane javitepi tadārammaṇaṃ na labbhate ācariyena, paṭisambhidāñāṇaṃ ārabbha javane javitepi tadārammaṇaṃ na labbhate ācariyena. Manodvārepi sabbesaṃ javanānaṃ anantaraṃ anupubbato tadārammaṇacittāni bhavanti.</p>
  528. <p class="bodytext"><a name="para533-4"></a><span class="paranum">533-4</span>. Manodvāre ārammaṇaghaṭṭanā na vijjati. Bhavaṅgato <span class="bld">cetaso</span> vīthicittassa vuṭṭhānaṃ <span class="bld">kathaṃ</span> kena pakārena hoti? Manodvārepi <span class="bld">ghaṭṭanāya vinā</span> ghaṭṭanaṃ vajjetvā āpāthaṃ āgacchanteva yasmā kāraṇā, <span class="bld">tasmā</span> vīthicittānaṃ sambhavo hoti.</p>
  529. <p class="bodytext"><a name="para535-6"></a><span class="paranum">535-6</span>. <span class="bld">Dvādasāpuññacittānaṃ</span> dvādasaakusalacittānaṃ vipākā sattasattati <span class="bld">pāpapākā</span> dvādasapāpacittānaṃ vipākā <a name="M0.0090"></a> caturāsīti pavattiyaṃ honti. Ekassa somanassayuttadiṭṭhisampayuttākusalassa cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇāni, sampaṭicchanaṃ, upekkhāyuttasantīraṇāni cāti satta akusalapākā honti. Tathā sesānaṃ ekādasannaṃ akusalānampi satta vipākā honti. <span class="bld">Ekādasavidhānaṃ tu, hitvā uddhaccamānasaṃ</span> uddhaccamānasaṃ hitvā ekādasavidhānaṃ paṭisandhiyo ekādasavidhā ceva bhavanti.</p>
  530. <p class="bodytext"><a name="para537-8"></a><span class="paranum">537-8</span>. <span class="bld">Kriyacittesu sabbesu yaṃ</span> āvajjanadvayaṃ javanaṃ na ca hoti, <span class="bld">taṃ</span> āvajjanadvayaṃ <span class="bld">karaṇamattattā</span> kiriyāmattattā <span class="bld">vātapupphasamaṃ</span> vātapupphena sadisaṃ mataṃ bhagavatā. Ayametthādhippāyo – khīṇāsave uppannakāle vā taṃ āvajjanadvayaṃ kiriyacittaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Sabbesu puthujjanesu uppannakāle kathaṃ kiriyā hotīti ce? Karaṇamattattā aphaladāyakaṃ vātapupphaṃ viya aphaladāyakaṃ kiriyacittaṃ bhavituṃ yuttihāro kiriyā pana hoti. Yaṃ sabbaṃ kiriyacittaṃ <span class="bld">kiccasādhanato</span> javanakiccasādhanavasena <span class="bld">javanattaṃ</span> javanabhāvaṃ pattaṃ chinnamūlassa rukkhassa pupphaṃ aphalaṃ hoti yathā, evaṃ chinnāvijjātaṇhāmūlassa vītarāgassa taṃ sabbaṃ kiriyacittaṃ <span class="bld">aphalaṃ</span> vipākavirahitaṃ <span class="bld">siyā</span> bhaveyya.</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para539-40"></a><span class="paranum">539-40</span>. <span class="bld">Paṭicca pana etasmā, phalametīti paccayo</span> ekaṃ dhammaṃ paṭicca <span class="bld">etasmā</span> dhammato phalaṃ <span class="bld">eti</span> pavattati tasmā paccayo, yo dhammo yassa dhammassa ṭhitiyā uppattiyāpi upakāro <a name="V1.0075"></a> nāma hoti, <span class="bld">so</span> dhammo <span class="bld">tassa</span> dhammassa <span class="bld">paccayoti</span> paccayo nāma paṇḍitena pavuccate. Sambhavo pabhavo hetu kāraṇaṃ paccayo mato bhagavatā. Idaṃ vacanaṃ aññattha dīpanavacanaṃ.</p>
  532. <p class="bodytext"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>. <span class="bld">Lobhādi pana yo dhammo, mūlaṭṭhenupakārako</span> yo lobhādi pana dhammo mūlabhāvena phaladhammassa <a name="M0.0091"></a> upakārako, so lobhādidhammo phaladhammassa <span class="bld">hetūti</span> hetu nāma vibhāvinā viññātabbo.</p>
  533. <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. <span class="bld">Lobho doso ca moho ca</span> tathā alobhādayo tayo hetū, te cha eva hetuyo honti, <span class="bld">jātito</span> jātivasena kusalajātiakusalajātiabyākatajātivasena <span class="bld">navadhā</span> navahi koṭṭhāsehi siyuṃ.</p>
  534. <p class="bodytext"><a name="para543-4"></a><span class="paranum">543-4</span>. <span class="bld">Dhammānaṃ kusalādīnaṃ, kusalādittasādhako</span> yo dhammo kusalādīnaṃ dhammānaṃ kusalādittasādhako kusalādibhāvasādhako, so dhammo mūlaṭṭho nāma. <span class="bld">Evaṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">eke</span> ekacce ācariyā vadanti. <span class="bld">Evaṃ sante</span> kusalākusalādīnaṃ dhammānaṃ kusalādittasādhakavasena mūlaṭṭhe sante <span class="bld">taṃsamuṭṭhānarūpīsu</span> tehi cittehi samuṭṭhānarūpesu tehi cittehi samuṭṭhitesu cittajarūpesu <span class="bld">hetūnaṃ</span> lobhādihetūnaṃ hetupaccayatā kadācipi neva sampajjati. Ayametthādhippāyo – yadi cittesu rūpāni samuṭṭhāpentesu te lobhādayopi cittānaṃ sampayuttacittānaṃ ekuppādattā ca rūpāni samuṭṭhāpentiyeva. Tadā tesaṃ mate tesaṃ cittajarūpānaṃ kusalādittaṃ siyā. Na ca kadāci rūpāni kusalādināmakāni dissanti yasmā, tasmā cittajarūpānaṃ kusalādibhāvañāpanatthaṃ tesaṃ cittajarūpānaṃ te lobhādayo hetupaccayā na honti, iti vacanaṃ vattabbaṃ siyā. Evañca sati cittajarūpāni nāma kadācipi viyuttāni caranti, tasmā kusalādittasādhako mūlaṭṭho na hoti.</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para545-6"></a><span class="paranum">545-6</span>. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ ‘‘evaṃ sante tu hetūna’’ntiādikaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Te</span> lobhādayo hetū tesaṃ rūpānaṃ <span class="bld">kusalāditaṃ</span> kusalādibhāvaṃ <span class="bld">na sādhenti</span> na nipphādenti. <span class="bld">Te</span> hetū tesaṃ <a name="M0.0092"></a> pana rūpānaṃ paccayā <span class="bld">na ca</span> na hontiyeva, <span class="bld">tasmā</span> kāraṇā kusalādīnaṃ dhammānaṃ kusalādittasādhako yo dhammo, so dhammo <span class="bld">mūlaṭṭhoti</span> mūlasabhāvo nāma <span class="bld">samayaññunā</span> samayavijānanasīlena viññunā <span class="bld">gantabbo</span> jānitabbo.</p>
  536. <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. <span class="bld">Suppatiṭṭhitabhāvassa</span><a name="V1.0076"></a>, <span class="bld">sādhanenupakārako</span> suppatiṭṭhitabhāvaṃ sādhanena upakārako yo attho, so attho <span class="bld">hetūnaṃ</span> lobhādīnaṃ <span class="bld">mūlaṭṭho</span> mūlasabhāvo <span class="bld">iti ca</span> gahaṇaṃ vibhāvinā viññātabbaṃ.</p>
  537. <p class="bodytext"><a name="para548-9"></a><span class="paranum">548-9</span>. <span class="bld">Kusalākusalā hetū</span> kusalā hetū, akusalā hetū, <span class="bld">kriyāhetū sabbaso</span> sabbappakārena sabbe kiriyāhetuyo ca sampayuttānaṃ pañcavokārabhūmiyaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ aññamaññapaccayabhāvena hetupaccayataṃ <span class="bld">yātā</span> gatā. Taṃsamuṭṭhānānaṃ cittajarūpānañca hetupaccayataṃ <span class="bld">yātā</span> gatā, ete hetū catuvokārabhūmiyaṃ sampayuttānaṃ eva dhammānaṃ hetupaccayataṃ <span class="bld">yātā</span> gatā.</p>
  538. <p class="bodytext"><a name="para550-1"></a><span class="paranum">550-1</span>. Kāme vipākahetūpi attanā sampayuttānaṃ hetupaccayataṃ yātā, paṭisandhikkhaṇepi <span class="bld">kaṭattārūpajātānaṃ</span> kammajarūpānaṃ hetupaccayataṃ yātā, tasmā paṭisandhicittuppādakkhaṇeyeva kammajarūpānaṃ uppādo hoti, yasmā kāraṇā pavattiyaṃ cittajānañca rūpānaṃ hetupaccayataṃ gatā.</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para552-5"></a><span class="paranum">552-5</span>. Rūpe vipākahetū kāmāvacarabhūmiyaṃ hetuyo viya hetupaccayā honti, pañcavokāre lokuttaravipākahetavo cittajānaṃ rūpānañca sampayuttānañca pañcavokārabhūmiyaṃ hetupaccayā honti. Catuvokāre lokuttaravipākajā hetavo sampayuttānaṃ eva catuvokārabhūmiyaṃ hetupaccayā bhavanti. <span class="bld">Itare</span> catuvokāre arūpabhave vipākajā hetavo sampayuttānaṃ eva <span class="bld">sabhūmiyaṃ</span> attano <a name="M0.0093"></a> bhūmiyaṃ arūpabhūmiyaṃ hetupaccayā honti. <span class="bld">Hetuttho</span> hetūnaṃ attho <span class="bld">hetuyo ceva</span> hetupaccayo ceva <span class="bld">hetupaccayasambhavo</span> hetupaccayuppatti, <span class="bld">evameva</span> evaṃ iminā pakārena. Sañjāto sukhahetu yassāti <span class="bld">sañjātasukhahetu,</span> tena viññeyyo.</p>
  540. <p class="bodytext"><a name="para556-8"></a><span class="paranum">556-8</span>. <span class="bld">Chando cittañca vīriyaṃ</span> vīmaṃsā cāti catudhādhipatī lokādhipatinā satthunā vuttā. Chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittassa uppattikālasmiṃ yo chando, <span class="bld">so</span> chandādhipati nāma, chandaṃ dhuraṃ katvā samādhikaraṇacittassa eseva nayo <span class="bld">sesesupi ca tīsu</span> mayā vuttato chandādhipatito sesesupi ca adhipatīsu. Yo dhammo jeṭṭhaṭṭhena upakārako, so dhammo <span class="bld">adhipatīti</span> adhipati nāma bhagavatā niddiṭṭho.</p>
  541. <p class="hangnum"><a name="para559"></a><span class="paranum">559</span>.</p>
  542. <p class="gatha1"> <span class="bld">Sumatimativibodhanaṃ</span> <a name="V1.0077"></a> <span class="bld">vicittaṃ,</span></p>
  543. <p class="gatha2"><span class="bld">Kumatimatindhanapāvakaṃ padhānaṃ;</span></p>
  544. <p class="gatha3"><span class="bld">Imamatimadhuraṃ avedi yo yo,</span></p>
  545. <p class="gathalast"><span class="bld">Jinavacanaṃ sakalaṃ avedi so so.</span></p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo yo</span> jano <span class="bld">imaṃ</span> abhidhammāvatāraṃ <span class="bld">sumatimativibodhanaṃ</span> sumatīnaṃ sundaramatīnaṃ paṇḍitānaṃ matiyā vibodhanakaraṃ vicittaṃ kumatīnaṃ kucchitamatīnaṃ bālānaṃ matiindhane padhānaṃ pāvakaṃ atimadhurakaraṃ <span class="bld">avedi</span> jāni, <span class="bld">so so</span> jano sakalaṃ jinavacanaṃ <span class="bld">avedi</span> jāni.</p>
  547. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  548. <p class="centered">Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  549. <p class="centered">Aṭṭhamo paricchedo.</p>
  550. <p class="chapter">9. Navamo paricchedo</p>
  551. <p class="subhead">Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  552. <p class="hangnum"><a name="para560-2"></a><span class="paranum">560-2</span>.</p>
  553. <p class="gatha1"> <span class="bld">Bāttiṃsapākacittāni</span><a name="M0.0094"></a>, <span class="bld">lokikāneva yāni hi;</span></p>
  554. <p class="gathalast"><span class="bld">Etesaṃ pākacittānaṃ, paṭisandhipavattisu.</span></p>
  555. <p class="bodytext">Yāni lokikāni eva bāttiṃsa pākacittāni honti, etesaṃ pākacittānaṃ puññāpuññādisaṅkhārā <span class="bld">bhavādīsu</span> yonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu paṭisandhipavattīsu <span class="bld">yathā</span> yena pakārena paccayā honti eva, imesaṃ vipākacittānaṃ <span class="bld">tepi</span> saṅkhārā <span class="bld">bhavādīsu</span> yonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu paṭisandhipavattīsu <span class="bld">tathā</span> tena pakārena <span class="bld">vibhāvinā</span> paṇḍitena viññātabbā. <span class="bld">Tayo bhavā catasso ca yoniyo</span> kāmabhavarūpabhavaarūpabhavavasena tayo bhavā, aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikayonivasena catasso ca yoniyo, nirayagatitiracchānagatipetagatimanussagatidevagativasena <a name="V1.0078"></a> <span class="bld">gatipañcakaṃ,</span> sandhisaññāya paṭisandhisaññāya nānattā nānābhāvato, kāyassāpi ca rūpakāyassāpi ca nānattā nānābhāvato kāmasugatiyo, nānā attā sabhāvo etassāti nānattā, nānatto rūpakāyo etesanti nānattakāyā, nānā sabhāvo etassāti nānattā, nānattāyeva saññā nānattasaññā, sā etesaṃ atthīti <span class="bld">nānattasaññī</span> nāma, paṭhamajjhānabhūmi ca caturāpāyabhūmiyo ca <span class="bld">nānattakāyaekattasaññī</span> nāma, dutiyajjhānabhūmi <span class="bld">ekattakāyanānattasaññī</span> nāma, tatiyajjhānabhūmivehapphalabhūmisuddhāvāsabhūmiyo <span class="bld">ekattakāyaekattasaññī</span> nāma, heṭṭhā ṭhitā rūpehi saddhiṃ sattaviññāṇaṭṭhitiyo, tiṭṭhanti viññāṇāni etthāti ṭhitiyo, viññāṇānaṃ ṭhitiyo <span class="bld">viññāṇaṭṭhitiyo,</span> viññāṇassa abhāvato asaññībhūmi na gayhate, catutthāruppabhūmi ca <a name="M0.0095"></a> paṭuviññāṇābhāvato na gayhate. Sattāvāsavasena asaññībhūmiṃ, catutthāruppabhūmiñca pana gahetvā te sattāvāsā nava eva honti.</p>
  556. <p class="bodytext"><a name="para563-8"></a><span class="paranum">563-8</span>. <span class="bld">Kāme puññābhisaṅkhārasaññitā aṭṭha cetanā</span> pūrenti attano kārakaṃ pūrenti ca, ajjhāsayaṃ pujjañca bhavaṃ nibbattentīti puññāni, abhisaṅkharonti vipākaṃ, kammajarūpañcāti abhisaṅkhārā, puññāni eva abhisaṅkhārā puññābhisaṅkhārā, teyeva saññitā <span class="bld">puññābhisaṅkhārasaññitā,</span> kāme puññābhisaṅkhārasaññitā aṭṭha cetanā. <span class="bld">Navannaṃ pākacittānaṃ</span> upekkhāyuttāhetukamahāvipākavasena navannaṃ pākacittānaṃ kāmasugatiyaṃ pana nānā vattamānacetanākhaṇato paraṃ khaṇaṃ etassāti nānākhaṇaṃ, taṃ eva nānakkhaṇikaṃ, tameva kammaṃ <span class="bld">nānakkhaṇikakammaṃ,</span> vattamānacetanāto parā atītacetanāti attho. Balavā nissayapaccayo <span class="bld">upanissayapaccayo,</span> balavattho cettha <span class="bld">upa</span>-saddo, balavapaccayoti attho, nānakkhaṇikakammapaccayavasena balavapaccayavasena cāti attho. <span class="bld">Dvedhā</span> dvīhi pakārehi tesaṃ paṭisandhiyaṃ paccayā bhavanti, tā aṭṭha kāmāvacaramahākusalacetanā <span class="bld">upekkhāsahitāhetumanoviññāṇadhātuyā vinā</span> upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātuṃ vajjetvā <span class="bld">parittapākānaṃ</span> cakkhusotaghānajivhākāyasampaṭicchanasomanassayuttāhetukakusalavipākānaṃ <span class="bld">dvedhā</span> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayehi pavattiyaṃ paccayā honti. <span class="bld">Tāyeva cetanā</span> tā eva aṭṭha kāmāvacaramahākusalacetanā rūpabhave <span class="bld">pañcannaṃ pākacittānaṃ</span> kusalavipākacittānaṃ cakkhusotasampaṭicchanasomanassayuttaupekkhāyuttasantīraṇānaṃ <span class="bld">dvedhā</span> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayehi pavattiyaṃ paccayā honti. <span class="bld">Aṭṭhannaṃ tu parittānaṃ, kāme duggatiyaṃ tathā</span> aṭṭhannaṃ parittānaṃ kusalavipākānaṃ cakkhusotaghānajivhākāyasampaṭicchanānaṃ, dvinnaṃ <a name="M0.0096"></a> santīraṇānañca <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe <a name="V1.0079"></a> paccayā honti, <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe pana paccayā na honti. <span class="bld">Vuttappakārāva kāme sugatiyaṃ</span> yathāvuttappakārāva aṭṭha kāmāvacaramahākusalacetanā kāmasugatiyaṃ tathā soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe <span class="bld">dvedhā</span> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayehi paccayā honti, <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe sattannaṃ kusalavipākānaṃ paccayā honti. <span class="bld">Paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe navannaṃ kusalavipākacittānaṃ paccayā honti.</p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para569-74"></a><span class="paranum">569-74</span>. <span class="bld">Rūpe puññābhisaṅkhārā, rūpāvacarabhūmiyaṃ</span> pañcannaṃ pākacittānaṃ <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe paccayā <span class="bld">hontimāpuññasaṅkhārā, kāme duggatiyaṃ dvidhā</span> ime apuññābhisaṅkhārā, <span class="bld">imā</span> kusalapaṭipakkhā uddhaccavajjā ekādasa cetanā kāmaduggatiyaṃ ekassa paṭisandhiviññāṇassa <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe <span class="bld">dvidhā</span> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayehi paccayā honti. Dvādasa akusalacetanā <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe eva <span class="bld">channaṃ</span> cakkhusotaghānajivhākāyasampaṭicchanānaṃ akusalavipākānaṃ paccayā honti, <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe paccayā no honti. <span class="bld">Sattannampi bhavanteva pavatte</span> pavattikkhaṇe <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe akusalavipākāni sattannaṃ cakkhusotaghānajivhākāyasampaṭicchanasantīraṇānaṃ paccayā bhavanti. <span class="bld">Kāme sugatiyaṃ tesaṃ, sattannampi tatheva ca</span> dvādasākusalacetanā kāme sugatiyaṃ tatheva ca tesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe paccayā honti, <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe paccayā na honti. <span class="bld">Viññāṇānaṃ catunnampi, tesaṃ rūpabhave tathā</span> tāyeva dvādasākusalacetanā rūpabhave <span class="bld">tesaṃ</span> catunnaṃ akusalavipākānaṃ cakkhusotasampaṭicchanasantīraṇasaṅkhātānaṃ viññāṇānaṃ tathā <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe paccayā honti, <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe <a name="M0.0097"></a> paccayā na honti. <span class="bld">So ca kāmabhaveniṭṭharūpādiupaladdhiyaṃ</span> so ca apuññābhisaṅkhāro kāmabhave aniṭṭharūpādiupaladdhiyaṃ amanāparūpādīni ārammaṇāni upaladdhiyaṃ tesaṃ catunnaṃ apuññajānaṃ viññāṇānaṃ paccayo hoti. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ ‘‘so ca kāmabhaveniṭṭha-rūpādiupaladdhiya’’ntiādikaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Aniṭṭharūpādayo</span> nāma visayā brahmaloke <span class="bld">na vijjare</span> na vijjanti.</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para575-6"></a><span class="paranum">575-6</span>. <span class="bld">Tathevāneñjasaṅkhāro</span> na iñjati na phandati na calatīti āneñjaṃ, āneñjañca taṃ saṅkhāro cāti āneñjasaṅkhāro, tathā eva <span class="bld">āneñjasaṅkhāro</span> arūpāvacarabhūmiyaṃ catunnaṃ pākacittānaṃ <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe paccayo hoti. <span class="bld">Bhavesvete</span> bhavesu ete vuttappakārā paccayā vuttappakārena paṭisandhipavattīsu <span class="bld">yathā ca</span> yena yena ca pakārena <a name="V1.0080"></a> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayehi paccayā honti, tena paccayā <span class="bld">tathā</span> tena tena pakārena <span class="bld">vibhāvinā</span> vijānantena paṇḍitena ñeyyā.</p>
  559. <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. <span class="bld">Eseva ca nayo ñeyyo, yoniādīsu</span> yonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu eseva ca nayo bhavesu mayā vutto eva nayo paṇḍitena ñeyyo. <span class="bld">Tatridaṃ</span> tatra bhavesu ādito paṭṭhāya vuttaṃ <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">mukhamattanidassanaṃ</span> upāyamattadīpanaṃ hoti.</p>
  560. <p class="bodytext"><a name="para578-81"></a><span class="paranum">578-81</span>. <span class="bld">Avisesena puññābhi-saṅkhāro dvibhavesupi</span> kāmapuññābhisaṅkhāravasena, rūpapuññābhisaṅkhāravasena ca puññābhisaṅkhāro avisesena samānabhāvena dvīsu bhavesu kāmarūpabhavesu paṭisandhiṃ datvā <span class="bld">so</span> saṅkhāro sabbapākaṃ <span class="bld">janeti</span> nibbatteti. <span class="bld">Tathā catūsu viññeyyo, aṇḍajādīsu yonisu</span> dvibhavesu puññābhisaṅkhāro viya tathā catūsu aṇḍajādīsu so puññābhisaṅkhāro paṇḍitena ñeyyo. ‘‘Aṇḍajādīsū’’ti <a name="M0.0098"></a> vacanaṃ padumapaccekabuddhānaṃ manussattaṃ sandhāya vuttaṃ. Bahudevamanussānaṃ vasena dvīsu gatīsu eva ca tathā so puññābhisaṅkhāro paṇḍitena ñeyyo. <span class="bld">Tathā nānattakāyādi-viññāṇānaṃ ṭhitīsupi</span> nānattakāyanānattasaññīnānattakaāyaekattasaññī ekattakāyanānattasaññī ekattakāyaekattasaññīnaṃ vasena catūsu viññāṇaṭṭhitīsu so puññābhisaṅkhāro paṇḍitena ñeyyo. Nānattakāyanānattasaññīnānattakāyaekattasaññīekattakāyanānattasaññīekattakāyaekattasaññīnaṃ vasena <span class="bld">vuttappakārasmiṃ</span> catubbidhe sattāvāse tathā so puññābhisaṅkhāro paṇḍitena ñeyyo. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena puññābhisaṅkhāro <span class="bld">bhavādīsu</span> bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu yathārahaṃ soḷasannaṃ kāmakusalapākānaṃ, pañcannaṃ rūpapākānañcāti <span class="bld">ekavīsatipākānaṃ dvidhā</span> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayena paccayo hoti.</p>
  561. <p class="bodytext"><a name="para582-3"></a><span class="paranum">582-3</span>. <span class="bld">Kāme apuññasaṅkhāro</span> kāmabhave aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikayonivasena aṇḍajādīsu <span class="bld">yonīsu</span> nirayagatipetagatitiracchānagativasena <span class="bld">tīsu gatīsu</span> nānattakāyaekattasaññīvasena <span class="bld">ekissā viññāṇaṭṭhitiyā</span> nānattakāyaekattasaññīvasena ca <span class="bld">ekasmiṃ pana sattāvāse dvidhā</span> nānakkhaṇikakammūpanissayapaccayehi <span class="bld">pavatte</span> pavattikkhaṇe <span class="bld">paṭisandhiyaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe <span class="bld">so</span> apuññābhisaṅkhāro paccayo hoti.</p>
  562. <p class="bodytext"><a name="para584-6"></a><span class="paranum">584-6</span>. <span class="bld">Tathevāneñjasaṅkhāro</span> <a name="V1.0081"></a> tathā eva āneñjasaṅkhāro, <span class="bld">ekārūpabhave</span> ekasmiṃ arūpabhave ekissā opapātikayoniyā ceva ekissā devagatiyāpi ca ākāsānañcāyatanabhūmi viññāṇañcāyatanabhūmi ākiñcaññāyatanabhūmivasena <span class="bld">tīsu eva cittaṭṭhitīsu</span> catunnaṃ arūpabhūmīnaṃ vasena <span class="bld">catubbidhe</span> sattāvāse catunnaṃ arūpapākacittānaṃ <span class="bld">dvedhā</span> <a name="M0.0099"></a> nānakkhaṇikakammopanissayapaccayehi <span class="bld">so</span> āneñjābhisaṅkhāro paccayo hoti. <span class="bld">Paṭisandhipavattīnaṃ, vasenevaṃ bhavādīsu</span> evaṃ iminā mayā vuttappakārena paṭisandhipavattīnaṃ vasena bhavādīsu yathā <span class="bld">ye</span> saṅkhārā <span class="bld">esaṃ</span> pākacittānaṃ paccayā honti, tathā te saṅkhārā evaṃ iminā mayā vuttappakārena paṇḍitena vijānitabbā.</p>
  563. <p class="bodytext"><a name="para587-90"></a><span class="paranum">587-90</span>. <span class="bld">Na rūpārūpadhammānaṃ, saṅkanti pana vijjati</span> rūpadhammānaṃ, cittacetasikasaṅkhātānaṃ nāmadhammānañca <span class="bld">saṅkanti pana</span> saṅkamanaṃ pana na vijjati. <span class="bld">Saṅkantibhāve asati</span> atītabhavato <span class="bld">idha</span> imasmiṃ bhave rūpadhammānaṃ saṅkamanabhāve asati paṭisandhicittaṃ <span class="bld">kathaṃ</span> kena pakārena <span class="bld">siyā</span> bhaveyya? <span class="bld">Natthi cittassa saṅkanti, atītabhavato idha</span> imasmiṃ bhave cittassa saṅkanti saṅkamanaṃ natthi, tato atītabhavato atītaṃ hetuṃ <span class="bld">vinā</span> vajjetvā idha imasmiṃ bhave cittassa pātubhāvo na vijjati. <span class="bld">Suladdhapaccayaṃ rūpārūpamattaṃ</span> suṭṭhu laddhapaccayaṃ rūpanāmamattaṃ jāyati. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena paccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ <span class="bld">rūpārūpamattaṃ</span> rūpanāmamattaṃ jāyati. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena paccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ rūpārūpamattaṃ <span class="bld">bhavantaraṃ</span> aññabhavaṃ paṭisandhiṃ <span class="bld">upeti</span> upagacchati. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ <span class="bld">samaññāya</span> lokiyavohārena pavuccate, satto vā natthi, satto jīvoti vevacanaṃ, attā vāpi na vijjati.</p>
  564. <p class="bodytext"><a name="para591-9"></a><span class="paranum">591-9</span>. <span class="bld">Tassidaṃ pākaṭaṃ katvā, paṭisandhikkamaṃ pana tassa</span> sattassa <span class="bld">idaṃ</span> paṭisandhikkamaṃ <span class="bld">sudubbudhaṃ</span> atidubbijānaṃ pākaṭaṃ katvā ahaṃ dassayissāmi, tametaṃ paṭisandhikkamaṃ <span class="bld">sādhu</span> sādhukaṃ nibodhatha, <span class="bld">sādhu</span> sādhukaṃ manasi karotha, vividhesu ārammaṇesu lobhavasena cittaṃ anāmetvā vajiramañjūsāya anagghamaṇiratanaṃ pakkhipanto viya citte ṭhapetvāti attho. <span class="bld">Atītasmiṃ bhave tassa, āsannamaraṇassa hi</span>ito <a name="M0.0100"></a> bhavato atītasmiṃ bhave āsannamaraṇassa tassa sarīrasmiṃ ātape pakkhittaṃ haritaṃ tālapaṇṇaṃ viya sussamāne sati cakkhundriyādike indriye naṭṭhe hadayavatthumattasmiṃ ṭhite kāyappasādike viññāṇe tasmiṃ khaṇe <span class="bld">vatthusannissitaṃ</span> hadayavatthunissitaṃ. <span class="bld">‘‘Citta’’</span>nti vacanaṃ bhavaṅgamanodvārāvajjanajavanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Pubbānusevita</span>nti <a name="V1.0082"></a> ito kālā pubbakāle tena pana anusevitaṃ anuciṇṇaṃ puññaṃ kammaṃ vā apuññaṃ eva vā kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā kammaphalena dvāresu paccupaṭṭhitaṃ ālambitvā manodvārāvajjanajavanavasena sevitacittaṃ pavattati. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena pavattamānaṃ <span class="bld">taṃ viññāṇaṃ</span> taṃ javanacittaṃ <span class="bld">laddhapaccayaṃ</span> laddhārammaṇapaccayaṃ. <span class="bld">Avijjāya paṭicchannādīnave visaye</span>ti akusalajavane javite tassa javanassa avijjāya appaṭicchannadose tasmiṃ kammādike ārammaṇe kusalajavane javite tato cittavīthito pubbabhāge pavattāya avijjāya paṭicchannadose tasmiṃ kammādike ārammaṇe. <span class="bld">Taṇhā</span>ti akusalajavanena sahajo lobho, akusalajavane vā javite tato vīthicittato pubbabhāge pavatto lobho taṇhā. <span class="bld">Nametī</span>ti aññaṃ ārammaṇaṃ aggāhāpetvā daḷhaggāhavasena taṃ eva kammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ ārammaṇaṃ gaṇhāpetīti attho. <span class="bld">Sahajā saṅkhārā pana</span> tassa cittassa <span class="bld">sahajā</span> ekato jātā cetanā pana tasmiṃ yevārammaṇe <span class="bld">khipanti</span> pavattanti. Imasmiṃ paccuppannabhave ekasantativasā pavattāya taṇhāya namīyamānaṃ <span class="bld">taṃ</span> viññāṇaṃ orimā tīramhā rajjukaṃ ālambitvā <span class="bld">mātikātikkamo</span> puriso viya etaṃ purimaṃ nissayabhūtaṃ hadayavatthuṃ <span class="bld">jahati</span> chaḍḍeti, cuticittaṃ uppajjitvā nirujjhatīti attho. <span class="bld">Aparaṃ kammasambhūtaṃ nissayaṃ</span> aparaṃ aññakammato sambhūtaṃ nissayabhūtaṃ hadayavatthuṃ labhitvā vā alabhitvāpi vā ārammaṇādīhi <a name="M0.0101"></a> paccayehi <span class="bld">taṃ</span> paṭisandhisaṅkhātaṃ mānasaṃ pavattati. ‘‘Labhitvā’’ti vacanaṃ kāmarūpabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Alabhitvā’’ti vacanaṃ arūpabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ettha</span> etesu cittesu purimaṃ ‘‘jahatī’’ti vacanena vuttañceva cittaṃ, cuticittaṃ pacchimaṃ ‘‘ārammaṇādīhi paccayehi pavattatī’’ti vacanena vuttañceva cittaṃ paṭisandhicittaṃ paṇḍitena veditabbaṃ.</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para600-6"></a><span class="paranum">600-6</span>. <span class="bld">Tadetaṃ</span> taṃ etaṃ paṭisandhicittaṃ purimā bhavato <span class="bld">idha</span> imasmiṃ pacchimabhave nāpi āgataṃ, kammādiñca hetuṃ <span class="bld">vinā</span> vajjetvā paṭisandhicittaṃ pātubhūtaṃ na ceva taṃ <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ vacane etassa paṭisandhicittassa purimā bhavato <span class="bld">idha</span> imasmiṃ paccuppannabhave anāgamane <span class="bld">atītabhavahetūhi</span> atītabhave kammādipaccayehi etassa paṭisandhicittassa sambhave. <span class="bld">Paṭighosadīpamuddādī, bhavantettha nidassanā ettha</span> etasmiṃ tassa paṭisandhicittassa atītabhavato anāgamane atītabhave hetūhi sambhave paṭighosadīpamuddādiatthanidassanā upamā bhavanti. <span class="bld">Aññatra</span> aññasmiṃ paṭighosādīnaṃ atthānaṃ pavattiṭṭhāne āgantvā <span class="bld">saddādihetukā</span> saddādayo paccayā honti yathā. Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ ṭhāne janehi pavattāpitā saddadīpamuddādayo atthā <a name="V1.0083"></a> pabbatantarādīsu aññesu ṭhānesu pavattānaṃ paṭighosadīpamuddādīnaṃ atthānaṃ hetukā honti. Tesu saddādīsu paccayesu santesu ye te paṭighosādayo honti, asantesu na honti yathā, <span class="bld">evameva ca viññāṇaṃ</span> atītabhavato paccuppannabhavaviññāṇavasena pavattaṃ viññāṇaṃ vibhāvinā veditabbaṃ. <span class="bld">Santānabandhato</span> santānabandhavasena <span class="bld">ekatā</span> atītabhavapaccuppannabhavaviññāṇavasena pavattassa viññāṇassa ekībhāvo natthi, <span class="bld">nānatāpi</span> tassa viññāṇassa nānābhāvopi paccekabhāvo api. <span class="bld">Sati santānabandhe tu, ekantenekatā siyā</span> santānabandhe sati ekantena tassa <a name="M0.0102"></a> viññāṇassa <span class="bld">ekatā</span> ekībhāvo <span class="bld">siyā</span> bhaveyya, khīrasabhāvato paggharaṇasabhāvato <span class="bld">khīrato</span> sambhūtaṃ ghanasabhāvaṃ <span class="bld">kadācipi</span> kismiñcipi kāle na bhaveyya, sabbadā paggharaṇasabhāvakhīrameva bhaveyyāti attho. <span class="bld">Athāpi</span> aparo nayopi sā <span class="bld">ekantanānatā</span> tassa viññāṇassa so ekantanānābhāvo yadi bhaveyya, khīrasāmiko <span class="bld">so</span> puggalo dadhisāmi na bhaveyya. Khīrakāle khīrassa issarabhūto sāmiko paggharaṇasabhāvaṃ jahitvā dadhissa uppajjamānakāle tassa dadhissa issaro na bhaveyya, tato khīrasāmiko añño puggalo tassa dadhissa anissaro asāmiko bhaveyyāti attho. Yasmā kāraṇā <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ paṭisandhikkamavinicchaye ekantaekatāpi vā ekantanānatāpi vā samayaññunā viññunā na ceva upagantabbā.</p>
  566. <p class="bodytext"><a name="para607-10"></a><span class="paranum">607-10</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena <span class="bld">asaṅkantipātubhāve</span> saṅkantipātubhāvarahite bhave sati imasmiṃ manussattabhāve khandhādisamatā abhisambhūtā ye khandhā honti, etesaṃ <span class="bld">idha</span> imasmiṃ manussattabhāve niruddhattā <span class="bld">idha</span> imasmiṃ manussattabhāve janehi katassa <span class="bld">tassa kammassa phalahetuno</span> phalassa paccayabhūtassa <span class="bld">parattha</span> parasmiṃ loke āgamato ceva evaṃ <span class="bld">aññassa</span> sattassa <span class="bld">aññato kammato</span> hi tato sattato aññena sattena katato aññato ceva kammato taṃ phalaṃ <span class="bld">siyā</span> bhaveyya, ‘‘aññassa sattassā’’ti vacanena titthiyasattassapi kammaṃ aññassa ca phalaṃ dadeyyāti attho, <span class="bld">tasmā</span> kāraṇā etaṃ sabbaṃ eva ca tumhehi vuttavidhānaṃ na sundaraṃ. <span class="bld">Etthāhā</span>ti etasmiṃ ṭhāne ṭhatvā codako āha – nanu evaṃ ‘‘asaṅkantipātubhāve bhave satī’’tiādikaṃ vacanaṃ niyatīti? Vuccate – <span class="bld">santāne yaṃ phalaṃ etaṃ</span> ekasmiṃ <a name="M0.0103"></a> santāne pavattamānaṃ yaṃ etaṃ phalaṃ <span class="bld">aññassa</span> sattassa na hoti, <span class="bld">aññato</span> kammato na ca hoti, bījānaṃ abhisaṅkhāro <span class="bld">etassatthassa</span> ‘‘ekasmiṃ santāne’’tiādikassa etassa atthassa <span class="bld">sādhako</span> nipphādako hoti.</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para611-5"></a><span class="paranum">611-5</span>. <span class="bld">Ekasmiṃ</span> <a name="V1.0084"></a> <span class="bld">pana santāne, vattamānaṃ phalaṃ pana aññassa</span> sattassāpi vā na hoti, taṃ phalaṃ <span class="bld">aññato</span> kammato na hoti. Bījānaṃ abhisaṅkhāro <span class="bld">etassatthassa</span> ‘‘ekasmiṃ pana santāne’’tiādikassa etassa atthassa <span class="bld">sādhako</span> nipphādako hoti, bījānaṃ abhisaṅkhāre <span class="bld">madhuādinā</span> vatthunā janehi kate tassa bījassa santāne <span class="bld">paṭhamaṃ laddhapaccayo</span> paṭhamaṃ laddhamadhuādipaccayo tassa bījassa phalaṃ <span class="bld">kālantare</span> madhuādinā bījābhisaṅkharaṇato aññasmiṃ kāle madhuro hoti. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ ‘‘bījānaṃ abhisaṅkhāre’’tiādikaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Tāni hi</span> tāni eva paṭhamaṃ madhuādinā janehi ropitāni <span class="bld">bījāni</span> abhisaṅkharaṇato kālantare madhurabhāvaṃ phalampi vā phalaṭṭhaṃ vā na pāpuṇanti. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā pakārena <span class="bld">idaṃ</span> mayā vuttaṃ ‘‘ekasmiṃ pana santāne’’tiādikaṃ vacanaṃ paṇḍitena ñeyyaṃ. <span class="bld">Api ca</span> aparo nayo. <span class="bld">Bālakāle</span> taruṇakāle tena taruṇena <span class="bld">payuttena vijjāsipposadhādinā</span> kammenāpi tassa vuddhakālasmiṃ phaladānasīlena <span class="bld">ayaṃ</span> ‘‘ekasmiṃ pana santāne’’tiādiko attho paṇḍitena dīpetabbo.</p>
  568. <p class="bodytext"><a name="para616-20"></a><span class="paranum">616-20</span>. Codako punāha – <span class="bld">evaṃ santepi taṃ kammaṃ evaṃ</span> iminā mayā vuttappakārena kamme <span class="bld">santepi</span> saṃvijjamānepi taṃ kammaṃ etasmiṃyeva khaṇe vijjamānampi vā phalassa paccayo hoti. <span class="bld">Atha vāvijjamānakaṃ</span> paccayo na bhaveyya. Etasmiṃyeva khaṇe avijjamānakaṃ kammaṃ vā phalassa paccayo hoti. <span class="bld">Sace</span> yadi vijjamānaṃ phalassa paccayo hoti, <span class="bld">tappavattikkhaṇe</span> <span class="bld">pana</span> <a name="M0.0104"></a> tassa kammassa pavattikkhaṇe tassa kammassa vijjamānakāle pana <span class="bld">hetunā</span> kammeneva saddhiṃ pākena bhavitabbaṃ. <span class="bld">Atha vā</span> aparo nayo. Vijjamānaṃ <span class="bld">niruddhaṃ</span> kammaṃ vipākassa paccayo yadi bhaveyya, <span class="bld">pavattikkhaṇato</span> tassa kammassa pavattikkhaṇato <span class="bld">pubbe</span> vā kāle, tassa kammassa pavattikkhaṇato pacchā vā avijjamānakāleti attho. <span class="bld">Niccaphalaṃ siyā</span>ti sabbadā kammapaccayavirahitaṃ phalaṃ siyāti attho. Ācariyena vuccate – ‘‘lobhaṃ, bhikkhave, pajahatha, sotāpattipaṭilābhāya ahameva pāṭibhogo’’tiādīsu pāṭhesu pāṭibhogo viya kammaṃ daṭṭhabbaṃ. Sotāpattiphalaṃ viya kammato sambhūtaṃ phalaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kaṭattāyeva</span> janehi kaṭattāyeva taṃ kammaṃ phalassa paccayo hoti, assa vijjamānattaṃ na ca hoti, <span class="bld">tassa</span> avijjamānassa kammassa vijjamānatā vā <span class="bld">na ca</span> neva hoti.</p>
  569. <p class="bodytext"><a name="para621"></a><span class="paranum">621</span>. <span class="bld">Abhidhammāvatāroyaṃ</span> abhidhammāvatāro ayaṃ <span class="bld">paramatthappakāsano</span> bhūtatthadīpano <span class="bld">sotūnaṃ</span> puggalānaṃ <a name="V1.0085"></a> <span class="bld">pītibuddhivivaḍḍhano</span> paṇḍitehi vividhesu ārammaṇesu cittaṃ anāmetvā sakkaccena manasikārena sotabbo.</p>
  570. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  571. <p class="centered">Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  572. <p class="centered">Navamo paricchedo.</p>
  573. <p class="chapter">10. Dasamo paricchedo</p>
  574. <p class="subhead">Rūpavibhāgavaṇṇanā</p>
  575. <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. <span class="bld">Vuttamādimhi yaṃ rūpaṃ, cittajānamanantaraṃ</span> yaṃ rūpaṃ cittacetasikānaṃ anantaraṃ ādimhi pakaraṇādimhi ‘‘cittaṃ cetasikaṃ <a name="M0.0105"></a> rūpa’’ntiādinā vacanena ācariyena vuttaṃ, ito paraṃ idāni tassa rūpassa vibhāvanaṃ <span class="bld">samāsena</span> saṅkhepena karissaṃ.</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. <span class="bld">Yaṃ ruppatīti rūpa</span>nti yaṃ dhammajātaṃ ruppati sītādinā viruddhapaccayena vikāramāpajjati. <span class="bld">Tathā rūpayatīti rūpaṃ</span> yaṃ dhammajātaṃ vaṇṇavikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ ajjhāsayaṃ pakāseti, iti tasmā rūpaṃ, kiṃ taṃ? Vaṇṇāyatanaṃ. <span class="bld">Rūpārūpabhavātīto, surūpo rūpamabrvi</span> bhagavā rūpārūpabhavaatīto surūpo rūpaṃ <span class="bld">abrvi</span> kathesi.</p>
  577. <p class="bodytext"><a name="para625-6"></a><span class="paranum">625-6</span>. <span class="bld">Mahābhūtenā</span>ti mahanto bhūto uppatti etassāti mahābhūto, tena. Vañcakattā mahābhūtasamāti vā.</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para630"></a><span class="paranum">630</span>. <span class="bld">Nirupādānamānaso</span>ti upādānavirahitacitto.</p>
  579. <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. <span class="bld">Tassa</span> <a name="V1.0086"></a> <span class="bld">sampattī</span>ti tassa kiccassa sampatti.</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. <span class="bld">Upabrūhanarasā</span>ti vaḍḍhanakiccā.</p>
  581. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. <span class="bld">Āsayānusaye ñāṇa</span>nti ettha <span class="bld">āsayo</span> nāma</p>
  582. <p class="gatha1">Sassatucchedadiṭṭhī ca, khantī saccānulomikaṃ;</p>
  583. <p class="gathalast">Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasadditaṃ.</p>
  584. <p class="bodytext">Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, anto kho, kaccāna, atthi iti ayaṃ eko anto koṭṭhāso, ayaṃ <span class="bld">sassatadiṭṭhi</span>. Natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto, ayaṃ <span class="bld">ucchedadiṭṭhi. Khantī saccānulomika</span>nti catunnaṃ saccānaṃ anulomikañāṇaṃ, saṅkhārupekkhāñāṇanti attho. <span class="bld">Yathābhūtañca yaṃ ñāṇa</span>nti sappaccayanāmarūpadassanaṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Etaṃ</span> <span class="bld">āsayasaddita</span>nti <a name="M0.0106"></a> etaṃ āsayaṃ iti kathitaṃ. Evaṃ vuttappakārena āsaye ñāṇaṃ nāma. <span class="bld">Anusayo</span> nāma diṭṭhānusayādayo anusayā satta. <span class="bld">Indriyānaṃ paropare</span>ti pare adhikabhāvena opare ca tikkhānubhāvena ayaṃ satto tikkhasaddhindriyo mudusaddhindriyo hīnasaddhindriyoti attho. Samādhindriyādīsupi eseva nayo. Iti sattānaṃ indriyānaṃ paraopare ñāṇaṃ.</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>. <span class="bld">Sabbaññutā ñāṇa</span>nti tihetukakāmāvacarakriyācatukkaṃ gahetabbaṃ.</p>
  586. <p class="bodytext"><a name="para641"></a><span class="paranum">641</span>. Akkhikūṭehi matthaluṅgena paricchinno antato.</p>
  587. <p class="bodytext"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>. <span class="bld">Bhāvasambhavasaṇṭhānā</span>ti itthipumasambhavabhūtavaṇṇāyatanaṃ.</p>
  588. <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. Ete dasa catusamuṭṭhānā sambhārā catūhi paccayehi cattālīsa bhavanti.</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. <span class="bld">Niviṭṭhe</span>ti patiṭṭhite.</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para658"></a><span class="paranum">658</span>. <span class="bld">Ubbiadhikānaṃ</span> <a name="V1.0087"></a> pathavīadhikānaṃ.</p>
  591. <p class="bodytext"><a name="para660-2"></a><span class="paranum">660-2</span>. <span class="bld">Visese satī</span>ti nissayabhūtānaṃ catunnaṃ visese sati, <span class="bld">sabbaso</span> sabbesaṃ visesaparikappanaṃ pahāya eva kammavisesena pasādānaṃ visesatā ñeyyā.</p>
  592. <p class="bodytext"><a name="para663"></a><span class="paranum">663</span>. <span class="bld">Saddīyatī</span>ti uccārīyate. <span class="bld">Rasantī</span>ti assādenti.</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para668"></a><span class="paranum">668</span>. <span class="bld">Parato</span>ti paṭhamakappato aparabhāge paṭisandhiyaṃ bhāvadvayaṃ samuṭṭhātīti viññeyyaṃ. <span class="bld">‘‘Pavattepi samuṭṭhāyā’’</span>tiādikaṃ soṇakumārādayo sandhāya vuttaṃ.</p>
  594. <p class="bodytext"><a name="para672"></a><span class="paranum">672</span>. <span class="bld">Na taṃ byañjanakāraṇa</span>nti taṃ indriyadvayaṃ byañjanassa kāraṇaṃ na siyā. <span class="bld">Tassā</span>ti byañjanassa.</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. <span class="bld">Ubbāhana</span>nti <a name="M0.0107"></a> nīharaṇaṃ.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para676-7"></a><span class="paranum">676-7</span>. Annapānādikaṃ vatthu yaṃ kammajaṃ aggiṃ harati, <span class="bld">kevalaṃ</span> ekaṃ hutvā taṃ annapānādikaṃ vatthu jīvitaṃ pana pāletuṃ na ca sakkoti. Ekato jīvitaṃ pāletuñca sakkonti.</p>
  597. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyena</span> rūpakāyena attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ bhāvo <span class="bld">kāyaggahaṇānusārena</span> kāyaggahaṇassa anucintanena <span class="bld">gahitāya</span> vāyodhātuvikārasaṅkhātāya <span class="bld">etāya</span> dhammajātiyā paṇḍitehi viññāyate. <span class="bld">Itipi</span> tasmā kāyaviññatti.</p>
  598. <p class="bodytext"><a name="para681"></a><span class="paranum">681</span>. Ekāvajjanavīthiyaṃ heṭṭhā chahi cittehi vāyodhātusamuṭṭhitaṃ upatthambhaṃ labhitvā.</p>
  599. <p class="bodytext"><a name="para684"></a><span class="paranum">684</span>. <span class="bld">Saha saddena vā</span>ti saddena saheva.</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para690-1"></a><span class="paranum">690-1</span>. <span class="bld">Etāsaṃ</span> pana lahutādīnaṃ tissannaṃ pavattiyaṃ nidassanaṃ kamato ārogyaṃ lahutā<a name="V1.0088"></a>, madditaṃ dhammaṃ mudutā, dhantahemaṃ kammaññatā hoti. Lahutādittayaṃ pana kammaṃ kātuṃ na sakkoti, āhārādittayaṃyeva lahutādittayaṃ karoti yasmā, tato taṃ tijaṃ nāma.</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para693"></a><span class="paranum">693</span>. <span class="bld">Vuttamākāranānattā</span>ti ettha ākāranānattā nāma ācayākāraanubandhatākāravasena vuttaṃ. <span class="bld">Veneyyānaṃ vasena vā</span>ti eke veneyyā ācayavasena jātirūpaṃ jānanti, eke anubandhatāvasena jānanti. Iti veneyyānaṃ jānanavasena jātirūpaṃ dvidhā vuttaṃ.</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para694"></a><span class="paranum">694</span>. <span class="bld">Sabhāvānapagame</span> attano sabhāvassa anapagame sati.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Te</span> <a name="M0.0108"></a> middharūpavādācariyā paṭikkhipitabbā. Kathaṃ? <span class="bld">Addhā munisi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā</span>ti yo tvaṃ <span class="bld">addhā</span> ekantena <span class="bld">muni asi</span> sambuddho asi nīvaraṇā dhammā <span class="bld">tava</span> tuyhaṃ natthi, <span class="bld">iti</span> vacane sace middhaṃ nīvaraṇaṃ rūpe paviṭṭhaṃ siyā. Bhagavatā rūpakāyassa vijjamānattā ‘‘natthi nīvaraṇā tavā’’ti vacanaṃ vattabbaṃ siyā. Thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena saha nīvaraṇañceva hoti, nīvaraṇasampayuttañca hoti. Iti sampayuttavacanato sampayuttassa rūpassa abhāvato tampi na vattabbaṃ siyā. Na purejātapaccayāti aññamaññapaccayāti attho. Sace thinamiddhaṃ rūpaṃ siyā, kathaṃ arūpepi aññamaññaṃ siyā, na siyāti attho. Arūpepi kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uppajjati. <span class="bld">Iti</span> vacanena ca na middharūpaṃ siyā, arūpe kathaṃ siyāti attho. Arūpameva middhaṃ iti paṭikkhipitabbā. Arūpepi etassa middhassa uppattiyā sādhakavacanato niṭṭhaṃ ettha ca avagantabbaṃ ‘‘arūpa’’nti viññunā.</p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para705-6"></a><span class="paranum">705-6</span>. <span class="bld">Kammena vīsati rūpā</span>ti aṭṭhindriyavatthuaṭṭhāvinibbhogasantatūpacayākāsā kammajā. <span class="bld">Cetasā</span> viññattidvayasaddalahutādittayaavinibbhogasantatūpacayākāsā cittajā. <span class="bld">Utunā</span> saddalahutādittayaavinibbhogasantatūpacayākāsā utujā. <span class="bld">Āhārato</span> lahutādittayaavinibbhogasantatūpacayākāsā āhārajā.</p>
  605. <p class="bodytext"><a name="para707-17"></a><span class="paranum">707-17</span>. <span class="bld">Jāyeyyuṃ yadi tānipī</span>ti tāni jaratāaniccatārūpā yadi jāyeyyuṃ, evaṃ sante tu tesaṃ jaratāaniccatā bhedā siyuṃ. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ vacanaṃ pāko na paccati, bhedo vā na <a name="V1.0089"></a> ca bhijjati yasmā, tasmā tesaṃ pākabhedā siyunti, <span class="bld">taṃ</span> vacanaṃ natthi. <span class="bld">Etaṃ</span> jaratāaniccatādvayaṃ <span class="bld">jātassa</span> nipphannarūpassa pākabhedattā na jāyati. <span class="bld">Siyā kassaci buddhetthā</span>ti <span class="bld">ettha</span> jaratāaniccatāvinicchayādhikāre <span class="bld">kassaci</span> janassa <span class="bld">buddhi</span> ñāṇaṃ yadi siyā, ‘‘rūpassūpacayo’’ti vacanena ‘‘jāti <a name="M0.0109"></a> jāyatī’’ti vacanaṃ dīpitaṃ yathā, <span class="bld">evaṃ</span> tathā pākopi paccatu, bhedopi paribhijjatu, evaṃ buddhi siyā. Jāti na ceva jāyate. <span class="bld">Iti</span> iminā pakārena vibhāvinā ñeyyā. Jāti jāyamānassa nipphannarūpassa nibbatti nāma pakāsitā. <span class="bld">Tattha yassa siyā tattha</span> vacane <span class="bld">yassa</span> janassa buddhi siyā. Yesaṃ nipphannarūpadhammānaṃ jāti atthi, <span class="bld">sā</span> jāti abhinibbattisammutiṃ <span class="bld">tappaccayattavohāraṃ</span> tesaṃ nipphannarūpadhammānaṃ paccayaṭṭhena laddhavohāraṃ kammajādikaṃ vohāraṃ labhateva yathā, tathā <span class="bld">tesaṃ</span> nipphannarūpadhammānaṃ te pākabhedā abhinibbattisammutiṃ nāma tappaccayattavohāraṃ labhanti, iti buddhi siyā. Tassa janassa evaṃ vattabbaṃ – idaṃ santatūpacayadvayaṃ kammādisambhavaṃ hoti yathā, evaṃ pākabhedā taṃ kammādisambhavavohāraṃ kadācipi na labhanti. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ vacanaṃ <span class="bld">kasmā</span> kāraṇā janakānaṃ kammādipaccayānaṃ ānubhāvasaṅkhāte khaṇuppāde tesaṃ pākabhedānaṃ abhāvato na labhanti. Vuttappakārena khaṇuppāde jātiparamparābhāvato sā jāti labbhate, tasmā kāraṇā jāti eva abhinibbattisammutiṃ paccayattavohāraṃ labhati, itaraṃ jaratāaniccatādvayaṃ pana na labhati. Taṃ jaratāaniccatādvayaṃ jiyyati iti bhijjati iti vā na vattabbaṃ hoti. Kasmā? Kammādipaccayānaṃ ānubhāvakkhaṇe <span class="bld">tassa</span> jaratāaniccatādvayassa paccayānaṃ abhāvato.</p>
  606. <p class="bodytext"><a name="para718-23"></a><span class="paranum">718-23</span>. <span class="bld">Aniccaṃ saṅkhatañcetaṃ jarāmaraṇaṃ</span> aniccasaṅkhātaṃ <span class="bld">itipi</span> vacanassa bhagavatā vuttattā jaratāaniccatādvayaṃ jāyati, evaṃ iti tvaṃ ce maññasi, <span class="bld">evaṃ</span> ‘‘jāyati evā’’ti vacanaṃ bhagavatā na vattabbaṃ. <span class="bld">Hi</span> kasmā kāraṇā? ‘‘Aniccaṃ saṅkhatañcetaṃ, jarāmaraṇamiccapī’’tivuttabhāvādinā ākāradesanāpariyāyena lesena bhagavatā aniccānaṃ nipphannarūpadhammānaṃ jarāmaraṇasaṅkhātaṃ sabhāvato jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhatañcāpi <a name="M0.0110"></a> cittajānaṃ vikārattā viññattiyo ‘‘cittajā’’ti vuttā viya, <span class="bld">tathā</span> evaṃ bhagavatā vuttaṃ. <span class="bld">Yadi evaṃ</span> atthe sati <span class="bld">etaṃ</span> ruppanalakkhaṇattayaṃ ajātattā ca <span class="bld">sabbathā</span> sabbākārena khaṃpupphaṃva natthi, asaṅkhataṃ nibbānaṃ viya niccaṃvāti ca codako vadeyya, natthi niccanti idaṃ ubhayavacanaṃ no bhagavatā vattabbaṃ. Kasmā? Nissayadhammānaṃ āyattabhāvena pavattito pathaviyādīnaṃ nissayānaṃ <span class="bld">bhāve</span> sati tassa lakkhaṇattayassa bhāvato, tasmā khaṃpupphaṃva taṃ lakkhaṇattayaṃ na natthi, atthīti attho. Pathavīādīnaṃ <a name="V1.0090"></a> abhāve taṃ lakkhaṇattayaṃ na ca labbhati yasmā, tasmā nibbānaṃ viya, tathā niccaṃ na.</p>
  607. <p class="bodytext"><a name="para724-5"></a><span class="paranum">724-5</span>. Paricchedādayo <span class="bld">anipphannā. Tesameva ca rūpānaṃ</span> tesameva nipphannarūpadhammānaṃ vikārattā <span class="bld">nipphannā ceva saṅkhatā</span> sesavasena vuttānaṃ pabhedakatoti dassanato. Sesaṃ uttānatthameva.</p>
  608. <p class="hangnum"><a name="para767"></a><span class="paranum">767</span>.</p>
  609. <p class="gatha1"> <span class="bld">Gantuṃ panicche piṭakebhidhamme,</span></p>
  610. <p class="gatha2"><span class="bld">Yo dhammasenāpatinā samattaṃ;</span></p>
  611. <p class="gatha3"><span class="bld">Hitatthinā tena ca bhikkhunāyaṃ,</span></p>
  612. <p class="gathalast"><span class="bld">Sakkacca sammā pana sikkhitabbo.</span></p>
  613. <p class="bodytext">Yo bhikkhu abhidhamme piṭake dhammasenāpatinā samattaṃ sabhāvaṃ gantuṃ pāpuṇituṃ iccheyya, tena ca bhikkhunā hitatthinā sakkaccaṃ ādarena sammā tīraṇacintanasajjhāyanehi ayaṃ abhidhammāvatāro sikkhitabbo.</p>
  614. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  615. <p class="centered">Rūpavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  616. <p class="centered">Dasamo paricchedo.</p>
  617. <p class="chapter">11. Ekādasamo paricchedo</p>
  618. <p class="subhead">Nibbānaniddesavaṇṇanā</p>
  619. <p class="bodytext"><a name="para769"></a><span class="paranum">769</span>. <span class="bld">Bhavābhavaṃ</span> <a name="M0.0111"></a> <span class="bld">vinanato</span>ti khuddakaṃ, mahantaṃ bhavaṃ sibbanato. <span class="bld">Sabbūpadhipaṭinissaggo</span>ti sabbehi saṅkhārūpadhikilesūpadhikhandhūpadhīhi paṭinissajjanaṃ. <span class="bld">Accutirasaṃ</span> acutisampattikaṃ. <span class="bld">Nibbānaṃ puṭṭhenā</span>ti sugatena nibbānaṃ puṭṭhena sāriputtattherena. <span class="bld">Ubhinnaṃ suttāna</span>nti dhammasenāpativuttānaṃ <a name="V1.0091"></a> dvinnaṃ suttānanti attho. <span class="bld">Khayassa upanissayattā</span>ti khayassa balavakāraṇattā. Puthūnaṃ dhammānaṃ appamattakkhaṇe rāgādikkhayamattaṃ nibbānaṃ bhaveyya. Sabbe bālaputhujjanā samadhigatanibbānā sacchikatanirodhā bhaveyyuṃ. <span class="bld">Kiñca bhiyyo</span> kiṃ uttari kāraṇañca atthīti attho. Rāgādīnaṃ saṅkhatattā tesaṃ saṅkhatānaṃ nibbānaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ bhaveyya. <span class="bld">Kiṃ panetthā</span>ti etesu khaṇesu kiṃ pana khaṇe tvaṃ vadesi. <span class="bld">Khīṇesvevā</span>ti bhavādīsu khīṇesu eva. <span class="bld">Niruttaro</span>ti nipphannahāro.</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para771"></a><span class="paranum">771</span>. <span class="bld">Assaddho</span>ti bāhirasaddhāya virahito. <span class="bld">Vantāso</span>ti vantā vamitā āsā taṇhā yenāti vantāso.</p>
  621. <p class="bodytext"><span class="bld">Nissaraṇiyā</span>ti nissaraṇe niyuttā. <span class="bld">Yadidaṃ nekkhammaṃ</span> yaṃ idaṃ kāmānaṃ etaṃ nissaraṇaṃ nirodho, <span class="bld">tassa</span> kiñcibhūtassa saṅkhatassa paṭiccasamuppannadhammajātassa nirodho nissaraṇanti, <span class="bld">evaṃ</span> iminā pakārena vuttassa <span class="bld">tassa</span> nissaraṇanāmakassa abhāvappattidosato nissaraṇanāmakānaṃ paṭhamajjhānaākāsānañcāyatanānampi abhāvo bhaveyya. <span class="bld">Atthi nissaraṇa</span>nti atthi nibbānaṃ. <span class="bld">Uppādādīna</span>nti uppādaṭṭhitibhaṅgānaṃ. <span class="bld">Papañcābhāvato</span>ti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ abhāvato.</p>
  622. <p class="bodytext"><a name="para772"></a><span class="paranum">772</span>. <span class="bld">Apalokita</span>nti adassanadhammaṃ.</p>
  623. <p class="bodytext"><a name="para774"></a><span class="paranum">774</span>. <span class="bld">Abyāpajjha</span>nti nidukkhaṃ. <span class="bld">Akkhara</span>nti akharaṃ.</p>
  624. <p class="bodytext"><a name="para777"></a><span class="paranum">777</span>. Saddhābuddhikaraṃ <a name="M0.0112"></a> <span class="bld">tathāgatamate</span> jinavacane sammohaviddhaṃsanaṃ <span class="bld">paññāsambhavaṃ</span> paññākāraṇaṃ sampasādanakaraṃ. <span class="bld">Atthabyañjanasālina</span>nti atthabyañjanasāravantaṃ sumadhuraṃ <span class="bld">sāraññu</span> jinasāsanasāraññū <span class="bld">vimhāpanaṃ</span> accherakaraṃ <span class="bld">imaṃ</span> evaṃ vuttappakāraṃ abhidhammāvatāraṃ yo jānāti, so jano gambhīre <span class="bld">nipuṇe</span> nipuṇañāṇagocare abhidhammapiṭake padaṃ <span class="bld">niṭṭhaṃ</span> uttamasanniṭṭhānaṃ <span class="bld">yāti</span> pāpuṇāti.</p>
  625. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  626. <p class="centered">Nibbānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  627. <p class="centered">Ekādasamo paricchedo.</p>
  628. <p class="chapter">12. Dvādasamo paricchedo</p>
  629. <p class="subhead">Paññattiniddesavaṇṇanā</p>
  630. <p class="bodytext">Saṅkhāyatīti <a name="V1.0092"></a> <span class="bld">saṅkhā,</span> kathīyatīti attho. <span class="bld">Kinti</span> kiṃ iti kathīyati. ‘‘Aha’’nti ‘‘mama’’nti kathīyati.</p>
  631. <p class="bodytext"><span class="bld">Tajjāpaññattī</span>ti tassa cakkhusotādikassa anurūpavasena jātā paññattīti attho.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekassavā</span>ti ekassa nāmadhammassa ‘‘accho’’ti <span class="bld">nāmaṃ</span> gahetvā <span class="bld">bahūnaṃ</span> nāmadhammānaṃ ‘‘accho’’ti <span class="bld">nāmaṃ</span> gahetvā. <span class="bld">Samūhamevā</span>ti nāmadhammānaṃ samūhaṃ eva.</p>
  633. <p class="bodytext">Gahito pubbe saṅketo etenāti <span class="bld">gahitapubbasaṅketaṃ</span>. Kiṃ taṃ? <span class="bld">Manodvārāvajjanajavanaviññāṇaṃ</span>. Tena gahitāya paññattiyā <span class="bld">viññāyati</span> ‘‘sattā’’ti ‘‘kammajā’’ti kathīyati.</p>
  634. <p class="bodytext">Itthī <a name="M0.0113"></a> ca puriso ca itthipurisā, te ādayo yesaṃ te <span class="bld">itthipurisādayo,</span> tesaṃ.</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para778"></a><span class="paranum">778</span>. <span class="bld">Tatiyā koṭī</span>ti tatiyo koṭṭhāso.</p>
  636. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  637. <p class="centered">Paññattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  638. <p class="centered">Dvādasamo paricchedo.</p>
  639. <p class="chapter">13. Terasamo paricchedo</p>
  640. <p class="subhead">Kārakapaṭivedhavaṇṇanā</p>
  641. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedakassā</span>ti <a name="V1.0093"></a> sukhadukkhavedakassa. <span class="bld">Tadāyattavuttīna</span>nti tesaṃ āyattā paṭibaddhā yesaṃ vipākānaṃ te tadāyattavuttino, tesaṃ. <span class="bld">Atra</span> imasmiṃ ṭhāne ācariyena parihāro vuccate. <span class="bld">Kutoyaṃ tava tatthānurodho</span>ti tattha tasmiṃ aññassa attakārakassa abhāvepi sattusaṅkhātassa attano bhāvepi ayaṃ tava anurodho anunayo kuto kena kāraṇena <span class="bld">idha</span> imasmiṃ asati kattari kusalādīnaṃ atthibhāve kammavirodho kuto kena kāraṇena. <span class="bld">Athāpī</span>ti aparo nayopi. <span class="bld">Kiñcetthā</span>ti <span class="bld">ettha</span> etissaṃ codanāyaṃ <span class="bld">kiñci</span> vattabbaṃ atthi, avasiṭṭhaṃ tāva brūhi, aparisamattā te codanā. <span class="bld">Tassā</span>ti attano. <span class="bld">Kārakavedakattābhāvo</span>ti kārakavedakattassa abhāvo siyā.</p>
  642. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha na bhavatī</span>ti attano anāse cetanāpi anāso yadi na bhavati. <span class="bld">Paṭiññā hīnā</span>ti ‘‘cetanāya anañño attā’’ti paṭiññā hīnā. <span class="bld">Vuttappakārato</span>ti ‘‘attano anāse cetanāya nāso na bhavati’’iti vuttappakārato<a name="M0.0114"></a>. <span class="bld">Viparīta</span>nti ‘‘attano anāse cetanāya anāso’’iti viparītaggahaṇaṃ siyā. <span class="bld">Attā nassatu, cetanā tiṭṭhatu, atha pana evaṃ na bhavatī</span>ti attā nassatu, cetanā tiṭṭhatu, evaṃ gahaṇaṃ pana na bhavati. Anaññattapakkhaṃ <span class="bld">pariccaja</span> pariccajāhi ‘‘cetanāya anañño attā’’ti. Paṭiññā hīnā yassa so <span class="bld">paṭiññāhīno</span>.</p>
  643. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhinnaṃ</span> cetanattānaṃ <span class="bld">ekadesatā</span> ekadesabhāvo natthi. <span class="bld">Evañca satī</span>ti evaṃ ubhinnaṃ ekadesassa abhāve sati ko doso iti tvaṃ ce vadeyyāsi. <span class="bld">Yaṃ pana tayā vuttaṃ yathā rūparasagandhādīnaṃ ekadese vattamānānampi lakkhaṇato aññatta</span>nti yaṃ vacanaṃ pana tayā vuttaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">ayuttaṃ,</span> nānurūpanti attho. <span class="bld">Tava paṭiññā hīnā</span>ti ‘‘ekadese vattamānānaṃ cetanattānaṃ lakkhaṇato aññatta’’nti paṭiññā hīnā.</p>
  644. <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca satī</span>ti etaṃ cetanāya aññabhāve sati ko doso iti ce bhavaṃ vadeyya. <span class="bld">‘‘Acetano</span> <a name="V1.0094"></a> <span class="bld">attā’’</span>ti vacanaṃ, <span class="bld">pubbe vuttadosato</span>ti ‘‘pākāratarupāsāṇatiṇasadiso siyā’’ti pubbe vuttadosato.</p>
  645. <p class="bodytext"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>. <span class="bld">Atthi sattopapātiko</span>ti opapātikā sattā atthi.</p>
  646. <p class="bodytext"><a name="para781"></a><span class="paranum">781</span>. <span class="bld">Bhārādāna</span>nti bhāraggahaṇaṃ. <span class="bld">Bhāranikkhepana</span>nti bhāroropanaṃ.</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para783"></a><span class="paranum">783</span>. Ekassa puggalassa <span class="bld">aṭṭhisañcayo</span> aṭṭhisamūho ekena kappena pabbatasamo rāsi siyā.</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para785"></a><span class="paranum">785</span>. Bho <span class="bld">māra</span>, tvaṃ satto iti paccesi, kaṃ saddahasi, ‘‘satto’’ti gahaṇaṃ <span class="bld">te</span> tava diṭṭhigataṃ, suddhasaṅkhārapuñjo ayaṃ, <span class="bld">idha</span> loke satto na upalabbhati.</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para787"></a><span class="paranum">787</span>. <span class="bld">Yo</span> <a name="M0.0115"></a> bhikkhu imaṃ ganthaṃ accantaṃ satatampi cinteti, <span class="bld">tassa</span> bhikkhuno paramā paññā <span class="bld">vepulaṃ</span> vipulabhāvaṃ gacchati.</p>
  650. <p class="bodytext"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>. Yo bhikkhu <span class="bld">imaṃ</span> abhidhammāvatāraṃ <span class="bld">atimatikaraṃ</span> uttamaṃ abhiññāṇakaraṃ <span class="bld">vimativināsakaraṃ</span> kaṅkhacchedakaraṃ <span class="bld">piyakkaraṃ</span> pemakaraṃ sadā paṭhati, suṇāti, tassa bhikkhuno mati <span class="bld">idha</span> sāsane ṭhite <span class="bld">vikasati</span> paṭiphullati.</p>
  651. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  652. <p class="centered">Kārakapaṭivedhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  653. <p class="centered">Terasamo paricchedo.</p>
  654. <p class="chapter">14. Cuddasamo paricchedo</p>
  655. <p class="subhead">Rūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā</p>
  656. <p class="bodytext"><a name="para789-93"></a><span class="paranum">789-93</span>. <span class="bld">Hitānaya</span>nti <a name="V1.0095"></a> hitāvahaṃ. <span class="bld">Mānasañca sugata</span>nti suṭṭhu pavattamānasañca. Madhurā atthavaṇṇanā etassāti <span class="bld">madhuratthavaṇṇanaṃ. Uttaraṃ tu manussānaṃ, dhammato ñāṇadassana</span>nti manussānaṃ lokiyadhammato uttaribhūtañāṇadassanalokuttaraṃ. <span class="bld">Saṅkassarasamācāre</span>ti saṅkāya kaṅkhāya saritabbasamācāre. Acchiddaṃ akkhaṇḍaṃ akammāsaṃ. <span class="bld">Atthakāmenā</span>ti attano hitakāmena.</p>
  657. <p class="bodytext"><a name="para797"></a><span class="paranum">797</span>. <span class="bld">Duvidhalakkhaṇaṃ</span> cārittavārittalakkhaṇaṃ.</p>
  658. <p class="bodytext"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>. <span class="bld">Tesaṃ</span> caritānaṃ vomissakanayā.</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para807"></a><span class="paranum">807</span>. <span class="bld">Savaṇṇakasiṇā</span>ti nīlapītaodātalohitavaṇṇakasiṇā.</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>. Taṃ <a name="M0.0116"></a> ekakaṃ <span class="bld">ānāpānaṃ</span> assāsapassāso.</p>
  661. <p class="bodytext"><a name="para809-10"></a><span class="paranum">809-10</span>. <span class="bld">Maraṇūpasamāyuttā satī</span>ti maraṇānussati upasamānussati. <span class="bld">Āhāranissitasaññā</span>ti āhāre paṭikūlasaññā. <span class="bld">Dhātuvavatthāna</span>nti catudhātuvavatthānaṃ.</p>
  662. <p class="bodytext"><a name="para811-2"></a><span class="paranum">811-2</span>. <span class="bld">Anukūlā ime sabba-caritānanti vaṇṇitā</span>ti yaṃ kammaṭṭhānaṃ saddhācaritassa anukūlaṃ, tameva paññācaritassa anukūlanti adhippāyo. <span class="bld">Idaṃ sabbaṃ pana</span> vacanaṃ <span class="bld">ekantavipaccanīkabhāvato</span> ekantapaṭipakkhabhāvato atisappāyato vuttaṃ, iti vibhāvinā ñeyyaṃ.</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para835"></a><span class="paranum">835</span>. <span class="bld">Vipassanābhavasampatti-sukhānaṃ paccayā siyuṃ</span> vipassanāsampattisukhānaṃ bhavasampattisukhānaṃ paccayā siyuṃ.</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para838"></a><span class="paranum">838</span>. <span class="bld">Sammaṭṭhānaṃ</span> <a name="V1.0096"></a> <span class="bld">manobhuno</span>ti manobhuhadayo tassa hadayassa sammaṭṭhānaṃ.</p>
  665. <p class="bodytext"><a name="para844"></a><span class="paranum">844</span>. Pattukāmena dhīmatā kasiṇaṃ kattabbaṃ.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para845"></a><span class="paranum">845</span>. <span class="bld">Saṃhārima</span>nti ito cito ca haritabbakasiṇaṃ. <span class="bld">Tatraṭṭhaka</span>nti tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ ito cito ca anāharitabbaṃ kasiṇaṃ.</p>
  667. <p class="bodytext"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>. <span class="bld">Vivaṭṭaṃ pana micchatā</span>ti nibbānaṃ icchantena vidatthicaturaṅgulaṃ vaṭṭaṃ kātuṃ <span class="bld">taṃ</span> kasiṇaṃ vaṭṭati.</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para851-2"></a><span class="paranum">851-2</span>. <span class="bld">Hatthapāsappamāṇasmiṃ, tamhā kasiṇamaṇḍalā</span>ti tato kasiṇamaṇḍalato hatthapāsappamāṇasmiṃ padese vidatthicaturaṅgule ucce. <span class="bld">Parimukhaṃ sati</span>nti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ.</p>
  669. <p class="bodytext"><a name="para853-4"></a><span class="paranum">853-4</span>. <span class="bld">Nekkhamma</span>nti jhānaṃ. Khemato <span class="bld">daṭṭhuṃ</span> disvā ahaṃ imāya paṭipattiyā <span class="bld">addhā</span> ekantena <span class="bld">pavivekasukhassa</span> nibbānasukhassa bhāgī <span class="bld">assaṃ</span> bhaveyyaṃ.</p>
  670. <p class="bodytext"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>. So <a name="M0.0117"></a> kasiṇassa vaṇṇo tena yoginā na pekkhitabbo, kasiṇassa lakkhaṇaṃ na pekkhitabbaṃ ussadassa vasena vaṇṇaṃ amuñcitvā.</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā vuttappakārena <span class="bld">ekaggacetaso</span> ekaggacittassa yogino nimīletvā āvajjantassa <span class="bld">yathā</span> yena pakārena kammaṭṭhānaṃ hoti ummīlite kālepi, <span class="bld">tathā</span> tena pakārena taṃ kammaṭṭhānaṃ āpāthaṃ <span class="bld">yāti ce</span> yadi āgacchati, uggahameva uggahanimittaṃ.</p>
  672. <p class="bodytext"><a name="para864"></a><span class="paranum">864</span>. Pādānaṃ dhovane papañcaparihāratthaṃ. <span class="bld">Ekatalikā</span>ti ekatalamattā.</p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para865"></a><span class="paranum">865</span>. <span class="bld">Taṃ</span> saṃhārimaṃ kasiṇamādāya.</p>
  674. <p class="bodytext"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>. <span class="bld">Samannāharitabba</span>nti <a name="V1.0097"></a> kammaṭṭhānaṃ sumanena āharitabbaṃ, manasikātabbanti attho. <span class="bld">Takkāhaṭa</span>nti vitakkena āhaṭaṃ phusitaṃ <span class="bld">kare</span> kareyya.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para868"></a><span class="paranum">868</span>. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ nimittaṃ.</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para871-4"></a><span class="paranum">871-4</span>. <span class="bld">Imassā</span>ti paṭibhāganimittassa. <span class="bld">Purimassā</span>ti uggahanimittassa. Ko pana ayaṃ viseso? Thavikā nīharitaṃ ādāsamaṇḍalaṃ majjitaṃ viya. Toyade kāḷameghe setabalākā viya. Tadā taṃ uggahanimittaṃ padāletvāva <span class="bld">niggataṃ</span> paṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Tato</span> uggahanimittato. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ paṭibhāganimittaṃ. Saṇṭhānavantañca vaṇṇavantañca na ca upaṭṭhākāramattaṃ. <span class="bld">Paññaja</span>nti paññāya jātaṃ.</p>
  677. <p class="bodytext"><a name="para877-8"></a><span class="paranum">877-8</span>. <span class="bld">Upacārakkhaṇe tassā</span>ti tassa samādhino upacārakkhaṇe. Nīvaraṇappahānena samādhino paṭilābhakkhaṇe pana <span class="bld">aṅgānaṃ</span> vitakkādīnaṃ pātubhāvena iti dvīhi ākārehi.</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para879"></a><span class="paranum">879</span>. <span class="bld">Dvinnaṃ</span> <a name="M0.0118"></a> <span class="bld">samādhīna</span>nti upacārappanāsamādhīnaṃ.</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>. Cakkavattiyagabbhova ratanaṃ viya assa anena sudullabhaṃ.</p>
  680. <p class="bodytext"><a name="para884"></a><span class="paranum">884</span>. <span class="bld">Aya</span>nti paṭisandhisanthāro.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para891-2"></a><span class="paranum">891-2</span>. <span class="bld">Samataṃ vīriyassevā</span>ti vīriyasamabhāvaṃ. <span class="bld">Layaṃ</span> līnabhāvaṃ īsakampi yantaṃ gacchantaṃ mānasaṃ āvajjanacittaṃ.</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para895-9"></a><span class="paranum">895-9</span>. Bhavaṅgaṃ pana pacchijja ucchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā yogino manodvāramhi jāyati. <span class="bld">Tato</span>ti āvajjanato <span class="bld">tatrevārammaṇe</span> tasmiṃ pathavīkasiṇasaṅkhāte ārammaṇe <span class="bld">tassa</span> yogino javanāni cattāri vā pañca vā jāyante. Avasāne <span class="bld">ekaṃ</span> javanamānasaṃ rūpāvacarikaṃ hoti, tasmiṃ rūpāvacarike vitakkādayo aṅgā. <span class="bld">Aññehi</span> aññesaṃ cittānaṃ aññehi vitakkādīhi balavatarā honti. <span class="bld">Tāni</span> appanābhāvaṃ appattāni appanācetaso <a name="V1.0098"></a> <span class="bld">parikammopacārato</span> parikammabhāvato parikammānīti vuccante, upacārabhāvato upacārānīti ca vuccante. Tāni javanāni appanāyānulomattā anulomāni eva ca vuccanti. <span class="bld">Ettha</span> anulomakesu yaṃ sabbantimaṃ javanaṃ, taṃ gotrabhūti pavuccati.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para901"></a><span class="paranum">901</span>. <span class="bld">Gotrabhu diṭṭha</span>nti gotrabhu nāma uddiṭṭhaṃ.</p>
  684. <p class="bodytext"><a name="para904-5"></a><span class="paranum">904-5</span>. <span class="bld">Purimehi</span> javanehi yaṃ āsevanaṃ, taṃ balavapaccayaṃ <span class="bld">laddhā</span> labhitvā chaṭṭhaṃ javanaṃ, sattamaṃ vā javanaṃ appeti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ pavuccati, <span class="bld">ettha</span> vāde <span class="bld">godatto</span> nāma <span class="bld">ābhidhammiko</span> ācariyo āha. Chinnataṭe mukhaṃ yassa <span class="bld">chinnataṭamukho</span>.</p>
  685. <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. Paccavekkhaṇā <a name="M0.0119"></a> hetu yassa āvajjanassāti <span class="bld">paccavekkhaṇahetukaṃ</span>.</p>
  686. <p class="bodytext"><a name="para911-2"></a><span class="paranum">911-2</span>. Kāmacchandassa nānāvisaye paluddhassa. Cetaso ekasmiṃ visaye samādhānena samādhi.</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para915"></a><span class="paranum">915</span>. Sayañca atisantato sukhaṃ avūpasantasabhāvassa uddhaccakukkuccadvayassa paṭipakkhato vuttaṃ.</p>
  688. <p class="bodytext"><a name="para917"></a><span class="paranum">917</span>. <span class="bld">Pañcaṅgavippayutta</span>nti pañcanīvaraṇavippayuttaṃ. <span class="bld">Pañcaṅgasaṃyuta</span>nti vitakkādīhi yuttaṃ.</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para920-1"></a><span class="paranum">920-1</span>. <span class="bld">Vepulla</span>nti kammaṭṭhānassa vipulabhāvaṃ. Tañca paṭibhāganimittaṃ upacāraṃ vicāretvā vaḍḍhetuṃ vaṭṭati.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para928-31"></a><span class="paranum">928-31</span>. <span class="bld">Pamādayogino</span>ti pamādavasena yogisampannassa kāmasahagatā saññāmanakkārā manasikārā ce caranti, tassa yogino taṃ jhānaṃ hānabhāgiyaṃ hoti. <span class="bld">Sati santiṭṭhate tasmiṃ, santā tadanudhammatā</span> tasmiṃ paṭhamajjhāne tadanudhammatā tassa paṭhamajjhānassa anurūpā sati nikanti santā saṃvijjamānā santiṭṭhate santiṭṭhati, taṃ jhānaṃ mandassa yogino ṭhitibhāgiyaṃ hoti, ṭhitiṃ bhajati. Visesabhāgiyaṃ hoti, visesaṃ dutiyādibhāvanaṃ pāpuṇātīti attho. <span class="bld">Nibbidāsaṃyutā</span> <a name="V1.0099"></a> <span class="bld">saññā, manakkārā</span>ti nibbidāvipassanāsaṃyuttā saññāmanakkārā. <span class="bld">Nibbedhabhāgiya</span>nti lokuttarabhāgiyaṃ, lokuttaramaggabhāgiyanti attho.</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para933"></a><span class="paranum">933</span>. Ayaṃ samāpatti <span class="bld">āsannākusalārayo</span> āsannākusalārikā yasmā takkacārānaṃ thūlattā ca, tasmā kāraṇā ayaṃ samāpatti aṅgadubbalā.</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para935"></a><span class="paranum">935</span>. <span class="bld">Nikanti</span>nti taṇhaṃ. <span class="bld">Pariyādāyā</span>ti sosāpetvā.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para936"></a><span class="paranum">936</span>. <span class="bld">Vidhinā</span>ti <a name="M0.0120"></a> pubbe vuttavidhinā. <span class="bld">Satassā</span>ti satisampannassa.</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para938"></a><span class="paranum">938</span>. <span class="bld">Nimittaṃ tu tadeva cā</span>ti tameva paṭhamanimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’iti evaṃ manasā karontassa.</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para943"></a><span class="paranum">943</span>. <span class="bld">Sampasādana</span>nti saddhā. <span class="bld">Majjhatta</span>nti tatramajjhattatā.</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para944"></a><span class="paranum">944</span>. <span class="bld">Duvaṅgahīna</span>nti vitakkavicārahīnaṃ.</p>
  697. <p class="bodytext"><a name="para948"></a><span class="paranum">948</span>. Pīti nāma <span class="bld">cetaso</span> cittassa <span class="bld">uppilāpanaṃ</span> uppilāpitattaṃ <span class="bld">yato</span> yasmā kāraṇā.</p>
  698. <p class="bodytext"><a name="para961-2"></a><span class="paranum">961-2</span>. <span class="bld">Āsannapītidosā</span>ti pītiyeva dosā. <span class="bld">Ettha</span> etasmiṃ tatiyajjhāne <span class="bld">yadeva</span> yaṃ eva <span class="bld">sukhaṃ iti</span> evaṃ sukhaṃ cetaso <span class="bld">ābhogo</span> manasikāro. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā pakārena sukhassa thūlattā <span class="bld">ayaṃ</span> samāpatti aṅgadubbalā hoti.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para974-5"></a><span class="paranum">974-5</span>. Sukhaṃ upekkhāya āsevanaṃ pana na hoti yasmā upekkhāya āsevanaṃ pana na hoti, yasmā upekkhāsahagatāni javanāni javanti, tasmā catutthajjhānaṃ upekkhāsahagataṃ samudīritaṃ.</p>
  700. <p class="bodytext"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>. Dutiyajjhānaṃ <span class="bld">dvidhā</span> dvīhi koṭṭhāsehi ṭhitaṃ.</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>. <span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="V1.0100"></a> abhidhammāvatāro sumadhuravarataravacano kaṃ nu janaṃ neva rañjayati, atinisitavisado buddhippacāro yassa so <span class="bld">atinisitavisadabuddhippacāro,</span> so tena janena vedanīyo jānitabbo.</p>
  702. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  703. <p class="centered">Rūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  704. <p class="centered">Cuddasamo paricchedo.</p>
  705. <p class="chapter">15. Pannarasamo paricchedo</p>
  706. <p class="subhead">Arūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā</p>
  707. <p class="bodytext"><a name="para982-3"></a><span class="paranum">982-3</span>. <span class="bld">Rūpe</span> <a name="M0.0121"></a> <span class="bld">kho vijjamānasmi</span>nti rūpakāye vijjamāne <span class="bld">daṇḍādānādayo</span> daṇḍaggahaṇādayo. Iti <span class="bld">rūpe</span> rūpakāye ādīnavaṃ disvā.</p>
  708. <p class="bodytext"><a name="para984"></a><span class="paranum">984</span>. <span class="bld">Sūkarābhihatova sā</span>ti sūkaraṃ anubandhito sā sunakho viya.</p>
  709. <p class="bodytext"><a name="para985"></a><span class="paranum">985</span>. <span class="bld">Vasī</span>ti yogī.</p>
  710. <p class="bodytext"><a name="para988-990"></a><span class="paranum">988-990</span>. <span class="bld">Phuṭṭhokāsañca tena ta</span>nti tena cittena phuṭṭhaṃ tamokāsaṃ ‘‘ananto ākāso’’iti ca manasā karonto eva ugghāṭeti. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ vuccate, ayamañño nayo, ‘‘ākāso’’ iti manasā karonto taṃ kasiṇaṃ na saṃvelleti.</p>
  711. <p class="bodytext"><a name="para998"></a><span class="paranum">998</span>. Rūpāvacarajjhānameva paccatthikaṃ <span class="bld">rūpāvacarajjhānapaccatthikaṃ</span>.</p>
  712. <p class="bodytext"><a name="para1004"></a><span class="paranum">1004</span>. <span class="bld">Ākāsaphuṭaviññāṇe</span>ti <a name="V1.0101"></a> phuṭameva viññāṇaṃ phuṭaviññāṇaṃ, tasmiṃ ākāsārammaṇe phuṭaviññāṇe.</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para1005-6"></a><span class="paranum">1005-6</span>. Ayaṃ ākāso ananto iti evaṃ taṃ ākāsameva pharitvā pavattaṃ viññāṇaṃ viññāṇañca <span class="bld">iti</span> vacanaṃ vuccate. Viññāṇaṃ anantaṃ nāma na hoti, anantārammaṇattā ‘‘viññāṇaṃ ananta’’nti vuccate, taṃ viññāṇaṃ manakkāravasena api anantaṃ paridīpitaṃ.</p>
  714. <p class="bodytext"><a name="para1010"></a><span class="paranum">1010</span>. Paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvo <span class="bld">tassa eva</span> paṭhamāruppassa <span class="bld">suññato</span> suññabhāvato.</p>
  715. <p class="bodytext"><a name="para1013"></a><span class="paranum">1013</span>. <span class="bld">Sati</span> <a name="M0.0122"></a> <span class="bld">tiṭṭhati bhiyyo</span> balavā sati tiṭṭhati.</p>
  716. <p class="bodytext"><a name="para1015"></a><span class="paranum">1015</span>. Abhāvake natthibhāve.</p>
  717. <p class="bodytext"><a name="para1017-8"></a><span class="paranum">1017-8</span>. <span class="bld">Dutiyāruppacakkhunā</span>ti cakkhunā dutiyāruppaṃ <span class="bld">‘‘natthi natthī’’tiādinā</span> ākārena parikammavasena manakkāre. <span class="bld">Tassāpagamamattañca</span> tassa paṭhamāruppassa apagamamattañca.</p>
  718. <p class="bodytext"><a name="para1029"></a><span class="paranum">1029</span>. Yā nāma ayaṃ samāpatti abhāvamattampi gocaraṃ katvā ṭhassati, ayaṃ samāpatti <span class="bld">vata</span> ekantena aho santāti padissati.</p>
  719. <p class="bodytext"><a name="para1033"></a><span class="paranum">1033</span>. Yāya saññāya nevasaññī, nāsaññī ca hoti, <span class="bld">kevalaṃ</span> ekantena atha kho sā saññā edisī na hoti.</p>
  720. <p class="bodytext"><a name="para1035-7"></a><span class="paranum">1035-7</span>. Paṭusaññāya kiccassa neva karaṇato <span class="bld">ayaṃ</span> samāpatti ‘‘nevasaññā’’ti niddiṭṭhāti catutthaāruppato sambhavā pavattā tejodhātu sukhodake dahanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti yathā, sā saṅkhāradhammānaṃ avasesattā.</p>
  721. <p class="bodytext"><a name="para1040"></a><span class="paranum">1040</span>. Pāsādatalañca <a name="V1.0102"></a> sāṭikā ca.</p>
  722. <p class="bodytext"><a name="para1041"></a><span class="paranum">1041</span>. Yo pana bhikkhu <span class="bld">imaṃ</span> rūpārūpajjhānasamāpattividhānaṃ sārataraṃ jānāti, so rūpārūpajjhānasamāpattipurekkho sekkho <span class="bld">bhavaṃ</span> kāmabhavaṃ <span class="bld">abhibhuyya</span> abhibhavitvā rūpārūpaṃ <span class="bld">yāti</span> pāpuṇāti.</p>
  723. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  724. <p class="centered">Arūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  725. <p class="centered">Pannarasamo paricchedo.</p>
  726. <p class="chapter">16. Soḷasamo paricchedo</p>
  727. <p class="subhead">Abhiññāniddesavaṇṇanā</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para1045"></a><span class="paranum">1045</span>. <span class="bld">Satā</span>ti <a name="M0.0123"></a> satisampannena. <span class="bld">Anuyoga</span>nti vīriyaṃ.</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para1047"></a><span class="paranum">1047</span>. Yogāvacarabhikkhunā nibbattitāsu abhiññāsu <span class="bld">assa</span> yogāvacarassa bhikkhuno samādhibhāvanā <span class="bld">niṭṭhaṃ</span> pariyosānaṃ gatā siyā.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para1050"></a><span class="paranum">1050</span>. <span class="bld">Dante</span>ti dante ṭhite. <span class="bld">Acale</span>ti acale ṭhite.</p>
  731. <p class="bodytext"><a name="para1052-4"></a><span class="paranum">1052-4</span>. Abhiññāya pādakaṃ kāraṇaṃ <span class="bld">abhiññāpādakaṃ</span> yogī sataṃ vāpi sahassaṃ vāpi <span class="bld">yadi</span> sace icchati, abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā <span class="bld">tato</span> abhiññāpādakajhānato <span class="bld">vuṭṭhāya</span> vuṭṭhahitvā ‘‘sataṃ homi, sataṃ homi’’ iti evaṃ kāmāvacaraparikammamānasaṃ katvā abhiññāya pādakaṃ kāraṇabhūtaṃ jhānaṃ <span class="bld">punādhiṭṭhāti</span> puna āpajjitvā tato jhānato vuṭṭhāya puna adhiṭṭhāti<a name="V1.0103"></a>, sahādhiṭṭhānena cetasā adhiṭṭhānasaṅkhātena catutthajjhānacittena saha so yogī sataṃ hoti. Iddhividhañāṇaṃ.</p>
  732. <p class="bodytext"><a name="para1067-8"></a><span class="paranum">1067-8</span>. <span class="bld">Eso adhigatābhiñño</span> yogī <span class="bld">pādakārammaṇena</span> catutthajjhānassa paṭibhāganimittasaṅkhātena ārammaṇena phuṭṭhe okāse gate pavatte pana sadde suṇāti. Dibbasotañāṇaṃ.</p>
  733. <p class="bodytext"><a name="para1069"></a><span class="paranum">1069</span>. Parassa cittaṃ pariyati paricchijjatīti cetopariyaṃ, tameva mānasaṃ <span class="bld">cetopariyamānasaṃ</span>.</p>
  734. <p class="bodytext"><a name="para1070"></a><span class="paranum">1070</span>. <span class="bld">Hadayaṃ pana nissāyā</span>ti hadayavatthuṃ nissāya pavattamānalohitaṃ, hadayakose pavattaṃ ruhiranti attho.</p>
  735. <p class="bodytext"><a name="para1075"></a><span class="paranum">1075</span>. <span class="bld">Kāmāvacaracittañcāti</span> <a name="M0.0124"></a> kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacaracittañca. <span class="bld">Rūpārūpesu</span> rūpabhavārūpabhavesu sattānaṃ mānasañca. Kiṃ bhūtaṃ? Sarāgādippabhedakaṃ mānasaṃ sabbaṃ cetopariyañāṇaṃ jānāti. Cetopariyañāṇaṃ.</p>
  736. <p class="bodytext"><a name="para1077-82"></a><span class="paranum">1077-82</span>. <span class="bld">Nisajjā sabbapacchimā</span>ti sabbesaṃ iriyāpathānaṃ pacchā jātā nisajjā bhikkhunā āvajjitabbā. <span class="bld">Tato pabhuti</span> tato sabbapacchimato nisajjāto pabhuti taṃ sabbaṃ pacchimanisajjaṃ ādiṃ katvā <span class="bld">paṭilomakkamā</span> paṭilomakkamena <span class="bld">sabbaṃ</span> attanā kataṃ āvajjitabbaṃ. Asmiṃ bhave <span class="bld">yāva</span> yattakaṃ kālaṃ <span class="bld">sandhi</span> paṭisandhi hoti, <span class="bld">tāva</span> tattakaṃ kālaṃ <span class="bld">kataṃ</span> kiriyaṃ tena bhikkhunā āvajjitabbaṃ. Purimasmiṃ bhavepi cutikkhaṇepi nibbattaṃ nāmarūpañca sādhukaṃ āvajjitabbaṃ. Cutikkhaṇe nibbatte tasmiṃ nāmarūpe evaṃ bhikkhunā āvajjitabbe yadā <span class="bld">tadeva</span> tameva nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā cutikkhaṇe manodvāre <span class="bld">manakkāro</span> manodvārāvajjanacittaṃ uppajjati. Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ.</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para1086-96"></a><span class="paranum">1086-96</span>. Abhiññāpādakaṃ kasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ abhinīhārakkhamaṃ katvā imesu tīsu kasiṇesu katapuññehi. <span class="bld">Tasmā tamitaraṃ vāpī</span>ti ālokakasiṇaṃ vā itaraṃ vāpi kasiṇadvayaṃ yathākkamaṃ <a name="V1.0104"></a> uppādetvā upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā <span class="bld">taṃ</span> ālokakasiṇaṃ ṭhapetabbaṃ. Appanaṃ paṇḍito na uppādeyya, sace uppādeti, <span class="bld">taṃ</span> ālokakasiṇaṃ <span class="bld">pādakajjhānanissitaṃ</span> pādakajjhānassa ārammaṇaṃ hoti. Vaḍḍhitassa jhānassa antogadhaṃ rūpaṃ tena yoginā passitabbaṃ <span class="bld">bhave</span> bhaveyya. Taṃ rūpaṃ <span class="bld">passato</span> passantassa <span class="bld">tassa</span> yogino parikammassa vāro atikkamati, <span class="bld">tāvade</span> tasmiṃyeva khaṇe ālokopi <span class="bld">tassa</span> yogino ālokopi khippaṃ antaradhāyati. <span class="bld">Tasmiṃ</span> āloke antarahite <a name="M0.0125"></a> <span class="bld">rūpagataṃ</span> rūpaṃ na dissati. Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti.</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para1100-1"></a><span class="paranum">1100-1</span>. <span class="bld">Taṃcittasaṃyuta</span>nti tena catutthajjhānena yuttaṃ cittaṃ. Anāgataṃsañāṇassa parikammaṃ, yathākammūpagassa ñāṇassa ca parikammaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ.</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para1103"></a><span class="paranum">1103</span>. Yo bhikkhu <span class="bld">idha</span> imasmiṃ sāsane imaṃ pana ganthaṃ suṇāti, citte karoti ca, so bhikkhu <span class="bld">anena tarena</span> iminā ganthena taritvā abhidhammamahaṇṇavapāraṃ <span class="bld">yāti</span> pāpuṇāti, jānātīti attho.</p>
  740. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  741. <p class="centered">Abhiññāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  742. <p class="centered">Soḷasamo paricchedo.</p>
  743. <p class="chapter">17. Sattarasamo paricchedo</p>
  744. <p class="subhead">Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā</p>
  745. <p class="bodytext"><a name="para1104"></a><span class="paranum">1104</span>. <span class="bld">Anāgataṃsañāṇañcā</span>ti na āgato anāgato, na tāva sampattoti attho, anāgate aṃsā koṭṭhāsā tesaṃ ñāṇaṃ anāgataṃsañāṇaṃ. Yaṃ yaṃ kammaṃ yathākammaṃ, taṃ upagacchati jānātīti <span class="bld">yathākammupagaṃ,</span> vipākacetanājānanakañāṇaṃ.</p>
  746. <p class="bodytext"><a name="para1107-9"></a><span class="paranum">1107-9</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="V1.0105"></a> tesu ārammaṇattikesu. <span class="bld">Cittasannissitaṃ katvā</span>ti taṃ kāyaṃ cittaṃ sannissitaṃ karitvā tameva kāyacittacetasikavasena mahaggate cittasmiṃ samāropeti ñāṇaṃ iddhividhañāṇaṃ, tato kāyārammaṇato kāyassa parittattā kāmāvacarattā parittārammaṇaṃ ñāṇaṃ siyā.</p>
  747. <p class="bodytext"><a name="para1110-3"></a><span class="paranum">1110-3</span>. <span class="bld">Dissamānena</span> <a name="M0.0126"></a> <span class="bld">kāyena, gantukāmo yadā bhave</span> yo yogī dissamānena kāyena gantukāmo yadā bhaveyya, so yogī tadā cittaṃ <span class="bld">kāyasannissitaṃ katvā</span> rūpakāye sannissitaṃ katvā taṃ pādakajjhānacittaṃ kāyavasena kāye āropeti, tadā jhānārammaṇato taṃ ñāṇaṃ mahaggatagocaraṃ hoti, yaṃ ñāṇaṃ yadā <span class="bld">anāgatañca</span> dhammajātaṃ, <span class="bld">atītañca</span> dhammajātaṃ <span class="bld">visayaṃ</span> ārammaṇaṃ karoti, tadā taṃ ñāṇaṃ atītārammaṇaṃ hoti, tadā anāgatārammaṇaṃ ārammaṇakaraṇakāle anāgatagocaraṃ hoti. Dissamānena kāyena tassa bhikkhuno gamane pana sati <span class="bld">tassa</span> yogino ñāṇassa gocaro paccuppanno nāma hoti, iti viniddise.</p>
  748. <p class="bodytext"><a name="para1114"></a><span class="paranum">1114</span>. Kāyaṃ cittassa vasena citte āropeti, cittaṃ kāyassa vasena kāye āropeti, iti pariṇāmanakālasmiṃ tassa yogino ñāṇaṃ ajjhattārammaṇaṃ siyā. <span class="bld">Sampavattati sattasū</span>ti parittamahaggataatītaanāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇasaṅkhātesu <span class="bld">sattasu</span> ārammaṇesu sampavattati.</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para1120"></a><span class="paranum">1120</span>. <span class="bld">Jānane majjhimāna</span>nti mahaggatānaṃ jānane.</p>
  750. <p class="bodytext"><a name="para1122"></a><span class="paranum">1122</span>. <span class="bld">Etassa</span> cetopariyañāṇassa maggārammaṇatā pariyāyena eva <span class="bld">matā</span> ñātā.</p>
  751. <p class="bodytext"><a name="para1126-7"></a><span class="paranum">1126-7</span>. <span class="bld">Tattha tikkhaṇasampattaṃ, paccuppannaṃ khaṇādikaṃ</span>.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> tesu paccuppannesu yaṃ paccuppannaṃ khaṇādikaṃ <span class="bld">tikkhaṇasampattaṃ</span> uppādaṭṭhitibhaṅgakkhaṇasampattaṃ <span class="bld">khaṇādikaṃ</span> khaṇāyeva taṃ khaṇāvayavaṃ paccuppannaṃ nāma. <span class="bld">Ekadvesantativārapariyāpanna</span>nti ekacittadvicittavīthivārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ nāma. <span class="bld">Paccuppannanti pacchima</span>nti addhāpaccuppannanti attho.</p>
  753. <p class="bodytext"><a name="para1131-2"></a><span class="paranum">1131-2</span>. Yena <a name="M0.0127"></a><a name="V1.0106"></a> āvajjanacittena dhamme āvajjati, yena cetasā jānāti, <span class="bld">tesaṃ</span> dvinnaṃ āvajjanajavanacittānaṃ sahaṭṭhānassa abhāvā <span class="bld">taṃ</span> ‘‘khaṇādikattayaṃ paccuppanna’’ntiādikaṃ ‘‘ekassa cittamekena, avassaṃ pana vijjhati’’iti pariyosānaṃ vacanaṃ na yujjati. Āvajjanajavanānaṃ nānārammaṇabhāvaṃ pattito āpajjanato ca na yujjati. <span class="bld">Aniṭṭhe pana ṭhāne</span> tesaṃ āvajjanajavanānaṃ ekārammaṇabhāve anicchite tasmiṃ ṭhāne na yujjati, aññasmiṃ pana ṭhāne maggavīthiyaṃ āvajjanaparikammajavanānaṃ kasiṇādikaṃ ārammaṇaṃ hoti, gotrabhulokuttaracittānañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ hoti, ettha ārammaṇajavanānaṃ ekārammaṇatā anicchatā.</p>
  754. <p class="bodytext"><a name="para1134-41"></a><span class="paranum">1134-41</span>. ‘‘Ekabbhavaparicchinnaṃ, paccuppannanti pacchima’’nti vatvā puna aññena pariyāyena taṃ paccuppannaṃ dassetuṃ idaṃ <span class="bld">addhākhyaṃ</span> addhānāma paccuppannaṃ javanavārato dīpetabbaṃ. <span class="bld">Iti</span> vacanaṃ niddiṭṭhaṃ. Yadā <span class="bld">iddhimā</span> yogī parassa cittaṃ ñātuṃ āvajjati, tassa āvajjanamano <span class="bld">paccuppannakhaṇavhayaṃ</span> paccuppannaṃ manodvārāvajjanacittaṃ ārammaṇaṃ katvā <span class="bld">tena</span> cittena saddhiṃ nirujjhati, tesu niruddhesu tassa yogino cattāri, pañca vā javanāni jāyanti. <span class="bld">Etesaṃ</span> catunnaṃ, pañcannaṃ javanānaṃ yaṃ pacchimaṃ cittaṃ iddhicittamudīritaṃ. Iddhicittato <span class="bld">sesāni</span> kāmāvacaracittāni. <span class="bld">Etesaṃ</span> kāmāvacare iddhijavanānaṃ tadeva ca paracittaṃ ārammaṇaṃ hoti yasmā, <span class="bld">tasmā sabbāni tāni</span> javanāni ekārammaṇataṃ yanti, tesaṃ javanānaṃ nānārammaṇatā addhāvasā na bhaveyya, paccuppannārammaṇato tesaṃ javanānaṃ ekārammaṇabhāvepi iddhimānasameva ca parassa cittaṃ jānāti. <span class="bld">Itarāni</span> kāmāvacarāni pana cittāni parassa cittaṃ na jānanti. <span class="bld">Yathā cakkhudvāre tu viññāṇa</span>nti cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ passati, tathā itaraṃ cittaṃ na passati.</p>
  755. <p class="bodytext"><a name="para1161"></a><span class="paranum">1161</span>. <span class="bld">Anāgataṃsañāṇassā</span>ti <a name="M0.0128"></a> anāgataṃsañāṇassa anāgataṃ dhammaṃ agocaraṃ, gocaraṃ na hotiyevāti attho.</p>
  756. <p class="bodytext"><a name="para1169"></a><span class="paranum">1169</span>. Vividhatthāni vaṇṇapadāni yasmiṃ so <span class="bld">vividhatthavaṇṇapado,</span> taṃ madhuratthamatinīharaṃ uttamaṃ sotujanassa hadayaṃ pītikaraṃ sacetano ko nāma manujo na suṇeyya.</p>
  757. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  758. <p class="centered">Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  759. <p class="centered">Sattarasamo paricchedo.</p>
  760. <p class="chapter">18. Aṭṭhārasamo paricchedo</p>
  761. <p class="subhead">Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  762. <p class="bodytext"><a name="para1175"></a><span class="paranum">1175</span>. <span class="bld">Yā</span> <a name="V1.0107"></a> <span class="bld">sañjānanamattaṃva, saññā nīlādito panā</span>ti sā saññā nīlādivasena sañjānanamattaṃva karoti. <span class="bld">Lakkhaṇappaṭivedha</span>nti aniccādilakkhaṇapaṭibujjhanaṃ.</p>
  763. <p class="bodytext"><a name="para1177"></a><span class="paranum">1177</span>. <span class="bld">Taṃ</span> viññāṇaṃ <span class="bld">ussakkitvā</span> uddhaṃ sakkaṃ katvā satte maggaṃ pāpetuṃ na sakkoti.</p>
  764. <p class="bodytext"><a name="para1178-9"></a><span class="paranum">1178-9</span>. Sabbesaṃ pana dhammānaṃ <span class="bld">sabhāvapaṭivedhanaṃ</span> aviparītavasena paṭibujjhanaṃ paññāya lakkhaṇaṃ.</p>
  765. <p class="bodytext"><a name="para1180"></a><span class="paranum">1180</span>. Samādhi āsannakāraṇaṃ etāyāti <span class="bld">samādhāsannakāraṇā</span>.</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para1181"></a><span class="paranum">1181</span>. <span class="bld">Lakkhaṇenekadhā</span>ti sabbadhammaṃ paṭibujjhanalakkhaṇena paññāva ekadhā vuttā.</p>
  767. <p class="bodytext"><a name="para1183"></a><span class="paranum">1183</span>. <span class="bld">Bhūripaññenā</span>ti <a name="M0.0129"></a> bhūte atthe aviparīte atthe ramatīti bhūri, bhūri paññā etassāti bhūripañño, tena.</p>
  768. <p class="bodytext"><a name="para1186-91"></a><span class="paranum">1186-91</span>. Tīsu atthadhammaniruttīsu ca ñāṇesu atthadhammaniruttīsu jātesu ñāṇesu ca ñāṇaṃ. Yaṃ kiñci paccayuppannaṃ phalaṃ dhammajātaṃ. <span class="bld">Bhāsitattho</span>ti pāḷiyā attho. <span class="bld">Ete pañca</span> dhammā <span class="bld">atthasaññitā</span> atthanāmakā. <span class="bld">Phalanibbattako hetū</span>ti jananako paccayo. <span class="bld">Bhāsita</span>nti pāḷi. <span class="bld">Dhammasaññitā</span>ti dhammanāmakā. <span class="bld">Sabhāvaniruttī</span>ti aviparītavohāro. <span class="bld">Pariyattī</span>ti sikkhanaṃ. Savanādhigamehi <span class="bld">pubbayogena</span> pubbe pavattanāya.</p>
  769. <p class="bodytext"><a name="para1192"></a><span class="paranum">1192</span>. <span class="bld">Bhūmibhūtesū</span>ti vipassanāya bhūmibhūtesu.</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para1194"></a><span class="paranum">1194</span>. <span class="bld">Jananādito</span>ti <a name="V1.0108"></a> jātiādito bhītena paññā bhāvetabbā.</p>
  771. <p class="bodytext"><a name="para1203"></a><span class="paranum">1203</span>. <span class="bld">Ekāsītiyā cittenā</span>ti lokuttaracittavajjitena vipassanābhūmibhūtena ekāsītiyā cittena.</p>
  772. <p class="bodytext"><a name="para1208"></a><span class="paranum">1208</span>. <span class="bld">Sattasammohaghātattha</span>nti sattoti sammohassa vināsitatthaṃ.</p>
  773. <p class="bodytext"><a name="para1211"></a><span class="paranum">1211</span>. <span class="bld">Nirīhaka</span>nti īhavirahitaṃ byāpāravirahitaṃ, dārurajjusamāyoge.</p>
  774. <p class="bodytext"><a name="para1215"></a><span class="paranum">1215</span>. <span class="bld">Ubho bhijjanti paccayā</span>ti aññamaññapaccayakāraṇā.</p>
  775. <p class="bodytext"><a name="para1225"></a><span class="paranum">1225</span>. <span class="bld">Antadvaya</span>nti kāmasukhallikānuyogaattakilamathānuyogadvayaṃ. <span class="bld">Bhāvaye</span>ti diṭṭhivisuddhiṃ vaḍḍheyya.</p>
  776. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  777. <p class="centered">Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  778. <p class="centered">Aṭṭhārasamo paricchedo.</p>
  779. <p class="chapter">19. Ekūnavīsatimo paricchedo</p>
  780. <p class="subhead">Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  781. <p class="bodytext"><a name="para1231"></a><span class="paranum">1231</span>. Iccevamādibāttiṃsakoṭṭhāsānaṃ <a name="M0.0130"></a> paccayassa hetupaccaye tāva yogī manasā pariggaṇhāti.</p>
  782. <p class="bodytext"><a name="para1233"></a><span class="paranum">1233</span>. <span class="bld">Hetvaṅkurassa bījaṃ tu</span> bījaṃ aṅkurassa hetujanakaṃ, pathavādayo aṅkurassa paccayā.</p>
  783. <p class="bodytext"><a name="para1234"></a><span class="paranum">1234</span>. <span class="bld">Pañca</span> <a name="V1.0109"></a> <span class="bld">dhammā</span>ti avijjātaṇhupādānakammāhārā hetupaccayā dhammā.</p>
  784. <p class="bodytext"><a name="para1235"></a><span class="paranum">1235</span>. Kammaṃ puttassa janako pitā viya nāmarūpassa janakaṃ.</p>
  785. <p class="bodytext"><a name="para1238"></a><span class="paranum">1238</span>. <span class="bld">Paccayā</span>ti paccayena.</p>
  786. <p class="bodytext"><a name="para1240"></a><span class="paranum">1240</span>. <span class="bld">Yā sā</span>ti yā sā kaṅkhā. <span class="bld">Pubbante</span> pubbakoṭṭhāse.</p>
  787. <p class="bodytext"><a name="para1241"></a><span class="paranum">1241</span>. <span class="bld">Sabbathā</span> sabbakoṭṭhāsato anavasesāva tassa yogino <span class="bld">sā</span> kaṅkhā <span class="bld">pahiyyati</span> nāsīyate.</p>
  788. <p class="bodytext"><a name="para1243"></a><span class="paranum">1243</span>. <span class="bld">Atthasādhikā</span>ti kusalapakkhe dānādiatthasādhikā, akusalapakkhe pāṇātipātādiatthasādhikā.</p>
  789. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ vipāka</span>nti upaghātakakammassa taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma hoti. Evaṃ eko yogī kammavipākavasena nāmarūpassa paccayapariggahaṃ karoti.</p>
  790. <p class="bodytext"><a name="para1246"></a><span class="paranum">1246</span>. <span class="bld">Hetuphalassa sambandhavasenā</span>ti hetuphalasambandhavasena idaṃ nāmarūpaṃ <span class="bld">kevalaṃ</span> ekantena pavattati, iti <span class="bld">sammā</span> aviparītākārena saṃ anupassati.</p>
  791. <p class="bodytext"><a name="para1247"></a><span class="paranum">1247</span>. Pākappavattito <a name="M0.0131"></a> uddhaṃ pākapaṭivedakaṃ <span class="bld">na passati</span> na jāniyate.</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para1250-1"></a><span class="paranum">1250-1</span>. <span class="bld">Appavatti</span> nāma <span class="bld">na dissati,</span> upapannaṃ dissati. Titthiyā etamatthaṃ <span class="bld">anaññāya</span> ajānitvā <span class="bld">asayaṃvasī sattasañña</span>nti ‘‘satto’’ti saññaṃ gahetvāna sassataucchedadassino aññamaññaṃ virodhino hutvā dvāsaṭṭhidiṭṭhiṃ gaṇhanti.</p>
  793. <p class="bodytext"><a name="para1254"></a><span class="paranum">1254</span>. <span class="bld">Ubho</span>ti ubho kammavipākā aññamaññato suññā. <span class="bld">Na ca kammaṃ vinā phala</span>nti kammaṃ vinā phalaṃ na ca hoti.</p>
  794. <p class="bodytext"><a name="para1255"></a><span class="paranum">1255</span>. <span class="bld">Sambhārehī</span>ti <a name="V1.0110"></a> sūriyādisambhārehi.</p>
  795. <p class="bodytext"><a name="para1257"></a><span class="paranum">1257</span>. Suññaṃ <span class="bld">taṃ</span> nāmarūpadhammaṃ.</p>
  796. <p class="bodytext"><a name="para1258"></a><span class="paranum">1258</span>. <span class="bld">Hetusambhārapaccayā</span>ti hetunā ca sambhārapaccayehi ca.</p>
  797. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  798. <p class="centered">Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  799. <p class="centered">Ekūnavīsatimo paricchedo.</p>
  800. <p class="chapter">20. Vīsatimo paricchedo</p>
  801. <p class="subhead">Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  802. <p class="bodytext"><a name="para1264"></a><span class="paranum">1264</span>. <span class="bld">Paccuppannassa dhammassā</span>ti paccuppannassa nāmarūpadhammassa.</p>
  803. <p class="bodytext"><a name="para1266-8"></a><span class="paranum">1266-8</span>. <span class="bld">Uppajjato</span> uppajjantassa nāmarūpadhammassa <span class="bld">rāsito</span> nicayato āgamanañca natthi. <span class="bld">Disāgamana</span>nti disāya gamanaṃ<a name="M0.0132"></a>. <span class="bld">Niruddhassāpi</span> nāmarūpadhammassa ekasmiṃ ṭhāne nicayoti ca natthi.</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para1270-1"></a><span class="paranum">1270-1</span>. Avijjāsamudayā rūpasamudayo, avijjānirodhā rūpanirodho. Taṇhāsamudayā rūpasamudayo, taṇhānirodhā rūpanirodho. Kammasamudayā rūpasamudayo, kammanirodhā rūpanirodho. Āhāranirodhā rūpanirodho. <span class="bld">Dhamme</span>ti saṅkhāradhamme.</p>
  805. <p class="bodytext"><a name="para1280"></a><span class="paranum">1280</span>. <span class="bld">Sampattapaṭivedhassā</span>ti sampattalokuttarasaṅkhātamaggaphalassa sotāpannādipuggalassa. <span class="bld">Vippaṭipannassā</span>ti paṭipattiyaṃ appaṭipannassa, viruddhavasena paṭipannassa vā.</p>
  806. <p class="bodytext"><a name="para1286"></a><span class="paranum">1286</span>. <span class="bld">Kāyacittānī</span>ti <a name="V1.0111"></a> <span class="bld">kāyā</span>ti vedanāsaññāsaṅkhārā. <span class="bld">Citta</span>nti viññāṇaṃ.</p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para1290"></a><span class="paranum">1290</span>. <span class="bld">Yato yato</span> paccayādito. Yaṃ <span class="bld">amataṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">vijānataṃ</span> vijānantānaṃ pītipāmojjaṃ, tehi labhitabbaṃ amataṃ, amataṃ viya pītipāmojjaṃ vā.</p>
  808. <p class="bodytext"><a name="para1293"></a><span class="paranum">1293</span>. <span class="bld">Appatte</span>ti attani maggaphalasmiṃ appatte. <span class="bld">Pattasaññī</span>ti maggaphale ahaṃ patto asmi iti saññito hoti.</p>
  809. <p class="bodytext"><a name="para1297"></a><span class="paranum">1297</span>. <span class="bld">Sāravedino</span>ti sārajānanasīlā. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ maggāmaggañāṇadassanaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ñāṇaṃ <span class="bld">maggāmaggañāṇadassananti</span> maggāmaggañāṇadassanaṃ nāma.</p>
  810. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  811. <p class="centered">Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  812. <p class="centered">Vīsatimo paricchedo.</p>
  813. <p class="chapter">21. Ekavīsatimo paricchedo</p>
  814. <p class="subhead">Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  815. <p class="bodytext"><a name="para1299"></a><span class="paranum">1299</span>. <span class="bld">Upallesavimuttaṃ</span> <a name="M0.0133"></a> <span class="bld">suvisadaṃ ñāṇa</span>nti aṭṭhavidhañāṇaṃ sandhāyāha.</p>
  816. <p class="bodytext"><a name="para1302"></a><span class="paranum">1302</span>. Saccānulomañāṇanti ayameva pavuccati.</p>
  817. <p class="bodytext"><a name="para1306"></a><span class="paranum">1306</span>. Ayaṃ sikhāpattā vipassanā eva saccānulomañāṇaṃ nāma pavuccati.</p>
  818. <p class="bodytext"><a name="para1309"></a><span class="paranum">1309</span>. <span class="bld">Bhavaṅgānantaraṃ saṅkhāru-pekkhāgatanayenā</span>ti bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāsaṅkhātena ñāṇena katanayena.</p>
  819. <p class="bodytext"><a name="para1314-6"></a><span class="paranum">1314-6</span>. <span class="bld">Bodhipakkhiyadhammānaṃ</span><a name="V1.0112"></a>, <span class="bld">uddhañca anulomato</span>ti uddhaṃ vattamānānaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ anulomato, <span class="bld">idaṃ</span> anulomañāṇaṃ vuṭṭhānagāminiyā pariyosānaṃ nāma <span class="bld">bhāsitaṃ</span> mahesinā kathitaṃ. Saccānulomañāṇaṃ āhacca uppannā, sabbappakārena gotrabhupariyosānaṃ.</p>
  820. <p class="bodytext"><a name="para1318"></a><span class="paranum">1318</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti vipassanāya.</p>
  821. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  822. <p class="centered">Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  823. <p class="centered">Ekavīsatimo paricchedo.</p>
  824. <p class="chapter">22. Dvāvīsatimo paricchedo</p>
  825. <p class="subhead">Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  826. <p class="bodytext"><a name="para1319-22"></a><span class="paranum">1319-22</span>. Āvajjanassa hitaṃ āvajjaniyaṃ, taṃ ṭhānaṃ etassāti āvajjaniyaṭhānaṃ, gotrabhūti attho. Taṃ gotrabhucittaṃ <a name="M0.0134"></a> maggacittassa <span class="bld">āvajjaniyaṭhānattā</span>. Paṭipadāñāṇadassanaṃ kudācanaṃ na ca bhajati, tatheva ñāṇadassanavisuddhiṃ kudācanaṃ na bhajateva. <span class="bld">Ubhinnaṃ</span> ñāṇānaṃ antarā ekaṃ <span class="bld">abbohārikaṃ</span> vohāre niyuttanti vohārikaṃ, na vohārikaṃ abbohārikaṃ. Vipassanāya sotasmiṃ vipassanāya sote patitattā vipassanā nāma voharitabbā. <span class="bld">Tato</span> nibbānato.</p>
  827. <p class="bodytext"><a name="para1325"></a><span class="paranum">1325</span>. <span class="bld">Sūraṃ tikkhaṃ vipassana</span>nti gotrabhucittaṃ sandhāyāha.</p>
  828. <p class="bodytext"><a name="para1326-9"></a><span class="paranum">1326-9</span>. <span class="bld">Visaṅkhāra</span>nti saṅkhārehi vigataṃ. <span class="bld">Paṭhamāvajjanañcevā</span>ti paṭhamāvajjanaṃ viya. <span class="bld">Paṭhamābhogatāpi cā</span>ti paṭhamamanasikārā viya. Maggassa anantarādīhi paccayehi. <span class="bld">Tassā</span>ti maggassa. Sikhāpattāya tāya vipassanāya <span class="bld">muddhamhi</span> matthake. <span class="bld">Anāvatta</span>nti anivattaṃ.</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para1330-3"></a><span class="paranum">1330-3</span>. Ekena <a name="V1.0113"></a> āvajjanena ekissāyeva vīthiyā. <span class="bld">Anulomagotrabhucetasa</span>nti anulomagotrabhucittānaṃ nānārammaṇatā vuttā. <span class="bld">Taṃ</span> gotrabhucittaṃ anāvajjanampi maggassa āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā. <span class="bld">Saññaṃ datvā viyā</span>ti ‘‘ahaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karomi, tvampi tamevārammaṇaṃ karohi’’ iti saññaṃ datvā viyāti adhippāyo. <span class="bld">Saññita</span>nti saññaṃ. <span class="bld">Kadācipi anibbiddhapubbaṃ maggo esa</span> eso maggo pubbe anibbiddhapubbo.</p>
  830. <p class="bodytext"><a name="para1336"></a><span class="paranum">1336</span>. <span class="bld">Ujjhatī</span>ti chindati.</p>
  831. <p class="bodytext"><a name="para1338"></a><span class="paranum">1338</span>. Anekesaṃ ānisaṃsānaṃ dāyakena ādimaggena saṃyuttaṃ. Paṭhamamaggañāṇaṃ.</p>
  832. <p class="bodytext"><a name="para1341"></a><span class="paranum">1341</span>. <span class="bld">Ekassāsevanaṃ</span> <a name="M0.0135"></a> <span class="bld">natthi</span> ekassa cittuppādassa āsevanapaccayo natthi, <span class="bld">tasmā</span> kāraṇā <span class="bld">dve</span> cittuppādā anulomakā. <span class="bld">Tehī</span>ti cittuppādehi āsevanapaccayaṃ <span class="bld">laddhā</span> labhitvā <span class="bld">tatiyaṃ</span> cittaṃ gotrabhu hoti.</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para1345-7"></a><span class="paranum">1345-7</span>. Maggapekkhanahetu yassa āvajjanamanaso, taṃ <span class="bld">maggapekkhanahetukaṃ</span>. <span class="bld">Tasmiṃ niruddhe</span>ti tasmiṃ āvajjanacitte niruddhe maggassa paccavekkhaṇasaññitāni satta javanāni paṭipāṭiyā jāyante. Paccavekkhaṇañāṇāni ekūnavīsati honti.</p>
  834. <p class="bodytext"><a name="para1351"></a><span class="paranum">1351</span>. <span class="bld">Tato</span> tadā vipassanāvīthiṃ otarati. Dutiyamaggañāṇaṃ.</p>
  835. <p class="bodytext"><a name="para1361"></a><span class="paranum">1361</span>. <span class="bld">Mūlaghāta</span>nti mūlaghātanaṃ. Tatiyamaggañāṇaṃ.</p>
  836. <p class="bodytext"><a name="para1363"></a><span class="paranum">1363</span>. <span class="bld">Anāvattisabhāvato</span>ti anivattato. Catutthamaggañāṇaṃ.</p>
  837. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  838. <p class="centered">Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  839. <p class="centered">Dvāvīsatimo paricchedo.</p>
  840. <p class="chapter">23. Tevīsatimo paricchedo</p>
  841. <p class="subhead">Kilesapahānaniddesavaṇṇanā</p>
  842. <p class="bodytext"><a name="para1375"></a><span class="paranum">1375</span>. <span class="bld">Idha</span> <a name="V1.0114"></a> <span class="bld">pana</span> imasmiṃ panādhikāre <span class="bld">kāraṇūpacārena</span> lābhādikāraṇassa vohārena, lābho ādi vatthu yassa anunayassāti <span class="bld">lābhādivatthuko,</span> tassa.</p>
  843. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumā</span>ti kāmarāgapaṭighā sukhumā.</p>
  844. <p class="bodytext"><a name="para1376"></a><span class="paranum">1376</span>. <span class="bld">Yena</span> <a name="M0.0136"></a> <span class="bld">yena</span> paṭhamamaggādiñāṇena <span class="bld">yo yo</span> saṃyojanādiko pahātabbo <span class="bld">dhammo ghātaṃ</span> vināsaṃ yāti, <span class="bld">so so</span> dhammo <span class="bld">tena tena asesena</span> ñāṇena evaṃ sādhu mayā sandassito.</p>
  845. <p class="bodytext"><a name="para1383"></a><span class="paranum">1383</span>. <span class="bld">Pariññābhisamayenā</span>ti paricchinditvā jānanena. <span class="bld">Dukkhaṃ abhisametī</span>ti dukkhaṃ paṭivijjhati.</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para1394"></a><span class="paranum">1394</span>. <span class="bld">Yo</span> yogī <span class="bld">imaṃ viditvā hitabhāvanaṃ vanaṃ</span> vanetabbaṃ <span class="bld">viditvā</span> jānitvā <span class="bld">ve</span> ekantena sukhasaṃhitaṃ hitaṃ upeti, cittassa tamaṃ <span class="bld">anuttamaṃ</span> hīnaṃ <span class="bld">vidhūya</span> vināsetvā <span class="bld">aviggahakampadaṃ padaṃ</span> aviggahakaṃ sarīrarahitaṃ padaṃ paṭipajjitabbaṃ ñātabbaṃ <span class="bld">padaṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">upeti</span> pāpuṇāti ca.</p>
  847. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  848. <p class="centered">Kilesapahānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  849. <p class="centered">Tevīsatimo paricchedo.</p>
  850. <p class="chapter">24. Catuvīsatimo paricchedo</p>
  851. <p class="subhead">Paccayaniddesavaṇṇanā</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para1395"></a><span class="paranum">1395</span>. <span class="bld">Rūpaṃ</span> <a name="V1.0115"></a> <span class="bld">rūpassā</span>ti rūpaṃ rūpassa. <span class="bld">Arūpassa</span> nāmassa.</p>
  853. <p class="bodytext"><a name="para1396"></a><span class="paranum">1396</span>. <span class="bld">Missakassā</span>ti nāmarūpamissakassāti attho.</p>
  854. <p class="bodytext"><a name="para1397"></a><span class="paranum">1397</span>. <span class="bld">Tipañca cā</span>ti pannarasa ca.</p>
  855. <p class="bodytext"><a name="para1399"></a><span class="paranum">1399</span>. <span class="bld">Eko</span>ti <a name="M0.0137"></a> kammapaccayo. <span class="bld">Dvekāliko</span>ti atītapaccuppannakālavasena dvīsu kālesu niyutto. <span class="bld">Dassito</span>ti bhagavatā desito.</p>
  856. <p class="centered">Iti abhidhammāvatāraṭīkāya</p>
  857. <p class="centered">Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  858. <p class="centered">Catuvīsatimo paricchedo.</p>
  859. <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
  860. <p class="bodytext"><a name="para1401"></a><span class="paranum">1401</span>. <span class="bld">Sumatimativicārabodhano</span>ti sumatīnaṃ sundarapaññānaṃ kavīnaṃ matiyā vicārassa bodhano. <span class="bld">Vimativimohavināsano</span>ti vimatīnaṃ bālānaṃ vimohassa vināsano. <span class="bld">Kumatimatimahātamonāso</span>ti kumatīnaṃ bālānaṃ mahātamasannibhāya matiyā nāsako. <span class="bld">Paṭumatibhāsakaro</span>ti paṭūnaṃ paṇḍitānaṃ tikkhapaññāya obhāsakaro.</p>
  861. <p class="bodytext"><a name="para1402"></a><span class="paranum">1402</span>. <span class="bld">Sumatināmako</span> bhikkhu <span class="bld">asamānato</span> asadisāya pūjāya mama āyācito <span class="bld">yato</span> yasmā <a name="V1.0116"></a> kāraṇā, <span class="bld">tato</span> tasmā kāraṇā ayaṃ abhidhammāvatāro. <span class="bld">Padāto padā</span>ti koṭṭhāsato koṭṭhāsato. <span class="bld">Hitavibhāvanā bhāvanā</span>ti hitappakāsanāya bhāvanāya mayā racito. Atha vā ahaṃ sumatinā bhikkhunā asamānato mānato āyācito <span class="bld">yato</span> yasmā, <span class="bld">tato</span> tasmā.</p>
  862. <p class="bodytext"><a name="para1405"></a><span class="paranum">1405</span>. <span class="bld">Tividhā byappathānañhi gatiyo</span>ti byappathānaṃ vacanānaṃ atthaganthayuttivasena tividhā gatiyo.</p>
  863. <p class="bodytext"><a name="para1406"></a><span class="paranum">1406</span>. <span class="bld">Nikāyantaraladdhīhī</span>ti aññasmiṃ nikāye laddhīhi. <span class="bld">Vācanāmagganissito</span>ti vacanappabandhanissito.</p>
  864. <p class="bodytext"><a name="para1410"></a><span class="paranum">1410</span>. <span class="bld">Asaṃkiṇṇakulākule</span>ti <a name="M0.0138"></a> asammissakulehi ākiṇṇe. <span class="bld">Supasannasitodake</span>ti madhurasītodake.</p>
  865. <p class="bodytext"><a name="para1411"></a><span class="paranum">1411</span>. <span class="bld">Saṅkaṭe</span>ti sambādhe.</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para1412"></a><span class="paranum">1412</span>. <span class="bld">Kelāsasikharākārapāsādapaṭimaṇḍite</span>ti rajatapabbatamatthakanibhehi pāsādehi alaṅkate.</p>
  867. <p class="bodytext"><a name="para1413"></a><span class="paranum">1413</span>. <span class="bld">Vividhākāracārupākāragopure</span>ti vividhasaṇṭhānamanuññapākāradvārakoṭṭhake.</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para1414"></a><span class="paranum">1414</span>. <span class="bld">Sallekhā</span>ti sallekhavutti. <span class="bld">Sākhalye</span>ti sakhilabhāve. <span class="bld">Satā</span>ti satisampannena.</p>
  869. <p class="bodytext"><a name="para1415"></a><span class="paranum">1415</span>. <span class="bld">Vassavalāhakā devā</span>ti vassavalāhakabhūtā devā amarā.</p>
  870. <p class="centered">Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  871. <p class="centered">Abhidhammāvatārapurāṇaṭīkā niṭṭhitā.</p>
  872. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  873. <p class="nikaya">Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā</p>
  874. <p class="subhead">(Paṭhamo bhāgo)</p>
  875. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
  876. <p class="gatha1">(Ka) visuddhakaruṇāñāṇaṃ<a name="M1.0139"></a><a name="V1.0117"></a>, buddhaṃ sambuddhapūjitaṃ;</p>
  877. <p class="gathalast">Dhammaṃ saddhammasambhūtaṃ, vande saṃghaṃ niraṅgaṇaṃ.</p>
  878. <p class="gatha1">(Kha) <span class="bld">sāriputtaṃ</span> mahātheraṃ, pariyattivisāradaṃ;</p>
  879. <p class="gathalast">Namāmi santavuttiṃ me, guruṃ gāravabhājanaṃ.</p>
  880. <p class="gatha1">(Ga) vandantena mayā evaṃ,</p>
  881. <p class="gatha2">Yā laddhā puññasampadā;</p>
  882. <p class="gatha3">Hitvā tassānubhāvena,</p>
  883. <p class="gathalast">Antarāye asesato.</p>
  884. <p class="gatha1">(Gha) mahāvihāravāsīnaṃ<a name="V1.0118"></a>, therānaṃ thirasīlinaṃ;</p>
  885. <p class="gathalast">Vaṃsālaṅkārabhūtena, bhūtānuggahakārinā.</p>
  886. <p class="gatha1">(Ṅa) therena <span class="bld">buddhadattena,</span> racitaṃ yaṃ manoramaṃ;</p>
  887. <p class="gathalast">Piṭake abhidhammasmiṃ, otārupāyabhāvato.</p>
  888. <p class="gatha1">(Ca) <span class="bld">abhidhammāvatāro</span>ti, laddhanāmena vissutaṃ;</p>
  889. <p class="gathalast">Nānānipuṇagambhīranayaṃ pakaraṇuttamaṃ.</p>
  890. <p class="gatha1">(Cha) atthasaṃvaṇṇanaṃ tassa, ārabhissaṃ yathābalaṃ;</p>
  891. <p class="gathalast">Pāmojjajananatthāya, ābhidhammikabhikkhunanti.</p>
  892. <p class="chapter">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
  893. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Paramanipuṇavicittanayasamannāgataṃ <a name="M1.0140"></a> sakasamayasamayantaragahanaviggāhaṇasamatthaṃ suvimalavipulapaññāveyyattiyajananaṃ pakaraṇamidamārabhantoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ratanattayappaṇāmakaraṇena antarāyanivāraṇañceva paññāpāṭavañca pattheti. Ratanattayappaṇāmo hi atthato paṇāmakiriyābhinipphādikā kusalacetanā. Sā ca vandaneyyavandakānaṃ khettajjhāsayasampadāhi diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa anubalappadānavasena tannibbattitavipākasantatiyā antarāyakarāni upapīḷakaupacchedakakammāni paṭibāhitvā tannidānānaṃ yathādhippetasiddhivibandhakānaṃ rogādiantarāyānamappavattiṃ sādheti, rāgādimalavikkhālanena ca cittasantānaṃ parisodhetvā tannissitāya paññāya yathādhippetasiddhisampādakaṃ tikkhavisadabhāvamāvahati. Kiñci āciṇṇametaṃ paṇḍitānaṃ, yadidaṃ ganthasamārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ, tasmā sappurisācārānurakkhaṇatthañca ādimhi ratanattayavandanā āraddhāti evamādinā aññānipi bahūni payojanāni niddhāretabbāni. Tāni pana tattha tattha bahudhā vitthāritānīti taṃ papañcaparissamaṃ ṭhapetvā yathānuppattameva tāva vaṇṇayissāma.</p>
  894. <p class="bodytext">Ettha ca ratanattayappaṇāmaṃ kattukāmo tathāgatamūlakattā sesaratanānaṃ paṭhamaṃ tāva tathāgatassa <a name="V1.0119"></a> thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmamārabhanto āha <span class="bld">‘‘anantakaruṇāpañña’’</span>ntiādi. Thomanāpubbaṅgamena hi paṇāmena satthu guṇātisayayogo, tato cassa anuttaravandanīyabhāvo, tena ca attano vandanāya khettaṅgatabhāvo, khettaṅgatāya ca vandanāya yathādhippetanipphattiyā hetubhāvo ca dassito hoti.</p>
  895. <p class="bodytext">Tattha <a name="M1.0141"></a> <span class="bld">vanditvā</span>ti pubbakālakiriyāniddeso. Tassa pana osānagāthāyaṃ ‘‘pavakkhāmī’’ti iminā aparakālakiriyāvacanena saha sambandho. <span class="bld">Buddha</span>nti vandanakiriyāya kammaniddeso. <span class="bld">‘‘Anantakaruṇāpañña’’</span>ntiādikaṃ pana tabbisesanaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Kirīyati dukkhitesu pasārīyatīti vā karuṇā. Atha vā karotīti karuṇā, paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ janayatīti attho. Kiṇātīti vā karuṇā, parassa dukkhaṃ paccayavekallakaraṇato hiṃsatīti attho. Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Karuṇā ca paññā ca karuṇāpaññā, natthi etāsaṃ antoti anantā, anantā karuṇāpaññā etassāti anantakaruṇāpañño, taṃ <span class="bld">anantakaruṇāpaññaṃ</span>.</p>
  896. <p class="bodytext">Ettha ca uppādavayantatāvasena ceva santatipariyosānavasena ca satipi bhagavato karuṇāpaññānaṃ sapariyantabhāve anantārammaṇesu pavattanato anantatā veditabbā. Sammāsambuddhassa hi sabbasattānaṃ dukkhāpanayanākārappavattā anaññasādhāraṇā mahākaruṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesena pavattati, tathā sabbadhammasabhāvabodhanasamatthā sabbaññutaññāṇasaṅkhātā paññāpi sakalañeyyadhammesu anavasesato pavattati, tasmā anantārammaṇappavattakaruṇāñāṇavantatāya anantakaruṇāpañño bhagavā. Karuṇāpaññāggahaṇena cettha bhagavato sabbalokiyalokuttaraguṇasampatti dassitā hoti. Tathā hi karuṇāggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sakalalokiyaguṇasampatti dassitā, paññāggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti dassitāti.</p>
  897. <p class="bodytext">Apica <a name="M1.0142"></a> sabbabuddhaguṇānaṃ karuṇā ādi, paññā pariyosānaṃ. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthāya katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttarasammāsambodhiyā adhigamena sakalabuddhaguṇe paṭilabhi. Iti <a name="V1.0120"></a> sakalabuddhaguṇānaṃ tannidānabhāvato karuṇā sabbabuddhaguṇānamādi, sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānassa pana maggañāṇassa paṭilabhanato uttarikaraṇīyābhāvato paññā pariyosānaṃ. Ādipariyosānadassanena ca sakalabuddhaguṇā nayato dassitā honti. Nayaggāho eva hi sabbabuddhaguṇānaṃ dassanupāyo, itarathā tādisassa sabbaññubuddhassapi vacanapathātītaṃ tathāgataguṇaṃ anupadaṃ vaṇṇento ko nāma pariyosānamāharituṃ sakkuṇeyyāti.</p>
  898. <p class="bodytext">Evaṃ karuṇāpaññāmukhena saṅkhepato sakalabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvāpi puna attano buddhaguṇasaṃkittane atittābhāvena ceva paresañca pasādabāhullajananatthaṃ tadantogadhepi visiṭṭhaguṇe padhānabhāvena nīharitvā dassento āha <span class="bld">‘‘tathāgata’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">‘‘tathāgata’’</span>nti tathā āgatatādīhi aṭṭhahi kāraṇehi tathāgataṃ. Vuttañhetaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; bu. vaṃ. aṭṭha. 1.2 nidānakathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.170) –</p>
  899. <p class="indent">‘‘Aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato, tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti.</p>
  900. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <a name="M1.0143"></a> bhagavā <span class="bld">tathā āgatoti tathāgato</span>? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, kiṃ vuttaṃ hoti? Manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgatena yena abhinīhārena te bhagavanto āgatā, teneva ca abhinīhārena ayampi bhagavā āgato, yathā ca te bhagavanto samatiṃsa pāramiyo pūretvā pañcamahāpariccāgādīni sampādetvā āgatā, yathā ca te sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme bhāvetvā brūhetvā āgatā, tathā ayampi bhagavā āgatoti evaṃ tāva tathā āgato’’ti tathāgato. (1)</p>
  901. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <span class="bld">tathā gatoti tathāgato</span>? Yathā sampatijātā te bhagavanto sattapadavītihārena gatā, yathā vā te samathavipassanāmaggehi taṃ taṃ akusalapakkhaṃ vidhamitvā gatā, tathā ayampi bhagavā gato, evaṃ tathā gatoti tathāgato. (2)</p>
  902. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <a name="V1.0121"></a> <span class="bld">tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato</span>? Yasmā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yaṃ sabhāvasarasalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ, tañcesa tathalakkhaṇaṃ āgato yāthāvato adhigato, tasmā tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato gamanatthānaṃ bujjhanatthasambhavato. Tathā hi vadanti ‘ye gatiatthā, te bujjhanatthā. Ye bujjhanatthā, te gatiatthā’ti. (3)</p>
  903. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <span class="bld">tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato</span>? Yasmā ‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathameta’ntiādivacanato (saṃ. ni. 5.1090) ‘avijjāya saṅkhārānaṃ <a name="M1.0144"></a> paccayaṭṭho saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho’tiādivacanato ca tathadhammasaṅkhāte saccapaṭiccasamuppāde yāthāvato āgato abhisambuddho, tasmā tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. (4)</p>
  904. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <span class="bld">tathadassitāya tathāgato</span>? Yasmā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ chadvāraggahite ārammaṇe aviparītameva passati jānāti, ñatvā ca panevaṃ ‘katamaṃ taṃ rūpāyatanaṃ, yaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyā’tiādinā (dha. sa. 616 ādayo) tathamesa aviparītaṃ vibhajati dasseti, tasmā tathaṃ āgacchati passati jānāti, taṃ vā āgamayati dassetīti tathāgatoti evaṃ tathadassitāya tathāgato. (5)</p>
  905. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <span class="bld">tathavāditāya tathāgato</span>? Yasmā esa abhisambodhito yāva parinibbānā rāgamadādinimmathanavasena ekasadisameva dhammaṃ tathaṃ avitathaṃ bhāsati, tasmā tathaṃ gadati, tatho aviparīto āgadovacanametassāti vā da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti vuttoti evaṃ tathavāditāya tathāgato. (6)</p>
  906. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <span class="bld">tathākāritāya tathāgato</span>? Bhagavā hi ‘yathā vādī tathā kārī’ti (a. ni. 4.23; cūḷani. posālamāṇavapucchāniddesa 83) vacanato attano vācāya anurūpameva karoti, tasmā yathā vācā, tathā kāyopi gato pavatto imassāti tathāgatoti evaṃ tathākāritāya tathāgato. (7)</p>
  907. <p class="indent">‘‘Kathaṃ <a name="M1.0145"></a> <span class="bld">abhibhavanaṭṭhena tathāgato</span>? Yasmā panesa anupamāya sakalalokiyalokuttaraguṇasampadāya <a name="V1.0122"></a> samannāgatattā sadevakaṃ lokaṃ abhibhuyya pavattati, tasmā abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti vuccatī’’ti.</p>
  908. <p class="bodytext">Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viyāti agado, desanāvilāso ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko viya dibbāgadena sappe sabbaparappavādino, sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto yathāvutto agado etassāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana dīghāgamasaṃvaṇṇanādīsu gahetabbo. Āha cettha –</p>
  909. <p class="gatha1">‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,</p>
  910. <p class="gatha2">Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;</p>
  911. <p class="gatha3">Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,</p>
  912. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāgato</span> vuccati tena cakkhumā. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; bu. vaṃ. aṭṭha. 1.2 nidānakathā);</p>
  913. <p class="gatha1">‘‘Pahāya kāmādimale yathā gatā,</p>
  914. <p class="gatha2">Samādhiñāṇehi vipassiādayo;</p>
  915. <p class="gatha3">Mahesino sakyamunī jutindharo,</p>
  916. <p class="gathalast">Tathā gato tena <span class="bld">tathāgato</span> mato.</p>
  917. <p class="gatha1">‘‘Tathañca dhātvāyatanādilakkhaṇaṃ,</p>
  918. <p class="gatha2">Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato;</p>
  919. <p class="gatha3">Sayambhuñāṇena jinoyamāgato,</p>
  920. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāgato</span> vuccati sakyapuṅgavo.</p>
  921. <p class="gatha1">‘‘Tathāni <a name="M1.0146"></a> saccāni samantacakkhunā,</p>
  922. <p class="gatha2">Tathā idappaccayatā ca sabbaso;</p>
  923. <p class="gatha3">Anaññañeyyena <a name="V1.0123"></a> yato vibhāvitā,</p>
  924. <p class="gathalast">Yāthāvato tena jino <span class="bld">tathāgato</span>.</p>
  925. <p class="gatha1">‘‘Anantabhedāsupi lokadhātusu,</p>
  926. <p class="gatha2">Jinassa rūpāyatanādigocare;</p>
  927. <p class="gatha3">Vicittabhede tathameva dassanaṃ,</p>
  928. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāgato</span> tena samantalocano.</p>
  929. <p class="gatha1">‘‘Yato ca dhammaṃ tathameva bhāsati,</p>
  930. <p class="gatha2">Karoti vācāyanulomamattano;</p>
  931. <p class="gatha3">Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,</p>
  932. <p class="gathalast"><span class="bld">Tathāgato</span> tenapi lokanāyako’’ti. (itivu. aṭṭha. 38; dī. ni. ṭī. 1.7);</p>
  933. <p class="bodytext">Kenaci guṇena attano visiṭṭhassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro. Bhagavato hi avīcito paṭṭhāya yāva bhavaggaṃ tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu na koci kenaci guṇena samasamopi atthi, kuto pana uttaritaro. Yathāha –</p>
  934. <p class="gatha1">‘‘Rūpe sīle samādhimhi, paññāya ca asādiso;</p>
  935. <p class="gathalast">Vimuttiyā samasamo, dhammacakkappavattane’’ti.</p>
  936. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinditvā</span>ti tīhi vandanāhi tanninnatādivasena namassitvā. Kāyavacīmanodvāravasena hi tisso vandanā. Yathāha ‘‘tisso imā, bhikkhave, vandanā kāyena vandati, vacasā vandati, manasā vandatī’’ti. Tattha buddhādiguṇārammaṇā kāmāvacarakusalakiriyānamaññatarā cetanā kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā kāyadvārappavattivasena uppannā <span class="bld">kāyavandanā</span>ti vuccati, sāyeva vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārappavattivasena uppannā <span class="bld">vacīvandanā</span>ti, ubhayaviññattiyo pana asamuṭṭhāpetvā kevalaṃ <a name="M1.0147"></a> manodvārappavattivasena uppannā <span class="bld">manovandanā</span>ti. <span class="bld">Sirasā</span>ti uttamaṅgena karaṇabhūtena. Abujjhi, bodhetīti vā <span class="bld">buddho</span>. Ayañhi catusaccadhamme sayampi abujjhi, parepi bodheti<a name="V1.0124"></a>, tasmā bujjhanabodhanaṭṭhena ‘‘buddho’’ti vuccati. Yathāha ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.162). Atha vā budha-saddassa jāgaraṇavikasanatthesupi pavattanato abujjhi savāsanasammohaniddāya accantaṃ vigato, buddhiyā vikasitavāti vā <span class="bld">buddho</span>. Bhagavā hi vatthusabhāvadassanavibandhikāya avijjāsaṅkhātāya niddāya ariyamaggañāṇena saha vāsanāya samucchinnattā tato accantaṃ vigato. Paramarucirasirisobhaggasamāgamena vikasitamiva padumaṃ aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇasamāgamena vikasito vikāsamanuppatto, tasmā jāgaraṇavikasanatthavasenapi ‘‘buddho’’ti vuccati.</p>
  937. <p class="bodytext">Ettāvatā ca dvīhi ākārehi bhagavato thomanā katā hoti attahitasampattito, parahitapaṭipattito ca. Tāsu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamo savāsanasakalasaṃkilesānamaccantappahānaṃ anupādisesanibbānādhigamo ca, parahitapaṭipatti pana āsayappayogavasena duvidhaṃ parahitasamīhanaṃ. Tattha dhammadesanāya abhājanesu devadattādīsu virodhisattesupi niccaṃ hitajjhāsayatā aparipākagatindriyānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca <span class="bld">āsayo</span> nāma. Tadaññasattānaṃ pana lābhasakkārādinirapekkhacittassa yānattayamukhena sabbadukkhaniyyānikadhammadesanā <span class="bld">payogo</span> nāma. Duvidhāsu panetāsu parahitapaṭipattīsu, tividhāsu ca attahitasampattīsu anantakaruṇā-vacanena, tathā āgataṭṭhena ca tathāgata-saddena āsayavasena parahitapaṭipatti dassitā, bodhanaṭṭhena buddha-saddena, tathadassanaṭṭhena <a name="M1.0148"></a> ca tathāgataṭṭhena ca tathāgatasaddena payogavasena, anantapaññā-vacanena, ñāṇagatidīpakena tathāgata-saddena, bujjhanajāgaraṇavikasanaṭṭhena ca buddha-saddena tividhāpi attahitasampatti, anuttaravacanena ca attahitaparahitasampatti pakāsitāti veditabbā.</p>
  938. <p class="bodytext">Apica hetuphalasattūpakārasampadāvasena tīhākārehipi bhagavato thomanā pavattatīti taṃvasenapettha thomanā daṭṭhabbā. Tattha <span class="bld">hetusampadā</span> nāma mahākaruṇāsamāyogo, bodhisambhārasambharaṇañca tammūlakattā sakalabuddhaguṇānaṃ. <span class="bld">Phalasampadā</span> pana catubbidhā ñāṇasampadā, pahānasampadā, ānubhāvasampadā, rūpakāyasampadā cāti. Tāsu sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni <span class="bld">ñāṇasampadā</span> nāma. Aggamaggabhāvanāya sabbakilesānaṃ saha vāsanāhi anuppattidhammatāpādanaṃ <a name="V1.0125"></a> <span class="bld">pahānasampadā</span>. Acinteyyāparimitānaṃ sabbalokahitānaṃ nipphādane, sadevakalokābhibhavane ca ādhipaccaṃ <span class="bld">ānubhāvasampadā</span>. Sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti <span class="bld">rūpakāyasampadā</span> nāma. <span class="bld">Sattūpakāro</span> heṭṭhā vuttaparahitapaṭipattivaseneva veditabbo. Imāsu pana anantakaruṇā-vacanena, tathā āgataṭṭhena ca tathāgata-saddena hetusampadā dassitā. Phalasampadāsu ñāṇasampadā ceva pahānasampadā ca anantapaññā-vacanena, abhisamayaparidīpakena tathāgatasaddena, bujjhanajāgaraṇavikasanaṭṭhena, ca buddha-saddena dassitā, ānubhāvasampadāpi abhibhavanaṭṭhena tathāgata-saddena, anuttara-vacanena ca vibhāvitā, rūpakāyasampadā pana rūpaggappattidīpakena anuttara-saddena dassitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  939. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M1.0149"></a> buddharatanassa thomanāpubbaṅgamaṃ paṇāmaṃ katvā idāni sesaratanānampi paṇāmamārabhanto āha <span class="bld">‘‘dhammaṃ sādhugaṇampi cā’’</span>ti. Bhagavato thomanena ca svākkhātatādayo dhammaguṇā, suppaṭipannatādayo saṅghaguṇā ca dassitā honti tappabhavassa anaññathābhāvatoti na tesaṃ visuṃ thomanā katā. Adhigatamagge sacchikatanirodhe puggale yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca apāyadukkhesu ceva vaṭṭadukkhesu ca apatamāne katvā dhāretīti <span class="bld">dhammo,</span> so catunnaṃ ariyamaggānaṃ, catunnañca sāmaññaphalānaṃ, nibbānassa, pariyattidhammassa ca vasena dasavidho. Vuttañhetaṃ <span class="bld">chattavimāne</span> –</p>
  940. <p class="gatha1">‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ,</p>
  941. <p class="gatha2">Dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;</p>
  942. <p class="gatha3">Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ,</p>
  943. <p class="gathalast">Dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);</p>
  944. <p class="bodytext">Ettha hi kāmarāgādibhedo sabbopi rāgo virajjati etenāti ‘‘rāgavirāgo’’ti maggo kathito. Ejāsaṅkhātāya taṇhāya, antonijjhānalakkhaṇassa ca sokassa taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā ‘‘anejamasoka’’nti phalaṃ kathitaṃ. Kenaci paccayena asaṅkhatattā ‘‘dhammamasaṅkhata’’nti nibbānaṃ vuttaṃ. Avirodhadīpanato pana atthabyañjanassa sampannatāya, pakaṭṭhaguṇavibhāvanato suṭṭhu vibhajitattā ca ‘‘appaṭikūla’’ntiādinā sabbopi pariyattidhammo kathito. Tattha ariyamagganibbānāni nippariyāyeneva apāyādito dhāraṇato dhammo, phalapariyattiyo <a name="V1.0126"></a> pana pariyāyena. Tathā hettha dhāraṇaṃ nāma apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ. Iti ariyamaggassa kilesasamucchedakatāya, nibbānassa ca ālambaṇabhāvena tassa tadatthasiddhihetutāyapi ubhinnampi <a name="M1.0150"></a> nippariyāyato labbhati. Itaresu pana ariyaphalassa maggena samucchinnakilesānaṃ paṭipassaddhakiccatāya, maggānukūlappavattito pariyattidhammassa ca tadadhigamahetutāyāti ubhinnampi pariyāyatova labbhatīti.</p>
  945. <p class="bodytext">Attahitaparahitaṃ sādhentīti sādhū, tesaṃ gaṇo samudāyoti sādhugaṇo, sādhu cāyaṃ gaṇo cāti vā sādhugaṇo, sādhuno vā sammāsambuddhassa āyatto gaṇo tassa orasaputtabhāvatoti sādhugaṇo. So pana catunnaṃ ariyamaggasamaṅgīnaṃ, catunnañca phalasamaṅgīnaṃ vasena aṭṭhavidho ariyasaṅgho, taṃ <span class="bld">sādhugaṇaṃ. Picā</span>ti nipātasamudāyo, eko vā nipāto, tiṇṇaṃ ratanānaṃ vandanakiriyāya sampiṇḍanattho. Keci ‘‘gaṇo’’ti idha pakaraṇatova ariyagaṇapuggalova labbhatīti sādhūti bhāvanapuṃsakavasena ‘‘vanditvā’’ti iminā saha yojenti, tadā pana <span class="bld">sādhū</span>ti bhayalābhādivirahena sakkaccaṃ ādaranti attho.</p>
  946. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Evaṃ pakaraṇārambhe yathādhippetaṃ ratanattayappaṇāmaṃ katvā idāni yattha pāṭavatthāya idaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhapīyati, taṃ saddhiṃ desakadesapaṭiggāhakasampattīhi vibhāvetvā dassento āha <span class="bld">‘‘paṇḍukambalanāmāyā’’</span>tiādi. Tattha devarājassa paṇḍukambalanāmāya silāya vimale sītale tale nisinno atulavikkamo devadevehi pūjito devadevo devapurakkhato devānaṃ devalokasmiṃ yaṃ dhammaṃ desesīti sambandho.</p>
  947. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha attho – paṇḍukambalasarikkhavaṇṇatāya ‘‘paṇḍukambala’’nti nāmaṃ samaññā etissāti <span class="bld">paṇḍukambalanāmā</span>. Sā hi sakkassa tādisapuññānubhāvena nibbattā paṇḍukambalajayasumanapupphasamānena vaṇṇena sabbakālaṃ virocati<a name="M1.0151"></a>, pamāṇato pana saṭṭhiyojanāyāmā, paññāsayojanavitthārā, pannarasayojanubbedhā ca hoti. <span class="bld">Silāyā</span>ti avayavasambandhe sāmivacanaṃ. Tulāya sammito tulyo, na tulyo atulyo, atulyo vikkamo balaṃ etassāti atulyavikkamo. Sammāsambuddhassa hi paramapāramitānubhāvasaṃsiddhena hatthigaṇanāya koṭisahassahatthīnaṃ, purisagaṇanāya dasakoṭisahassapurisānaṃ balehi samappamāṇena kāyabalena, appamāṇena ca ñāṇabalena na kassaci devabrahmādīsu aññatarassa balatulanāya upanetabbaṃ atthi<a name="V1.0127"></a>. Atha vā anaññasādhāraṇattā atulyo parakkamasaṅkhāto aparimāṇaguṇavisesāvahena anaññasādhāraṇena sammappadhānena samannāgatattā vā atulyo sammappadhānasaṅkhāto vikkamo imassāti atulyavikkamo. ‘‘Atulyavikkamo’’ti ca vattabbe gāthābandhavasena ya-kāralopaṃ katvā <span class="bld">‘‘atulavikkamo’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā sammitatthe a-kārapaccayassāpi sambhavato atulo vikkamo assāti <span class="bld">‘‘atulavikkamo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  948. <p class="bodytext">Dibbantīti devā, pañcakāmaguṇādīhi kīḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena bāhirabbhantarike paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyadhanādisakkāradānaggahaṇaṃ, taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññañāṇānubhāvappattāya jutiyā jotenti, yathādhippetañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane ca sakkontīti attho. Atha vā devanīyā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi ‘‘saraṇaṃ parāyaṇa’’nti gamanīyā, abhitthavanīyā sobhāvisesayogena kamanīyāti vā devā, te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Tattha <span class="bld">sammutidevā</span> nāma mahāsammatādayo khattiyā. <span class="bld">Upapattidevā</span> nāma <a name="M1.0152"></a> cātumahārājike upādāya taduttaridevā. <span class="bld">Visuddhidevā</span> nāma khīṇāsavā. Idha pana upapattidevā daṭṭhabbā. No ca kho tepi avisesena, ṭhapetvā pana yāmādike cātumahārājikatāvatiṃsavāsinova adhippetā. Tesaṃ catūhi saṅgahavatthūhi rañjanato rājā, devānaṃ rājā issaro devarājā, tassa <span class="bld">devarājassa,</span> ‘‘sakkassa devarañño’’ti adhippāyo. <span class="bld">Na</span> hi aññesaṃ devalokesu nisinno bhagavā abhidhammapiṭakaṃ desesīti.</p>
  949. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Ya</span>nti aniyamaniddeso, tassa pana ‘‘tatthā’’ti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Yathāvuttānaṃ tiṇṇampi devānaṃ uttamo devo tehi sabbehi adhikataraṃ kīḷanādiyogatoti <span class="bld">devadevo,</span> bhagavā. So hi niratisayāya abhiññākīḷāya uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi saparasantānasiddhāya pañcavidhamāravijayicchānibbattiyā cittissariyasattadhanādisammāpaṭipattiaveccappasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena, yathāparādhayathānulomayathādhammānusāsanasaṅkhātena ca vohārātisayena paramāya paññāya ca sarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā anupamāya ñāṇasarīragatiyā māravijayasabbaññutaññāṇaparahitanipphādanesu appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena vā lokena ‘‘saraṇa’’nti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi tehi guṇehi abhibhuyya ṭhitoti sabbadevehi pūjanīyataro devo<a name="V1.0128"></a>, visuddhidevabhāvasaṅkhātassa vā sabbaññuguṇālaṅkārassa adhigatattā aññesañca devānaṃ atisayena devoti <span class="bld">devadevo. Devāna</span>nti tadā dhammapaṭiggāhakānaṃ dasasahassacakkavāḷādhivāsīnaṃ mātudevaputtappamukhānaṃ upapattidevānaṃ. Visuddhidevānampettha gahaṇanti vadanti. Te pana upapattidevesveva saṅgahitā manussaarahantānaṃ tattha abhāvato<a name="M1.0153"></a>. <span class="bld">Devadevehī</span>ti visuddhidevehi. Visuddhidevā hi vuttanayena itaradevehi sātisayaṃ kīḷanādiyogato idha ‘‘devadevā’’ti adhippetā, tehi. <span class="bld">Pūjito</span>ti pūjitabbo, pūjituṃ arahoti attho. Etena visuddhidevesupi bhagavato aggapuggalataṃ dīpeti. <span class="bld">Desesī</span>ti madhurakaravīkasaddasadisaṃ brahmassaraṃ nicchārento pakāsesi. <span class="bld">Devalokasmi</span>nti tāvatiṃsadevaloke. Sabhāvasāmaññalakkhaṇaṃ dhāretīti dhammo, kusalādibhedo abhidhammo, idha pana tappakāsakaṃ abhidhammapiṭakaṃ <span class="bld">‘‘dhamma’’</span>nti vuttaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘piṭakuttame’’ti. <span class="bld">Devapurakkhato</span>ti dasasahassacakkavāḷavāsidibbabrahmehi purakkhato, parivāritoti attho.</p>
  950. <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘devāna’’nti vacaneneva devapurakkhatabhāvo siddhoti kiṃ ‘‘devapurakkhato’’ti vacanena? Nāyaṃ doso. Bhagavā hi kadāci cūḷapanthakattherādīnaṃ viya parammukhepi nisīditvā obhāsaṃ vissajjetvā sattānaṃ sammukhe nisinnaṃ viya dassento dhammaṃ deseti, kadācipi pārāyanikabrāhmaṇādīnaṃ viya sammukhepi nisīditvā aññehi ca parivuto aññesampi dhammaṃ deseti, idha pana na tathā, devehiyeva parivuto devānaṃ desetīti dassanatthaṃ ‘‘devapurakkhato’’tipi vattabbamevāti.</p>
  951. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Evametasmiṃ pakaraṇe gāravajananatthaṃ tena sampādetabbapāṭavavisayaṃ abhidhammapiṭakaṃ desakādisampattīhi saha vibhāvetvā idāni yathādhippetapakaraṇārambhapayojanābhidhānābhidheyyasotujanasamussāhanakaraṇappakārāni ca vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tatthāha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘pāṭavatthāyā’’ti iminā pakaraṇārambhapayojanaṃ vuttaṃ. ‘‘Abhidhammāvatāra’’nti iminā abhidhānābhidheyyāni. ‘‘Madhura’’ntiādīhi pakaraṇaṃ viseseti. ‘‘Samāsenā’’ti ca iminā sotujanasamussāhanakaraṇappakārānīti <a name="M1.0154"></a> daṭṭhabbaṃ. ‘‘Aha’’nti kattubhūtaṃ attānaṃ niddisati. Tathā hi yo paro na hoti, so niyakajjhattasaṅkhāto attā ‘‘aha’’nti vuccati.</p>
  952. <p class="bodytext">Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, taṃyeva attho payojanaṭṭhenāti <span class="bld">pāṭavattho,</span> tadatthāya. Taṃ sandhāya vividhanayaggahaṇasamatthassa <a name="V1.0129"></a> sutamayañāṇassa uppādanatthanti vuttaṃ hoti. Saṃsāre bhayaṃ ikkhanti, bhindanti vā pāpake akusale dhammeti <span class="bld">bhikkhū,</span> tesaṃ. Piṭakañca taṃ uttamañcāti piṭakuttamaṃ, tasmiṃ <span class="bld">piṭakuttame,</span> abhidhammapiṭaketi adhippāyo. Tañhi pariyattibhājanatthato piṭakaṃ, tīsu piṭakesu visiṭṭhabhāvato uttamañcāti piṭakuttamaṃ. Tattha <span class="bld">pariyattibhājanatthato</span>ti pariyattiatthena ceva bhājanatthena ca. Tathā hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) pariyatti piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭaka’’ntiādīsu (ma. ni. 1.228; a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā idampi pariyāpuṇitabbaṭṭhena pariyatti, abhidhammatthānamādhāraṇatthena bhājanañcāti pariyattibhājanatthato piṭakanti vuccati. Tenevāhu –</p>
  953. <p class="gatha1">‘‘Piṭakaṃ piṭakatthavidū,</p>
  954. <p class="gatha2">Pariyattibbhājanatthato āhu;</p>
  955. <p class="gatha3">Tena samodhānetvā,</p>
  956. <p class="gathalast">Tayopi vinayādayo ñeyyā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);</p>
  957. <p class="bodytext"><span class="bld">Visiṭṭhabhāvo</span> panassa lokavohāramatikkamma yathāsabhāvavasena desanato, visiṭṭhadhammakkhandhavibhāvanato ca veditabbo. Ettha hi ‘‘satto puggalo bhikkhū’’tiādikaṃ lokavohāramatikkamma ‘‘khandhadhātuāyatana’’ntiādinā yathādhammavaseneva bāhulladesanā pavattā, na itaresu viya <a name="M1.0155"></a> yathāvuttavohāravasena, yato idaṃ yathādhammasāsananti vuccati. Sabbasaṅkhatadhammavisiṭṭho cettha paññākkhandho visesato vibhāvito, tasmā tiṇṇampi piṭakānaṃ buddhavacanabhāvepi yathāsabhāvānatikkamadesanādito idameva tīsu piṭakesu visiṭṭhanti yuttaṃ. Apica dhammātirekadhammavisesabhāvato cassa visiṭṭhabhāvo veditabbo. Abhidhamme hi nippadesato khandhāyatanādidhammānaṃ vibhattattā itaradvayato atirekatarā, visiṭṭhā ca pāḷi hoti, tasmā atirekassa, visiṭṭhassa ca pāḷidhammassa vasena idameva tīsu piṭakesu uttamanti vattuṃ vaṭṭati. Yathāvuttavisiṭṭhabhāvayogatoyeva cetaṃ ‘‘abhidhammapiṭaka’’nti vuccati abhi-saddassa visiṭṭhabhāvajotanato<a name="V1.0130"></a>. Apica vuḍḍhimantādidhammānaṃ ettha vuttattā cetaṃ abhidhammapiṭakaṃ. Yathāhu porāṇā –</p>
  958. <p class="gatha1">‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;</p>
  959. <p class="gathalast">Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);</p>
  960. <p class="bodytext">Tathā hettha ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti, mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dha. sa. 160 ādayo) vuḍḍhimantopi dhammā vuttā, ‘‘rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhitabbattā salakkhaṇāpi ‘‘sekkhā dhammā asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā nayena pūjitā pūjārahāpi ‘‘phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi ‘‘mahaggatā dhammā appamāṇā dhammā (dha. sa. tikamātikā 12, dukamātikā 99), anuttarā dhammā’’tiādinā nayena adhikā visiṭṭhāpi dhammā vuttā, tasmā abhi-saddassa vuḍḍhiādiatthesupi pavattanato ‘‘vuḍḍhimanto dhammā etthā’’tiādinā nibbacanena idaṃ piṭakaṃ <a name="M1.0156"></a> ‘‘abhidhamma’’nti vuccati. Abhidhammaṃ otaranti anenāti <span class="bld">abhidhammāvatāraṃ</span> nāma pakaraṇaṃ. Iminā panassa atthānugatamabhidhānaṃ dasseti. <span class="bld">Tu</span>-saddo padapūraṇe. Ācariyena hi gāthāpadapūraṇatthaṃ yebhuyyena tattha tattha nipātā vuccanti. Yattha pana nesaṃ payojanaviseso dissati, tattheva tamatthaṃ vakkhāma. <span class="bld">Madhura</span>nti nippariyāyato madhura-saddoyaṃ jivhāviññeyye rasavisese vattati, idha pana iṭṭhabhāvasāmaññena atthabyañjanasampatti madhurasaddena vuttā. Bhavati hi taṃsadisassa taṃ-saddenābhidhānaṃ yathā ‘‘aggimāṇavo’’ti. Tena pana madhurena yogato idampi madhuraṃ yathā nīlaguṇayogato nīluppalanti. Nipuṇagambhīrāya byañjanasampattiyā ceva atthasampattiyā ca abhidhammavisayaṃ matiṃ vaḍḍhetīti <span class="bld">mativaḍḍhanaṃ</span>. Atha vā byañjanasampattiyā <span class="bld">‘‘madhura’’</span>nti vuttaṃ, atthasampattiyā <span class="bld">‘‘mativaḍḍhana’’</span>nti.</p>
  961. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Tāḷa</span>nti kuñcikaṃ, kuñcikāsadisanti attho. Muyhanti tenāti moho, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ, mohoyeva abhidhammamahāpuraṃ pavisantānaṃ pavesananivāraṇattā kavāṭabhūtoti <a name="V1.0131"></a> <span class="bld">mohakavāṭaṃ,</span> tassa. Vighāṭeti, vighāṭīyati anenāti vā <span class="bld">vighāṭanaṃ</span>. Nanu ca avijjākavāṭaṃ paññāya ugghāṭīyati. Sā hi tassā ujuvipaccanīkabhūtāti? Saccaṃ, idampi tassā kāraṇabhāvena ‘‘mohakavāṭavighāṭanakara’’nti vuttaṃ. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇavasena vuccati yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho, tiṇehi bhattaṃ siddha’’nti.</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Suduttara</span>nti dhammatthadesanāpaṭivedhasaṅkhātacatugambhīrabhāvapaṭisaṃyuttatāya mandabuddhīhi tarituṃ asakkuṇeyyattā atiduttaraṃ, teneva cedaṃ mahodadhisamānattā <span class="bld">‘‘mahodadhī’’</span>ti vuttaṃ. Mahaṇṇavopi hi caturāsītiyojanasahassagambhīro na sakkā aññatra sinerupabbatarājato kenaci patiṭṭhaṃ laddhuṃ, evamidampi catugambhīratāpaṭisaṃyuttaṃ aññatra tathāgatā <a name="M1.0157"></a> na kenaci patiṭṭhaṃ laddhuṃ sakkāti. <span class="bld">Tarantāna</span>nti atthaggahaṇavasena uttaritukāmānaṃ. Ettha ca ‘‘taraṃvā’’ti adhikāravasena vattabbaṃ, vakkhamānaṃ vā ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Tarantāna</span>nti paratīrasampāpuṇanatthaṃ uttarantānaṃ. <span class="bld">Taraṃvā</span>ti uḷumpaṃ viya, taṃsamānanti attho. Makarā nāma macchajātikā, tesaṃ ākaro nivāsabhūmīti <span class="bld">makarākaro,</span> taṃ.</p>
  963. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Abhidhamme niyuttā <span class="bld">ābhidhammikā,</span> tesaṃ. Hatthasāraṃ viyāti <span class="bld">hatthasāraṃ</span>. Yathā hi manussānaṃ bahūsu ratanādīsu vijjamānesupi āpadāsu ca sukhaparibhogatthaṃ hatthe kayiramānaṃ sāraratanādikaṃ ‘‘hatthasāra’’nti vuccati, evamidampi satipi mahante abhidhammapiṭake tassa sabbaso vittiṇṇatāya pariharituṃ asakkuṇeyyattā tadatthasārasampiṇḍanavasena kayiramānaṃ ābhidhammikabhikkhūnaṃ sukhapariharaṇatthāya sampajjatīti hatthasārasadisattā ‘‘hatthasāra’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Pavakkhāmī</span>ti pakārena kathessāmi, anāgatavacanañcetaṃ, vattamānasamīpattā vā anāgate vattamānūpacārato vattamānavacanaṃ, paṭiññānantarameva vakkhatīti. Atthavasena pakārena kathentopi saddavasena saṅkhipitvā kathessāmīti dassento āha <span class="bld">‘‘samāsenā’’</span>ti. Samasanaṃ saṃkhipanaṃ samāso, tena <span class="bld">samāsena,</span> na byāsavasenāti vuttaṃ hoti. Ettāvatā ca payojanābhidhānābhidheyyasotujanasamussāhanakaraṇappakārāni dassetvā idāni yasmā sotujanasamussāhanaṃ nāma tesaṃ sakkaccasavane niyuñjanaṃ, tasmā te tattha niyojento āha <span class="bld">‘‘taṃ suṇātha samāhitā’’</span>ti. Sakkaccasavanapaṭibaddhā hi sammāpaṭipattīti. Tattha <span class="bld">ta</span>nti taṃ mayā vakkhamānaṃ abhidhammāvatāraṃ <span class="bld">suṇātha</span> nisāmayatha. <span class="bld">Samāhitā</span> sammā āhitā, avikkhittacittāti attho.</p>
  964. <p class="centered">Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  965. <p class="chapter">1. Paṭhamo paricchedo</p>
  966. <p class="title">Cittaniddeso</p>
  967. <p class="subhead">Kāmāvacarakusalavaṇṇanā</p>
  968. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Evaṃ <a name="M1.0158"></a><a name="V1.0132"></a> tāva ratanattayappaṇāmādikaṃ dassetvā idāni yathāraddhappakaraṇassa atthasarīrabhūtamabhidhammaṃ saṅkhepato uddisanto āha <span class="bld">‘‘cittaṃ cetasika’’</span>ntiādi. Tattha cittasaddassa tāva vacanatthaṃ sayameva anantaraṃ vipañceti. <span class="bld">‘‘Cetasika’’</span>ntiādīsu pana avippayogībhāvena cetasi citte niyuttaṃ, tattha vā bhavaṃ tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">cetasikaṃ,</span> vedanādikkhandhattayassetaṃ adhivacanaṃ. Ruppati, rūpīyatīti vā <span class="bld">rūpaṃ,</span> sītuṇhādīhi vikāramāpajjati, āpādīyatīti attho, catunnaṃ mahābhūtānaṃ, catuvīsatiupādārūpānañca vasena aṭṭhavīsatividhassa rūpakkhandhassetaṃ adhivacanaṃ. Bhavābhavaṃ vinanato saṃsibbanato vānaṃ vuccati taṇhā, na vijjati sā ettha, tato vā nikkhantaṃ etanti <span class="bld">nibbānaṃ,</span> amataṃ asaṅkhataṃ vatthu. <span class="bld">Iti</span>-saddo nidassane. Natthi etassa uttaritaroti <span class="bld">niruttaro</span>. Atha vā catuvesārajjavihārattā natthi etassa uttaraṃ paccanīkavacananti <span class="bld">niruttaro</span>. Ñāṇappahānaantarāyaniyyānikesu hi sadevake loke na koci satthu sahadhammikaṃ uttaraṃ vacanaṃ kathetuṃ samattho atthīti. Tatra bhagavā utrāsābhāvato visāradova hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  969. <p class="indent">‘‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhāti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmi, etamahaṃ, sāriputta, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi.</p>
  970. <p class="indent">‘‘Khīṇāsavassa <a name="M1.0159"></a> te paṭijānato ime āsavā aparikkhīṇāti tatra vata maṃ…pe… viharāmi.</p>
  971. <p class="indent">‘‘Ye <a name="V1.0133"></a> ca kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyāti tatra vata maṃ…pe… viharāmi.</p>
  972. <p class="indent">‘‘Yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti tatra vata maṃ…pe… viharāmī’’ti (ma. ni. 1.150).</p>
  973. <p class="bodytext">Cattāri ariyasaccāni pakāsetīti <span class="bld">catusaccappakāsano</span>. Dukkhasamudayanirodhamaggavasena hi cattāri ariyasaccāni. Yathāha, ‘‘cattārimāni, bhikkhave, ariyasaccāni. Katamāni cattāri? Dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti (saṃ. ni. 5.1083). Tattha tebhūmakā dhammā anekupaddavādhiṭṭhānatāya dhuvasubhādivirahena, kucchitatucchaṭṭhena <span class="bld">ca dukkhaṃ</span> nāma. Kammādivisesapaccayasamavāye dukkhuppattikāraṇabhāvena taṇhā <span class="bld">samudayo</span> nāma ‘‘samecca udeti dukkhaṃ imasmā’’ti katvā. Dukkhassa anuppādanirodhapaccayattā <span class="bld">dukkhanirodho</span> nibbānaṃ. Taṃ pana dukkhanirodhaṃ ālambaṇakaraṇavasena gamanato pāpuṇanato, tadadhigamāya paṭipadābhāvato cāti <span class="bld">‘‘dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’</span>ti lokuttaramaggo vuccati. Saccaṭṭho pana tesaṃ tacchāviparītabhūtabhāvato veditabbo. Vuttañhi ‘‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Ettha pana catunnaṃ ariyaphalānaṃ, ariyamaggasampayuttānañca saccavinissaṭabhāvepi idha magganibbānappakāsanatāvacaneneva tappakāsanatthampi vuttaṃ hoti, anāsavabhāvena <a name="M1.0160"></a> ekalakkhaṇattā taṃtaṃhetukavisayabhāvato cāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  974. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘niruttaro catusaccappakāsano’’ti imehi bhagavato cittādicatubbidhadhammadesanānukūlaguṇavisesaṃ dasseti atathāvidhassa taṃdesanāsāmatthiyāyogato. Atha vā ‘‘niruttaro’’ti vacanena catubbidhadhammassa anaññathattaṃ dīpeti. ‘‘Catusaccappakāsano’’ti pana iminā ye te dhammā bhagavatā vineyyaparipācanatthaṃ desitā, na te idha adhippetā. Ye pana paripācitehi tehi abhisametabbavasena dukkhādayo catubbidhā vuttā, teyeva uddisitabbatthena adhippetāti dasseti.</p>
  975. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V1.0134"></a> saṅkhepato cattāro dhamme uddisitvā idāni uddeso nāma niddesatthāya hotīti yathāuddiṭṭhadhamme niddisituṃ <span class="bld">‘‘tattha citta’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu cittādīsu dhammesu. <span class="bld">Visayavijānanaṃ citta</span>nti yaṃ visayasaṅkhātassa ārammaṇassa vijānanaṃ upaladdhi, taṃ cittanti attho. Iminā pana cittassa ārammaṇapaṭibaddhavuttitaṃ, aniccataṃ, akārakatañca dīpeti. ‘‘Visayavijānana’’nti hi ārammaṇena cittaṃ upalakkhento tassa tadāyattavuttitaṃ, taṃdīpanena ca tadabhimukhakāleyeva uppattidīpanato aniccabhāvañca dīpeti. Bhāvaniddesena pana vijānanamattadīpanato akārakabhāvaṃ. Yathāpaccayañhi pavattimattamevetaṃ, yadidaṃ sabhāvadhammo nāmāti. Evañca katvā sabbesampi cittacetasikadhammānaṃ bhāvasādhanameva nippariyāyato labbhati. Yaṃ pana ‘‘cintetīti cittaṃ, tena cittaṃ vicaratīti vicāro’’tiādinā kattukaraṇavasena nibbacanaṃ vuccati, taṃ pariyāyakathananti veditabbaṃ. Sakasakakiccesu hi dhammānaṃ attappadhānatāsamāropanena kattubhāvo, tadanukūlabhāvena taṃsampayuttadhammasamūhe kattubhāvasamāropanena karaṇattañca pariyāyatova <a name="M1.0161"></a> labbhatīti. Tathā nidassanaṃ pana dhammasabhāvato aññassa kattādino abhāvaparidīpanatthanti veditabbaṃ.</p>
  976. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Visayavijānana’’</span>nti ca etena cittassa ārammaṇūpaladdhilakkhaṇatā vuttāti idānissa rasādīni vuccanti. Pubbaṅgamarasañhi cittaṃ sandhānapaccupaṭṭhānaṃ nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Dvāraṃ patvā tadārammaṇañhi vibhāvanaṭṭhena cittaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ. Tathā hi cakkhudvārena daṭṭhabbaṃ rūpārammaṇaṃ citteneva jānāti…pe… manodvārena viññātabbaṃ dhammārammaṇaṃ citteneva jānāti. Yathā hi nagaraguttiko nagaramajjhe siṅghāṭake nisīditvā ‘‘ayaṃ nevāsiko, ayaṃ āgantuko’’ti āgatāgataṃ janaṃ upadhāreti, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ, tasmā dvāraṃ patvā tadārammaṇaṃ vibhāvanaṭṭhena purecārikanti <span class="bld">pubbaṅgamarasaṃ</span>. Pacchimaṃ pacchimaṃ uppajjamānaṃ purimaṃ purimaṃ nirantaraṃ katvā sandahamānamiva upaṭṭhāti, gahaṇabhāvaṃ gacchatīti <span class="bld">sandhānapaccupaṭṭhānaṃ</span>. Pañcavokāre panassa niyamato nāmarūpaṃ, catuvokārabhave nāmameva padaṭṭhānanti <span class="bld">nāmarūpapadaṭṭhānañca</span> hoti. Nānattaṃ pana lakkhaṇādīnaṃ upari vakkhamānanayena veditabbaṃ. Vakkhati hi <span class="bld">rūpaparicchede</span> –</p>
  977. <p class="gatha1">‘‘Sāmaññaṃ vā sabhāvo vā, dhammānaṃ lakkhaṇaṃ mataṃ;</p>
  978. <p class="gathalast">Kiccaṃ vā tassa sampatti, rasoti paridīpito.</p>
  979. <p class="gatha1">‘‘Phalaṃ <a name="V1.0135"></a> vā paccupaṭṭhānaṃ, upaṭṭhānanayopi vā;</p>
  980. <p class="gathalast">Āsannakāraṇaṃ yaṃ tu, taṃ padaṭṭhānasaññita’’nti. (abhidha. 633-634);</p>
  981. <p class="bodytext">Yattha yattha pana lakkhaṇādīni vuccanti, tattha tattha imināva nayena tesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
  982. <p class="bodytext">Vacanatthavijānanena viditacittasāmaññassa uttari cittavibhāgo vuccamāno sobheyyāti vacanatthavijānanameva tāva <a name="M1.0162"></a> ādimhi yuttataranti taṃ tāva kathetukamyatāya pucchati <span class="bld">‘‘tassa pana ko vacanattho’’</span>ti. Pañcavidhā hi pucchā – (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.449; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.170) adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti. Tattha yaṃ aññātaṃ adiṭṭhaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya pañhākaraṇaṃ <span class="bld">adiṭṭhajotanāpucchā</span> nāma. Yaṃ pana ñātaṃ diṭṭhaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saṃsandanatthāya pañhākaraṇaṃ <span class="bld">diṭṭhasaṃsandanāpucchā</span> nāma. Pakatiyā pana saṃsayapakkhandanassa attano saṃsayasamugghāṭanatthaṃ pañhākaraṇaṃ <span class="bld">vimaticchedanāpucchā</span> nāma. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’tiādinā (saṃ. ni. 3.79; mahāva. 21) anumatiggahaṇatthaṃ pañhākaraṇaṃ <span class="bld">anumatipucchā</span> nāma. ‘‘Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’tiādinā (dī. ni. 2.373; saṃ. ni. 5.402-404) pana taṃtaṃdhammānaṃ desanādhippāyena pañhākaraṇaṃ <span class="bld">kathetukamyatāpucchā</span> nāma.</p>
  983. <p class="bodytext">Tāsu purimā tisso ācariyānaṃ na sambhavanti. Na hi te ganthakaraṇatthāya ārabhitvā idāni adiṭṭhaṃ jotenti, diṭṭhaṃ saṃsandenti, saṃsayaṃ vā pakkhandanti tabbisodhanapubbakameva ganthakaraṇe abhinivesanato. Itarā pana dve sambhavanti. Tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchā. Apica codanaṃ samuṭṭhāpentā ācariyā aññaṃ codakaṃ parikappetvā tassa vacanavasena samuṭṭhāpentīti taṃvasenettha adiṭṭhajotanāvimaticchedanāpucchāpi labbhantevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa citta-saddassa. Citte hi adhigate tassa vācako saddopi sahacariyato adhigatova hotīti tassa idha ta-saddena pariggaho. Keci pana ‘‘tassa cittassā’’ti atthaṃ vadanti, taṃ ‘‘tassa <a name="V1.0136"></a> ko vacanattho’’ti iminā na sameti. Na hi cittassa ‘‘ko vacanattho’’ti pucchā sambhavatīti.</p>
  984. <p class="bodytext">Idāni <a name="M1.0163"></a> yathāpucchitamatthaṃ vissajjetuṃ <span class="bld">‘‘vuccate’’</span>ti tāva paṭiññaṃ katvā <span class="bld">‘‘sabbasaṅgāhakavasenā’’</span>tiādinā vissajjanamāraddhaṃ. Tattha <span class="bld">sabbasaṅgāhakavasenā</span>ti heṭṭhimantato cakkhuviññāṇādayo upādāya sabbesaṃ ārammaṇavijānanasabhāvattā tesaṃ sabbesameva saṅgāhakavasena, na pana vakkhamānanibbacanesu viya yathālābhavasenāti attho. <span class="bld">Cintetī</span>ti vijānāti. Cintenti tena gocaranti vā <span class="bld">cittaṃ</span>. Sampayuttadhammānaṃ kattutāsamāropanena hissa karaṇabhāvo labbhati. Sabbasaṅgāhakavasena tāva atthaṃ dassetvā idāni yathālābhavasenapi dassetuṃ <span class="bld">‘‘attasantānaṃ vā cinotītipī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sabbacittasādhāraṇattā hi citta-saddassa yattha yattha yathā yathā attho labbhati, tattha tattha tathā tathā gahetabbo. Yassa pana cittassa yathāvuttaatthaviseso na labbhati, taṃ ruḷhīvasena cittanti veditabbaṃ. Yathā kilañjādīhi katampi tālapaṇṇehi katasarikkhakatāya ruḷhīsaddena ‘‘tālavaṇṭa’’ntveva vuccatīti. <span class="bld">Attasantāna</span>nti sakasantānaṃ, javanasantānanti attho. Atta-saddassa hi parapaccanīkavacanattā attano santānoti sadisavasena uppajjamāno javanasantāno vuccati. Taṃ <span class="bld">cinoti</span> rāsiṃ karotīti ayamattho sāsevanakānaṃ javanacittānaṃ vasena daṭṭhabbo. Tāni hi purejātāni pacchājātānaṃ āsevanapaccayā hutvā attano javanasantānassa paguṇabalavabhāvakaraṇena taṃ cinanti nāma. <span class="bld">Vā</span>-saddo asabbasaṅgāhakatthavikappane. <span class="bld">Pi</span>-saddo kiriyāsampiṇḍanatthe. Atha vā ‘‘sabbasaṅgāhakavasenā’’ti imassa idhāpi sambandho hotīti idampi sabbasaṅgāhakavasena vuttanti gayhamāne attasantānanti viññāṇavacanassa atta-saddassa sakatthavuttittāyeva taṃvasena cittasantānanti attho. Anantarādipaccayavasena hi cittasantānassa abbocchinnappavattikaraṇato sabbameva cittajātaṃ cittasantānaṃ cinoti nāma. Imasmiṃ panatthe <a name="M1.0164"></a> <span class="bld">vā</span>-saddo kiriyāvikappanattho. <span class="bld">Pi</span>-saddo ‘‘citta’’nti imassa ākaḍḍhanatthoti daṭṭhabbaṃ. Purimapakkhe pana cittanti adhikāratova gahetabbaṃ.</p>
  985. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Vicittaṃ karoti, vicittassa vā karaṇanti vicittakaraṇaṃ, tato <span class="bld">vicittakaraṇā,</span> vicittacittakammādīnaṃ karaṇatoti attho. Lokasmiñhi yaṃ kiñci cittakammādibhedaṃ vicittaṃ sippajātaṃ, sabbaṃ taṃ citteneva cintetvā karīyatīti. Tenāha bhagavā – ‘‘diṭṭhaṃ vo, bhikkhave<a name="V1.0137"></a>, caraṇaṃ nāma cittanti? Evaṃ, bhante. Tampi kho, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittaṃ citteneva cintita’’nti (saṃ. ni. 3.100). Svāyamattho saviññattikānaṃ bāttiṃsacittānamupalabbhati. Sāsavakusalākusalaṃ vā vicittagatiādikaraṇato vā vicittakaraṇaṭṭhena cittaṃ. Nanu ca vicittagatiādayo kammavasena nipphajjanti. Yathāha –</p>
  986. <p class="indent">‘‘Kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ gatiyā nānākaraṇaṃ paññāyati apadā dvipadā catuppadā bahuppadā rūpino arūpino saññino asaññino nevasaññīnāsaññino, kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ upapattiyā nānākaraṇaṃ paññāyati uccanīcatā hīnapaṇītatā sugataduggatatā, kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ attabhāve nānākaraṇaṃ paññāyati suvaṇṇadubbaṇṇatā sujātadujjātatā susaṇṭhitadussaṇṭhitatā, kammanānākaraṇaṃ paṭicca sattānaṃ lokadhamme nānākaraṇaṃ paññāyati lābhālābhe yasāyase nindāpasaṃsāyaṃ sukhadukkhe’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1).</p>
  987. <p class="bodytext">Tasmā kammabhedanibbattattā gatiādīnaṃ cittatā. Kammanti ca cetasikadhammabhūtā cetanā, abhijjhādayo ca vuccanti, na cittanti. Kathaṃ cittassa vicittagatiādikaraṇanti? Vuccate <a name="M1.0165"></a> – kammassa cittasannissitattā tannipphāditampi citteneva kataṃ hoti, yathā rājayodhena parājito satturaññā jitoti vuccati. Vicittaṃ karaṇamassāti vā <span class="bld">vicittakaraṇaṃ</span>. Tato ekaṭṭhānikavajjitañhi cittaṃ paccekaṃ paṭisandhādivicittakiriyavantatāya, sabbameva vā cittaṃ āvajjanādiaññamaññavisadisakiriyavantatāya vicittakaraṇaṃ yuttanti. Sabbavikappesupi ‘‘rūpabhavo rūpa’’ntiādīsu viya uttarapadalopo cittapariyāyena ca vicitta-saddena vā viggaho vi-saddalopo vā daṭṭhabbo. Atha vā <span class="bld">‘‘vicittakaraṇā’’</span>ti idaṃ cittavicittabhāvassa ñāpakahetunidassanaṃ. Tena yasmā idaṃ vicittakaraṇaṃ, tasmā tassa vicittassa nipphādakaṃ sayampi tatheva vicittanti viññātabbanti evaṃ karaṇavicittatāya vicittattā cittanti attho. Ṭhapetvā taṃ karaṇavicittatāya vicittabhāvaṃ attano eva jātibhūmisampayogādivasena vicittatāya cittanti dassento āha <span class="bld">‘‘attano cittatāya vā’’</span>ti. Tattha yasmā aññadeva kusalaṃ, aññaṃ akusalaṃ, aññaṃ abyākataṃ, aññaṃ kāmāvacaraṃ, aññaṃ rūpāvacarādibhedaṃ, aññaṃ sarāgaṃ, aññaṃ vītarāgaṃ, aññaṃ sadosaṃ, aññaṃ vītadosaṃ, aññaṃ samohaṃ, aññaṃ vītamohaṃ, aññaṃ rūpārammaṇaṃ, aññaṃ saddādiārammaṇaṃ, rūpārammaṇesu ca aññaṃ nīlārammaṇaṃ, aññaṃ <a name="V1.0138"></a> pītādiārammaṇaṃ. Evaṃ saddārammaṇādīsupi yathāsambhavaṃ. Sabbesu ceva tesu aññaṃ hīnaṃ, aññaṃ majjhimaṃ, aññaṃ paṇītaṃ, hīnādīsu ca aññaṃ chandādhipateyyaṃ, aññaṃ cittādhipateyyaṃ, aññaṃ vīriyādhipateyyaṃ, aññaṃ vīmaṃsādhipateyyanti evamādinā jātibhūmisampayuttaārammaṇahīnamajjhimapaṇītaadhipatiādīnaṃ vasena vicittamanekappakāraṃ, tasmā imāya attavicittatāya vā cittanti vuccatīti.</p>
  988. <p class="bodytext">Kāmañcettha ekameva cittaṃ evaṃ vicittaṃ nāma na hoti, vicittānaṃ pana antogadhattā etesu yaṃ kiñci ekampi vicittatāya <a name="M1.0166"></a> cittanti vattuṃ vaṭṭati samudāyavohārena avayavassāpi vohariyamānattā yathā pabbatanadīsamuddādīnamekadesā diṭṭhā pabbatādayo diṭṭhāti, yathā ca ekekacittasampayuttāpi vedanādayo rāsaṭṭhena khandhavohārena ‘‘vedanākkhandho saññākkhandho’’tiādinā vuccanti. Apicettha vipākaviññāṇaṃ kammakilesehi citanti cittaṃ, taṃ kilesasahāyena kammunā phalabhāvena nibbattitaṃ tehi citaṃ nāma hoti. Hotu tāvidaṃ lokiyavipākaṃ sandhāya, lokuttaraṃ pana patvā kathanti? Vuccate – ‘‘katame dhammā kusalā, yasmiṃ samaye lokuttaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… tasmiṃ samaye avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā ariyamaggacetanāyapi avijjūpanissayabhāvassa pakāsitattā lokuttarakusalassāpi anusayā upanissayā hontīti tannibbattitassa vipākassa kammakilesasañcitatāpariyāyo labbhatīti. Citaṃ tāyatīti vā <span class="bld">cittaṃ</span>. Kammādisañcitopi hi attabhāvo viññāṇūparame matoti vuccati. Yathāha –</p>
  989. <p class="gatha1">‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;</p>
  990. <p class="gathalast">Appaviddho tadā seti, niratthaṃva kaliṅgara’’nti. (saṃ. ni. 3.95);</p>
  991. <p class="bodytext">So panāyaṃ citta-saddo kiñcāpi anekatthesu dissati. Tathā hesa ‘‘citto ca gahapatī’’tiādīsu (a. ni. 2.133; 4.176) paññattiyaṃ āgato. ‘‘Sabbo loko paracittena acitto’’tiādīsu viññāṇe. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi, evaṃ citta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.100) vicitte, nānappakāreti attho. ‘‘Caraṇaṃ nāma citta’’ntiādīsu cittakammake. Idha pana catubbidhadhamme niddesato pakaraṇavasena yathāvuttavacanatthayutto viññāṇavacanova daṭṭhabboti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘paññattiyampī’’</span>tiādi<a name="V1.0139"></a>. Paññāpīyati etāyāti <a name="M1.0167"></a> <span class="bld">paññatti,</span> tassaṃ nāmapaññattiyanti attho. Cittoti hi ekassa gahapatino nāmaṃ. <span class="bld">Pi</span>-saddo vakkhamānasampiṇḍanattho. <span class="bld">Viññāṇe</span>ti savipākāvipākabhede citte. Tañhi vijānanaṭṭhena ‘‘viññāṇa’’nti vuccati. Yathāha – ‘‘vijānātīti kho, bhikkhave, viññāṇaṃ, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti. <span class="bld">Cittasammutī</span>ti cittavohāro. <span class="bld">Daṭṭhabbā</span>ti viññātabbā. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ catubbidhadhammaniddesaṭṭhāne. <span class="bld">Viññunā</span>ti vijānatā, ābhidhammikenāti attho.</p>
  992. <p class="bodytext">Vibhāgavantānaṃ dhammānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgena vinā na hotīti cittassa vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sārammaṇato’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha ālambanti taṃ nissāya pavattantīti ārammaṇaṃ, paccayo, gocaro ca. Tathā hi ‘‘labhati māro ārammaṇaṃ, labhati māro otāra’’ntiādīsu (dī. ni. 3.80) paccayo ‘‘ārammaṇa’’nti vuccati. ‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassā’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.159) gocaro. Idha pana ubhayampi vaṭṭati sabbasseva cittassa sappaccayasagocarattā. Saha ārammaṇena vattati tadavinābhāvatoti <span class="bld">sārammaṇaṃ</span>. Bhāvappadhānaniddesavasena cettha sārammaṇabhāvo sārammaṇa-saddena vutto yathā ‘‘idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ (khu. pā. 6.3). Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.85) ratanaattattaniyādibhāvo ratanādīhi saddehīti, tato sārammaṇabhāvatoti attho. Evamaññatthāpi yathānurūpaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekavidha</span>nti ekappakāraṃ, ekakoṭṭhāsanti attho.</p>
  993. <p class="bodytext"><span class="bld">Savipākāvipākato</span>ti vipākuppādanasabhāvassa vijjamānāvijjamānabhāvato. Vipāka-saddo hi dvīsu atthesu pavattati. Katthaci vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu, katthaci vipākuppādanasabhāve<a name="M1.0168"></a>. Tathā hesa ‘‘vipākā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 3) vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu pavattati. ‘‘Vipākadhammadhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 3) vipākuppādanasabhāve. Idha pana vipākuppādanasabhāvo daṭṭhabbo. Itarathā hi abhiññākusalādīnaṃ savipāka-pade asaṅgahitabhāvāpatti siyā. Tathā hi yadi vipakkabhāvamāpannā eva dhammā idha gahitā siyuṃ, te yassa santi, taṃ savipākamitaramavipākanti abhiññākusalassa ceva kadāci avipākassa diṭṭhadhammavedanīyādikammassa bhāvanāyapahātabbākusalassa ca vipākuppattiyā abhāvato avipāka-padasaṅgaho siyā, evañca <a name="V1.0140"></a> sati ‘‘avipākaṃ abyākata’’nti vakkhamānattā nesaṃ abyākatabhāvo āpajjati, na cetamiṭṭhaṃ kusalākusalaniddeseyeva tesaṃ niddesato. Vipākuppādanasabhāve pana gahite taṃsabhāvo nāma anupacchinnāvijjamānataṇhānusayasmiṃ santāne sabyāpārappavatti evāti tassā tesupi atthitāya asatipi vipākuppādane savipāka-padasaṅgaho siddhoti na koci iṭṭhavighāto āpajjati. Yena pana kāraṇena abhiññākusalādikamavipākaṃ, yo cettha vattabbo vinicchayo, taṃ sabbaṃ tassa tassa āgataṭṭhāneyeva dassayissāma.</p>
  994. <p class="bodytext">Katamaṃ panettha savipākaṃ, katamamavipākanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tattha savipāka’’</span>ntiādi. <span class="bld">Abyākata</span>nti vipākakiriyāvasena duvidhamabyākataṃ. Tesu vipākacittaṃ tāva ādāsatale mukhanimittaṃ viya nirussāhattā vipākuppādane asamatthaṃ. Kiriyacittesu ca yadetaṃ khīṇāsavasantāneyeva niyatamaṭṭhārasavidhaṃ viññāṇaṃ, taṃ upacchinnabhavamūlāya santatiyaṃ pavattatīti samucchinnamūlāya latāya pupphaṃ <a name="M1.0169"></a> viya phaladāyī na hoti. Āvajjanadvayaṃ pana anupacchinnabhavamūlepi santāne pavattamānaṃ anāsevanabhāvena dubbalattā moghapupphamiva bījabhāve asamatthaṃ aphalameva. Iti sabbametaṃ abyākataṃ vipākārahatābhāvato avipākanti vuttaṃ ‘‘avipākaṃ abyākata’’nti. Jāyanti ettha asadisāpi sadisākārāti jāti, samānākāro, kusalākusalābyākatānaṃ jāti kusalākusalābyākatajāti, tassā bhedato <span class="bld">tividhaṃ</span> kusalaṃ akusalaṃ abyākatanti. Vacanatthapucchāya payojanaṃ vuttameva.</p>
  995. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">‘‘Kucchitāna’’</span>ntiādi vissajjanaṃ. Tattha <span class="bld">kucchitāna</span>nti ninditānaṃ, asuci viya nāgarikehi viññūhi garahitabbānaṃ pāpadhammānanti attho. <span class="bld">Salanato</span>ti hiṃsanato, apanayanato vā. Kusalañhi yathānurūpaṃ tadaṅgādivasena akusaladhamme pajahantaṃ te hiṃsati, apanayatīti vā vuccati. Atha vā <span class="bld">salanato</span> saṃvaraṇato, pidahanatoti attho. Kusaladhammavasena hi akusalappavattinivāraṇena, appavattidhammatāpādanena ca manacchaṭṭhesu dvāresu appavattiyā saṃvutā pihitā honti. <span class="bld">Kusāna</span>nti rāgādiasucisampayogena nānāvidhadukkhahetutāya ca kucchitenākārena appahīnabhāvena santāne sayanti pavattantīti kusā, pāpadhammā. Atha vā kucchitānaṃ pāṇātipātādīnaṃ sāvajjadhammānaṃ sānato nisānato tejanato kusā, dosalobhādayo. Dosādīnañhi vasena cetanāya tikkhabhāvappattiyā pāṇātipātādīnaṃ mahāsāvajjatāti. Tesaṃ <span class="bld">lavanena</span> chindanena yathānurūpaṃ pajahanenāti attho. <span class="bld">Kusenā</span>ti kucchitānaṃ sānato tanukaraṇato, osānakaraṇato <a name="V1.0141"></a> vā ‘‘kusā’’ti laddhanāmena ñāṇena. <span class="bld">Lātabbattā</span>ti ādātabbattā, sahajātaupanissayabhāvena santāne pavattetabbattā. Ñāṇañhi tihetukakusalaṃ sahajātabhāvena <a name="M1.0170"></a> ceva upanissayabhāvena ca, duhetukakusalaṃ upanissayabhāveneva santāne pavatteti. Evañca katvā kosallasambhūtaṭṭho kusalaṭṭhoti sabbakusalānaṃ sādhāraṇavasena attho vuccati. Atha vā <span class="bld">kusenā</span>ti jātisaddatāya ekavacananiddeso, kusehīti pana attho. Puññakiriyāvasena hi pavattāni saddhādīni indriyāni yathāvuttanayena ‘‘kusānī’’ti vuccanti, tehi <span class="bld">lātabbattā</span> vuttanayena pavattetabbattā. Apicettha –</p>
  996. <p class="gatha1">‘‘Kuso viya lunātīti, kusā viya lunāti vā;</p>
  997. <p class="gathalast">Kusalaṃ kuṃ saletīti, lunāti kusamiccapī’’ti.</p>
  998. <p class="bodytext">Tattha yathā kuso gahito ubhayabhāgagataṃ hatthapadesaṃ lunāti, evamidampi uppannānuppannavasena ubhayabhāgagataṃ kilesapakkhaṃ lunāti chindati, seyyathāpi – ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti, vāyamati, uppannānaṃ…pe… pahānāyā’’ti āgataṃ sammappadhānaṃ. Tasmā <span class="bld">kuso viya lunātīti kusalaṃ. Kusā viya lunātī</span>ti ettha ‘‘ku’’iti bhūmi vuccati, dhammānaṃ adhiṭṭhānabhāvena taṃsadisatāya idha rūpārūpakkhandho vutto. Attano nissayabhūtassa tassa etarahi, āyatiñca anudahanato vināsanato kuṃ sāyantīti kusā, rāgādayo, te viya attano nissayaṃ lunāti chindatīti <span class="bld">kusalaṃ</span>. Payogasampāditā hi kusaladhammā accantameva rūpārūpadhamme appavattikaraṇena samucchindanti anupādisesanibbānadhātupāpanatoti. Vuttanayena pana ‘‘ku’’nti laddhanāmassa rūpārūpakkhandhassa salanato apanayanato <span class="bld">kuṃ saletīti kusalaṃ. Kusaṃ lunātī</span>ti pana kucchitā ettha sayantīti kuso, kāyo, taṃ lunāti yathāvuttavasenevāti <span class="bld">kusalaṃ</span>.</p>
  999. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Idāni <a name="M1.0171"></a> kusala-saddassa atthuddhāradassanatthamāha <span class="bld">‘‘cheke kusala-saddoya’’</span>ntiādi. Tattha ‘‘kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ (ma. ni. 2.87), kusalānaccagītassa, sikkhitā cāturitthiyo’’tiādīsu (jā. 2.22.94) <span class="bld">cheke</span> diṭṭho, chekapariyāyo pavīṇatthoti attho. ‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’ntiādīsu (jā. 1.15.146; 2.20.129) <span class="bld">ārogye</span>. ‘‘Katamo pana, bhante, kāyasamācāro kusalo? Yo kho, mahārāja, kāyasamācāro <a name="V1.0142"></a> anavajjo’’ti (ma. ni. 2.361) ca ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’ti (dī. ni. 3.145) ca evamādīsu <span class="bld">anavajje</span>. ‘‘Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhati (dī. ni. 3.80), kusalassa kammassa katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) ca ādīsu <span class="bld">iṭṭhavipāke. Anavajjādike</span>ti anavajjaiṭṭhavipāke, ‘‘anavajjādike’’ti ca attanā vakkhamānalakkhaṇassa anurūpattā vuttaṃ, na pana ārogyatthassa asambhavato. Kilesarogassa hi abhāvato kusalaṃ ārogyaṃ hoti.</p>
  1000. <p class="bodytext">Vajjā rāgādayo, te yassa na santi, taṃ anavajjaṃ, iṭṭho vipāko catukkhandhasaṅkhāto yassa, taṃ iṭṭhavipākaṃ, iṭṭhavipākatā cassa taṃsabhāvavantatāya daṭṭhabbā, na tassa avassaṃ iṭṭhavipākasambhavatoyeva, lakkhīyati anenāti lakkhaṇaṃ, anavajjañca taṃ iṭṭhavipākañcāti anavajjaiṭṭhavipākaṃ. Taṃ lakkhaṇamassāti <span class="bld">anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ</span>.</p>
  1001. <p class="bodytext">Nanu ca kusalameva anavajjaiṭṭhavipākaṃ, vuttaniyāmena pana anavajjaiṭṭhavipākato aññaṃ kusalaṃ siyā. Na hi sayameva attano lakkhaṇanti sakkā vattunti? Nāyaṃ doso pariññātāpariññātavacanatthabhāvabhede <a name="M1.0172"></a> ekassāpi lakkhitabbalakkhaṇabhāvaparikappanato. ‘‘Anavajjaiṭṭhavipāka’’nti hi pariññātavacanatthaṃ. ‘‘Kusala’’nti apariññātavacanatthaṃ. Evañca yena sabhāvena pariññātavacanatthassa saddassa attho hoti, yena ca apariññātavacanatthassa, tesaṃ pariññātāpariññātavacanatthasabhāvānaṃ bhedena taṃsamaṅgissa kusalassa ekassāpi bhedo parikappīyati yathā ‘‘pure bhavaṃ paṭu āsi, paṭutaro etarahī’’ti guṇabhedena, vatthubhedena ca parikappīyati, tasmā pariññātavacanatthabhāvena lakkhaṇaṃ, apariññātavacanatthabhāvena lakkhitabbanti evaṃ parikappitabhede pariggayhamāne na koci doso āpajjati.</p>
  1002. <p class="bodytext">Atha vā lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, anavajjaiṭṭhavipākañca taṃ lakkhaṇañcāti <span class="bld">anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ,</span> yaṃ anavajjaiṭṭhavipākaṃ hutvā lakkhīyati, taṃ kusalanti attho. Atha vā anavajja-saddena anavajjabhāvo vutto, iṭṭhavipākasaddena iṭṭhavipākabhāvo, tasmā anavajjo ca iṭṭhavipāko ca anavajjaiṭṭhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇametassāti karaṇatthe, kammatthe vā lakkhaṇa-saddena anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇanti anavajjaiṭṭhavipākasabhāvavantaṃ, anavajjaiṭṭhavipākabhāvena <a name="V1.0143"></a> lakkhitabbaṃ vāti attho. Kiṃ panettha kāraṇaṃ padadvayapariggahena, nanu ekeneva padena adhippetatthasiddhi siyā. Kiñcāpi hi ‘‘anavajjalakkhaṇa’’nti vutte ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariyaṃ, yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū’’tiādīsu (dī. ni. 3.145) viya vajjarahitattā abyākatassāpi pasaṅgo siyāti iṭṭhavipāka-padaṃ vattabbameva, ‘‘iṭṭhavipākalakkhaṇa’’nti pana vutte itaraṃ na vattabbaṃ abyākatassa vipākārahabhāvena iṭṭhavipākatāpasaṅgabhāvato? Saccametaṃ, anavajja-padena kusalassa pavattisukhataṃ, iṭṭhavipāka-padena ca vipākasukhataṃ dassetuṃ <a name="M1.0173"></a> padadvayaṃ vuttaṃ. Anavajjapadañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇavacanaṃ, itaraṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāvasenāti. Atha vā kusalassa atthavisuddhiṃ dassetuṃ purimapadaṃ vuttaṃ, parisuddhavipākataṃ dassetuṃ pacchimaṃ. Purimaṃ vā kusalassa akusalasabhāvato nivattanaṃ, pacchimaṃ abyākatasabhāvatoti alamatipapañcena. Ettha ca ‘‘anavajja…pe… lakkhaṇa’’nti vacanena kusalassa sāmaññalakkhaṇaṃ vuttaṃ anavajjaiṭṭhavipākasabhāvassa kusalajātiyā sādhāraṇattā. Akusalādīnamasādhāraṇabhāvena sabhāvalakkhaṇaṃ vāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1003. <p class="bodytext"><span class="bld">Akusalaviddhaṃsanarasa</span>nti yathānurūpaṃ akusalappajahanakiccaṃ. Kusalañhi parittamahaggatalokuttarabhedabhinnaṃ yathākkamaṃ tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānavasena akusalapakkhaṃ pajahati. Atha tadaṅgādippahānānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Vuccate – dānādipuññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa maccherādiakusalaṅgassa pahānaṃ <span class="bld">tadaṅgappahānaṃ,</span> taṃ dīpālokena andhakāraviddhaṃsanaṃ viya daṭṭhabbaṃ, kāmāvacarakusalānaṃ parittānubhāvatāya tehi attano ṭhitikkhaṇe viddhaṃsitānamakusalānaṃ tadapagame sati puna āgamena vottharaṇato. Tesaṃ tesaṃ nīvaraṇadhammānaṃ vikkhambhanasaṅkhātaṃ pavattinivāraṇavasena pahānaṃ <span class="bld">vikkhambhanappahānaṃ,</span> taṃ ghaṭappahārena jalatale sevālaviyūhanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi balavatā ghaṭappahārena dūrīkataṃ sevālaṃ tasmiṃ apanītepi taṃpahāravegena sahasā na ottharati, evameva upacārappanābhedena jhānena vikkhambhitā kāmacchandādayo tadappavattikālepi tassa balena sahasā na ottharantīti. Anuppattidhammatāpādanasaṅkhātaṃ sammā ucchedavasena pahānaṃ <span class="bld">samucchedappahānaṃ,</span> taṃ pana asanisampātena rukkhādīnaṃ samūlaviddhaṃsanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Na hi ariyamaggena <a name="M1.0174"></a> samucchinnakilesā anusayamattakenāpi santāne pavattanti. Yathā pana ekavārappavattenapi indagginā saha mūlehi viddhaṃsitā rukkhādayo na puna viruhanti, evamevaṃ ekacittakkhaṇikenapi <a name="V1.0144"></a> tena attano uppādamatteneva anusayamattaṭṭhāyinopi kilesā sabbena sabbaṃ viddhaṃsitāyeva honti.</p>
  1004. <p class="bodytext">Vodānaṃ visuddhi, saṃkilesamalavimuttīti attho, tathā hutvā paccupaṭṭhānamassāti <span class="bld">vodānapaccupaṭṭhānaṃ,</span> parisuddhākārena yogino ñāṇassa upaṭṭhātīti vuttaṃ hoti.</p>
  1005. <p class="bodytext">Evaṃ kusalassa vajjarahitaiṭṭhavipākasabhāvehi lakkhaṇaṃ, kiccaupaṭṭhānākāravasena ca rasapaccupaṭṭhānāni vatvā puna vajjapaṭipakkhabhāvavasena ca lakkhaṇaṃ, sampattiphalavasena ca rasādikaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vajjapaṭipakkhattā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha vajjānaṃ paṭipakkhabhāvo <span class="bld">vajjapaṭipakkhattaṃ,</span> tato. Etena ‘‘anavajjalakkhaṇa’’nti ettha a-kāro paṭipakkhatthoti dasseti, tena panassa abyākatato nivattanaṃ kataṃ. Itarathā hi nāssa vajjaṃ, vajjato aññaṃ vā anavajjanti abyākatassāpi taṃlakkhaṇatāpasaṅgo siyā. ‘‘Vajjapaṭipakkhattā’’ti pana vutte yasmā kusalākusalānameva pahāyakappahātabbabhāvena ālokandhakārānaṃ viya aññamaññaṃ ujuvipaccanīkabhāvo, tasmā kusalameva vajjapaṭipakkhattā anavajjalakkhaṇaṃ, na aññanti ayamattho siddho hoti. <span class="bld">Vodānabhāvarasa</span>nti vodānabhāvasampattikaṃ, kilesamalehi asaṃkiliṭṭhabhāvena sampajjanakanti attho. Paccupaṭṭhāpīyati upanīyati kāraṇena, attano vā kāraṇaṃ paṭicca, tappaṭibaddhabhāvena paṭimukhaṃ vā upaṭṭhātīti paccupaṭṭhānaṃ, iṭṭho vipāko paccupaṭṭhānamassāti <span class="bld">iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ</span>.</p>
  1006. <p class="bodytext">Asati <a name="M1.0175"></a> yonisomanasikāre kusalassa anuppajjanato, sati ca tasmiṃ uppajjanato tassa so āsannakāraṇanti āha <span class="bld">‘‘yonisomanasikārapadaṭṭhāna’’</span>nti. Tattha yoniso pathena upāyena manasikāro <span class="bld">yonisomanasikāro,</span> atthato pana sānusayasantānavato channaṃ dvārānamāpāthagatesvārammaṇesu patirūpadesavāsādisampattiyā kusaladhammānaṃ paccayabhāvena bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppannamāvajjanaṃ yonisomanasikāro nāma. Vuttapaṭipakkhavasena ayonisomanasikāropi daṭṭhabbo. Yaṃ pana niranusayasantānasamaṅgissa kiriyacittānaṃ paccayabhāvena uppannaṃ, taṃ ṭhapetvā niravajjadhammaṃ sāvajjadhammassa kassaci paccayabhāvānupagamanato yonisomanasikārapakkhaṃ vā bhajeyya. Khīṇāsavasantānagatattā yonisoayonisobhāvamanapekkhitvā āpāthagatārammaṇesu uppattimattaṃ <a name="V1.0145"></a> vinā na kassaci kusalākusalabhāvassa paccayo hotīti tadubhayavasena navattabbattā abyākatamanasikāroti vā saṅkhaṃ gaccheyyāti.</p>
  1007. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇamakusala</span>nti etthāpi ‘‘vajjā rāgādayo, te yassa santi, taṃ sāvajjaṃ, aniṭṭho vipāko yassa, taṃ aniṭṭhavipāka’’ntiādinā vuttanayānusārena paṭipakkhayojanā daṭṭhabbā. Rasādito panetaṃ anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ. Atha vā gārayhabhāvato sāvajjalakkhaṇameva, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Vacanatthato pana na kusalanti <span class="bld">akusalaṃ,</span> kusalapaṭipakkhanti attho. Paṭipakkhatthe hi ayaṃ akāro, na pana aññatthe, nāpi abhāve. Itarathā hi tikaṃ na siyā, dukaṃ, catukkaṃ vā āpajjeyya. Tathā hi yadi kusalato aññamakusalaṃ siyā<a name="M1.0176"></a>, tadā abyākatassāpi tato aññabhāvena akusala-saddasaṅgahoti kusalākusalajātibhedato duvidhanti dukaṃ vattabbaṃ. Yadi ca kusalābhāvo akusalaṃ, tena na kāci jāti gayhatīti kusalābyākatajātibhedato dukameva vattabbaṃ. Atha siyā ‘‘abhāvopi visuṃ gahetabbo’’ti, evaṃ sati tassa jātiyā abhāvato jāti-saddena saha sambandho na siyā. Vijjamānassa hi jāti nāma hoti. Yatheva vā kusalassa abhāvo, evaṃ abyākatassāpi abhāvo atthīti anabyākatajātipi vattabbāti catukkaṃ āpajjeyya. Na cetamiṭṭhaṃ kusalādivasena tividhajātiyā eva icchitattā, <span class="bld">pāḷiyañca</span> ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā’’ti tikavaseneva vuttattā ‘‘kusalapaṭipakkha’’nti pana vuccamāne mittapaṭipakkho amitto viya, lobhapaṭipakkho alobho viya ca yaṃ dhammajātaṃ kusalassa ujuvipaccanīkabhūtaṃ, taṃ akusalanti tassa vasena tikaṃ upapannaṃ hoti, ujuvipaccanīkatā cassa sāvajjāniṭṭhavipākattā, tena pahātabbabhāvato ca veditabbā, na pana kusalavināsanato. Na hi akusalena kusalaṃ pahīyati, mahābalattā pana kusalameva taṃ pajahati. Kusalañhi mahābalaṃ, akusalaṃ dubbalaṃ. Tenevāha ‘‘abalā naṃ balīyanti, maddantenaṃ parissayā’’ti (su. ni. 776), tasmā kusalameva yathāvuttanayena akusalassa pahāyakaṃ, nākusalaṃ itarassāti veditabbaṃ.</p>
  1008. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadubhaya…pe… abyākata</span>nti yaṃ dhammajātaṃ kusalaṃ viya na anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ, nāpi akusalaṃ viya sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇaṃ, atha kho avipākattā <a name="V1.0146"></a> tadubhayaviparītalakkhaṇaṃ, taṃ abyākatanti attho. Nanu ca ‘‘tadubhayaviparītalakkhaṇa’’nti vutte sukhadukkhavedanānaṃ viparītā upekkhāvedanā <a name="M1.0177"></a> viya iṭṭhāniṭṭhavipākānaṃ viparīto añño koci vipāko yassa atthi, taṃ abyākatanti āpajjatīti? Nāpajjati tathā asambhavato. Yathā hi ālokandhakārānaṃ viparīto añño koci natthi, evamiṭṭhāniṭṭhavipākānaṃ viparīto na koci vipāko atthīti. Atha vā taṃ-saddo idha iṭṭhāniṭṭhavipākanirapekkhaṃ kusalākusalamattameva paccāmasatīti kusalākusalānaṃ savipākattā tadubhayaviparītalakkhaṇaṃ, taṃ avipākalakkhaṇanti atthoti alamettha anuyogena. Kusalākusalabhāvena na byākatanti <span class="bld">abyākataṃ</span>. Kusalākusalañhi vatvā abyākatassa vuttattā kusalākusalabhāveneva avuttattāti viññāyati, na pakārantarena. Tathā avacanañca tassa tadubhayaviparītalakkhaṇattāyeva, na pana avattabbattāmattenāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā vi-saddo virodhivacano. Ā-saddo abhimukhabhāvappakāsano, tasmā attano paccayehi aññamaññaṃ virodhābhimukhataṃ kataṃ lakkhaṇavirodhato pahāyakappahātabbabhāvato vāti byākataṃ, kusalākusalaṃ. Tato aññaṃ <span class="bld">abyākataṃ</span>. Tañhi lakkhaṇato aññamaññaṃ kusalākusalaṃ viya na tassa viruddhaṃ. Na hi avipākataṃ aniṭṭhavipākatā viya, iṭṭhavipākatāya iṭṭhavipākatā viya ca aniṭṭhavipākatāya iṭṭhāniṭṭhavipākatāhi virujjhati, na cāpi abyākataṃ kusalākusalesu kiñci pajahati, na ca kenaci pahātabbanti. ‘‘Tadubhayaviparītalakkhaṇamabyākata’’nti viññāyamāne ahosi kammaṃ, nāhosi kammavipāko, natthi kammavipāko, na bhavissati kammavipākoti iminā tikena saṅgahitassa gatiupadhikālappayogavipattīhi avipākassa diṭṭhadhammavedanīyādikammassa bhāvanāyapahātabbassa akusalassa ca abhiññākusalassa ca vipākuppādanābhāvato ‘‘siyā nu kho abyākatabhāvo vā’’ti kadāci koci cinteyyāti tannivāraṇatthamāha <span class="bld">‘‘avipākārahaṃ vā’’</span>ti, vipākaṃ <a name="M1.0178"></a> dātuṃ nārahati tattha sāmatthiyābhāvatoti <span class="bld">avipākārahaṃ</span>. Idaṃ vuttaṃ hoti – diṭṭhadhammavedanīyādayo tāva paccayavekallādīhi kāraṇehi avipākā, sace panete tabbidūrā assu, tadā vipākadāne samatthatāya vipākārahāyeva, taṃ pana na tathā, atha kho yena kenaci ākārena vipākadāne asamatthatāyeva vipākārahaṃ na hoti, taṃ abyākataṃ nāmāti.</p>
  1009. <p class="bodytext">Idāni evaṃ tikavasena niddiṭṭhesu kusalādīsu paṭhamaṃ tāva kusalacittaṃ vibhajanto <span class="bld">‘‘tattha kusalacitta’’</span>ntiādinā tassa gaṇanaparicchedaṃ dasseti. <span class="bld">Ekavīsatividha</span>nti aṭṭha kāmāvacarāni<a name="V1.0147"></a>, pañca rūpāvacarāni, cattāri arūpāvacarāni, cattāri lokuttarānīti evaṃ saṅkhepato ekavīsatividhaṃ. <span class="bld">Bhūmito catubbidha</span>nti kāmarūpārūpalokuttarabhūmisaṅkhātānaṃ catunnaṃ bhūmīnaṃ vasena tattha pavattamānaṃ cittampi catubbidhaṃ hoti. Tattha bhavanti etthāti <span class="bld">bhūmi,</span> ṭhānaṃ, avatthā ca. Avatthāpi hi avatthavantānaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati. Evañhi nesaṃ sukhaggahaṇaṃ hoti. <span class="bld">Avatthā</span>ti cettha dhammānaṃ kāmataṇhādīhi paricchinnāparicchinnabhāvo. Tattha purimā tisso bhūmiyo ubhayavasena veditabbā, itarā avatthāvaseneva. Na hi lokuttaradhammānaṃ kāmabhavādito aññaṃ ṭhānamupalabbhatīti.</p>
  1010. <p class="bodytext">Aññattha pavattamānassāpi vakkhamānanayena kāmabhūmipariyāpannattā <span class="bld">bhūmito ekavidha</span>nti. <span class="bld">Savatthukāvatthukabhedato</span>ti cakkhādīni pañca, hadayañcāti cha vatthūni. Kusalassa pana cakkhādinissitattābhāvato hadayavatthu idha vatthūti adhippetaṃ. Tena sahitaṃ ekantena tannissitappavattitoti <span class="bld">savatthukaṃ,</span> kāmarūpadhātuyaṃ pavattamānaviññāṇaṃ. Tattha hi arūpassa rūpapaṭibandhappavatti, arūpadhātuyaṃ pana rūpābhāvato vatthuvirahitameva pavattatīti tattha pavattamānaṃ <a name="M1.0179"></a> <span class="bld">avatthukaṃ. Hīna…pe… tividha</span>nti ettha paccayato, phalato ca majjhimapaṇītehi nihīnaṃ, tesaṃ vā guṇehi parihīnanti <span class="bld">hīnaṃ,</span> attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītanti <span class="bld">paṇītaṃ,</span> ubhinnaṃ vemajjhe bhavaṃ <span class="bld">majjhimaṃ</span>. Tattha hīnena chandena cittena vīriyena vīmaṃsāya vā pavattitaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> majjhimehi chandādīhi pavattitaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> paṇītehi <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Chandādīnaṃ pana hīnādibhāvo adhimuttivasena daṭṭhabbo. Hīnādhimuttivasena hi nesaṃ hīnatā, paṇītādhimuttivasena paṇītatā, tadubhayavemajjhavasena majjhimatā. Yasakāmatāya vā kataṃ kusalaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> puññaphalakāmatāya <span class="bld">majjhimaṃ,</span> ‘‘puññaṃ nāmetaṃ sādhūhi kattabbamevā’’ti evaṃ ariyabhāvaṃ nissāya kataṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. ‘‘Ahamasmi dānapati, ime panaññe dānadāsādayo’’tiādinā attukkaṃsanaparavambhanāhi upakkiliṭṭhaṃ pavattitaṃ vā <span class="bld">hīnaṃ,</span> tathā anupakkiliṭṭhaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> maggaphalapadaṭṭhānaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Bhavabhogasampattinimittaṃ vā kataṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> sāvakapaccekabodhipāramitāvasena attano vimokkhatthāya kataṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> sammāsambodhipāramitāvasena sabbesaṃ vimokkhatthāya kataṃ <span class="bld">paṇīta</span>nti.</p>
  1011. <p class="bodytext"><span class="bld">Somanassu…pe… bhedato</span>ti <span class="bld">bheda</span>-saddo paccekaṃ sambandhitabbo ‘‘somanassupekkhābhedato ñāṇabhedato payogabhedato’’ti. Tattha <span class="bld">payogabhedato</span>ti saṅkhārabhedatoti attho. Nanu ca somanassupekkhābhedo <a name="V1.0148"></a> tāva yutto tesaṃ bhinnasabhāvattā. Ñāṇappayogabhedo pana kathanti? Vuccate – ñāṇappayogakato bhedo ñāṇappayogabhedo tesaṃ bhāvābhāvamupādāya pavattattā. Idāni tameva somanassupekkhādibhedaṃ vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘seyyathida’’</span>nti pucchitvā <span class="bld">‘‘somanassasahagata’’</span>ntiādinā vissajjeti. Tattha <span class="bld">seyyathida</span>nti taṃ katamaṃ, taṃ kathanti vā attho.</p>
  1012. <p class="bodytext">Sobhanaṃ <a name="M1.0180"></a> mano, sobhanaṃ vā mano etassāti sumano, tassa bhāvo somanassaṃ, mānasikasukhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ, somanassena uppādato yāva nirodhā sahagataṃ pavattaṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttanti attho. Atha vā somanassena saha ekuppādādibhāvaṃ gatanti <span class="bld">somanassasahagataṃ</span>. Jānāti yathāsabhāvaṃ paṭivijjhatīti ñāṇaṃ, tena samaṃ ekuppādādīhi pakārehi yuttanti <span class="bld">ñāṇasampayuttaṃ</span>. Nāssa saṅkhāro atthīti asaṅkhāraṃ, asaṅkhārameva <span class="bld">asaṅkhārikaṃ</span>. Saha saṅkhārena pavattamānaṃ sasaṅkhāraṃ, tadeva <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ. Saṅkhāro</span>ti cettha attano, parassa vā pubbappayogo ‘‘saṅkharoti tikkhabhāvasaṅkhātena maṇḍanavisesena sajjeti, saṅkharīyati vā sajjīyati cittaṃ etenā’’ti katvā. Tattha dānādipuññakaraṇakāle maccheramalathinamiddhādīhi upakkilesehi saṃsīdamāne citte upakkilesavūpasamavasena, cittassa ca ussāhajananavasena tīsu dvāresu pavatto sammāvāyāmo <span class="bld">attano payogo</span> nāma. Kusalakaraṇe nirussāhassa pana ‘‘ambho, sappurisa, kusalakaraṇaṃ nāma paṇḍitehi āsevitamaggo, tattha tayāpi paṭipajjituṃ vaṭṭati, tasmā dānaṃ dehi, sīlaṃ rakkha, tañhi te atthāya hitāya sukhāya bhavissatī’’tiādinā kusalakaraṇatthāya ussāhajananavasena paresaṃ kāyavacīdvāresu pavattā āṇatti <span class="bld">parappayogo</span> nāma. Tesu pana purimo pubbabhāgappavattacittasantāne, pacchimo paresaṃ cittasantāneyeva sambhavatīti tannibbattito cittassa tikkhabhāvasaṅkhāto viseso idha upacārato saṅkhāroti veditabbo. Tenāhu ācariyā –</p>
  1013. <p class="gatha1">‘‘Pubbappayogasambhūto, viseso cittasambhavī;</p>
  1014. <p class="gathalast">Saṅkhāro iti saṅkhāra-sabhāvaññūhi kittito’’ti.</p>
  1015. <p class="bodytext">Atha <a name="M1.0181"></a> vā <span class="bld">‘‘sasaṅkhārikamasaṅkhārika’’</span>nti ca etaṃ kevalaṃ saṅkhārassa bhāvābhāvamattāpekkhāya vuttaṃ, na tassa sahappavattisabbhāvābhāvatoti bhinnasantānappavattinopi saṅkhārassa idamatthitāya taṃvasena nibbattaṃ cittaṃ saṅkhāro assa atthīti <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ</span> saha-saddassa vijjamānatthaparidīpanato <a name="V1.0149"></a> ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu viya. Tabbiparītaṃ pana tadabhāvato yathāvuttavaseneva <span class="bld">asaṅkhārikaṃ</span>. Atha vā saṅkharaṇaṃ, saṅkharīyati vā etena āgantukasambhūtena cittasaṃsīdanasabhāvāpanayanavaseneva sajjīyati, saṅkharoti vā taṃ yathāvuttavasenevāti saṅkhāroti ujukameva pubbappayogajanito tikkhabhāvo vuccati, tadabhāvato <span class="bld">asaṅkhārikaṃ,</span> sabhāvatikkhanti attho. Taṃsahagatāya <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ,</span> atha vā maccheramalādīhi saṅkharīyatīti saṅkhāro, cittassa saṃsīdanasabhāvo, so yassa natthīti <span class="bld">asaṅkhārikaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ</span>. Paṇītautubhojanādiko vā balavapaccayo saṅkhāro ‘‘saṅkharoti cittaṃ tikkhabhāvena, saṅkharīyati vā taṃ etenā’’ti katvā. A-kārassa vuḍḍhatthavuttitāya vuḍḍhippatto saṅkhāro assāti <span class="bld">asaṅkhārikaṃ,</span> balavapaccayavantanti attho. Vuḍḍhiparidīpakena pana a-kārena avisesitattā <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ</span> sappaccayaṃ dubbalapaccayanti adhippāyo. Ñāṇena vippayuttaṃ virahitanti <span class="bld">ñāṇavippayuttaṃ</span>.</p>
  1016. <p class="bodytext">Upekkhatīti upekkhā, vediyamānāpi ārammaṇaṃ ajjhupekkhati, majjhattākārasaṇṭhitiyāti attho. Atha vā iṭṭhe, aniṭṭhe ca ārammaṇe pakkhapātābhāvena upapattito yuttito ikkhati anubhavatīti upekkhā. Atha vā upetā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavananti upekkhā. Aviruddhattāyeva hesā tesaṃ anantarampi pavattati. Sukhadukkhavedanā pana visuṃ visuṃ viruddhasabhāvattā nāññamaññaṃ anantaraṃ pavattanti<a name="M1.0182"></a>. Teneva hi <span class="bld">paṭṭhāne</span> somanassassa anantaraṃ domanassassa, domanassassa anantaraṃ somanassassa ca uppatti paṭisiddhā. Ayañca attho lobhasahagatacittasampayuttavedanāyapi labbhati, purimā pana dve na tathā. Na hi lobhasahagatādīnaṃ majjhattākārena ajjhupekkhanaṃ, upapattito ikkhanaṃ vā atthīti. <span class="bld">Upekkhāsahagata</span>nti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  1017. <p class="bodytext">Nanu ca aññepi phassādayo sampayuttadhammā atthīti somanassādīnaṃ vaseneva pana aṭṭhavidhatā kasmā gahitāti? Bhedakarabhāvato. Phassādīnañhi sabbacittasādhāraṇattā, saddhādīnañca sabbakusalasādhāraṇattā na tehi cittassa vibhāgo, somanassādayo pana katthaci citte honti, katthaci na hontīti pākaṭova tehi cittassa vibhāgoti. Kasmā panete katthaci citte honti, katthaci na hontīti? Kāraṇassa sannihitāsannihitabhāvato. Kiṃ pana nesaṃ kāraṇanti? Vuccate – tattha somanassasahagatabhāvo tāva ārammaṇavasena hoti. Iṭṭhārammaṇasmiñhi <a name="V1.0150"></a> somanassasahagatacittamuppajjati. Nanu ca iṭṭhārammaṇaṃ lobhassa vatthu rajjanīyattāti kathaṃ tattha kusalaṃ uppajjatīti? Nayidamekantikaṃ iṭṭhepi ārammaṇe niyamitādivasena kusalassa uppajjanato. Yassa hi ‘‘kusalameva mayā kattabba’’nti kusalakaraṇeyeva cittaṃ niyamitaṃ hoti, akusalappavattitova nivattetvā kusalakaraṇeyeva pariṇāmitaṃ, abhiṇhakaraṇena ca kusalaṃ samudāciṇṇaṃ, paṭirūpadesavāsasaddhammassavanasappurisūpanissayapubbekatapuññatāsaṅkhātacatucakkūpanissayavasena, yoniso ca ābhogo pavattati, tassa iṭṭhepi ārammaṇe alobhasampayuttameva cittamuppajjati, na lobhasampayuttaṃ. Hoti cettha –</p>
  1018. <p class="gatha1">‘‘Niyāmapariṇāmehi<a name="M1.0183"></a>, samudāciṇṇatāya ca;</p>
  1019. <p class="gathalast">Ñāṇapubbaṅgamābhogā, iṭṭhepi kusalaṃ siyā’’ti.</p>
  1020. <p class="bodytext">Apica saddhābahulatādīhi ca kāraṇehi cittassa somanassasahagatatā veditabbā. Assaddhānaṃ, hi micchādiṭṭhikānañca ekantamiṭṭhārammaṇabhūtaṃ tathāgatarūpampi disvā somanassaṃ na uppajjati. Ye ca kusalappavattiyaṃ ānisaṃsaṃ na passanti, tesaṃ parehi ussāhitānaṃ kusalaṃ karontānampi somanassaṃ na uppajjati, tasmā saddhābahulatā visuddhidiṭṭhitā ānisaṃsadassāvitāti imehipi kāraṇehi cittassa somanassasahagatatā hoti.</p>
  1021. <p class="bodytext">Apica ye te ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti. Seyyathidaṃ – buddhānussati dhammānussati saṃghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanaṃ siniddhapuggalasevanā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti imehipi kāraṇehi cittassa somanassasahagatabhāvo veditabbo. Buddhādiguṇe anussarantassa hi yāva upacāruppādā sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajjati. Tathā dīgharattaṃ akkhaṇḍatādivasena attanā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassa, gihino dasasīlaṃ pañcasīlaṃ paccavekkhantassa, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃnāma dānaṃ adāsi’’nti attanocāgaṃ paccavekkhantassa, gihinopi tathārūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassa, yehi guṇehi samannāgatā devā devattaṃ gatā, tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassa, samathavipassanāhi vikkhambhitakilese saṭṭhipi <a name="V1.0151"></a> sattatipi vassāni asamudācarante disvā ‘‘aho mayhaṃ kilesā na samudācarantī’’ti cintentassa, cetiyadassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsucitalūkhabhāvena buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale <a name="M1.0184"></a> parivajjantassa, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale paṭisevantassa, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīyasuttante paccavekkhantassa, ṭhānanisajjādīsupi pītiuppādanatthaṃ tanninnatādivasena pavattentassa yebhuyyena pīti uppajjati. Pītiyā ca somanassena saha avinābhāvato taduppattiyā tassāpi uppatti niyatāti evaṃ pītikāraṇānipi somanassakāraṇānīti daṭṭhabbāni. Kiñca – agambhīrapakatitā, somanassapaṭisandhikatāti imehi dvīhi kāraṇehi somanassasahagatatā hoti. Yo hi agambhīrapakatiko hoti, appamattakepi hitopakaraṇe tussati, yo ca somanassapaṭisandhiko appasannesu ārammaṇesupi appaṭikkūladassāvī, tassa yebhuyyena somanassasahagatacittaṃ uppajjati. Yathāvuttānaṃ pana somanassakāraṇānamabhāvena majjhattārammaṇatāya ca upekkhāsahagatatā veditabbā.</p>
  1022. <p class="bodytext">Ñāṇasampayuttassa pana kammato upapattito indriyaparipākato kilesadūrībhāvatoti imehi kāraṇehi hoti. Yo hi paresaṃ hitajjhāsayena dhammaṃ deseti hīnukkaṭṭhādīni ca naḷakāramuddāgaṇanādīni sippāyatanāni, vaḍḍhakīkasivāṇijjādīni ca kammāyatanāni, visaharaṇādīni ca vijjāyatanānīti evaṃ niravajjasippāyatanādīni sikkhāpeti, sayaṃ vā sikkhati, dhammakathikassa sakkāraṃ katvā dhammaṃ kathāpeti, ‘‘āyatiṃ paññavā bhavissāmī’’ti patthanaṃ paṭṭhapetvā nānappakāraṃ puññakammaṃ karoti, tassevaṃ nānappakāraṃ paññāsaṃvattanikakammaṃ sampādentassa taṃ kammaṃ upanissāya uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Tathā abyāpajje loke uppannassa uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Vuttañhetaṃ –</p>
  1023. <p class="indent">‘‘Tassa <a name="M1.0185"></a> tattha sukhino dhammapadāni pilavanti, dandho, bhikkhave, satuppādo, atha so satto khippameva visesabhāgī hotī’’ti (a. ni. 4.191).</p>
  1024. <p class="bodytext">Tathā paññādasakaṃ sampattassa indriyaparipākaṃ nissāya uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Yena pana samathavipassanābhāvanāhi kilesā vikkhambhitā, tassa kilesadūrībhāvaṃ nissāya uppajjamānaṃ cittaṃ ñāṇasampayuttaṃ uppajjati. Yathāha –</p>
  1025. <p class="bodytext">‘‘Yogā <a name="V1.0152"></a> ve jāyate bhūri, ayogā bhūrisaṅkhayo’’ti. (Dha. pa. 282).</p>
  1026. <p class="bodytext">Apica ye te dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti. Seyyathidaṃ – paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti imehi kāraṇehi ñāṇasampayuttabhāvo hoti. Tathā hi yo paññavante upasaṅkamma khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanādīnaṃ paripucchābahulo hoti, tassa taṃvasena uppannaṃ sutamayañāṇaṃ ādiṃ katvā uppajjamānaṃ cittaṃ ñāṇasahagataṃ hoti. Yena pana nakhakesacīvarasenāsanādīni ajjhattikabāhiravatthūni pubbe avisadāni chedanamalaharaṇādinā visadāni katāni, tassevaṃ visadavatthukassa uppannesu cittacetasikesu visadaṃ ñāṇaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakādīni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Yassa ca saddhindriyādīsu aññataraṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato tāni sakasakakiccaṃ kātuṃ na sakkonti, tasmā so tassa bojjhaṅgavibhaṅge āgatanayena tena tena ākārena samattaṃ paṭipādeti, tassevaṃ indriyānaṃ samattaṃ paṭipādentassa vipassanāñāṇādīnaṃ vasena <a name="M1.0186"></a> cittaṃ ñāṇasahagataṃ hoti. Yo pana duppaññapuggale parivajjeti, paññavantapuggale vā payirupāsati, khandhādīsu ogāḷhaṃ bhagavato gambhīrañāṇacariyaṃ vā paccavekkhati, ṭhānanisajjādīsu tadadhimuttacitto vā viharati, imesampi uppajjamānaṃ kusalaṃ ñāṇasampayuttaṃ hoti. Apica buddhādiguṇānussaraṇenapi cittaṃ ñāṇasahagataṃ hoti. Yathāha –</p>
  1027. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati, samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).</p>
  1028. <p class="bodytext">Evaṃ buddhānussatiādayopi rāgādimalavisodhanena ñāṇuppattihetukāyevāti daṭṭhabbaṃ. Kiñca <a name="V1.0153"></a> – tihetukapaṭisandhikatā ñāṇuppattikāraṇaṃ. Paṭisandhipaññā hi ādito paṭṭhāya bhavaṅgasantativasena bahulaṃ pavattamānā santānaparibhāvanena ñāṇuppattiyā savisesaupanissayo hoti. Asaṅkhārikattaṃ pana sappāyautubhojanaāvāsādipaccayehi hotīti. Honti cettha –</p>
  1029. <p class="gatha1">‘‘Iṭṭhārammaṇatā saddhābāhulyaṃ diṭṭhisuddhi ca;</p>
  1030. <p class="gathalast">Phaladassāvitā ceva, pītibojjhaṅgahetuyo.</p>
  1031. <p class="gatha1">‘‘Ekādasa <a name="M1.0187"></a> tathā dhammā, agambhīrasabhāvatā;</p>
  1032. <p class="gathalast">Somanassayuttā sandhi, iccete sukhahetuyo.</p>
  1033. <p class="gatha1">‘‘Abhāvo sukhahetūnaṃ, majjhattārammaṇanti ca;</p>
  1034. <p class="gathalast">Upekkhuppattihetu ca, evaṃ ñeyyā vibhāvinā.</p>
  1035. <p class="gatha1">‘‘Kammūpapattito ceva, tathā indriyapākato;</p>
  1036. <p class="gathalast">Kilesūpasamā dhamma-vicayassa ca hetuhi.</p>
  1037. <p class="gatha1">‘‘Sattadhammehi buddhādi-guṇānussaraṇena ca;</p>
  1038. <p class="gathalast">Sappaññasandhito ceva, cittaṃ ñāṇayutaṃ siyā.</p>
  1039. <p class="gatha1">‘‘Utubhojanaāvāsa-sappāyādīhi hetuhi;</p>
  1040. <p class="gathalast">Asaṅkhārikabhāvopi, viññātabbo vibhāvinā’’ti.</p>
  1041. <p class="bodytext">Evaṃ vedanāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacaracittaṃ niddisitvā idāni taṃ nigamento āha <span class="bld">‘‘idaṃ…pe… nāmā’’</span>ti.</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Yena panatthena idaṃ ‘‘kāmāvacara’’nti vuccati, taṃ dāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘uddānato’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">uddānato</span>ti uddesato, saṅkhepatoti attho. Kiñcāpi avasiṭṭhakilesādayo viya kilesakāmopi assādetabbatāya vatthukāme saṅgahito ñāṇaṃ viya ñeyyeti <a name="V1.0154"></a> saṅkhepato ekoyeva kāmo siyā, tathāpi kilesakāmo vatthukāmabhāvaṃ gacchanto kāmanīyaṭṭhena gacchati, na kāmanavasena. Kāmanavasena ca pana kilesakāmova hoti, na pana vatthukāmoti āha <span class="bld">‘‘klesavatthuvasā’’</span>tiādi. Ko panettha vatthukāmo, ko kilesakāmoti codanaṃ manasi nidhāya ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo’’ti (mahāni. 1) evaṃ <span class="bld">niddesapāḷiyaṃ</span> āgatā niddiṭṭhā <a name="M1.0188"></a> kāmataṇhāva idha kilesakāmo. Vatthukāmoti ca ‘‘manāpikā rūpā…pe… manāpikā phoṭṭhabbā…pe… sabbepi kāmāvacarā dhammā…pe… sabbepi rūpāvacarā…pe… sabbepi arūpāvacarā…pe… kāmā’’ti (mahāni. 1) tattheva niddiṭṭhā saviññāṇāviññāṇappabhedā tebhūmakadhammāti dassento āha <span class="bld">‘‘kileso…pe… vaṭṭaka’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Chandarāgovā’’</span>ti avadhāraṇena kilesabhāvena niruḷhesu lobhadosamohādīsu dasasu dosamohādayo nava kilese paṭikkhipati. Kāmarūpārūpataṇhāya vatthu patiṭṭhānaṃ, kāraṇabhūtanti vā <span class="bld">vatthu</span>.</p>
  1043. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Kathaṃ pana kilesakāmo nāma, kathañca vatthukāmoti āha <span class="bld">‘‘kilesakāmo’’</span>tiādi. <span class="bld">Kāmetī</span>ti vatthukāmaṃ pattheti. <span class="bld">Kāmīyatī</span>ti kilesakāmena patthīyati. <span class="bld">Iti</span>-saddo ‘‘tasmā’’ti imassa atthe. <span class="bld">Ca</span>-saddo eva-kāratthe, tena yasmā kilesakāmo kāmetīti kāmo, vatthukāmo ca kāmīyatīti, tasmā eva kilesakāmo, vatthukāmo cāti <span class="bld">duvidhopi esa</span> kāmo <span class="bld">kārakadvaye</span> kattari, kammani ca sijjhati, kattubhāvaṃ, kammabhāvañca paccanubhotīti attho. Atha vā <span class="bld">duvidho</span>ti dvinnaṃ kāmānaṃ vācakato duvidho. ‘‘Kāmo’’ti ayaṃ saddo <span class="bld">kārakadvaye sijjhati</span> yathāvuttakārakayugaḷe nipphajjati, kattari, kammani ca ‘‘kāmo’’ti padasambhavo hotīti attho. <span class="bld">Vo</span>-kāro pana nipātamattaṃ ‘‘evaṃ vo kālāmā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) viya. Atha vā <span class="bld">vokārakadvaye</span>ti khandhadvayeti attho. Kilesakāmo hi saṅkhārasabhāvattā saṅkhārakkhandhe, vatthukāmo ca vakkhamānanayena pañcakāmaguṇabhūto rūpasabhāvattā rūpakkhandheti evaṃ duvidhopesa kāmo khandhadvaye <span class="bld">sijjhati</span> nipphajjati, antobhāvaṃ gacchatīti.</p>
  1044. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Sampajjanāni <a name="M1.0189"></a> <span class="bld">sampattiyo,</span> tāsaṃ vasena visayavisayībhāvena aññamaññaṃ samosaraṇavasena, sampāpuṇanavasenāti attho. Iminā pana idaṃ dīpeti – yattha duvidhopi kāmo visayavisayībhāvena sahito pavattati, soyeva ekādasavidho padeso kāmāvacarasaññito<a name="V1.0155"></a>. Yattha pana rūpārūpadhātuyaṃ kevalaṃ vatthukāmova pavattati, na so padeso kāmāvacaro nāmāti. Nanu ca duvidhopi sahito rūpārūpadhātūsu pavattati, rūpārūpāvacaradhammānaṃ vatthukāmattā, tadārammaṇabhūtānañca rūpārūpataṇhānaṃ taṃyogena kilesakāmabhāvasiddhitoti? Nayidamevaṃ orambhāgiyabhūtassa bahalakilesasseva kāmarāgassa idha kilesakāmabhāvena adhippetattā. ‘‘Uddānato duve kāmā’’ti sabbe kāme uddisitvāpi hi ‘‘padeso catupāyāna’’ntiādinā visayaniyamanena ‘‘duvidhopi aya’’nti ettha kāmekadesabhūto nīvaraṇāvatthāya kathito kāmarāgo kilesakāmabhāvena, tabbatthukāyeva dhammā vatthukāmabhāvena gahitā, na rūpārūpataṇhā, tabbatthukadhammā cāti ñāpīyati. Evañca katvā upari vakkhamānā sasatthāvacarūpamā upapannā hoti, yathāvuttānameva kāmānaṃ idha adhippetattā rūpārūpadhātūsu vimānakapparukkhavatthālaṅkāraparittakusalādibhedesu kāmāvacaradhammesu pavatto chandarāgo kilesakāmo nāma na hoti, na ca tabbatthubhūtaṃ vimānakapparukkhādiparittadhammajātaṃ vatthukāmo nāmāti siddhaṃ. Tenevāha ‘‘kāmo vā kāmasaññā vā brahmaloke na vijjatī’’ti. Kāmāvacarasattasantānagatataṇhāya visayabhāve sati pana taṃyogena rūpārūpadhātūsupi pavattamāno parittadhammo vatthukāmoyevāti veditabbaṃ. Atha vā niddese āgatanayena niravaseso kilesakāmo kāmataṇhābhavataṇhāvibhavataṇhānirodhataṇhāpabhedo idha pavattati. Vatthukāmesupi <a name="M1.0190"></a> appakaṃ rūpārūpavipākamattaṃ ṭhapetvā sabboyeva idha pavattatīti anavasesappavattiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kāmoyaṃ duvidhopi cā’’</span>ti vuttaṃ. Kiñcāpi evaṃ vuttaṃ, tesu pana bahalakilesakāmabhūto bahalakāmarāgo ca tabbatthukā pañca kāmaguṇā ca idha gahitāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sampattīnaṃ vasenā’’</span>ti vuttaṃ. Sampajjanavasena, samijjhanavasenāti attho. <span class="bld">Avacaratī</span>ti pavattati. <span class="bld">Iti</span>-saddo hetumhi, yasmā duvidhopi ayaṃ kāmo avacarati, tasmā kāmo ettha avacaratīti kāmāvacarasaññitoti attho.</p>
  1045. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā yebhuyyena apetāti apāyā. Nirayādivasena cattāro apāyā <span class="bld">catupāyā. Channa</span>nti cātumahārājikatāvatiṃsayāmātusitānimmānaratiparanimmitavasavattisaṅkhātānaṃ channaṃ devalokānaṃ. Merupādavāsino pana asurā tāvatiṃsesuyeva saṅgayhantīti na tehi saddhiṃ sattannanti vuttaṃ. Manaso ussannatāya <span class="bld">manussā,</span> satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasatāya ukkaṭṭhaguṇacittatāyāti attho, te pana nippariyāyato jambudīpavāsino veditabbā. Yathāha –</p>
  1046. <p class="indent">‘‘Tīhi<a name="V1.0156"></a>, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21).</p>
  1047. <p class="bodytext">Tehi pana samānarūpāditāya saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’icceva paññāyiṃsu. Lokiyā pana manuno apaccabhāveneva ‘‘manussā’’ti vadanti<a name="M1.0191"></a>. <span class="bld">Ekādasavidho</span>ti caturāpāyesu tiracchānapettivisayānaṃ visuṃ paricchinnassa okāsassa abhāvepi yattha te araññasamuddapabbatapādādike nibaddhavāsaṃ vasanti, tādisassa ṭhānassa gahitattā ekādasavidho.</p>
  1048. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Nanu cettha aññesampi dhammānaṃ pavattisambhavato kāmasseva avacaraṇavasena kathaṃ nāmalābhoti āha <span class="bld">‘‘assābhilakkhitattā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">assā</span>ti imassa duvidhassa kāmassa. <span class="bld">Abhilakkhitattā</span>ti ekādasavidhe padese pākaṭattā. Atha vā <span class="bld">assā</span>ti karaṇatthe sāmivacanaṃ, tasmā anena duvidhena kāmena ekādasavidhassa padesassa <span class="bld">abhilakkhitattā,</span> paññāpitattāti attho. Atha vā upayogatthe sāmivacanavasena <span class="bld">assa</span> ekādasavidhassa padesassa tena duvidhena abhilakkhitattāti attho. Saha satthehīti sasatthā, yattha te avacaranti, so <span class="bld">sasatthāvacaro,</span> padeso. So viya. Yathā hi yasmiṃ padese sasatthā purisā avacaranti, so vijjamānesupi aññesu dvipadacatuppadādīsu avacarantesu tesaṃ tattha pākaṭattā, tehi vā abhilakkhitattā ‘‘sasatthāvacaro’’tveva paññāyati, evaṃ vijjamānesupi aññesu rūpāvacarādīsu avacarantesu abhilakkhaṇavasena ayaṃ padeso ‘‘kāmāvacaro’’tveva saññitoti. Esa nayo rūpārūpāvacaresu.</p>
  1049. <p class="bodytext"><a name="para17-8"></a><span class="paranum">17-8</span>. Nanu ca cittaṃ kāmāvacaranti vuttaṃ, yathāvuttanayena pana padesassa gahitattā kathaṃ tattha avacarantaṃ kāmāvacaraṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘svāya’’</span>ntiādi. So ayaṃ kāmāvacaro ‘‘kāmo’’ti saññitoti sambandho. <span class="bld">Rūpabhavo rūpa</span>nti yathā rūpabhavo rūpaṃ. Avuttopi hi yathāsaddo evaṃ-saddasanniṭṭhānato labbhati. Yathā ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti ettha ‘‘rūpabhavūpapattiyā’’ti vattabbe rūpabhavo <a name="M1.0192"></a> ‘‘rūpa’’nti saññitoti ayamettha attho. Kathaṃ panesa evaṃ saññitoti āha <span class="bld">‘‘uttarassā’’</span>tiādi. Atha vā yathā uttarassa padassa lopaṃ katvā <a name="V1.0157"></a> udīrito esa rūpabhavo ‘‘rūpa’’nti saññito, evaṃ svāyaṃ kāmāvacaro kāmoti sambandho. <span class="bld">Tasmiṃ kāme</span>ti tasmiṃ uttarapadalopavasena kāmasaññite padese. <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ. Adhikāravasena pana tassa gahaṇepi sabbesameva parittacittānamayamattho labbhati sabbesampi kāme avacaraṇato. <span class="bld">Sadā</span>ti sabbakālaṃ, bāhulyenāti adhippāyo. Iminā pana idaṃ dīpeti – yathā saṅgāme yebhuyyena avacaranto ‘‘saṅgāmāvacaro’’ti laddhanāmo hatthī aññattha avacarantopi bāhullappavattivasena ‘‘saṅgāmāvacaro’’tveva paññāyati, evamidaṃ aññattha avacarantampi kāmaloke bāhullavuttito ‘‘kāmāvacara’’micceva vuttanti. Tena pana nanu cetaṃ rūpārūpabhavesupi avacaraṇato rūpāvacarādināmampi labheyyāti idaṃ codanaṃ pariharati. Hoti cettha –</p>
  1050. <p class="gatha1">‘‘Kāmevacaratītyetaṃ, kāmāvacarasaññitaṃ;</p>
  1051. <p class="gathalast">Sese avacarantampi, saṅgāmāvacaro yathā’’ti.</p>
  1052. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span>-saddo hetumhi. <span class="bld">Ca</span>-saddo vattabbantarasamuccaye. Tena yasmā uttarapadalopena kāmāvacaro ‘‘kāmo’’ti saññito, yasmā ca tasmiṃ kāme idaṃ cittaṃ sadā avacarati, tasmā ‘‘kāmāvacara’’micceva kathitaṃ, na pana kāmāvacarāvacaraṃ, nāpi rūpārūpāvacaranti vāti adhippāyo. <span class="bld">Kāmaghātinā</span>ti desanāñāṇena vineyyasantānagatassa kilesakāmassa hananasīlena sammāsambuddhena.</p>
  1053. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Paṭisandhiṃ</span> <a name="M1.0193"></a> <span class="bld">…pe… avacārayatīti vā</span>ti atha vā yasmā yattha katthaci uppannampi kāme bhaveyeva paṭisandhiṃ avacārayati, tasmā idaṃ kāme avacārayatīti ‘‘kāmāvacara’’nti kathitaṃ cā-saddassa rassattaṃ katvāti attho. Evaṃ uttarapadalopavasena padasambhavaṃ dassetvā idāni vināpi uttarapadalopaṃ kāmāvacara-saddassa sambhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pariyāpannanti tatra vā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ kāmabhave. <span class="bld">Pariyāpanna</span>nti antogadhaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo –</p>
  1054. <p class="indent">‘‘Katame dhammā kāmāvacarā? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā <a name="V1.0158"></a> rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Ime dhammā kāmāvacarā’’ti (dha. sa. 1287) –</p>
  1055. <p class="unindented">Vuttattā yathā manussitthiyā kucchismiṃ nibbattopi tiracchānagatiko tiracchānayoniyameva pariyāpannattā ‘‘tiracchāno’’tveva vuccati, evamidaṃ rūpārūpabhavesu uppannampi kāmabhavapariyāpannattā ‘‘kāmāvacara’’micceva kathitanti. Tappariyāpannatā cassa avīciparanimmitaparicchinnokāsaninnāya kāmataṇhāya visayabhāvatoti veditabbā. Tathā hi vuttaṃ ācariyadhammapālattherena <span class="bld">nikkhepakaṇḍepi</span> ‘‘‘etthāvacarā’ti vacanaṃ avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya visayabhāvaṃ sandhāya vutta’’nti. Padasambhavo panettha evaṃ veditabbo – kāmataṇhā kāmo, so ettha ārammaṇakaraṇavasena avacaratīti kāmāvacaranti. Nanu cettha katamā kāmataṇhā, yā kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā. Katame kāmāvacaradhammā, ye kāmataṇhāvisayāti evaṃ itarītaranissayatādoso āpajjatīti<a name="M1.0194"></a>? Nāpajjati, avīciādiekādasokāsaninnatāya yaṃkiñci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya taṇhāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhetabbabhāvato. Atha vā kilesavatthuvasena duvidhopi kāmo yathārahaṃ sahajātavasena ettha avacaratīti kāmāvacaraṃ, ārammaṇakaraṇavasena vā duvidhepi kāme etaṃ avacaratīti kāmāvacaraṃ. Atha vā mañcanissitakesu ukkuṭṭhiṃ karontesu nissayanissitānaṃ abhedassa buddhiyā gahitattā nissitakesu nissayūpacāravasena ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti vuccati, evametampi kāmāvacarabhave pavattanavasena tannissitattā nissayavohārena ‘‘kāmāvacara’’nti vuccati. Hoti cettha –</p>
  1056. <p class="gatha1">‘‘Kāmovacaratītyettha, kāmevacaratīti vā;</p>
  1057. <p class="gathalast">Ṭhānūpacārato vāpi, taṃ kāmāvacaraṃ bhave’’ti.</p>
  1058. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Pujjaphalanibbattanato, attasantānaṃ punanato ca puññāni, kattabbatāya kiriyā, tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthutāya vatthūni cāti puññakiriyavatthūni. Gaṇanato dasaparimāṇattā dasa ca tāni puññakiriyavatthūni cāti dasa puññakiriyavatthūni, tesaṃ vasenāti <span class="bld">dasapuññakriyavatthuvasena,</span> dasapuññakiriyavatthubhāvena taṃmayaṃ hutvāti attho. <span class="bld">Eva</span>-kārena pana rūpārūpalokuttaraṃ <a name="V1.0159"></a> viya na kevalaṃ bhāvanāvasenevāti dasseti. Atha vā dasapuññakiriyavatthuvaseneva pavattati, na pana parehi parikappitaparapasaṃsādipuññakiriyavatthuvasenāti <span class="bld">eva</span>-saddena avadhāraṇaṃ. Yato vakkhati ‘‘sabbānussatipuññañcā’’tiādi.</p>
  1059. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Kāni pana tāni dasapuññakiriyavatthūni, yesaṃ vasena idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ pavattatīti vuttanti imaṃ anuyogaṃ sandhāya tāni sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘dānaṃ sīla’’</span>ntiādi vuttaṃ<a name="M1.0195"></a>. Tattha diyyati etenāti <span class="bld">dānaṃ,</span> pariccāgacetanā. Idha pana cittādhikāravasena taṃsampayuttaṃ gahetabbaṃ. Tathā <span class="bld">‘‘sīlā’’</span>dīsupi. Sīlatīti <span class="bld">sīlaṃ,</span> kāyavacīkammāni samādahatīti attho. Susilyavasena hi kāyakammādīni avippakiṇṇāni sampati, āyatiñca hitasukhāvahāni sammā ṭhapitāni samāhitāni honti, sīlayati upadhāretīti vā <span class="bld">sīlaṃ. Upadhāraṇaṃ</span> panettha kusalānaṃ adhiṭṭhānabhāvo. Bhāveti kusaladhamme āsevati vaḍḍheti etāyāti <span class="bld">bhāvanā</span>. Attano santāne nipphannā patti diyyati etenāti <span class="bld">pattidānaṃ</span>. Taṃtaṃkiccakaraṇe byāvaṭassa bhāvo <span class="bld">veyyāvaccaṃ</span>. Deseti etāyāti <span class="bld">desanā</span>. Pattiṃ anumodati etenāti pattānumodo. Pubbapadalopena pana <span class="bld">‘‘anumodo’’</span>ti vuttaṃ. Diṭṭhiyā ujubhāvo <span class="bld">diṭṭhijuttaṃ,</span> sammādiṭṭhiyā ujukaraṇanti attho. Attano, parassa vā hitajjhāsayavasena sammā suṇanti etāyāti <span class="bld">saṃsuti</span>. Pūjāvasena apacāyati sāmīciṃ karoti etenāti <span class="bld">apacāyo</span>. Puññakiriyavatthūnaṃ pabhedo puññakiriyavatthuppabhedo. Majjhapadalopavasena pana <span class="bld">‘‘puññavatthuppabhedo’’</span>ti vuttaṃ yathā ājaññayutto ratho ‘‘ājaññaratho’’ti. Ayaṃ tāvettha padavicāro.</p>
  1060. <p class="bodytext">Ayaṃ pana vinicchayo – tattha sekhaputhujjanānaṃ paraṃ uddissa pūjānuggahakāmatāya attano vijjamānavatthupariccajanavasena pavattā cetanā dānamayapuññakiriyavatthu nāma. Khīṇāsavānampi tathā pavattā dānameva, sā pana puññakiriyā nāma na hotīti na idha adhippetā. Pujjaphalanibbattanato, hi attasantānaṃ punanato ca puññaṃ, na ca khīṇāsavasantāne pavattā phalanibbattikā hoti, na ca taṃ punāti visuddhasantānappavattattāti. Evaṃ sesesupi.</p>
  1061. <p class="bodytext">Yā pana niccasīlauposathasīlādivasena pañcasīlaṃ aṭṭhasīlaṃ dasasīlaṃ samādiyantassa, asamādiyantassapi kulacārittavasena <a name="M1.0196"></a> sampattakāyaduccaritādīhi viramantassa, upasampadamāḷake saṃvaraṃ samādiyantassa, pātimokkhaṃ paripūrentassa, āpāthagatavisayesu cakkhādīni indriyāni thakentassa<a name="V1.0160"></a>, cīvarādike ca paccaye paccavekkhantassa, kuhanādivatthuto ājīvaṃ parisodhentassa pavattā cetanā, ayaṃ sīlamayapuññakiriyavatthunāma. Etthāha – ‘‘dānaṃ nāmetaṃ mayhaṃ kulavaṃso kulacāritta’’nti evaṃ cārittasīle ṭhatvā dentassa pavattā dānamayapuññakiriyavatthu kiṃ, udāhu sīlamayanti? Sīlamayameva cārittasīlabhāvato. Deyyadhammapariccāgavasena pavattāpi hesā pubbābhisaṅkhārassa aparabhāge cetanāya ca tathā pavattattā sīlamayameva puññakiriyavatthu, na dānamayaṃ. Pūjānuggahakāmatāya hi dinnaṃ dānamayanti.</p>
  1062. <p class="bodytext">‘‘Cakkhu anicca’’ntiādinā pana cakkhādike tilakkhaṇaṃ āropetvā sammasantassa pavattā gotrabhuvodānapariyosānā vipassanācetanā, kasiṇādīsu ārammaṇesu appanaṃ appattā gotrabhupariyosānā parikammacetanā cāti ayaṃ bhāvanāmayapuññakiriyavatthu nāma. Appanāppattāpi bhāvanāyeva, sā pana na kāmāvacarāti idha na gahitā. Niravajjavijjāyatanakammāyatanasippāyatanānaṃ sikkhanacetanāpi bhāvanāmayeyeva samodhānaṃ gacchatīti ācariyā. Yā cettha deyyadhammaṃ khayato vayato sammasitvā dadato pavattā, sāpi pubbe viya ubhayabhāge cetanānaṃ tathā pavattattā bhāvanāmayapuññakiriyavatthuyevāti veditabbaṃ.</p>
  1063. <p class="bodytext">Dānādikaṃ yaṃ kiñci sucaritakammaṃ katvā ‘‘asukassa ca nāma patti hotu, sabbasattānaṃ vā hotū’’ti evaṃ attanā katassa parehi sādhāraṇabhāvaṃ paccāsīsanavasena pavattā pattidānamayapuññakiriyavatthu nāma. Kiṃ panevaṃ pattiṃ dadato puññakkhayo hotīti? Na hoti, yathā pana ekaṃ dīpaṃ jāletvā tato dīpasahassaṃ jālentassa paṭhamadīpo khīṇoti <a name="M1.0197"></a> na vattabbo, purimālokena pana saddhiṃ pacchimālokassa ekībhāve atimahāva hoti, evameva pattiṃ dadato parihāni nāma na hoti, vuḍḍhiyeva pana hotīti daṭṭhabbā. Kathaṃ panesā dinnā nāma hotīti? ‘‘Idaṃ me puññakammaṃ sabbasattānaṃ, asukassa vā pariṇamatū’’ti evaṃ pubbabhāge, pacchāpi vā vacībhedaṃ karontena manasā eva vā cintentena dinnā nāma hoti. Keci pana ‘‘yaṃ mayā kataṃ sucaritaṃ, tassa phalaṃ ‘dammī’ti vuttepi patti dinnāva hotī’’ti vadanti. Kusalakammādhikārattā pana parehi ca kammasseva anumoditabbattā kammameva dātabbaṃ, anumodentenapi kammameva anumoditabbanti idamettha ācariyānaṃ sanniṭṭhānaṃ.</p>
  1064. <p class="bodytext">Cīvarādīsu <a name="V1.0161"></a> paccāsārahitassa asaṃkiliṭṭhena ajjhāsayena samaṇabrāhmaṇānaṃ vattapaṭivattakaraṇavasena, gilānupaṭṭhānavasena ca pavattā veyyāvaccamayapuññakiriyavatthu nāma.</p>
  1065. <p class="bodytext">Āmisakiñcakkhādinirapekkhacittassa attano paguṇaṃ dhammaṃ vimuttāyatanasīse ṭhatvā desentassa, tatheva niravajjavijjāyatanādikaṃ upadisantassa ca pavattā desanāmayapuññakiriyavatthu nāma. Parehi kataṃ yaṃ kiñci sucaritakammaṃ dinnamadinnampi vā issāmaccheramalaṃ pahāya ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti anumodantassa pavattā anumodanapuññakiriyavatthu nāma, ‘‘atthi dinna’’ntiādinā kammassakatāñāṇavasena diṭṭhiṃ ujuṃ karontassa pavattā diṭṭhijukammapuññakiriyavatthu nāma. Yadi evaṃ ñāṇavippayuttacittassa diṭṭhijukammapuññakiriyatā na labbhatīti? No na labbhati purimapacchimacetanānampi taṃtaṃpuññakiriyāsveva saṅgaṇhanato. Tathā hi vakkhati –</p>
  1066. <p class="gatha1">‘‘Purimā muñcanā ceva, parā tissopi cetanā;</p>
  1067. <p class="gathalast">Hoti dānamayaṃ puññaṃ, evaṃ sesesu dīpaye’’ti.</p>
  1068. <p class="bodytext">Tasmā <a name="M1.0198"></a> kiñcāpi ujukaraṇavelāyaṃ ñāṇasampayuttameva cittaṃ hoti, purimapacchābhāge pana ñāṇavippayuttampi hotīti tassāpi diṭṭhijukammapuññakiriyabhāvo uppajjati.</p>
  1069. <p class="bodytext">Apare panāhu – viññāṇapaññāṇavasena dassanaṃ diṭṭhi, cittaṃ paññā ca. Diṭṭhiyā ujubhāvo diṭṭhijuttaṃ. Kiṃ taṃ? Kusalañca viññāṇaṃ kammassakatāñāṇādi ca sammādassanaṃ. Tattha kusalaviññāṇena ñāṇuppādepi attano sucaritānussaraṇaparaguṇapasaṃsāsaraṇagamanānaṃ saṅgaho, kammassakatāñāṇena kammapathasammādiṭṭhiyāti. Dānādisampayuttaṃ pana ñāṇaṃ dānādīsveva antogadhanti veditabbaṃ. ‘‘Evamimaṃ dhammaṃ sutvā tattha vuttanayena paṭipajjanto lokiyalokuttaraguṇavisesaṃ adhigamissāmi, bahussuto vā hutvā pare dhammadesanāya anuggaṇhissāmī’’ti evaṃ attano, paresaṃ vā vimuttāyatanasīsena saddhammaṃ suṇantassa pavattā savanamayapuññakiriyavatthu nāma. Niravajjavijjāyatanādisavanacetanāpi ettheva saṅgayhati. Pūjārahe, garuṭṭhāniye, mahallake ca disvā āsanā vuṭṭhahantassa pattacīvarapaṭiggahaṇamaggadānaabhivādanaañjalikammakaraṇaāsanapupphagandhādiabhihāraṃ karontassa ca pavattā bahumānacetanā apacitisahagatapuññakiriyavatthu <a name="V1.0162"></a> nāma. Veyyāvaccāpacāyanānañhi ayaṃ viseso – vayasā, guṇena ca jeṭṭhānaṃ, gilānānañca taṃtaṃkiccakaraṇaṃ veyyāvaccaṃ, sāmīcikiriyā apacāyananti.</p>
  1070. <p class="bodytext"><a name="para22-3"></a><span class="paranum">22-3</span>. Evaṃ aṭṭhakathāya āgatanayena dasapuññakiriyavatthūni dassetvā idāni sutte āgatanayena dānaṃ sīlaṃ bhāvanāti tīṇiyeva dassetuṃ tesu itaresampi saṅgahaṃ dīpento āha <span class="bld">‘‘gacchanti saṅgaha’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti</span> taṃsabhāvattā. Dānampi hi issāmaccherānaṃ paṭipakkhaṃ, etepi, tasmā samānapaṭipakkhatāya <a name="M1.0199"></a> dānena saha ekalakkhaṇattā ete dānamayapuññakiriyavatthumhi saṅgahaṃ gacchanti. <span class="bld">Veyyāvaccāpacāyanā sīlamaye puññe saṅgahaṃ gacchanti</span> cārittasīlasabhāvattā. <span class="bld">Desanāsavanadiṭṭhiujukā</span> pana kusaladhammāsevanato bhāvanato <span class="bld">bhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchanti</span>. Keci pana ‘‘desento, suṇanto ca desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā lakkhaṇaṃ paṭivijjha deseti, suṇāti ca, tāni ca desanāsavanāni paṭivedhameva āharantīti desanāsavanaṃ bhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti vadanti. Dhammadānabhāvato ‘‘desanā dānamaye saṅgahaṃ gacchatī’’tipi sakkā vattuṃ. Tathā diṭṭhijukammaṃ sabbatthāpi sabbesaṃ niyamanalakkhaṇattāti. Dānādīsu hi yaṃ kiñci ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattāya sammādiṭṭhiyāva visodhitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti. Evañca katvā <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘diṭṭhijukammaṃ pana sabbesaṃ niyamanalakkhaṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 3.305) vuttaṃ. Mahāsaṃghiyā pana abhayagirivāsino ca diṭṭhijukammaṃ visuṃ puññakiriyabhāvena na gaṇhanti. Tathā hi te dānaṃ sīlaṃ bhāvanā saṃsuti desanānussatimodanaṃ veyyāvaccapūjāsaraṇappattipasaṃsā cāti attanā katapuññānussaraṇaṃ buddhādīsu saraṇagamanaṃ paraguṇapasaṃsāti imāni tīṇi pakkhipitvā diṭṭhijukammaṃ aggahetvā dvādasa puññakiriyavatthūni paññāpenti. <span class="bld">Puna tīṇevā</span>ti paṭhamaṃ dasāpi samānā puna saṅkhepato tīṇeva sambhonti.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Idāni parehi niddisiyamānānaṃ puññānussaraṇādīnaṃ attanā niddiṭṭhesveva samodhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbānussatipuññañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sabbasseva attanā katasucaritassa anussaraṇaṃ <span class="bld">sabbānussatipuññaṃ</span> nāma. <span class="bld">Pasaṃsā</span>ti parehi katāya puññakiriyāya, sammāpaṭipattiyā ca vippasannacittena <a name="M1.0200"></a> pasaṃsanaṃ, santussananti attho. <span class="bld">Saraṇattaya</span>nti ettha saranti hiṃsantīti saraṇāni, buddhādīni tīṇi ratanāni. Tāni hi saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ duggatiparikkilesaṃ hiṃsanti vināsenti. Tayo avayavā assāti tayaṃ, tīhi avayavehi <a name="V1.0163"></a> yuttasamudāyassetaṃ adhivacanaṃ, saraṇānaṃ tayaṃ saraṇattayaṃ, tīṇi saraṇānīti vuttaṃ hoti. Na hi avayavavinimutto samudāyo nāma koci atthīti. Idha pana saraṇattayaggahaṇena upacārato, uttarapadalopato vā saraṇagamanaṃ adhippetaṃ. Na hi saraṇattayaṃ puññakiriyavatthu nāma hoti. Atthato panetaṃ ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṃgho’’tiādinā buddhādīsu pasādapaṭilābhavasena pavattā cetanā <span class="bld">diṭṭhijukammasmiṃ saṅgahaṃ yanti</span> taṃvaseneva tesaṃ ijjhato. Na hi viparītadiṭṭhikassa imāni tīṇi sambhavanti, tasmā te ekantena diṭṭhijukammapuññakiriyavatthusmiṃ saṅgahaṃ gacchanti, na visuṃ puññakiriyabhāvena gahetabbāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘natthi saṃsayo’’</span>ti. Diṭṭhijukammassa bhāvanāmayasaṅgahepi saṅkhepanayena bhāvanāmaye saṅgayhanti, vitthāranayena pana ‘‘kattha nu kho’’ti saṃsayo siyāti imesaṃ bhāvanāmayasaṅgaho na vutto. Diṭṭhijukammassa vā sabbesaṃ mahapphalabhāvaniyāmakattena mūlabhūtattā tassa padhānabhāvaṃ dassetuṃ visuṃ tattha saṅgayhantīti vuttaṃ. Apare pana ‘‘saṅgaṇhanto saṅgaṇhāti, gaṇhanto ‘muñcatī’ti vacanato saraṇagamanassa sīlasamādāne viya gahaṇaṃ sambhavatīti sīlamaye saṅgayhatī’’ti vadanti. ‘‘Saraṇagamanaṃ paṇipātabhāvato apacitisahagate saṅgayhatī’’ti keci.</p>
  1072. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Idāni yathāvuttapuññakiriyavatthūnaṃ purimapacchimabhāgavasena pavattamānāpi cetanā tattha tattheva saṅgahaṃ gacchantīti <a name="M1.0201"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘purimā muñcanā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">purimā</span>ti dānatthāya deyyadhammaṃ dhammena samena uppādentassa, uppannaṃ ‘‘pariccajissāmī’’ti cintentassa, dakkhiṇeyyaṃ pariyesantassa ca yāva vatthuno paṭiggāhakassa hatthe vissajjanaṃ, pariṇāmanaṃ vā, tāva pavattā pubbabhāgacetanā. Paṭiggāhakassa pana hatthe vissajjanacetanā, pariṇāmanacetanā vā muñcanacetanā nāma. Sāyeva niggahītalopena <span class="bld">‘‘mucanā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">‘‘Muñcanā’’</span>itiyeva vā pāṭho. <span class="bld">Parā</span>ti attanā vissaṭṭhavatthumhi ālayaṃ akatvā ‘‘sādhu suṭṭhu aggaṃ dānaṃ me dinna’’nti somanassacittena paccavekkhantassa uppannā aparabhāgacetanā. <span class="bld">Tissopi cetanā</span>ti iti ayañca purimā cetanā, ayañca muñcanacetanā, ayañca aparacetanāti tissopi cetanā ekato hutvā <span class="bld">dānamayaṃ puññaṃ hoti,</span> dānamayapuññakiriyavatthu nāma hotīti attho. ‘‘Puñña’’nti padaṃ apekkhitvā ‘‘hotī’’ti ekavacananiddeso. Idāni yathāvuttamatthaṃ sesesupi atidisanto āha <span class="bld">‘‘evaṃ sesesu dīpaye’’</span>ti. <span class="bld">Sesesū</span>ti sīlādīsu puññakiriyavatthūsu <span class="bld">evaṃ</span> yathāvuttanayena ‘‘sīlaṃ ‘rakkhissāmī’ti cintentassa, ‘pabbajissāmī’ti vihāraṃ gacchantassa pavattā purimacetanā, sīlaṃ <a name="V1.0164"></a> samādiyantassa, pabbajantassa, sīlaṃ paripūrentassa uppannā majjhimacetanā, ‘pūritaṃ me’ti paccavekkhantassa uppannā aparacetanāti evaṃ tissopi cetanā ekato hutvā sīlamayapuññakiriyavatthu nāmā’’tiādinā <span class="bld">dīpaye,</span> pakāseyyāti attho. Nanu ca attanā katapuññānussaraṇacetanā diṭṭhijukammasaṅgahitā, ayañca aparacetanā sāyevāti kathamassā tattha saṅgahoti? Nāyaṃ doso, visayabhedena ubhinnampi visesasabbhāvato. Puññānussaraṇañhi attanā katapuññavisayameva. Ayaṃ pana tabbatthuvisayāti pākaṭoyeva dvinnaṃ visesoti.</p>
  1073. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M1.0202"></a> ca yaṃ vuttaṃ ‘‘dasapuññakiriyavatthuvaseneva pavattatī’’ti, tattha dasapuññakiriyavatthūni sarūpato, saṅgahato ca niddisitvā idāni tathāpavattamānassa cassa pāṭekkaṃ pavattākāravisayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idānī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">aya</span>nti vakkhamānanidassanaṃ. Dātabbo dhammo deyyadhammo, annādidasavidhaṃ vatthu. Vuttañhi –</p>
  1074. <p class="gatha1">‘‘Annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ, mālāgandhavilepanaṃ;</p>
  1075. <p class="gathalast">Seyyāvasathapadīpeyyaṃ, dānavatthū dasāvime’’ti.</p>
  1076. <p class="bodytext">Paṭiggāhako ādi yesaṃ desakālamittādīnaṃ te paṭiggāhakādayo, deyyadhammassa, paṭiggāhakādīnañca sampatti sampannatā <span class="bld">deyyadhammapaṭiggāhakādisampatti</span>. Tattha deyyadhammassa paṇītamanāpabhāvo dhammena samena uppannabhāvo <span class="bld">deyyadhammasampatti</span>. Paṭiggāhakānaṃ aggadakkhiṇeyyabhāvo <span class="bld">paṭiggāhakasampatti</span>. Dullabhaannapānādiko deso <span class="bld">desasampatti</span>. Tādisova kālo <span class="bld">kālasampatti</span>. Dullabhaannapānādike hi dese, kāle vā dinnaṃ ajjhāsayassa balavatāya mahapphalaṃ, somanassahetukañca hoti, tasmā te dānassa sampattivasena vuttā. <span class="bld">Mittasampatti</span> pana kalyāṇamittabhāvo. Kalyāṇamittañhi nissāya dānādīsu cittaṃ odagyappattaṃ hoti. <span class="bld">Paricārikasampatti</span> pana anāṇattiyāpi taṃtaṃkiccasampādane appamattassa paricārikajanassa paṭilābho. <span class="bld">Aññaṃ vā somanassahetu</span>nti saddhābahulatāvisuddhidiṭṭhitādibhedaṃ aññaṃ somanassakāraṇaṃ vā. <span class="bld">Āgammā</span>ti upāgamma, paṭiccāti attho. <span class="bld">Haṭṭhapahaṭṭho</span>ti somanassavasena haṭṭho ceva pahaṭṭho ca. Ubhayenapi adhikasomanassaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Atthi…pe… pavatta</span>nti ‘‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke <a name="V1.0165"></a> samaṇabrāhmaṇā sammaggatā <a name="M1.0203"></a> sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti (ma. ni. 1.441) evaṃ pavattaṃ dasavidhaṃ sammādiṭṭhivatthuvasena ceva dhammavicayasambojjhaṅgaṭṭhāniyādīnaṃ vasena ca pavattaṃ. Ādi-saddena hi na kevalaṃ navannaṃyeva sammādiṭṭhivatthūnaṃ gahaṇaṃ, atha kho dhammavicayasambojjhaṅgaṭṭhāniyānampi saṅgaho. Sammā ñāyena pavattā diṭṭhi, pasatthā vā diṭṭhīti <span class="bld">sammādiṭṭhi,</span> taṃ. <span class="bld">Purakkhatvā</span>ti pubbaṅgamaṃ katvā. Tañca kho sahajātapubbaṅgamavasena ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’tiādīsu (dha. pa. 1-2) viya sampayogassa adhippetattā.</p>
  1077. <p class="bodytext"><span class="bld">Anussāhito</span>ti lobhamacchariyādivasena puññakiriyāya saṅkocaṃ anāpajjanato attanā, parena vā kenaci anussāhito hutvā. Sabhāvato hi puññappavattidassanamidaṃ. <span class="bld">Parehī</span>ti pana parapākaṭussāhadassanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Paṭhama</span>nti desanākkamena, idha niddiṭṭhakkamena vā paṭhamaṃ. <span class="bld">Mahākusalacitta</span>nti somanassasahagatatādiaṅgapāripūriyā mahantaṃ kusalacittaṃ. Atha vā pacchimabhavikabodhisattānaṃ paṭisandhiākaḍḍhanato mahantaṃ pūjitaṃ kusalacittanti <span class="bld">mahākusalacittaṃ</span>. Sabbesampi hi sabbaññubodhisattānaṃ paṭisandhi mettāpubbaṅgamassa tihetukasomanassamayassa asaṅkhārikacittassa vipākoti vuttaṃ. Ettha ‘‘deyyadhamma…pe… haṭṭhapahaṭṭho’’ti ettāvatā imassa somanassasahagatabhāvamāha, ‘‘sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā’’ti ñāṇasampayuttabhāvaṃ, ‘‘anussāhito’’ti pana iminā asaṅkhārikabhāvanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1078. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ, aññaṃ vā somanassakāraṇaṃ āgammā’’ti evaṃ vuttanayena. <span class="bld">Ussāhito</span>ti deyyadhamme sāpekkhāditāya, sīlasampadādīsu anadhimuttatādīhi ca puññakiriyāya saṅkocāpajjanato attanā, parena vā kenaci ussāhito. <span class="bld">Parehī</span>ti <a name="M1.0204"></a> pana vuttanayameva. Karoti dānādīni puññānīti sambandho. <span class="bld">Tamevā</span>ti somanassasahagatādinā taṃsadisatāya vuttaṃ. Hoti hi taṃsadisepi taṃvohāro yathā ca ‘‘sāyeva tittirī, tāniyeva osadhānī’’ti. Ettha pana ‘‘ussāhito’’ti iminā sasaṅkhārikataṃ dasseti. Sesaṃ vuttanayameva. <span class="bld">Imasmiṃ panatthe</span>ti imasmiṃ sasaṅkhārikasaddābhidheyye, ussāhitabbacittasaṅkhāte atthe taṃvisayeti attho. <span class="bld">Pubbappayogassā</span>ti puññakiriyāya saṅkoce jāyamāne tato vivecetvā samussāhanavasena pavattassa cittappayogassa. <span class="bld">Pubba</span>-ggahaṇaṃ panettha tathāpavattapubbābhisaṅkhāravasena <a name="V1.0166"></a> so payogo hotīti katvā vuttaṃ, na tassa pubbakālikatāyāti vuttovāyamattho.</p>
  1079. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipattidassanenā</span>ti bhikkhū disvā deyyadhammapariccajanavandanādipaṭipattidassanena. Balanti anantīti bālā, assāsitapassāsitamatteneva jīvanti, na paññājīvitenāti adhippāyo. Bālāyeva <span class="bld">bālakā</span>. Te pana idha ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattāya sammādiṭṭhiyā abhāvena asañjātabuddhino dārakā. Pākaṭavasena cettha <span class="bld">bālaka</span>-ggahaṇaṃ. Sahasā karaṇādikāle pana itaresampi ñāṇavippayuttaṃ hotīti. Somanassaṃ jātaṃ etesanti <span class="bld">somanassajātā,</span> jātasomanassāti attho. <span class="bld">Sahasā</span>ti sīghaṃ sīghaṃ dātukāmatāya uppattisamakālameva.</p>
  1080. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘paṭipattidassanenā’’ti iminā paresaṃ payogābhāvamāha, ‘‘jātaparicayā’’ti attano payogābhāvaṃ. Ubhayenāpi imassa asaṅkhārikabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Bālakā, sahasā’’ti ca imehi ñāṇavippayuttabhāvamāha, ‘‘bhikkhū…pe… jātā’’ti somanassasahagatabhāvaṃ. Atha vā ‘‘paṭipatti…pe… paricayā’’ti iminā asaṅkhārikabhāvassa ‘‘bālakā bhikkhū…pe… jātā’’ti <a name="M1.0205"></a> ca imehi ñāṇavippayuttasomanassasahagatabhāvassa ca dīpitattā ‘‘sahasā’’ti vacanena yathāvuttameva ñāṇavippayuttaasaṅkhārikabhāvaṃ pakāseti. Evaṃ sati paṭilomato somanassasahagatādibhāvo dassito hoti. Anulomato pana ‘‘somanassajātā’’ti iminā somanassasahagatabhāvaṃ, sahasā-ggahaṇena ñāṇavippayuttāsaṅkhārikabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Paṭipatti…pe… disvā’’ti ettāvatā pana somanassasahagatādibhāvassa kāraṇaṃ vuttanti. <span class="bld">Te</span>ti te ñātakā, te bālakāti vā attho. <span class="bld">‘‘Somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgammā’’</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Majjhattārammaṇaṃ tathārūpe cetobhisaṅkhārādayopi hi upekkhāsahagatatāya kāraṇamevāti. Cittassa somanassābhāve puggalassapi somanassarahitatā hotīti <span class="bld">‘‘catūsupi…pe… hontī’’</span>ti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā vuttaṃ, somanassarahitā honti puññaṃ karontāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi nigamanaṃ.</p>
  1081. <p class="bodytext">Imesu pana aṭṭhasu viññāṇesu somanassasahagatato upekkhāsahagataṃ balavataraṃ, ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttaṃ, sasaṅkhārikato asaṅkhārikaṃ sadisaṃ balavataraṃ. Visadisaṃ pana vedanāñāṇappayogavasena balavaṃ, dubbalañca hoti. Somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikato hi upekkhāsahagatatihetukasasaṅkhārikaṃ <a name="V1.0167"></a> balavataraṃ, upekkhāsahagataduhetukaasaṅkhārikato somanassasahagatatihetukaasaṅkhārikaṃ balavataraṃ. Iti catutthacittato tatiyacittaṃ balavataraṃ, tato aṭṭhamacittaṃ, tato sattamacittaṃ, tato dutiyacittaṃ, tato paṭhamacittaṃ, tato chaṭṭhacittaṃ, tato pañcamacittanti evamimesaṃ balavabalavatarabhāvo veditabbo.</p>
  1082. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Evaṃ <a name="M1.0206"></a> pāḷiyaṃ āgatanayena vedanāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhataṃ niddisitvā idāni aṭṭhakathāyaṃ āgatapuññakiriyādīnaṃ vasenapi pabhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dasa puññakriyādīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena channaṃ ārammaṇānaṃ, catunnaṃ adhipatīnaṃ, tiṇṇaṃ kammānaṃ, hīnādibhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Tenevāhu –</p>
  1083. <p class="gatha1">‘‘Kamena puññavatthūhi, gocarādhipatīhi ca;</p>
  1084. <p class="gathalast">Kammahīnādito cāpi, gaṇeyya nayakovido’’ti.</p>
  1085. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Idāni tathāpavattamānassa tassa yo yo tesaṃ tesaṃ vasena labbhamāno gaṇanaparicchedo, taṃ sampiṇḍitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘sattarasa sahassānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tatthevaṃ gaṇanā veditabbā – imāni tāva aṭṭha viññāṇāni dasannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ vasena pavattanato paccekaṃ dasa dasāti katvā asīti cittāni honti, tāni ca chasu ārammaṇesu pavattanato chagguṇitāni sāsītikāni cattāri satāni honti, tāni catunnaṃ adhipatīnaṃ sahayogavasena catugguṇitāni sahassaṃ, vīsādhikāni ca nava satāni honti, tāni ca kāyavacīmanosaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ vasena tiguṇitāni sasaṭṭhisattasatādhikāni pañca sahassāni honti, tāni ca hīnamajjhimapaṇītabhedato tiguṇitāni sāsītikadvisatādhikāni sattarasa sahassāni hontīti. Nanu ca ñāṇavippayuttacittānaṃ vīmaṃsādhipatisahayogābhāvato adhipativasena sahassaṃ, sāsītikāni ca cha satāni hontīti tāni kammādīnaṃ vasena sampiṇḍitāni vīsasatādhikāni pannarasa sahassāni bhavantīti? Saccametaṃ, sotapatitavasena pana taṃ anādiyitvā adhipatigaṇanā gahitāti na tassa vasena gaṇanahāni katāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1086. <p class="bodytext">Nanu <a name="M1.0207"></a> ca ‘‘savipākaṃ kusala’’nti vuttaṃ, taṃ pana kathaṃ, kuhiṃ, kiṃ phalatīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘taṃ panā’’</span>tiādi. Yasmā tihetukaṃ kusalaṃ tihetukaṃ vā duhetukaṃ vā paṭisandhiṃ deti<a name="V1.0168"></a>, nāhetukaṃ paṭisandhiṃ deti. Yadā ca tihetukaṃ paṭisandhiṃ janeti, tadā pavatte soḷasa vipākāni abhinipphādeti. Yadā dvihetukaṃ, tadā dvādasa. Duhetukaṃ pana duhetukamahetukañca paṭisandhiṃ janeti, na tihetukaṃ. Yadā ca duhetukaṃ janeti, tadā pavattiyaṃ dvādasa. Yadā ahetukaṃ, tadā aṭṭha. Ye pana āgamanato vipākassa saṅkhārabhedamicchanti, tesaṃ matena tihetukaṃ dvādasa, dasa vā vipaccati, duhetukaṃ dasa, aṭṭha vā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathānurūpa’’</span>nti. Nānāvidhasampattiṭṭhānabhāvato sobhanā, gantabbato gati cāti sugati, kāmāvacarabhavova sugati kāmāvacarasugati. Tassaṃ <span class="bld">kāmāvacarasugatiyaṃ. Bhavabhogasampatti</span>nti ettha ca bhavatīti bhavo, upapattibhavasaṅkhātānaṃ vipākakkhandhakaṭattārūpānametaṃ gahaṇaṃ, bhuñjitabbato bhogo, pavattiyaṃ paṭilabhitabbasampatti, bhavoti vā paṭisandhi, bhogo sesavipākakaṭattārūpehi saha pavattiyaṃ paṭilabhitabbā sampatti, bhavo ca bhogo ca bhavabhogo, teyeva sampannabhāvato sampatti, tesaṃ vā sampatti bhavabhogasampatti, taṃ <span class="bld">abhinipphādeti,</span> janakavasena ca upanissayavasena ca sādhetīti attho. Ettha ca bhavabhogasampattīnaṃ niravasesato labbhamānaṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘kāmāvacarasugatiya’’nti vuttaṃ. Sahetukavipākavajjaṃ pana pavattivipākakaṭattārūpasabhāvaṃ bhavasampattiṃ, ekaccabhogasampattiñca, bhogasampadameva vā avisesena sugatiyaṃ duggatiyampi abhinipphādetiyeva. Nāgasupaṇṇādīnampi hissa devasampattisadisaṃ manuññaṃ bhogajātaṃ, tabbisayāni ca vipākacittāni, suvaṇṇatāsussaratādi ca taṃ sabbaṃ kāmāvacarakusalasseva phalaṃ. Na hi akusalassa iṭṭhaphalaṃ atthi. Vuttañhetaṃ <a name="M1.0208"></a> – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ akusalassa iṭṭho kanto vipāko saṃvijjatī’’ti.</p>
  1087. <p class="centered">Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1088. <p class="subhead">Rūpāvacarakusalavaṇṇanā</p>
  1089. <p class="bodytext">Idāni yasmā kāmāvacarakusalānantaraṃ uddiṭṭhassa rūpāvacarakusalassa niddesāvakāso anuppatto, tasmā taṃ dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘itaresū’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">itaresū</span>ti yathāvuttakāmāvacarakusalato itaresu, rūpāvacarādīsūti attho. <span class="bld">Savatthukato ekavidhaṃ</span> ekantena vatthusannissitattā<a name="V1.0169"></a>. Na hi arūpadhātuyaṃ rūpāvacaradhammā labbhanti rūpavirāgabhāvanāya nibbattattā puna rūpāvacarajjhānasamāpattiyā abhāvato.</p>
  1090. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīnamajjhimapaṇītabhedato</span>ti ettha pubbe viya adhipatīnaṃ hīnādibhāvehi jhānassa hīnādibhāvo yojetabbo. Atha vā paṭiladdhamattamanāsevitaṃ <span class="bld">hīnaṃ</span> paridubbalabhāvato, nātisubhāvitaṃ aparipuṇṇavasibhāvaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> ativiya subhāvitaṃ pana sabbaso paripuṇṇavasibhāvaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Tathā uḷārapuññaphalakāmatāvasena pavattitaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> lokiyābhiññatthāya pavattitaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> vivekakāmatāya ariyabhāve ṭhitena pavattitaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Attahitāya vā pavattitaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> kevalaṃ alobhajjhāsayena pavattitaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> parahitāya pavattitaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Vaṭṭajjhāsayena vā pavattitaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> vivekajjhāsayena pavattitaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> vivaṭṭajjhāsayena lokuttarapādakatthaṃ pavattitaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>.</p>
  1091. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipadādibhedato</span>ti dukkhapaṭipadādandhābhiññādīnaṃ paṭipadābhiññānaṃ bhedena. Paṭipadāvacaneneva vā tadavinābhāvato abhiññāpi labbhati. Tathā hettha paṭipadācatukkanti voharantīti <a name="M1.0209"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena adhipatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo, tasmā <span class="bld">paṭipadādibhedato</span>ti paṭipadābhedato, adhipatibhedato, ārammaṇabhedato, hānabhāgiyādibhedatoti attho. Tattha paṭipadābhedato tāva dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, sukhapaṭipadaṃ khippābhiññanti evaṃ catubbidhaṃ hoti. Tattha dukkhā paṭipadā assāti <span class="bld">dukkhapaṭipadaṃ</span>. Dandhā abhiññā assāti <span class="bld">dandhābhiññaṃ</span>. Esa nayo <span class="bld">‘‘dukkhapaṭipadaṃ khippābhiñña’’</span>ntiādīsupi.</p>
  1092. <p class="bodytext">Tattha appahīnanīvaraṇassa, avikkhambhitajhānanikantikassa ca ñāṇakiccassa aparibyattatāya pariniṭṭhitasakalapubbakiccassa ‘‘pathavī pathavī’’ti vā ‘‘āpo āpo’’ti vā evaṃ pavattapaṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāruppattiyā nīvaraṇappahānaṃ, nikantivikkhambhanañca hoti, tāva pavattā pubbabhāgabhāvanā <span class="bld">paṭipadā</span> nāma ‘‘paṭipajjati jhānaṃ etāyā’’ti katvā. Pahīnanīvaraṇassa, pana vikkhambhitajhānanikantikassa ca ñāṇakiccassa paribyattabhāvato upacārajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva appanāya uppatti, tāva pavattā paññā pubbabhāgapaññāya visiṭṭhabhāvato <span class="bld">abhiññā</span> nāma, tasmā yo ādito kilese jhānanikantiñca <a name="V1.0170"></a> vikkhambhento dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamanto vikkhambheti, vikkhambhitakilesajhānanikanti ca appanāparivāsaṃ vasanto cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dukkhapaṭipadaṃ, dandhābhiññañca jhānaṃ hoti. Yo pana sasaṅkhārena kilesādike vikkhambhetvā na cirena aṅgapātubhāvaṃ pāpuṇāti, tassa dukkhapaṭipadaṃ, khippābhiññañca. Yo kilesādike vikkhambhento sukhena akilamanto vikkhambheti, appanāparivāsaṃ pana cirāyati, tassa sukhapaṭipadaṃ, dandhābhiññaṃ. Yo pana sukheneva kilesādike vikkhambhetvā <a name="M1.0210"></a> sīghameva appanaṃ pāpuṇāti, tassa sukhapaṭipadaṃ, khippābhiññanti veditabbaṃ.</p>
  1093. <p class="bodytext">So panāyaṃ paṭipadābhiññānaṃ bhedo kilesindriyādhikāravasena veditabbo. Yassa hi rāgādayo kilesā tibbā honti, saddhāpañcamakāni ca indriyāni mudūni. Yo ca samathavipassanāsu akatādhikāro, tassa pavattajhānaṃ dukkhapaṭipadaṃ, dandhābhiññañca hoti. Tassa hi kilesasamudācāratibbatāya nīvaraṇavikkhambhanassa kicchena kasirena samijjhanato paṭipadā dukkhā asukhā, tasseva saddhādīnaṃ indriyānaṃ mudutāya abhiññāpi dandhā mandā asīghappavattinī hoti. Bhavantare vā samathe akatādhikārattā paṭipadā dukkhā, vipassanāya akatādhikārattā abhiññāpi dandhā. Yo pana vuttaviparīto hoti, tassa kilesānaṃ atibbasamudācāratāya, indriyānañca tikhīṇatāya samathavipassanāsu katādhikāratāya yathākkamaṃ sukhapaṭipadā, khippābhiññā ca hoti. Bhavantare kataparicayassa hi yathā paguṇaṃ katvā vissaṭṭhagantho appamattakena payogena suppavatti vācuggato ca hoti, evaṃ bhāvanā appakasireneva ijjhatīti. Svāyaṃ akato, kato ca adhikāro samathanissito paṭipadāyaṃ vutto samādhippadhānattā paṭipadāya. Vipassanānissito abhiññāya ñāṇappadhānattā appanāyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1094. <p class="bodytext">Yo pana tibbakileso tikkhindriyo vipassanāyameva vā katādhikāro hoti, tassa vuttanayena dukkhā paṭipadā, khippā pana abhiññā hoti, tabbiparītassa sukhapaṭipadā dandhābhiññāti. Tasmā kilesānaṃ tibbamandabhāvato, indriyānaṃ tikhiṇamudubhāvato, pubbaparicayassa ca sambhavāsambhavavasenāti evaṃ kilesindriyādhikāravasena imāsaṃ bhedo veditabbo.</p>
  1095. <p class="bodytext">Apica <a name="M1.0211"></a> yāni parato sappāyāsappāyāni, palibodhupacchedādīni pubbakiccāni, appanākosallāni <a name="V1.0171"></a> ca āgamissanti, tesu yo upacārādhigamato pubbe, pacchā ca asappāyasevī hoti, tassa dukkhā paṭipadā, dandhā ca abhiññā hoti. Ubhayattha sappāyasevino sukhā paṭipadā, khippā ca abhiññā. Yo pana tato pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī hoti, tassa dukkhā paṭipadā, khippā abhiññā. Tabbiparītassa sukhā paṭipadā, dandhā abhiññā ca veditabbā.</p>
  1096. <p class="bodytext">Tathā palibodhupacchedādipubbakiccaṃ asampādetvā bhāvanamanuyuñjantassa saparipanthatāya dukkhā paṭipadā, vipariyāyena aparipanthatāya sukhā. Appanākosallāni asampādentassa ñāṇassa avisadatāya dandhā abhiññā hoti, sampādentassa vipariyāyato khippā abhiññāti. Kiñca – taṇhāvijjātibhavanavasena etāsaṃ bhedo veditabbo. Taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hoti tassā samādhissa ujupaṭipakkhattā samathapaṭipadāya paripanthakabhāvato, anabhibhūtassa tadabhāvato sukhā. Avijjābhibhūtassa ca tassā paññāya ujupaṭipakkhabhāvato dandhā abhiññā, itarassa khippā abhiññāti. So panāyaṃ paṭipadābhedo kevalaṃ samathabhāvanāvasena paṭiladdhajjhānassa, maggādhigamavasena paṭiladdhajjhānassa pana natthi dukkhapaṭipadādibhedo. Keci pana maggavaseneva tassa paṭipadādibhedaṃ vaṇṇenti ‘‘maggassa hi dukkhapaṭipadādibhāve tasmiṃ dukkhapaṭipadādika’’nti.</p>
  1097. <p class="bodytext">Adhipatibhedādīsu pana chandādhipateyyaṃ cittādhipateyyaṃ vīriyādhipateyyaṃ vīmaṃsādhipateyyanti evaṃ adhipatibhedato, parittaṃ parittārammaṇaṃ, parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ<a name="M1.0212"></a>, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti evaṃ ārammaṇabhedato, hānabhāgiyaṃ ṭhitibhāgiyaṃ visesabhāgiyaṃ nibbedhabhāgiyanti evaṃ hānabhāgiyādibhedato ca catubbidhatā veditabbā. Tattha ‘‘chandavato ce jhānaṃ nibbattissati, mayhampi nibbattissatī’’ti evaṃ chandaṃ dhuraṃ katvā uppannaṃ <span class="bld">chandādhipateyyaṃ</span>. Esa nayo <span class="bld">‘‘cittādhipateyyā’’</span>dīsupi. Appaguṇaṃ pana uparijhānassa paccayo bhavituṃ asakkontaṃ <span class="bld">parittaṃ,</span> suppasarāvamattesu avaḍḍhitārammaṇesu nibbattaṃ <span class="bld">parittārammaṇaṃ</span>. Vuttapaṭipakkhato pana yathākkamaṃ <span class="bld">appamāṇārammaṇā</span>dīni veditabbāni. Hānabhāgiyādivisesaṃ sayameva vakkhati.</p>
  1098. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānaṅgayogabhedato</span>ti katthaci pañca jhānaṅgāni, katthaci cattāri, katthaci tīṇi, katthaci dve<a name="V1.0172"></a>, katthaci aparāni dveti evaṃ jhānaṅgānaṃ sampayogabhedato. Nanu cettha kāmāvacarakusale viya saṅkhārabhedo kasmā na gahito. Idampi hi kevalaṃ samathānuyogavasena paṭiladdhaṃ sasaṅkhāraṃ, maggādhigamavasena paṭiladdhamasaṅkhāraṃ, tasmā ‘‘jhānaṅgasaṅkhārayogabhedato dasavidha’’nti vattabbanti? Nayidamevaṃ, maggādhigamavasena sattito paṭiladdhassāpi aparabhāge parikammavaseneva uppajjanato, tasmā sabbassapi jhānassa parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhārena vinā kevalaṃ adhikāravasena anuppajjanato ‘‘asaṅkhāra’’ntipi vattuṃ na sakkā, adhikārena ca vinā kevalaṃ parikammābhisaṅkhāreneva anuppajjanato ‘‘sasaṅkhāra’’ntipi vattuṃ na sakkāti jhānaṅgayogabhedato pañcavidhatā ca vuttāti.</p>
  1099. <p class="bodytext">Kāmacchando byāpādo thinamiddhaṃ uddhaccakukkuccaṃ vicikicchāti imāni pañca nīvaraṇāni vippahīnāni etassāti <span class="bld">kāmacchanda…pe… vippahīnaṃ</span>. ‘‘Agyāhito’’ti ettha āhita-saddassa viya vippahīna-saddassettha paravacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Kāmacchandādīhi vā vippahīnaṃ visaṃyuttaṃ tesaṃ pahāyakabhāvenāti <span class="bld">kāmacchanda…pe… vippahīnaṃ</span>. Tattha kāmetīti kāmo, chandanaṭṭhena chando cāti <a name="M1.0213"></a> kāmacchando, bahalakāmarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Byāpādādīnamatthaṃ vakkhati. Yasmā kāmacchandādīsu appahīnesu jhānaṃ nuppajjati, tasmā tānissa pahānaṅgānīti veditabbāni. Nanu aññepi akusalā dhammā iminā jhānena pahīyanti, atha kasmā pañceva pahānaṅgavasena vuttānīti? Visesena jhānantarāyakarattā. Kāmacchandavasena hi nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati. Kāmacchandābhibhūtaṃ vā nānāvisayasamupabyūḷhāya kāmadhātuyā pahānapaṭipadaṃ na paṭipajjati, byāpādena ca ārammaṇe paṭihaññamānaṃ na samāhitaṃ pavattati, thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti, uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati, vicikicchāupahataṃ jhānādhigamapaṭipadaṃ nārohati ‘‘sammāsambuddho nu kho, na nu kho, pathavī pathavī’’tiādinā pavattamanasikārena ‘‘jhānaṃ siyā nu kho, na nu kho’’tiādinā vicikicchantassa jhānādhigamapaṭipadāya asaṃsijjhanato. Yato vakkhati –</p>
  1100. <p class="gatha1">‘‘Bhāgī assamahaṃ addhā, imāya paṭipattiyā;</p>
  1101. <p class="gathalast">Pavivekasukhassāti, katvā ussāhamuttama’’nti.</p>
  1102. <p class="bodytext">Tasmā <a name="V1.0173"></a> samādhiādīnaṃ ujuvipaccanīkabhāvena visesena jhānādhigamassa antarāyakaraṇato etāneva pahānaṅgānīti vuttāni. Hoti cettha –</p>
  1103. <p class="gatha1">‘‘Paccanīkā yato pañca, samādhādīnamettha hi;</p>
  1104. <p class="gathalast">Jhānantarāyikā tasmā, pahānaṅge niyāmitā’’ti.</p>
  1105. <p class="bodytext">Evamidaṃ pahānaṅgavasena dassetvā idāni sampayogaṅgavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘vitakka…pe… sampayutta’’</span>nti vuttaṃ. Tattha vitakkādayo vacanatthalakkhaṇādivasena upari āgamissanti. Yasmā pana imesu uppannesu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti, tenassa imāni sampayogaṅgānīti veditabbāni, tasmā na etehi <a name="M1.0214"></a> samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana nemiādiaṅgasamudāye rathādivohāro hoti, evaṃ jhānaṅgasamudāye jhānavohāro. Vuttampi hetaṃ <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569). Kasmā pana aññesupi phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu imāniyeva pañca jhānaṅgavasena vuttānīti? Vuccate – upanijjhānakiccavantatāya, kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca. Vitakko hi ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anubandhati. Evaṃ jhānādhigamassa visesapaccayabhūtehi tehi avikkhepāya samādahitapayogassa cetaso payogasampattisamuṭṭhānā pīti pīṇanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānubandhanapīṇanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā samādhānakiccena attānaṃ anuvattāpentī ekattārammaṇe samaṃ, sammā ca ādhiyati, indriyasamatāvasena samaṃ, paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti evametesameva upanijjhānakiccaṃ āveṇikaṃ. Kāmacchandādipaṭipakkhabhāvena pana sayameva vakkhati. Evaṃ upanijjhānakiccavantatāya, kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca imeyeva pañca jhānaṅgabhāvena vavatthitāti. Yathāhu –</p>
  1106. <p class="gatha1">‘‘Upanijjhānakiccattā, kāmādipaṭipakkhato;</p>
  1107. <p class="gathalast">Santesupi ca aññesu, pañceva jhānasaññitā’’ti.</p>
  1108. <p class="bodytext">Desanākkamato, mahaggatadhammesu paṭhamaṃ adhigantabbato ca <span class="bld">paṭhamaṃ,</span> paṭhamaṃ samāpajjitabbantipi <a name="V1.0174"></a> <span class="bld">paṭhama</span>nti vadanti. Taṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ jhānapaṭilomādivasena samāpajjane asambhavato.</p>
  1109. <p class="bodytext">Purimapacchimacittesu uppajjamānassāpi appanākkhaṇe anuppajjanato vitakko vippahīno etassa, tato vā etaṃ vippahīnanti <a name="M1.0215"></a> <span class="bld">vitakkavippahīnaṃ</span>. Bhāvanāya hi pahīnattā vitakko jhānakkhaṇe nuppajjati. Asaṃkiliṭṭhasabhāvattā pana upacārabhāvanāya ca taṃ pahātuṃ asamatthabhāvato purimabhāge, pacchābhāge ca apaccanīkacittappavattito uppajjatiyevāti.</p>
  1110. <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘asaṃkiliṭṭhasabhāvattā’’ti vuttaṃ, atha kathaṃ jhānena esa pahīyati? Na hi kusalehi asaṃkiliṭṭhadhammassa pahānaṃ atthi rāgādisaṃkiliṭṭhānaṃ pāpadhammānametassa ujupaṭipakkhabhāvatoti? Vuccate – asaṃkiliṭṭhasabhāvassāpi etassa oḷārikatāya dubbalabhāvato jhānakkhaṇe anuppattisabhāvāpādanatthaṃ tattha nikantivikkhambhanavasena dutiyajjhānabhāvanā hotīti tassā balena taṃ jhānakkhaṇe anuppajjantaṃ nikantivikkhambhanavasena vā vikkhambhitaṃ pahīnaṃ nāma hoti. Yadi evaṃ upacārenapi nikanti vikkhambhīyatīti tatthapissa pahānaṃ siyā, yathā paṭhamajjhānassa upacāre nīvaraṇānīti? Nayidamevaṃ, nīvaraṇappahānassa viya vitakkārammaṇikanikanti vikkhambhanassa upacārena sātisayaṃ anipphajjanato. Sātisayañhi tattha nikantippahānaṃ appanāya eva hoti, tasmā yadavocumhā ‘‘upacārabhāvanāya ca taṃ pahātuṃ asamatthabhāvato’’ti, taṃ suṭṭhu upaparikkhitvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Vicāravippahīna’’</span>ntiādīsupi vuttanayānusārena attho daṭṭhabbo. Dutiyajjhāneyeva pahīnassa vitakkassa idha appavattimattadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘vitakkavicāravippahīna’’</span>nti vitakka-ggahaṇaṃ kataṃ. Evaṃ <span class="bld">‘‘vitakkavicārapītivippahīna’’</span>ntiādīsupi.</p>
  1111. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāsambhava</span>nti pathavīkasiṇādīsu yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ yassa yassa sambhavati, tadanatikkamato. Kasiṇānāpānesu hi pañceva jhānāni pavattanti, asubhakāyagatāsatīsu paṭhamajjhānaṃ, anupekkhābrahmavihāresu pañcamajjhānavajjāni, upekkhābrahmavihāre pañcamajjhānanti.</p>
  1112. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathavīkasiṇādīsū</span>ti <a name="M1.0216"></a><a name="V1.0175"></a> ettha <span class="bld">ādi</span>-ggahaṇena kevalaṃ āpokasiṇādīnameva, atha kho asubhādīnampi appanāvahakammaṭṭhānānaṃ saṅgahoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca abhibhāyatanavimokkhajhānāni pavattākāramattato bhinnāni, ārammaṇato pana kasiṇāyatanāneva hontīti kasiṇāyatanajhāneheva tāni saṅgahitāni. <span class="bld">‘‘Yathāsambhavaṃ…pe… anekavidha’’</span>nti vā vacanena rūpāvacarajjhāne sabbopi labbhamānakabhedo saṅgahitoti abhibhāyatanavimokkhajhānāni visuṃ na vuttāni, tāni pana sarūpato evaṃ veditabbāni.</p>
  1113. <p class="bodytext">Tattha ñāṇuttarassa yogāvacarassa pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ abhibhavitvā ‘‘na mettha appanānibbattane bhāro’’ti paṭipannassa nimittuppattito uddhaṃ dutiyatatiyavīthiyaṃ, catutthapañcamavīthiyaṃ vā paṭiladdhaṃ jhānaṃ <span class="bld">abhibhāyatanaṃ</span> nāma. Tañhi ārammaṇaṃ abhibhavatīti abhibhū, yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānatāya, manāyatanadhammāyatanapariyāpannatāya vā āyatananti abhibhāyatanaṃ, abhibhavitabbaṃ vā abhibhū, ālambaṇaṃ, taṃ āyatanamassāti abhibhāyatanaṃ. Atha vā ālambaṇābhibhavanatoyeva abhibhū, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā, taṃ āyatanaṃ kāraṇamassāti abhibhāyatanaṃ. Parikammaṃ, ñāṇaṃ vā ālambaṇaṃ abhibhavitvā pavattamānaṃ upacāruppattito pañcamavīthimanatikkamitvā appanaṃ nibbatteti. Pañcamavīthito paraṃ nibbattaṃ pana abhibhavitukāmatāya nibbattitampi abhibhāyatanaṃ nāma na hoti. Sāmaññagatiyā pana kasiṇāyatanameva hoti. Imameva hi sīghatarappavattiṃ sandhāya <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) vuttaṃ. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ yathārutavaseneva attho kasmā na gayhati. ‘‘Saha nimittuppādenevā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) hi vuttattā nimittuppattiyā sahuppannaṃ jhānamabhibhāyatananti <a name="M1.0217"></a> viññāyatīti? Nayidamevaṃ, nimittuppādena saha appanāya asambhavato. Nimittuppādoti hi idha paṭibhāganimittassa uppatti tadārammaṇassa vā upacārajjhānassa, kiṃ tāva paṭibhāganimittuppattiyā saha appanāya nibbatti upacārajjhāne asati tassā asambhavato, nāpi upacārajjhānena saha ekavīthiyaṃ nibbatti tassā upacārabhāvanāpabandhasevitabbabhāvena tadā asambhavato, tasmā nāticirāyanappavattidassanatthaṃ samīpimhi samīpakārīyūpacārena aṭṭhakathāyaṃ tathā vuttanti veditabbaṃ. Yadi nimittuppattito nāticirappavattamabhibhāyatanaṃ, kathaṃ tassa dandhābhiññākhippābhiññābhedo pāḷiyaṃ vuttoti? Vuccate – catutthapañcamajavanavīthiyaṃ uppannaṃ cirakālanibbattitāya dandhābhiññaṃ, dutiyatatiyavīthiyaṃ <a name="V1.0176"></a> uppannaṃ tabbiparītalakkhaṇatāya khippābhiññanti. Keci pana ‘‘abhibhāyatanaṃ nāma vasibhāvappattameva, netara’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, vasibhāvappattiyā nimittuppattito dūratarabhāvena ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetī’’ti aṭṭhakathāvacanena saha virujjhanato.</p>
  1114. <p class="bodytext">Apica vasibhāvappattaṃ jhānaṃ abhibhavanakāraṇanirapekkhaṃ vasibhāvabaleneva sakkaccaṃ samāpajjituṃ na sakkāti na taṃ abhibhāyatanaṃ nāma hoti, tasmā appattavasibhāvā paṭhamuppannāyeva abhibhāyatananti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti (dha. sa. 212-213) abhibhāyatanadesanāyaṃ vuttaṃ. Vasibhāvappattañhi jhānaṃ appamāṇanti vuccati. Idañca uppannamattattā parittamevāti? Nāyaṃ doso. Paṭhamaṃ abhibhāyatanavasena paṭiladdhajjhānaṃ pacchā vasibhāvappattampi abhibhāyatananāmameva labhatīti vasibhāvappattamabhibhāyatanaṃ appamāṇaṃ, itaraṃ parittaṃ.</p>
  1115. <p class="bodytext">Atha <a name="M1.0218"></a> vā vasibhāvappattaṃ appamāṇanti ukkaṃsagatipariggahavasena vuccati. Taṃ pana yaṃ balavataraṃ, taṃ appamāṇanti imassa atthassa upalakkhaṇaṃ katvā vadanti. Balavabhāvanibandhanaṃ appamāṇattaṃ. Balavabhāvo ca paṭhamaappanāvārato pacchimapacchimaappanāvārānaṃ balavatāya avasitāpattepi jhāne sambhavatīti balavantaṃ appamāṇaṃ, itaraṃ parittanti evaṃ avasitāpattepi jhāne appamāṇādibhāvo veditabbo. Atha vā appanāya balavabhāvo nāma upacārassa balavatāya sati hoti. Upacārañca taṃ balavaṃ, yaṃ sahasā appanaṃ uppādetuṃ sakkuṇeyya, tasmā khippābhiññānaṃ dvinnaṃ abhibhāyatanajhānānaṃ upacāravīthiyā anantaraṃ dutiyavīthiyaṃ uppannaṃ upacārajjhānassa balavatāya sayampi balavataranti appamāṇaṃ nāma hoti. Dutiyavīthimatikkamitvā tatiyavīthiyaṃ uppannaṃ taditarasabhāvatāya parittaṃ. Tathā dandhābhiññānaṃ catutthavīthiyaṃ uppannaṃ appamāṇaṃ. Pañcamavīthiyaṃ uppannaṃ parittanti. Atha vā yattha katthaci appanāvīthiyaṃ pañcamaṃ uppajjanakaappanāto catutthaṃ uppajjamānāya balavabhāvoti taṃvasenāpettha parittaappamāṇatā veditabbā.</p>
  1116. <p class="bodytext">Taṃ panetaṃ gaṇanato aṭṭhavidhaṃ hoti. Yathāha –</p>
  1117. <p class="indent">‘‘Ajjhattaṃ <a name="V1.0177"></a> arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmi. Nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmi. Pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Lohitāni lohitavaṇṇāni lohitanidassanāni <a name="M1.0219"></a> lohitanibhāsāni. Odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hotī’’ti (dī. ni. 2.173; 3.338; ma. ni. 2.249; a. ni. 1.427-434; 8.65).</p>
  1118. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ajjhattaṃ arūpasaññī</span>ti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattesu kesādīsu parikammaappanāsaññāvirahito. <span class="bld">Bahiddhā rūpāni passatī</span>ti bahiddhā aṭṭhasu kasiṇesu, catūsu bhūtakasiṇesu eva vā kataparikammakatāya parikammavasena ceva appanāvasena ca tāni bahiddhā aṭṭha, cattāri vā kasiṇarūpāni passati. <span class="bld">Parittānī</span>ti amahantāni. <span class="bld">Abhibhuyyā</span>ti yathā mahagghaso sampannagahaṇiko puriso kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ bhattaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā sabbaṃ ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni parikammena, ñāṇena vā abhibhavitvā samāpajjati. Heṭṭhā vuttanayena sīghaṃ appanaṃ nibbatteti. <span class="bld">‘‘Jānāmi passāmī’’</span>ti iminā panassa pubbābhogo kathito, tadāgamanato ca antosamāpattiyaṃ cittābhisaṅkhāro. Itarathā anena ābhogamatte kathite tena sādhitabbaṃ jhānaṃ na vuttaṃ hoti, abhibhāyatanadesanāvāyaṃ jhānavisayāti. <span class="bld">Āgamaṭṭhakathāsu</span> pana samāpattito vuṭṭhitassa pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattamabhibhavanākāraṃ gahetvā pavattamābhogaṃ sandhāya –</p>
  1119. <p class="indent">‘‘Iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiya’’nti <a name="V1.0178"></a> (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2.249; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) vuttaṃ.</p>
  1120. <p class="bodytext">Dutiye <a name="M1.0220"></a> <span class="bld">suvaṇṇadubbaṇṇānī</span>ti parisuddhāparisuddhavaṇṇāni. Parisuddhāni hi nīlādīni suvaṇṇāni, aparisuddhāni dubbaṇṇānīti idha adhippetāni.</p>
  1121. <p class="bodytext">Tatiye <span class="bld">appamāṇānī</span>ti vuddhippamāṇāni vipulāni khalamaṇḍalādīni. Vaḍḍhanavasena panettha appamāṇatā na gahitā kasiṇavaḍḍhanassa idha asambhavato. Kasiṇassa hi dve vaḍḍhanabhūmiyo upacārabhūmi, appanābhūmi vā. Tattha na tāva idha upacārabhūmiyaṃ vaḍḍhanaṃ sambhavati. Nimittuppattiyā samakālaṃ viya uppajjamāne jhāne kuto tassa okāsoti, nāpi appanābhūmiyaṃ. Vaḍḍhitassa paṭhamuppannajhānārammaṇatā na yujjati, tasmā sabhāvamahantāneva ālambaṇāni idha appamāṇānīti adhippetāni. Keci pana ‘‘vaḍḍhitavaseneva appamāṇānīti gahetvā paṭhamaṃ abhibhavanicchāya abhāvena vaḍḍhetvā pacchā abhibhavanicchāya sati abhibhavanākārena pavatto tasmiṃ appanaṃ nibbattetīti appanaṃ paṭilabhitvā vaḍḍhitanimittesu idaṃ abhibhāyatanaṃ vutta’’nti vadanti.</p>
  1122. <p class="bodytext">Catutthe <span class="bld">abhibhuyyā</span>ti abhibhavitvā. Yathā nāma sampannagahaṇiko mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘‘aññopi hotu, aññopi hotū’ti kiṃ esa mayhaṃ karissatī’’ti na taṃ mahantato passati, evameva ñāṇuttaro visadañāṇo puggalo ‘‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇa’nti mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro’’ti abhibhavitvā samāpajjati. Vuttanayeneva appanaṃ nibbatteti.</p>
  1123. <p class="bodytext">Pañcame <span class="bld">nīlāni…pe… nīlanibhāsānī</span>ti etāni pariyāyanāmānīti tattha <span class="bld">‘‘nīlānī’’</span>ti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Ettakeyeva pana vutte taṃyogato tabbohārena guṇayuttepi pasaṅgo siyāti tannivāraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘nīlavaṇṇānī’’</span>ti vaṇṇavasena vuttaṃ. Evampi hi bahubbīhivasena guṇopi pasaṅgo hotīti <span class="bld">‘‘nīlanidassanānī’’</span>ti nidassanavasena vuttaṃ<a name="M1.0221"></a>. Nidassitabbañhi nidassanaṃ, cakkhunā daṭṭhabbaṃ rūpaṃ. Tato setādinivāraṇatthaṃ nīla-saddena saha samāso katoti apaññāyamānacīvarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissamānānīti <a name="V1.0179"></a> vuttaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Nīlanibhāsānī’’</span>ti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena tesaṃ suvisuddhattaṃ dasseti. <span class="bld">‘Pītānī’’</span>tiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Aṭṭhasu cetesu purimaṃ abhibhavanākārena vaṇṇābhogarahitāni aṭṭhapi kasiṇāni parittāni ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ sandhāya vuttaṃ. Tatiyaṃ tathā appamāṇāni. Dutiyacatutthāniyeva dve vaṇṇābhogasahitāni ārabbha uppannaṃ, na pana vaṇṇakasiṇavasena uppannaṃ tassa visuṃ vakkhamānattā.</p>
  1124. <p class="bodytext">Pañcamādīni pana tesu katādhikāre sandhāya suvisuddhavaṇṇavaseneva desitāni. Na hi tesaṃ abhibhavanassa parittatā, appamāṇatā vā kāraṇaṃ, atha kho suvisuddhanīlādibhāvo. Tattha hi te katādhikārāti. Nanu ca <span class="bld">āgamaṭṭhakathāsu</span> ‘‘suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2.249; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana āgame abhibhāyatanānaṃ aññathā āgatattā vuttaṃ. Tattha hi –</p>
  1125. <p class="indent">‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 2.173; 3.338; ma. ni. 2.249; a. ni. 1.427-434; 8.65) –</p>
  1126. <p class="bodytext">Evaṃ cattāriyeva abhibhāyatanāni āgatāni, tasmā <span class="bld">tadaṭṭhakathāsu</span> vaṇṇābhoge vijjamāne avijjamānepi parittaappamāṇatāvaseneva <a name="M1.0222"></a> imesaṃ desitabhāvo vutto. Parittaappamāṇatā hi imesu catūsu abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge vijjamāne avijjamānepīti. Nanu ca sabbattha ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vacanato vaṇṇābhogasahitāniyeva tattha gahitānīti? Taṃ na, vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca sabbāni parittāni ekato katvā ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Yadi evaṃ kathaṃ visiṭṭhānaṃ vaṇṇābhogarahitānaṃ, sahitānañca ekajjhaṃ manasikāro, na ekajjhaṃ, visuṃyeva tesaṃ manasikāro. Yadi evaṃ visuṃ kathamekattanti? Parittabhāvasāmaññato. Yadi evaṃ suvaṇṇadubbaṇṇa-ggahaṇamatiriccati <a name="V1.0180"></a> avasiṭṭhoti? Nātiriccati pariyāyadesanābhāvato. Atthi hi esa pariyāyo, yadidaṃ vaṇṇābhogajanitājanitaṃ visesaṃ aggahetvā parittabhāvasāmaññena ekattaṃ netvā ‘‘parittāni abhibhuyyā’’ti vatvā puna tadantogadhameva pabhedaṃ vineyyavasena dassetuṃ tāni ca kadāci vaṇṇavasena āvajjitāni honti, ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti vattabbatāya vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca visuṃ manasi katvā ubhayatthāpi vaṇṇābhogarahitaparittābhibhavane, taṃsahitaparittābhibhavane ca parittābhibhavanasāmaññaṃ gahetvā ekattaṃ katanti. <span class="bld">Abhidhamme</span> pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca visuṃ vuttāni. Atthi hi ubhayatthābhibhavanavisesoti. Hotu tāva, evaṃ suttābhidhammapāṭhavisesato aṭṭhakathāya pāṭhabhede pana ko adhippāyoti? Vuccate – suttante hi paṭhamavimokkhaṃ dvedhā bhinditvā paṭhamadutiyaabhibhāyatanāni vuttāni, pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo vijjatīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ.</p>
  1127. <p class="bodytext">Tatiyacatutthaabhibhāyatanesu <a name="M1.0223"></a> dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni, tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti sutte āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. Avassañcetaṃ eva sampaṭicchitabbaṃ, na sampaṭicchantehi suttābhidhammapāṭhabhede aññaṃ kāraṇaṃ vattabbaṃ. Atha kimettha vattabbaṃ, nanu aṭṭhakathāyameva ‘‘kasmā pana yathā suttante ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’’ti vatvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vuttanti? Na taṃ tassa kāraṇavacanaṃ, atha kho katthaci ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa ca kāraṇavacanaṃ. Teneva hi tattha vā idha vā ‘‘bahiddhā rūpāniyeva abhibhavitabbānī’’ti tattheva vuttaṃ, anabhibhavanīyatā ca ajjhattarūpānaṃ bahiddhā rūpāni viya avibhūtattā. Na hi suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena ñāṇuttarānaṃ ārammaṇābhibhavanaṃ sambhavatīti. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ pāṭhadvayavisesassa desanāvilāso kāraṇabhāvena vuttoti? Saccaṃ vutto, so ca yathāvuttavavatthānavaseneva veditabbo<a name="V1.0181"></a>. Desanāvilāso hi nāma vineyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānasseva pariyāyassa vibhāvanaṃ, na yassa kassacīti. Evaṃ tāva abhibhāyatanaṃ veditabbaṃ.</p>
  1128. <p class="bodytext">Tattha <a name="M1.0224"></a> <span class="bld">vimokkho</span>ti paṭiladdhajjhānassa jhānaṃ samāpajjitukāmatāvasappavattajavanavīthisamanantarameva pituaṅke vissaṭṭhaaṅgapaccaṅgassa viya dārakassa ārammaṇe nirāsaṅkameva hutvā paṭhamakappanā viya ca lahuṃ avuṭṭhahitvā antamaso catupañcacittakkhaṇato anosakkitvā ārammaṇe abhirativasena pavattassa vasibhāvappattassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi kasiṇāyatanavasena vā abhibhāyatanavasena vā uppannaṃ paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttattā, ārammaṇe adhimuttatāya ca ‘‘vimokkho’’ti vuccati. Vuttampi cetaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  1129. <p class="indent">‘‘Kenaṭṭhena pana vimokkho veditabboti? Adhimuccanaṭṭhena. Ko ayaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu vimuccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho’’ti (dha. sa. aṭṭha. 248).</p>
  1130. <p class="bodytext">Yadi vasibhāvappattameva vimokkho, kathamassa ārammaṇacatukke parittatā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttā. Avasitāpattañhi jhānaṃ parittanti vuccatīti? Nāyaṃ doso, paripuṇṇavasibhāvappattaṃ sandhāya aparipuṇṇavasibhāvappattassa parittabhāvena tattha adhippetattā, tasmā vasibhāvappattameva jhānaṃ vimokkho nāma, na itaraṃ. Itaraṃ pana yadi kasiṇāyatanavasena uppannaṃ, kasiṇāyatanaṃ. Atha abhibhāyatanavasena, abhibhāyatanamevāti. Keci pana ‘‘paṭhamaappanāto pacchimapacchimāya paṭipakkhato suṭṭhu vimuttattā kasiṇāyatanavasena, abhibhāyatanavasena ca uppannaṃ paṭhamakappanaṃ ṭhapetvā sesaṃ vimokkhoyevā’’ti vadanti.</p>
  1131. <p class="bodytext">Taṃ panetaṃ gaṇanato tividhaṃ. Yathāha –</p>
  1132. <p class="indent">‘‘Rūpī <a name="M1.0225"></a> rūpāni passati, ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, subhanteva adhimutto hotī’’ti (dī. ni. 2.174; 3.339; paṭi. ma. 1.209).</p>
  1133. <p class="bodytext">Tattha <a name="V1.0182"></a> <span class="bld">rūpī</span>ti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassa atthīti rūpī. <span class="bld">Rūpāni passatī</span>ti bahiddhāpi nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu jhānapaṭilābho dassito. <span class="bld">Ajjhattaṃ arūpasaññī</span>ti ajjhattaṃ narūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva paṭiladdhajjhānatā dassitā. <span class="bld">‘‘Subha’’</span>nti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subha’’nti adhimuccanavasena paṭhamajjhānaṃ upasampajjitvā viharati, tathā dutiyādīni, tasmā evaṃ desanā katāti. <span class="bld">Paṭisambhidāmagge</span> pana ‘‘idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.212) brahmavihāravasena subhavimokkho vutto. <span class="bld">Dhammasaṅgaṇiyaṃ</span> pana brahmavihārānaṃ visuṃyeva āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā sunīlakādivaseneva subhavimokkho aṭṭhakathāyaṃ anuññātoti idhāpi tattha vuttanayeneva vavatthānaṃ katanti evaṃ tāva vimokkhajhānaṃ veditabbaṃ.</p>
  1134. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathānurūpa</span>nti hīnādianurūpaṃ. Paṭhamajjhānañhi hīnaṃ kappassa tatiyabhāgāyuke brahmapārisajje upapattiṃ nipphādeti, majjhimaṃ upaḍḍhakappāyuke brahmapurohite, paṇītaṃ ekakappāyuke mahābrahme. Tathā dutiyajjhānaṃ, tatiyajjhānañca hīnaṃ dvikappāyuke parittābhe, majjhimaṃ catukappāyuke appamāṇābhe, paṇītaṃ aṭṭhakappāyuke ābhassare. Catutthajjhānaṃ hīnaṃ <a name="M1.0226"></a> soḷasakappāyuke parittāsubhe, majjhimaṃ dvattiṃsakappāyuke appamāṇasubhe, paṇītaṃ catusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe. Pañcamajjhānaṃ pana tividhampi pañcakappasatāyuke vehapphale upapattiṃ nipphādeti, tadeva titthiyehi saññāvirāgavasena bhāvitaṃ pañcakappasatāyukeyeva asaññasatte. Anāgāmīhi pana puthujjanādikāle pacchāpi bhāvitaṃ saddhādiindriyādhimuttatānukkamena yathākkamaṃ sahassadvisahassacatusahassaaṭṭhasahassasoḷasasahassakappāyukesu avihāatappāsudassāsudassīakaniṭṭhanāmakesu pañcasuddhāvāsesu upapattiṃ nipphādetīti evametaṃ yathānurūpaṃ soḷasarūpāvacarabrahmalokūpapattinipphādakanti āha <span class="bld">‘‘yathānurūpaṃ…pe… hotī’’</span>ti.</p>
  1135. <p class="bodytext">Yasmā pana rūpabhavepi pavattiyaṃ labhitabbā upabhogasampatti kāmāvacarasseva phalaṃ, tasmā <a name="V1.0183"></a> idha ‘‘bhavabhogasampattiṃ nipphādetī’’ti avatvā upapattinipphādanameva vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca dutiyajjhānabhūmiṃ upādāya sabbattha paripuṇṇassa mahākappassa vasena paricchedo daṭṭhabbo, paṭhamajjhānabhūmiyaṃ pana asaṅkhyeyyakappavasena. Na hi tattha itaravasena paricchedo sambhavati ekakappepi avināsābhāvena mahākappassa catutthabhāgeyeva tassa saṇṭhahanato.</p>
  1136. <p class="centered">Rūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1137. <p class="subhead">Arūpāvacarakusalavaṇṇanā</p>
  1138. <p class="bodytext">Idāni arūpāvacarakusalassa niddesāvakāso anuppattoti tanniddesatthamāha <span class="bld">‘‘sesesu panā’’</span>tiādi. Ākāsakasiṇavajjitassa yassa kassaci kasiṇassa ugghāṭanato laddhamākāsaṃ <span class="bld">kasiṇugghāṭimākāsaṃ. Tattha pavattaṃ viññāṇa</span>nti ākāsānañcāyatanamāha. Tañhi dutiyāruppassa <a name="M1.0227"></a> ārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Sabbaso</span>ti sabbākārena, rūpanimittadaṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūpadhammesu, pathavīkasiṇādirūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu ca dosadassanākārena, tesu eva vā rūpanimittesu nikantippahānaasamāpajjitukāmatādinā ākārenāti attho. Atha vā <span class="bld">sabbaso</span>ti sabbāsaṃ, kusalādibhedena anavasesānanti attho. <span class="bld">Rūpasaññāna</span>nti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘rūpa’’nti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu viya. Tadārammaṇampi kasiṇarūpaṃ purimapadalopena ‘‘devena dattoti, bahiddhā rūpāni passatī’’tiādīsu viya, tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṃsahagatasaññā rūpasaññāti gahitā, saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. ‘‘Rūpa’’nti saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpanāmavantanti attho. Taṃgahitena pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ nāmanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Rūpasaññāna’’nti hi sarūpekasesavasena niddeso kato. <span class="bld">Samatikkamā</span>ti virāgā, nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyāvasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, etesañca pathavīkasiṇādivasena navannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ anavasesānaṃ sabbākārena ca, tesu eva vā nikantippahānaasamāpajjitukāmatādinā ākārena <a name="V1.0184"></a> virāgā, nirodhā ca jigucchanato ceva tappaṭibandhachandarāgavikkhambhanato ca nibbattaṃ ākāsānañcāyatanasaññāya sahagataṃ arūpāvacarakusalacittaṃ. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena taṃ nibbattetunti.</p>
  1139. <p class="bodytext">Na kevalaṃ etāsaṃyeva samatikkamanato idaṃ nibbattaṃ, atha kho paṭighasaññādīnamatthaṅgamāditopīti āha <span class="bld">‘‘paṭighasaññāna’’</span>ntiādi. Tattha cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ, rūpādīnañca ārammaṇānaṃ <a name="M1.0228"></a> paṭighātena aññamaññasamodhānasaṅkhātena paṭihananena uppannā saññā <span class="bld">paṭighasaññā,</span> rūpasaññādidvipañcasaññānametaṃ adhivacanaṃ. Yathāha –</p>
  1140. <p class="indent">‘‘Tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603).</p>
  1141. <p class="bodytext">Tāsaṃ kusalākusalavipākabhūtānaṃ <span class="bld">atthaṅgamā</span> pahānā asamuppādā appavattikaraṇenāti vuttaṃ hoti. Nanu ca etā rūpāvacarajjhānasamāpannassāpi na santi. Na hi paṭhamajjhānādisamāpannakāle pañcadvāravasena cittaṃ pavattatīti? Saccametaṃ, yathā pana ‘‘sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti ettha pasaṃsāvasena aññattha pahīnānampi sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne, ‘‘sakkāyadiṭṭhivicikicchānaṃ pahānā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmimaggaṃ upasampajja viharatī’’ti ettha paṭhamamaggeyeva pahīnānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ dutiyamagge ca vacanaṃ, evameva imasmiṃ jhāne paṭipajjanakānaṃ ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacananti veditabbaṃ. Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacarasamāpannassāpi na santi, na pana pahīnattā na santi. Kiñcarahi paccayābhāvena. Na hi rūpāvacarabhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati, rūpāyattā eva tāsaṃ pavattīti. Arūpabhāvanā pana rūpavirāgāya saṃvattati, tasmā ‘‘tā ettha pahīnā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Tathā hi etāsaṃ ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattā eva arūpasamāpattīnaṃ āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi, ‘‘ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe <a name="M1.0229"></a> arūpā’’tiādinā ca āneñjatā, santavimokkhatā ca vuttā.</p>
  1142. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānattasaññāna</span>nti <a name="V1.0185"></a> nānatte gocare pavattānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ, vuttāvasesānaṃ catucattālīsakāmāvacarasaññānanti attho. Etā eva hi –</p>
  1143. <p class="indent">‘‘Tattha katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti (vibha. 604) –</p>
  1144. <p class="unindented">Evaṃ <span class="bld">vibhaṅge</span> vibhajitvā vuttā. Tā pana yasmā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve ārammaṇe pavattanti, yasmā ca aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsappabhedā nānāsabhāvā, aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuccanti. <span class="bld">Amanasikārā</span>ti sabbaso anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇahetu javanapaṭipādakena vā bhavaṅgacittassa anto akaraṇā ṭhapetvā kasiṇugghāṭimākāsaṃ nānārammaṇe cittassa asaṅkharaṇatoti vuttaṃ hoti. Iminā hi nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpadhammānaṃ samatikkamopi vutto, rūpajjhāne pana tadabhāvato ‘‘nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti na vuttaṃ. Atha samatikkamādīnaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Vuccate – yasmā rūpasaññā, paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbattitabhavepi na vijjanti, arūpasaññāya bhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano <a name="M1.0230"></a> vipākuppatti, tāva anuppattidhammataṃ āpādiyamānattā, pageva pana imaṃ jhānaṃ samāpannakāle, tasmā ‘‘samatikkamā, atthaṅgamā’’ti ubhayathāpi tāsaṃ abhāvoyeva dassito. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti ekantarūpanissitattā, tā anokāsatāya na uppajjanti, na arūpabhāvanāya nivāritattā, anivāritattā ca kāci uppajjanti, tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa anto akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ. Tatra pavattamānānampi hi jhānaṃ samāpannassa tāsaṃ amanasikāroyeva itarathā jhānasamāpattiyā abhāvato. Iti saṅkhepato ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ, ‘‘paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānaṃ pahānaṃ, amanasikāro ca vutto, tīhi panetehi samādhissa thirabhāvo kathitoti.</p>
  1145. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākāsānañcāyatanasaññāsahagata</span>nti <a name="V1.0186"></a> ettha pana nāssa antoti anantaṃ, anantaṃ ākāsaṃ ākāsānantaṃ, kasiṇugghāṭimākāsaṃ, anantatā pana uppādavayantābhāvato anantamanasikāravasena vā veditabbā. Na hi etassa uppādanto, vayanto vā paññāyati asabhāvadhammattā. Sabhāvadhammo hi ahutvā sambhavanato, hutvā ca vinassanato uppādavayantaparicchinno, netaro. Na ca panetaṃ manasi karonto yogāvacaro tassa paricchedasaṅkhātamantaṃ gaṇhāti, atha kho rūpavivekamattasseva gahaṇena anantapharaṇākāreneva manasikāraṃ pavatteti, tasmā uppādavayantavirahato manasikāravasena vā etamanantanti veditabbaṃ. ‘‘Anantākāsa’’nti ca vattabbe ananta-saddassa paranipātavasena ‘‘ākāsānanta’’nti vuccati. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ <a name="M1.0231"></a> saṃyogaparassa ta-kārassa ca-kāraṃ katvā, tadeva āyatanaṃ sasampayuttadhammassa jhānassa ārammaṇabhāvato adhiṭṭhānaṭṭhena devāyatanaṃ viyāti ākāsānañcāyatanaṃ, tasmiṃ appanāpattā saññā ākāsānañcāyatanasaññā, tāya sahagataṃ viññāṇaṃ <span class="bld">ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ</span>. Atha vā ākāsānañcaṃ āyatanamassā sasampayuttadhammāya saññāyāti ākāsānañcāyatanā, sāyeva saññā, tāya jhānaṃ sahagatanti ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ.</p>
  1146. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇa…pe… sahagata</span>nti yadetaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ, taṃsabhāvadhammattā uppādādiantavantampi ārammaṇakaraṇavasena anantākāse pharaṇato attānaṃ ārabbha antassa aggahaṇavasena pavattamanasikārato vā anantaṃ viññāṇanti viññāṇānantaṃ, ‘‘viññāṇānañca’’nti vattabbe viññāṇañca-saddo tadatthe nirūḷho ā-kāra na-kāralopoti vā katvā ‘‘viññāṇañca’’micceva vuttaṃ. Evañca katvā vakkhati –</p>
  1147. <p class="indent">‘‘Viññāṇānantamiccevaṃ, vattabbaṃ panidaṃ siyā’’ti.</p>
  1148. <p class="bodytext">Atha vā dutiyāruppaviññāṇena añcitabbaṃ ārammaṇavasena pāpuṇitabbanti viññāṇañcaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  1149. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcaññā…pe… sahagata</span>nti nāssa paṭhamāruppaviññāṇassa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Sati hi bhaṅgamattepi tassa sakiñcanatā <a name="V1.0187"></a> siyā. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇābhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1150. <p class="bodytext"><span class="bld">Nevasaññā…pe… sahagata</span>nti heṭṭhimajhānesu viya oḷārikāya saññāya abhāvato nevassa saññā atthīti nevasaññaṃ, sukhumāya ca saññāya atthitāya nāssa saññā natthīti <a name="M1.0232"></a> nāsaññaṃ, nevasaññañca taṃ nāsaññañceti nevasaññānāsaññaṃ, catutthāruppajjhānaṃ. Yadi evaṃ ‘‘nevasaññanāsañña’’nti vattabbaṃ? Saccametaṃ. Vacanasobhanatthaṃ pana dīghaṃ katvā vuttaṃ. Atha vā nevassa saññā nāsaññāti evaṃ ekajjhaṃ bahubbīhisamāsavasena ‘‘nevasaññānāsañña’’nti vuttaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ āyatanañca manāyatanadhammāyatanapariyāpannattāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ, tena sampayuttaṃ saññāsahagataṃ <span class="bld">nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ</span>. Atha vā saññāyeva paṭusaññākiccakaraṇe asamatthatāya nevasaññā, uṇhodake tejodhātu viya saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā nāsaññāti nevasaññānāsaññā, sā eva sesadhammānaṃ nissayapaccayatāya, adhiṭṭhānaṭṭhena dhammāyatanapariyāpannatāya eva vā āyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ.</p>
  1151. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathānurūpaṃ…pe… nipphādaka</span>nti ‘‘paṭhamāruppabhūmiyā paṭhamaṃ, dutiyāruppabhūmiyā dutiya’’ntiādinā attano anurūpavasena catūsu arūpabhūmīsu upapattisādhakaṃ. Tāsu pana paṭhamā vīsatisahassakappāyukā hoti, dutiyā cattālīsasahassakappāyukā, tatiyā saṭṭhisahassakappāyukā, catutthā pana caturāsītisahassakappāyukāti veditabbaṃ.</p>
  1152. <p class="centered">Arūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1153. <p class="subhead">Lokuttarakusalavaṇṇanā</p>
  1154. <p class="bodytext">Evaṃ tividhampi lokiyakusalaṃ niddisitvā idāni lokuttarakusalaṃ niddisanto āha <span class="bld">‘‘itaraṃ</span> <a name="V1.0188"></a> <span class="bld">panā’’</span>tiādi. Lujjanapalujjanaṭṭhena <a name="M1.0233"></a> loko, so tividho – saṅkhāraloko sattaloko bhājanalokoti. Tato idaṃ uttaratīti lokuttaraṃ. Cattāropi hi maggā upādānakkhandhasaṅkhātasaṅkhāralokato uttaranti anāsavabhāvena. Sattalokesu ca sotāpattimaggo anariyalokato uttarati, sakadāgāmimaggo sotāpannalokato, anāgāmimaggo sakadāgāmilokato, arahattamaggo anāgāmilokato uttarati. Bhājanalokesu pana paṭhamamaggo apāyalokato uttarati, sakadāgāmimaggo kāmalokekadesato, anāgāmimaggo sakalakāmalokato, arahattamaggo rūpārūpalokato uttarati. Iti catubbidhampi maggacittaṃ tividhalokato uttaratīti lokuttaraṃ, kucchitasalanādito pana kusalaṃ, cintanādito cittañcāti <span class="bld">lokuttarakusalacittaṃ</span>. Phalaṃ pana lokato uttiṇṇattā lokuttaraṃ, ubhayampi vā saha nibbānena upādānakkhandhasaṅkhātalokato uttaraṃ visiṭṭhataranti lokuttaraṃ. Yathāha ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90).</p>
  1155. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyatāniyatavatthukabhedato</span>ti sotāpattimaggassa paratoghosapaccayena vinā anuppajjanato arūpabhave sambhavo natthīti taṃ niyatavatthukaṃ, itaraṃ pana sattavidhampi paratoghosaṃ vināpi vipassanābaleneva nipphajjanato tatthāpi sambhavatīti aniyatavatthukaṃ.</p>
  1156. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhi…pe… tividha</span>nti lokuttaravimokkhānaṃ dvārabhāvato vimokkhamukhasaṅkhātāhi suññatānupassanādīhi tīhi vuṭṭhānagāminivipassanāhi pattabbato idaṃ lokuttarakusalaṃ <span class="bld">tividhaṃ</span> suññataṃ animittaṃ appaṇihitanti. Katame pana <a name="M1.0234"></a> te lokuttaravimokkhāti? Nava lokuttaradhammā. Yathāha ‘‘cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca, ayaṃ anāsavo vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213). Imāni hi saṃkilesadhammehi suṭṭhu vimuttattā <span class="bld">vimokkhā</span> nāma. Tāni pana paccekaṃ suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkhoti tividhāni. Yathāha ‘‘tayome, bhikkhave, vimokkhā – suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.209). Idha pana kusalādhikārattā catumaggasaṅkhātāyeva lokuttaradhammā adhippetā.</p>
  1157. <p class="bodytext">Suññatādināmalābho ca nesaṃ āgamanato, saguṇato, ārammaṇato ca veditabbo. Tathā hi <a name="V1.0189"></a> āgacchati maggo, phalañca etenāti <span class="bld">āgamanaṃ</span>. Tañhi duvidhaṃ maggāgamanaṃ, phalāgamanañca. Tesu vuṭṭhānagāminivipassanā <span class="bld">maggāgamanaṃ,</span> ariyamaggo <span class="bld">phalāgamanaṃ</span>. Tattha maggassa āgataṭṭhāne maggāgamanaṃ gahetabbaṃ, phalassa āgataṭṭhāne phalāgamanaṃ. Idha pana maggassa āgatattā maggāgamanaṃ gahitanti. Tato <span class="bld">āgamanato. Saguṇato</span>ti sabhāvato. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti ārammaṇadhammato.</p>
  1158. <p class="bodytext">Yo hi sabbasaṅkhārānaṃ anattalakkhaṇapaṭivedhavasappavattāya anattānupassanāya vasena maggaṃ paṭilabhati, tassa sā anupassanā asuññattakarānaṃ attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhakilesānaṃ vikkhambhitabhāvena tebhūmakadhammānaṃ attasuññatāya yāthāvato gahaṇato <span class="bld">suññatānupassanā</span> nāma hoti. Tāya pana paṭiladdhamaggo suññatāya āgatattā <span class="bld">suññato</span> nāma. Tenāha ‘‘anattato manasikaronto suññatavimokkhena vimuccatī’’ti (paṭi. ma. 1.227).</p>
  1159. <p class="bodytext">Yo <a name="M1.0235"></a> pana sabbasaṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇapaṭivedhavasappavattāya aniccānupassanāya maggaṃ paṭilabhati, tassa sā anupassanā niccanimittādigāhakarānaṃ kilesānaṃ vikkhambhitattā dhuvabhāvūpaṭṭhānasaṅkhātaniccanimittādino aggahaṇato <span class="bld">animittānupassanā</span> nāma. Tāya pana laddhamaggo animittāya āgatattā <span class="bld">animitto</span> nāma. Tenāha ‘‘aniccato manasikaronto animittavimokkhena vimuccatī’’ti (paṭi. ma. 1.227).</p>
  1160. <p class="bodytext">Yo pana sabbasaṅkhārānaṃ dukkhalakkhaṇapaṭivedhavasappavattāya dukkhānupassanāya vasena maggaṃ paṭilabhati, tassa sā anupassanā taṇhāpaṇidhānassa vikkhambhanena paṇidhivirahitattā <span class="bld">appaṇihitānupassanā</span> nāma. Tāya pana laddhamaggo appaṇihitāya āgatattā <span class="bld">appaṇihito</span> nāma. Tenāha ‘‘dukkhato manasikaronto appaṇihitavimokkhena vimuccatī’’ti. Ayaṃ tāvassa āgamanavasena nāmalābho.</p>
  1161. <p class="bodytext">Attano pana rāgādīhi suññatattā, niccanimittādivirahitattā, taṇhāpaṇidhiabhāvato ca <span class="bld">saguṇato,</span> rāgādisuññasseva, niccanimittādivirahitassa, paṇidhivippamuttassa ca nibbānassa ārammaṇakaraṇato <span class="bld">ārammaṇato</span> ca suññatādivimokkho nāma hotīti evamassa saguṇārammaṇehi nāmalābho daṭṭhabbo. So ca kho suttantapariyāyeneva, no abhidhammapariyāyena. Suttantakathā hi pariyāyadesanā, itarā nippariyāyadesanā, tasmā saguṇārammaṇato nāmassa sabbasādhāraṇabhāvena <a name="V1.0190"></a> avavatthānakarattā pariyāyabhāvato suttantapariyāyeneva lābho, āgamanato pana abhidhammapariyāyenapi vavatthānakarabhāvena nippariyāyattā. Teneva hi ācariyena ‘‘tīhi vimokkhamukhehi pattabbato tividha’’nti vimokkhamukhameva dhuraṃ katvā vuttaṃ, na ‘‘suññatādināmato tividha’’nti. Animittanāmaṃ panettha <a name="M1.0236"></a> āgamanatopi suttantapariyāyeneva labbhati abhidhamme maggaṃ pati animittanāmassa anuddhatattā. Anuddhaṭattaṃ pana na anuddharitabbatāmattena, atha kho nippariyāyato tassa magge alabbhanato. Kiñcāpi hi ayaṃ vipassanā niccanimittaṃ ugghāṭentī pavattati, saṅkhāranimittassa pana anissajjanato na nippariyāyato animittanāmaṃ labhati. Yaṃ panetaṃ sutte –</p>
  1162. <p class="gatha1">‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha;</p>
  1163. <p class="gathalast">Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 344) –</p>
  1164. <p class="bodytext">Maggassa animittabhāvavacanaṃ, taṃ yathāvuttapariyāyavasena labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ. Abhidhamme pana yā sayampi nippariyāyato animittanāmaṃ na labhati, sā kathaṃ maggassa taṃ dadeyyāti maggassa animittanāmaṃ na uddhaṭaṃ. Yadi evaṃ suññatanāmenapi idaṃ samānaṃ. Anattānupassanāpi hi kiñcāpi puggalasuññataṃ gaṇhāti, dhammasuññataṃ pana na gaṇhātīti sayaṃ nippariyāyena suññatānupassanā nāma na hotīti suññatanāmampi maggassa na dadeyya. Atha puggalasuññatāggahaṇamattena sayaṃ suññatānupassanā hutvā maggassa taṃ dadeyya, aniccānupassanāpi saṅkhāranimittassa gahaṇepi niccanimittādiugghāṭanato sayaṃ animittānupassanā hutvā maggassa animittanāmaṃ dadeyyāti? Na idamevaṃ, niccādinimittugghāṭanena animittabhāvassa nippariyāyena magge alabbhanato niccādinimittugghāṭanassapi pariyāyabhāvato. Nanu idampi sabbattha samānaṃ. Suññataappaṇihitabhāvopi hi nippariyāyena amagge na labbhati puggalasuññataggahaṇassa, paṇidhisosanassa ca ujukaṃ maggeneva nipphajjanato, tasmā suññatānupassanāpi appaṇihitānupassanāpi pariyāyeneva taṃ taṃ nāmaṃ labhantīti maggassa nippariyāyato nāmaṃ na dentīti? Na, tato <a name="M1.0237"></a> laddhaariyamaggassa nippariyāyato sampayuttadhammavaseneva suññataappaṇihitanāmasambhavato. Kathaṃ? Ṭhapetvā buddhuppādaṃ sarabhaṅgasatthārādikālepi dubbijānīyabhāvena sukhumassa anattalakkhaṇassa paññāya eva gocarabhāvato anattānupassanāya anupassanato <a name="V1.0191"></a> maggakkhaṇe paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Yathāha – ‘‘anattato manasikaroto paññindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti (paṭi. ma. 1.221).</p>
  1165. <p class="bodytext">Tañca pana sayaṃ attābhinivesasamugghāṭanato, ariyamaggapariyāpannattā ca nippariyāyatova suññatanāmaṃ labhati. Dukkhānupassanāya samādhivipaccanīkassa paṇidhisaṅkhātarāgassa sosanato tassā vasena anupassantassa maggakkhaṇe samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Yathāha – ‘‘dukkhato manasikaroto samādhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti. Tañca pana sayaṃ paṇidhisosanato, ariyamaggapariyāpannattā ca nippariyāyatova appaṇihitanāmaṃ labhati. Sabbasaṅkhārānaṃ pana aniccabhāvaṃ āgamanato sutvā pacchā sayaṃ paccakkhato passato ‘‘aniccameva vata so bhagavā ‘anicca’nti āhā’’ti bhagavati saddhābāhullapaṭilābhato aniccānupassanāya manasikaroto maggakkhaṇe saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Yathāha – ‘‘aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti. Taṃ pana sayaṃ saṅkhāranimittato vuṭṭhahantampi ariyamaggapariyāpannaṃ na hotīti nippariyāyato animittanāmaṃ na labhati, tasmā yathā kāyakammādhikaṃ cittaṃ ‘‘kāyakamma’’nti vuccati, evaṃ suññatasaṅkhātapaññindriyādhimatto maggo suññatanāmaṃ labhati, appaṇihitasaṅkhātasamādhindriyādhimatto appaṇihitanāmaṃ, saddhindriyādhimatto pana saddhāya animittanāmālābhato sayampi taṃ na labhati. Yadi sampayuttadhammavasena suññatādināmālābho, atha kathaṃ ‘‘āgamanato’’ti <a name="M1.0238"></a> vuttaṃ? Saccaṃ, āgamanato adhimattassa pana indriyassa vasena laddhanāmampi āgamanatova laddhaṃ hoti.</p>
  1166. <p class="bodytext">Atha vā abhidhammapariyāyenapi suññatabhāvo nāma puggalasuññatāyevāti puggalasuññataggāhitāya anattānupassanāya suññatanāmaṃ nippariyāyatova labbhati. Paṇidhi nāma rāgādikā evāti rāgādisositāya dukkhānupassanāya appaṇihitanāmampi nippariyāyatova labbhati.</p>
  1167. <p class="bodytext">Nimittanti pana ṭhapetvā suttantapariyāyaṃ abhidhammapariyāyena saṅkhāranimittaṃ hotīti saṅkhāranimittaggāhitāya aniccānupassanāya animittanāmaṃ nippariyāyato na labbhati, tasmā nippariyāyato suññataappaṇihitanāmikānaṃ anattadukkhānupassanānaṃ vasena paṭiladdhamaggo āgamanato suññataappaṇihitanāmaṃ labhati, animittanāmaṃ pana pariyāyatova labhati. Tena vuttaṃ <a name="V1.0192"></a> – ‘‘animittanāmaṃ panettha āgamanatopi suttantapariyāyeneva labbhati abhidhamme maggaṃ pati animittanāmassa anuddhaṭattā’’ti. Iti imesaṃ tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ pavesanadvārabhāvato suññatānupassanādināmikā anattānupassanādikā tisso anukkamena balavabhāvaṃ patvā vuṭṭhānagāminivipassanābhūtā tīṇi vimokkhamukhānīti veditabbāni. Vuttañhetaṃ –</p>
  1168. <p class="indent">‘‘Tīṇi kho panimāni vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti, sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbasaṅkhāresu manosamuttejanatāya appaṇihitāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya, sabbadhamme parato samanupassanatāya suññatāya ca dhātuyā <a name="M1.0239"></a> cittasampakkhandanatāya, imāni tīṇi vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 1.219).</p>
  1169. <p class="bodytext">Ettha hi <span class="bld">paricchedaparivaṭumato</span>ti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca. Aniccānupassanā hi ‘‘udayato pubbe saṅkhārā natthī’’ti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānā vayato paraṃ na gacchanti, ettheva antaradhāyantīti parivaṭumato pariyantato samanupassati. <span class="bld">Samanupassanatāyā</span>ti sammadeva anupassanatāya saṃvattantīti sambandho. <span class="bld">Manosamuttejanatāyā</span>ti cittasaṃvejanatāya. Dukkhānupassanena hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvijjati. <span class="bld">Parato samanupassanatāyā</span>ti ‘‘nāhaṃ, na mama’’nti evaṃ anattato samanupassanatāya. Iti imāni tīṇi padāni aniccānupassanādīnaṃ tiṇṇaṃ vasena vuttānīti veditabbāni. Teneva ca tadanantare pañhāvissajjane –</p>
  1170. <p class="indent">‘‘Aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhahanti, dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhahanti, anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhahantī’’ti (paṭi. ma. 1.219) –</p>
  1171. <p class="unindented">Vuttaṃ. Nanu cettha abhidhammāvatārassa bhāsamānattā abhidhammapariyāyeneva vimokkhamukhāni ca vavatthapetuṃ yuttanti? Saccaṃ, aniccānupassanāyapi pana maggavuṭṭhānaṃ hotīti pakāsanatthaṃ suttantapariyāyenapi <a name="V1.0193"></a> ekaṃ vavatthānaṃ kataṃ, tathā vuṭṭhito pana maggo abhidhammapariyāyena suddhikapaṭipadāyameva saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1172. <p class="bodytext"><span class="bld">Catumaggayogabhedato</span>ti sotāpattiādīhi catūhi ariyamaggehi sampayogappabhedato. Ariyamaggānaṃ pana sammādiṭṭhādiaṭṭhaṅgasabhāvattā, tesañca sabbalokuttare atthitāya <a name="M1.0240"></a> bhaṅgavasena abhedepi indriyānaṃ apāṭavapāṭavataratamabhāvena sacchikiriyāvisesato kilesānaṃ pahānabhedo hotīti taṃvasena catubbidhatā daṭṭhabbā. Tenevāha <span class="bld">‘‘sakkāyadiṭṭhivicikicchā’’</span>tiādi. Sati vijjamāne pañcakkhandhasaṅkhāte kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, sayaṃ vā tattha sati diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, pañcasu khandhesu attattaniyābhinivesavasena pavattāya micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā pana ekekasmiṃ khandhe catudhā abhinivesanavasena vīsatividhā hoti. Tathā hi koci rūpaṃ attato samanupassati ‘‘yaṃ rūpaṃ, so attā, yo attā, taṃ rūpaṃ, yathā dīpassa vaṇṇoyeva acci, acciyeva vaṇṇo’’ti. Rūpavantaṃ vā attānaṃ samanupassati, chāyāvantaṃ viya rukkhaṃ. Attani vā rūpaṃ, pupphe viya gandhaṃ. Rūpasmiṃ vā attānaṃ, samugge viya maṇi. Evaṃ vedanādīsupi ‘‘vedanaṃ attato samanupassatī’’tiādinā yojetabbaṃ. Tattha yo pañcavidho abyatirittaattābhiniveso, sā ucchedadiṭṭhi. Yo pana pannarasavidho byatirittaattābhiniveso, sā sassatadiṭṭhīti veditabbaṃ.</p>
  1173. <p class="bodytext">Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchati kilamatīti vicikicchā, tikicchituṃ dukkaratāya vā vigatā cikicchā ñāṇapatikāro imissāti vicikicchā. Sā pana –</p>
  1174. <p class="indent">‘‘Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, pubbante, aparante, pubbantāparante, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchatī’’ti (dha. sa. 1008 thokaṃ. visadisaṃ) –</p>
  1175. <p class="bodytext">Evaṃ buddhādīsu kaṅkhāvasena aṭṭhavatthukā,</p>
  1176. <p class="bodytext">‘‘Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ<a name="M1.0241"></a>, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhānaṃ<a name="V1.0194"></a>, na nu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhānaṃ, etarahi vā pana paccuppannamaddhānaṃ ajjhattaṃ kathaṃkathī hoti, ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) –</p>
  1177. <p class="unindented">Evaṃ pubbantādayo ārabbha pavattivasena soḷasavatthukā ca niddiṭṭhā.</p>
  1178. <p class="bodytext">Tattha satthari kaṅkhanto tassa rūpakāyadhammakāyānaṃ vijjamānataṃ, avijjamānatañca kaṅkhati, dhamme kaṅkhanto tassa svākkhātadvākkhātabhāve kaṅkhati, saṅghe kaṅkhanto tassa suppaṭipannavippaṭipannatādibhāve kaṅkhati, sikkhāya kaṅkhanto tassā supaññattaduppaññattabhāvaṃ kaṅkhati, pubbante kaṅkhanto sassatākāraṃ, adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānataṃ, avijjamānatañca kaṅkhati, aparante kaṅkhanto sassatākāraṃ, ucchedākārañca nissāya anāgate attano uppattiṃ, anuppattiñca kaṅkhati, pubbantāparante kaṅkhanto paccuppanne attano atthibhāvaṃ, natthibhāvañca kaṅkhati. Paccuppanno hi addhā pubbabhāgāparabhāgakoṭṭhāsavantatāya ‘‘pubbantāparanto’’ti vuccati, yuttaṃ pana taṃ ārabbha kaṅkhājanananti? Yuttaṃ, ayuttanti kā ettha cintā. Ummattako viya hi bālaputhujjano. Tasmā so yaṃ kiñci kaṅkhatiyeva. Teneva ca <span class="bld">soḷasavatthukavicikicchāniddese</span> ‘‘etarahi vā panā’’tiādi vuttaṃ. Ācariyā pana ‘‘pubbantāparantoti atītānāgate ekajjhaṃ gahetvā tadubhayamārabbha <a name="M1.0242"></a> kaṅkhanto pubbantāparante kaṅkhatī’’tipi vadanti. Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhanto pana avijjādīnaṃ paccayānaṃ, saṅkhārādīnañca paccayuppannānaṃ hetuhetusamuppannabhāvassa sabbhāvāsabbhāvaṃ kaṅkhatīti evaṃ tāva aṭṭhavatthukakaṅkhāya pavatti veditabbā.</p>
  1179. <p class="bodytext">Soḷasavatthukā pana ‘‘ahosiṃ nu kho…pe… na nu kho ahosi’’nti kaṅkhanto vuttanayeneva atīte attano vijjamānāvijjamānataṃ kaṅkhati. <span class="bld">Kiṃ nu kho ahosi</span>nti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇādīsu gahaṭṭhādīsu devādīsu aññataro nu kho’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Kathaṃ nu kho</span>ti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ, rassaodātakāḷādīnañca aññataro’’ti kaṅkhati. Issaranimmānādīni nissāya ‘‘kena <a name="V1.0195"></a> nu kho pakārena ahosi’’nti nibbattanākārato kaṅkhatīti vadanti. <span class="bld">Kiṃ hutvā kiṃ ahosi</span>nti jātiādīni nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā nu kho manusso ahosi’’nti attano aparāparaṃ pavattiṃ kaṅkhati. <span class="bld">Bhavissāmi nu kho, na nu kho</span>ti heṭṭhā vuttanayeneva anāgate attano vijjamānāvijjamānataṃ kaṅkhati. <span class="bld">‘‘Kiṃ nu kho bhavissāmī’’</span>tiādi vuttanayameva. <span class="bld">Ahaṃ nu khosmi, na nu khosmī</span>ti idāni attano atthibhāvaṃ, natthibhāvañca kaṅkhati. Tattha kāraṇaṃ vuttameva. <span class="bld">Kiṃ nu khosmī</span>ti khattiyādikova samāno attano khattiyādibhāvaṃ kaṅkhati. Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">Kathaṃ nu khosmī</span>ti ‘‘abbhantare jīvo nāma atthī’’ti gahetvā tassa dīghādibhāvaṃ kaṅkhati. Paccuppannaṃ pana attano sarīrasaṇṭhānaṃ ajānanto nāma natthi. <span class="bld">Kuto āgato, kuhiṃ gāmī bhavissatī</span>ti attabhāvassa āgatagataṭṭhānāni kaṅkhatīti veditabbaṃ.</p>
  1180. <p class="bodytext">Sīlañca <a name="M1.0243"></a> vatañca sīlabbataṃ, tattha gosīlādiasuddhimaggo samādānavasena sīlaṃ, avītikkamavasena vataṃ. Ubhayathāpi vā sīlaṃ, tapokammabhāvena gahitattā vataṃ. Gavādipakatibhāvato attano vā gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ, ‘‘gacchanto bhakkheti, tiṭṭhanto muttetī’’tiādinā gavādikiriyāya karaṇaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammasato vā nivatti sīlaṃ, taṃsamādānavato vesabhojanakiccacaraṇādivisesapaṭipatti vataṃ. Sabhāvaṃ atikkamma parato āmasanaṃ gahaṇanti parāmāso, sīlabbatassa parāmāso sīlabbataparāmāso. Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhīti evaṃ asuddhimagge ‘‘suddhimaggo’’ti pavattassa micchābhinivesassetaṃ adhivacanaṃ. Sakkāyadiṭṭhi ca vicikicchā ca sīlabbataparāmāso cāti sakkāya…pe… parāmāso, teyeva kammavipākesu, vaṭṭasmiṃ vā satte saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni, tesaṃ diṭṭhivisuddhiādīhi tadaṅgavasena pahīnānaṃ anuppattidhammatāpādanena accantasamucchedappahānaṃ karotīti <span class="bld">sakkā…pe…ppahānakaraṃ</span>.</p>
  1181. <p class="bodytext">Nibbānaṃ pati savanato sandanato soto vuccati ariyo aṭṭhaṅgikamaggo, tassa ādito pajjanaṃ sotāpatti, nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi maggīyati, kilese mārento gacchatīti vā maggo, sotāpatti eva maggo sotāpattimaggo. Atha vā sotaṃ ādito pajjati adhigacchatīti sotāpatti, paṭhamo ariyapuggalo, tassa maggo sotāpattimaggo, sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni, tena sampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">sotāpattimaggacittaṃ</span>.</p>
  1182. <p class="bodytext">Rajjati <a name="V1.0196"></a> abhisajjatīti rāgo, so idha pañcakāmavisayā, kāmabhavavisayā ca taṇhā. Dussatīti doso, dasavidhaāghātavatthupadaṭṭhāno <a name="M1.0244"></a> byāpādo. Muyhatīti moho, dukkhādīsu aṭṭhasu aññāṇaṃ. Etesaṃ kilesānaṃ tanuttaṃ tanubhāvaṃ karotīti <span class="bld">rāga…pe… tanuttakaraṃ</span>. Tattha dvīhi kāraṇehi tanuttaṃ abhiṇhānuppattito, pariyuṭṭhānamandatāya cāti. Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci viraḷākārā hutvā uppajjanti, tathā uppajjantāpi maddantā chādentā andhakāraṃ karontā nuppajjanti. Dvīhi pana maggehi pahīnattā mandamandā tanukatanukā uppajjanti. Keci pana sakadāgāmissa kilesā cirena uppajjantāpi bahalāva uppajjanti. Tathā hissa puttadhītaro dissantīti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ, vatthupaṭisevanena vināpi gabbhaggahaṇasabbhāvato, tasmā vuttanayeneva dvīhi kāraṇehi nesaṃ tanubhāvo veditabbo. Kasmā panettha mohassa tanubhāvo vutto, nanu tatiyamaggavajjhānameva iminā tanuttakaraṇaṃ vattabbaṃ, itarathā heṭṭhā tīhipi maggehi uparimaggavajjhakilesānaṃ bahalābahalāvatthāya pahīyamānattā idha sabbesameva uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ tanubhāvo vattabbo, teneva ca <span class="bld">pāḷiyampi</span> ‘‘kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya dutiyāya bhūmiyā pattiyā’’ti vuttanti. Saccametaṃ, sutte pana uparimaggavajjhānaṃ tanubhāvapariyāyaṃ gahetvā ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hotī’’ti hetuttayatanubhāvassa āgatattā idhāpi tadanulomena vuttaṃ. ‘‘Kāmarāgabyāpādāna’’micceva vā pāṭho. Tathā hi ettheva upari <span class="bld">dutiyamaggañāṇaniddese</span> ‘‘byāpādakāmarāgānaṃ, tanubhāvaṃ tu sādhaya’’nti (abhidha. 1353) vuttaṃ. Paṭisandhivasena sakideva imaṃ manussalokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, tassa maggo sakadāgāmimaggo. Kiñcāpi hi maggaṭṭhassa paṭisandhivasena āgamanāsambhavato <a name="M1.0245"></a> phalaṭṭhoyeva sakadāgāmī nāma hoti, tassa pana āgamanabhūto maggo maggantarāvacchedanatthaṃ tadāyattabhāvūpanayanena sakadāgāmimaggoti vuccati, taṃsampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">sakadāgāmimaggacittaṃ</span>.</p>
  1183. <p class="bodytext">Pañcasu kāmaguṇesu, kāmabhave ca rāgo <span class="bld">kāmarāgo</span>. Byāpajjati tena cittanti <span class="bld">byāpādo</span>. Paṭisandhivasena imaṃ kāmadhātuṃ na āgacchatīti <span class="bld">anāgāmī</span>. Rūpabhave chandarāgo <span class="bld">rūparāgo</span>. Arūpabhave chandarāgo <span class="bld">arūparāgo. Māno</span> idha arahattādhigamaṃ paṭicca uṇṇatimattaṃ. <span class="bld">Uddhaccampi</span> ‘‘ko me bhāro kilesasamucchedane’’ti evamākārappavattaṃ cittassa avūpasamamattaṃ. <span class="bld">Avijjā</span>pi asukhe sukhasaññāvipallāso. Ārakattā kilesehi, micchāpaṭipannehi vā, rāgādiarīnaṃ, saṃsāracakkassa arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, rahopi pāpākaraṇena pāpakaraṇe <a name="V1.0197"></a> rahassa abhāvā, rahitabbato jahitabbato ‘‘rahā’’ti laddhanāmānaṃ vā pāpadhammānaṃ abhāvato, sādhūhi arahitabbato apariccajitabbato, rahasaṅkhātassa vā gamanassa saṃsāre abhāvato <span class="bld">arahā,</span> aṭṭhamo ariyapuggalo, tassa bhāvo arahattaṃ, aggaphalassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi ‘‘arahā’’ti abhidhānassa, buddhiyā ca pavattinibandhanattā arahato bhāvoti katvā ‘‘arahatta’’nti vuccati, tassa āgamanabhūto maggo arahattamaggo, taṃsampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">arahattamaggacittaṃ</span>.</p>
  1184. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānaṅgayogabhedato</span>ti rūpāvacaraṃ viya pañcahi jhānaṅgehi sampayogabhedato. Kathaṃ panassa bhedoti? Ettha tāva aṭṭhakathāvādo, tayo ca theravādāti cattāro vādā honti. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> tāva ‘‘saṅkhārupekkhābhāvaṃ patvā vuṭṭhānagāminivipassanāmaggassa jhānaṅgaṃ niyametī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tipiṭakacūḷanāgatthero</span> pana ‘‘maggāsannavipassanāya <a name="M1.0246"></a> padaṭṭhānabhūtaṃ pādakajjhānaṃ niyametī’’ti āha. <span class="bld">Moravāpivāsimahādattatthero</span> ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti. Yañhi jhānaṃ sammasitvā vuṭṭhāti, taṃsadisova hotī’’ti āha. <span class="bld">Tipiṭakacūḷābhayatthero</span> pana ‘‘puggalajjhāsayo niyameti, ‘aho vata pañcaṅgikaṃ, caturaṅgikaṃ vā maggaṃ pāpuṇeyya’ntiādinā yathā yathāssa ajjhāsayo hoti, tathā tathā maggo hotī’’ti āha.</p>
  1185. <p class="bodytext">Yasmā pana aṭṭhakathāvādo pamāṇaṃ, tayo ca therā paṇḍitā byattā, tasmā cattāropi vādā aññamaññaṃ appaṭibāhanavasena evaṃ veditabbā. Kathaṃ? Kāmāvacaradhamme tāva sammasitvā sukkhavipassakassa uppannamaggopi samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppāditamaggopi vipassanāniyāmena paṭhamajjhānikāva honti. Sace pana kiñci jhānaṃ pādakaṃ katvā uppādito hoti, tassa vasena aṅgapariṇāmo hotīti taṃtaṃjhānasadiso hoti. Yasmā panettha kāmāvacarakkhandhe ārabbha pavattā vipassanā kāmāvacaradhammesu ca mahaggatadhammesu viya bhāvanāvisesato jhānaṅgaviseso natthi, tasmā ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti evaṃ pavatto dutiyattheravādo imaṃ vādaṃ na pavisati. Jhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo sace pādakajjhānaṃ natthi, sammasitajjhānaniyāmena taṃtaṃjhāniko hoti. Sace paṭhamajjhānato vuṭṭhāya dutiyādijhāne sammasitvā uppādito, puggalajjhāsayaniyāmena dvīsu aññatarajjhānasadiso hoti. Sace pana puggalassa tathāvidho ajjhāsayo natthi, tadā kathanti? Ettha tāva keci ‘‘nānāvajjanavīthiyameva nivattamānapādakajjhānato ekāvajjanavīthiyaṃ <a name="V1.0198"></a> gotrabhubhāvaṃ patvā nivattamānāya vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhāyeva <a name="M1.0247"></a> balavanto, tasmā sammasitakkhandhaniyāmena taṃsadiso maggo hotī’’ti vadanti. Evañca sati ‘‘pādakajjhānaniyāmena hotī’’ti evaṃ pavatto paṭhamattheravādo pādakajjhānato vuṭṭhāya kāmāvacarakkhandhe sammasitvā uppāditamaggameva sandhāya tiṭṭhatīti.</p>
  1186. <p class="bodytext">Apare pana ‘‘pādakajjhānaṃ maggassa mūlakāraṇavasena paccayo hoti āsannakāraṇavasenapi, sammasitakkhandhā pana mūlakāraṇavaseneva paccayā honti, tasmā sammasitakkhandhato pādakajjhānameva balavataranti pādakajjhānasadiso maggo hotī’’ti vadanti. Evaṃ sante pana ‘‘sammasitakkhandhaniyāmenā’’ti evaṃ pavatto dutiyattheravādo samāpattiṃ pādakaṃ akatvā kevalaṃ jhānadhammeyeva sammasitvā uppāditamaggameva sandhāya tiṭṭhati. Yasmā pana heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānaṃ balappattaṃ hoti, tasmā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato vuṭṭhāya uparūparijhānadhamme vipassato uppannamaggo pādakajjhānaṃ anapekkhitvā sammasitajjhānavasena taṃtaṃjhāniko hoti. Uparūparijhānato pana vuṭṭhāya heṭṭhimaheṭṭhimajjhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo sammasitajjhānaṃ anapekkhitvā pādakajjhānasadiso hotīti idamettha sārataraṃ. Evañhi sati dvinnampi therānaṃ vādā nippadesavisayā samaphalā honti.</p>
  1187. <p class="bodytext">Tatiyattheravādo cettha pādakajjhānaṃ, sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva na ijjhati. Tīsupi vādesu ṭhapetvā sesajhānaṅgapariṇāmaṃ vedanāpariṇāmo vipassanāniyāmeneva hoti. Tayopi theravādā vipassanāniyāmena vinā na hontīti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca vedanāpi jhānaṅgameva, tasmā tāyapi pādakajjhānaniyāmeneva bhavitabbanti? Taṃ na, vedanāyapi pādakajjhānaniyāmena pariṇāme sati vipassanāniyāmaṃ anapekkhitvā pādakajjhānaniyāmeneva maggakkhaṇe <a name="M1.0248"></a> sesajhānaṅgāni pariṇāmaṭṭhāneyeva vedanāyapi pariṇāmo bhaveyya, tathā pana ahutvā ekāvajjanavīthiyā āditova pariṇāmanato maggavuṭṭhānavīthiyā āsannatarappavattāya vipassanāya vasena vedanāniyāmo hoti.</p>
  1188. <p class="bodytext">Atha vā pādakajjhānasammasitajjhānānaṃ sambhave tesu anuppannā vedanā vipassanāya na hotīti pādakajjhānasammasitajjhānaniyāmena pariṇamatītipi na sakkā vattuṃ. Ettha siyā – yattha tāva pādakajjhānaṃ atthi, tattha taṃ niyameti. Yattha pana tikacatukkapādakajjhānaṃ natthi, tasmiṃ <a name="V1.0199"></a> arūpabhave kiṃ niyametīti? Tatthāpi pādakajjhānameva niyameti. Yo hi bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpattimaggaphalāni nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā arūpabhave nibbatto paṭhamajjhānikāya sotāpattiphalasamāpattiyā vuṭṭhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā upari tīṇi maggaphalāni nibbatteti, tassa tāni paṭhamajjhānikāneva honti. Dutiyajjhānikādīsupi eseva nayo. Arūpepi hi lokuttaraṃ tikacatukkajjhānaṃ uppajjatīti evamettha ekekassa lokuttarakusalassa jhānaṅgayogabhedo veditabboti.</p>
  1189. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggā…pe… nipphādetī</span>ti tebhūmakakusalaṃ viya paṭisandhippavattīsu avipaccavantampi attano attano anurūpassa phalassa nipphādanena taṃtaṃphalappatte sotāpanno sakadāgāmī anāgāmī arahāti sāmaññato cattāro ariyapuggale abhinipphādetīti. Visesato pana sattakkhattuparamatādike anekepi sotāpannādayo nipphādeti.</p>
  1190. <p class="centered">Lokuttarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1191. <p class="subhead">Catubhūmakakusalavaṇṇanā</p>
  1192. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Evaṃ <a name="M1.0249"></a> catubhūmakakusalacittaṃ sarūpato niddisitvā idāni taṃ nigamento āha <span class="bld">‘‘kāme aṭṭhevā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">kāme</span>ti kāmabhave. Tathā <span class="bld">‘‘rūpe’’</span>tiādīsu.</p>
  1193. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Kusalākusalāpagatenā</span>ti kusalākusalakammato apagatena. Aggamaggassa hi uppannakālato paṭṭhāya arahato sabbāni kusalākusalakammāni pahīnāni nāma honti paccayavekallena paṭisandhidāne asamatthabhāvato. Yato ca ariyamaggañāṇaṃ ‘‘kammakkhayakara’’nti vuccati. Atha vā ahetuapaccayavisujjhanassa abhāvato kilesasamucchedakena maggakusalena akusalehi apagatena. <span class="bld">Kusale kusalenā</span>ti kucchitānaṃ salanādīhi <a name="V1.0200"></a> kusalasaṅkhātāya paṭipattiyaṃ desanuppādanādīsu chekena. <span class="bld">Muninā</span>ti ubhayalokamunanakena aggaphalañāṇena, sabbaññutaññāṇena vā samannāgatattā muninā. Tenāha –</p>
  1194. <p class="bodytext">‘‘Yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti.</p>
  1195. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasinā</span>ti chaḷabhiññatāya paramena cittavasibhāvena samannāgatattā, jhānādīsu pañcavidhavasisabbhāvato ca vasibhūtena vasibhāvūpagatindriyena.</p>
  1196. <p class="centered">Catubhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1197. <p class="subhead">Akusalavaṇṇanā</p>
  1198. <p class="bodytext">Ettāvatā ca yaṃ ‘‘kusalākusalābyākatajātibhedato tividha’’nti ettha vuttaṃ kusalaṃ, taṃ sarūpato niddisitvā idāni tadanantaruddiṭṭhaṃ akusalaṃ niddisanto āha <span class="bld">‘‘akusalaṃ panā’’</span>tiādi. ‘‘Bhūmito ekavidha’’nti vuttamatthaṃ niyametvā dassento āha <span class="bld">‘‘kāmāvacaramevā’’</span>ti. Nikāyantarikā pana rūpārūpāvacarampi akusalaṃ icchantīti tesaṃ <a name="M1.0250"></a> matinisedhanatthaṃ avadhāraṇaṃ kataṃ. Mahaggatabhūmiyaṃ uppajjantampi hetaṃ tattha rūpadhātuyaṃ pavattivipākaṃ dentampi ekantena kāmāvacaramevāti. Kuto panesa niyamoti? Kāmataṇhāvisayabhāvato. Kāmataṇhāvisayatā hi kāmāvacarabhāvassa kāraṇaṃ yathā rūpārūpataṇhāvisayatā rūpārūpabhāvassa. Ekaṃsena cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Itarathā byāpitalakkhaṇaṃ na siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmivavatthānaṃ kareyya, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā, tasmā ālambaṇadhammavaseneva pariyāpannānaṃ sā kātabbā. Apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇatāya lokuttaratā, uttaritarābhāvato anuttaratā ca veditabbāti.</p>
  1199. <p class="bodytext">Domanassassa anīvaraṇāvatthāya abhāvena taṃsahagatacittuppādo kāmabhūmiyaṃyeva pavattatīti so <a name="V1.0201"></a> niyatavatthuko, itare arūpabhūmiyampi pavattanato aniyatavatthukāti āha <span class="bld">‘‘niyatā…pe… duvidha’’</span>nti. Vicikicchuddhaccasahagatānaṃ mohekahetukattā, itaresampi lobhamohadosamohavasena dvihetukattā āha <span class="bld">‘‘ekahetukaduhetukato’’</span>ti. Ādito ekādasannaṃ akusalacittānaṃ paṭisandhijananato, uddhaccasahagatassa tadabhāvato āha <span class="bld">‘‘paṭisandhijanakājanakato’’</span>ti. Uddhaccasahagatañhi pavattivipākaṃ dentampi paṭisandhiṃ nākaḍḍhati. Yato vakkhati –</p>
  1200. <p class="gatha1">‘‘Ekādasavidhānaṃ tu, hitvā uddhaccamānasaṃ;</p>
  1201. <p class="gathalast">Ekādasavidhā ceva, bhavanti paṭisandhiyo’’ti. (abhidha. 536);</p>
  1202. <p class="bodytext">Yena pana kāraṇena taṃ paṭisandhiṃ nākaḍḍhati, taṃ paṭisandhivinicchayakathāhi imissā gāthāya vaṇṇanāpadeseyeva vakkhāma<a name="M1.0251"></a>. <span class="bld">Tīhi vedanāhī</span>ti sukhadukkhopekkhāsaṅkhātāhi tīhi vedanāhi. Yathāha – ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā dukkhā adukkhamasukhā’’ti (saṃ. ni. 4.249). Yaṃ pana katthaci sutte ‘‘dvemā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā’’ti (saṃ. ni. 4.267) vacanaṃ, taṃ kusalapakkhikaṃ upekkhaṃ sukhe, akusalapakkhikañca dukkhe pakkhipitvā pariyāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Suppatiṭṭhitabhāvakāraṇattā mūlamivāti mūlaṃ, lobho mūlaṃ etassāti <span class="bld">lobhamūlaṃ</span>. Kiñcāpi hi mohopi lobhamūlesu atthi, so pana sabbākusalasādhāraṇattā vavatthānakaro na hotīti asādhāraṇadhammavasena ‘‘lobhamūla’’ntveva vuttaṃ yathā ‘‘bherisaddo yavaṅkuro’’ti. Tathā <span class="bld">‘‘dosamūla’’</span>nti etthāpi. Mūlantaravirahato moho eva mūlaṃ imassa, nāññanti <span class="bld">mohamūlaṃ</span>.</p>
  1203. <p class="bodytext">Micchāvasena dassanaṃ diṭṭhi, diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ yathā ‘‘ākāsagataṃ thāmagata’’nti. Atha vā vipariyesaggāhikāya diṭṭhiyā gatameva, na ettha gantabbavatthu tathāsabhāvanti diṭṭhigataṃ, dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīsu antogadhanti diṭṭhigataṃ, tena samaṃ pakārehi yuttanti <span class="bld">diṭṭhigatasampayuttaṃ</span>.</p>
  1204. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yadā hī’’</span>tiādi lobhamūlacittānaṃ pavattiākāradassanaṃ. <span class="bld">Micchādiṭṭhi</span>nti ucchedadiṭṭhiādiṃ micchādiṭṭhiṃ. Tāya hi vipallattacittā tāva kodhavisayo, yāva indriyagocaroti <a name="V1.0202"></a> paralokaṃ paṭikkhipitvā ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti gaṇhanti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena –</p>
  1205. <p class="gatha1">‘‘Esa panthovitatho devayāne,</p>
  1206. <p class="gatha2">Yena yanti puttavanto visokā;</p>
  1207. <p class="gatha3">Taṃ passanti pasavo pakkhino ca,</p>
  1208. <p class="gathalast">Tena te mātaripi mithunaṃ carantī’’ti. –</p>
  1209. <p class="unindented">Ādinā <a name="M1.0252"></a> nayena puttamukhadassanaṃ saggamokkhamaggoti evamādikaṃ micchādiṭṭhiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Kāme vā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo aniyamattho. Tena ‘‘brāhmaṇānaṃ suvaṇṇaharaṇameva adinnādāne sāvajjaṃ, itaraṃ anavajjaṃ, gurūnaṃ, gunnaṃ, attano jīvitassa, vivāhassa ca atthāya musāvādo anavajjo, itaro sāvajjo, guruādīnaṃ atthāya pesuññakaraṇaṃ anavajjaṃ, itaraṃ sāvajjaṃ, bhāratayuddhasītāharaṇādikathā pāpavūpasamāya hotī’’ti evamādike micchāgāhe saṅgaṇhāti. <span class="bld">Diṭṭhamaṅgalādīnī</span>ti diṭṭhasutamutamaṅgalāni. <span class="bld">Sārato paccetī</span>ti vuḍḍhiyā pubbanimittabhāvena aggahetvā ‘‘idameva vuḍḍhikāraṇa’’nti evaṃ sāravasena gaṇhāti. <span class="bld">Sabhāvatikkhenevā</span>ti lobhassa, micchābhinivesassa vā vasena saraseneva tikhiṇena kururena. <span class="bld">Mandenā</span>ti dandhena atikhiṇena. Tādisaṃ pana attano, parassa vā samussāhanena pavattatīti āha <span class="bld">‘‘samussāhitenā’’</span>ti. <span class="bld">Parassa bhaṇḍaṃ vā haratī</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena tathāpavattanakamusāvādādīnampi saṅgaho veditabbo. <span class="bld">Kāmānaṃ vā</span>ti anubhuyyamānānaṃ kāmaguṇānaṃ. <span class="bld">Vā</span>-saddena parasantakassa ayathādhippetatāya yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabbanti gahaṇādikaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  1210. <p class="bodytext">Sampayuttadhammavasena bhedābhāvato dosamūlaṃ asaṅkhārikasasaṅkhārikabhedato duvidhaṃ. Yadi evaṃ kasmā ‘‘domanassasahagataṃ paṭighasampayutta’’nti vuttaṃ? Asādhāraṇadhammehi tassa cittassa upalakkhaṇatthaṃ. Pāṇassa atīva, atikkamitvā vā pātanaṃ <span class="bld">pāṇātipāto</span>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusasamphappalāpabyāpāde saṅgaṇhāti. Dasaakusalakammapathesu hi kāmesumicchācāraabhijjhāmicchādiṭṭhisaṅkhātā tayova kammapathā iminā na sijjhanti. Sabhāvatikkhaṃ hutvā pavattamānaṃ cittaṃ asaṅkhārameva hoti, itaraṃ sasaṅkhāranti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘tikkhamandappavattikāle’’</span>ti. Mandaṃ <a name="M1.0253"></a> pana hutvā pavattamānaṃ ekaṃsena sasaṅkhāramevāti na sakkāva <a name="V1.0203"></a> viññātuṃ. Yaṃ sasaṅkhārena sappayogena pavattati, taṃ mandameva hotīti katvā tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1211. <p class="bodytext">Mohamūlaṃ cittaṃ mūlantaravirahato atimūḷhaṃ vicikicchuddhaccayogato cañcalañcāti upekkhāsahagatameva hoti, na tassa kadācipi sabhāvatikkhatā atthi. Ārammaṇe hi saṃsappanavasena, vikkhipanavasena ca pavattamānassa cittadvayassa kiṃ tādise kicce sabhāvatikkhatāya, ussāhetabbatāya vā bhavitabbaṃ, tasmā na tattha saṅkhārabhedo atthi. Nanu ca uddhaccaṃ sabbākusalasādhāraṇaṃ, kasmā pana etameva tena visesetvā vuttaṃ ‘‘uddhaccasahagata’’nti. Visesato balavabhāvato. Idañhi etasmiṃ citte balavaṃ, tasmā sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva tena visesitabbaṃ. Teneva hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> sesākusalesu uddhaccaṃ yevāpanakavasena āgataṃ, idha pana sarūpatoyeva niddiṭṭhaṃ. Evaṃ asādhāraṇappadhānadhammavasena mohamūlaṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttanti duvidhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Asanniṭṭhānaṃ</span> saṃsayo, <span class="bld">vikkhepo</span> avūpasamo, bhantatāti attho. Tattha vicikicchāsahagatassa asanniṭṭhānakāle, uddhaccasahagatassa vikkhepakāle ca pavatti veditabbā.</p>
  1212. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathānurūpa</span>nti paṭisandhijanakājanakassa, kammapathabhāvappattāpattassa ca anurūpato. Atha vā <span class="bld">yathānurūpa</span>nti yo yassa hetu, tadanurūpato. Yebhuyyena hi lobhamūlakena khuppipāsādinirantarapetavisaye uppajjanti, dosamūlakena doso viya caṇḍajātatāya taṃsarikkhake niraye, mohamūlakena niccasammūḷhāya tiracchānayoniyaṃ, tasmā lobhādihetuanurūpato tattha tattha apāye upapattiṃ nipphādetīti āha <span class="bld">‘‘yathānurūpaṃ…pe…</span> <span class="bld">upapattiyā’’</span>ti<a name="M1.0254"></a>. Akusalavipākānaṃ dukkhappadhānatāya <span class="bld">‘‘dukkhavisesassā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1213. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Apāpena</span> alāmakena pāpāpāpappahīnena <span class="bld">pāpāpāpesu</span> mānasesu yaṃ pāpamānasaṃ vuttaṃ, pāpāpāpesu puggalesu apāpena pāpāpāpappahīnena yaṃ pāpamānasaṃ vuttanti vā sambandho. Atha vā pāpāpāpesu mānasesu pāpena pāpamānasena pāpavasena pāpāpāpappahīnena yaṃ pāpamānasaṃ vuttanti yojanā. Ayaṃ panettha adhippāyo – asammāsambuddhena tāva dhammasabhāvassa dubbijānīyattā kusalampi akusalato, akusalampi kusalato vucceyya, bhagavato pana saha vāsanāhi <a name="V1.0204"></a> viddhaṃsitākusalassa kammakkhayakarañāṇena paccayavekallato viddhaṃsitakusalakammassa ca sammāsambuddhabhāvato ekanteneva akusaladesanā akusaladhammavasenevāti.</p>
  1214. <p class="centered">Akusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1215. <p class="subhead">Abyākatavaṇṇanā</p>
  1216. <p class="bodytext">Aññamaññavisiṭṭhānaṃ kusalākusalānaṃ pākanti vipākaṃ, vipakkabhāvamāpannānamarūpadhammānametamadhivacanaṃ. Yathā hi loke sālibījādīnaṃ phalāni taṃsadisāni nibbattāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na mūlaṅkurapattadaṇḍanaḷādīni, evaṃ kusalākusalānaṃ phalāni arūpadhammabhāvena, sārammaṇabhāvena ca taṃsadisāni vipakkabhāvamāpannānīti vipākaniruttiṃ labhanti, na pana kammābhinibbattāpi rūpadhammā kammavisadisattā. Vipākameva cittaṃ <span class="bld">vipākacittaṃ</span>. Karaṇamattaṃ kiriyā phaladānāsambhavato. Yena pana kāraṇena tassa phaladānaṃ na sambhavati, taṃ heṭṭhā vuttameva. Kiriyā <a name="M1.0255"></a> eva cittaṃ <span class="bld">kiriyacittaṃ</span>. Vipākassa kāmāvacarādibhāvo kusale vuttanayena yathāsambhavaṃ veditabbo. Alobhādisampayuttahetūhi saha vattanato <span class="bld">sahetukaṃ</span>. Tadabhāvato <span class="bld">ahetukaṃ</span>. Nibbattakahetuvasena sijjhamānampi hetaṃ sampayuttahetuvaseneva ‘‘sahetukamahetuka’’nti vuccati, itarathā vavatthānābhāvato.</p>
  1217. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakakusalaṃ viyā</span>ti attano janakaṃ kāmāvacarakusalaṃ viya. Janakajanitabbasambandhavasena hi taṃ taṃ kusalaṃ tassa tassa vipākassa sakaṃ nāmaṃ hoti.</p>
  1218. <p class="bodytext">‘‘Sakakusalaṃ viyā’’ti vuttattā pavattākāraārammaṇādito cassa taṃsadisatā āpajjeyyāti taṃnivāraṇatthamāha <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Chasu ārammaṇesū</span>ti parittādiatītādiajjhattādibhedesu chasu rūpādiārammaṇesu. Bhavantarapaṭisandhānato <span class="bld">paṭisandhi</span>. Avicchedappavattihetubhāvena bhavassa aṅganti <span class="bld">bhavaṅgaṃ</span>. Nibbattitabhavato parigaññatāya cutihetutāya <span class="bld">cuti. Parittadhammapariyāpannesū</span>ti kāmāvacaradhammapariyāpannesu. Kāmāvacaradhammā hi kilesavikkhambhanādīsu <a name="V1.0205"></a> asamatthabhāvena parittānubhāvatāya, oḷārikāhi vā kāmataṇhādīhi parito gahitattā ‘‘parittā’’ti vuccanti. Vipākassa saṅkappetvā ārammaṇaggahaṇābhāvato kammānurūpameva pavattatīti parittakammavipāko parittārammaṇeyeva pavattitumarahati, na mahaggataappamāṇārammaṇeti vuttaṃ ‘‘parittadhammapariyāpannesū’’ti. Yadi evaṃ mahaggatavipākopi mahaggatārammaṇeyeva āpajjatīti? Nāpajjati, saññāyattārammaṇassa samādhippadhānassa kammassa appanāpattassa tādiseneva vipākena bhavitabbattā. Vaṇṇalakkhaṇādikañhi aggahetvā lokasaññānurodheneva gahite pathavādike parikammasaññāya samuppāditaṃ <a name="M1.0256"></a> paṭibhāganimittasaṅkhātamārammaṇaṃ saññāvasaṃ saññāyattaṃ hoti, tasmā tadārammaṇassa samādhippadhānassa appanāpattassa kammassa vipākena samādhippadhānaappanāpattehi viya saññāyattārammaṇatāya nibbiseseneva bhavitabbaṃ. Parittavipāko pana mahaggataappamāṇapaññattārammaṇakammanibbattopi hoti, so parato āgamissati.</p>
  1219. <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhanimittaṃ viyā</span>ti mukhaṃ paṭicca uppannanimittaṃ viya. Yathā hi taṃ nirīhaṃ aparaṃ mukhanimittaṃ uppādetuṃ, aññaṃ vā kiñci attano balena kātuṃ na sakkoti, evametampi vipākuppādanādīsu na ussahati. Tenāha <span class="bld">‘‘nirussāha’’</span>nti. <span class="bld">Ussāho</span>ti cettha anupacchinnāvijjātaṇhāmānānusayasmiṃ santāne vipākuppādanasamatthatāsaṅkhāto, āsevanapaccayabhāvasaṅkhāto, viññattijanakatāsaṅkhāto ca byāpāro. So vipāke natthi kammavegukkhittattā patitaṃ viya hutvā pavattamānassa tassa ekantena dubbalabhāvatoti taṃ nirussāhaṃ.</p>
  1220. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipaccanaṭṭhāna</span>nti vipaccanavasena pavattanaṭṭhānaṃ, paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena catukiccānametesaṃ pavattiokāsoti attho. Tattha cutibhavaṅgānaṃ antarāḷaṃ paṭisandhikiccānaṃ ṭhānaṃ, paṭisandhiāvajjanānaṃ, tadārammaṇāvajjanānaṃ, javanāvajjanānaṃ, voṭṭhabbanāvajjanānañca antarāḷaṃ bhavaṅgakiccānaṃ ṭhānaṃ, tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ, javanapaṭisandhīnaṃ, bhavaṅgapaṭisandhīnaṃ vā antarāḷaṃ cutikiccānaṃ ṭhānaṃ, javanabhavaṅgānaṃ antarāḷaṃ tadārammaṇakiccānaṃ ṭhānanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā panetaṃ ṭhānaṃ dhammānaṃ taṃtaṃkiccavasena pākaṭaṃ hoti, tasmā ṭhānaṃ veditabbanti ṭhānaṃ uddharitvā pākaṭakiccavaseneva taṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘imāni</span> <span class="bld">hī’’</span>tiādi <a name="M1.0257"></a> vuttaṃ. Atha vā kiccampi kiccavantānaṃ pavattiṭṭhānabhāvena gayhatīti ṭhānantipi kiccameva uddhaṭanti taṃ sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘imāni hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1221. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Aṇḍajajalābujayonisambhavānaṃ <a name="V1.0206"></a> manussānaṃ, vinipātikāsurānañca ahetukapaṭisandhiyāpi sabbhāvato āha <span class="bld">‘‘duhetukatihetūna’’</span>nti. Paṭisandhiviññāṇasampayuttā dve alobhādayo hetū yesaṃ te <span class="bld">duhetukā</span>. Esa nayo tihetukesupi. Tattha duhetukānaṃ ñāṇavippayuttāni cattāri, tihetukānaṃ ñāṇasampayuttāni cattāri paṭisandhiyo honti, tathā bhavaṅgacutiyopi. Yena yena hi cittena paṭisandhi hoti, taṃ tadeva bhavaṅgacutivasenapi pavattati. Tadārammaṇaṃ pana avisesena daṭṭhabbaṃ duhetukānampi tihetukatadārammaṇassa icchitattā. Nanu cetaṃ asamapekkhitābhidhānaṃ ācariyeneva imassa paṭisiddhattā. Tathā hi vakkhati –</p>
  1222. <p class="gatha1">‘‘Ahetupaṭisandhissa, na tadārammaṇaṃ bhave;</p>
  1223. <p class="gathalast">Duhetukaṃ tihetuṃ vā, duhetupaṭisandhino’’ti. (abhidha. 443);</p>
  1224. <p class="bodytext">Nayidamasamapekkhitābhidhānaṃ paṭisandhijanakakammaṃ sandhāya tattha paṭisiddhattā. Yena hi kammena yā paṭisandhi ādinnā, na taṃ tato adhikataraṃ tadārammaṇaṃ pavatte abhinipphādeti. Yaṃ pana aññampi kiñci kammaṃ tadāladdhāvakāsaṃ siyā, na taṃ tattha tato adhikatarampi vipākaṃ na nibbattetīti atthi. ‘‘Sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) hi <span class="bld">paṭṭhāna</span>vacanena ahetukassāpi nānākammena sugatiyaṃ sahetukatadārammaṇamanuññātaṃ. Tenāhu ācariyā –</p>
  1225. <p class="bodytext">‘‘Hoti aññena kammena, sahetukaṃ ahetuna’’nti.</p>
  1226. <p class="bodytext">Yathā <a name="M1.0258"></a> ca ahetukassa sahetukaṃ, evaṃ duhetukassa tihetukampi icchanti. <span class="bld">Ācariyajotipālatthero</span> pana ‘‘sahetuka’’nti avisesena vuttattā ahetukānampi tihetukatadārammaṇaṃ icchati. Vuttañhi tena ‘‘sahetuka’’nti avisesopadesena duhetukaṃ, tihetukañca gahetabbaṃ. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ahetukassāpi tihetukatadārammaṇamabhihitaṃ, yañcarahi atthasamāse ahetukānaṃ tihetukaphalāni detī’’ti vuttaṃ, taṃ kathaṃ? So eva pucchitabbo, yo tassa kattāti. Apare pana ‘‘mūlasandhiyā jaḷattā tassa tihetukatadālambaṇaṃ na labbhatiyevā’’ti vadanti.</p>
  1227. <p class="bodytext"><a name="para33-4"></a><span class="paranum">33-4</span>. <span class="bld">Tato</span>ti <a name="V1.0207"></a> paṭisandhito paraṃ, dutiyacittato paṭṭhāya. Satipi antarantarā vīthicittuppāde tadavasāne uppajjamānassa yāvatāyukaṃ anivattanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāvatāyuka’’</span>nti. <span class="bld">Balavārammaṇe</span>ti atimahantavibhūtārammaṇe. Pañcadvāre hi atimahantārammaṇe manodvāre vibhūtārammaṇe tadārammaṇamuppajjati, na aññesu. Ekārammaṇappavattiyā paṭisandhādīnaṃ tiṇṇampi ekaṭṭhāne dassanatthaṃ uddese tadārammaṇassa avasānakaraṇaṃ, idha pana pavattikkamavasena cutiyā avasānakaraṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1228. <p class="bodytext"><a name="para35-6"></a><span class="paranum">35-6</span>. <span class="bld">Kammadvāra</span>nti kāyavacīkammadvārassa janakavasena na pavattantīti vuttaṃ hoti. Tattha <span class="bld">kāyo</span>ti kāyaviññatti. <span class="bld">Kamma</span>nti taṃsamuṭṭhāpikā cetanā, kāyena kataṃ kammaṃ kāyakammaṃ. Kiñcāpi hi kāyo kammassa catuvīsatiyā paccayesu na kenaci paccayena paccayo hoti, tathāpi taṃsamuṭṭhānassa tassa sabbhāveyeva kāyakammādivohāroti taṃ tena katanti vuccati. Kāyakammassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ dvāraṃ <span class="bld">kāyakammadvāraṃ</span>. Yadi evaṃ kammadvāravavatthānaṃ na siyā<a name="M1.0259"></a>. Kāyadvārena hi siddhaṃ kammaṃ ‘‘kāyakamma’’nti vuccati. Taṃ pana ‘‘dvāre caranti kammānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) vacanato vacīdvārepi sijjhatīti dvārena kammavavatthānaṃ na siyā, tathā vacīkammaṃ kāyadvārepi sijjhatīti kammena dvāravavatthānampi na siyāti? Taṃ na, tabbahulavuttiyā ceva yebhuyyena vuttiyā ca vavatthitattā. Kāyakammañhi kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattati, appaṃ vacīdvāre, tasmā kāyadvāre bahulappavattanato etassa kāyakammabhāvo siddho vanacarakādīnaṃ vanacarakādibhāvo viya. Tathā kāyakammameva yebhuyyena kāyadvāre pavattati, na itaraṃ, tasmā kāyakammassa yebhuyyena ettheva pavattito assa kāyakammadvārabhāvo siddho brāhmaṇagāmādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti nettha kammadvāravavatthāne koci vibandhoti. <span class="bld">Vacīkammadvāre</span>pi esa pabandho yathāsambhavaṃ daṭṭhabbo.</p>
  1229. <p class="bodytext">Manokammadvāraṃ pana sayaṃ manoyeva samānaṃ attanā sahagatacetanāanabhijjhādikammānaṃ pavattidvārabhāvena manodvārasaṅkhaṃ labhatīti na taṃ cittassa uppattidvāravasena gaṇhāti. Na hi sayaṃ attatova pavattati. Yadi pana cittasampayuttā kammadvārabhāvena adhippetā, tadā tesaṃ kammadvārabhāvo manasmiṃ na upacārīyatīti sampayuttadhammānaṃ cittādhipatibhāvo citte viyāti cittaṃ <span class="bld">‘‘manokammadvāra’’</span>nti vuccati. Sabhāvato pana kammadvāraṃ nāma sampayuttadhammāyevāti cittaṃ tato pavattanato manokammadvāravasena pavattati. Anantarapaccayabhūtassa pana manokammadvārabhāve vattabbameva <a name="V1.0208"></a> natthi. Idha pana ‘‘aviññattijanattā’’ti vacanena kāyavacīkammadvāravaseneva appavattiyā sādhitattā manokammadvāraṃ na gahitameva. Na hi ‘‘aviññattijanattā’’ti kāraṇaṃ manokammadvāravasenapi appavattiṃ sādheti. Atha vā ‘‘avipākasabhāvato’’ti <a name="M1.0260"></a> vacanena manokammadvāravasenapi appavatti sādhitā hoti. ‘‘Kammadvāra’’nti ettha kammaggahanena nānakkhaṇikakammassa adhippetattā tassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Iti imesu kāyavacīkammadvārasaṅkhātesu dvīsu dvāresu, manokammadvārena saha tīsu eva vā yathā kusalaṃ pavattati, na evaṃ vipāko, yathā ca kusalaṃ kāyavacīmanokammassa āyūhanavasena dānādipuññakiriyavatthuvasena pavattati, na evamayaṃ. Ayaṃ pana neva kāyavacīkammadvāresu pavattati viññattisamuṭṭhāpakattābhāvato, na kammavasena, manokammadvāravasenāpi ca pavattati vipākuppādanabhāvābhāvato, na puññakiriyavasena pavattati dānādivasena appavattanatoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kammadvārañca…pe… no samā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti dānādivasena.</p>
  1230. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">‘‘Parittārammaṇattā’’</span>tiādi sampayuttadhammavasena visesadassanaṃ. Yasmā ete parittārammaṇā, karuṇāmuditā ca paññattārammaṇā sattapaññattiyaṃ pavattanato, tasmā dvinnamālambaṇānaṃ ekacittassa visayabhāvānanugamanato na tesu karuṇāmuditā kadācipi jāyantīti ayamettha paṭhamagāthāya adhippāyo.</p>
  1231. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Dutiyagāthāya pana <span class="bld">hi</span>-saddo yasmāti imassa atthe. Yasmā ‘‘pañca sikkhāpadā kusalā’’ti (vibha. 715) vuttā, tasmāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhagavatā hi <span class="bld">sikkhāpadavibhaṅge</span> ‘‘pañca sikkhāpadā kusalā’’ti (vibha. 715) evaṃ ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’tiādīnaṃ pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ kusalabhāvo vutto, te ca viratisabhāvā eva ādito tiṇṇaṃ sikkhāpadānaṃ, pacchimassa ca sammākammante, itarassa sammāvācāyaṃ, pañcannampi micchājīvahetukapañcaduccaritato viramaṇavasena <a name="M1.0261"></a> pavattānaṃ sammāājīve ca antobhāvato, tasmā tā ekantakusalabhūtānaṃ kadāci abyākate labhanti, itarathā saddhāsatiādayo viya ‘‘siyā kusalā, siyā abyākatā’’ti vucceyyunti. Yadi evaṃ lokuttaraphalesu aṭṭha, satta vā maggaṅgā na labbhantīti? No na labbhanti lokiyaviratīnameva tattha ekantakusalabhāvassa vuttattā, lokuttaraviratiyo pana phalassa maggapaṭibimbabhūtattā maggasadisato aṭṭhaṅgikatāya, sattaṅgikatāya <a name="V1.0209"></a> ca bhavitabbanti na ca ekantakusalabhāvena vavatthāpetuṃ yuttā. Evañca katvā upari lokuttaraphalesupi aṭṭhaṅgikatādibhedo maggo uddhaṭoti.</p>
  1232. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">‘‘Tathādhipatino’’</span>tiādi adhipativasena visesadassanaṃ. Sabbesampi hi tebhūmakakusalānaṃ añño āyūhanakālo, añño vipaccanakālo, tasmā na tāni attano vipākehi adhipatiṃ gāhāpetuṃ sakkontīti na te chandādīni dhuraṃ katvā pavattanti. Lokuttarakusalāni ca pana āyūhanakālassa, vipaccanakālassa ca antarābhāvato attano chandādīnaṃ balassa avūpasantakāleyeva vipākaṃ nibbattentīti anantarapaccayā hutvā vipākehi adhipatiṃ gāhāpetuṃ sakkontīti. Evañca katvā upari lokuttaravipākānaṃ adhipatiyogaṃ vakkhati.</p>
  1233. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Yasmā <span class="bld">moravāpivāsimahādattattherena</span> vipākānaṃ āgamanato asaṅkhārikasasaṅkhārikabhāvo icchito, <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgattherena</span> paccayato, tasmā ubhinnampi matidassanatthamāha <span class="bld">‘‘asaṅkhārasasaṅkhāravidhāna’’</span>ntiādi. Purimatthero hi yathā mukhe calite ādāsatale mukhanimittaṃ calati<a name="M1.0262"></a>, evaṃ asaṅkhārikassa kusalassa vipāko asaṅkhāriko, sasaṅkhārikassa vipāko sasaṅkhārikoti āha, tasmā tassa matidassanatthaṃ <span class="bld">‘‘asaṅkhāra…pe… puññato’’</span>ti vuttaṃ. Dutiyatthero pana asaṅkhārikādīsu yena kenacipi cittena kamme āyūhite āsannamaraṇassa attano, paresaṃ vā payogena vinā asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā. Yassa kassaci sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā. Tathā bhavaṅgacutiyopi. Tadārammaṇañca paṇītāpaṇītautubhojanādipaccayavasena, anantaraniruddhakusalākusalassa vasena vā asaṅkhārasasaṅkhāranti evaṃ paccayato asaṅkhārikādividhānatamāha, tasmā tassa matidassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ñeyyaṃ paccayato cevā’’</span>ti vuttaṃ. Idameva ca pana ācariyā pasaṃsanti.</p>
  1234. <p class="bodytext"><a name="para41-2"></a><span class="paranum">41-2</span>. <span class="bld">Hīnādīnaṃ vipākattā</span>ti adhipatiyogābhāvepi hīnamajjhimapaṇītānaṃ kusalānaṃ vipākattā. Etena āgamanato hīnādibhāvaṃ vibhāveti. Vineyyasantānagatakilesamalavidhamanena tassa punanato puñño vādo vacīghoso etassa, vuttanayeneva puññaṃ vadatīti vā puññavādī, tena <span class="bld">puññavādinā</span>. ‘‘Ekantena savatthuka’’nti vuttepi rūpaloke pavatti anivāritāti āha <span class="bld">‘‘kāmalokasmi’’</span>nti<a name="V1.0210"></a>. <span class="bld">‘‘Na panaññattha jāyate’’</span>ti iminā pana byatirekato laddhamatthaṃ dassetīti.</p>
  1235. <p class="bodytext">Evaṃ tāva sahetukavipāke niddisitvā idāni ahetuke niddisituṃ <span class="bld">‘‘ahetukavipākacittaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Kasmā pana sahetukassa kammassa ahetukavipāko hotīti? Vuccate – cakkhuviññāṇādīnaṃ tāva pañcannaṃ ārammaṇābhinipātamattattā alobhādisampayogo na sambhavati, tathā mandatarakiccesu sampaṭicchanasantīraṇesūti <a name="M1.0263"></a> evaṃ hetūnaṃ uppattiyā asambhavato ca nesaṃ ahetukatā daṭṭhabbā. Upekkhādiyoge pana cakkhuviññāṇādīnaṃ tāva catunnaṃ iṭṭhārammaṇepi pavattamānānaṃ vatthārammaṇasaṅghaṭṭanāya dubbalabhāvato upekkhāsahagatatā, kāyaviññāṇassa ca tāya balavabhāvato sukhasahagatatā hoti. Sampaṭicchanaṃ pana ārammaṇaghaṭṭanayogyabhāvena oḷārikattā, catucittakkhaṇātītavasena cirajātattā ca dubbalamattano nissayena saha asamānajātikañca cakkhādivatthuṃ nissāya uppannehi cakkhuviññāṇādīhi laddhānantarapaccayatāya, apubbanissayatāya ca ārammaṇarasassāde dubbalanti iṭṭhādīsu ārammaṇesu upekkhāsahagatameva. Santīraṇaṃ pana vuttaviparītato iṭṭhārammaṇe sukhasahagataṃ, iṭṭhamajjhatte ca upekkhāsahagatanti daṭṭhabbaṃ. Manoviññāṇadhātu viya visiṭṭhamananakiccābhāvato manomattā nissattanijjīvādiatthehi dhātu cāti <span class="bld">manodhātu</span>. Sā hi satipi viññāṇabhāve manoviññāṇato sambhavassa visiṭṭhamananakiccassa akaraṇato mananamattāyeva hoti. Vuttalakkhaṇaviparītato pana mano ca taṃ viññāṇañcāti manoviññāṇaṃ, tadeva yathāvuttaṭṭhena dhātūti <span class="bld">manoviññāṇadhātu</span>.</p>
  1236. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇapañcakaṃ niyatārammaṇaṃ</span> yathākkamaṃ rūpādiekekasseva ārammaṇakaraṇato. <span class="bld">Sesattayamaniyatārammaṇaṃ</span> pañcārammaṇikachaḷārammaṇikabhāvato.</p>
  1237. <p class="bodytext">Daṭṭhabbatāya <span class="bld">diṭṭhaṃ,</span> rūpāyatanaṃ. Sotabbatāya <span class="bld">sutaṃ,</span> saddāyatanaṃ. Munitabbatāya <span class="bld">mutaṃ,</span> sampattasseva gahetabbatāyāti attho, gandhādittayassetaṃ nāmaṃ. Cakkhādīhi vinā kevalaṃ manasā eva vijānitabbatāya <span class="bld">viññātaṃ,</span> dhammāyatanaṃ. Anāmaṭṭhakālavisesavacanattā ca nesaṃ atītānāgatāpi rūpādayo diṭṭhādisaddehi vuccanti. Teneva hi <a name="M1.0264"></a> ‘‘daṭṭhabbatāyā’’tiādinā kālasāmaññena <a name="V1.0211"></a> nesaṃ nibbacanaṃ vuttaṃ. Diṭṭhaṃ ārammaṇaṃ yassa taṃ <span class="bld">diṭṭhārammaṇaṃ</span>. Evaṃ <span class="bld">sutārammaṇā</span>dīsu.</p>
  1238. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhuto pavatta</span>nti cakkhudvāratova pavattaṃ sabbavākyānaṃ avadhāraṇaphalattā. Tena manodhātuādīnaṃ cakkhuviññāṇabhāvo nivārito hoti tesaṃ dvārantaratopi pavattisambhavato. Atha vā <span class="bld">‘‘cakkhuto pavatta’’</span>nti idaṃ sañjātippavattiṃ sandhāya vuttaṃ, na sañcaraṇappavattiṃ, tasmā yathā kuṇḍamukhato udakaṃ sañcaraṇavasena pavattati, na evaṃ pavattamidha gahitaṃ. Yathā pana candakantapāsāṇato udakaṃ sañjātivasena pavattati, evaṃ pavattameva cakkhuto pavattanti gahitaṃ. Yathā ca kiṃ? Yathā kucchito samuṭṭhitaṃ pittasemharuhirādi mukhato sandantampi ‘‘mukhassavo’’ti na vuccati, mukhatoyeva pana samuṭṭhahitvā tato savantaṃ kheḷaṃ ‘‘mukhassavo’’ti vuccati, evaṃ hadayavatthusannissayato samuṭṭhahitvā cakkhuto pavattamānaṃ cakkhuviññāṇaṃ nāma na hoti. Cakkhutoyeva pana samuṭṭhahitvā tato pavattamānaṃ cakkhuviññāṇaṃ nāmāti. Yo pana imamatthaṃ asallakkhetvā byañjanamattasseva abhinivisitvā taṃdvārappavattānaṃ sesānampi cakkhuviññāṇabhāvaṃ maññeyya, taṃ nivāretuṃ pakārantarenapi viggahaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘cakkhumhi sannissita’’</span>nti. Yathā cakkhuto pavattaṃ, cakkhusannissitaṃ vā viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, evaṃ sotaviññāṇādīsupi ‘‘sotato pavattaṃ, sotasmiṃ sannissitaṃ vā viññāṇaṃ sotaviññāṇa’’ntiādinā yojanaṃ atidisanto āha <span class="bld">‘‘tathā sotaviññāṇādīnī’’</span>ti.</p>
  1239. <p class="bodytext">Cakkhusannissitaṃ hutvā rūpassa vijānanalakkhaṇametassāti <span class="bld">cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ</span>. Tattha cakkhusannissitavacanena dibbacakkhādikaṃ aññaṃ rūpārammaṇaṃ viññāṇaṃ nivatteti<a name="M1.0265"></a>. Vijānana-ggahaṇena cakkhusannissite phassādidhamme nivatteti. Cakkhurūpa-ggahaṇena nissayato, ārammaṇato ca cittaṃ vibhāveti ubhayādhīnavuttikattā. Yadi hi cakkhu nāma na siyā, andhāpi rūpaṃ passeyyuṃ, na ca passanti. Yadi ca nīlādirūpaṃ nāma na siyā, desādiniyamena na bhavitabbaṃ, attheva ca niyamo. Ekantasārammaṇatā ca cittassa vuttāti ārammaṇena vinā nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatīti evaṃ pavatto vādo micchāvādoti gahetabbo. Tenāha bhagavā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādi (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465). Ettha <a name="V1.0212"></a> siyā – kiṃ panetaṃ cakkhu, rūpañca viññāṇassa paccayo hontaṃ ekameva paccayo hoti, udāhu anekanti? Cakkhu tāva ekampi, rūpaṃ pana anekameva saṅgataṃ. Kiṃ kāraṇaṃ? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato. Yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayoti vuttaṃ, svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhuviññāṇassa paccayo hoti. Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā, tathāpi anekameva saṅgataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi taṃ ārammaṇaṃ tassa yathā tathā upalabbhanīyavaseneva ārammaṇapaccayabhāvo, viññāṇassa ca indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavasena hoti, nāpi katipayakalāpagatavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti. Amumeva <a name="M1.0266"></a> hi visesaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425; saṃ. ni. 4.60; kathā. 465) <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vacanabhedo katoti. Evaṃ sotaviññāṇepi yathārahaṃ vattabbaṃ. Ghānaviññāṇādīnaṃ pana sampattaggāhatāya attano nissayena saha allīnasseva gahaṇato ekakalāpagatampi gandhādikaṃ tesaṃ uppattiyā paccayo hoti.</p>
  1240. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpamattārammaṇarasa</span>nti rūpāyatanamattasseva ārammaṇakaraṇarasaṃ. <span class="bld">Matta</span>-saddena yathā ārammaṇantaraṃ nivatteti, evaṃ rūpāyatanepi labbhamāne ekacce visese nivatteti. Na hi cakkhuviññāṇaṃ vaṇṇamattato aññaṃ kiñci nīlādivisesaṃ tattha gahetuṃ sakkoti. Tenāha bhagavā – ‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti. Cakkhuviññāṇaṃ uppajjamānaṃ rūpārammaṇe eva uppajjanato tadabhimukhabhāvena gaṇhātīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāna’’</span>nti. Attano anantaraṃ uppajjamānānaṃ arūpadhammānaṃ samanantaravigatā arūpadhammā pavattiokāsadānena anantarasamanantaranatthivigatapaccayehi upakārakā, nissayārammaṇā dhammā viya āsannakāraṇāti dassento āha <span class="bld">‘‘rūpārammaṇāya kiriyāmanodhātuyā apagamapadaṭṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Sotaviññāṇā</span>dīsupi vuttanayeneva attho veditabbo. Kiriyāmanodhātuyā ārammaṇabhedato bhinnasabhāvattā āha <span class="bld">‘‘kiriyāmanodhātūna’’</span>nti. Cakkhuviññāṇādīhi gahitaṃ rūpādiārammaṇaṃ tadanantarameva aparipatantaṃ <a name="V1.0213"></a> katvā sampaṭicchantaṃ gaṇhantaṃ viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpādisampaṭicchanarasa’’</span>nti. Tathābhāvena sampaṭicchanabhāvena paccupaṭṭhātīti <span class="bld">tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ</span>.</p>
  1241. <p class="bodytext">Chasu ārammaṇesu kadāci pañcannaṃ jaccandhādivasena tatopi ūnānaṃ, brahmaloke ca dvinnameva vijānanasabhāvāpi <span class="bld">chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā</span> <a name="M1.0267"></a> vuttā taṃsabhāvānativattanato, chasveva vā itaresaṃ ārammaṇānaṃ antogadhattā. <span class="bld">Santīraṇādirasā</span>ti yathāsambhavaṃ santīraṇatadārammaṇādikiccā, santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutikiccāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Hadayavatthupadaṭṭhānā’’</span>ti idaṃ imāsaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ anibaddhaṭṭhānatāya nibaddhakāraṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Vuttanayena pana ‘‘taṃtaṃanantarātītaviññāṇāpagamapadaṭṭhāna’’ntipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Ahetukacittānaṃ visuṃ visuṃ lakkhaṇādikassa dassitattā parisesato sahetukacittānaṃ ekasadisameva lakkhaṇādikanti viññāyati. Taṃ pana heṭṭhā vibhāvitameva.</p>
  1242. <p class="bodytext">Idāni imāsaṃ ārammaṇādito bhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha paṭhamā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ekantamiṭṭhārammaṇe</span>ti ekanteneva iṭṭhārammaṇe, atiiṭṭhārammaṇeti attho. <span class="bld">Pañcasu ṭhānesū</span>ti sahetukavipākānaṃ vuttesu catūsu, sampaṭicchanavoṭṭhabbanānaṃ antarāḷasaṅkhātasantīraṇaṭṭhāne cāti pañcasu ṭhānesu, pañcasu kiccesūti vā attho. Kiñcāpi somanassapaṭisandhikassa domanassajavanāvasāne tadārammaṇasambhave asati yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha upekkhāsahagatasantīraṇamuppajjatīti icchitaṃ, tathā pana uppajjamānassa kadāciyeva sambhavato yebhuyyappavattiṃ gahetvā cha ṭhānāni avatvā pañceva vuttāni. Atha vā taṃ uppajjamānaṃ tadārammaṇaṭṭhāneyeva nibbattatīti taṃvaseneva tassāpi ṭhānaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Acakkhusaṃvattanikakammanibbattatāya jātiyā andho <span class="bld">jaccandho</span>. Kiñcāpi hi jātikkhaṇe aṇḍajajalābujānaṃ sabbesampi cakkhu natthi, yassa bhāvābhāvato andhānandhavicāraṇā bhaveyya, tathāpi cakkhussa uppajjamānārahakālepi cakkhuvipattivibandhakena kammunā paṭihatasāmatthiyena paṭisandhidāyakena <a name="M1.0268"></a> itarenāpi vā kammena tassa anupādiyamānattā satto ‘‘jaccandho’’ti vuccati. Atha vā <span class="bld">jaccandho</span>ti pasūtiyaṃyeva andho, mātukucchiyaṃyeva andho hutvā nikkhantoti attho. Tena duhetukatihetukānaṃ mātukucchigatakālepi cakkhussa avipajjanaṃ siddhaṃ hoti, evaṃ <span class="bld">jātibadhirā</span>dīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Jaccajaḷo</span>ti jātiyā aññāṇako<a name="V1.0214"></a>. Kiñcāpi duhetukapaṭisandhikopi jātiyaṃ aññāṇako, tassa pana pavattiyaṃ paññā sambhavatīti vuttanayena yebhuyyato pavattiyampi paññāyāsambhavato jaccajaḷo veditabbo. <span class="bld">Jaccummattako</span> surāmerayapānādiummattakabhāvasaṃvattanikakammaparibhāvitena kammena gahitapaṭisandhiko. <span class="bld">Paṇḍako</span>ti paradāragamanādikammaparibhāvitena kammunā gahitapaṭisandhiko. So pañcavidho āsittapaṇḍako usūyapaṇḍako pakkhapaṇḍako opakkamikapaṇḍako napuṃsakapaṇḍakoti. Idha pana opakkamikapaṇḍakassa sahetukassāpi bhāvato, napuṃsakassa ca visuṃ gahaṇato tayo paṇḍakā adhippetā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena jātimūgajātipaṅgulamammanādīnaṃ saṅgaho. Keci pana ‘‘ekacce ahetukapaṭisandhikā avikalindriyā hutvā thokaṃ vicāraṇapakatikāpi honti, tasmā tādisānampi idha ādi-saddena saṅgaho’’ti vadanti. Ettha ca jaccandhādīnameva ayaṃ paṭisandhīti na gahetabbā. Jaccandhādayo pana iminā paṭisandhiṃ gaṇhantīti gahetabbaṃ.</p>
  1243. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Tihetukapuññassā</span>ti tihetukassapi ukkaṭṭhapuññassa. Duhetukammassa pana sabbathāpi soḷasannaṃ vipākānaṃ asambhavato tappaṭikkhepaparattā cetanāya ‘‘tihetukapuññassā’’ti avisesato vuttaṃ.</p>
  1244. <p class="centered">Kāmāvacaravipākavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1245. <p class="subhead">Rūpāvacarārūpāvacaravipākavaṇṇanā</p>
  1246. <p class="bodytext">Mahaggatavipākānaṃ <a name="M1.0269"></a> taṃtaṃkusalāgamanavaseneva jhānaṅgahāni, na pana bhāvanāvisesenāti tesaṃ pahānaṅgāni anuddhaṭāni. <span class="bld">Upapattiya</span>nti upapattibhave.</p>
  1247. <p class="bodytext">Arūpāvacaravipākacittāni vuccantīti sambandho.</p>
  1248. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Kusalānugataṃ katvā</span>ti kusalānurūpaṃ kusalasadisaṃ katvā. Yathā kāmāvacaravipākaṃ kusalato visadisampi katvā vibhattaṃ, evamakatvā kusalasadisameva katvāti atthaṃ vadanti. Aṭṭhakathāyaṃ <a name="V1.0215"></a> pana kusalānantaraṃ katvā mahaggatavipākānaṃ bhājitapāḷiṃ sandhāya ‘‘kusalānugataṃ katvā bhājita’’nti vuttaṃ. Pāḷiyañhi –</p>
  1249. <p class="indent">‘‘Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. 431) –</p>
  1250. <p class="unindented">Kāmāvacaravipākaṃ vibhajitvā mahaggatavipākaṃ vibhajantena –</p>
  1251. <p class="indent">‘‘Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye rūpapattiyā maggaṃ bhāveti, vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā kusalā, tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ…pe… ime dhammā abyākatā’’ti (dha. sa. 498).</p>
  1252. <p class="bodytext">Evaṃ kusalaṃ uddisitvā tadanantaraṃ katvā mahaggataṃ vipākaṃ vibhattaṃ, tasmā yathā kāmāvacaravipākaṃ, evaṃ avibhajitvā <a name="M1.0270"></a> idaṃ kusalānantaraṃ katvā vibhattanti imamatthaṃ jotetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kusalānugataṃ katvā’’ti vuttaṃ. Imināpi ca ācariyena parihāramukhena vakkhamānaatthavisesavacanicchāya tattha vuttanayeneva codanā katā. Evañhi sati kusalānantaraṃyeva phalaṃ uppajjatīti ñāpanaṃ suṭṭhūpapannaṃ hotīti ayamettha amhākaṃ ācariyassa maggo.</p>
  1253. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahaggata</span>nti mahaggatavipākaṃ. Tañhi idha adhigataṃ. <span class="bld">Kāmā…pe… yato</span>ti yasmā kāmāvacarakusalaṃ asamānaphalaṃ hoti tihetukassa duhetukāhetukavipākānaṃ, duhetukassa ca ahetukavipākānampi jananato, na evamidaṃ, idaṃ pana ekanteneva sadisavipākajananato samānaphalameva, tasmāti attho. Ettha ca ‘‘kusala’’nti avuttepi kāmāvacarapuññaṃvāti upamitattā upameyyassapi kusalabhāvo viññāyati. Kasmā panetaṃ sadisavipākaṃ, na kāmāvacaraṃ viya visadisavipākampīti? Vuccate – kāmāvacarapuññañhi ācinanto rūpataṇhādinānāvatthukakāmataṇhūpanissayato <a name="V1.0216"></a> ācinati, tasmā tadūpanissayakusalaṃ tadanurūpato nānāvatthukaṃ vipākaṃ janeti. Mahaggataṃ pana ācinanto ekavatthukāyeva bhavataṇhāya vasena ācinatīti tadanurūpato taṃ nānāvatthuṃ ajanetvā ekavatthumeva janetīti.</p>
  1254. <p class="bodytext"><a name="para45-6"></a><span class="paranum">45-6</span>. <span class="bld">Sabbathā</span>ti dhammato ārammaṇato paṭipadādito ca. Tathā hi ye phassādayo kusale ca labbhanti, te vipākepi labbhanti, yasmiñca ārammaṇe kusalaṃ pavattati, tattheva idaṃ vipākampi. Yāva paṭipadādayo kusalassa labbhanti, tāva imassa vipākassapīti. Kāmaṃ yassa kassaci chāyā taṃtaṃvatthusadisāva, mahantassa pana kusalavipākassa mahantāhiyeva upamāhi <a name="M1.0271"></a> bhavitabbanti <span class="bld">‘‘gajādīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Apare apare attabhāve bhavaṃ vedanamassāti <span class="bld">aparāpariyavedanaṃ</span>. Yadi aparāpariyavedanaṃ na hoti, kathañcarahi imassa phaluppattīti āha <span class="bld">‘‘jhānā aparihīnassā’’</span>tiādi.</p>
  1255. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Kusalānantara</span>nti kusalabhavānantaraṃ. Yasmiñhi bhave taṃ kusalaṃ kataṃ, so idha kusala-saddena upacārato gahito kammānantaraṃyeva phalassa asambhavato. Na hi taṃ lokuttarakusalaṃ viya anantaraphalanipphādakaṃ, atha kho ekaccakāmāvacarakusalaṃ viya aparāpariyavedanaṃ ahutvā satipi anekeyeva kāmāvacarakamme mahogho viya parittaṃ udakaṃ tamajjhottharitvā attanoyeva vipākadānena ekantena anantarabhaveyeva phalaṃ nibbatteti. Nanu ca aparihīnajjhānasseva kassaci nikantivasena kāmabhave paṭisandhi hoti. Tathā hi tissamahābrahmā uparibrahmalokūpapattiyā bhāvitamaggo bhikkhūhi yācito tato cavitvā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ aggahesīti vuttanti taṃ kathanti? Nikantibaleneva jhānaṃ parihāyatīti tato parihīnajjhāno nibbattatīti vadanti. Apare pana ācariyā ‘‘anīvaraṇāvatthāya nikantiyā jhānassa parihāni vīmaṃsitvā gahetabbā’’ti vatvā ‘‘satipi mahaggatakammuno vipākaṃ paṭibāhanasamatthasseva parittakammassa abhāve ‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’ti (a. ni. 8.35) vacanato kāmabhave cetopaṇidhi mahaggatakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammuno vipākassa okāsaṃ karotī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ. <span class="bld">Etassā</span>ti imassatthassa ñāpanatthanti sambandho.</p>
  1256. <p class="bodytext"><a name="para48-9"></a><span class="paranum">48-9</span>. Evaṃ <a name="M1.0272"></a> avisesena kusalasadisataṃ atidisitvā idāni visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭipadākkamo</span> <a name="V1.0217"></a> <span class="bld">cevā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ aparihīne tassa tassa vipāko nibbattamāno taṃtaṃpaṭipadova bhavituṃ arahati. Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti, na āgamanavasena. Tathā hi ekameva jhānaṃ nānakkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti, tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na gahitā. Tenāha <span class="bld">‘‘abhāvodhipatīna’’</span>nti. Tadabhāvatova sarasato tassa hīnāditā na sambhavatīti sāpi jhānāgamanatova vuttā.</p>
  1257. <p class="centered">Rūpāvacarārūpāvacaravipākavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1258. <p class="subhead">Lokuttaravipākavaṇṇanā</p>
  1259. <p class="bodytext">Maggacittassa viya phalacittassa maggayogato bhedābhāvena ‘‘catumaggayogato’’ti avatvā <span class="bld">‘‘catumaggasampayuttacittaphalattā’’</span>ti vuttaṃ, catūhi ariyamaggehi sampayuttakusalacittassa phalattā catubbidhasāmaññaphalasampayuttacittabhāvatoti attho. Sotāpattimaggassa phalaṃ cittaṃ <span class="bld">sotāpattimaggaphalacittaṃ</span>. Evaṃ sesesu. Maggavīthiyaṃ dvikkhattuṃ, tikkhattuṃ vā phalasamāpattiyā aparicchinnaparimāṇaṃ pavattamānampi dvīsveva ṭhānesu pavattiyā duvidhameva hotīti āha <span class="bld">‘‘maggavīthiphalasamāpattivasena pavattito duvidha’’</span>nti.</p>
  1260. <p class="bodytext"><a name="para50-1"></a><span class="paranum">50-1</span>. <span class="bld">Maggassānantare phale labbhanti</span> maggāgamanatoti adhippāyo. Maggo hi āgamanato ‘‘suññato’’ti laddhanāmo saguṇālambaṇavasena animittaappaṇihitanāmampi labhatīti phalassa nāmattayampi deti, tathā āgamanato appaṇihito <a name="M1.0273"></a> maggo saguṇārammaṇavasena animittasuññataappaṇihitanāmakoti phalassa nāmattayampi deti. Evañca katvā abhidhamme ekekassa phalassa tīṇi tīṇi nāmāni vuttāni. Nanu ca abhidhamme ‘‘saguṇārammaṇato nāmaṃ anadhippeta’’nti vuttaṃ? Saccaṃ vuttaṃ, taṃ pana nāmalābhaṃ sandhāya, na nāmadānaṃ. Tattha hi vavatthānakarattābhāvato tathā anadhippetaṃ, na alabbhanato. Idha pana ekekassa <a name="V1.0218"></a> phalaṃ nāmattayampi labhatīti vavatthānappayojanābhāvato saguṇārammaṇehi laddhanāmadānassa adhippetattā tividhampi nāmaṃ deti. Ekantena cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, itarathā vipassanāpi vipassato laddhanāmamaggassa taṃ na dadeyyāti. <span class="bld">Parabhāgasmi</span>nti aparabhāge. <span class="bld">Vaḷañjanaphalesū</span>ti samāpajjanavasena anubhavitabbaphalesu. ‘‘Vaḷañjanaphalesu nā’’ti maggāgamanaṃ sandhāya paṭikkhittanti āha <span class="bld">‘‘vipassanāvasenevā’’</span>tiādi. Vaḷañjanaphalañhi visuṃ vipassanāvaseneva nibbattatīti tassa taṃvasena nāmalābho. Yadi evaṃ maggassa viya animittanāmalābho na siyā? Taṃ na, yathā maggānantarassa phalassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi maggāgamanato ca jhānapaṭipadābhedo hoti, evaṃ animittanāmampi labbhatīti.</p>
  1261. <p class="bodytext"><a name="para52-3"></a><span class="paranum">52-3</span>. <span class="bld">Honti sādhipatīnevā</span>ti ettha kāraṇaṃ vuttameva. <span class="bld">Maggabhāvenā</span>ti soḷasahi ākārehi catusaccapaṭivedhakamaggabhāvena, kilesamāraṇavasena gamanasaṅkhātena, nibbānatthikehi maggitabbabhāvasaṅkhātena vā maggabhāvena. <span class="bld">Phalaṃ…pe… vuccatī</span>ti sayaṃ phalabhāvampi maggassa phalattā, taṃsadisatāya vā tamupādāya maggoti vuccati ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’ntiādīsūti adhippāyo.</p>
  1262. <p class="centered">Lokuttaravipākavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1263. <p class="subhead">Akusalavipākavaṇṇanā</p>
  1264. <p class="bodytext">Yathā <a name="M1.0274"></a> atiiṭṭhe iṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe vedanābhedasambhavato kusalavipākamanoviññāṇadhātu duvidhā hoti somanassasahagatā, upekkhāsahagatāti, evaṃ atianiṭṭhe aniṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe vedanābhedo natthīti akusalavipākamanoviññāṇadhātu ekavidhāvāti <span class="bld">‘‘sattākusalavipākānī’’</span>ti vuttaṃ. Sati hi tattha vedanābhede atianiṭṭhe domanassena bhavitabbaṃ, na ca paṭighena vinā domanassaṃ uppajjatīti. Kāyaviññāṇassa dukkhasahagatā kusalavipāke vuttavipariyāyena veditabbā. Ettha ca akusalavipākesu labbhamānadukkhaṃ <a name="V1.0219"></a> viya nātikaṭukāpi upekkhā ekantanihīnassa akusalassa vipākabhāvato dukkhasabhāvattā hīnā eva. Na hi akusalassa vipāko adukkho hoti, upekkhābhāvo panassa balavatā bādhiyamānassa paṭipaharituṃ asakkontassa dubbalapurisassa tena kariyamānabādhassa upekkhanā viyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Imāni…pe… cittānī</span>ti imāni satta ekekassa akusalassa vipākacittāni, na pana kusalavipāke viya tihetukādipuññavisesena. Uddhaccasahagatassapi hi pavattiyaṃ satteva vipākā labbhanti. Kasmā panettha yathā kusalavipākaṃ sahetukampi uddhaṭaṃ, na evaṃ akusalavipākanti? Hetūnaṃ asambhavato. Lobhādīnañhi ekantasāvajjatāya ayonisomanasikārahetukānaṃ natthi vipākabhāvo, alobhādīnampi ekantamanavajjasabhāvānaṃ vā kāraṇassa tabbidūratāya nattheva akusalavipākabhāvo. Na hi alobhādīnaṃ paṭipakkhalobhādayo te abhinipphādenti, tasmā idaṃ sabbathā sahetuppavattiyā asambhavato ahetukamevāti.</p>
  1265. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammakammanimittagatinimittesū</span>ti ettha atītabhave āyūhitaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, upapajjavedanīyaṃ vā kammaṃ <span class="bld">kammaṃ</span> nāma<a name="M1.0275"></a>. Kammakaraṇakāle cetanāya gahitamārammaṇaṃ <span class="bld">kammanimittaṃ</span> nāma. Upapajjitabbabhavapariyāpanno narakādīsu aggijālādivaṇṇo <span class="bld">gatinimittaṃ</span> nāma.</p>
  1266. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Ime</span>ti akusalavipākā. Tesaṃ aniṭṭhāniṭṭhamajjhattavisayesu pavattivacanena tabbipariyāyena kusalavipākānaṃ iṭṭhaiṭṭhamajjhattavisayesu pavatti atthato āpannāti sā visuṃ na vuttā. <span class="bld">Sukhādittayayuttā</span>ti sukhasomanassupekkhāyuttā.</p>
  1267. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi yathāvuttavipākānaṃ nigamanaṃ.</p>
  1268. <p class="centered">Akusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1269. <p class="subhead">Vipākacittavaṇṇanā</p>
  1270. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Pākassa <a name="V1.0220"></a> asurakaññānaṃ gabbhaparipākassa sāsanato vināsanato, pākasaṅkhātassa vā asurassa vināsanato pākasāsano vuccati sakko devarājā, tena pūjito <span class="bld">pākasāsanapūjito</span>. Pākaṃ vā paripakkaṃ sāsanametesūti pākasāsanā, khīṇāsavā, tehi pūjitoti <span class="bld">pākasāsanapūjito</span>.</p>
  1271. <p class="centered">Vipākacittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1272. <p class="bodytext"><span class="bld">Dānādivasenā</span>ti pavattākāramattato dānādivasena, na pana puññakiriyavatthuvasena khīṇāsavasantānagatassa puññakiriyabhāvābhāvatoti vuttovāyamattho.</p>
  1273. <p class="bodytext">Āvajjatīti <span class="bld">āvajjanaṃ,</span> ābhuñjati oṇojeti pariṇāmeti vāretīti vā attho. Tañhi āpāthagataṃ ārammaṇaṃ paṭhamamābhuñjati, cakkhuviññāṇādīni vīthicittāni āpāthagatārammaṇābhimukhaṃ oṇojeti, cittasantānaṃ vā purimākārato aññathā pariṇāmeti, anuppabandhato pavattanakaṃ bhavaṅgacittasantānaṃ parato pavattituṃ adatvā āpāthagataṃ <a name="M1.0276"></a> vā ārammaṇaṃ aññattha gantuṃ adatvā vāreti. Hasitaṃ uppajjati, uppādīyati vā etenāti hasituppādaṃ, tadeva cittanti <span class="bld">hasituppādacittaṃ</span>. Voṭṭhapetīti <span class="bld">voṭṭhabbanaṃ</span>. Kasmā panettha āvajjanavoṭṭhabbanāni upekkhāsahagatāni, hasituppādañca somanassasahagatanti? Vuccate – āvajjanaṃ tāva apubbārammaṇe sakideva ca pavattamānasantativicchedavasena pavattanato, dubbalabhavaṅgapaccayaṃ vā sabbathā visayarasamanubhavituṃ na sakkotīti iṭṭhādīsu sabbattha upekkhāyuttameva hoti. Voṭṭhabbanañca vuttavipariyāyena vedanābhedārahampi samānaṃ vipākappabandhaṃ vicchinditvā visadisacittappabandhassa nibbattanato santatipariṇāmaneyeva kiccantare byāvaṭattā vipākaṃ viya ārammaṇarasassāde asamatthamevāti sabbattha upekkhāsahagatameva. Hasituppādaṃ pana vuttaviparītato parihīnavipallāsānaṃ khīṇāsavānaṃ santāne iṭṭhārammaṇeyeva uppajjanato sabbathā somanassasahagatamevāti.</p>
  1274. <p class="bodytext">Lakkhaṇādito panetāsu purimaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ purecaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇaṃ, āvajjanarasaṃ<a name="V1.0221"></a>, tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ, bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānaṃ. Dutiyaṃ chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ, arahataṃ anoḷārikesu vatthūsu hasituppādarasaṃ, tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ekantato hadayavatthupadaṭṭhānaṃ. Tatiyampi chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ, pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasaṃ, tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ahetukavipākamanoviññāṇadhātubhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānanti.</p>
  1275. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānā</span>ti bhavaṅgasantānaṃ āvaṭṭayantī viya. <span class="bld">Sādhāraṇā</span>ti sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ sādhāraṇā. <span class="bld">Asādhāraṇā</span>ti asekkhānaṃyeva āveṇikā. Tenāha <span class="bld">‘‘khīṇāsavassā’’</span>ti. <span class="bld">Chasu dvāresu…pe…</span> <span class="bld">ārammaṇesū</span>ti <a name="M1.0277"></a> cakkhādīsu chasu dvāresu, padhānasāruppaṭṭhānādigatesu chasu rūpādiārammaṇesu. Padhānasāruppañhi ṭhānaṃ disvā diṭṭhadhammasukhavihāratthāya ‘‘sāruppamidaṃ ṭhānaṃ mayā laddha’’nti tusantassa cakkhudvāre rūpārammaṇe, bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘evarūpā loluppataṇhā me pahīnā’’ti tusantassa sotadvāre saddārammaṇe, gandhehi vā pupphehi vā cetiyapūjanakāle ‘‘evarūpena vata sugandhena bhagavantaṃ pūjemī’’ti tusantassa ghānadvāre gandhārammaṇe, rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi saha bhājetvā paribhuñjanakāle ‘‘sāraṇīyadhammo vata me pūrito’’ti tusantassa jivhādvāre rasārammaṇe, ābhisamācārikavattapūraṇakāle ‘‘kāyena vattapaṭivattaṃ pūremī’’ti tusantassa kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇeti evaṃ pañcadvāresu pañcārammaṇesu pavattati.</p>
  1276. <p class="bodytext">Manodvāre pana yathāvuttesveva pañcasu paccuppannārammaṇesu <span class="bld">ghaṭikārasuttā</span>dīsu (ma. ni. 2.282 ādayo) viya bhagavato pubbenivāsañāṇena pariññāte atītārammaṇe, ‘‘aṭṭhissaro nāma paccekabuddho bhavissatī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 1.16 devadattavatthu) āgataṭṭhānādīsu viya anāgataṃsañāṇena paricchinne anāgatārammaṇe cāti evaṃ chasvevārammaṇesu hasitaṃ uppādetīti veditabbaṃ. Nanu ca atītaṃsādīsu appaṭihatādīsu appaṭihatañāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti vacanato vicāraṇapaññārahitāya etāya kathaṃ bhagavato uppatti yujjeyyāti? Hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyeva, evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷivirodho. Evañca katvā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ <a name="M1.0278"></a> cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, itarathā aññassāpi viññattisamuṭṭhāpakassa ahetukacittassa bhagavato uppatti na <a name="V1.0222"></a> yujjeyya. Na hi viññattisamuṭṭhāpakassa taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vibandhatīti. Evañca katvā pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā. Manodvāre pana hāsuppādanaṃ. Teneva hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pañcadvāre ‘‘somanassito hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 568) ettakameva vuttaṃ, manodvāre ca ‘‘hāsayamāna’’nti. Idha pana ‘‘hasituppādakiccā’’ti avisesavacanaṃ pañcadvāre somanassakaraṇavasena pavattassapi manodvāre hāsajananassa paccayabhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Hasituppādakiccā</span>ti hasitasseva uppādanakiccā. Teneva hi taṃ ‘‘hasituppāda’’nti vuccati, na pana aññesaṃ hasituppādacittānaṃ abhāvato. Tathā hi vakkhati ‘‘kusalato catūhī’’tiādi.</p>
  1277. <p class="bodytext"><span class="bld">Cha asādhāraṇañāṇānī</span>ti āsayānusayañāṇaṃ, indriyaparopariyañāṇaṃ, yamakapāṭihāriyañāṇaṃ, mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇaṃ, anāvaraṇañāṇanti imāni cha paccekabuddhādīhi asādhāraṇāni ñāṇāni. Nanu ca sabbaññutaññāṇameva anāvaraṇañāṇaṃ, itarathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ asabbaññutasāvaraṇañāṇatā ca āpajjeyya, tathā hi yadi sabbaññutaññāṇato aññamanāvaraṇañāṇaṃ siyā, tassa sāvaraṇattā sāvaraṇe ca visaye sabhāvapaṭivedhābhāvato sabbaññubhāvaṃ na sijjheyya, anāvaraṇañāṇassa ca asabbadhammārammaṇabhāvena yattha taṃ na pavattati, tatthāvaraṇasambhavato anāvaraṇabhāvopi na <a name="M1.0279"></a> siyāti? Saccametaṃ, ekameva taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayattā sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgavāramupādāya anāvaraṇañāṇanti evaṃ visayapavattibhedena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ dvedhā vuttanti. Yathāha –</p>
  1278. <p class="indent">‘‘Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.119).</p>
  1279. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha ṭhatvā</span>ti hasitassa uppādanato hasitassa uppādananti vuttacittassa āgataṭṭhāne ṭhatvā. <span class="bld">Pariggaṇhitabbānī</span>ti paricchinditvā gaṇhitabbāni. Kiñcāpi rūpāvacarakiriyānaṃ jhānaṅgappahānaṃ vipāke viya āgamanato ahutvā kusale viya bhāvanāvisesena pavattākāramattaṃva <a name="V1.0223"></a> hoti, paṭhamajjhānassa pana pahānaṅgasambhavābhāvato ekassa vaseneva niddisituṃ sesānampi pahānaṅgaṃ avatvā sampayogaṅgameva tesu dassitanti.</p>
  1280. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Yasmā pana bhāvanāvasena pavattākāramattaṃ vinā bhāvanāya kātabbassa nīvaraṇappahānādikiccassa abhāvato ujukaṃ bhāvanā nāma na hoti, tasmā <span class="bld">‘‘bhāvanākāravasappavattānī’’</span>ti ākāra-ggahaṇaṃ katanti.</p>
  1281. <p class="bodytext"><a name="para58-9"></a><span class="paranum">58-9</span>. <span class="bld">Na</span>nti taṃ yathāvuttarūpārūpasamāpattiṃ. <span class="bld">Samāpannā sace kriyā</span>ti ettha kiñcāpi sā eva samāpatti samāpajjituṃ na sakkā, niruddhānaṃ anuppannato, paṭiladdhasamāpattikasseva samāpajjitukāmatāya saddhiṃyeva samāpajjanato, paṭhamajjhānādikameva paṭilabhitvā dutiyajjhānādikaṃ samāpajjituṃ asakkuṇeyyabhāvato ca, pubbe paṭiladdhasamāpattisadisaṃ puna samāpajjanato puthujjanakālasmiṃ abhinibbattitasamāpattisadisā ettha sā eva tathā vuttā.</p>
  1282. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Ekacittakkhaṇattā</span>ti <a name="M1.0280"></a> ekacittakkhaṇeyeva pavattanato. Yadi hi so punappunaṃ uppajjeyya, tadāssa arahato uppattiyā kiriyabhāvo icchitabbo siyā. Sakiṃyeva pana pavattati catusaccapaṭivedhakiccassa ekavāreneva pariniṭṭhānato, takkiccena ca vinā tassa anupalabbhanīyattā. Tenāha – ‘‘na pāraṃ diguṇaṃ yantī’’ti (su. ni. 719), tasmā natthi lokuttaraṃ kiriyacittanti ayamettha adhippāyo.</p>
  1283. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Kriyā…pe… desako</span>ti yā āpattiyo kāyavācāhi akātabbaṃ katvā āpajjati, tā kiriyā, yā pana āpattiyo kāyavācāhi kātabbaṃ akaronto āpajjati, tā akiriyā, kiriyā ca akiriyā cāti kiriyākiriyā, kiriyākiriyā ca tā āpajjitabbato āpattiyo cāti kiriyākiriyāpattiyo, tāsaṃ vibhāgaṃ desetīti kiriyā…pe… desako. Atha vā kiriyājhānabhūtā samāpattiyo kiriyāpattiyo, kusalabhūtā pana samāpattiyo akiriyāpattiyo, tāsaṃ vibhāgaṃ desetīti <span class="bld">kriyā…pe… desako</span>. Yaṃ kiriyākiriyaṃ cittanti sambandho. Pañcannaṃ mārānaṃ jitattā <span class="bld">jino. Hitāhitāna</span>nti atthānatthānaṃ. <span class="bld">Sā</span>ti so jino. <span class="bld">Kriyākriyārato</span>ti sabbasattānaṃ hitassa karaṇe, ahitassa ca akaraṇe nirato. Atha vā ekantamiṭṭhavipākattā <span class="bld">hitā</span>ti kusalānametaṃ adhivacanaṃ<a name="V1.0224"></a>. Tappaṭipakkhattā <span class="bld">ahitā</span>ti akusalānametaṃ adhivacanaṃ. Yathākkamaṃ tesaṃ kiriyāyaṃ, akiriyāyañca ratoti <span class="bld">hitāhitānaṃ…pe… rato</span>. Atha vā <span class="bld">hitāhitā</span>ti kusalākusalā eva, tesaṃ kiriyākiriyāmattamavipākabhāvaṃ kātuṃ icchatīti <span class="bld">hitāhitānaṃ…pe… rato</span>. Atha vā hitāhitānaṃ puggalānaṃ sakiriyākiriyāya attano attano kiccassa idhalokaparalokanipphādanassa <a name="M1.0281"></a> karaṇe rato abhiratoti <span class="bld">hitāhitānaṃ…pe… rato</span>.</p>
  1284. <p class="bodytext"><a name="para64-6"></a><span class="paranum">64-6</span>. Sabbe lokuttare aṭṭha katvā ye ekūnanavuti cittuppādā vuttā, tāni cittāni mayā niddiṭṭhānīti sambandho. Pāṭavaṃ atthenti patthenti, pāṭavasaṅkhāto vā attho etesanti <span class="bld">pāṭavatthino</span>. <span class="bld">Uggahetabbo</span>ti savanapaṭipucchāvasena uggahitabbo, uggaṇhitvā pana na kevalaṃ uggahaṇamatteyeva ṭhātabbanti dassento āha <span class="bld">‘‘cintetabbo punappuna’’</span>nti, na hi sakkā uggahaṇamattenevettha sabbathā sanniṭṭhānaṃ gantunti adhippāyo. <span class="bld">Abhidhammamahodadhi</span>nti dhammasaṅgaṇīādisattappakaraṇavasena ṭhitamabhidhammapiṭakamahaṇṇavaṃ, khandhāyatanādivasena ṭhitaṃ paramatthamahaṇṇavaṃ vā. <span class="bld">Tarantī</span>ti atthaggahaṇavasena uttaranti, sutamayañāṇamūlakena vā bhāvanāñāṇena otarantīti attho. <span class="bld">Imaṃ loka</span>nti paccuppannabhavaṃ. <span class="bld">Paraṃ loka</span>nti anāgatabhavaṃ. <span class="bld">Tarantī</span>ti atikkamanti. Idha lokasmiñhi chandarāgappahānavasena imaṃ lokaṃ taranti, āyatiṃ bhavūpapādakassa kammassa kammakkhayakarañāṇena vināsanato paralokaṃ taranti, anupādāparinibbānavasena parinibbāyantīti attho.</p>
  1285. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1286. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1287. <p class="centered">Cittaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1288. <p class="chapter">2. Dutiyo paricchedo</p>
  1289. <p class="subhead">Cetasikaniddesavaṇṇanā</p>
  1290. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Ettāvatā <a name="V1.0225"></a> ca cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ nibbānanti evaṃ uddiṭṭhesu catūsu dhammesu cittaṃ tāva jātibhūmisampayogappavattākārādivasena vibhāgena niddisitvā idāni tadanantaraṃ uddiṭṭhe <a name="M1.0282"></a> cetasikadhamme niddisituṃ <span class="bld">‘‘cittānantaramuddiṭṭhā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Vibhājana</span>nti jātibhūmiādivasena vibhāgaṃ, tesu tesu cittesu yathārahaṃ sampayogavasena visuṃ visuṃ bhājanañca.</p>
  1291. <p class="bodytext">Katame pana cetasikā, yesaṃ vibhājanaṃ vuccatīti te saha nibbacanena sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha cittasampayuttā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘cittasampayuttā’’</span>ti idaṃ cetasikalakkhaṇadassanaṃ. Tena ye cittena saha sampayogalakkhaṇena yuttā, teyeva cetasikāti dasseti. Kiṃ pana taṃ sampayogalakkhaṇanti? Ekuppādaekanirodhaekavatthukaekārammaṇasaṅkhātā pakārā. Samaṃ pakārehi yuttāti hi sampayuttā. Tattha yadi ekuppādatāmatteneva ca sampayuttatā adhippetā, sahuppattikānaṃ rūpārūpadhammānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti <span class="bld">ekanirodha</span>-ggahaṇaṃ. Evampi avinibbhogarūpānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti <span class="bld">ekavatthuka</span>-ggahaṇaṃ. Evampi ‘‘avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtopādārūpānaṃ nissayapaccayo hotīti tasmā tāni ekavatthukānīti, cakkhādīnaṃ nissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu nissitanti ekavatthukānī’’ti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ <span class="bld">ekārammaṇa</span>-ggahaṇaṃ.</p>
  1292. <p class="bodytext">Paṭilomato vā ‘‘ekārammaṇā’’ti vutte ekavīthiyaṃ pañcaviññāṇasampaṭicchanādīnaṃ, nānāvīthiyaṃ parasantāne ca ekasmiṃ ārammaṇe uppajjamānānaṃ bhinnavatthukānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti <span class="bld">ekavatthuka</span>-ggahaṇaṃ. Evampi maraṇāsannavīthiyaṃ sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti <span class="bld">ekanirodha</span>-ggahaṇaṃ. Kiṃ pana nānuppādāpi evaṃ tividhalakkhaṇā honti<a name="V1.0226"></a>, atha ekuppādā evāti vicāraṇāya ekuppādā <a name="M1.0283"></a> eva evaṃ tividhalakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ekuppādā’’</span>ti vuttaṃ. Iti imehi catūhi sampayogalakkhaṇehi ye cittasampayuttā, te cetasikā nāmāti evaṃ cetasikalakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ hoti. Kathaṃ panete cetasikā nāmāti āha <span class="bld">‘‘citte bhavā’’</span>ti. ‘‘Cetasi bhavā cetasikā’’ti vattabbe citta-saddassapi ceto-saddena saha samānatthatāya atthamattaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘citte bhavā cetasikā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1293. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyatā</span>ti niyatuppattikā, karuṇāmuditādayo viya kadāci anuppajjitvā yadā yadā taṃ cittaṃ uppajjati, tadā tadāva tena avinibhuttā hutvā jāyamānāti attho. <span class="bld">Sarūpena āgatā</span>ti chandādayo viya ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā’’ti evaṃ yevāpanakavasena anāgantvā ‘‘phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) sarūpeneva <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgatā. Yevāpanāti evaṃ desanā etesanti <span class="bld">yevāpanakā. Ekūnatiṃsa dhammā</span>ti kiccabhedaṃ anāmasitvā kevalaṃ asambhinnadhammavaseneva ekenūnā tiṃsa dhammā. Pāḷiyaṃ pana cittena saha tiṃsa dhamme gahetvā tesaṃ kiccabhedato gahaṇena chappaññāsa dhammā vuttā. <span class="bld">Seyyathida</span>nti sarūpapucchā. <span class="bld">Phasso…pe… cittujukatā</span>ti yathāpucchitānaṃ sarūpadassanaṃ. <span class="bld">Iti</span>-saddo parisamāpane, nidassane vā. Puna tettiṃsa hontīti sambandho. <span class="bld">Tettiṃsa hontī</span>ti teyeva ekūnatiṃsa dhammāti adhippāyo.</p>
  1294. <p class="bodytext">‘‘Kadāci uppajjantī’’ti vuttaṃ, taṃ kathaṃ daṭṭhabbanti āha <span class="bld">‘‘imesū’’</span>tiādi. <span class="bld">Karuṇāmuditāvasenā</span>ti paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya gotrabhupariyosānappavattitakaruṇāmuditāparikammavasena. <span class="bld">Karuṇāpubbabhāgo</span>ti karuṇāya <a name="M1.0284"></a> pubbabhāgo, parikammappanāvasena pavattakaruṇābhāvanāya appanākoṭṭhāsato purimakoṭṭhāso, paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya gotrabhupariyosānappavattaparikammakoṭṭhāso hutvāti attho. Evaṃ <span class="bld">‘‘muditāpubbabhāgo’’</span>ti etthāpi. Bhāga-saddassa drabyavuttitāya tappurisassa ca uttarapadatthappadhānatāya ‘‘karuṇāpubbabhāgo’’tiādinā pulliṅgena vuttaṃ. Eta-saddassa pana guṇavuttitāya guṇavisesavati vattamāno tassa liṅgavasena pariṇamatīti karuṇāmuditāpekkhāya <span class="bld">‘‘etā’’</span>ti itthiliṅgavasena vuttanti. <span class="bld">Na panekato uppajjanti,</span> kiñcarahi visuṃ visuṃyevāti attho. Teneva hi ‘‘karuṇāpubbabhāgo vā muditāpubbabhāgo vā’’ti vikappo vuttoti. Kasmā panetā dve ekato nuppajjantīti? Bhinnārammaṇattā. Karuṇā hi dukkhitasatte ārabbha tesaṃ dukkhāpanayanakāmatāvasena pavattati, muditā <a name="V1.0227"></a> sukhitasatte ārabbha tesaṃ sukhānumodanavasena, tasmā ubhinnampi bhinnavisayattā na ekasmiṃ citte uppatti sambhavatīti. <span class="bld">Micchākammantādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena micchāvācāmicchājīvānaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Sammākammantādīni paripūrentī</span>ti sammākammantasammāvācāsammāājīvāni paripūrenti. <span class="bld">Ko viratī</span>ti tīsu ekā virati uppajjati, sammākammantaṃ pūrentī paṭhamā, sammāvācaṃ pūrentī dutiyā, sammāājīvaṃ pūrentī tatiyā virati uppajjatīti attho. <span class="bld">Karuṇāmuditāhi saha na uppajjanti</span> tāsaṃ paññattārammaṇattā, viratiyā ca ekantaparittārammaṇattā. <span class="bld">Aññamaññena ca na uppajjanti</span> aññamaññassapi bhinnavisayattā. Micchākammantādīnañhi ārammaṇāneva yathākkamaṃ sammākammantādīnaṃ ārammaṇāni tato viratibhāvato. <span class="bld">Etesū</span>ti imesu pañcasu.</p>
  1295. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Viratīnampi <a name="M1.0285"></a> saṅgahaṇatthaṃ ‘‘karuṇāmuditādīsū’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ ādi-saddalopavasena <span class="bld">‘‘karuṇāmuditāsū’’</span>ti vuttaṃ. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekenā’’</span>ti, itarathā ‘‘ekāyā’’ti vattabbanti.</p>
  1296. <p class="bodytext"><a name="para69-71"></a><span class="paranum">69-71</span>. Kiṃ panettha kāraṇaṃ, catūsu brahmavihāresu dve idha niddiṭṭhā, na itarāti codento āha <span class="bld">‘‘kasmā panā’’</span>tiādi. Upekkhā ca na uddhaṭāti sambandho. Navahi lokuttaradhammehi janaṃ rañjetīti <span class="bld">dhammarājā</span>. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi sadevakaṃ lokaṃ anusāsatīti <span class="bld">satthā. Abyāpādena mettā gahitā</span> tasseva hitākārappavattikāle mettābhāvūpagamanato. Teneva hesa ‘‘mettā mettāyanā’’tiādinā niddiṭṭho. <span class="bld">Tatramajjhattatāya upekkhā gahitā</span> tāyeva sattesu majjhattākārappavattāya upekkhābrahmavihārabhāvato. Ādiccena saha samānagottatāya, ariyasāvakabhāvena vā tassa bhagavato puttatāya ādicco bandhu imassa, ādiccassa vā bandhūti <span class="bld">ādiccabandhu</span>.</p>
  1297. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Rāsi</span>nti phassapañcakādisattarasarāsiṃ. Paṭhamamahācittuppādavasena hi –</p>
  1298. <p class="indent">‘‘Phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ <a name="V1.0228"></a> hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, saddhābalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hoti, satibalaṃ hoti<a name="M1.0286"></a>, samādhibalaṃ hoti, paññābalaṃ hoti, hiribalaṃ hoti, ottappabalaṃ hoti, alobho hoti, adoso hoti, amoho hoti, anabhijjhā hoti, abyāpādo hoti, sammādiṭṭhi hoti, hirī hoti, ottappaṃ hoti, kāyapassaddhi hoti, cittapassaddhi hoti, kāyalahutā hoti, cittalahutā hoti, kāyamudutā hoti, cittamudutā hoti, kāyakammaññatā hoti, cittakammaññatā hoti, kāyapāguññatā hoti, cittapāguññatā hoti, kāyujukatā hoti, cittujukatā hoti, sati hoti, sampajaññaṃ hoti, samatho hoti, vipassanā hoti, paggāho hoti, avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. 1) –</p>
  1299. <p class="unindented">Evaṃ dhammuddhāraṃ karontena bhagavatā phassādayo tiṃsa dhamme chappaññāsa katvā phassapañcakarāsi jhānapañcakarāsi indriyaṭṭhakarāsi maggapañcakarāsi balasattakarāsi hetuttikarāsi kammapathatikarāsi lokapāladukarāsi chayugaḷadukarāsi upakāradukarāsi yuganandhadukarāsi vīriyasamathadukarāsīti sattarasannaṃ rāsīnaṃ vasena vibhāgo kato.</p>
  1300. <p class="bodytext">Kathaṃ? Etesupi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā ‘‘cittaṃ hotī’’ti vuttaṃ, indriyāni patvā ‘‘manindriya’’nti. Vitakko jhānaṅgāni patvā ‘‘vitakko hotī’’ti vutto, maggaṅgāni patvā ‘‘sammāsaṅkappo’’ti. Saddhā indriyāni patvā ‘‘saddhindriyaṃ hotī’’ti vuttā, balāni patvā ‘‘saddhābala’’nti. Hirī balāni patvā ‘‘hiribalaṃ hotī’’ti vuttā, lokapāladukaṃ patvā ‘‘hirī’’ti. Ottappepi eseva nayo. Alobho mūlaṃ patvā ‘‘alobho hotī’’ti vutto, kammapathaṃ patvā ‘‘anabhijjhā’’ti. Adoso mūlaṃ patvā <a name="M1.0287"></a> ‘‘adoso hotī’’ti vutto, kammapathaṃ patvā ‘‘abyāpādo’’ti. Ime satta dvīsu ṭhānesu vibhattā. Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā ‘‘vedanā hotī’’ti vuttā, jhānaṅgāni patvā ‘‘sukha’’nti, indriyāni patvā ‘‘somanassindriya’’nti. Evamayaṃ eko dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto. Vīriyaṃ pana indriyāni patvā ‘‘vīriyindriyaṃ hotī’’ti vuttaṃ, maggaṅgāni patvā ‘‘sammāvāyāmo’’ti, balāni patvā ‘‘vīriyabala’’nti, vīriyasamathaṃ patvā ‘‘paggāho’’ti. Satipi indriyāni patvā ‘‘satindriyaṃ hotī’’ti vuttā, maggaṅgāni patvā ‘‘sammāsatī’’ti, balāni patvā ‘‘satibala’’nti, upakāradukaṃ patvā ‘‘sati hotī’’ti<a name="V1.0229"></a>. Evaṃ ime dve dhammā catūsu ṭhānesu vibhattā. Samādhi pana jhānaṅgāni patvā ‘‘cittassekaggatā hotī’’ti vutto, indriyāni patvā ‘‘samādhindriya’’nti, maggaṅgāni patvā ‘‘sammāsamādhī’’ti, balāni patvā ‘‘samādhibala’’nti, yuganandhadukaṃ patvā ‘‘samatho’’ti, vīriyasamathaṃ patvā ‘‘avikkhepo hotī’’ti. Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto. Paññā pana indriyāni patvā ‘‘paññindriyaṃ hotī’’ti vuttā, maggaṅgāni patvā ‘‘sammādiṭṭhī’’ti, balāni patvā ‘‘paññābala’’nti, mūlāni patvā ‘‘amoho’’ti, kammapathaṃ patvā ‘‘sammādiṭṭhī’’ti, upakāradukaṃ patvā ‘‘sampajañña’’nti, yuganandhadukaṃ patvā ‘‘vipassanā’’ti. Evamayaṃ eko dhammo sattasu ṭhānesu vibhattoti evamete dvādasa dhammā indriyāditaṃtaṃkiccavantatāya dviṭṭhānikādibhedena sattarasasu rāsīsu vibhattā. Itare aṭṭhārasa kiccavasena bhedābhāvato ekaṭṭhānikāyevāti imesu sattarasasu rāsīsu yevāpanakadhammā ekarāsimpi na bhajanti taṃtaṃkiccabhāvatoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘rāsiṃ bhajanti nā’’</span>ti.</p>
  1301. <p class="bodytext">Nanu cete kiñcāpi sesarāsayo na bhajanti tesaṃ sadisakiccasaṅgahavasena ṭhitattā. Phassapañcakarāsi pana khandhasaṅgahavaseneva <a name="M1.0288"></a> ṭhapitoti cetanāya viya nesaṃ saṅkhārakkhandhasaṅgahato tattha samavarodho yuttoti? Taṃ na, khandhasaṅgahavasena ṭhapitopi hi phassapañcakarāsi sabbacittasādhāraṇadhamme saṅgahetvā ṭhapitoti chandādīnaṃ tiṇṇaṃ pakiṇṇakavasena uppajjamānānaṃ sabbacittasādhāraṇatāya abhāvato, manasikārassa ca satipi sabbacittasādhāraṇatte nippariyāyato saṅkhārakkhandhasaṅgahābhāvato na etesaṃ phassapañcakarāsibhajanampi yuttanti. Kasmā pana manasikārassa nippariyāyato saṅkhārakkhandhasaṅgahābhāvoti? Vuccate – ṭhapetvā cetanaṃ sesadhammānaṃ sakasakakiccesupi parādhīnabhāvena pavattanato abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nippariyāyato na labbhati. Yadi labheyya, cittekaggatājīvitindriyānaṃ sabbacittasādhāraṇattā vedanāviññāṇāni viya tāni phassapañcake vattabbāni siyuṃ, na panevaṃ vuttā, tasmā ṭhapetvā cetanaṃ sesadhammānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nippariyāyato na labbhatīti na tesaṃ nippariyāyato khandhasaṅgaho labbhati. Cetanāyayeva pana sakiccaparakiccasādhanavasena pavattanato nippariyāyato abhisaṅkharaṇalakkhaṇassa atthitāya khandhasaṅgaho labbhatīti. Yadi evaṃ kathaṃ phasso phassapañcake vuttoti? ‘‘Phassapaccayā vedanā (vibha. 225), phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānātī’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.93) vedanā saññā cetanā viññāṇanti imesaṃ arūpakkhandhānaṃ uddesaṭṭhāne ṭhatvā tesaṃ paccayassapi uddisitukāmatāya phasso tattha vutto<a name="V1.0230"></a>. <span class="bld">Dubbalā</span>ti sakavisayepi parāyattabhāveneva pavattanato dubbalā. Adhimokkho hi samādhissa paribyattabhāve paribyattabhāvato samādhāyattavutti, manasikāropi cetanāya paribyattabhāvato cetanāyattavuttīti parāyattāva te honti.</p>
  1302. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Manasī</span> <a name="M1.0289"></a> <span class="bld">ca kāro</span>ti manasikāro ca. Manasikārasaddassa hi atthamattasandassanavasena gāthābandhasukhatthaṃ asamāsaniddeso, dīghakaraṇaṃ, majjhe ca ca-saddavacananti. Tena munivarenāti sambandho.</p>
  1303. <p class="bodytext"><a name="para74-80"></a><span class="paranum">74-80</span>. <span class="bld">Paṭhamābhinipātattā</span>ti ārammaṇe phusanavasena paṭhamameva abhinipatanato. Sabbepi cetasikā cittāyattā cittakiriyabhāvena vuccantīti <span class="bld">‘‘cittassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Kirā</span>ti arucisūcanaṃ. Evaṃ mahāsaṃghikamataṃ dassetvā idāni tameva vitthāretuṃ <span class="bld">‘‘phusitvā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Mahāsaṃghikā hi ‘‘paṭhamaṃ phasso ārammaṇaṃ phusati, atha tena phuṭṭhaṃ dutiyaṃ vedanā vediyati, evaṃ etehi phuṭṭhaveditaṃ tatiyaṃ saññā sañjānāti, tehi pana phuṭṭhaveditasaññāte catutthaṃ cetanāya sampayuttadhamme abhisandahatī’’tiādinā vadanti. <span class="bld">Balavapaccayattā</span>ti yathā pāsādaṃ patvā thambhā sesadabbasambhārānaṃ balavapaccayā, evamesa yasmā sesasampayuttānaṃ balavapaccayo, tasmāti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti hetunigamanaṃ.</p>
  1304. <p class="bodytext"><span class="bld">Saheva cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo aṭṭhānappayutto, so ‘‘cittajāna’’nti imassa anantaraṃ daṭṭhabbo. Kasmā? Cittānaṃ, cittajānañca ekuppādādibhāvena saheva pavattitoti evamettha padasambandho veditabbo. <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ yathāvuttavidhānaṃ, evaṃ ‘‘paṭhamābhinipātattā’’ti kāraṇaṃ pariharitvā idāni ‘‘balavapaccayattā’’ti idaṃ pariharanto āha <span class="bld">‘‘balava…pe… dissatī’’</span>ti. <span class="bld">Ca</span>-saddo avadhāraṇe, neva dissatīti attho. Sesadhammānampi hi sahajātapaccayabhāvassa sādhāraṇattā tasseva balavapaccayabhāve na kiñci kāraṇaṃ dissatīti. Yadi sabbamidamakāraṇaṃ, kathañcarahi phasso paṭhamaṃ vuttoti āha <span class="bld">‘‘desanākkamato’’</span>tiādi. ‘‘Vedanā hoti, phasso <a name="M1.0290"></a> hoti, saññā hoti, phasso hoti, cetanā hoti, phasso hoti, cittaṃ hoti, phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, vitakko hotī’’tiādīhi āharitumpi vaṭṭeyya, desanāvārena pana phassova paṭhamaṃ vuttoti veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sesadhammesupi pubbāparakkamo <a name="V1.0231"></a> nāma na pariyesitabbo. <span class="bld">Vacanatthalakkhaṇādīhī</span>ti vacanatthato ca lakkhaṇādito ca.</p>
  1305. <p class="bodytext"><span class="bld">Phusatī</span>ti kattuniddeso. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva, phusanti etena vāti phasso. Sampayuttadhammā hi ārammaṇe pavattamānā taṃ phusanalakkhaṇena phassena phusantā viya honti, ārammaṇaphusanamattaṃ vā phassotipi sādhanattayampi yujjateva. Phusanaṃ lakkhaṇametassāti <span class="bld">phusanalakkhaṇo,</span> vedanāya paccayabhāvaṭṭhena ārammaṇaphusanalakkhaṇoti attho. <span class="bld">Saṃghaṭṭanaraso</span>ti manodvāre cittārammaṇānaṃ saṃghaṭṭanato saṃghaṭṭanakicco. Ayañhi ārammaṇe anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ cittamārammaṇañca ghaṭṭeti. Pañcadvāresu vā vatthārammaṇasaṃghaṭṭanena sampajjatīti saṃghaṭṭanasampattiko phasso <span class="bld">‘‘saṃghaṭṭanaraso’’</span>ti vutto. Yathā ‘‘dve pāṇī vajjeyyu’’ntiādīsu pāṇimhi ghaṭṭanaṃ tabbisesabhūtā rūpadhammā, evaṃ cittassa ārammaṇe saṃghaṭṭanaṃ tabbisesabhūto eko cetasikadhammo daṭṭhabbo. Tiṇṇaṃ sannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā <span class="bld">sannipātapaccupaṭṭhāno</span>. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425; saṃ. ni 2.4.60; kathā. 465) hi vacanato cakkhurūpaviññāṇādīnaṃ tiṇṇaṃ sannipātavasena gahetabbatāya upaṭṭhānato sannipātasaṅkhātassa kāraṇassa vasena upaṭṭhānamassāti upaṭṭhānaṭṭhena paccupaṭṭhānena sannipātapaccupaṭṭhānatā <a name="M1.0291"></a> vuttā. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti (vibha. 225) vacanato vedanā phalamassāti <span class="bld">vedanāpaccupaṭṭhāno</span>. Tajjasamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato <span class="bld">āpāthagatavisayapadaṭṭhāno</span>. Ayañhi tassa phassassa kāraṇabhūto tadanurūpabhūto samannāhāroti tajjasamannāhārasaṅkhātena āvajjanena ceva cakkhādiindriyena ca yathākkamaṃ ārammaṇakaraṇatadabhimukhabhāvavasena parikkhate abhisaṅkhāte āpāthagateyeva visaye ekantena uppajjanato āpāthagato visayo padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ imassāti āpāthagatavisayapadaṭṭhāno.</p>
  1306. <p class="bodytext">Nanu cāyaṃ dhammo cetasiko, svāyaṃ arūpadhammo samāno kathaṃ phusanalakkhaṇo hotīti antolīnacodanaṃ manasi katvā tassā sodhanatthaṃ <span class="bld">‘‘arūpadhammopi samāno’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘phusanākāreneva pavattatī’’</span>ti iminā arūpassāpi sato tassa dhammassa ayaṃ sabhāvoti dasseti. Sā ca tassa phusanākārappavatti ambilaṃ ambapakkādiṃ khādantaṃ passantassa parassa kheḷuppattiparaṃ <a name="V1.0232"></a> bādhiyamānaṃ disvā dayālukassa sarīrakampanaṃ, rukkhasākhagge duṭṭhitaṃ purisaṃ disvā bhūmiyaṃ ṭhitassa purisassa jaṅghacalanaṃ, pisācādibhāyitabbaṃ disvā ūrupatthambhoti evamādi viya daṭṭhabbā. <span class="bld">So</span>ti so yathāvuttalakkhaṇādiko phasso.</p>
  1307. <p class="bodytext"><span class="bld">Sundara</span>nti sukhavedanāsampayuttattā pasatthaṃ. <span class="bld">Mano</span>ti viññāṇaṃ. <span class="bld">Sumanassa bhāvo</span>ti sumanasaṅkhātassa viññāṇassa bhāvo. Yvāyaṃ saddappavattinibandhano attho, so somanassaṃ. Somanassavedanāsampayuttattā hi sumana-saddo tasmiṃ viññāṇe pavattati. Vedena anubhavanākārena <a name="M1.0292"></a> ayitaṃ pavattaṃ vedayitaṃ, taṃ lakkhaṇamassāti <span class="bld">vedayitalakkhaṇā</span>. Iṭṭhassa iṭṭhākāratova anubhavanaṃ kiccamassāti <span class="bld">iṭṭhākārānubhavanarasā</span>. Sā hi sabhāvato iṭṭhamārammaṇaṃ iṭṭhavasena, itarañca iṭṭhākāreneva anubhavati, tattha iṭṭhākārānubhavanaṃ kusalākusalacittasampayuttavedanāya labbhati tassā aniṭṭhassapi kappanāvasena iṭṭhākārena gahaṇato, sabhāvato pana iṭṭhānubhavanaṃ abyākatacittasampayuttāyapi labbhati tassā vipallāsaggāhābhāvato. <span class="bld">‘‘Rājā viya subhojanarasa’’</span>nti iminā imaṃ dīpeti – phassassa phusanamattameva hoti, saññāya sañjānanamattameva, cetanāya sañcetanāmattameva, viññāṇassa vijānanamattameva, ekaṃsato pana issaravatāya sāmibhāvena vedanāva ārammaṇarasaṃ anubhavati, rājā viya sūdakārena sampāditasubhojanarasanti. Assādīyatīti assādo, sukhavedanā. Tenāha bhagavā – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, pañcupādānakkhandhesu assādo’’ti. Cetosannissitattā cetasi bhavo assādoti cetasikaassādo, tathā paccupaṭṭhātīti <span class="bld">cetasikaassādapaccupaṭṭhānā</span>. Passaddhakāyo sukhaṃ vediyatīti āha <span class="bld">‘‘passaddhipadaṭṭhānā’’</span>ti. Idaṃ pana nirāmisasomanassavasena veditabbaṃ.</p>
  1308. <p class="bodytext">Nīlādibhedassa ārammaṇassa sañjānanaṃ tameva saññaṃ katvā jānanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">sañjānanalakkhaṇā. Paccābhiññāṇakaraṇarasā</span>ti pati abhiññāyati etenāti paccābhiññāṇaṃ, tadevetanti puna paccābhiññāṇanimittaṃ saṇṭhānādiko ākāro, tassa karaṇaraso kiccamassāti paccābhiññāṇakaraṇarasā. Sā hi uppajjamānā pacchā sañjānanassa kāraṇabhūtaṃ saṇṭhānādikaṃ ākāraṃ gahetvā <a name="M1.0293"></a> uppajjatīti. Idañca nimittakārikāya nimittena sañjānantiyā ca sabbāya samānasaññāya yojetabbaṃ. Nimittena sañjānantīpi hi puna aparāya saññāya ca sañjānanassa nimittaṃ karotīti. Tañca kusalākusalakiriyājavanasaññaṃ dhuraṃ <a name="V1.0233"></a> katvā veditabbaṃ. Taṃ panetaṃ abhiññāṇakaraṇaṃ kathaṃ daṭṭhabbanti āha <span class="bld">‘‘vaḍḍhakissa abhiññāṇakaraṇamivā’’</span>ti. Yathā vaḍḍhakissa dārūsu ‘‘idaṃ uddhaṃ, idaṃ adho’’ti evaṃ pacchā sañjānanapaccayabhūtassa saññāṇassa karaṇaṃ, evamassā puna sañjānanapaccayanimittakaraṇanti vuttaṃ hoti. Hatthidassakaandho viya ‘‘idameva sacca’’nti saññāya yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇato <span class="bld">yathā…pe… paccupaṭṭhānā</span>. Etena saññāya ākāraggahaṇaṃ katvā ṭhitassa diṭṭhiādīnaṃ uppajjanato akusalasaññāya anurūpavasena phalapaccupaṭṭhānaṃ dassitaṃ hoti. Atha vā <span class="bld">abhinivesakaraṇa</span>nti ‘‘idameva sacca’’nti saññābhinivesamattameva, tasmā upaparikkhābhāvena yathāgahitanimittavasena abhinivesākārena upaṭṭhānato ākārapaccupaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tiṇapurisakesu migapotakānaṃ ‘‘purisā’’ti uppannasaññā viya avikappasabhāvattā <span class="bld">yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā</span>. Ettha ca ñāṇavippayuttasaññāya ākāraggahaṇavasena uppajjanakāle cittaṃ abbohārikaṃ saññānugatikaṃ hoti. Ñāṇasampayutte citte pana sasambhārapathaviyā anugatā sesadhātuyo viya saññācittañca abbohārikaṃ ñāṇānugatikaṃ hoti.</p>
  1309. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisandahatī</span>ti pabandhati pavatteti, ‘‘gaṇhatha gaṇhathā’’ti vadantī viya sampayuttadhamme ārammaṇe payojeti, sakasakakicce ca paṭṭhapetīti attho. <span class="bld">Cetayitalakkhaṇā</span>ti niddokkantassa pabuddhakkhaṇe sambhamappavatti viya cetaso ussāhatāva <a name="M1.0294"></a> lakkhaṇā. Atha vā <span class="bld">‘‘abhisandahatī’’</span>ti vuttattā payojanalakkhaṇātveva attho. <span class="bld">Āyūhanarasā</span>ti cetasikairiyanarasā, payogarasāti vuttaṃ hoti. Kusalākusalakiriyājavanasampayuttāyayeva panetaṃ labbhati. <span class="bld">Saṃvidahanapaccupaṭṭhānā</span>ti ‘‘tvaṃ idaṃ karohī’’ti vicārentī viya hotīti vicāraṇapaccupaṭṭhānā. Etāya hi pavattamānāya sabbepi sampayuttadhammā yathā sakiccapasutā honti, teneva hesā <span class="bld">sakiccaparakiccasādhikā</span> vuttā. Jeṭṭhasisso pare sajjhāyane uyyojento sayampi sajjhāyati. Tasmiñhi sajjhāyituṃ āraddhe sesasissāpi sajjhāyanti. Mahāvaḍḍhakismimpi vaḍḍhakikammaṃ kātuṃ āraddhe itarepi karonti yevāti āha <span class="bld">‘‘jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viyā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena jeṭṭhantevāsikādīnaṃ gahaṇaṃ.</p>
  1310. <p class="bodytext">Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ dhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘vitakkanaṃ vitakko’’</span>ti vuttaṃ. Ūhanaṃ ārammaṇassa parikappanaṃ, tasmiṃ abhiniropananti vā vuttaṃ hoti. Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiruḷhaṃ viya hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇe</span> <a name="V1.0234"></a> <span class="bld">cittassa abhiniropanalakkhaṇo’’</span>ti. Yathā hi koci gāmavāsī puriso rājavallabhaṃ, taṃsambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ kathaṃ avitakkacittaṃ ārammaṇaṃ ārohati, na hi dvipañcaviññāṇadutiyajjhānādike vitakko upalabbhati, yassa balena taṃ ārammaṇaṃ ārohati, tasmā sabhāvato bhāvanābalena tattha anuppajjanako? Saccaṃ, tampi vitakkabalena ārohati. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkacittaṃ <a name="M1.0295"></a> ārammaṇaṃ ārohati. <span class="bld">Paricayo</span>ti cettha santāne abhiṇhaṃ pavattacittabhāvanāsaṅkhāto paricayo. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhirohanaṃ ciraparicitaṃ, tena taṃ cittaṃ kadāci vitakkena vināpi tattha vattateva. Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇarahitampi sammasanavasena pavattati, yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1311. <p class="bodytext">Atha vā dvipañcaviññāṇaṃ avitakkampi vatthārammaṇaghaṭṭanassa balavatāya, dutiyajjhānādīni ca heṭṭhimaheṭṭhimabhāvanāya balavatāya ārammaṇaṃ ārohatīti. Ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ paharaṇamattaṃ āhananaṃ, parito, parivattetvā vā hananaṃ visesena paharaṇaṃ pariyāhananaṃ, taṃ kiccamassāti <span class="bld">āhananapariyāhananaraso</span>. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ānayanaṃ cittassa ārammaṇe upanayanaṃ, ākaḍḍhanaṃ vā, tathā hutvā paccupaṭṭhānamassāti <span class="bld">ānayanapaccupaṭṭhāno</span>.</p>
  1312. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti tena vicārena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā cittaṃ ārammaṇe vicarati anuvicarati, avicāracittassa pana avitakkacitte vuttānusārena pavatti veditabbā. <span class="bld">Vicaraṇaṃ</span> anusañcaraṇaṃ anuparigamanaṃ. Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno javanasantāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo. Esa nayo sesesupi. Ārammaṇassa anumajjanaṃ anumasanaṃ parimajjanamassa lakkhaṇanti <span class="bld">ārammaṇānumajjanalakkhaṇo</span>. Tathā hi vicāro parimajjanahattho viya, saṃsaraṇahattho viyāti vuccati. <span class="bld">Tatthā</span>ti ārammaṇe. Sahajātānaṃ <a name="M1.0296"></a> anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicaraṇasaṅkhātaanumajjanavasena veditabbaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi. Tathāgahetabbākāro bodhaneyyajanānurodhena paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi <a name="V1.0235"></a> visayasamāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti. <span class="bld">Anupabandhapaccupaṭṭhāno</span>ti ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavattipaccupaṭṭhāno. Tathā hi so anusandhānatāti niddiṭṭho.</p>
  1313. <p class="bodytext">Ettha ca vicārato oḷārikaṭṭhena tasseva pubbaṅgamaṭṭhena paṭhamaghaṇṭābhiravo viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, anuravo viya anusañcaraṇaṃ vicāro. Yathā hi ghaṇṭābhighātajo paṭhamābhiravo anuravato oḷāriko, pubbaṅgamo ca hoti, evaṃ ārammaṇābhiropanaṭṭhena vitakko oḷāriko, pubbaṅgamo viya ca hoti. Tato sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇṭānuravo viya anupabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko cittassa paṭhamuppattikāle cittassa paripphandanabhūto ākāse uppatitukāmassa sakuṇassa pakkhavikkhepo viya, padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro cittassa nātiparipphandanabhāvo, ākāse uppatitassa sakuṇassa pakkhappasāraṇaṃ viya, padumassa uparibhāge paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana vipariyāyena āgataṃ. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">dukanipātaṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  1314. <p class="indent">‘‘Ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto <a name="M1.0297"></a> vitakko, vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti.</p>
  1315. <p class="bodytext">Tampi anupabandhena pavattiyaṃ yujjati. Tathā hi upacāre, appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati, na paṭhamābhinipāte viya pākaṭo hotīti.</p>
  1316. <p class="bodytext"><span class="bld">Pinayatī</span>ti kāyacittaṃ appeti, vaḍḍheti vā. <span class="bld">Sampiyāyanalakkhaṇā</span>ti ārammaṇaṃ kallato gahaṇalakkhaṇā. <span class="bld">Pīṇanarasā</span>ti kāyacittānaṃ paribrūhanakiccā. <span class="bld">Pharaṇarasā</span>ti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā, attanā sampayuttacittasamuṭṭhānehi rūpehi sakalarūpakāyabyāpanaṃ <a name="V1.0236"></a> karotīti vuttaṃ hoti. Na hi aññathā imissā pharaṇaṃ hoti, dhammānaṃ abyāpāratāya kesaggamattampi saṅkamanābhāvato. Udaggabhāvo <span class="bld">odagyaṃ</span>.</p>
  1317. <p class="bodytext">Ekaṃ ārammaṇaṃ aggametassāti ekaggaṃ, cittaṃ, yena pana dhammena yogato taṃ ekaggaṃ nāma hoti, so <span class="bld">ekaggabhāvo</span>. So pana cittasseva hoti, na yassa kassacīti āha <span class="bld">‘‘cittassa ekaggabhāvo’’</span>ti, nivāte dīpasikhāya ṭhiti viya cittassa ṭhitīti vuttaṃ hoti. Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro, na visārābhāvamattaṃ, taṃ imassa lakkhaṇanti āha <span class="bld">‘‘avisāralakkhaṇo’’</span>ti. <span class="bld">Avikkhepo</span> sampayuttadhammānaṃ avikkhittatā, avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena, sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Avūpasamalakkhaṇassa vikkhepassa paṭipakkhatāya cittassa upasamanākārena paccupaṭṭhātīti <span class="bld">upasamapaccupaṭṭhāno. Visesato</span>ti yebhuyyena. Sukhavirahitopi hi atthi samādhīti so yebhuyyena sukhapadaṭṭhāno hoti. Atha vā <a name="M1.0298"></a> <span class="bld">visesato</span>ti atisayena. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 11.11) vacanato hi sukhaṃ samādhissa visesakāraṇaṃ sukhavirahitassapi tadupanissayeneva samijjhanato.</p>
  1318. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddahanti etāyā</span>ti kammaphalādisaddahanakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena saddhāya paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathā paccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo ‘‘saddahatī’’ti voharīyati. Saddahanaṃ saddheyyavatthuno pattiyāyanaṃ, taṃ lakkhaṇametissāti <span class="bld">saddahanalakkhaṇā</span>. Kālusiyamalaṃ vidhametvā sampayuttānaṃ, puggalasseva vā pasādaṃ anāvilabhāvakāraṇaṃ kiccametissāti <span class="bld">pasādanarasā</span>. Yathā kathaṃ viyāti āha <span class="bld">‘‘udakappasādakamaṇi viyā’’</span>ti. <span class="bld">Akālusiyapaccupaṭṭhānā</span>ti anāvilabhāvapaccupaṭṭhānā. Ratanattayaṃ kammaṃ kammaphalañca saddheyyavatthu, taṃ imissā āsannakāraṇanti <span class="bld">saddheyyavatthupadaṭṭhānā</span>. Na hi saddhāya avatthubhūtesu titthiyādīsu sā uppajjati. Sā panāyaṃ kusaladhammānaṃ ādāne hattho viya, sabbasampattisampadāne vittaṃ viya, amatakasiphalaphalane bījaṃ viya ca daṭṭhabbā. ‘‘Saddhāhattho, mahānāma, ariyasāvako, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’tiādivacanañhettha (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) sādhakaṃ.</p>
  1319. <p class="bodytext"><span class="bld">Saranti</span> 237 <span class="bld">etāyā</span>ti saraṇakiriyāya pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena satiyā paccayataṃ dasseti. Tassā hi dhammānaṃ tathā paccayabhāve sati taṃsamaṅgipuggalo ‘‘saratī’’ti voharīyati. Udake alābu viya pilavitvā gantuṃ adatvā pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ asammuṭṭhatākaraṇaṃ apilāpanaṃ, taṃ lakkhaṇamassāti <span class="bld">apilāpanalakkhaṇā</span>. Sā hi ārammaṇe daḷhaṃ <a name="M1.0299"></a> patiṭṭhitattā esikā viya vuccati. Sammosapaccanīkakiccaṃ asammosaraso, na sammosābhāvamattaṃ. ‘‘Satārakkhena cetasā viharatī’’ti (a. ni. 10.20) vuttattā cetoguṇaratanahārakānaṃ kilesacorānaṃ nivāraṇato āha <span class="bld">‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’</span>ti. Tathā hesā cakkhudvārādirakkhanato dovāriko viyāti vuccati. Paṭhamaṃ saññāya thiruppannabhāve pacchā satiyā patiṭṭhānabhāvato āha <span class="bld">‘‘thirasaññāpadaṭṭhānā’’</span>ti. Atha satisaññānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saññā tāva paṭhamaṃ aggahitanimittaṃ sañjānāti, gahitanimitte puna paccābhiññāṇapaccayanimittaṃ karoti, paṭhamaṃ aggahite pana saññākiccaṃ appadhānaṃ hoti, sati pana paṭhamaṃ aggahitanimittampi sarati gahitanimittampi, gahitanimitte pana satikiccaṃ guṇabhūtaṃ hotīti idameva tāsaṃ nānattaṃ.</p>
  1320. <p class="bodytext"><span class="bld">Vīrabhāvo</span>ti yena vīriyena vīro nāma hoti, so dhammo. <span class="bld">Vīrānaṃ vā kamma</span>nti yena kammena vīro nāma hoti, taṃ vīrānaṃ kammaṃ nāma. Vīriyaṃ panassa sādhakabhāvato tathā vuttaṃ. Dhammavinimuttaṃ vā kiñci kammaṃ natthīti vīriyameva kammabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vidhinā īretabbaṃ pavattetabbanti vā <span class="bld">vīriyaṃ</span>. <span class="bld">Ussāho</span> taṃ taṃ kiccaṃ samārambho, parakkamo vā. <span class="bld">Upatthambhanaṃ</span> pana sampayuttadhammānaṃ kosajjapakkhe patituṃ adatvā dhāraṇaṃ anubalappadānaṃ. Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanabhāvanivārako dhammo, na saṃsīdanābhāvamattaṃ, asaṃsīdanabhāvena paccupaṭṭhātīti <span class="bld">asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ</span>. ‘‘Saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato <span class="bld">saṃvegapadaṭṭhānaṃ. Saṃvego</span>ti cettha saṃvegamayaṃ ñāṇaṃ. Asaṃvegapubbikāya pana kusalakiriyāya vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ. Tattha <span class="bld">vīriyārambhavatthūni</span> nāma –</p>
  1321. <p class="indent">‘‘Maggo <a name="M1.0300"></a> gantabbo hoti, maggo gato. Kammaṃ kātabbaṃ hoti, kammaṃ kataṃ. Appamattako ābādho uppanno hoti, gilānā vuṭṭhito hoti, aciravuṭṭhito gelaññā. Gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati, lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ labhati…pe… pāripūri’’nti –</p>
  1322. <p class="unindented">Evaṃ <a name="V1.0238"></a> vuttāni etāni anurūpapaccavekkhaṇasahitāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni, tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni. Ettha ca vitakko sampayuttadhamme ārammaṇaṃ āropeti. Cetanā te taṃtaṃkiccesu niyojeti. Vīriyaṃ pana te saṃsīdituṃ adatvā ussāhetīti ayaṃ vitakkacetanāvīriyānaṃ viseso.</p>
  1323. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijānanalakkhaṇā</span>ti visesena jānanalakkhaṇā, yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇāti attho. Visayassa ārammaṇassa obhāsanaṃ pakāsanaṃ tappaṭicchādakasammohandhakārassa vidhamanatoti visayobhāsanaṃ, taṃ kiccamassāti <span class="bld">visayobhāsanarasā</span>. Katthaci visaye asammuyhanākārena sammohapaṭipakkhatāya vā paccupaṭṭhānato sammohābhāvassa paccupaṭṭhānato vā <span class="bld">asammohapaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  1324. <p class="bodytext">Attanā anupāletabbānaṃ sahajātadhammānaṃ anupālanaṃ jīvitassa byāpāro, tañca tesaṃ jīvananti taṃ tassa kāraṇabhāvaṃ purakkhatvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jīvanti tenā’’</span>ti. Rūpārūpajīvitindriyassa anurūpato lakkhaṇādikaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘attanā avinibhuttāna’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Sampayuttāna’’nti hi vuccamāne rūpadhammānaṃ sampayogābhāvato rūpajīvitindriyassa saṅgaho na siyā. ‘‘Avinibhuttāna’’nti pana vuttattā yāni <a name="M1.0301"></a> avinibbhogarūpāni rūpajīvitindriyena saddhiṃ avinibhuttāni avisaṃsaṭṭhāni. Ye ca arūpadhammā arūpajīvitindriyena sampayuttā, tesaṃ sabbesaṃ saṅgaho hotīti. <span class="bld">Pavattanarasa</span>nti uppādato yāva bhaṅgā anupālanato antarā anivattanasabhāvasādhanena tesaṃ pavattanakiccaṃ. Keci pana ‘‘rūpajīvitindriyaṃ tesaṃ ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya, arūpajīvitindriyaṃ uppādato paṭṭhāya pavattiyā paccayo’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> hi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca indriyapaccayaṃ kammapaccayasadisa’’nti asaññasattānaṃ indriyapaccayo kammapaccayasadisaṃ katvā vutto, tasmā rūpajīvitindriyampi uppādato paṭṭhāya paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Uppādato yāva bhaṅgā ṭhapanato <span class="bld">ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ</span>. Anupālanavasena yāpayitabbā pavattetabbā dhammā padaṭṭhānamassāti <span class="bld">yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ</span>. Yadi evaṃ tesaṃ anupālanādisādhakaṃ, kathaṃ tesaṃ nirodho hoti. Evañhi sabbakālaṃ ṭhātabbanti āha <span class="bld">‘‘santepi cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Anupālanalakkhaṇādimhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena pavattanarasādimeva saṅgaṇhāti. <span class="bld">Atthikkhaṇeyevā</span>ti attanā anupāletabbānaṃ, attano vā atthikkhaṇeyeva. <span class="bld">Udaka</span>nti taḷākagatajalaṃ, daṇḍagatajalaṃ vā<a name="V1.0239"></a>. Tattha taḷākagataudakassa gahaṇe attanā anupāletabbadhammānaṃ atthikkhaṇe anupālanaṃ sādhitaṃ hoti, daṇḍagatajalassa pana gahaṇe attano atthikkhaṇe anupālanaṃ. Attanā anuppāditadhamme kathaṃ pāletīti āha <span class="bld">‘‘dhāti viya kumāra’’</span>nti. Yadi sesadhammānaṃ pavattikāraṇena kenaci bhavitabbaṃ, jīvitassa pana kiṃ pavattikāraṇanti āha <span class="bld">‘‘sayaṃ…pe… pavattatī’’</span>ti. Yathā kathaṃ viyāti āha <span class="bld">‘‘niyāmako viyā’’</span>ti. Sopi attanā pavattitanāvāsambandhena pavattati. Yadi dhammānaṃ pavatti jīvitindriyapaṭibaddhaṃ, bhaṅgato uddhampi kiṃ pana pavattetīti āha <span class="bld">‘‘na bhaṅgato uddha’’</span>nti. Kasmāti āha <span class="bld">‘‘attano</span> <a name="M1.0302"></a> <span class="bld">ca pavattetabbānañca abhāvā’’</span>ti. Bhaṅgakkhaṇe pana kathanti āha <span class="bld">‘‘na bhaṅgakkhaṇe ṭhapetī’’</span>ti.</p>
  1325. <p class="bodytext">Yasmā pana lobhapaṭipakkho alobho hoti, ye dhammā tena sampayuttā, taṃsamaṅgino vā sattā, te na lubbhanti, sayampi kadāci na lubbhateva, atthato vā alubbhanākāro eva ca so hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘na lubbhanti tenā’’</span>tiādi. Esa nayo <span class="bld">‘‘na dussanti tenā’’</span>tiādīsupi. <span class="bld">Alaggabhāvo</span> ārammaṇaṃ nissāya pavattantassapi tattha anāsattatā. Tenāha <span class="bld">‘‘kamaladale jalabindu viyā’’</span>ti. <span class="bld">Apariggaho</span> kassaci vatthuno mamattavasena asaṅgaho. <span class="bld">Muttabhikkhu viyā</span>ti khīṇāsavabhikkhu viya. So hi muttarāgattā katthaci mamāyanarahito hoti. Anallīno bhāvo adhippāyo etassāti <span class="bld">anallīnabhāvo</span>. Evañhi ‘‘asucimhi patitapuriso viyā’’ti upamāya sameti. Yathā hi tassa purisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno, evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāroyeva pavattati. Evaṃsabhāvo hi so dhammoti.</p>
  1326. <p class="bodytext">Caṇḍikassa bhāvo caṇḍikkaṃ, pharusabhāvo, atthato pana kopoyeva, tappaṭipakkho apharusabhāvo <span class="bld">acaṇḍikkaṃ. Avirodho</span> aviggaho appaṭipakkho sabhāvo. <span class="bld">Āghātavinayanaraso</span>ti ettha <span class="bld">āghāto</span> nāma parassa attānaṃ, attano paraṃ uddissa, parasseva ca paraṃ uddissa pavatto upanāho balavakopo. Tassa vinayanaraso apanayanaraso. <span class="bld">Sommabhāvo</span> majjanavasena hilādaniyatā sītalabhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘puṇṇacando viyā’’</span>ti.</p>
  1327. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyaduccarītādīhī</span>ti <a name="M1.0303"></a> hetumhi karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Hirīyati</span> lajjanākārena jigucchiyati. <span class="bld">Tehiyevā</span>ti kāyaduccaritādīhiyeva. <span class="bld">Ottappatī</span>ti ubbijjati. Hirī pāpe gūthe viya passantī jigucchatīti <a name="V1.0240"></a> āha <span class="bld">‘‘pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī’’</span>ti. Ottappaṃ te uṇhaṃ viya passantaṃ tato uttasatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘uttāsalakkhaṇaṃ ottappa’’</span>nti. <span class="bld">Ubhopi pāpānaṃ akaraṇarasā</span>ti lajjanākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī, uttāsākārena ottappaṃ. <span class="bld">Pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā</span>ti vuttappakāreneva pāpato saṅkocanākārena paccupaṭṭhānā. <span class="bld">Attagāravaparagāravapadaṭṭhānā</span>ti attagāravapadaṭṭhānā hirī ajjhattasamuṭṭhānatāya, attādhipatitāya ca. Paragāravapadaṭṭhānaṃ ottappaṃ bahiddhāsamuṭṭhānatāya, lokādhipatitāya ca. Attānañhi garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ pajahati kulavadhū viya. Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ pajahati vesiyā viya. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca nesaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena veditabbā, na pana tesaṃ kadāci aññamaññaviyogato. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ vā pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Hiriyā balavabhāve pana ottappaṃ abbohārikaṃ hoti, ottappassa balavabhāve hirī abbohārikā. Ime ca dve dhammā ‘‘lokapālā’’ti vuccanti. Yathāha –</p>
  1328. <p class="indent">‘‘Dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Katame dve? Hirī ca ottappañca, ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ, nayidha paññāyetha ‘mātā’ti vā ‘mātucchā’ti vā ‘mātulānī’ti vā’’tiādi (a. ni. 2.9).</p>
  1329. <p class="bodytext"><span class="bld">Passambhanaṃ</span> darathavūpasamo, <span class="bld">kāya</span>-saddo samūhavacano. So cettha vedanādikkhandhattayaṃ. Vatticchāvasena hi saddo visiṭṭhavutti hotīti āha <span class="bld">‘‘kāyoti cetthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vedanādayo</span>ti <a name="M1.0304"></a> vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandhoti tayo khandhā. Tathā ca vuttaṃ tattha ‘‘katamā tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti, yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā’’tiādi (dha. sa. 40). Daratho sārambho domanassapaccayānaṃ uddhaccādīnaṃ kilesānaṃ, tathā pavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Tassa vūpasamaṃ lakkhaṇamassāti <span class="bld">kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā. Kāyacitta…pe… rasā</span>ti yathāvuttānameva paṭipakkhadhammānaṃ abhibhavanarasā. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandanavirahito sītibhāvo <span class="bld">aparipphandanasītibhāvo. Avūpasamo</span> paripphandanaṃ asantavuttitā. <span class="bld">Uddhaccādikilesā</span>ti uddhaccappadhānā uddhaccādhikacittuppādasampayuttā kilesā. Tepi hi uddhaccavasena avūpasamakarā. Uddhaccaṃ vā ādiṃ katvā sabbeyeva kilesā <span class="bld">uddhaccādikilesā</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
  1330. <p class="bodytext"><span class="bld">Garubhāvo</span> <a name="V1.0241"></a> dandhatā, thinamiddhādhikānaṃ tathā pavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Dandhatāya paṭipakkho <span class="bld">adandhatā</span> agarubhāvo.</p>
  1331. <p class="bodytext"><span class="bld">Thaddhabhāvo</span> thambho. Diṭṭhimānādhikānaṃ, tappadhānānaṃ vā catunnaṃ khandhānaṃ etaṃ nāmaṃ. Thaddhabhāvanimmaddanatoyeva katthaci ārammaṇe appaṭihatākārena paccupaṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā tattha appaṭighātaṃ paccupaṭṭhāpentīti <span class="bld">appaṭighātapaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  1332. <p class="bodytext">Kammani sādhu kammaññaṃ, na kammaññaṃ akammaññaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">akammaññabhāvo,</span> dānasīlādipuññakiriyāya asamatthatā. Atthato kāmacchandādisaṃkilesadhammā, tappadhānā vā cattāro akusalakkhandhā. Akammaññabhāvanimmaddaneneva sampannākārena ārammaṇassa gahaṇaṃ <span class="bld">ārammaṇakaraṇasampatti</span>. Vuttāvasesā kāmacchandādayo, tadekaṭṭhā ca saṃkilesadhammā sesanīvaraṇādayo. Imā pana dve vinibandhanimmaddanena <a name="M1.0305"></a> pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā.</p>
  1333. <p class="bodytext">Gelaññaṃ assaddhiyādayo, tadekaṭṭhā ca pāpadhammā, tappaṭipakkho agelaññabhāvo lakkhaṇaṃ etāsanti <span class="bld">agelaññabhāvalakkhaṇā</span>. Gelaññanimmaddaneneva natthi etāsaṃ ādīnavo doso upaddavo vā, na vā etā ādīnaṃ kapaṇaṃ vanti pavattantīti nirādīnavā, tenākārena paccupaṭṭhanti, taṃ vā sampayuttesu paccupaṭṭhāpentīti <span class="bld">nirādīnavapaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  1334. <p class="bodytext">Kāyasambandhī, cittasambandhī ca ujubhāvoti lakkhitabbatāya <span class="bld">kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā</span>. Kāyacittānaṃ naṅgalasīsacandakoṭigomuttavaṅkatāsaṅkhātānaṃ kuṭilabhāvānaṃ atthato māyāsāṭheyyādibhūtānaṃ nimmaddanato <span class="bld">kāyacittānaṃ kuṭilabhāvanimmaddanarasā</span>. Tatoyeva sabbathāpi ajimhabhāvena paccupaṭṭhanti, sampayuttānaṃ vā ajimhataṃ paccupaṭṭhāpentīti <span class="bld">ajimhatāpaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  1335. <p class="bodytext">Nanu ca kāyapassaddhiādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ ekekapaṭipakkhattā darathanimmaddanādikiccaṃ ekekameva karoti. Kasmā pana dve dve dhammā vuttāti? Na kho panevaṃ cintitabbaṃ bhagavatāpi tatheva desitattā. Kasmā pana bhagavatā tathā desitā? Sabhāvadhammabhāvato. Na hi bhagavatā pubbe avijjamānā ete dhammā desanāvasena uppāditā, atha <a name="V1.0242"></a> kho sabhāvato vijjamānāyeva sayambhuñāṇena sammā sacchikatvā yathāsabhāvā desitā, tasmā kathamettha bhagavatā sabhāvato vijjamānassa hāpanaṃ kātuṃ sakkā. Sabhāvato vijjamānatāya cettha bhagavato vacanameva pamāṇaṃ. Na hi bhagavā yathādhammasāsanādhikāre ayathādhammaṃ katheyyāti, yassa pana vijjamānassāpi akathanaṃ, taṃ aññahetukaṃ. Na cettha tādiso hetu upalabbhati, yena imesu <a name="M1.0306"></a> ekekadhammassa akathananti. Yathā pana dvinnaṃ purisānaṃ ekoyeva veriko hoti, tassa te purisā otāraṃ disvā ekato hutvāva hananti, evameva dve dve dhammā ekato hutvā ekaṃ paṭipakkhadhammaṃ hananti, yathā ca panete visuṃ disvāpi taṃ veriṃ hananti, na evamete taṃ visuṃ hananti tesaṃ aññamaññaṃ avinābhāvatoti, tasmā ete paṭipakkhadhammānaṃ ekekabhāvepi dve dveyeva vuttāti, apica cittapassaddhiādīhi cittameva passaddhi lahu mudu kammaññaṃ paguṇaṃ ujuñca hoti. Kāyapassaddhiādīhi pana rūpakāyopīti tadatthadassanatthaṃ bhagavatā ettheva duvidhatā vuttā, na samādhiādīsu.</p>
  1336. <p class="bodytext">Chandanaṃ <span class="bld">chando,</span> ārammaṇena atthikatā. ‘‘Chando kāmo’’tiādīsu (mahāni. 1) pana taṇhāpi chandoti vuccati. ‘‘Chandaṃ janeti vāyamatī’’tiādīsu vīriyampīti tato nivattanatthaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘kattukamyatāyetaṃ adhivacana’’</span>nti. Kattukamyatā vuccati karaṇicchā. Cetasikassa dhammassa sārammaṇattā karaṇicchā nāma ārammaṇassa ālambitukāmatāmukheneva hotīti ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo chando <span class="bld">‘‘kattukamyatālakkhaṇo’’</span>ti vutto. Tenevāha ‘‘ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno’’ti ca. Yadaggena panāyaṃ attano ārammaṇapariyesanaraso, tadaggena sampayuttadhammānampi hotiyeva ekārammaṇatāya. Tena tesaṃ ārammaṇaggahaṇe cetaso hatthappasāraṇaṃ viyāti vuccati. Kathaṃ pana dānavatthuvissajjanavasena pavattamānacetanāsampayutto chando ārammaṇena atthiko hotīti? Nanu avocumhā ‘‘ārammaṇakaraṇicchālakkhaṇo’’ti, tasmā saṅgāmagataissāsassa khipitabbausūnaṃ gahaṇe atthikatā viya dānavatthuvissajjanavasena <a name="M1.0307"></a> pavattacchandopi vissajjitabbena tena atthikoyevāti. Svāyaṃ kusalesu uppanno kusalacchando nāma hoti yonisomanasikārasamuṭṭhānattā. Tabbiparītato pana akusalesu uppanno akusalacchando.</p>
  1337. <p class="bodytext">Adhimuccanaṃ ārammaṇe sanniṭṭhānavasena veditabbaṃ, na pasādanavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘sanniṭṭhānalakkhaṇo’’</span>ti. Yathā tathā hi ārammaṇe nicchayanaṃ adhimuccanaṃ anadhimuccantassa pāṇātipātādīsu<a name="V1.0243"></a>, dānādīsu vā pavattiyā abhāvato, saddhā pana pasādanīyesu pasādādhimokkhoti ayametesaṃ viseso. Voṭṭhabbanaṃ pana yathā santīrite atthe nicchayanākārena pavattitvā parato pavattamānānaṃ tathā pavattiyā paccayo hoti. Yadi evaṃ vicikicchāsampayuttesu dhammesu kathanti? Tesampi ekaṃseneva saṃsappanākārassa paccayatāya daṭṭhabbaṃ, dārakassa viya ito cito ca saṃsappanassa ‘‘karissāmi, na karissāmī’’ti anicchayassa paṭipakkhakiriyā asaṃsappanaṃ. Yesu cittuppādesu ayaṃ sanniṭṭhānalakkhaṇo adhimokkho, tesaṃ ārammaṇadhammoyeva sanniṭṭhātabbattā sanniṭṭheyyadhammo. So padaṭṭhānamassāti <span class="bld">sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno. Indakhilo</span>ti esikāthambho vuccati.</p>
  1338. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesu tesu dhammesū</span>ti yesu dhammesu sayaṃ uppannā, tesu attanā sampayuttesu cittacetasikadhammesu. Anārammaṇattepi hi tesu samappavattesu udāsīnabhāvo <span class="bld">‘‘tatramajjhattatā’’</span>ti vuccati. Samaṃ avisamaṃ vāhitaṃ attanā pavattitasampayuttānaṃ vā yathāsakakiccesu pavattanaṃ lakkhaṇametissāti <span class="bld">samavāhitalakkhaṇā</span>. Tattha samaṃ hutvā pavattanalakkhaṇāti atthe apakkhapatitabhāvo vutto hoti, avisamaṃ katvā pavattanalakkhaṇāti atthe ūnādhikatānivāraṇaṃ<a name="M1.0308"></a>. Udāsīnabhāvena pavattamānāpi hi esā sampayuttadhamme samaṃ katvā yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi adhikaraṇadhammaṭṭhe yathāsakakiccesu samaṃ appamatte pavatteti. Alīnānuddhatappavattipaccayānaṃ dhammānaṃ ūnādhikatāya līnuddhatabhāvassa nivāraṇakiccāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ūnādhikatānivāraṇarasā’’</span>ti. Yadi evaṃ kathaṃ sahajātādhipatīnaṃ adhipatibhāvo. Ādhipaccañhi tesaṃ kiccato adhikabhāvoti? Nāyaṃ doso. Tampi tassa kiccameva, yaṃ sahajātadhammānaṃ adhipatibhāve pavattāpanaṃ. Yathā hi raṅgamaṇḍalaṃ gato naṭakācariyo te te naṭake yathāsakaṃ anurūpaṃ bhūmiyaṃ yojeti, evamesāpi attanā sampayuttadhammesu adhipatibhāve ṭhite adhipatibhāve yojeti, indriyatte ṭhite indriyatte, na pana sakasakakiccato ūnataṃ, adhikataṃ vā pattuṃ detīti. ‘‘Idaṃ nihīnakiccaṃ hotu, idaṃ atirekakicca’’nti evaṃ pakkhapātavasena viya pavatti pakkhapāto. Taṃ upacchindantī viya hotīti <span class="bld">pakkhapātupacchedanarasā</span>. Sā cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanena samappavattesu ājānīyesu sārathi viya daṭṭhabbā.</p>
  1339. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyā kāro</span>ti kāra-saddassa bhāvasādhanataṃ āha. Tena kāroti nāññaṃ, kiriyāyevāti dīpitaṃ <a name="V1.0244"></a> hoti. <span class="bld">Manasmiṃ kāro</span>ti manasi ārammaṇassa karaṇaṃ. Yena hi mano ārammaṇe karīyati ārammaṇenassa saṃyojanato, tato eva tena ārammaṇampi manasi karīyatīti. <span class="bld">Manasikāro</span>ti cettha aluttasamāso daṭṭhabbo. <span class="bld">Purimamanato</span>ti bhavaṅgamanato. <span class="bld">Visadisaṃ mana</span>nti vīthijavanamanaṃ, taṃ karotīti manasikāro, manasikārasāmaññena vīthijavanapaṭipādake dasseti. Ettha pana upayogatthabhummavacane samāso daṭṭhabbo. Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sārento payojento viya hotīti manasikāro <a name="M1.0309"></a> <span class="bld">sāraṇalakkhaṇo</span>ti vutto. <span class="bld">Saṃyojanaraso</span>ti payojanaraso. <span class="bld">Vitakko</span> sampayuttānaṃ ārammaṇe abhiniropanasabhāvattā ārammaṇe cittaṃ pakkhipanto viya hoti. <span class="bld">Cetanā</span> attano ārammaṇaṃ gaṇhantī sampayuttepi sakasakakiccaṃ kāretīti attanā karaṇena balaṃ niyojento balanāyako viya hoti. <span class="bld">Manasikāro</span> sampayutte ārammaṇe payojetīti ājānīyappayojanakasārathi viyāti ayametesaṃ viseso.</p>
  1340. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno</span>ti ārammaṇe saṃyojanavasena tadabhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno. Ettha <span class="bld">satiyā</span> appamussanacchandatā visayābhimukhapaccupaṭṭhānatā, <span class="bld">manasikārassa</span> pana saṃyojanavasenāti ayametesaṃ viseso. Ārammaṇapaṭipādakassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatāvacanaṃ itaramanasikārānaṃ viññāṇakkhandhapariyāpannataṃ dasseti. Mahisāsakā pana ‘‘āvajjanassa viññāṇabhāve sabbaññutaññāṇassa sabbavisayatā parihāyeyya, tasmā taṃ javanasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannamevā’’ti vadanti. Tesañhi ayamadhippāyo – yadi taṃ visuṃ cittasabhāvaṃ siyā, paccuppannacittaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattassa tassa anantaraṃ uppajjamānajavanānaṃ paccuppannārammaṇatā na bhaveyya, aññadatthu atītārammaṇatāva siyā, evañca sati sabbaññutaññāṇassāpi paccuppannacittārammaṇatāya abhāvato asabbavisayatā āpajjeyya, yadaggena ca taṃ asabbavisayaṃ, tadaggena sāvaraṇampi hoti yattha na pavattati, tattha āvaraṇasambhavato, tasmāssa sakalalokasiddho sabbaññubhāvo, anāvaraṇabhāvo ca parihāyetha, javanasampayuttabhāve pana sati āvajjanassa nāyaṃ iṭṭhavighāto āpajjatīti. Tayidaṃ tesamabhinivesamattaṃ ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ, akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena <a name="M1.0310"></a> paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vacanena tassānantaraṃ kusalākusaluppattiyā dīpitattā. Sabbaññutaññāṇassa pana paccuppannacittārammaṇabhāvo evaṃ veditabbo – atītādivasena hi vibhāgamakatvā ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti pavattassa āvajjanaṃ sāmaññena yaṃ kiñci abhimukhībhūtaṃ cittamāvajjati, tato javanānipi attano attano <a name="V1.0245"></a> abhimukhībhūtaṃ cittamārammaṇaṃ katvā pavattanti, na cettha javanānaṃ bhinnārammaṇatā āsaṅkitabbā cittasāmaññena ārammaṇassa abhinnattā, tasmā sabbaññutaññāṇassa paccuppannacittārammaṇataṃ paṭicca na kāci vihesā anubhavitabbāti. Kiṃ vā etena yuttivādena, nanu vuttaṃ bhagavatā – ‘‘acinteyyo buddhavisayo’’ti (a. ni. 4.77), tasmā aparimitapuññasambhārekaphalassa acinteyyasabhāvattā āvajjanena vināpi visayaggahaṇe vibandhanābhāvato yattha katthaci pavatti appaṭihatāyevāti. Keci panettha ‘‘āvajjanaṃ anāgatacittamārammaṇaṃ katvā nirujjhati, javanameva pana paccuppannamārammaṇaṃ gaṇhātī’’ti vadanti. Yasmā pana ‘‘anāgatārammaṇā āvajjanā paccuppannārammaṇānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti pāḷi natthi, tasmā taṃ appamāṇaṃ.</p>
  1341. <p class="bodytext">Karotīti <span class="bld">karuṇā</span>. Kiṃ karoti, kesaṃ kiṃ nimittanti āha <span class="bld">‘‘paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampana’’</span>nti. <span class="bld">Kampana</span>nti ca paresaṃ dukkhaṃ disvā tassa asahanākārena cittassa aññathattaṃ, tadidaṃ sappurisānaṃyeva hotīti āha <span class="bld">‘‘sādhūna’’</span>nti. Sappurisā hi attahitaparahitasādhanena ‘‘sādhū’’ti vuccanti. ‘‘Kiṇātī’’ti imassa atthamāha <span class="bld">‘‘vināsetī’’</span>ti, adassanaṃ gameti apanetīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā’’</span>ti. Paresaṃ dukkhassa apanayanaṃ hotu vā, mā vā, so <a name="M1.0311"></a> paradukkhāpanayanākāro, tathāpavattilakkhaṇāti <span class="bld">para…pe… lakkhaṇā</span>. Apanetukāmatāya paresaṃ dukkhassa asahanaṃ anadhivāsanaṃ <span class="bld">paradukkhāsahanaṃ</span>. Na vihiṃsā avihiṃsā, sattānaṃ aviheṭhanaṃ, taṃ paccupaṭṭhāpeti, vihiṃsāya vā paṭipakkhabhāvena paccupaṭṭhātīti <span class="bld">avihiṃsāpaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  1342. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamodanalakkhaṇā</span>ti parasampattiyā pamodanalakkhaṇā. <span class="bld">Anissāyanarasā</span>ti issāyanassa usūyanassa paṭipakkhabhāvakiccā. Pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca aramaṇaṃ arati. Sā atthato issādhikaṃ domanassasahagataṃ, thinamiddhādhikañca uddhaccaṃ. Tattha purimaṃ parasampattivisayaṃ, dutiyaṃ pantasenāsanādivisayanti daṭṭhabbaṃ. Aratiyā vihananākārena paccupaṭṭhāti, tassā vighātaṃ vā vūpasamaṃ paccupaṭṭhāpetīti <span class="bld">arativighātapaccupaṭṭhānā. ‘‘Aniyate icchantī’’</span>ti iminā cetasikantarabhāvena icchantīti dasseti.</p>
  1343. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyaduccaritato</span>ti vatthuvītikkamasaṅkhātaduccaritato. <span class="bld">Kāyaduccaritādivatthūna</span>nti parapāṇaparadhanaparaitthiādīnaṃ <a name="V1.0246"></a> kāyaduccaritādīnamālambaṇabhūtānameva vatthūnaṃ. <span class="bld">Avītikkamalakkhaṇā</span>ti amaddanalakkhaṇā. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanakiriyāpadesena kāyaduccaritāditoyeva saṅkocanakiriyā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Na hi viratiyo duccaritavatthuno akiriyapaccupaṭṭhānā yujjanti, atha kho duccaritasseva, viratīnañca soraccavasena saṅkocanaṃ, akiriyā ca hirottappānaṃ jigucchādivasenāti ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Saddhā…pe… padaṭṭhānā</span>ti ettha saddhādayo sabbeva dhammā kāyasucaritādīnaṃ padaṭṭhānāti eke. Apare pana ‘‘kammaṃ kammaphalaṃ saddahantassa kāyaduccaritādiakaraṇato, hirottappasampannassa musāvādādiakathanato, appicchasantuṭṭhīsallekhaguṇasamannāgatassa micchājīvavivajjanato ca saddhādayo <a name="M1.0312"></a> tiṇṇaṃ dhammānaṃ yathākkamena padaṭṭhānā’’ti vadanti. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. <span class="bld">Imāsū</span>ti imāsu tīsu viratīsu. <span class="bld">Ekekaṃ niyataṃ viratimicchantī</span>ti aññaṃ ekaṃ catutthaniyataviratimicchanti. Atha vā niddhāraṇatthe bhummavasena imāsaṃ antare ekaṃ niyataṃ viratimicchantīti attho. Ubhayathāpi pana tesaṃ icchā na yujjati aparāya viratiyā dhammasenāpatināpi adesitattā, visayassa ca sadā sannihitattābhāvena niyatāya eva ekissā abhāvato. Teneva hi abhayagirivāsinoyeva ca keci imāsaṃ tividhattaṃ aniyatattameva ca icchanti. Vuttañhi tehi –</p>
  1344. <p class="gatha1">‘‘Karuṇāmuditā sammāvācākammantaājivā;</p>
  1345. <p class="gathalast">Yebhuyyato aniyatā, honti gocarabhedato’’ti. –</p>
  1346. <p class="unindented">Ettha pana ‘‘yebhuyyato’’ti vacanaṃ lokuttaracittesu sabbadā ekatoyeva ca labbhamānataṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  1347. <p class="bodytext">Dutiyacittena sampayogaṃ gacchantīti sambandho. Yathā cittaṃ, evaṃ taṃsampayuttadhammāpīti dutiye sasaṅkhārā evāti āha <span class="bld">‘‘sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso’’</span>ti. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā tatiye, tathā catutthepi pītiyā sukhapadaṭṭhānattā. Sukhassa cettha abhāvato āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā pīti’’</span>nti. Nanu ca ‘‘karuṇāmuditā upekkhāsahagate na sambhavantī’’ti vadanti, tasmā yathā pītiyā, evaṃ tāsampi paṭikkhepo kātabboti? Na kātabbo, appanāpattito pubbe karuṇāmuditānaṃ upekkhāsahagatānampi sambhavato. Karuṇāmuditābhāvanākāle hi appanāvīthito pubbe upekkhāsahagatacittenāpi parikammaṃ hoti, appanāvīthiyaṃ pana somanassasahagatacitteneva ekāvajjanavīthiyā <a name="V1.0247"></a> vedanāparivattanābhāvato, tasmā pubbabhāgavaseneva karuṇāmuditānampi <a name="M1.0313"></a> upekkhāsahagatesu sambhavo hotīti ācariyā. Apare pana sabbadāpi tāsaṃ upekkhāsahagatesu sambhavaṃ na icchanti. ‘‘Avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchantī’’ti avisesena vuttattā idāni visesadassanatthamāha <span class="bld">‘‘somanassaṭṭhāne cā’’</span>tiādi.</p>
  1348. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Karuṇāmuditādayo</span>ti karuṇāmuditā ceva viratittayañca. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcā’’</span>ti.</p>
  1349. <p class="bodytext">Evaṃ kāmāvacarakusalacittasampayutte dassetvā idāni rūpāvacarakusalacittasampayuttadhamme dassetuṃ <span class="bld">‘‘avasesesu panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ṭhapetvā viratittaya</span>nti viratittayaṃ vajjetvā. Kasmā panettha viratittayaṃ pariccattanti? Vuccate – suvisuddhakāyakammādikassa cittasamādhānavasena rūpārūpāvacarakusalappavatti, na kāyakammādīnaṃ sodhanavasena, nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanavasena. Tathā hi nīvaraṇādidhammānaṃ avatthattayaṃ hoti vītikkamāvatthā pariyuṭṭhānāvatthā anusayāvatthāti. Tattha vītikkamāvatthāya paṭipakkhaṃ kāmāvacarakusalaṃ pariyuṭṭhānāvatthāya rūpārūpāvacaraṃ, anusayāvatthāya lokuttarakusalaṃ. Duccaritadurājīvānaṃ pana ṭhapetvā vītikkamāvatthaṃ, anusayāvatthañca vītikkamāvatthāya visuṃ pariyuṭṭhānāvatthā na upalabbhati. Yassā vipaccanīkaṃ rūpārūpāvacarakusalaṃ siyā, tasmā taṃ neva kāmāvacarakusalaṃ viya tesaṃ vītikkamāvatthaṃ sodheti, na ca lokuttaraṃ viya anusayāvatthaṃ samucchindati, paṭipassambheti vā. Sīlavisuddhiyaṃ sīlasodhanavasena kāmāvacarakusaleneva vigatavītikkamassa parisuddhakāyakammādikassa yogino cittasamādhānavasena pavattatīti mahaggatacittuppāde viratīnaṃ asambhavoyeva. Imameva hi atthaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘viratiyo panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Tettiṃsa vā</span> karuṇādijhānavasena pavattanakāle<a name="M1.0314"></a>. <span class="bld">Tato</span>ti tato tatiye vuttacetasikato. Karuṇāmuditānaṃ appanāpattānamekantasomanassasahagatattā āha <span class="bld">‘‘pañcamena…pe… karuṇāmuditāvajjā’’</span>ti.</p>
  1350. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāvacarapañcame vuttanayenā</span>ti tiṃsevāti adhippāyo. Yadi evaṃ rūpāvacarato ko visesoti āha <span class="bld">‘‘arūpāvacarabhāvovettha viseso’’</span>ti, pañcame rūpasaññābhāvato rūpāvacarabhāvo, idha pana rūpasaññāsamatikkamena pattabbattā arūpāvacarabhāvoti ayamevassa tato visesoti attho.</p>
  1351. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamajjhānike</span>ti <a name="V1.0248"></a> paṭhamajjhānavati. <span class="bld">Maggacitte</span>ti catubbidhepi maggañāṇe. <span class="bld">Dutiyajjhānikādibhede</span>ti dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānike. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘dutiyena vitakkavajjā’’tiādinā vuttanayena. Kiṃ avisesenāti ce, noti āha <span class="bld">‘‘karuṇāmuditāna’’</span>ntiādi. Maggadhammesu pādakajjhānādivasena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā, na pana virativiraho, kāyaduccaritādīnaṃ samucchinnavaseneva ariyamaggassa pavattanatoti āha <span class="bld">‘‘niyataviratibhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Lokuttarabhāvo</span>ti chabbisuddhiparamparāya pattabbattā lokato uttaraṇabhāvo.</p>
  1352. <p class="bodytext">Evaṃ kusalacetasikānaṃ sampayogavacanatthalakkhaṇādīni dassetvā idāni akusalacetasikāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘akusalā panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Cha yevāpanakā</span>ti kiñcāpi paṭhame aniyatayevāpanakā na labbhanti, akusalesu pana labbhamānakayevāpanadhamme ekattha dassetuṃ tesampi idheva vacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā upari dhammānaṃ uddesānantaraṃ ‘‘evaṃ yevāpanā’’tiādi vuttaṃ. Vicikicchāsahagate chandādhimokkhānaṃ, uddhaccasahagate chandassa ca abhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭipāṭiyā dasasu cittesū’’</span>ti.</p>
  1353. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Niddiṭṭhā</span>ti <a name="M1.0315"></a> nissesena dassitā. Hatā vihatā viddhastā pāpā apāyādidukkhapāpanato ‘‘pāpā’’ti saṅkhātā akusaladhammā yena so bhagavā <span class="bld">hatapāpo,</span> tena. Lābho alābho, yaso ayaso, nindā pasaṃsā, sukhaṃ dukkhanti imesu aṭṭhasu lokadhammesu akampanaṭṭhena <span class="bld">tādinā</span> sammāsambuddhena. So hi lābhādīsu yādiso, alābhādīsupi tādisoyevāti ‘‘tādī’’ti vuccati.</p>
  1354. <p class="bodytext"><span class="bld">Na hirīyatī</span>ti na lajjati. <span class="bld">Ahiriko</span>ti puggalo dhammasamūho vā. ‘‘Ahirikka’’nti vattabbe ekassa ka-kārassa lopaṃ katvā <span class="bld">‘‘ahirika’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Na ottappa</span>nti ottappassa paṭipakkhabhūtaṃ dhammamāha. <span class="bld">Ajigucchanaṃ</span> ahīḷanaṃ. <span class="bld">Alajjanaṃ</span> avilā. <span class="bld">Ajigucchanalakkhaṇa</span>nti sabhāvavasena vuttaṃ, <span class="bld">alajjanalakkhaṇa</span>nti kusalābyākatassa sādhāraṇāya hiriyā paṭipakkhavasena. <span class="bld">Tehevā</span>ti kāyaduccaritādīhi eva. <span class="bld">Asārajjanaṃ</span> nibbhayatā. <span class="bld">Anuttāso</span> asambhamo. Rasādīni hiriottappesu vuttapaṭipakkhavasena gahetabbānīti na tāni idha vuttāni. Tesu hi alajjanākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ ahirikaṃ. Anuttāsākārena anottappaṃ<a name="V1.0249"></a>. Vuttappakāreneva pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānāni. Attani, paresu ca agāravapadaṭṭhānāni. Gāmasūkarassa viya asucito kilesāsucito ajigucchanaṃ ahirikena hoti. Salabhassa viya aggito pāpato anuttāso anottappena hoti. Yathāhu porāṇā –</p>
  1355. <p class="gatha1">‘‘Jigucchati nāhiriko, pāpā gūthāva sūkaro;</p>
  1356. <p class="gathalast">Na bhāyati anottappo, salabho viya pāvakā’’ti.</p>
  1357. <p class="bodytext">Ettha <a name="M1.0316"></a> ca yathā hiriyā balavabhāve ottappaṃ abbohārikaṃ hoti, ottappassa balavabhāve hirī abbohārikā, evaṃ ahirikassa balavabhāve anottappaṃ abbohārikaṃ, anottappassa balavabhāve ahirikaṃ abbohārikaṃ hotīti keci, taṃ na yujjati. Yathā hi asucinā attānaṃ makkhento, sappamukhe hatthaṃ pavesento bāladārako tattha paṭikkūlabhāvassa, ādīnavassa ca anupaparikkhanato neva jigucchati, na ca uttasati, evamevaṃ dhammasabhāvassa aññāṇato moho pāpato neva jigucchati, na uttasati, tasmā taṃsampayuttacittuppāde ubhayampi balavataraṃ hotīti.</p>
  1358. <p class="bodytext"><span class="bld">Lubbhantī</span>ti abhigijjhanti, allīyantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo</span>ti ettha <span class="bld">ārammaṇaggahaṇaṃ</span> nāma ‘‘mama ida’’nti taṇhābhinivesavasena abhiniviṭṭhassa ārammaṇassa avissajjanaṃ, na ārammaṇakaraṇamattaṃ. <span class="bld">Abhisaṅgo</span> atisayavatāya āsattiyā dummocanīyabhāvo. <span class="bld">Apariccāgo</span> avijahanaṃ. <span class="bld">Telañjanarāgo viyā</span>ti dhovitvāpi pariccajituṃ asakkuṇeyyo telamakkhitaañjanarāgo viya. ‘‘Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti vacanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘assādadassanapadaṭṭhāno’’</span>ti. Tattha assādavasena dassanaṃ assādadassanaṃ. Nanu ca assādadassanampi atthato lobhoyevāti kathaṃ sayaṃ attano padaṭṭhānaṃ hotīti? Saccaṃ, paṭhamaṃ nātibalavalobhavasena assādadassano pacchā balavalobho hotīti tassa taṃpadaṭṭhānatā vuttā. Teneva ca ‘‘taṇhā pavaḍḍhatī’’ti vuttaṃ. Apare pana ‘‘assādo nāma sukhavedanā, assādadassananti assādadiṭṭhī’’ti vadanti. Sukhavedanāya vā kāraṇabhūtaṃ subhanimittaṃ assādo nāma, asubhe ‘‘subha’’nti pavattā tayo vipallāsā assādadassanaṃ nāmāti keci.</p>
  1359. <p class="bodytext"><span class="bld">Muyhantī</span>ti <a name="M1.0317"></a> na bujjhanti. Dhammasabhāvassa yāthāvato adassanaṃ <span class="bld">cittassa andhabhāvo. Aññāṇaṃ</span> <a name="V1.0250"></a> ñāṇapaṭipakkho dhammo. Tattha purimalakkhaṇaṃ sabhāvavasena vuttaṃ, itaraṃ paṭipakkhavasena. Atha vā <span class="bld">aññāṇalakkhaṇo</span>ti kiccavasena vuttaṃ. So hi asampaṭivedharasoti vutto. Dhammasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ asamatthatā <span class="bld">asampaṭivedho. Ārammaṇasabhāvacchādanaraso</span>ti yathā aññāṇaṃ, mohasamaṅgipuggalo vā ārammaṇasabhāvaṃ paṭivijjhituṃ na labhati, mohassa tathā pavatti ārammaṇasabhāvacchādanaṃ. Ettha ca ñāṇaṃ ārammaṇaṃ yathāsabhāvato jānāti, diṭṭhi yathāsabhāvaṃ vijahitvā ayāthāvato gaṇhāti, moho pana na kathañci vijānāti. Yadi evaṃ ārammaṇaggahaṇakālo kathaṃ tadā so ārammaṇaṃ jānātevāti? Tadāpi na jānāti. Yathā pana phassādayo phusanākārādimattavaseneva ārammaṇaṃ gaṇhanti, na jānanavasena, evamayaṃ ārammaṇaṃ gahetvā uppajjamāno paṭicchādanākāreneva gaṇhāti, na pana jānanākārenāti. Yassa uppajjati, tassa andhakaraṇaṃ andhakāro, tathā paccupaṭṭhāti, taṃ vā paccupaṭṭhāpetīti <span class="bld">andhakārapaccupaṭṭhāno</span>.</p>
  1360. <p class="bodytext"><span class="bld">Micchā passantī</span>ti dhammasabhāvassa viparītavasena aniccādiṃ niccādivasena passanti. <span class="bld">Ayoniso abhiniveso</span> uppathābhiniveso. Dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato niccādito vā parappaccayato vā āmasanaṃ <span class="bld">parāmāso,</span> viparītaggāhavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivesanaṃ <span class="bld">micchābhiniveso. Ariyānaṃ adassanakāmatādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saddhammaasotukāmatādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  1361. <p class="bodytext">Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttadhammā vā, so dhammo uddhaccaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘uddhatabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Avūpasamo</span>ti asannisinnabhāvo. <span class="bld">Vātā…pe… paṭākā</span> <span class="bld">viyā</span>ti <a name="M1.0318"></a> yathā paṭākā yottabalena dhajayaṭṭhiṃ amuñcantīpi vātābhighātena ettha avaṭṭhātuṃ na sakkoti, evamidampi adhimokkhabalena ārammaṇaṃ amuñcantampi ayonisomanasikārabalena ārammaṇe acalaṃ avaṭṭhātuṃ na sakkotīti vātappahāreneva caladhajapaṭākā viya anavaṭṭhānakiccaṃ. <span class="bld">Bhantattaṃ</span> paribbhamanākāro. Uddhaccassa sabbākusalasādhāraṇattā, aññesañca akusalasādhāraṇānaṃ visuṃ padaṭṭhānassa labbhamānattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ayoniso…pe… padaṭṭhāna’’</span>nti. Yenākārena vā manasikaroto uddhaccaṃ uppajjati, tenākārena manasikaraṇaṃ idha <span class="bld">ayonisomanasikāro</span>. Atha vā uddhaccanimittassa ārammaṇassa manasikaraṇaṃ idha <span class="bld">ayonisomanasikāro</span>.</p>
  1362. <p class="bodytext"><span class="bld">Maññatī</span>ti <a name="V1.0251"></a> abhimaññati, ahaṃkāraṃ karotīti attho. Seyyādivasena uccato namanaṃ <span class="bld">uṇṇati. Sampaggaharaso</span>ti uṇṇativaseneva attano, sampayuttadhammānaṃ vā sampaggaṇhanakicco, na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhanena. Abhibhussahanavasena hīnassa attānaṃ nīcaṃ katvā gahaṇampi paggaṇhanavasenevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Ketu…pe… paccupaṭṭhāno</span>ti ettha ketu vuccati accuggatadhajo, idha pana ketu viyāti ketu, uḷāratamādibhāvo, taṃ ketubhāvasaṅkhātaṃ ketuṃ kamyatīti ketukamyaṃ, yassa dhammassa vasena taṃ ketukamyaṃ, so <span class="bld">ketukamyatā</span>. ‘‘Aha’’nti pavattanato mānassa diṭṭhisadisī pavattatīti diṭṭhimānā ekacittuppāde na pavattanti, dve kesarasīhā viya ekaguhāyaṃ, tasmā māno diṭṭhivippayuttacitte sabbadā anuppajjamānopi diṭṭhisampayuttacitte niyamena anuppajjanato <span class="bld">diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno</span>. Māno dhammasamūhaggahaṇe balavaṃ hutvā attukkaṃsanabhāvena <a name="M1.0319"></a> pavattati, diṭṭhi ekekadhammampi niccādiākārena gaṇhantī pavattati. Attasinehasannissayo vā māno, attakilamathānuyogasannissayā diṭṭhīti ayametesaṃ viseso.</p>
  1363. <p class="bodytext"><span class="bld">Issatī</span>ti usūyati. <span class="bld">Tatthevā</span>ti parasampattīsuyeva. Issāvasena parasampattīsu atussanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘anabhiratirasā’’</span>ti. Tenevetaṃ vuccati –</p>
  1364. <p class="gatha1">‘‘Issānalasikhā yesaṃ, hadaye jalatīdha te;</p>
  1365. <p class="gathalast">Neva vindanti pāmojjaṃ, sambuddhādīhi sevita’’nti.</p>
  1366. <p class="bodytext">Maccharayogena maccharini pavattaṃ macchara-saddaṃ gahetvā āha <span class="bld">‘‘maccharabhāvo macchariya’’</span>nti. Niruttinayena pana ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhaṃva hotū’’ti macchariyanti porāṇā. <span class="bld">Niguhaṇaṃ</span> attano sampattiyā paresaṃ adassanaṃ. <span class="bld">Saṅkocanaṃ</span> attasampattīnaṃ parehi sādhāraṇabhāvakaraṇassa aruccanākārena paṭikuṭanaṃ. ‘‘Mā idaṃ parassa hotū’’ti paresu paṭihananavasena attasantakassa ārammaṇakaraṇato maccheraṃ paṭighacittesveva labbhatīti vadanti, taṃ na yuttaṃ ekasseva dhammassa aññattha paṭihaññitvā aññārammaṇabhāvappasaṅgato. Parehi sādhāraṇabhāve paṭihananavasena pana taṃ ārabbha pavattanato maccheraṃ paṭighacittesu uppajjatīti yuttaṃ. <span class="bld">Attasampattī</span>ti āvāsādisampatti.</p>
  1367. <p class="bodytext"><span class="bld">Kucchitaṃ kata</span>nti ettha katampi akatampi garahitabbattā kucchitaṃ kataṃ nāma hoti. Evañhi <a name="V1.0252"></a> vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Tathā hi vakkhati ‘‘katākatānusocanarasa’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ sucaritampi kucchitaṃ kataṃ nāma. Sucaritampi hi garahantassa kucchitaṃ katanti hoti<a name="M1.0320"></a>. Yathā pana pathavīkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ pathavīkasiṇaṃ, evaṃ kukataṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ cittaṃ taṃsahacaritatāya idha kukatanti gahetabbaṃ. Atha vā katākataṃ ārabbha uppajjanakavippaṭisāracittaṃyeva garahitabbato ‘‘kucchitaṃ kataṃ kukata’’nti vuccati. Yassa dhammassa vasena taṃ cittaṃ kukataṃ nāma hoti, so dhammo kukkuccaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kukataṃ, tassa bhāvo’’</span>ti. Pacchā anutappanaṃ viheṭhanaṃ <span class="bld">pacchānutāpo. Katākatānusocanaṃ</span> katākatassa sucaritaduccaritassa anusocanaṃ, ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā anutappanaṃ, ‘‘akataṃ mayā pubbe kalyāṇakammaṃ, ito dāni paṭṭhāya karomī’’ti pavattaṃ pana kusalapakkhikaṃ vīriyameva, na katākatānusocanaṃ, katākatākāravisiṭṭhassa sucaritaduccaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ <span class="bld">vippaṭisāro</span>. Katākatānusocanañhi avaḍḍhisampādanato virūpaṃ paṭisaraṇaṃ, taṃ parāyattatāhetutāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgīpuggalo. Na hi so attano dhammatāya kusale pavattituṃ sakkoti. Atha vā katākatakusalākusalānusocanavasena āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti taṃ dāsabyaṃ viya hoti.</p>
  1368. <p class="bodytext">Anussāhanāvasīdanavasena saṃhatabhāvo thinaṃ, tena yogato cittaṃ thinaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">thinatā</span>. Tenāha ‘‘anussāhasaṃhananatā’’ti. Asamatthatāvighātavasena akammaññatā <span class="bld">middhaṃ</span>. Tenāha ‘‘asattivighāto’’ti. Yasmā middhavaseneva tena sampayuttadhammā medhitā vihatasāmatthiyā honti, tasmā <span class="bld">‘‘middhatā middha’’</span>nti vuttaṃ. Na vijjati ussāho assāti anussāhaṃ, tabbhāvopi anussāhaṃ. Anussāhasaṅkhāto saṃhananabhāvo <span class="bld">anussāhasaṃsīdanatā,</span> kusītabhāvoti <a name="M1.0321"></a> vuttaṃ hoti. <span class="bld">Asattivighāto</span>ti yasmā taṃ middhaṃ uppajjamānameva sattivināsavasena uppajjati, tasmā natthi etassa sattīti taṃ sampayuttacittaṃ asatti, tassa bhāvopi, asattiyeva vighātoti asattivighāto.</p>
  1369. <p class="bodytext"><span class="bld">Anussāhanalakkhaṇa</span>nti ussāhapaṭipakkhalakkhaṇaṃ. Vīriyassa vinodanaṃ khepanaṃ <span class="bld">vīriyavinodanaṃ</span>. Sampayuttadhammānaṃ saṃsīdanākārena paccupaṭṭhāti, tesaṃ vā saṃsīdanaṃ paccupaṭṭhāpetīti <a name="V1.0253"></a> <span class="bld">saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Akammaññatālakkhaṇa</span>nti ettha kāmaṃ thinampi akammaññatāsabhāvameva, taṃ pana cittassa akammaññaṃ, middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayamettha viseso. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā. Katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā’’ti (dha. sa. 1162) ca ādinā imesaṃ niddeso pavatto. <span class="bld">Oṇahanaṃ</span> viññāṇadvārānaṃ pidahanaṃ, sampayuttānaṃ bandhanaṃ vā. <span class="bld">Līnatā</span> līnākāro, ārammaṇaggahaṇe saṅkoco. Yasmā thinena cittasseva saṃhananaṃ hoti, middhena pana vedanādikkhandhattayassa viya rūpakāyassapi, tasmā taṃ pacalāyikāniddaṃ paccupaṭṭhāpetīti pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānantipi vaṭṭati. Pottharūpapaṭicchādakapaṭo viya ārammaṇasabhāvāvacchādako moho. Mukhe bandhapaṭo viya sampayuttadhamme pattharituṃ adentaṃ middhanti ayametesaṃ viseso.</p>
  1370. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesā</span>ti idha lakkhaṇādivasena vuttāvasesā phassādayo. <span class="bld">Kusalesu vuttanayenā</span>ti lakkhaṇādito vuttanayena. Na koci ettha viseso atthīti ce, no natthīti āha <span class="bld">‘‘ettha panā’’</span>tiādi, vitakkādīnaṃ tiṇṇaṃ yathākkamaṃ micchāsaṅkappādināmamattameva visesoti attho. <span class="bld">Ekūnavīsatī</span>ti <a name="M1.0322"></a> ṭhapetvā mānādayo cha aniyatayevāpanake sesā sarūpenāgatā pannarasa chandādayo ca cattāro niyatayevāpanakāti ime ekena ūnā vīsati cetasikā. Aniyatayevāpanakānaṃ pana idha alabhantānampi ettha vacane kāraṇaṃ vuttameva.</p>
  1371. <p class="bodytext"><span class="bld">Thinamiddhassa aniyatabhāvo</span>ti thinamiddhassa aniyatassa idha uppajjanakabhāvamāha, na pana paṭhame niyatabhāvaṃ tattha sabbasova anuppajjanato. Na hi sabhāvatikhiṇaṃ cittaṃ thinamiddhayogī hotīti. Tatiye mānassa aniyatassa sambhavepi niyatadhamme sandhāya <span class="bld">‘‘aṭṭhārasā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘māno panettha aniyato’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhiyā saha na uppajjatī</span>ti ettha kāraṇaṃ vuttameva. Catutthe <span class="bld">avasesā</span>ti aṭṭhāraseva, pañcame ṭhapetvā pītiṃ diṭṭhiyā saha aṭṭhāraseva, tathā chaṭṭhepi. Sattame pītiyā, diṭṭhiyā ca abhāvato sattarasa, tathā aṭṭhamepi.</p>
  1372. <p class="bodytext"><span class="bld">Etepi tayo</span>ti na kevalaṃ karuṇāmuditā eva, etepi tayo ekato na uppajjanti aññamaññaṃ visayabhedatoyeva. Tathā hi issā parasampattivisayā, macchariyaṃ attasampattiyā parehi <a name="V1.0254"></a> sādhāraṇābhāvavisayaṃ, kukkuccaṃ katākatavisayanti, tasmā yaṃ abhayagirivāsino vadanti ‘‘issāmaccheraṃ yadicchāvasena ekatopi uppajjatī’’ti, na taṃ gahetabbaṃ.</p>
  1373. <p class="bodytext">Sabhāvato, parikappanato vā aniṭṭhassa ārammaṇassa aniṭṭhākāraṃ vā ārammaṇassa anubhavanaṃ sambhuñjanaṃ aniṭṭhārammaṇānubhavanaṃ, taṃ lakkhaṇamassāti <span class="bld">aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘aniṭṭhākārasambhogarasa’’</span>nti, yathābhūtena vā ayathābhūtena vā aniṭṭhākārena ārammaṇassa sambhuñjanarasaṃ, paccānubhavanakiccanti attho. Titthiyādīnañhi sabhāvato iṭṭhe buddhādiārammaṇepi aniṭṭhākārato gahaṇavasena <a name="M1.0323"></a> domanassaṃ uppajjati. Domanassassa ekantena kāmadhātuyaṃyeva pavattanato āha <span class="bld">‘‘hadayavatthupadaṭṭhāna’’</span>nti. Tassa hi anīvaraṇāvatthāya abhāvato rūpārūpadhātuyaṃ asambhavo.</p>
  1374. <p class="bodytext">Attano pavattiākāravasena aniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavasena vā virūpaṃ sappanaṃ visappanaṃ, aniṭṭharūpasamuṭṭhāpanavaseneva vā visappanaṃ sarīrakampanaṃ, taṃ raso kiccaṃ, sampatti vā assāti <span class="bld">visappanaraso,</span> nissayassa hadayavatthuno, sakalasseva vā kāyassa vijjhattabhāvāpādanato āha <span class="bld">‘‘attano nissayadahanaraso vā’’</span>ti, <span class="bld">vijjhattabhāvāpādanato</span>ti ca milātabhāvāpādanatoti attho. Yathā kathaṃ viyāti āha <span class="bld">‘‘dāvaggi viyā’’</span>ti. So hi vanaghaṭeyeva uppanno tameva dahati. <span class="bld">Dussanapaccupaṭṭhāno</span>ti attano, parassa ca dūsanākārena paccupaṭṭhāno. So hi yassa santāne uppanno, taṃ ekantena antamaso virūpabhāvāpādanenapi dūseti, paraṃ pana dūsetu vā, mā vā hatthena gahitaasuci viya. ‘‘Anatthaṃ me acarī’’tiādīni nava āghātavatthūni padaṭṭhānamassāti <span class="bld">āghātavatthupadaṭṭhāno</span>. So upayogaphalakālesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. <span class="bld">Aṭṭhārasa vā</span>ti issādīsu aniyatesu ekena saddhiṃ aṭṭhārasa vā.</p>
  1375. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattiṭṭhitimattā</span>ti cetaso pavattisaṅkhātā ṭhitimattā, maggaṅgādibhāvaṃ na gacchati adhimokkhavirahatoti attho. Atha vā <span class="bld">pavattiṭṭhitimattā</span>ti khaṇaṭṭhitimattā. ‘‘Nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viyā’’ti hi vuttaṃ. Cittaṭṭhiti viya santānaṭṭhitiyā paccayo bhavituṃ asamatthattā nicchayābhāvena asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya pavattiṭṭhitimattā khaṇaṭṭhitimattā pavattipaccayamattā ṭhiti pavattiṭṭhitīti katvā. <span class="bld">Vigatā cikicchā</span>ti nissakke paccattavacanaṃ ‘‘pisuṇā <a name="V1.0255"></a> vācā paṭivirato’’tiādīsu <a name="M1.0324"></a> viya, vigatā tikicchāyāti attho. Ayameva vā pāṭho. ‘‘Vigatā cikicchā’’ti cikicchituṃ dukkaratāya cetaṃ vuttaṃ, na sabbathā cikicchāya abhāvato. ‘‘Evaṃ nu kho, na nu kho’’tiādinā saṃsappanavasena seti, samantato vā setīti <span class="bld">saṃsayo. Kampanarasā</span>ti cittassa kampanakiccā. Uddhaccañhi attanā gahitākāreyeva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃ eva vipphandanavasena pavattati, vicikicchā pana yadipi ekasmiṃ ārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe kampanaṃ hoti. Anicchayākārena dveḷhakākārena paccupaṭṭhāti, anicchayaṃ vā paccupaṭṭhāpetīti <span class="bld">anicchayapaccupaṭṭhānā</span>.</p>
  1376. <p class="bodytext">Adhimokkhavicikicchānaṃ aññamaññaṃ viparītakiccatāya āha <span class="bld">‘‘vicikicchāya abhāvenā’’</span>ti. <span class="bld">Samādhī</span>ti cittekaggatā. Sā hi ārammaṇe cittassa sammā ādhānato ‘‘samādhī’’ti vuccati. <span class="bld">Balavā hotī</span>ti balavamittena dinnapiṭṭhibalo puriso viya balavā hoti, balādibhāvaṃ gacchatīti adhippāyo.</p>
  1377. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattārammaṇattā</span>ti sattapaññattārammaṇattā. Nanu paññattārammaṇāpi vipākā hontīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kāmāvacaravipākānaṃ ekantaparittārammaṇattā’’</span>ti. Kuto pana viratīnaṃ kusalattamevāti cāritanti āha <span class="bld">‘‘pañca sikkhāpadā kusalāti</span> (vibha. 715) <span class="bld">hi vutta’’</span>nti. Yadi evaṃ lokuttaravipākesu viratiyo na labbhantīti? No na labbhanti sikkhāpadavibhaṅge lokiyaviratiyoyeva sandhāya vuttattā. Tena lokiyavipākesuyeva viratiyo na sambhavantīti gahetabbaṃ.</p>
  1378. <p class="bodytext">Kāyapasādasannissitattā <a name="M1.0325"></a> kāye bhavo sātabhāvo lakkhaṇamassāti <span class="bld">kāyikasātalakkhaṇā</span>. Cetasikasukhe vuttanayena paccupaṭṭhānādayo netabbāti āha <span class="bld">‘‘sesā vuttanayā evā’’</span>ti.</p>
  1379. <p class="bodytext"><a name="para84-6"></a><span class="paranum">84-6</span>. Nanu ca iṭṭhe ārammaṇe sukhavedanā uppajjati, aniṭṭhe dukkhavedanā, iṭṭhāniṭṭhamajjhatte upekkhāvedanā, cakkhuviññāṇādayo ca kusalavipākā iṭṭhe, iṭṭhamajjhatte vā ārammaṇe uppajjanti, tattha yutto tāva iṭṭhamajjhatte upekkhāvedanāyogo, na pana iṭṭhārammaṇe, na cāpi etaṃ sakkā vattuṃ parikappanāvasena iṭṭhārammaṇampi iṭṭhamajjhattato gaṇhanti yathā ‘‘kammaviññāṇa’’nti vipākānaṃ avañcanīyabhāvato, tasmā kathaṃ iṭṭhe, iṭṭhamajjhatte ca uppajjamānesu <a name="V1.0256"></a> cakkhusotaghānajivhāviññāṇesu upekkhāvedanāyeva sambhavati, na sukhavedanā, yato tesu upekkhāvedanā vuttāti imaṃ codanaṃ saṅkhepato dassetuṃ <span class="bld">‘‘iṭṭhārammaṇayogasmi’’</span>ntiādiṃ vatvā puna tassā sodhanatthaṃ <span class="bld">‘‘upādāya ca rūpenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhūtarūpaṃ upādāya nissāya pavattaṃ rūpaṃ upādāyarūpaṃ. <span class="bld">‘‘Upādāya ca rūpenā’’</span>ti pana ‘‘manasī ca kāro’’ti ettha vuttanayameva. <span class="bld">‘‘Upādāyakarūpenā’’</span>ti vā pāṭho, cakkhuviññāṇassa vatthubhūtena cakkhupasādena, tathā sotaviññāṇādīnaṃ vatthubhūtena sotapasādādinā ca upādāyarūpenāti attho. <span class="bld">Upādārūpake panā</span>ti ya-kāralopaṃ katvā niddeso ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādīsu viya, yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇabhūte rūpasaddādike upādāyarūpeti attho. <span class="bld">Saṃghaṭṭanānighaṃsassā</span>ti saṃghaṭṭanāsaṅkhātassa nighaṃsassa. Saṃghaṭṭanāyeva aññamaññavisayavisayībhāvassa anurūpadesuppattisaṅkhātanighaṃso viyāti nighaṃsoti vuccati. Atha vā sampattāsampattaggahaṇavasena saṃghaṭṭanāya nighaṃsassa cāti attho. Cakkhurūpasotasaddā hi <a name="M1.0326"></a> aññamaññaṃ asampattāyeva anurūpadesuppattiyā aññamaññaṃ ghaṭṭanti nāma. Tato tesaṃ vasena ghaṭṭanākārabhūto aññamaññābhimukhabhāvo ‘‘saṃghaṭṭanā’’ti vutto. Ghānagandhā, pana jivhārasā ca aññamaññaṃ sampattāyeva āsannataradese uppannā aññamaññaṃ nighaṃsenti āhacca tiṭṭhanti. Tato tesaṃ vasena nighaṃso vuttoti. <span class="bld">Dubbalattā</span>ti adhikaraṇīmatthake picupiṇḍakaṃ ṭhapetvā picupiṇḍeneva pahatakāle viya phuṭṭhamattabhāvena dubbalattā. <span class="bld">Dīpaye</span>ti evaṃ saṃghaṭṭanānighaṃsassa dubbalattā vedanā majjhattaṭṭhāne tiṭṭhatīti upekkhāyogaṃ pakāseyya. Yadi evaṃ kāyaviññāṇepi idaṃ samānanti, noti āha <span class="bld">‘‘pasādaṃ panā’’</span>tiādi. Yathā hi adhikaraṇīmatthake kappāsapicupiṇḍaṃ ṭhapetvā kūṭena paharantassa kūṭaṃ picupiṇḍamatikkamma adhikaraṇiṃ gaṇhāti, evamevaṃ kāyadvāre bahiddhā mahābhūtārammaṇaṃ ajjhattikakāyapasādaṃ ghaṭṭetvā taṃ atikkamma pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññati, nighaṃso balavā hoti, tasmā iṭṭhārammaṇe kāyaviññāṇasampayuttā sukhavedanā hoti, aniṭṭhārammaṇe pana vuttanayena dukkhavedanāti vuttaṃ hoti.</p>
  1380. <p class="bodytext"><span class="bld">Manodhātunā</span>ti ettha kiñcāpi dhātu-saddo idha itthiliṅgeyeva dissati, imināyeva pana ācariyassa vacanena pulliṅgo atthīti siddhaṃ. Keci pana ‘‘sakkaṭavohārena vutta’’nti vadanti. Sampayuttā dasa dhammāti sambandho. <span class="bld">Tasmāvetthā</span>ti ettha va-kāro padasandhimattakaro.</p>
  1381. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyaviññāṇe dukkhavedanā</span>ti kiñcāpi sukhādikanti ādi-saddena akusalavipākakāyaviññāṇassa <a name="V1.0257"></a> dukkhavedanāsampayogo vutto, idha panassā lakkhaṇādidassanatthaṃ puna ‘‘kāyaviññāṇe dukkhavedanā’’ti upaññāso kato, rasādayo <a name="M1.0327"></a> panassa kusalavipāke sukhavedanāya vuttavipariyāyena yojetabbāti idha na vuttā. <span class="bld">Sesā</span>ti sesacetasikā.</p>
  1382. <p class="bodytext"><span class="bld">Balappatto</span>ti sesāhetukacittasampayuttasamādhito ayaṃ vīriyindriyayogena balavabhāvappatto, na pana balarāsippattoti attho. Yadi evaṃ kasmā cetasikavibhāganiddese ‘‘balāni dve dvicittesū’’ti vuttaṃ? Tattha hi kiriyāhetukamanoviññāṇayugaḷaṃ sandhāya tathā vuttaṃ. Sabbaṃ sesāhetukacittesu cittekaggatāya vibhaṅge –</p>
  1383. <p class="indent">‘‘Katamā tasmiṃ samaye cittassa ekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhitī’’ti (dha. sa. 11) –</p>
  1384. <p class="unindented">Ettakameva vatvā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusampayuttāya ekaggatāya vibhaṅge –</p>
  1385. <p class="indent">‘‘Katamā tasmiṃ samaye cittassa ekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibala’’nti (dha. sa. 11) –</p>
  1386. <p class="unindented">Balapariyosānaṃ katvā vibhajitattā vīriyavibhaṅge ca –</p>
  1387. <p class="indent">‘‘Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabala’’nti (dha. sa. 13) –</p>
  1388. <p class="unindented">Balapariyosānaṃ <a name="M1.0328"></a> katvā vibhajitattā vibhaṅgavāre āgataṃ samādhibalaṃ, vīriyabalañca sandhāya ‘‘balāni dve dvicittesū’’ti vuttaṃ, na pana dhammuddesavāre balarāsiyaṃ āgatabalaṃ sandhāya sabbāhetukacittesu dhammuddesassa maggarāsito paṭṭhāya parihīnattā.</p>
  1389. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Vipākakiriyāhadayehī</span>ti <a name="V1.0258"></a> vipākakiriyacittehi. Hadayaṃ mano mānasaṃ cittanti hi pariyāyavacanaṃ. Sobhanaṃ gataṃ gamanamassāti sugato. Bhagavato hi vineyyajanūpasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dhutavilambitādidosarahitaṃ avahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ, ñāṇagamanañca nimmalavipulakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasamaṅgībhūtamabhinīhārato yāva mahābodhiṃ anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena sayambhuñāṇena parijānanto sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato, lokanirodhagāminipaṭipadāsaṅkhātaṃ maggaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato pattoti sugato. Atha vā sammā gadatīti sugato. Bhagavā hi bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ vineyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘sugato’’ti vutto. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gatoti sugato, tena <span class="bld">sugatena</span>.</p>
  1390. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">‘‘Avagacchatī’’</span>tiādīsu <span class="bld">yo</span> bhikkhu <span class="bld">anūnaṃ</span> atthato vā byañjanato vā anūnaṃ suparipuṇṇaṃ tatoyeva <span class="bld">paramaṃ</span> <a name="M1.0329"></a> visiṭṭhaṃ <span class="bld">imaṃ</span> abhidhammāvatāraṃ nāma pakaraṇaṃ <span class="bld">avagacchati</span> avabujjhati, sammāuggahaṇadhāraṇādisampādanavasena ogāhitvā jānāti. Atha vā paramanayadīpanato <span class="bld">paramaṃ imaṃ</span> pakaraṇaṃ yo anūnaṃ katvā <span class="bld">avagacchati</span> jānāti, <span class="bld">tassevaṃ</span> avagacchato yathāsabhāvaṃ mananato <span class="bld">mati</span>saṅkhātā paññā durāsade maṃsacakkhunā paramāṇu viya lokiyañāṇena <span class="bld">durāsade</span> durādhigantabbe adhigantuṃ dukkaratare, atigambhīraṭṭhāne ṭhapetvā sinerupabbatarājānaṃ rāhuādīhi mahākāyehipi sabbena sabbaṃ ajjhogāhituṃ asakkuṇeyyatāya mahāsamudde viya ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ sāriputtādīhipi mahāñāṇehi sāvakehi sabbena sabbaṃ ajjhogāhituṃ asakkuṇeyyarūpe abhidhammanaye <span class="bld">vijambhate</span> hemantasālapanti viya pattharati, abhimukhābhimukheyeva dhamme pavattatīti vā attho.</p>
  1391. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1392. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1393. <p class="centered">Cetasikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1394. <p class="chapter">3. Tatiyo paricchedo</p>
  1395. <p class="subhead">Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā</p>
  1396. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Nāmasāmaññatoyeva</span> <a name="V1.0259"></a> <span class="bld">dvepaññāsā</span>ti phassādināmasāmaññena dvīhi adhikā paṇṇāsa honti, sampayuttadhammabhedato pana ekūnanavuticittasampayutto phasso ekūnanavutividhoti evamādinā bahuvidhāpi hontīti attho.</p>
  1397. <p class="bodytext">Nanu ca phassādayo heṭṭhā pāḷikkamena dassitā, idha pana kasmā na tathā vuttāti? Ekekasabhāvavantānaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāya <a name="M1.0330"></a> ekasmiṃ ṭhāne niddisitukāmattā. Phassādayo hi manakkārāvasānā terasa kusalākusalābyākatasāmaññato ekato vuttā, majjhattādayo muditāvasānā pañcavīsati kusalābyākatasāmaññato, lobhādayo pana anottappāvasānā akusalabhāvasāmaññatoti evaṃ taṃtaṃsāmaññāpekkhāya samānasabhāvā dhammā ekato vuttāti.</p>
  1398. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Evaṃ phassādayo dhamme uddisitvā idāni ‘‘ettakesu ayaṃ dhammo samupalabbhatī’’ti cittuppādesu tesaṃ payogaṃ dassetuṃ paṭhamaṃ tāva cittagaṇanaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘catupaññāsadhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Kāme</span>ti kāmāvacareti vuttaṃ hoti. Evaṃ <span class="bld">‘‘rūpe arūpe’’</span>ti etthāpi. Āsavavisayattābhāvato na vijjanti etesu āsavāti <span class="bld">anāsavā</span>.</p>
  1399. <p class="bodytext"><a name="para91-2"></a><span class="paranum">91-2</span>. <span class="bld">Samāsato</span>ti vitthārāpekkhāya vuttaṃ, na itopi samāsassa abhāvato. Atisaṅkhepato pana ekūnanavuti cittuppādā honti. <span class="bld">Etesū</span>ti imesu cittuppādesu. Tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya pavakkhāmīti sambandho. <span class="bld">Ekaka</span>nti ekekaṃ, gāthābandhavasena <span class="bld">e</span>-kāralopo.</p>
  1400. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Cetasikavibhāgaṃ vattukāmopi avinibbhogadhamme dassetuṃ cittena saha ekato katvā <a name="V1.0260"></a> āha <span class="bld">‘‘phassapañcaka’’</span>nti. Ekato uppādo etesanti <span class="bld">ekuppādā,</span> saha khīyantīti <span class="bld">sahakkhayā,</span> ekato uppajjitvā ekato nirujjhanakāti attho.</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Sabbesveva ekavīsasatesu cittesu samupalabbhanato <span class="bld">sabbasādhāraṇā</span>. Kiñcāpi anantaragāthāya cittena <a name="M1.0331"></a> saha ekuppādādibhāvakathaneneva imesaṃ sabbasādhāraṇatā vuttā, tattha pana ekuppādādimattakathanameva icchitaṃ, na sabbasādhāraṇatā. Vuttopi vāyamattho tattha apākaṭattā puna pākaṭaṃ katvā idha vuttoti.</p>
  1402. <p class="bodytext"><a name="para95-100"></a><span class="paranum">95-100</span>. Dvipañcaviññāṇavajjitacatucattālīsakāmāvacaracittesu, lokiyalokuttaravasena ekādasasu paṭhamajjhānikacittesu cāti pañcapaññāsacittesu vitakkassa desitattā āha <span class="bld">‘‘vitakko…pe… samudīrito’’</span>ti. Vicāro pañcapaññāsasavitakkacittesu ceva ekādasasu dutiyajjhānikacittesu cāti chasaṭṭhicittesu uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘cāro…pe… jāyate’’</span>ti.</p>
  1403. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekapaññāsacittesu pītī</span>ti kāyaviññāṇavajjitesu aṭṭhārasasu somanassasahagatakāmāvacaracittesu ceva catutthapañcamajjhānavajjitatettiṃsarūpajjhānikacittesu cāti ekapaññāsacittesu pīti jāyati. <span class="bld">Tesaṭṭhiyā sukha</span>nti ekapaṇṇāsasappītikacittesu ceva ekādasasu catutthajjhānikacittesu, kusalavipākakāyaviññāṇe cāti tesaṭṭhiyā cittesu sukhaṃ jāyati. Tesaṭṭhisukhasahagatacittāni ceva tīṇi ca dukkhasahagatānīti chasaṭṭhicitte vajjetvā avasesapañcapaṇṇāsacittesu upekkhā uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘upekkhā pañcapaññāsacittesū’’</span>ti. <span class="bld">Dukkhaṃ tīsū</span>ti dvīsu paṭighacittesu ceva akusalavipākakāyaviññāṇe cāti tīsu cittesu dukkhaṃ jāyati. <span class="bld">Hoti…pe… somanassindriya</span>nti tesaṭṭhiyā sukhasahagatacittesu ekameva kāyaviññāṇaṃ apanetvā avasesesu somanassindriyaṃ hoti. Akusalavipākakāyaviññāṇavasena ekameva dukkhindriyasahagataṃ, tathā kusalavipākakāyaviññāṇameva sukhindriyasampayuttanti āha <span class="bld">‘‘dukkhindriyaṃ…pe… sukhindriya’’</span>nti.</p>
  1404. <p class="bodytext">Ahetukavipākakiriyāmanodhātuvajjitesu <a name="M1.0332"></a> majjhimagaṇanāya pañcādhikasataparimitesu kusalākusalavipākakiriyācittesu vīriyaṃ desitanti āha <span class="bld">‘‘pañcuttara…pe… āhā’’</span>ti. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthesu <a name="V1.0261"></a> satte vineti, vigato vā nāyako imassa, visiṭṭho vā sabbalokassa nāyako sāmi, visesena vā vineyyasatte nibbānapuraṃ netīti <span class="bld">vināyako</span>. Samādhindriyaṃ vicikicchāvajjitavīriyasahagatacittesu vuttanti āha <span class="bld">‘‘catuttarasate’’</span>tiādi.</p>
  1405. <p class="bodytext">Aṭṭhārasa ahetukacittāni, dve ekahetukacittāni ca vajjetvā avasesaekuttarasate citte chando uppajjatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbāhetukacittānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dasa viññāṇe</span>ti kusalākusalavipākavasena dviguṇite cakkhādike pañcaviññāṇe.</p>
  1406. <p class="bodytext"><a name="para102-6"></a><span class="paranum">102-6</span>. <span class="bld">Niyatā</span> na yevāpanakā viya kadācīti attho. Kathaṃ panete ekanavutiyā cittesveva jāyantīti āha <span class="bld">‘‘ahetukesū’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekūnāsītiyā</span>ti dvādasa ñāṇasampayuttakāmāvacarāni, pañcadasa rūpāvacarāni, dvādasa arūpāvacarāni, samacattālīsa lokuttaracittānīti evaṃ ekūnāsītiyā tihetukacittesu. <span class="bld">Aṭṭhavīsatiyā citte</span>ti soḷasasu kāmāvacarakusalamahākiriyāsu, dvādasasu ca lokiyacatutthajjhānacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesu. <span class="bld">Sāṭṭhake cattālīsavidhe</span>ti aṭṭhasahite cattālīsavidhe, aṭṭhacattālīsavidheti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Cha yugaḷānī</span>ti kāyapassaddhicittapassaddhādīni cha yugaḷāni. <span class="bld">Kusalābyākatā cā</span>ti kusalacittasampayogato kusalā, abyākatacittasampayogato abyākatāti <span class="bld">kusalena</span>pakāsanavidhānesu chekena satthunā <span class="bld">pakāsitā</span> desitāti attho.</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para108-111"></a><span class="paranum">108-111</span>. <span class="bld">Saṃsayo</span>ti <a name="M1.0333"></a> vicikicchā. Sā hi saṃseti samantato seti, ‘‘evaṃ nu kho, no nu kho’’ti parisappatīti saṃsayo. Mahante sīlakkhandhādike esati gavesatīti mahesī. Tena <span class="bld">mahesinā</span> sammāsambuddhena. <span class="bld">Aṭṭhasū</span>ti aṭṭhalobhasahagatacittesu. <span class="bld">Catūsū</span>ti tesveva diṭṭhisahagatacittesu. Diṭṭhiviyuttesu catūsūti sambandho. <span class="bld">Dvīsvevā</span>ti dvīsu dosamūlakacittesu. <span class="bld">Dvīsu jāyanti no sahā</span>ti dosamūlesveva dvīsu jāyanti, saha pana na uppajjanti, usūyanakāle issā, maccharaṇakāle maccherantiādinā nānā hutvāva uppajjanti. <span class="bld">Pañcasū</span>ti pañcasu sasaṅkhārikacittesu.</p>
  1408. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Cittassa cetasikattābhāvepi kusalākusalābyākatadhammānaṃ gaṇanaṭṭhānato <span class="bld">‘‘mano’’</span>ti cittampi vuttaṃ.</p>
  1409. <p class="bodytext"><a name="para114-5"></a><span class="paranum">114-5</span>. Ettāvatā <a name="V1.0262"></a> cetasikavibhāgaṃ dassetvā idāni ekekasmiṃ cittuppāde labbhamānarāsīsu aṅgavibhāgadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ekūnatiṃsacittesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Nanu ca phassapañcamakarāsi sabbapaṭhamaṃ āgatā, sā kasmā na vuttāti? Sabbasādhāraṇabhāvato. Na hi so cittuppādo atthi, yo phassapañcamakavinimuttoti. Ekādasa paṭhamajjhānikāni somanassasahagatāni, dvādasa sahetukakāmāvacarāni, tathā cattāri akusalāni, sukhasantīraṇahasituppādāni dveti ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ jhānaṃ pañcakarāsisaṅkhātaṃ mataṃ. <span class="bld">Catu…pe… niddise</span>ti ekādasa dutiyajjhānikāni, kusalavipākakiriyāvasena dvādasa upekkhāsahagatasahetukakāmāvacarāni, upekkhādomanassasahagatāni aṭṭha akusalāni, dvipañcaviññāṇavajjitaupekkhāsahagatāni cha ahetukacittāni cāti imāni sattatiṃsa cittāni yathāyogaṃ catūhi jhānaṅgehi yuttāni. Ettha <a name="M1.0334"></a> hi ekādasa dutiyajjhānikāni vicārapītisukhasamādhīhi sahagatāni, itarāni yathāyogaṃ upekkhādomanassesu ekekena vitakkavicārasamādhīhīti catūhi sampayuttāni.</p>
  1410. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasavidha</span>nti ekādasavidhaṃ tatiyajjhānikacittaṃ pītisukhacittekaggatāyogato <span class="bld">tivaṅgikamudīritaṃ. Catuttiṃsa…pe… mudīrita</span>nti dvādasa arūpāvacaracittāni, dvāvīsati catutthapañcamajjhānikāni sāsavānāsavānīti catuttiṃsa cittāni yathāyogaṃ upekkhekaggatāyogato, sukhekaggatāyogato ca duvaṅgikamudīritaṃ. Catutthajjhānikāni hi ekādasa sukhekaggatāsahitāni, sesāni tevīsati upekkhekaggatāsahitāni.</p>
  1411. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Sabhāvenāvitakkesū</span>ti dutiyajjhānādayo viya bhāvanābalena vinā sabhāveneva avitakkesu dvipañcaviññāṇesu. Tesu hi vijjamānānipi sesajhānaṅgāni vitakkavirahena upanijjhānakiccesu asamatthāni. Teneva hi <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘vitakkapacchimakañhi jhānaṅgaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Bhāvanāya avitakkabhāvappattāni pana bhāvanābaleneva upanijjhānakiccesu paṭutarā, tasmā sabhāvenāvitakkesu jhānaṅgāni na uddhareyya. <span class="bld">‘‘Na uddhaṭā’’</span>ti vā pāṭho, na uddhaṭānīti attho.</p>
  1412. <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā dvipañcaviññāṇesu sarūpeneva cittekaggatā vuttā, nanu tassā vitakkavirahena jhānaṅgakicce asamatthatāya rāsibhajanābhāvato yevāpanakavasena vacanaṃ yuttanti<a name="V1.0263"></a>? Vuccate – kusalākusalesu avijjamānadhammassa vipākesupi anupalabbhanato jhānaṅgakiccassa akaraṇepi kusalākusalesu desitaniyāmeneva sarūpena idhāpi vuttā. Hotu tāva etaṃ, jhānarāsiyaṃ vedanā kasmā vuttā. Sā hi sabbacittasādhāraṇabhāvato <a name="M1.0335"></a> phassapañcakarāsimhi ceva, upekkhādiindriyabhāvato indriyarāsimhiyeva vattabbā, na itarattha tadabhāvatoti? Saccaṃ, vedanā pana sabbavedanānaṃ sāmaññasabhāvena phassapañcake āgatavedanā ca aparena visesavacanena tattha niddiṭṭhā, na tattha antokaraṇatthaṃ. Teneva hi <span class="bld">dhammasaṅgaṇiyaṃ</span> dvipañcaviññāṇesu saṅgahavāre jhānaṅgarāsi na uddhaṭāti rūpadhātuyaṃ tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ appaṭighabhāvepi kāmadhātuyaṃ sappaṭighamahābhūtehi samānabhāvato tatthāpi sappaṭighabhāvo viya dvipañcaviññāṇesu vedanācittekaggatānaṃ vitakkaviyogena jhānakiccākaraṇepi savitakkacittesu jhānacittasamaṅgīvedanādīhi samānattā jhānaṅgabhāvena vacanaṃ nāma yuttaṃ. Teneva ca <span class="bld">nāmarūpasamāse</span> ‘‘phassapañcakarāsijhānadukarāsiindriyattikarāsī’’ti vuttanti. Atha vā kiṃ etāya yutticintāya, dhammasabhāvavedinā tathāgatena dhammasabhāvaṃ avirajjhitvā desitanti na ettha anuyogo kātabboti. Ahetukacittānaṃ ārammaṇe suppatiṭṭhitatābhāvena aniyyānikattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbā…pe… na uddhare’’</span>ti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘hetupacchimako maggo’’ti.</p>
  1413. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Tīṇi soḷasacittesū</span>ti pannarasasu ahetukavipākacittesu ceva kiriyāmanodhātumhi cāti soḷasasu cittesu. Manindriyaṃ jīvitindriyaṃ vedanindriyesu labbhamānamekanti <span class="bld">tīṇindriyāni honti</span>. Imesupi kusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ manindriyasukhindriyajīvitindriyavasena tīṇindriyāni, akusalavipākakāyaviññāṇadhātuyaṃ dukkhindriyena saha tīṇi, sukhasantīraṇe somanassindriyena saha tīṇi, avasesaterasacittesu upekkhindriyena saha tīṇīti. Ettha cittanti sasampayuttadhammassa cittuppādassa adhippetattā manindriyassāpi ādhārabhāvo yujjeyya. Itarathā hi manindriyanti <a name="M1.0336"></a> cittasseva gahaṇe tassa attano ca ādhārabhāvo na yujjatīti. <span class="bld">Ekasmiṃ pana cattārī</span>ti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyindriyamanindriyajīvitindriyaupekkhindriyavasena cattāri. <span class="bld">Pañca terasasū</span>ti ṭhapetvā vicikicchāsahagataṃ avasesāni ekādasa akusalacittāni, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvayanti terasasu cittesu vīriyindriyādīni tīṇi, samādhindriyaṃ, vedanindriyesu labbhamānaṃ ekanti pañcindriyāni. Ettha hi dvīsu dosamūlesu vīriyindriyasamādhindriyamanindriyajīvitindriyadomanassindriyavasena <a name="V1.0264"></a> pañca, pañcasu somanassasahagatesu purimāni cattāri somanassindriyena saddhiṃ pañca, sesesu upekkhindriyena saddhiṃ pañca honti.</p>
  1414. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Satta dvādasacittesū</span>ti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāsatisamādhivīriyajīvitamanindriyāni ca vedanindriyesu labbhamānamekanti satta indriyāni. Tattha hi chasu somanassasahagatesu saddhindriyādīni cha somanassindriyena saddhiṃ satta, itaresu chasu upekkhindriyena saddhiṃ satta honti. <span class="bld">Ekenūnesu…pe… manesu cā</span>ti dvādasa ñāṇasampayuttāni kāmāvacarāni, sattavīsati lokiyajjhānacittāni cāti ekūnacattālīsavidhesu lokiyacittesu purimāni satta, paññindriyañcāti aṭṭheva indriyāni. Ettha hi somanassasahagatesu chasu kāmāvacaresu, dvādasasu rūpāvacaracatukkajjhānesu cāti aṭṭhārasacittesu somanassindriyena, sesesu ca upekkhindriyena saddhiṃ yojetvā aṭṭhindriyāni veditabbāni.</p>
  1415. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">Cattālīsāya cittesu navaka</span>nti samacattālīsavidhesu lokuttaracittesu purimāni aṭṭhaindriyāni, anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyanti imesu labbhamānamekanti indriyānaṃ navakā. Sotāpattimaggesu hi anaññātaññassāmītindriyaṃ <a name="M1.0337"></a> labbhati. Sotāpattiphalato paṭṭhāya arahattamaggapariyosānesu taṃ na labbhati. Tassa ṭhāne aññindriyaṃ. Arahattaphale tampi na labbhati. Tassa ṭhāne aññātāvindriyaṃ tiṭṭhatīti. <span class="bld">Eva</span>nti chahi indriyehi sampayuttassa abhāvato katthaci tīṇi, katthaci cattāri, katthaci pañca, katthaci satta, katthaci aṭṭha, katthaci navindriyānīti evaṃ chahi ākārehi <span class="bld">indriyayogopi,</span> na kevalaṃ jhānaṅgayogova, atha kho indriyehi saha cittuppādānaṃ sampayogopi veditabboti.</p>
  1416. <p class="bodytext"><a name="para120-3"></a><span class="paranum">120-3</span>. Idāni maggaṅgasampayogaṃ dassento paṭhamaṃ tāva yesu cittesu maggaṅgāni na labbhanti, tāni dassetvā pacchā maggaṅgayogacittuppāde dassetuṃ <span class="bld">‘‘amaggaṅgānī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ ekavīsasatappabhede cittasmiṃ, imasmiṃ maggaṅgādhikāre vā. <span class="bld">Viññāṇesu dvipañcasū</span>ti sabhāvāvitakkesu cakkhādīsu dvipañcaviññāṇesu. Kiñcāpi heṭṭhā dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgābhāvo, ahetukesu ca maggaṅgābhāvo vuttova, ajhānaṅgāni pana tattha adhikāravasena vuttāni, idha pasaṅgāgatavasena. Amaggaṅgāni tattha pasaṅgāgatavasena, idha adhikāravasenāti na koci punaruttidoso.</p>
  1417. <p class="bodytext"><span class="bld">Eka</span>nti <a name="V1.0265"></a> vicikicchāsampayuttaṃ cittaṃ. Tañhi micchāsaṅkappamicchāvāyāmayogato dve maggaṅgāni etthāti <span class="bld">dumaggaṅgaṃ. Timaggaṅgāni sattasū</span>ti cattāri diṭṭhivippayuttāni, dve dosamūlāni, uddhaccasahagatacittanti sattasu micchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato timaggaṅgāni. <span class="bld">Cattālīsa…pe… caturaṅgiko</span>ti dvādasa ñāṇavippayuttāni, cattāri diṭṭhisampayuttāni, paṭhamajjhānikavajjāni catuvīsati mahaggatacittānīti cattālīsacittesu yo maggo labbhati, so yathāyogaṃ sammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogato, micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsamādhiyogato, sammādiṭṭhisammāvāyāmasammāsatisammāsamādhiyogato <a name="M1.0338"></a> ca caturaṅgiko mato. Tattha ñāṇavippayuttesu dvādasasu paṭhamāni cattāri, diṭṭhisampayuttesu majjhimāni, sesesu pacchimāni labbhanti.</p>
  1418. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcaddasasu…pe… pañcaṅgiko</span>ti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaresu ceva tīsu lokiyapaṭhamajjhānikesu cāti pannarasasu cittesu sammādiṭṭhisammāsaṅkappasammāvāyāmasammāsatisammāsamādhivasena pañcaṅgiko maggo. Nanu ca sammāvācādayo kāmāvacaresu labbhantīti? Saccaṃ labbhanti, pāṭhe pana anāgatattā idha pariccattāti. <span class="bld">Dvattiṃsacittesū</span>ti paṭhamajjhānikavajjesu dvattiṃsalokuttaracittesu. <span class="bld">Sattaṅgiko</span>ti avitakkattā sammāsaṅkappo na labbhatīti taṃ pariccajitvā avasesasattamaggaṅgavasena sattaṅgiko vutto.</p>
  1419. <p class="bodytext">Yattha pana sammāsaṅkappo labbhati, tattha tena saha aṭṭhaṅgikoti āha <span class="bld">‘‘maggo aṭṭhasū’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">aṭṭhasu cittesū</span>ti paṭhamajjhānikesu aṭṭhasu lokuttaracittesu. <span class="bld">Eva</span>nti chahi maggaṅgehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve maggaṅgāni, katthaci tīṇi, katthaci cattāri, katthaci pañca, katthaci satta, katthaci aṭṭhāti evaṃ chahi pakārehi.</p>
  1420. <p class="bodytext"><a name="para124-6"></a><span class="paranum">124-6</span>. Idāni balasampayogaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘balāni dve’’</span>tiādi. Tattha vīriyabalasamādhibalavasena dve balāni kiriyāhetukamanoviññāṇadhātudvaye vibhaṅgavāre āgatāni vīriyabalasamādhibalāni paccekaṃ labbhantīti <span class="bld">‘‘dve dvicittesū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ tīṇī</span>ti ekasmiṃ vicikicchāsahagate vīriyabalaahirikabalaanottappabalavasena tīṇi balāni. <span class="bld">Ekādasasu cattārī</span>ti vicikicchāsahagatavajjesu ekādasasu akusalacittesu samādhibalañceva pubbe <a name="V1.0266"></a> vuttāni tīṇīti cattāribalāni. <span class="bld">Cha dvādasasū</span>ti dvādasasu ñāṇavippayuttacittesu saddhāvīriyasatisamādhihiriottappavasena cha balāni.</p>
  1421. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekūnāsītiyā</span> <a name="M1.0339"></a> <span class="bld">sattā</span>ti dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sattavīsatimahaggatacittesu ca cattālīsāya lokuttaracittesu cāti ekūnāsītividhesu cittesu saddhāvīriyasatisamādhipaññāhiriottappavasena satta balāni. <span class="bld">Soḷasevābalānī</span>ti pañcadasa ahetukavipākāni, kiriyāmanodhātuāvajjanañcāti soḷasa balavippayogato abalacittāni. <span class="bld">Eva</span>nti pañcahi balehi sampayuttassa abhāvato katthaci dve, katthaci tīṇi, katthaci cattāri, katthaci cha, katthaci sattāti pañcahi ākārehi <span class="bld">sabalaṃ,</span> imesu ekassāpi abhāvato abalampi ca <span class="bld">viññeyyaṃ,</span> vijānitabbanti attho. Heturāsiādayo vinicchayabhāvato na vuttāti veditabbaṃ. Yesu cittesu yāni jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni jāyantīti sambandho. Gāthābandhasukhatthaṃ indriyānaṃ osānakaraṇaṃ.</p>
  1422. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1423. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1424. <p class="centered">Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1425. <p class="chapter">4. Catuttho paricchedo</p>
  1426. <p class="subhead">Ekavidhādiniddesavaṇṇanā</p>
  1427. <p class="bodytext"><a name="para128-30"></a><span class="paranum">128-30</span>. <span class="bld">Vijānanasabhāvato</span>ti ārammaṇavijānanasabhāvattā. Nanu ca heṭṭhā sārammaṇato ekavidhabhāvo vuttoti? Saccaṃ vutto, so pana cetasikānañca sādhāraṇoti idha tabbivajjanatthaṃ vijānanalakkhaṇatāva vuttā. Saṅkhepagaṇanavasena ca sahetukānaṃ ekasattatividhatā vuttā. <span class="bld">Hetuvādinā</span>ti kusalākusalābyākatahetūnaṃ byākaraṇakusalena<a name="M1.0340"></a>. Atha vā ‘‘ye dhammā hetuppabhavā<a name="V1.0267"></a>, tesaṃ hetuṃ tathāgato āhā’’ti (apa. thera 1.1.286; mahāva. 60) vacanato taṃtaṃpaccayuppannadhammānaṃ taṃtaṃpaccayavādinā.</p>
  1428. <p class="bodytext"><a name="para131-4"></a><span class="paranum">131-4</span>. <span class="bld">Savatthukāvatthukato</span>ti ekantena sabbavatthunissitabhāvato ceva tadabhāvato ca. Keci pana hadayavatthuvasena savatthukāvatthukataṃ vaṇṇenti, taṃ na yujjati savatthukaniddese ‘‘sabbo kāmavipāko’’ti pasādanissitānampi saṅgahitattā. <span class="bld">Ubhayavasenā</span>ti savatthukāvatthukavasena. Kānici hi cittāni ekantena savatthukāni, kānici avatthukāneva, kānici ubhayasabhāvāni. Tathā ceva niddisati <span class="bld">‘‘sabbo kāmavipāko cā’’</span>tiādi.</p>
  1429. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbo kāmavipāko cā</span>ti sahetukāhetukabhinno sabbo tevīsatividho kāmāvacaravipāko ca. <span class="bld">Ādimaggo</span>ti sotāpattimaggo. So hi sabbalokuttaresu ādito uppajjanato, aṭṭhasu ariyapuggalesu ādipuggalassa sambandhīti vā ‘‘ādimaggo’’ti vuccati. <span class="bld">Vinā vatthu</span>nti sakasakavatthuṃ vinā nuppajjanti. Teneva hetāni arūpabhave nuppajjanti tattha vatthūnaṃ abhāvato. ‘‘Nuppajjanti vinā vatthu’’nti ca idaṃ antobhāvitakāraṇatthaṃ katvā vuttaṃ. Tena yasmā vatthuṃ vinā nuppajjanti, tasmā ekantena savatthukāti vuttaṃ hoti.</p>
  1430. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekantena avatthukā</span> arūpabhaveyeva paṭisandhādivasena pavattanato. Kathaṃ pana rūpasannissayena vinā tattha arūpaṃ pavattati, kasmā na pavattati pañcavokāreti? Tathā adassanato. Yadi evaṃ kabaḷīkārāhārenapi vinā rūpadhātuyaṃ rūpena pavattitabbaṃ, kiṃ kāraṇā? Kāmadhātuyaṃ tathā adassanato. Api tu yassa cittasantānassa pavattikāraṇaṃ <a name="M1.0341"></a> rūpe avigatataṇhaṃ, tassa saha rūpena pavatti. Yassa pana nibbattikāraṇaṃ rūpe vigatataṇhaṃ, tassa vinā rūpena pavatti kāraṇassa taṃvimukhatāyāti rūpasannissayena vinā tattha arūpaṃ pavattati. <span class="bld">Dvecattālīsa sesānī</span>ti manodvārāvajjanaṃ kusalakiriyāvasena soḷasa kāmāvacarāni, tatheva aṭṭha arūpāvacarāni, paṭhamamaggavajjāni satta lokuttarāni, paṭighadvayavajjitadasaakusalāni ceti dvecattālīsa vuttāvasesacittāni.</p>
  1431. <p class="bodytext"><a name="para135-7"></a><span class="paranum">135-7</span>. Rūpādīsu ekekameva ārammaṇaṃ imassāti <span class="bld">ekekārammaṇaṃ</span>. Tassa tassa ārammaṇassa āpāthagatakāle taṃtaṃvijānanavasena pañcapi ārammaṇāni imassāti <span class="bld">pañcārammaṇaṃ. Evampī</span>ti <a name="V1.0268"></a> na kevalaṃ savatthukādivaseneva, atha kho ekekārammaṇāditopi. Abhiññāvajjitānaṃ sabbamahaggatānampi dhammārammaṇabhāvena ekārammaṇattā āha <span class="bld">‘‘sabbaṃ mahaggata’’</span>nti. Paṇṇattārammaṇato ekārammaṇanti keci. Taṃ arūpāvacaradutiyacatutthajjhānāni patvā na yujjati tesaṃ mahaggatārammaṇattā. Abhiññādvayassa chaḷārammaṇikabhāvena, tassa ca rūpāvacarapañcamajjhānato abhinnattā taṃ pahāya <span class="bld">‘‘tecattālīsā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1432. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. Puññavipākakiriyato kāme dvādasāti sambandho. <span class="bld">Dhā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Puññavipākakriyato</span>ti ñāṇavippayuttakusalavipākakiriyato.</p>
  1433. <p class="bodytext"><a name="para143-9"></a><span class="paranum">143-9</span>. Iriyāya kāyikāya kiriyāya pavattipathabhāvato <span class="bld">iriyāpatho,</span> gamanādi. Atthato tadavatthā rūpappavatti. Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho, viññatti vā natthi, tathāpi sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakacittaṃ iriyāpathupatthambhakaṃ, viññattivikāruppādanañca hoti. Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ<a name="M1.0342"></a>, taṃ ekaṃsato itaradvayassa janakaṃ avinābhāvato, tathā iriyāpathupatthambhakaṃ rūpassāti imassa visesassa dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘rūpīriyāpathaviññatti-janakājanakādito’’</span>ti iriyāpathaviññattīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Janakājanakādito</span>ti tiṇṇampi janakato, kassacipi ajanakato, dvinnaṃ ekassa ca janakato. Kānici hi cittāni rūpaṃ samuṭṭhāpenti, iriyāpathaṃ kappenti, viññattiṃ janayanti. Kānici rūpaṃ samuṭṭhāpenti, iriyāpathaṃ kappenti, viññattiṃ na janayanti. Kānici rūpameva samuṭṭhāpenti, itaradvayaṃ na karonti. Kānici tīṇi na karonteva. Tathā ceva dasseti <span class="bld">‘‘dvādasākusalā’’</span>tiādi. <span class="bld">Evañcāpi hi taṃ citta</span>nti na kevalaṃ ahetukāditova, evaṃ rūpādijanakāditopi taṃ catubbidhaṃ. ‘‘Evañcādimhi ta’’ntipi likhanti. Tassa pana ādimhi nikkhittaṃ cittaṃ evañca catubbidhanti atthaṃ vadanti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu rūpajanakādīsu. <span class="bld">Dasa kiriyā</span>ti manodhātuvajjā dasa kiriyā.</p>
  1434. <p class="bodytext"><span class="bld">Samuṭṭhāpenti rūpānī</span>ti attano uppādakkhaṇeyeva attanā janetabbarūpāni samuṭṭhāpenti. <span class="bld">Kappentī</span>ti sannāmenti. Yathāpavattaṃ iriyāpathaṃ upatthambhenti. Yathā hi antarantarā uppajjamānehi vīthicittehi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti, pavedhantā viya honti, na evaṃ dvattiṃsavidhesu vakkhamānesu ca chabbīsatividhesu jāgaraṇacittesu pavattamānesu. Tadā pana aṅgāni <a name="V1.0269"></a> upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattanti. <span class="bld">Janayanti ca viññatti</span>nti manodvāre pavattā eva viññattiṃ janayanti, na pana pañcadvāre pavattāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1435. <p class="bodytext">Dvipañcaviññāṇānaṃ jhānaṅgayogābhāvena rūpājanakattā āha <span class="bld">‘‘dvepañcaviññāṇā’’</span>ti. Jhānaṅgāni hi cittena saha rūpasamuṭṭhāpakāni, tesaṃ anubalappadāyakāni maggaṅgādīni tesu <a name="M1.0343"></a> vijjamānesu savisesaṃ rūpappavattidassanato. Arūpavipākā pana rūpavirāgabhāvanāya nibbattattā hetuno taṃvimukhatāya rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti āha <span class="bld">‘‘vipākā ca arūpisū’’</span>ti.</p>
  1436. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Sabbesaṃ sandhicitta</span>nti sabbesaṃ sattānaṃ paṭisandhicittaṃ. Tañhi vatthudubbalatāya, appatiṭṭhitatāya, paccayavekallato, āgantukatāya ca rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Tathā hi paṭisandhiviññāṇena sahajātaṃ vatthu pacchājātapaccayarahitaṃ, āhārādīhi ca anupatthaddhaṃ dubbalaṃ, tassa ca dubbalattā tannissitaviññāṇampi dubbalanti. Yathā ca papāte patito aññassa nissayo bhavituṃ na sakkoti, evaṃ tampi bhinnasantatiyaṃ kammakkhittatāya papāte patitaṃ viya appatiṭṭhitaṃ na rūpasamuṭṭhāpane ussahati ca vatthuno ca attanā saha apacchā apure uppajjamānattā purejātapaccayassa alābhato. Yathā pana āgantuko puriso agatapubbaṃ desaṃ gato aññesaṃ ‘‘etha bho antogāme vo annapānagandhamālādīni dassāmī’’ti vattuṃ na sakkoti attano avisayatāya, appahutāya ca, evamevaṃ paṭisandhicittampi āgantukanti. Evaṃ vatthudubbalatādīhi kāraṇehi rūpaṃ na samuṭṭhāpeti. Apica āhārindriyādivasena yehākārehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ cittacetasikā paccayā honti, tehi sabbehi paṭisandhiyaṃ cittacetasikā samatiṃsakammajarūpānaṃ yathāyogaṃ paccayā honti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">paṭṭhāne</span> –</p>
  1437. <p class="indent">‘‘Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.429).</p>
  1438. <p class="bodytext">Tasmā <a name="M1.0344"></a> samatiṃsakammajarūpāni cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitānīti paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti veditabbaṃ.</p>
  1439. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuticittañcārahato</span>ti ettha khīṇāsavassa cuticittaṃ upasantavaṭṭamūlasmiṃ santāne sātisayaṃ santavuttitāya <a name="V1.0270"></a> rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, anāgāmiādīnaṃ tadabhāvatoti vadanti. Ṭīkākāro pana <span class="bld">ānandācariyo</span> bhaṇati –</p>
  1440. <p class="indent">‘‘Kāmāvacarānaṃ pacchimacittassa uppādakkhaṇe yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati, rūpāvacare, arūpāvacare pacchimabhavikānaṃ, ye ca rūpāvacaraṃ, arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ, tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatīti vacanato aññesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti.</p>
  1441. <p class="bodytext">Ācariyassa hi ayamadhippāyo – <span class="bld">‘‘kāmāvacarānaṃ pacchimacittassā’’</span>ti etena avisesena kāmāvacarasattānaṃ cuticittassa, <span class="bld">‘‘ye ca rūpāvacaraṃ…pe… nirujjhissatī’’</span>ti iminā kāmabhavato cavitvā rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassāpi uppādakkhaṇato uddhaṃ vacīsaṅkhārassa nirodhaṃ vatvā kāyasaṅkhārassa tadabhāvavacanato cuticittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanaṃ siddhaṃ. Yadaggena ca taṃ kāyasaṅkhāraṃ na samuṭṭhāpeti, tadaggena taṃ sesarūpampi na janeti. Na hi rūpasamuṭṭhāpakassa gabbhagatatādivibandhābhāve kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpane kāraṇaṃ atthi. Na ca yuttaṃ cutito uddhaṃ cittasamuṭṭhānañcassa rūpaṃ pavattatīti, nāpi ‘‘cuticittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti pāḷi atthi, na cāpi vaṭṭamūlānupasamo cuticittassa rūpuppādane <a name="M1.0345"></a> kāraṇaṃ cuticittena na uppannānampi tato purimatarehi uppannānaṃ viya bhavantare anuppajjanato, tasmā sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti. Yadi kāyasaṅkhārasamuṭṭhāpanameva rūpajananārahabhāvaṃ sādheti, tadā catutthajjhāne kathanti? Nāyaṃ doso, tassa bhāvanābalena sātisayaṃ santavuttitāya kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanepi maraṇāsannacittānaṃ viya paridubbalattābhāvato rūpasamuṭṭhāpane vibandho natthīti. Kuto pana paṭṭhāya cittajarūpaṃ nuppajjatīti? Yato paṭṭhāya kāyasaṅkhāre nuppajjati. Kadā ca kāyasaṅkhāro nuppajjatīti? Cutito pubbe dvattiṃsamacittakkhaṇato paṭṭhāya nuppajjati, tettiṃsamacittakkhaṇe uppannaṃ pacchimasoḷasakato puretarameva nirujjhatīti vadanti. ‘‘Yassa kāyasaṅkhāro na nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro na nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.113) pañhe ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati, cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī’’ti pacchimacittasseva vajjitattā cutito dutiyatatiyacittenāpi saha nirujjhatīti apare. <span class="bld">Yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ</span> <a name="V1.0271"></a> <span class="bld">pacchimacittaṃ uppajjatī</span>ti ettha <span class="bld">‘‘yassā’’</span>ti kāmāvacaracuticittassa anantarapaccayabhūtaṃ cittaṃ sandhāya vuttanti tassa uppādatopi uddhaṃ kāyasaṅkhārābhāvavacanena heṭṭhimakoṭiyā cutito tatiyacitteneva saha nirujjhati. Dutiyacittaṃ na pāpuṇātīti eke.</p>
  1442. <p class="bodytext"><a name="para151-7"></a><span class="paranum">151-7</span>. Ekaṃ dve tīṇi cattāri ṭhānāni imassāti <span class="bld">ekadviticatuṭṭhānaṃ,</span> ekadviticatuṭṭhānattāti attho. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti ca idha kiccamadhippetaṃ. Tañhi tiṭṭhanti ettha dhammā avaṭṭhitā viya hontīti ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Maṃsacakkhudibbacakkhuñāṇacakkhubuddhacakkhusamantacakkhuvasena pañca nimmalāni locanāni imassāti <span class="bld">pañcanimmalalocano</span>.</p>
  1443. <p class="bodytext"><span class="bld">Nippapañcenā</span>ti <a name="M1.0346"></a> rāgādipapañcarahitena. Rāgādayo hi saṃsāre papañcanato ‘‘papañcā’’ti vuccanti.</p>
  1444. <p class="bodytext">Āvajjane paṭicchane ṭhāne manodhātuttikanti sambandho, kiriyāmanodhātu āvajjanaṭṭhāne, vipākadvayaṃ sampaṭicchanaṭṭhāneti attho.</p>
  1445. <p class="bodytext">‘‘Somanassayuttasantīraṇaṃ pañcadvāre santīraṇaṃ siyā’’ti vattabbe ‘‘santīraṇa’’nti adhikāratova labbhatīti gāthābandhasukhatthaṃ <span class="bld">‘‘somanassayuta’’</span>nti ettakameva vuttaṃ.</p>
  1446. <p class="bodytext"><span class="bld">Balavārammaṇe satī</span>ti tadārammaṇakiccassa balavārammaṇeyeva labbhanato vuttaṃ, na imasseva āveṇikabhāvena sabbesampi tadārammaṇānaṃ balavārammaṇeyeva uppajjanato. <span class="bld">Voṭṭhabbana</span>nti kiriyāmanoviññāṇadhātusaṅkhātaṃ voṭṭhabbanakiccaṃ cittaṃ.</p>
  1447. <p class="bodytext"><a name="para158-9"></a><span class="paranum">158-9</span>. <span class="bld">Sabbesa</span>nti sabbesaṃ kāmarūpārūpabhavikasattānaṃ. Iminā idaṃ dasseti – pañcadvāresu voṭṭhabbanakiccaṃ kesañcideva sattānaṃ arūpabhave sabbaso pañcadvārikacittappavattiyā, rūpabhave ca dvārattayappavattiyā abhāvato. Manodvāre āvajjanakiccaṃ pana sabbesameva sacittakasattānaṃ karotīti. <span class="bld">Dviṭṭhānikaṃ nāma hotī</span>ti yathāvuttaṭṭhānadvayavantatāya dviṭṭhānikacittaṃ nāma hoti. Keci pana ‘‘somanassasahagatasantīraṇaṃ kāmasugatiyaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati<a name="V1.0272"></a>, tasmā taṃ pañcaṭṭhānika’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ <span class="bld">paṭṭhāne</span> tathā adīpitattā. Tattha hi –</p>
  1448. <p class="indent">‘‘Upekkhāsahagataṃ dhammaṃ paṭicca upekkhāsahagato dhammo uppajjati nahetupaccayā’’ti ettha (paṭṭhā. 2.7.8) ‘‘ahetukaṃ upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā<a name="M1.0347"></a>, ahetukapaṭisandhikkhaṇe upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā’’ti (paṭṭhā. 2.7.8) –</p>
  1449. <p class="unindented">Evaṃ upekkhāsahagata-padassa pavattipaṭisandhivasena paṭiccanayo uddhaṭo. Pītisahagatasukhasahagata-padānaṃ pana –</p>
  1450. <p class="indent">‘‘Pītisahagataṃ dhammaṃ paṭicca pītisahagato dhammo uppajjati nahetupaccayā. Ahetukaṃ pītisahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā. Sukhasahagataṃ dhammaṃ paṭicca sukhasahagato dhammo uppajjati nahetupaccayā. Ahetukaṃ sukhasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā’’ti (paṭṭhā. 2.7.6) –</p>
  1451. <p class="unindented">Evaṃ pavattivaseneva uddhaṭo, na ‘‘ahetukapaṭisandhikkhaṇe’’tiādinā paṭisandhivasena, tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti na tassa paṭisandhidānaṃ atthīti dviṭṭhānikatāva vuttāti. Te mahaggatavipākā navāti sambandho.</p>
  1452. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. Chadvārā eva <span class="bld">chadvārikā</span>. Atha vā <span class="bld">chadvārikesū</span>ti chadvārikacittesūti attho.</p>
  1453. <p class="bodytext"><a name="para164-6"></a><span class="paranum">164-6</span>. <span class="bld">‘‘Pañcakicca’’</span>ntiādi yathāvuttānameva nigamanaṃ. <span class="bld">Sesa</span>nti aṭṭhasaṭṭhividhaṃ cittaṃ. Ekakiccayogato, ekaṃ kiccamassāti vā ekaṃ, ekameva <span class="bld">ekakaṃ</span>. Sabbacittānaṃ kiccavasena niddesaṭṭhāneyeva kiccānaṃ paṭipāṭimpi dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhavaṅgāvajjana’’</span>ntiādi vuttaṃ. Yadi evaṃ paṭisandhito paṭṭhāya cutipariyosānaṃ vattabbanti? Saccaṃ, cutipaṭisandhīnaṃ pana pākaṭattā <a name="V1.0273"></a> tathā <a name="M1.0348"></a> na vuttaṃ. Bhavassa hi paṭisandhi ādi, cuti pariyosānanti pākaṭameva, tasmā pākaṭaṭṭhānaṃ pahāya apākaṭaṭṭhānato paṭṭhāya dassetuṃ bhavaṅgameva ādito vuttaṃ. Tadārammaṇaṃ pana kiñcāpi apākaṭaṃ, atha kho anekantikaṃ kismiñci bhave katthaci javanavīthiyaṃ alabbhanatoti ekantalabbhamānaparidīpanatthaṃ taṃ na vuttaṃ. Atha vā tadārammaṇacittampi yebhuyyena bhavaṅganāmaṃ labbhatīti purimajavanavīthiyaṃ tadārammaṇaṃ pacchimajavanavīthiyā āvajjanassa purecarabhūtaṃ bhavaṅga-ggahaṇeneva saṅgahitanti visuṃ na vuttaṃ. Keci pana ‘‘pañcadvāresu pavattivasena pañcavidhatāya dassanatthaṃ ‘bhavaṅgāvajjana’ntiādi vutta’’nti vadanti, tattha pana appavattamānānaṃ kesañci sabbhāvato taṃ na yujjati, chadvārappavattivasena chabbidhattanayadassanatthanti vattuṃ vaṭṭati. Yathā cettha ‘‘bhavaṅgāvajjana’’ntiādinā cakkhudvāre vuttaṃ, evaṃ sotadvārādīsupi dassanādiṃ apanetvā savanādiṃ pakkhipitvā kiccappavatti yojetabbā. Manodvāre pana –</p>
  1454. <p class="gatha1">‘‘Bhavaṅgaṃ paṭhamaṃ hoti, tato āvajjanaṃ mataṃ;</p>
  1455. <p class="gathalast">Dutiyaṃ tamatikkamma, javanaṃ tatiyaṃ siyā’’ti. –</p>
  1456. <p class="unindented">Yojanā daṭṭhabbā. <span class="bld">Channaṃ viññāṇāna</span>nti cakkhuviññāṇādīnaṃ pañcannaṃ, manoviññāṇassa ca. <span class="bld">Sattaviññāṇadhātūna</span>nti cakkhuviññāṇadhātādīnaṃ pañcannaṃ, manodhātumanoviññāṇadhātudvayassāti sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ.</p>
  1457. <p class="bodytext"><a name="para169-71"></a><span class="paranum">169-71</span>. <span class="bld">Pañcābhiññāvivajjita</span>nti –</p>
  1458. <p class="gatha1">‘‘Iddhividhaṃ dibbasoto, paracittavijānanā;</p>
  1459. <p class="gathalast">Pubbenivāsānussati, dibbacakkhūti pañcadhā’’ti. –</p>
  1460. <p class="unindented">Evamāgatāhi pañcahi abhiññāhi yuttena rūpāvacarapañcamajjhānacittena vajjitaṃ. Dibbasotādīnaṃ ekekārammaṇattepi pañcannampi abhiññānaṃ ekasseva cittassa avatthābhedabhāvato vuttaṃ ‘‘pañcābhiññāvivajjita’’nti<a name="M1.0349"></a>. Keci pana ‘‘idha ekantena dhammārammaṇikacittānameva vacanato <a name="V1.0274"></a> paracittavijānanaṃ vajjetvā anāgataṃsañāṇena saha pañcābhiññānaṃ paṭikkhepo’’ti vadanti.</p>
  1461. <p class="bodytext">Dvipañcaviññāṇānaṃ, manodhātuttayassa ca pariccāgena ekacattālīsa hontīti āha <span class="bld">‘‘cattālīsaṃ tathekaka’’</span>nti. <span class="bld">Abhiññāni cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo aṭṭhānappayutto, so ‘‘cattālīsaṃ tathekaka’’nti imassānantaraṃ daṭṭhabbo, tena pana abhiññācittadvayaṃ saṅgaṇhāti. Atha vā abhiññā nāma heṭṭhā ekekārammaṇikesu vuttassa pañcamajjhānasseva avatthāvisesoti abhiññācittānaṃ chaḷārammaṇikesu aggahaṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1462. <p class="bodytext"><a name="para172-3"></a><span class="paranum">172-3</span>. <span class="bld">Tidhā katvā</span>ti tidhā karaṇahetu. Hetvattho hi ayaṃ tvā-saddo yathā ‘‘sīhaṃ disvā bhayaṃ chambhitattaṃ uppajjati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti. <span class="bld">‘‘Puññāpuññavasenā’’</span>tiādinā jātibhūmihetuvedanādivasena yāva chasattatividho bhedo, tāva manoviññāṇadhātuṃ bhinditvā taṃvasena cittavibhāgadassanatthaṃ nayadānaṃ katanti veditabbaṃ.</p>
  1463. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Tidhā katvā</span>ti paṭhamaṃ vipākadvayakiriyābhedato, dutiyaṃ kusalākusalāditoti evaṃ dhātudvayaṃ paccekaṃ tidhā katvā.</p>
  1464. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Bhūmi…pe… vibhāvaye</span>ti tiṃsabhūmīnaṃ nānattavasena pavattito tiṃsavidhaṃ, tattheva tiṃsapuggalānaṃ nānattavasena pavattito ca tiṃsavidhantiādinā idaṃ yathāniddiṭṭhacittaṃ bahudhā hotīti ca vibhāveyyāti attho.</p>
  1465. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti <a name="M1.0350"></a> imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Hatthagatāmalakā viya hontī</span>ti yathā hatthagataṃ āmalakaṃ cakkhumato supākaṭaṃ hoti, evamimassa matimato bhikkhuno abhidhammapiṭakagatā atthā supākaṭā honti, āvajjitāvajjitakkhaṇe suvisadāva paññāyantīti attho.</p>
  1466. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1467. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1468. <p class="centered">Ekavidhādiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1469. <p class="chapter">5. Pañcamo paricchedo</p>
  1470. <p class="subhead">Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā</p>
  1471. <p class="bodytext"><a name="para182-8"></a><span class="paranum">182-8</span>. Buddhiyā <a name="V1.0275"></a> vuddhiṃ viruḷhiṃ karotīti <span class="bld">buddhivuddhikaraṃ</span>. Yassa yassa nayassa kathanaṃ paṭiññātaṃ, taṃ taṃ dassento āha <span class="bld">‘‘cittānaṃ bhūmīsuppatti’’</span>nti. Taṃ vatvā bhūmīnaṃ ādhāravasena pasaṅgāgataṃ gatibhedaṃ, bhavabhedañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘devā cevā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Catassopāyabhūmiyo’’ti vatvā asuragatiyā petagatiyaṃyeva saṅgahitattā <span class="bld">‘‘gatiyo pañcā’’</span>ti vuttanti vadanti. Mayaṃ pana ‘‘tissovāpāyabhūmiyo’’ti pāṭhena bhavitabbanti maññāma. Na hi esa anākulavacano ācariyo īdisaṃ pubbāparaviruddhaṃ viya sammohajanakaṃ vacanaṃ bhāsati. <span class="bld">Pāḷiyampi</span> hi –</p>
  1472. <p class="indent">‘‘Pañca kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devā’’ti (a. ni. 9.68) –</p>
  1473. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M1.0351"></a> tiṇṇameva apāyānaṃ vasena vuttaṃ. Kāmarūpārūpavasena <span class="bld">tayo bhavā. Tatthā</span>ti tesu tīsu bhavesu. <span class="bld">Tiṃsevā</span>ti catasso apāyabhūmiyo, sattavidhā kāmasugatibhūmi, soḷasa rūpībrahmalokā, catasso arūpabhūmiyoti ekatiṃsabhūmīnamantare cittappavattiadhikārattā asaññabhūmiṃ apanetvā avasesā tiṃseva bhūmiyoti attho. <span class="bld">Tāsu tiṃseva puggalā</span>ti tāsu bhūmīsu uppannā puggalā bhūmigaṇanavasena tiṃseva honti. Bhūmivasena tiṃsavidhāpi pana paṭisandhicittagaṇanāya ekūnavīsati hontīti dassento āha <span class="bld">‘‘bhūmīsvetāsū’’</span>tiādi.</p>
  1474. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhikacittāna</span>nti dasa kāmāvacarapaṭisandhicittāni, pañca rūpāvacarapaṭisandhicittāni, cattāri arūpāvacarapaṭisandhicittānīti imesaṃ ekūnavīsatipaṭisandhicittānaṃ vasena. <span class="bld">Asaññīnamacittakā</span>ti asaññasattānaṃ acittakā paṭisandhi. Vuttañhetaṃ –</p>
  1475. <p class="indent">‘‘Asaññasattā <a name="V1.0276"></a> devā ahetukā anāhārakā aphassakā avedanakā asaññakā acetanakā acittakā pātubhavantī’’ti.</p>
  1476. <p class="bodytext">Yadi paṭisandhivasena vīsati puggalā, kathaṃ bhūmivasena tiṃsāti vuttā. Ekatiṃsāti hi vattabbanti āha <span class="bld">‘‘idhā’’</span>tiādi.</p>
  1477. <p class="bodytext">Na vijjati hetu imesanti <span class="bld">ahetū,</span> duve, tīṇi ca hetū imesanti <span class="bld">dvitihetū,</span> paṭisandhivasena ahetukā, duhetukā, tihetukā cāti attho. Tattha <span class="bld">ahetukā</span> āpāyikā ca, ekacce bhūmadevā, manussesu jaccandhajaccabadhirajaccummattakanapuṃsakaubhatobyañjanakādayo ca. Vuttāvasesā kāmasugativāsinova <span class="bld">duhetukā. Tihetukā</span> pana kāmasugativāsinova. <span class="bld">Ariyā pana aṭṭhā</span>ti catunnaṃ ariyamaggasamaṅgīnaṃ, catunnañca ariyaphalasamaṅgīnaṃ vasena aṭṭha ariyapuggalā<a name="M1.0352"></a>. Nanu ca ariyāpi tihetukāyevāti? Saccaṃ, cittuppādaṃ pana patvā tesaṃ visesasabbhāvato visuṃyeva uddhaṭāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1478. <p class="bodytext"><a name="para189-92"></a><span class="paranum">189-92</span>. <span class="bld">‘‘Bhūmīsuppattiṃ bhaṇato me nibodhathā’’</span>ti sutvā codako <span class="bld">‘‘tiṃsabhūmīsū’’</span>tiādinā sabbesaṃ bhūmīnaṃ sādhāraṇacittāni pucchati, itaro <span class="bld">‘‘cuddasevā’’</span>ti vissajjeti. Tattha aṭṭha parittakusalāni, cattāri diṭṭhivippayuttāni, uddhaccasahagataṃ, manodvārāvajjanañcāti cuddaseva, na ūnāni nādhikāni, sabbāsu tiṃsabhūmīsu honti, sabbabhūmīnaṃ sādhāraṇānīti attho.</p>
  1479. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadā…pe… siyu</span>nti dve dosamūlāni, kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavajjitāni aṭṭhārasa kāmāvacaravipākacittānīti vīsati cittāni sadā kāmeyeva bhave siyuṃ, na kadāci aññattha uppajjantīti attho. Nanu ca brahmūnampi akusalavipākāni uppajjantīti? Saccaṃ uppajjanti, tāni kāmabhave aniṭṭharūpādayo ārabbha uppajjanti brahmaloke tesaṃ abhāvatoti kāmabhaveyeva niyamitāni. Rūpāvacaravipākacittāni pañca rūpāvacarabhaveyeva siyuṃ, cattāro ca arūpāvacaravipākā arūpīsūti āha <span class="bld">‘‘pañca rūpabhave’’</span>tiādi.</p>
  1480. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāma</span> <a name="V1.0277"></a> <span class="bld">…pe… bhavantī</span>ti rūpāvacarakusalakiriyacittāni ceva kusalavipākāni ca cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇāni voṭṭhabbanavajjāni ca dve ahetukakiriyacittāni paṭhamamaggaviññāṇanti aṭṭhārasa cittāni kāmarūpabhaveyeva bhavanti, na arūpabhave. Tattha hi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkantattā rūpāvacarakusalakiriyā nuppajjanti. Cakkhuviññāṇādīni vatthudvāravirahato, hasituppādo ekantavatthunissayattā, sotāpattimaggo paratoghosapaccayāyeva nibbattanato <a name="M1.0353"></a> na uppajjati. <span class="bld">Dvecattālīsā</span>ti aṭṭha parittakusalāni, cattāri arūpakusalāni, paṭhamamaggavajjāni satta lokuttaracittāni, paṭighadvayavajjitāni ca dasa akusalacittāni, pubbe vuttaahetukakiriyādvayavajjitāni nava kāmāvacarakiriyacittāni, cattāri arūpāvacarakiriyacittānīti evaṃ dvecattālīsa cittāni tīsu bhavesu honti.</p>
  1481. <p class="bodytext"><a name="para193-204"></a><span class="paranum">193-204</span>. Evaṃ bhavavasena cittuppattiṃ dassetvā idāni kālavasena dassento āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbāsa</span>nti niddhāraṇatthe sāmivacanaṃ. Aṭṭha mahākiriyā, arahattamaggaphalacittāni, anāgāmiphalaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakusalakiriyāti <span class="bld">teraseva cittāni</span> apāyarahitāsu <span class="bld">chabbīsabhūmīsu honti</span> apāyesu vipākāvaraṇasabbhāve etesaṃ anuppajjanato. Aparāni cha cittānīti sambandho. Tāni pana rūpabhavasādhāraṇānaṃ pañcaparittavipākānaṃ, kiriyamanodhātuyā ca vasena veditabbāni.</p>
  1482. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca cittānī</span>ti diṭṭhisampayuttavicikicchāvasena pañca cittāni. Tāni hi pañcasu suddhāvāsabhūmīsu na labbhanti. Tattha anāgāmikhīṇāsavānameva adhivutthattā, tesañca paṭhamamaggeneva imesaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ anuppādadhammataṃ āpāditattā.</p>
  1483. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparāni duve</span>ti tatiyāruppakusalakiriyacittāni. Tāni hi nevasaññānāsaññāyatanesu atikkantārammaṇattā, apāyesu ca ahetukapaṭisandhikattā nuppajjanti. <span class="bld">Catuvīsatībhūmisu dve cā</span>ti viññāṇañcāyatanakusalakiriyāvasena dve cittāni. <span class="bld">Tevīsabhūmisu dveyevā</span>ti ākāsānañcāyatanakusalakiriyacittāni.</p>
  1484. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasavidha</span>nti rūpāvacarakusalakiriyā hasituppādoti ekādasa. Sotāpattiphalaṃ yāva anāgāmimaggo cattāri ca cittāni suddhāvāsaapāyavajjāsu ekavīsatibhūmīsu bhavanti. Ekaṃ <a name="M1.0354"></a><a name="V1.0278"></a> sotāpattimaggacittaṃ suddhāvāsaapāyaarūpabhūmivajjesu sattarasasu bhūmīsu jāyati. Dve dosamūlāni, kusalavipākaghānajivhākāyaviññāṇāni, satta akusalavipākāti dvādasa cittāni mahaggatabhūmivajjāsu ekādasasu kāmabhūmīsu jāyanti. Aṭṭha mahāvipākacittāni kāmāvacaradevamanussavasena sattabhūmīsu jāyanti. <span class="bld">Chasu bhūmisū</span>ti vehapphalasuddhāvāsasaṅkhātāsu chasu pañcamajjhānabhūmīsu.</p>
  1485. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāri…pe… bhūmisū</span>ti catutthajjhānavipāko parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhavasena tīsu bhūmīsu jāyati, dutiyajjhānavipāko, tatiyajjhānavipāko ca parittābhāappamāṇābhāābhassaravasena tīsu bhūmīsu, paṭhamajjhānavipāko brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāvasena tīsu bhūmīsu hotīti evaṃ cattāri cittāni ekekavasena tīsu tīsu bhūmīsu jāyanti.</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para206-9"></a><span class="paranum">206-9</span>. Evaṃ ettakāneva cittāni ettakāsu bhūmīsu uppajjantīti cittaniyamavasena uppattiṃ dassetvā idāni ettakāsu eva bhūmīsu ettakāneva cittāni uppajjantīti bhūminiyamavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusalākusalā kāme’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha kāme kusalākusalā vīsati, tesaṃ pannarasa ahetukā pākā, āvajjanadvayañcāti sattatiṃseva mānasā narakādīsu catūsupi apāyesu jāyare. Avasesāni pana sattarasa kāmāvacaravipākakiriyacittāni, pañcatiṃsa mahaggatalokuttarānīti dvepaññāsa mānasā kadācipi tesu nuppajjanti abhūmibhāvatoti attho.</p>
  1487. <p class="bodytext"><span class="bld">Asīti hadayā</span>ti vuttāvasesāni asīti cittāni. <span class="bld">Ghānādiviññāṇattaya</span>nti kusalavipākaghānādiviññāṇattayaṃ. <span class="bld">‘‘Apuññajā pākā’’</span>ti akusalavipākānaṃ sabbesameva gahitattā ghānādiviññāṇattayaṃ aggahitavisesampi pārisesañāyena kusalavipākameva viññāyati.</p>
  1488. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Domanassa</span>nti <a name="M1.0355"></a> domanassasahagataṃ. <span class="bld">Kriyā ca dve</span>ti voṭṭhabbanavajjitā dve ahetukakiriyā.</p>
  1489. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Bhūmivasenevā</span>ti puggale anāmasitvā kevalaṃ bhūmivasena. Puggalānaṃ vasena ca bhūmivasena ca cittuppattiṃ vibhāvayeti sambandho.</p>
  1490. <p class="bodytext"><a name="para216-8"></a><span class="paranum">216-8</span>. <span class="bld">Pañcabhūmisū</span>ti <a name="V1.0279"></a> caturāpāyamanussavasena pañcabhūmīsu. Ahetukānaṃ paṭisandhisadisatadārammaṇavasena ‘‘sattatiṃsevā’’ti vuttaṃ, aññakammena pana dvihetukatadārammaṇassāpi sambhavato ekacattālīsa honti. <span class="bld">Ācariyajotipālattherassa</span> adhippāyena tihetukavipākehipi saddhiṃ pañcacattālīsevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ahetukassa vuttehī</span>ti ahetukasattassa vuttehi sattatiṃsamānasehi saha. <span class="bld">Nava kriyā</span>ti aṭṭha mahākiriyā, hasituppādo cāti imāni asādhāraṇakiriyacittāni nava.</p>
  1491. <p class="bodytext"><a name="para220-1"></a><span class="paranum">220-1</span>. ‘‘Catupaññāsa mānasā’’ti vatvā tesaṃ sarūpato dassanatthaṃ āha <span class="bld">‘‘dvihetukassā’’</span>tiādi. Puna <span class="bld">‘‘catupaññāsā’’</span>tiādi pana nigamanaṃ.</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para223-4"></a><span class="paranum">223-4</span>. <span class="bld">Paññāsevassa cittānī</span>ti tihetukassa puthujjanassa vuttacatupaññāsacittesu diṭṭhivicikicchāsahagatavajjāni ekūnapaññāsa, sotāpattiphalanti imāni paññāseva cittāni <span class="bld">assa</span> kāmāvacarassa sotāpannadehino jāyante. <span class="bld">Navatiṃsevā</span>ti ekūnacattālīsacittāni. <span class="bld">Paṭhamaṃ phala</span>nti sotāpattiphalaṃ.</p>
  1493. <p class="bodytext"><a name="para225-8"></a><span class="paranum">225-8</span>. <span class="bld">Dutiyañca phalaṃ hitvā</span>ti sakadāgāmiphalaṃ hitvā. <span class="bld">Ca</span>-saddena sotāpattiphalañca hitvāti attho. Attano phalena <a name="M1.0356"></a> saha <span class="bld">yāni</span> aṭṭhacattālīsa <span class="bld">cittāni,</span> tāni anāgāmissa sattassa jāyanti. <span class="bld">Cattālīsañca cattārī</span>ti tevīsati kāmāvacaravipākacittāni, vīsati kiriyacittāni, arahattaphalañcāti catucattālīsa cittāni. <span class="bld">Sakaṃ saka</span>nti ‘‘sotāpannassa sotāpattimaggacittaṃ, sakadāgāmino sakadāgāmimaggacitta’’ntiādinā attano attano maggacittaṃ. Kasmā pana tesaṃ ekekameva cittaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘ekacittakkhaṇāhi te’’</span>ti. <span class="bld">Pañcatiṃsevā</span>ti sattarasa kāmarūpārūpakusalacittāni, paṭighadvayavajjāni dasa akusalāni, rūpabhave labbhamānakāni pañca ahetukavipākāni, āvajjanadvayaṃ, paṭhamajjhānavipāko cāti pañcatiṃsa cittāni tīsu paṭhamajjhānabhūmīsu puthujjanassa jāyanti.</p>
  1494. <p class="bodytext"><a name="para232-5"></a><span class="paranum">232-5</span>. <span class="bld">Hitvā cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddena paṭhamaphalassa gahaṇaṃ dasseti. Tena apuññapañcakaṃ hitvā paṭhamaṃ phalaṃ gahetvā cāti attho. <span class="bld">Apuññapañcaka</span>nti diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatavasena <a name="V1.0280"></a> pañca akusalacittāni. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu sotāpannassa vuttesu. <span class="bld">Tatthevā</span>ti sakadāgāmissa vuttesu. Puññajaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇadvayañcevāti sambandho.</p>
  1495. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. Evaṃ paṭhamajjhānabhūmiyaṃ puthujjanasotāpannādivasena cittasambhavaṃ dassetvā idāni tesameva vasena dutiyajjhānabhūmiyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘puthujjanassā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Dutiyajjhānatatiyajjhānavipākānaṃ ekasattasseva asambhavepi dutiyajjhānatale nibbatte puthujjanādayo puthujjanādibhāvasāmaññena ekato gahetvā <span class="bld">‘‘dutiyajjhānatatiyajjhānapākato’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1496. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. Parittasubhādito paṭṭhāya yāva akaniṭṭhā tatiyacatutthajjhānabhūmīsu paṭhamajjhānabhūmiyaṃ vuttagaṇanāya cittappavatti veditabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘parittakasubhādīna’’</span>ntiādi.</p>
  1497. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">Catuvīsati</span> <a name="M1.0357"></a> <span class="bld">cittānī</span>ti aṭṭhaparittakusalāni, cattāri arūpakusalāni, paṭighadvayavajjitāni dasa akusalacittāni, paṭhamāruppavipāko, manodvārāvajjanañcāti catuvīsati cittāni paṭhamāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa jāyanti.</p>
  1498. <p class="bodytext"><a name="para250-3"></a><span class="paranum">250-3</span>. <span class="bld">Dasa pañcā</span>ti aṭṭha mahākiriyā, catasso arūpakiriyā, manodvārāvajjanaṃ, paṭhamāruppavipāko, arahattaphalañcāti pannarasa cittāni paṭhamāruppabhūmiyaṃ arahato honti.</p>
  1499. <p class="bodytext"><span class="bld">Tevīsā</span>ti paṭhamāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu catuvīsaticittesu ākāsānañcāyatanakusalavipākavajjā bāvīsati ca dutiyāruppavipāko cāti tevīsati dutiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa honti. Tattheva tiṇṇaṃ phalaṭṭhasekhānaṃ puthujjanassa vuttesu akusalapañcakavajjāni aṭṭhārasa, taṃtaṃphalañcāti ekūnavīsati cittāni honti.</p>
  1500. <p class="bodytext"><span class="bld">Kriyā dvādasā</span>ti aṭṭha mahākiriyā, ākāsānañcāyatanavajjitā tisso arūpakiriyā, manodvārāvajjananti dvādasa kiriyacittāni. <span class="bld">Pākeko</span>ti eko arūpavipāko.</p>
  1501. <p class="bodytext">Dutiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu viññāṇañcāyatanakusalavipākavajjāni ekavīsati<a name="V1.0281"></a>, ākiñcaññāyatanavipāko cāti <span class="bld">bāvīsati cittāni</span> tatiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa uppajjanti.</p>
  1502. <p class="bodytext"><a name="para254-60"></a><span class="paranum">254-60</span>. Puthujjanassa vuttesu apuññapañcakavajjāni sattarasa, paṭhamaphalañcāti <span class="bld">aṭṭhārasa</span> tatiyāruppabhūmiyaṃ sotāpannassa uppajjanti. <span class="bld">Tānī</span>ti tāneva aṭṭhārasa cittāni. ‘‘Ṭhapetvā paṭhamaṃ phala’’nti hi vacanato dutiyaphalaṃ pakkhipitvāti ayamattho avuttasiddho. Na hi sakadāgāmino sakadāgāmiphalañca nuppajjati<a name="M1.0358"></a>. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ṭhapetvā dutiyaṃ phala’’</span>nti. Etthāpi anāgāmiphalaṃ pakaraṇasiddhamevāti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭha mahākiriyā, dve tatiyacatutthāruppakiriyā, manodvārāvajjanaṃ, ākiñcaññāyatanavipāko, arahattaphalanti <span class="bld">terasa cittāni</span> tatiyāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa jāyanti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa vuttesu dvāvīsaticittesu ākiñcaññāyatanakusalavipākavajjāti vīsati, nevasaññānāsaññāyatanavipākoti <span class="bld">ekavīsati cittāni</span> catutthāruppabhūmiyaṃ puthujjanassa jāyanti. Puthujjanassa vuttesu apuññapañcakavajjāni soḷasa, sotāpattiphalañcāti <span class="bld">sattarasa</span> tattheva sotāpannassa honti. Aṭṭha mahākiriyā, dve ca nevasaññānāsaññāyatanavipākakiriyā, manodvārāvajjanaṃ, arahattaphalañcāti <span class="bld">dvādasa cittāni</span> tattheva arahato uppajjanti.</p>
  1503. <p class="bodytext"><a name="para261-3"></a><span class="paranum">261-3</span>. Arūpakusalā ceva kiriyāpi ca uppajjanti, na pana vipākāti adhippāyo. <span class="bld">Uddhamuddhamarūpīna</span>nti viññāṇañcāyatanādīsu arūpīnaṃ. <span class="bld">Heṭṭhimā</span>ti viññāṇañcāyatanikānaṃ ākāsānañcāyatanakusalavipākā nuppajjanti, ākiñcaññāyatanikānaṃ ākāsānañcāyatanaviññāṇañcāyatanakusalavipākāti evamādinā heṭṭhimā heṭṭhimā arūpā nuppajjanti. Kasmāti āha <span class="bld">‘‘diṭṭhādīnavato kirā’’</span>ti. <span class="bld">Kirā</span>ti anussutiyaṃ. <span class="bld">Diṭṭhādīnavato</span>ti ārammaṇe, jhāne ca diṭṭhadosattā. <span class="bld">Kusalānuttarā</span>ti lokuttarakusalā.</p>
  1504. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Sabbo rūpo mahaggato</span>ti sabbo rūpāvacaramahaggatacittuppādo. <span class="bld">Manodhātū</span>ti kiriyāmanodhātuvipākamanodhātūnaṃ kāmavipāka-ggahaṇena gahitattā.</p>
  1505. <p class="bodytext"><a name="para269-73"></a><span class="paranum">269-73</span>. <span class="bld">Evaṃ…pe… heṭṭhima</span>nti dutiyāruppabhūmiyaṃ vuttesu dutiyāruppattayaṃ ṭhapetvā attano pākena saha tatiyāruppabhūmiyaṃ <a name="M1.0359"></a> ekūnacattālīsa cittāni tatthavuttesu tatiyāruppattayaṃ ṭhapetvā <a name="V1.0282"></a> attano pākena saha sattatiṃsāti evaṃ sesadvayepi heṭṭhimaheṭṭhimaṃ hitvā cittagaṇanā ñeyyā. <span class="bld">Attano attano</span>ti paṭhamāruppabhūmiyaṃ paṭhamāruppavipāko, dutiyāruppabhūmiyaṃ dutiyāruppavipākoti evaṃ attano attano vipākā cattāro ca anāsavā lokuttaravipākāti evaṃ catūsu arūpabhūmīsu ekekāya bhūmiyā pañca pañca vipākā jāyanti. Yā kiriyā teraseva siyuṃ, tā sabbapaṭhamāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa jāyanteti sambandho. Dutiyāruppabhūmiyaṃ khīṇāsavassa paṭhamāruppakiriyacittaṃ vajjetvā <span class="bld">dvādaseva kriyā</span> honti. Tatiyāruppabhūmiyaṃ dutiyāruppakiriyacittaṃ vajjetvā <span class="bld">ekādasa</span>. Catutthāruppabhūmiyaṃ tatiyāruppakiriyacittaṃ vajjetvā <span class="bld">daseva</span> viññeyyā.</p>
  1506. <p class="bodytext"><a name="para274-5"></a><span class="paranum">274-5</span>. Idāni kevalaṃ puggalavasena tesameva puggalānaṃ āveṇikacittaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘arahato panā’’</span>tiādinā arahatoyeva uppajjanakacittaṃ dassetvā anāgāmiādīnaṃ pāṭipuggalikaṃ sakasakaphalacittaṃ pākaṭamevāti saṃkhittaṃ. <span class="bld">Arahato</span>ti khīṇāsavassa. Arahato bhāvo arahattaṃ, arahattaphalanti attho. Tañhi ‘‘arīnaṃ hatattā arahā’’tiādinā arahanta-saddassa pavattinimittabhāvena ‘‘arahatta’’nti vuccati. Idāni tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ sādhāraṇacittāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘catunnañca phalaṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  1507. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Susāra</span>nti atthabyañjanavasena pariccajitabbassa pheggussa abhāvato suṭṭhu sāraṃ, sabbaso sāranti attho. <span class="bld">Para</span>nti susārattā eva paraṃ. Sattānaṃ idhalokaparalokahitapaṭicchādakassa avijjandhakārassa vidhamanato <span class="bld">mohandhakārappadīpaṃ. Cintetī</span>ti atthavasena cinteti. <span class="bld">Vācetī</span>ti byañjanavasena <a name="M1.0360"></a> sajjhāyati. Rāgadosānaṃ mohena saha avinābhāvato tassa anupagamanaṃ atthasiddhamevāti ‘‘mohandhakārappadīpa’’nti vatvāpi <span class="bld">‘‘naraṃ…pe… nopayantī’’</span>ti rāgadosānupagamanameva vuttaṃ. ‘‘Mohandhakārappadīpa’’nti vā vacaneneva mohassa anupagamo vutto hotīti rāgadosānameva anupagamanaṃ vuttaṃ. Mūlabhūtānaṃ pana tiṇṇaṃ anupagamanavacanena sesakilesānampi anupagamanaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1508. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1509. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1510. <p class="centered">Bhūmipuggalacittuppattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1511. <p class="centered">Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.</p>
  1512. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  1513. <p class="nikaya">Abhidhammāvatāra-abhinavaṭīkā</p>
  1514. <p class="subhead">(Dutiyo bhāgo)</p>
  1515. <p class="chapter">6. Chaṭṭho paricchedo</p>
  1516. <p class="subhead">Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā</p>
  1517. <p class="bodytext"><a name="para291-3"></a><span class="paranum">291-3</span>. <span class="bld">Etesa</span>nti <a name="M2.0001"></a><a name="V2.0001"></a> yathāvuttappabhedānaṃ. Nanu ca ‘‘cittaṃ cetasika’’ntiādinā cittādīniyeva uddiṭṭhānīti tāneva niddisitabbāni, ārammaṇaṃ pana appakataṃ, taṃ kasmā idha vuccatīti codanaṃ manasi karitvā āha <span class="bld">‘‘tena vinā natthi hi sambhavo’’</span>ti. Yasmā ārammaṇena vinā cittasambhavo natthi, na hi anārammaṇaṃ cittaṃ nāma atthi, tasmā ‘‘tayidaṃ cittaṃ kaṃ ārabbha uppajjatī’’ti āsaṅkānivāraṇatthaṃ ito paraṃ ārammaṇaṃ dassayissāmīti attho<a name="V2.0002"></a>. Katividhaṃ pana taṃ ārammaṇaṃ, kiṃ sarūpañcāti āha <span class="bld">‘‘rūpaṃ sadda’’</span>ntiādi. Vacanatthaṃ pana nesaṃ sayameva vakkhati. <span class="bld">Chaḷārammaṇakovidā</span>ti channaṃ ārammaṇānaṃ byākaraṇakusalā buddhādayo.</p>
  1518. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūte</span>ti cattāro mahābhūte. <span class="bld">Upādāyā</span>ti nissāya. <span class="bld">Catusamuṭṭhito</span>ti kammādīhi catūhi paccayehi samuṭṭhito. Nidassitabbaṃ nidassanaṃ. Kiṃ taṃ? Daṭṭhabbabhāvo cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo<a name="M2.0002"></a>, saha nidassanenāti sanidassano. Paṭihaññati, paṭihanananti vā paṭigho, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ nissayesu vikāruppatti, so sayaṃ nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭighoti attho. Tattha sayaṃ sampattiṃ phoṭṭhabbassa nissayavasena sampatti gandharasaghānajivhākāyānaṃ. Itaresaṃ ubhayathāpi asampatti, tasmā idha asampattānaṃ paṭimukhabhāvo ‘‘paṭigho’’ti vuccati. Saha paṭighenāti sappaṭigho, sanidassano ca so sappaṭigho cāti <span class="bld">sanidassanasappaṭigho</span>. Etthāha – yassa daṭṭhabbabhāvo atthi, so sanidassano, cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo. Tassa ca rūpāyatanato anaññattā kathaṃ saha nidassanena sanidassanoti yujjatīti? Vuccate – anaññattepi tassa aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vuttaṃ ‘‘saha nidassanena sanidassana’’nti. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso, so aññaṃ viya katvā upacārituṃ yutto. Evañhi atthavisesāvabodho hoti. <span class="bld">Rūpārammaṇasaññito</span>ti ayaṃ evarūpo vaṇṇo rūpārammaṇanti saññito. Idaṃ vuttaṃ hoti – cattāro mahābhūte upādāya te amuñcitvā pavattamāno kammasamuṭṭhāno cittasamuṭṭhāno utusamuṭṭhāno āhārasamuṭṭhāno ca nīlādivasena dissamāno indriyehi ghaṭṭento ca vaṇṇo rūpārammaṇaṃ nāmāti.</p>
  1519. <p class="bodytext"><a name="para294-7"></a><span class="paranum">294-7</span>. Cittañca utu ca cittotu, tehi sambhavati, te vā sambhavā paccayā imassāti <span class="bld">cittotusambhavo</span>. Saha viññattisamuṭṭhāpakaviññāṇena pavatto saddo <span class="bld">saviññāṇakasaddo,</span> saviññāṇakasaddo pana na kevalaṃ saviññāṇakasantānappavattova kucchisaddādivasena tassa utusamuṭṭhitassāpi sambhavato.</p>
  1520. <p class="bodytext"><span class="bld">Dharīyatī</span>ti <a name="M2.0003"></a><a name="V2.0003"></a> kalāpaparamparāya sandhārīyati. <span class="bld">Sūcanato</span>ti attano vatthussa supākaṭakaraṇato. Gandho hi ‘‘idaṃ sugandhaṃ, idaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannapupphaphalādīni ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti.</p>
  1521. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasamānā</span>ti assādavasena tussamānā. <span class="bld">Rasantī</span>ti asanti, anubhavantīti attho. Ettha ra-kāro padasandhikaro. Evañhi ‘‘rasamānā naṃ asantīti raso’’ti niruttinayo sundaro hoti. Itarathā ‘‘rasanti assādentī’’ti vuccamāne ‘‘rasamānā’’ti idaṃ niratthakameva siyā. Atha vā ‘‘rasamānā’’ti ito ra-kāraṃ, ‘‘rasantī’’ti ito sa-kārañca gahetvā ‘‘raso’’ti niruttinayo daṭṭhabbo.</p>
  1522. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Phusīyatī</span>ti ghaṭṭīyati. Kiṃ taṃ phoṭṭhabbaṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘pathavītejavāyavo’’</span>ti. Iminā dhātuttayameva kāyaviññāṇaviññeyyabhāvasaṅkhātaphoṭṭhabbaṃ nāma, na aññanti dasseti. Kasmā panettha āpodhātu na gahitā, nanu sītatā phusitvā gayhati, sā ca āpodhātu evāti? Saccaṃ gayhati, na pana āpodhātu, kiñcarahi tejodhātu eva. Mande hi uṇhabhāve sītavuddhi, na sītatā nāma koci guṇo atthi. Kevalaṃ pana uṇhabhāvassa mandatāya sītatābhimāno. Kathaṃ panetaṃ viññātabbanti ce? Sītavuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato pārāpāre viya. Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītavuddhi hoti, tattheva pathavīgabbhato uṭṭhitānaṃ uṇhavuddhi ca. Kiñcarahi himapātasamayādīsu sītassa paripācakattadassanato ca tejodhātu eva sītatāti daṭṭhabbaṃ. Yadi ca sītatā āpodhātu siyā, ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya dvinnaṃ dhātūnaṃ avinibbhogappavattito, na ca panevaṃ upalabbhati, tasmā ñāyati ‘‘na āpodhātu sītatā’’ti<a name="M2.0004"></a>. Idaṃ catumahābhūtānaṃ avinibbhogavuttitaṃ icchantānaṃ uttaraṃ, anicchantānampi pana catunnaṃ mahābhūtānaṃ ekasmiṃ kalāpe kiccadassanena sabhāgavuttitāya sādhitāya idameva uttaraṃ. Keci pana ‘‘vāyodhātu sītatā’’ti vadanti, tesampi idameva uttaraṃ. Yadi vāyodhātu sītatā siyā, ekasmiṃ kalāpe uṇhabhāvena saddhiṃ upalabbheyya, na ca panevaṃ upalabbhati, tasmā viññāyati ‘‘na vāyodhātu sītatā’’ti. Ye pana vadanti ‘‘dravatā āpodhātu, sā ca phusitvā gayhatī’’ti, te vattabbā ‘‘dravabhāvopi nāma phusīyatīti idaṃ āyasmantānaṃ adhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā’’ti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –</p>
  1523. <p class="gatha1">‘‘Dravabhāsahavuttīni<a name="V2.0004"></a>, tīṇi bhūtāni samphusaṃ;</p>
  1524. <p class="gathalast">Dravataṃ samphusāmīti, lokoyamabhimaññati.</p>
  1525. <p class="gatha1">‘‘Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ, manasā gayhate yathā;</p>
  1526. <p class="gathalast">Paccakkhato phusāmīti, ñātabbā dravatā tathā’’ti.</p>
  1527. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Sabbaṃ nāma</span>nti sabbaṃ cittacetasikanibbānasammataṃ nāmaṃ. Cittacetasikañhi ārammaṇaṃ pati namanato nāmaṃ. Nibbānaṃ pana cittacetasikassa attānaṃ pati nāmanato nāmaṃ. <span class="bld">Rūpa</span>nti nipphannarūpaṃ. Kiṃ avisesenāti ce, noti āha <span class="bld">‘‘hitvā rūpādipañcaka’’</span>nti. <span class="bld">Lakkhaṇānī</span>ti aniccādilakkhaṇāni. <span class="bld">Paññattī</span>ti nāmupādāyavasena duvidhā paññatti.</p>
  1528. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. Imāni pana chabbidhāni ārammaṇāni sabbāni sabbattha labbhanti, udāhu katthaci kānicīti āha <span class="bld">‘‘chaḷārammaṇānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tīṇi rūpe</span>ti rūpāvacarabhūmiyaṃ rūpasaddadhammavasena tīṇi ārammaṇāni labbhanti. Ghānādittayassa pana tattha abhāvato gandhārammaṇādīni dhammārammaṇato visuṃ na labbhanti. Arūpabhave pana sabbaso rūpānaṃ abhāvato ekaṃ dhammārammaṇameva labbhati, na aññanti āha <span class="bld">‘‘arūpe dhammārammaṇamekaka’’</span>nti<a name="M2.0005"></a>. Nanu ca arūpabhavato cavitvā kāmabhave nibbattantānaṃ arūpabhaveyeva gatinimittavasena rūpārammaṇaṃ upaṭṭhātīti? Saccaṃ upaṭṭhāti, taṃ pana kāmabhaveyeva ārammaṇaṃ. Upapajjitabbabhavasmiñhi vaṇṇo gatinimittavasena upaṭṭhāti.</p>
  1529. <p class="bodytext"><a name="para301-2"></a><span class="paranum">301-2</span>. Evaṃ cha ārammaṇāni sarūpato, pavattippabhedato ca dassetvā idāni tesu abhayagirivāsīnaṃ kiñci vippaṭipattiṃ dassetvā taṃ paṭikkhipituṃ <span class="bld">‘‘khaṇavatthuparittattā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">khaṇavatthuparittattā</span>ti khaṇassa ceva vatthuno ca parittattā. Ye rūpādayoti sambandho. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ ācariyānaṃ laddhi. <span class="bld">Yesa</span>nti vā dhammārammaṇena saha sambandhībhāvato, vuttaṃ vavatthāpakattā ca. Te hi dhammārammaṇaṃ vavatthāpento attanā saha taṃ sambandhenti, tasmā dhammārammaṇena saha sambandhībhāvāpekkhāya ‘‘yesa’’nti sāmivacananti. Iminā pana idaṃ vuttaṃ hoti – ye rūpādayo pañca ārammaṇā santattaayoguḷe patitajalabindu viya parittakkhaṇikā, dibbacakkhunā asakkuṇeyyaggahaṇā paramāṇu viya parittavatthukā, tato ca sakasakaviññāṇānaṃ āpāthaṃ <a name="V2.0005"></a> na gacchanti, kevalaṃ pana manoviññāṇasseva gocarā, te dhammārammaṇaṃ nāmāti yesaṃ laddhi, te yesaṃ vā dhammārammaṇaṃ nāmāti. Eteneva ca atītānāgatabhāvena atidūraaccāsannabhāvena, kuṭṭādiantaritābhāvena ca āpāthaṃ anāgacchantānampi rūpādīnaṃ saṅgaho kato hotīti. Evaṃladdhikā pana te –</p>
  1530. <p class="indent">‘‘Imesaṃ kho, āvuso, pañcannaṃ indriyānaṃ nānāvisayānaṃ nānāgocarānaṃ na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontānaṃ mano paṭissaraṇaṃ, mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’ti (ma. ni. 1.455) –</p>
  1531. <p class="unindented">Idaṃ <a name="M2.0006"></a> suttaṃ āharitvā paṭikkhipitabbāti dassento āha <span class="bld">‘‘te paṭikkhipitabbāvā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">paṭikkhipitabbāvā</span>ti na anuvattitabbā. <span class="bld">Aññamañña…pe… bhontāna</span>nti cakkhundriyaṃ sotindriyassa gocaraṃ na paccanubhoti, tathā ‘‘sotindriyaṃ cakkhundriyassā’’tiādinā aññamaññassa ārammaṇaṃ neva paccanubhontānaṃ nānubhavantānaṃ na gaṇhantānaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ.</p>
  1532. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. Tañca gocaraṃ mano paccanubhotīti sambandho. <span class="bld">Taṃ</span> rūpādipañcavidhaṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">ca</span>-saddena dhammārammaṇañca mano paccanubhoti, cittaṃ ārammaṇaṃ karotīti attho. Ayaṃ panettha adhippāyo – yadi cakkhādīnamāpāthagatāni vinā avasesā dhammārammaṇā honti, tadā taṃvisayaṃ cittaṃ pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhontaṃ nāma na hoti, attanoyeva pana visayaṃ paccanubhontaṃ nāma hoti. Evañca sati manova tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti dupparihāriyaṃ bhaveyya, na ca taṃ suttavacanaṃ sakkā atikkametuṃ, tasmā vuttanayena cakkhādīnaṃ anāpāthagatāpi manogocarā rūpādayo rūpādiārammaṇāneva honti, na dhammārammaṇāti. Yadi rūpārammaṇaṃ cittaṃ attano visayaṃ nānubhoti, paravisayameva anubhoti, kathaṃ dassanādikiccaṃ na karoti? Taṃtaṃkiccānaṃ nissayabhūtassa vatthuno anissitattā. Kathañcarahi pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhoti nāma? Dassanādikiccassa akaraṇepi cakkhuviññāṇādīhi diṭṭhādiākārasseva gahaṇato pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhoti nāma. Yadi hi cakkhuviññāṇādīhi diṭṭhādiākāraṃ na gaṇhāti, rūpādīnaṃ nīlattādivasena jānanaṃ manoviññāṇameva karoti, na pañcaviññāṇānīti tathā jānanameva na hoti. Tassa pana atthitāyevetaṃ <a name="V2.0006"></a> viññātabbaṃ – anāpāthagatarūpādārammaṇaṃ cittaṃ attano visayaṃ na paccanubhoti nāma. Atha kho <a name="M2.0007"></a> pañcindriyānaṃ visayameva paccanubhotīti. Atha siyā, na mayaṃ cittassa pañcindriyavisayānubhavanaṃ paṭikkhipāma, tassa pana anubhavanaṃ dassanādikiccavirahena dhammārammaṇavasenevāti ce? Tampi na, sutte tathā āgataṭṭhānassa abhāvato. Yadi hi cittaṃ dassanādikiccavirahena pañcindriyavisayaṃ dhammārammaṇavaseneva paccanubhoti, pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhavamānā manodhātumanoviññāṇadhātupi dhammārammaṇāyeva siyā, evañca sati ‘‘dhammāyatanaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti <span class="bld">paṭṭhāne</span> vattabbaṃ siyā, tathā pana avatvā –</p>
  1533. <p class="indent">‘‘Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2),</p>
  1534. <p class="indent">‘‘Rūpāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ca (paṭṭhā. 1.1.2) –</p>
  1535. <p class="unindented">Vuttattā pañcindriyānaṃ visayaṃ paccanubhontī manodhātumanoviññāṇadhātu taṃpañcindriyānaṃ visayavasena paccanubhoti, na dhammāyatanavasenāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
  1536. <p class="bodytext"><a name="para304-5"></a><span class="paranum">304-5</span>. Evaṃ ekenākārena paṭikkhepavidhiṃ dassetvā puna aparenapi kāraṇena dassento āha <span class="bld">‘‘dibbacakkhādī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena dibbasotañāṇaggahaṇaṃ. <span class="bld">Itipi na yujjatī</span>ti na kevalaṃ pubbe vutteneva kāraṇena, atha kho imināpi kāraṇena na yujjatīti vuttaṃ hoti. Yadipi cakkhādīnaṃ anāpāthagatarūpādīni dhammārammaṇā nāma honti, tadā <a name="M2.0008"></a> dibbacakkhādīni rūpādiārammaṇāni na siyuṃ tesaṃ pasādavisayānaṃ rūpasaddānaṃ pariggaṇhanato, evañca sati suttesu dibbacakkhudibbasotānaṃ dhammārammaṇatāva vattabbā, na rūpādiārammaṇatā, vuttā ca sā, tasmā cakkhādīnaṃ avisayā rūpādayo rūpādārammaṇāneva, na dhammārammaṇāti. Teneva ca <span class="bld">dhammasaṅgahe</span>pi –</p>
  1537. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ <a name="V2.0007"></a> rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā, yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. 1) –</p>
  1538. <p class="unindented">Vuttaṃ. Kiñca anāpāthagatānaṃ dhammārammaṇatte sabbaññutaññāṇaṃ rūpādiārammaṇaṃ na hotīti āpajjatīti. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti yadi kadāci rūpādiārammaṇaṃ hutvā kadāci dhammārammaṇaṃ hoti, kadāci dhammārammaṇaṃ hutvā kadāci rūpādiārammaṇaṃ hoti, tadā tesaṃ rūpādiārammaṇānaṃ niyamopi kathaṃ bhave ‘‘idaṃ rūpādiārammaṇaṃ, idaṃ dhammārammaṇa’’nti niyamo na bhaveyya, ārammaṇasaṅkaro bhaveyyāti attho.</p>
  1539. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Evaṃ chabbidhaṃ ārammaṇaṃ dassetvā idānissa anantarabhedaṃ parittārammaṇādittikavasena dassento āha <span class="bld">‘‘sabbaṃ ārammaṇa’’</span>ntiādi. Chabbidhaṃ parittattikādikaṃ taṃ etaṃ sabbaṃ ārammaṇanti sambandho. <span class="bld">Parittattikādīna</span>nti parittārammaṇattikādīnaṃ. Parittārammaṇattiko hi idha ‘‘parittattiko’’ti vutto majjhapadalopavasena. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena maggārammaṇattiko <a name="M2.0009"></a> atītārammaṇattiko ajjhattārammaṇattikoti imesaṃ tiṇṇaṃ tikānaṃ saṅgaho. Tattha ‘‘parittārammaṇā dhammā, mahaggatārammaṇā dhammā, appamāṇārammaṇā dhammā’’ti evamāgato parittārammaṇattiko. Ādipadavasena ‘‘maggārammaṇā dhammā, maggahetukā dhammā, maggādhipatino dhammā’’ti evamāgato maggārammaṇattiko. ‘‘Atītārammaṇā dhammā, anāgatārammaṇā dhammā, paccuppannārammaṇā dhammā’’ti evamāgato atītārammaṇattiko. ‘‘Ajjhattārammaṇā dhammā, bahiddhārammaṇā dhammā, ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā’’ti evamāgato ajjhattārammaṇattikoti veditabbaṃ.</p>
  1540. <p class="bodytext"><a name="para307-9"></a><span class="paranum">307-9</span>. <span class="bld">Kriyāhetudvaya</span>nti ahetukakiriyadvayaṃ hasituppādamanodhātu itarassa mahaggatādiārammaṇatāvasenāpi vakkhamānattā. <span class="bld">‘‘Iṭṭhādibhedā’’</span>tiādi parittārammaṇabhāvavibhāvanaṃ. <span class="bld">Iṭṭhādibhedā</span>ti iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattabhedā. <span class="bld">Paṭipāṭiyā</span>ti ‘‘rūpaṃ cakkhuviññāṇassa, saddo sotaviññāṇassā’’tiādinā anukkamato. <span class="bld">Rūpādi…pe… ttayassa tū</span>ti kiriyāmanodhātuyā ceva kusalākusalavipākavibhāgavasena dvinnaṃ manodhātūnañca sabbaṃ rūpādipañcakagocaraṃ<a name="V2.0008"></a>. Tā hi hadayavatthuṃ nissāya cakkhuviññāṇādīnaṃ purimapacchimā hutvā niyatā rūpādīneva ārabbha pavattanti.</p>
  1541. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Kāmadhātuya</span>nti kāmabhave. Tattha hi nesaṃ sabbesaṃ vatthārammaṇāni upalabbhanti. <span class="bld">Cattārī</span>ti tesveva kiriyāmanodhātu, kusalavipākacakkhusotaviññāṇāni, tathā sampaṭicchananti imāni cattāri cittāni. Sesāni pana vatthārammaṇābhāvena tattha nuppajjanti. <span class="bld">Neva kiñcī</span>ti vatthārammaṇānaṃ sabbaso abhāvato etesu kiñci na jāyati.</p>
  1542. <p class="bodytext"><a name="para312-3"></a><span class="paranum">312-3</span>. <span class="bld">‘‘Mahāpākāna’’</span>ntiādi <a name="M2.0010"></a> paṭhamaparicchede vuttatthameva. <span class="bld">Paṭuppannā</span>ti paccuppannā.</p>
  1543. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. Evaṃ parittārammaṇe dassetvā idāni mahaggatārammaṇe appamāṇārammaṇe ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘dutiyāruppacittañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha dutiyāruppacittaṃ paṭhamāruppārammaṇato, catutthāruppaṃ tatiyāruppārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ. <span class="bld">Chabbidha</span>nti kusalavipākakiriyāvasena paccekaṃ tividhatāya chappakāraṃ.</p>
  1544. <p class="bodytext"><a name="para316-20"></a><span class="paranum">316-20</span>. Ñāṇaṃ parihīnaṃ etesaṃ, ñāṇato parihīnāti vā <span class="bld">ñāṇahīnā. Parittārammaṇā…pe… honti te</span>ti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ kadāci nirussukkabhāvena ādarākaraṇavasena akammaññasarīratāaññavihitatāhi vā asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu atipaguṇavipassanāya ca kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇā. Atipaguṇānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ paccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā. Kasiṇanimittādipaññattipaccavekkhaṇakāle parittārammaṇādivasena navattabbā. Akusalesu cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā catupaññāsakāmāvacaradhammānaṃ, rūpassa ca ‘‘attā satto’’ti parāmasanaassādanābhinandanakāle parittārammaṇā. Tenevākārena sattavīsatimahaggatadhamme ārabbha pavattakāle mahaggatārammaṇā. Paṇṇattidhamme ārabbha pavattanakāle siyā navattabbā parittārammaṇādivasena. Diṭṭhivippayuttāni teyeva dhamme ārabbha vinā parāmāsena assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ, paṭighasampayuttāni domanassavasena pavattiyaṃ, vicikicchāsampayuttaṃ dveḷhakabhāvena, uddhaccasahagataṃ vikkhipanavasena, avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatanavattabbārammaṇāti veditabbā. <span class="bld">Kriyatopi ca tathā</span>ti kiriyacittatopi ñāṇasampayuttā <a name="V2.0009"></a> cattāroti attho. <span class="bld">Kriyāvoṭṭhabbana</span>nti <a name="M2.0011"></a> sarūpakathanametaṃ, na pana kusalākusalavipākavoṭṭhabbanassa vijjamānattā.</p>
  1545. <p class="bodytext"><span class="bld">Tividho hoti gocaro</span>ti parittamahaggataappamāṇavasena tividhopi gocaro hoti. Kathaṃ? Kusalakiriyāvasena aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanavipassanādīsu kāmāvacaradhamme ārabbha pavattakāle kāmāvacarārammaṇikaabhiññāya parikammānulomakāle ca parittārammaṇā. Paṭhamajjhānādipaccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇajhānādīnaṃ parikammakāle mahaggatadhamme ārabbha sammasanakāle ca mahaggatārammaṇā honti. Yathālābhaṃ gotrabhuvodānakāle pana lokuttaraṃ dhammaṃ paccavekkhaṇakāle ca nibbānārammaṇābhiññāya parikammakāle ca appamāṇārammaṇā. Paṇṇattipaccavekkhaṇakāle paṇṇattārammaṇikajhānābhiññānaṃ parikammakāle ca navattabbā. Abhiññādvayassa parittādiārammaṇataṃ sattarasamaparicchede vakkhati. Kiriyāvoṭṭhabbanampi yathāvuttadhammānaṃ taṃtaṃārammaṇe pavattamānānaṃ purecaraṃ hutvā taṃ tadeva āvajjantaṃ pavattatīti parittādiārammaṇaṃ. Pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ parittārammaṇameva.</p>
  1546. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttāvasesānī</span>ti yathāvuttehi avasiṭṭhāni pannarasa rūpāvacarāni paṭhamatatiyāni, cha arūpāvacarakusalavipākakiriyacittānīti ekavīsati cittāni. <span class="bld">Navattabbārammaṇānī</span>ti parittādivasena navattabbassa kasiṇādinimittasattapaññattiākāsaviññāṇābhāvassa ārammaṇakaraṇato navattabbārammaṇāni.</p>
  1547. <p class="centered">Parittārammaṇattikaṃ samattaṃ.</p>
  1548. <p class="bodytext"><a name="para321-2"></a><span class="paranum">321-2</span>. Evaṃ <a name="M2.0012"></a> parittārammaṇattikavasena visayīvibhāgaṃ dassetvā idāni yasmā appamāṇārammaṇaniddeseneva maggārammaṇattikasaṅgahitopi visayīvibhāgo niddiṭṭho hoti, tasmā taṃ pahāya atītārammaṇattikavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘dutiyāruppacittañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha dutiyāruppacittaṃ atītassa paṭhamāruppaviññāṇassa ārammaṇakaraṇato, catutthāruppaṃ tatiyāruppassa ārammaṇakaraṇato <span class="bld">ekantaatītārammaṇaṃ</span>. <span class="bld">Paccuppannāva gocarā</span>ti rūpādimhi dharamāneyeva <a name="V2.0010"></a> pañcadvārikacittānaṃ uppajjanato. Anāgatārammaṇaṃ pana niyataṃ kiñci natthi anāgataṃsañāṇassapi pañcamajjhānato abhinnattā.</p>
  1549. <p class="bodytext"><a name="para324-6"></a><span class="paranum">324-6</span>. <span class="bld">Siyā…pe… nāgatagocarā</span>ti aṭṭha tāva mahāvipākā devamanussānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇā. Bhavaṅgacutikālepi eseva nayo. Gatinimittaṃ pana kadāci kammanimittañca ārabbha paṭisandhiggahaṇakāle, tadanantaraṃ bhavaṅgakāle ca paccuppannārammaṇā, tathā pañcadvāre tadārammaṇavasena pavattiyaṃ. Manodvāre pana atītānāgatapaccuppannārammaṇānaṃ javanānaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā. Kusalākusalavipākāhetukaupekkhāsahagatamanoviññāṇadhātudvayepi eseva nayo. Kevalañhi tā yathākkamaṃ manussesu jaccandhādīnaṃ, apāyesu ca sabbesaṃ paṭisandhi honti. Pañcadvāre ca santīraṇakāle paccuppannārammaṇāva hontīti ayametesaṃ viseso. Somanassasahagatā pana pañcadvāre santīraṇavasena, tadārammaṇavasena ca pavattikāle paccuppannārammaṇā, manodvāre ca tadārammaṇakāle atītānāgatapaccuppannārammaṇāti veditabbā. Hasituppādacittaṃ pana <a name="M2.0013"></a> khīṇāsavānaṃ pañcadvāre haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ kurumānānaṃ paccuppannārammaṇaṃ hoti, manodvāre atītādibhede dhamme ārabbha hasituppādavasena pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇaṃ. <span class="bld">‘‘Kusalākusalā’’</span>tiādīsu kusalesu tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā sekhaputhujjanānaṃ, atītādibhedāni khandhadhātuāyatanāni sammasanakāle, paccavekkhaṇakāle, atītādiārammaṇikaabhiññānaṃ parikammakāle ca atītānāgatapaccuppannārammaṇā. Paññattinibbānapaccavekkhaṇakāle, gotrabhuvodānakāle, paññattinibbānārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle ca navattabbārammaṇā. Paññattinibbānāni hi idha atītādikālavasena navattabbānīti tadārammaṇāni atītārammaṇādivasena navattabbāni. Tenāha <span class="bld">‘‘santapaññattikālepī’’</span>ti, yathāsambhavaṃ santassa nibbānassa, paññattiyā ca ārammaṇakaraṇakāleti attho. Potthakesu pana ‘‘sante paññattikālesū’’ti likhanti, so apāṭho. Tassa pana apāṭhabhāvaṃ ajānantā atthahānimpi asallakkhetvā vacanavipallāsavasena paññattikālasmiṃ satīti atthaṃ likhanti. Ñāṇavippayuttānipi vuttanayeneva veditabbāni. Kevalañhi tesaṃ maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni natthi. Ñāṇavirahena lokuttaradhammārammaṇe asamatthabhāvatoti ayameva viseso.</p>
  1550. <p class="bodytext">Akusalesu <a name="V2.0011"></a> cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā atītādibhedānaṃ tebhūmakadhammānaṃ assādanābhinandanaparāmasanakāle atītādiārammaṇā. Tatheva paññattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇā. Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tattha parāmāsaggahaṇaṃ natthi. Dve paṭighasampayuttacittuppādā atītādibhede dhamme ārabbha dussanakāle atītādiārammaṇā, paṇṇattiṃ ārabbha dussanakāle navattabbārammaṇā. Vicikicchuddhaccasampayuttā tesu <a name="M2.0014"></a> dhammesu aniṭṭhaṅgatabhāvena ca avūpasamavikkhepavasena ca pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā. Kiriyāsu aṭṭha sahetukacittuppādā kusalacittuppādagatikā eva. Tattha hi ñāṇasampayuttā kusalesu ñāṇasampayuttehi, ñāṇavippayuttā ñāṇavippayuttehi samānā. Kevalaṃ pana te sekhaputhujjanānaṃ uppajjanti, ime khīṇāsavānanti ayamevettha viseso. Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu pana upekkhāsahagatā pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ paccuppannārammaṇā, manodvāre atītānāgatapaccuppannārammaṇānañceva paññattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā. Abhiññādvayassa atītādiārammaṇataṃ vakkhati. <span class="bld">Navattabbā…pe… ādinā</span>ti kasiṇanimittādipaññattārammaṇattā atītārammaṇādinā navattabbā.</p>
  1551. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">Kriyā pañcā</span>ti ñāṇasampayuttā catasso, ahetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti imā pañca kiriyā. <span class="bld">Rūpato pañcamī kriyā</span>ti rūpāvacarapañcamajjhānasaṅkhātā kiriyābhiññā ca. <span class="bld">Natthi kiñci agocara</span>nti atītādibhedesu, kālavimuttesu ca agocaraṃ nāma kiñci natthi, sabbameva nesaṃ gocaraṃ hotīti attho.</p>
  1552. <p class="centered">Atītārammaṇattikaṃ.</p>
  1553. <p class="bodytext">Vuttanayānusāreneva ajjhattārammaṇattikasaṅgahitopi visayīvibhāgo sakkā viññātunti so visuṃ na uddhaṭo. Sarūpato panesa evaṃ veditabbo – viññāṇañcāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti ime tāva kusalavipākakiriyāvasena cha cittuppādā attano santānasambandhaṃ heṭṭhimaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattanato ajjhattārammaṇā. Rūpāvacaracatukkajjhānāni, paṭhamatatiyārūppāni, lokuttarakusalavipākāni ca niyakajjhattato <a name="M2.0015"></a> bahibhāvena bahiddhābhūtāni pathavīkasiṇādīni ārabbha pavattito bahiddhārammaṇāni. Sabbeva kāmāvacarakusalākusalābyākatā <a name="V2.0012"></a> dhammā rūpāvacarapañcamajjhānañca ajjhattabahiddhārammaṇāni. Tattha kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā attano khandhādīni paccavekkhantassa ajjhattārammaṇā, paresaṃ khandhādipaccavekkhaṇe, paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe ca bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo. Kevalañhi tesaṃ nibbānapaccavekkhaṇā natthi. Akusalāpi attano khandhādīnaṃ assādanābhinandanaparāmāsādikāle ajjhattārammaṇā, parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpakasiṇādīsu ca tatheva pavattikāle bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Dvepañcaviññāṇāni, tisso ca manodhātuyoti ime terasa cittuppādā attano rūpādīni ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā, somanassasahagataṃ santīraṇaṃ pañcadvāre santīraṇatadārammaṇavasena attano pañcarūpādidhamme manodvāre tadārammaṇavasena aññepi ajjhattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā, paresaṃ dhammesu pavattamānā bahiddhārammaṇā, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā. Upekkhāsahagatasantīraṇadvayepi eseva nayo.</p>
  1554. <p class="bodytext">Kevalaṃ pana taṃ sugatiduggatīsu paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi ajjhattādibhedesu kammādīsu pavattati. Aṭṭha mahāvipākāni paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena ajjhattādibhedesu dhammesu pavattanato ajjhattādiālambaṇāni. Hasituppādampi attano rūpādīni ārabbha pahaṭṭhākārakaraṇavasena pavattiyaṃ ajjhattārammaṇaṃ, parassa rūpādīsu pavattaṃ <a name="M2.0016"></a> bahiddhārammaṇaṃ. Manodvārepi attano katakiriyapaccavekkhaṇena hasituppādane ajjhattārammaṇaṃ, paresaṃ katakiriyapaccavekkhaṇena bahiddhārammaṇaṃ, tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ. Manodvārāvajjanaṃ pana manodvāre āvajjanavasena, pañcadvāre ca voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇaṃ. Aṭṭha mahākiriyā kusalagatikāyeva. Kevalañhi tā khīṇāsavānaṃ uppajjanti, kusalāni sekhaputhujjanānanti ettakameva nānattaṃ. Rūpāvacarapañcamajjhānassa ajjhattādiārammaṇataṃ vakkhati.</p>
  1555. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. ‘‘Phalaṃ, magga’’nti ca sāmaññena pucchitattā āha <span class="bld">‘‘cattāro…pe… puññato’’</span>ti.</p>
  1556. <p class="bodytext"><a name="para332-4"></a><span class="paranum">332-4</span>. Arahattamaggaphalāni pana te jānituṃ na sakkonti, tathā kusalābhiññā ca<a name="V2.0013"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbesu panā’’</span>tiādi. Voṭṭhabbanassa āvajjanakiccasamayaṃ sandhāya gāthābandhasukhatthaṃ <span class="bld">‘‘voṭṭhabbanampi cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Cattāro…pe… puññato’’</span>ti idaṃ ñāṇasampayuttassāpi sekhaputhujjanasantānappavattassa aggamaggaphalajānane asamatthatāya nidassanamattaṃ. Kusalābhiññācittampi pana taṃ gocaraṃ kātumasamatthameva. Evañca katvā heṭṭhā ‘‘kriyābhiññā manodhātū’’ti vuttaṃ.</p>
  1557. <p class="bodytext"><a name="para335-8"></a><span class="paranum">335-8</span>. <span class="bld">Kasmā</span>ti kāraṇapucchā. <span class="bld">‘‘Arahato’’</span>tiādi vissajjanaṃ. <span class="bld">Hi</span>-saddo ‘‘yasmā’’ti imassa atthe. Yasmā puthujjanā vā sekhā vā arahato maggacittaṃ, phalamānasañca jānituṃ na sakkonti, tasmāti attho. Ayañca nesaṃ asamatthatā anadhigatattā anadhigate ca visaye sabbesampi moho atthevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘puthujjano na jānātī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sotāpannassa mānasa</span>nti sotāpannassa pāṭipuggalikaṃ maggaphalasaṅkhātalokuttaramānasaṃ. Evaṃ <span class="bld">‘‘sakadāgāmissa mānasa’’</span>ntiādīsupi. Lokiyamānasaṃ <a name="M2.0017"></a> pana arahantassāpi jānāti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘atha kho māro pāpimā bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāyā’’ti. Vuttamevatthaṃ saṅkhipitvā dassento āha <span class="bld">‘‘heṭṭhimo heṭṭhimo’’</span>tiādi. Yatheva heṭṭhimo heṭṭhimo puggalo uparūpari cittaṃ na jānāti, evaṃ uparimo uparimopi heṭṭhimassa heṭṭhimassa cittaṃ na jānātīti ce? No na jānāti, so pana attanā adhigatavisayattā jānātiyevāti dassento āha <span class="bld">‘‘uparūparī’’</span>tiādi. Yathā ‘‘uparūparī’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘heṭṭhimassa heṭṭhimassā’’ti vattabbe ekaṃ heṭṭhima-saddaṃ ca-saddena saṅgahetvā <span class="bld">‘‘heṭṭhimassa ca mānasa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  1558. <p class="bodytext"><a name="para339-41"></a><span class="paranum">339-41</span>. Evampi visayīpadhānavasena vibhāgaṃ dassetvā idāni visayappadhānavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo dhammo’’</span>tiādi vuttaṃ. Kusalameva ārammaṇanti <span class="bld">kusalārammaṇaṃ. Kāme</span>ti padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘kāme kusalārammaṇaṃ kāme kusalākusalassā’’ti. Kiñcāpi hi akusalassa ekantakāmāvacarattā na etassa visesitabbatā atthi, kusalaṃ pana visesitabbamevāti taṃ apekkhāya <span class="bld">‘‘kāme’’</span>ti uparipadena sambandhitabbameva. Atha vā akusalasahacariyato kusalampi kāmāvacarameva gayhatīti ‘‘kāme’’ti idaṃ purimapadasseva visesanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1559. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāvacarapākassā</span>ti <a name="V2.0014"></a> pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ ekantena rūpakkhandhārammaṇattā tadavasesassa ekādasavidhassa kāmāvacaravipākassa. <span class="bld">Kāmakriyassā</span>ti vuttanayeneva manodhātuvajjitassa dasavidhakāmāvacarakiriyacittassa. <span class="bld">Etesaṃ…pe… ārammaṇaṃ siyā</span>ti ettha kusalassa tāva attanā katassa dānādikāmāvacarakusalassa pasannacittena anussaraṇakāle, tatheva parehi katassa anumodanakāle, tasseva duvidhassāpi aniccatādivasena paccavekkhaṇakāle<a name="M2.0018"></a>, cetopariyañāṇādīnaṃ parittakusalārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle ca ārammaṇaṃ hoti. Akusalesu ca catunnaṃ diṭṭhigatasampayuttānaṃ kāmāvacarakusalaṃ ārabbha assādanābhinandanaparāmasanakāle, diṭṭhivippayuttānaṃ kevalaṃ assādanādikāle ca dvinnaṃ paṭighasampayuttānaṃ attanā, parehi ca katakusalamārabbha vippaṭisāradussanakāle, vicikicchācittassa asanniṭṭhānakāle, uddhaccasahagatassa avūpasamavikkhepakāle ca ārammaṇaṃ hoti. Abhiññācittadvaye kusalassa sekhaputhujjanānaṃ attanā, parehi vā katakusalassa anussaraṇakāle, paracittavijānanakāle, ‘‘iminā puññakammena manussesu, kāmāvacaradevesu ca nibbattatī’’ti jānanakāle, ‘‘anāgate dānādīni puññāni karomi, karissatī’’ti jānanakāle ca kiriyacittassāpi khīṇāsavānaṃ attanā, parehi vā katakammānussaraṇakālādīsu ārammaṇaṃ hoti. Kāmāvacaravipākesu navannaṃ sugatipaṭisandhīnaṃ kammakammanimittārammaṇikapaṭisandhikāle, sabbesampi tadārammaṇānaṃ kāmāvacarakusalārammaṇikajavanānantaraṃ tadārammaṇakāle ca ārammaṇaṃ hotīti. Dasavidhakāmāvacarakiriyāsu ca aṭṭhannaṃ mahākiriyacittānaṃ khīṇāsavānaṃ kāmāvacarakusalapaccavekkhaṇasammasanakāle, parittārammaṇikakiriyābhiññānaṃ parikammādikāle, hasituppādassa dānādiṃ paccavekkhitvā tussanakāle, manodvārāvajjanassa pana kāmāvacarakusalārammaṇikajavanānaṃ purecārikakāle ca ārammaṇaṃ hotīti evaṃ kāmāvacarakusalaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti.</p>
  1560. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Tato</span>ti yathāvuttarāsito. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcannaṃ pana rāsīna’’</span>nti. Ettha ca kiriyacittesu hasituppādo na sambhavati ekantaparittārammaṇattā. Tattha kāmāvacarakusalassa tāva <a name="M2.0019"></a> sekhaputhujjanānaṃ jhānapaccavekkhaṇasammasanakāle, rūpāvacarakusalārammaṇikaabhiññānaṃ parikammādikāle, akusalassa vuttanayena parāmasanādikāle, abhiññāsu kusalābhiññāya sekhaputhujjanānaṃ attanā, parehi vā atītabhave uppāditajhānānussaraṇakāle, paresaṃ rūpāvacaracittaparicchindanakāle, ‘‘iminā kammena imasmiṃ brahmaloke nibbattissatī’’ti jānanakāle ca ‘‘anāgate <a name="V2.0015"></a> jhānaṃ bhāvessatī’’ti vā jānanakāle, kiriyābhiññāya ca khīṇāsavānaṃ yathāvuttavasena pavattikāle ca navavidhassa pana kiriyacittassa khīṇāsavānaṃ heṭṭhā vuttanayena rūpāvacarakusalapaccavekkhaṇakāleti evaṃ rūpāvacarakusalaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti.</p>
  1561. <p class="bodytext"><a name="para343-7"></a><span class="paranum">343-7</span>. Āruppakusalañcāpi ārammaṇapaccayo hotīti sambandho. <span class="bld">Tebhūmakakusalassā</span>ti sabbassa kāmāvacarakusalassa, rūpāvacarakusalesu kusalābhiññāya, arūpāvacarakusalesu dutiyacatutthakusalassa cāti imassa tebhūmakakusalassa. Esa nayo <span class="bld">‘‘tebhūmakakriyassā’’</span>ti etthāpi. ‘‘Catutthadūna’’nti vā ‘‘catutthadutiyāna’’nti vā vattabbe gāthābandhavasena vibhattiyā, savibhattissa vā tiya-saddassa lopaṃ katvā <span class="bld">‘‘catutthadū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Imesaṃ…pe… paccayo</span>ti kāmāvacarakusalassa, tāva abhiññākusalassa ca rūpāvacarārammaṇesu vuttanayena dutiyacatutthāruppassa paṭhamatatiyavasenāti evaṃ tebhūmakakusalassa tathā sekhaputhujjanakāle attano santānagatassa, parasantānagatassa vā āruppakusalassa pajānanakāle kāmāvacararūpāvacarakiriyacittassa sekhaputhujjanakāleyeva attanā nibbattitaṃ paṭhamatatiyāruppaṃ ārabbha khīṇāsavakāle dutiyacatutthāruppanibbattane arūpakiriyacittassāti evaṃ tebhūmakakiriyassa heṭṭhā <a name="M2.0020"></a> vuttanayeneva akusalassa, catutthadutiyānañca arūpāvacaravipākānanti evametesaṃ aṭṭhannaṃ rāsīnaṃ arūpakusalamārammaṇaṃ hoti.</p>
  1562. <p class="bodytext">Paricchijja gāhikāya taṇhāya āpannanti pariyāpannaṃ, tebhūmakadhammajātaṃ, na pariyāpannanti apariyāpannaṃ, tadeva puññañcāti <span class="bld">apariyāpannapuññaṃ</span>. Kāmāvacaratopi kusalassa kiriyassāti sambandho. <span class="bld">Rūpato</span>ti rūpāvacarato. <span class="bld">Catunnaṃ…pe… sadā</span>ti sekhānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇikakusalābhiññāya parikammādikāle ñāṇasampayuttakusalassa, khīṇāsavānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle maggārammaṇikakiriyābhiññāya ca parikammakāle ñāṇasampayuttakiriyacittassa, tesaṃ tesaṃ javanānaṃ purecaravasena pavattikāle manodvārāvajjanassa, sekhānaṃ attano, paresaṃ vā maggajānanakāle abhiññādvayassāti evametesaṃ catunnaṃ rāsīnaṃ apariyāpannakusalamārammaṇaṃ hoti.</p>
  1563. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathevākusalaṃ…pe… īrita</span>nti sekhānaṃ pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇakāle, sekhaputhujjanānaṃ attano, paresaṃ vā santānappavattākusalasammasanakāle, akusalārammaṇikakusalābhiññāya <a name="V2.0016"></a> parikammādikāle kāmāvacarakusalassa, attano, paresaṃ vā pavattaakusalānussaraṇādīsu rūpāvacarakusalassa, khīṇāsavānaṃ pahīnakilesapaccavekkhaṇaaññasantānagataakusalasammasanādikāle, pahīnakilesapaccavekkhaṇena tussanakāle, sabbesampi taṃtaṃjavanānaṃ purecarakāle ca kāmāvacarakiriyacittassa, kusalābhiññāya vuttanayena rūpāvacarakiriyacittassa, parāmāsaassādanābhinandanādivasena pavattiyaṃ akusalassa, uddhaccarahitakammārammaṇavasena akusalavipākasantīraṇassa, kāmāvacarajavanānaṃ anussaraṇakāle sabbampi <a name="M2.0021"></a> ekādasatadārammaṇavipākassāti evaṃ kāmāvacaravipākānanti evametesaṃ channaṃ rāsīnaṃ akusalamārammaṇaṃ hoti.</p>
  1564. <p class="bodytext"><a name="para348-56"></a><span class="paranum">348-56</span>. <span class="bld">Vipākārammaṇaṃ…pe… paccayo</span>ti sekhaputhujjanānaṃ vipākasammasanādikāle kāmāvacarakusalassa, vipākakkhandhānussaraṇādīsu rūpāvacarakusalassa, vuttanayeneva khīṇāsavānaṃ vipākasammasanādikāle, puthujjanakāle aniṭṭhavipākābhāvaṃ ārabbha tussanakāle, yathāvuttajavanānaṃ purecarakāle kāmāvacarakiriyacittassa, kusalesu vuttanayeneva rūpāvacarakiriyacittassa, vipākaṃ ārabbha tadārammaṇappavattiyaṃ vipākārammaṇikakammunā paṭisandhiṃ gaṇhantassa kammanimittavasena pavattiyañca kāmāvacaravipākassa, assādanābhinandanaparāmāsādivasena pavattiyaṃ akusalassāti evametesaṃ channaṃ rāsīnaṃ kāmāvacaravipākamārammaṇapaccayo hotīti. Rūpāvacaravipākārammaṇepi imināva nayena yojanā kātabbā. Kevalañhi taṃ kāmāvacaravipākānaṃ kiriyacittesu ca hasituppādassārammaṇaṃ na hotīti ayamettha viseso. Lokuttaravipākassa kāmāvacarakusalakiriyānamārammaṇakkamo appamāṇārammaṇaniddese vuttanayena veditabbo.</p>
  1565. <p class="bodytext">Kāmāvacarakiriyacittassa kāmāvacarakusalādīnaṃ channaṃ rāsīnamārammaṇakkamo kusalārammaṇe vuttasadisova. Kevalañhi ettha yadetaṃ khīṇāsavasantānasseva niyataṃ navavidhaṃ kiriyacittaṃ, taṃ parasantānappavattakusalākusalassa, sasantāneva sekhaputhujjanakāle anāgatārammaṇikaabhiññāya parikammādivasappavattakusalassa ārammaṇaṃ hoti. Vipākesu <a name="M2.0022"></a> ca paṭisandhibhavaṅgacutisaṅkhātānaṃ vipākānaṃ kammārammaṇavasena ārammaṇaṃ na hotīti ayameva viseso.</p>
  1566. <p class="bodytext">Rūpāvacarakiriyacittassa pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇakkamo kusalārammaṇe vuttasadisova. Visesopi <a name="V2.0017"></a> kāmāvacarakiriyārammaṇe vuttanayeneva veditabbo. Āruppakiriyacittassāpi tesaṃ pañcannaṃ rāsīnaṃ gocarabhāvo vuttasadisova. Āruppakiriyassa pana paṭhamatatiyaṃ dutiyacatutthasseva gocaro hoti.</p>
  1567. <p class="bodytext"><a name="para357-8"></a><span class="paranum">357-8</span>. Evaṃ rūpanibbānavajjitamārammaṇaṃ dassetvā idāni rūpārammaṇaṃ, nibbānārammaṇañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ catusamuṭṭhāna’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Rūpa</span>nti aṭṭhavīsatividho bhūtopādāyabhedabhinno rūpakkhandho. Kiñcāpi na sabbameva rūpaṃ paccekaṃ catusamuṭṭhānaṃ, samudito pana rūpakkhandho catūhi eva samuṭṭhānehi samuṭṭhātīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘catusamuṭṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Kāmapākakiriyassā</span>ti kāmāvacaravipākassa, kāmāvacarakiriyacittassa ca, tattha ca kāmāvacarakusalassa tāva vaṇṇadānādipuññakiriyakāle, vaṇṇādīnaṃ aniccādivasena sammasanakāle, abhiññāya parikammādikāle, akusalassa assādanābhinandanaparāmāsādikāle, abhiññādvayassa iddhividhabhūtassa suvaṇṇadubbaṇṇādirūpanimmānakāle, pubbenivāsānussatibhūtassa ‘‘purimabhave evaṃvaṇṇo ahosi’’ntiādinā anussaraṇakāle, dibbacakkhubhūtassa cavamānaupapajjamānasattānaṃ vaṇṇadassanakāle, dibbasotabhūtassa saddasavanakāle, anāgataṃsañāṇabhūtassa ‘‘anāgate evaṃvaṇṇo bhavissāmī’’tiādinā jānanakāle, kāmāvacaravipākesu dvipañcaviññāṇasampaṭicchanadvayassa yathāyogaṃ rūpādivijānanakāle, sukhasantīraṇassa santīraṇatadārammaṇakāle, upekkhāsantīraṇadvayassa santīraṇatadārammaṇakammanimittagatinimittārammaṇakāle<a name="M2.0023"></a>, sahetukavipākassa kammanimittagatinimittārammaṇakāle, tadārammaṇakāle ca, kāmāvacarakiriyāsu pana kusale vuttanayānusārena aṭṭhamahākiriyacittassa, ‘‘evarūpaṃ vaṇṇādimadāsi’’nti tussanakāle hasituppādassa, pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanakāle manodvārāvajjanassa, pañcadvāre āvajjanakāle pañcadvārāvajjanassa ca ārammaṇaṃ hotīti evaṃ catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ channaṃ rāsīnamārammaṇaṃ hoti.</p>
  1568. <p class="bodytext"><a name="para359-60"></a><span class="paranum">359-60</span>. Nibbānaṃ pana gotrabhuvodānakāle, nibbānārammaṇikaabhiññāya parikammādikāle ca kāmāvacaratihetukakusalassa, atītabhave sacchikatanirodhānussaraṇakaālādīsu rūpāvacarakusalassa, vuttanayeneva kāmarūpāvacarakiriyacittassa, maggaṭṭhānaṃ tadanantaraphalavaḷañjanaphalakālesu apariyāpannakusalavipākassa cāti evaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ <a name="V2.0018"></a> hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nibbānārammaṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ubhayassā</span>ti kāmāvacararūpāvacaravasena duvidhassa.</p>
  1569. <p class="bodytext"><a name="para361-2"></a><span class="paranum">361-2</span>. <span class="bld">Nānappakāraka</span>nti dvādasamaparicchede vakkhamānanayena nānāvidhappakāraṃ. <span class="bld">Navannaṃ…pe… paccayo</span>ti kāmāvacarakusalassa, akusalassa, hasituppādamanodhātuvajjitakāmāvacarakiriyacittānañceva dvinnaṃ abhiññācittānañca sabbāpi paññatti, rūpāvacarakusalavipākakiriyānaṃ kasiṇanimittādikā, paṭhamāruppakusalavipākakiriyānaṃ ākāsapaññatti, tatiyāruppakusalādīnaṃ tiṇṇaṃ abhāvapaññattīti evaṃ paññatti navannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hotīti.</p>
  1570. <p class="bodytext"><a name="para363-5"></a><span class="paranum">363-5</span>. Evaṃ yo dhammo yassa dhammassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ ekekuddhāravasena dassetvā idāni sabbe catubhūmakacittuppāde <a name="M2.0024"></a> chahi ārammaṇehi yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpārammaṇikā dve’’</span>tiādi gāthāttayaṃ vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva.</p>
  1571. <p class="bodytext"><a name="para366-9"></a><span class="paranum">366-9</span>. <span class="bld">‘‘Paṭhamāruppakusala’’</span>ntiādi pana heṭṭhā vuttanayampi arūpāvacarārammaṇesu arūpāvacaradhammānaṃ sekhāsekhavasena nānappakārato pavattiākāraṃ pakāsetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kusalassā</span>ti sekhaputhujjanānaṃ dutiyāruppakusalassa. Vipākassa pana khīṇāsavānaṃ pavattamānassāpi ārammaṇaṃ hoti tassa purimabhave kammanimittārammaṇattā. Arūpabhave atisantabhāvena pavattamānaṃ bhavaṅgacittaṃ na bhāvanāya parisuddhaṃ upaṭṭhātīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamāruppapāko’’</span>tiādi. Paṭhamaṃ tu kiriyacittaṃ puññassa dutiyāruppacetaso ārammaṇaṃ na hoti, vipākassa dutiyāruppacetaso ārammaṇaṃ na hotīti sambandho. Tattha khīṇāsavakāle kassaci kusalassa abhāvato <span class="bld">‘‘na puññassā’’</span>ti vuttaṃ. Ākāsānañcāyatanakiriyāsamaṅgissa viññāṇañcāyatanavipākacittaṃ na pavattatīti <span class="bld">‘‘na pākassā’’</span>ti vuttaṃ. Khīṇāsavassa diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ, nirodhasamāpajjanatthañca samāpattiyo samāpajjantassa paṭhamāruppakiriyacittaṃ dutiyassa ārammaṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ tu kriyācitta’’</span>ntiādi.</p>
  1572. <p class="bodytext"><a name="para370-3"></a><span class="paranum">370-3</span>. ‘‘Dvidhā’’ti ca vatvā tameva duvidhataṃ, tividhatañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusalaṃ kusalassā’’</span>ti, <span class="bld">‘‘kriyassāpi kriyā hotī’’</span>ti ca ādi vuttaṃ. Taṃ vuttanayameva. <span class="bld">Evameva</span> <a name="V2.0019"></a> <span class="bld">…pe… siyā</span>ti paṭhamāruppacitte vuttanayena sekhaputhujjanānaṃ dvidhā, khīṇāsavānañca tidhā ārammaṇaṃ bhavatīti attho.</p>
  1573. <p class="bodytext"><a name="para374-5"></a><span class="paranum">374-5</span>. <span class="bld">Yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbhā</span>ti rūpārūpanibbānapaññattīsu yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbha. <span class="bld">Ye ye</span>ti arūpadhammā. <span class="bld">Yo</span> <a name="M2.0025"></a> <span class="bld">naro</span>ti yo gahaṭṭho, pabbajito vā māṇavo. <span class="bld">Kirā</span>ti anumatiyaṃ. Tassa ‘‘uttaratevā’’ti iminā sambandho. <span class="bld">Pāra</span>nti avasānaṃ. Taṃ imassa paramanipuṇagambhīranayasamaṅgitāya yāthāvato otarantehi akasirena tarituṃ asakkuṇeyyattā duppāpuṇeyyanti katvā āha <span class="bld">‘‘duttara’’</span>nti. <span class="bld">Uttara</span>nti uttamaṃ. Abhidhammāvatārassa hi uttamatāya tadekadesabhūtapārampi uttamameva hoti. <span class="bld">So</span>ti so samuttiṇṇābhidhammāvatārapāro naro. <span class="bld">Uttarateva,</span> na pana na sakkoti taṃ uttaritunti attho.</p>
  1574. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1575. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1576. <p class="centered">Ārammaṇavibhāganiddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1577. <p class="chapter">7. Sattamo paricchedo</p>
  1578. <p class="subhead">Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā</p>
  1579. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Anantañāṇenā</span>ti anantārammaṇe pavattañāṇena. <span class="bld">Niraṅgaṇenā</span>ti ettha rāgādayo akusalā aṅganti etehi taṃsamaṅgino puggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti <span class="bld">aṅgaṇā</span>ti vuccanti. Yathāha –</p>
  1580. <p class="indent">‘‘Rāgo aṅgaṇaṃ, doso aṅgaṇaṃ, moho aṅgaṇaṃ, pāpakānaṃ kho, āvuso, akusalānaṃ icchāvacarānaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ aṅgaṇa’’nti ca ādi (vibha. 924).</p>
  1581. <p class="bodytext">Attano <a name="V2.0020"></a> santāne sīlādiguṇe esī gavesīti guṇesī, tena <span class="bld">guṇesinā</span>. Karuṇāyaṃ niyutto, sā assa atthīti vā kāruṇiko, tena <span class="bld">kāruṇikena</span>. Ettha <a name="M2.0026"></a> ca ‘‘anantañāṇenā’’ti iminā bhagavato sabbaññubhāvamāha, ‘‘niraṅgaṇenā’’ti khīṇāsavabhāvaṃ, ‘‘guṇesinā’’ti pubbacariyaṃ, ‘‘kāruṇikenā’’ti mahākaruṇāsamaṅgibhāvaṃ. Ettakena pana thomanena bhagavato vipākadesanāya niyyānikādibhāvaṃ dīpeti. Asabbaññunā hi desitaṃ aniyyānikaṃ hoti, akhīṇāsavena desitaṃ na pākaṭaṃ, apuññavatā desitaṃ nappatiṭṭhāti, akāruṇikena vuttaṃ sukhadāyakaṃ na hoti. Bhagavato pana sabbaññubhāvato tena desitaṃ niyyānikaṃ, khīṇāsavattā pākaṭaṃ, puññavantatāya patiṭṭhāti, mahākaruṇāsamaṅgitāya sukhadāyakanti. <span class="bld">Cittappabhava</span>nti vipākacittānaṃ uppattiṃ.</p>
  1582. <p class="bodytext"><a name="para377-86"></a><span class="paranum">377-86</span>. Idāni vipākakathāya mātikāvasena aṭṭhakathāya ṭhapite dasappakāre dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekūnatiṃsa kammānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yathāraddhāya vipākakathāya mūlakāraṇabhāvato <span class="bld">‘‘ekūnatiṃsa kammānī’’</span>ti paṭhamaṃ kammavavatthānaṃ kataṃ. Kamme pana kathite vipākakathāya adhiṭṭhānabhūtā vipākāpi kathetabbāti <span class="bld">‘‘pākā dvattiṃsa dassitā’’</span>ti dutiyaṃ vipākavavatthānaṃ kataṃ. Kammavipākānañca advāresu adissanato <span class="bld">‘‘tīsu…pe… dissare’’</span>ti tatiyaṃ kammadvāravipākadvārā vuttā. Kammavipākānaṃ vacanappasaṅgeyeva ekasseva kammassa taṃ taṃ paccayamāgamma anekaphalanipphādanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusalaṃ…pe… vividhaṃ phala’’</span>nti catutthaṃ kāmāvacarakusalassa pavattipaṭisandhīsu nānāphalanipphādanaṃ vuttaṃ. Evaṃ vutte pana pavattipaṭisandhīnaṃ labbhamānavipākavasena vuttabhāvaṃ ajānantā –</p>
  1583. <p class="gatha1">‘‘Tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti;</p>
  1584. <p class="gatha1">‘‘Ekaṃ pupphaṃ cajitvāna, asītikappakoṭiyo;</p>
  1585. <p class="gathalast">Duggatiṃ nābhijānāmī’’ti. ca –</p>
  1586. <p class="unindented">Evamādivacanassa <a name="M2.0027"></a> byañjanacchāyāya atthaṃ gahetvā dinnapaṭisandhikāyapi cetanāya puna paṭisandhidānaṃ maññeyyunti <span class="bld">‘‘ekāya…pe… pakāsitā’’</span>ti pañcamaṃ ekena kammena ekissāyeva paṭisandhiyā nibbattanaṃ vuttaṃ. Ekasmiṃ bhave nānākammassa vipākappavattiṃ suṇantā ‘‘disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādivacanassa atthaṃ ajānantā ‘‘nānākammena ekāva <a name="V2.0021"></a> paṭisandhi hotī’’ti cinteyyunti <span class="bld">‘‘nānā…pe… paṭisandhiyo’’</span>ti chaṭṭhaṃ nānākammassa nānāpaṭisandhidānaṃ vuttaṃ. Tathā vipaccantassa ca ekassa kammassa soḷasa vipākāni dvādasamaggo ahetukaṭṭhakampīti ayaṃ vipākavibhāgo hetubhedavasena hotīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘tihetukaṃ…pe… na ca hoti tihetukā’’</span>ti sattamaṃ aṭṭhakathāya āgatahetukittanaṃ dassitaṃ. Taṃ pana hetukittanaṃ ekekassa kammassa vipākavibhāgadassanatthanti. Idāni <span class="bld">tipiṭakacūḷanāga</span>ttherassa, <span class="bld">moravāpivāsimahādatta</span>ttherassa, <span class="bld">tipiṭakamahādhammarakkhita</span>ttherassāti tiṇṇaṃ therānaṃ vādesu ‘‘ekāya cetanāya dvādasa vipākāni ettheva dasakamaggo ahetukaṭṭhakampī’’ti āgatassa dutiyattheravādassa, ‘‘ekāya cetanāya dasa vipākāni ettheva ahetukaṭṭhakampī’’ti āgatassa tatiyattherassa vādassa ca na sammāpatiṭṭhitattā suppatiṭṭhitassa paṭhamattheravādassa vasena dassetuṃ vipākesu asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ paccayabalena hoti, no kammabalenāti dīpanatthaṃ aṭṭhamaṃ, <span class="bld">‘‘asaṅkhārasasaṅkhāra’’</span>ntiādinā kammena saha asamānampi katvā saṅkhārabhedo vutto. Kammassa somanassupekkhāsahagatabhāvepi ārammaṇavaseneva vipākavedanāya parivattanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇena…pe… parivattana’’</span>nti navamaṃ ārammaṇena vedanāparivattanaṃ vuttaṃ. Kammavasena ceva ārammaṇavasena ca aniyatassa tadārammaṇassa javanavasena niyamadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘tadārammaṇa…pe… niyāmita’’</span>nti dasamaṃ javanena tadārammaṇaniyamo vuttoti.</p>
  1587. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekūnatiṃsa</span> <a name="M2.0028"></a> <span class="bld">kammānī</span>ti kusalākusalavasena vīsati parittāni, nava mahaggatānīti ekūnatiṃsa kammāni. Yasmā panesā vaṭṭavasena vipākakathā, tasmā lokuttarakusalaṃ vajjetvā ekūnatiṃseva kammāni vuttāni. Evaṃ <span class="bld">‘‘pākā dvattiṃsā’’</span>ti etthāpi tevīsati parittā, nava mahaggatāti pākā dvattiṃsa. <span class="bld">Tīsu dvāresū</span>ti kāyavacīmanodvāravasena tīsu kammadvāresu. Kammadvāravavatthānaṃ heṭṭhā saṅkhepato dassitameva. Vitthārato panetaṃ <span class="bld">aṭṭhasāliniyā</span> dhammasaṅgahaṭṭhakathāya (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra), taṃsaṃvaṇṇanādito ca gahetabbaṃ. Kāmaṃ kammānipi chasu dvāresu pavattanti, pañcadvārappavattāni pana avipākāni, manodvāradvārattayavasena bhinnānaṃ vipākadāyakānameva saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘tīsu dvāresū’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Chasū</span>ti cakkhudvārādīni pañca, manodvārañcāti chasu vipākadvāresu.</p>
  1588. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ taṃ paccayamāgammā</span>ti kālasampadādikaṃ taṃ taṃ paccayamāgamma. Tenāhu porāṇā –</p>
  1589. <p class="gatha1">‘‘Kālopadhippayogānaṃ<a name="V2.0022"></a>, gatiyā ca yathārahaṃ;</p>
  1590. <p class="gathalast">Sampattiñca vipattiñca, kammamāgamma paccatī’’ti.</p>
  1591. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">taṃ taṃ paccaya</span>nti somanassādihetubhūtaṃ taṃ taṃ sahakāripaccayaṃ. <span class="bld">Vividhaṃ phala</span>nti somanassupekkhāsahagatasahetukāhetukaasaṅkhārasasaṅkhāravasena nānappakāraphalaṃ. <span class="bld">Ekāya cetanāyā</span>ti upapajjavedanīyabhūtāya, aparāpariyavedanīyabhūtāya vā ekāya cetanāya. Diṭṭhadhammavedanīyabhūtā pana pavattivipākameva nibbatteti, no paṭisandhiṃ.</p>
  1592. <p class="bodytext">Kiñcāpi <span class="bld">‘‘tihetuka’’</span>nti avisesena vuttaṃ, ukkaṭṭhameva pana tihetukakammaṃ tihetukavipākaṃ deti, tathā duhetukampi <a name="M2.0029"></a> ukkaṭṭhameva duhetukavipākaṃ deti. Omakaṃ pana tihetukakammaṃ duhetukukkaṭṭhasadisaṃ, duhetukāhetukameva vipākaṃ deti. Tathā duhetukampi ahetukameva vipākaṃ detīti. Ukkaṭṭhomakavibhāgo ca panesa kusalākusalaparivāralābhato, āsevanavippaṭisārappavattiyā vā daṭṭhabbo. Yañhi kammaṃ attano pavattikāle purimapacchābhāgappavattehi kusaladhammehi parivāritaṃ, pacchā vā āsevanalābhena samudāciṇṇaṃ, taṃ ukkaṭṭhaṃ. Yaṃ pana karaṇakāle akusaladhammehi parivāritaṃ, pacchā vā ‘‘dukkaṭaṃ mayā’’ti vippaṭisāruppādanena paribhāvitaṃ, taṃ omakaṃ nāma hoti.</p>
  1593. <p class="bodytext">Athettha yathāvuttavidhānaṃ kiṃ paṭisandhipavattīnaṃ avisesena, udāhu pavattivasenevāti ce? Pavattivaseneva, paṭisandhiyaṃ pana ayaṃ visesoti dassento āha <span class="bld">‘‘tihetukenā’’</span>tiādi. Etthāpi tihetukukkaṭṭhakammeneva tihetukapaṭisandhi hoti, omakena pana duhetukukkaṭṭhena ca duhetukā paṭisandhi, duhetukomakena pana ahetukāvāti ayaṃ viseso veditabbo. Yasmā panettha ñāṇaṃ jaccandhādivipattinimittassa mohassa, sabbākusalassa vā paṭipakkhaṃ, tasmā taṃsampayuttaṃ kammaṃ jaccandhādivipattipaccayaṃ na hotīti tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ duhetukapaṭisandhimeva ākaḍḍhati, nāhetukanti āha <span class="bld">‘‘na ca hoti ahetukā’’</span>ti. Yasmā <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukūpapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā ahetukūpapattiṃ dassentena dhammasenāpatinā –</p>
  1594. <p class="indent">‘‘Gatisampattiyā ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti, gatisampattiyā <a name="V2.0023"></a> ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā <a name="M2.0030"></a> honti, tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti (paṭi. ma. 1.231-232) –</p>
  1595. <p class="unindented">Evaṃ javanakkhaṇe tiṇṇaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttavipākuppatti vuttā, na pana ‘‘javanakkhaṇe dvinnaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti, tasmā tihetukakammeneva tihetukapaṭisandhi hoti, na duhetukenāti āha <span class="bld">‘‘duhetukena…pe… na ca hoti tihetukā’’</span>ti. Yadi hi duhetukakammena tihetukapaṭisandhi siyā, yathā ‘‘aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti vatvā tassa vibhaṅgo kato, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti. Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā tasmiṃ khaṇe…pe… saṅkhārā, nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe…pe… saṅkhārā, paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe…pe… nāmarūpa’’nti sattannaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttūpapattiṃ vatvā tassa vibhaṅgo kātabbo siyā, na ca panevaṃ atthi, tasmā viññāyati ‘‘duhetukakammena tihetukapaṭisandhi na hotī’’ti.</p>
  1596. <p class="bodytext">Yadi evaṃ –</p>
  1597. <p class="indent">‘‘Gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti. Gatisampattiyā ñāṇavippayutte katamesaṃ…pe… <a name="M2.0031"></a> hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā tasmiṃ khaṇe…pe… saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe…pe… saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe dve hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe…pe… nāmarūpa’’nti –</p>
  1598. <p class="unindented">Evaṃ <a name="V2.0024"></a> duhetukakammena duhetukūpapattiṃ uddharitvā ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti. Gatisampattiyā ñāṇavippayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe…pe… saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe…pe… saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe dve hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe…pe… nāmarūpa’’nti evaṃ tihetukakammena duhetukapaṭisandhiyāpi anuddhaṭattā sāpi na hotīti ce? No na hoti, duhetukomakakammena ahetukapaṭisandhiyā viya tihetukomakena duhetukapaṭisandhiyāva dātabbattā, kammasarikkhakavipākadassanatthaṃ pana mahātherena pāṭho sāvaseso kato.</p>
  1599. <p class="bodytext">Yadi evaṃ purimavuttehi idaṃ samānaṃ kammasarikkhakatābhāvatoti duhetukakammena tihetukapaṭisandhi na uddhaṭā, na pana alabbhanatoti? Taṃ na, akusalakammassa alobhasampayogābhāvato, alobhaphaluppādane viya ñāṇavippayuttassa ñāṇaphaluppādane asamatthabhāvato. Paññābalasampayogato hi taṃñāṇaphaluppādane samatthaṃ hoti.</p>
  1600. <p class="bodytext">Etthāha – kiṃ panetaṃ kammameva paṭisandhiṃ dentaṃ attanā sadisavedanameva deti, udāhu visadisavedanampīti? Duhetukomakameva visadisavedanaṃ deti, itaraṃ pana sadisavedanameva<a name="M2.0032"></a>. Tathā hi <span class="bld">papañcasūdaniyā</span> majjhimaṭṭhakathāya mahākammavibhaṅgasutte sukhavedanīyādikammavaṇṇanāya –</p>
  1601. <p class="indent">‘‘Kāmāvacarakusalato somanassasahagatacittasampayuttā catasso cetanā, rūpāvacarakusalato catukkajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu sukhavedanāya jananato sukhavedanīyaṃ kammaṃ nāma. Kāmāvacarañcettha paṭisandhiyaṃyeva ekantena sukhaṃ janeti, pavatte pana iṭṭhamajjhattārammaṇe adukkhamasukhampi.</p>
  1602. <p class="indent">‘‘Akusalacetanā pavatte kāyadvārappavattadukkhassa jananato dukkhavedanīyaṃ kammaṃ nāma.</p>
  1603. <p class="indent">‘‘Kāmāvacarakusalato pana upekkhāsahagatacittasampayuttā catasso cetanā, rūpāvacarakusalato catutthajjhānacetanāti evaṃ paṭisandhipavattesu tatiyavedanāya jananato adukkhamasukhavedanīyaṃ <a name="V2.0025"></a> kammaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāmāvacaraṃ paṭisandhiyaṃyeva ekantena adukkhamasukhaṃ janeti, pavatte iṭṭhārammaṇe sukhampī’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.300) –</p>
  1604. <p class="unindented">Vuttaṃ. Nanu ca ‘‘ārammaṇena hoteva, vedanāparivattana’’nti vacanato ārammaṇavasena vedanāniyamo hoti, na ca somanassasahagatakammena paṭisandhiṃ gaṇhantassa iṭṭhārammaṇameva kammanimittādikamāpāthamāgacchatīti niyamo atthi, upekkhāsahagatakammena vā iṭṭhamajjhattārammaṇanti na sakkā vattuṃ, tasmā kathaṃ kammavaseneva vedanāniyamoti? Vuccate – iṭṭhādiārammaṇampi āpāthamāgacchantaṃ kammabaleneva āgacchatīti somanassasahagatakammena paṭisandhiggahaṇakāle tassa balena iṭṭhārammaṇamāpāthamāgacchati, upekkhāsahagatakammena <a name="M2.0033"></a> iṭṭhamajjhattārammaṇanti na na sakkā vattuṃ, tasmā kammavasena paṭisandhiyā ārammaṇaniyamo, ārammaṇavasena vedanāniyamoti. Apica ‘‘ārammaṇena hoteva, vedanāparivattana’’nti idaṃ tadārammaṇaṃ sandhāya vuttanti na tena paṭisandhiyā kammasarikkhakavedanābhāvo paṭikkhipituṃ sakkā, duhetukomakaṃ pana somanassasahagatampi attano nihīnatāya duhetukaphaluppādane asamatthattā, ahetukāya ca attanā sadisavedanāya paṭisandhiyā asambhavato upekkhāsahagatapaṭisandhiyā anurūpato iṭṭhamajjhattārammaṇamupaṭṭhapetvā tadārammaṇaṃ upekkhāsahagatameva paṭisandhiṃ deti.</p>
  1605. <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘pacchimabhavikamahābodhisattānaṃ mettāpubbabhāgaṃ somanassakammaṃ paṭisandhiṃ detī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> vuttaṃ, mahāsivatthero ca upekkhāsahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikavipākacittena paṭisandhiṃ icchati. Vuttañhi tena ‘‘somanassasahagatato upekkhāsahagataṃ balavataraṃ, tena paṭisandhiṃ gaṇhanti, tena gahitapaṭisandhikā hi mahajjhāsayā honti tipiṭakacūḷanāgatthero viyā’’ti, tasmā somanassasahagatakusalato upekkhāsahagatapaṭisandhipi labbhati yathā ca, evaṃ tathā upekkhāsahagatato somanassasahagatāpīti kathaṃ kammasadisavedanā paṭisandhīti? Etthāpi ca kammampi upekkhāsahagatamevāti therassa adhippāyo siyāti sakkā vattuṃ. Apicāyaṃ vādo mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittova. Tathā hi vuttaṃ saṅgahakārehi ‘‘aṭṭhakathāyaṃ pana ayaṃ therassa manoratho, natthi eta’’nti paṭikkhipitvā sabbaññubodhisattānaṃ hitūpacāro balavā hoti, tasmā mettāpubbabhāgakāmāvacarakusalavipākasomanassasahagatatihetukaasaṅkhārikacittena paṭisandhiṃ gaṇhantīti <a name="V2.0026"></a> vuttanti, tasmā paṭikkhittavādaṃ <a name="M2.0034"></a> gahetvā na sakkā aṭṭhakathāvacanaṃ cāletunti sampaṭicchitabbamevetaṃ kammasadisavedanā paṭisandhīti. Asampaṭicchantehi vā aṭṭhakathāya adhippāyo sādhukaṃ kathetabboti.</p>
  1606. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhāra</span>nti asaṅkhārikakammaṃ. Asaṅkhāraṃ sasaṅkhārampi phalaṃ detīti sambandho.</p>
  1607. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇenā</span>ti iṭṭhādiārammaṇena. <span class="bld">Vedanāparivattana</span>nti tassa tassa ārammaṇassa anurūpato somanassādivedanāya parivattanaṃ, kusalavipākasantīraṇatadārammaṇāni sandhāya cetaṃ vuttaṃ. Tāni hi iṭṭhārammaṇe somanassasahagatāni, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatāni. Akusalavipākaṃ pana santīraṇatadārammaṇaṃ aniṭṭhe, aniṭṭhamajjhatte ca ārammaṇe upekkhāsahagatameva. Na hi tassa ārammaṇavasena vedanābhedo atthi, heṭṭhā vuttanayena dvīsupi upekkhāsahagatameva. Dvipañcaviññāṇasampaṭicchanesu ca ṭhapetvā kāyaviññāṇadvayaṃ sesāni iṭṭhādīsu sabbattha heṭṭhā vuttakāraṇavaseneva upekkhāsahagatāni, tathā kāyaviññāṇaṃ iṭṭhādīsu sukhasahagataṃ, aniṭṭhādīsu dukkhasahagatanti. Javanena niyamitaṃ aṭṭhakathāyanti adhippāyo. Hetuniyamanameva cettha javanavasena hoti vedanābhedassa ārammaṇeneva, saṅkhārabhedassa ca paccayavaseneva niyamitattā. Ettha ca akusalavipākānaṃ vibhāgābhāvato kusalavipākatadārammaṇānameva ārammaṇajavanapaccayavasena niyamanaṃ hoti. Taṃ pana sarūpato evaṃ veditabbaṃ – tihetukukkaṭṭhakammena hi tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavasena niyamābhāvato sabbesupi kusalavipākatadārammaṇesu sampattesu ārammaṇajavanapaccayavasena, ārammaṇajavanavaseneva vā niyataṃ ekameva uppajjati. Kathaṃ? Tadārammaṇesu hi ārammaṇavasena vedanāniyamo hoti, javanavasena hetuniyamo<a name="M2.0035"></a>, paccayavasena saṅkhāraniyamo. Ahetukesu pana saṅkhārabhedābhāvato paccayavasena niyamanaṃ natthi. Tattha ārammaṇena vedanāniyamanaṃ heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Javanavasena hetuniyamane pana kammasarikkhakahetuvasena tihetukāni duhetukāni ahetukānīti tīṇi javanāni veditabbāni. Tattha kammasarikkhakahetuvasena tihetukajavanāni nāma kāmāvacarakusalakiriyāsu ñāṇasampayuttajavanāni, duhetukajavanāni nāma ñāṇavippayuttajavanāni, ahetukāni nāma akusalajavanāni ceva kiriyāhetukajavanañca. Akusalajavanānipi hi kusalakammasarikkhakahetuvasena ahetukāni kusalahetūnaṃ tesu abhāvato.</p>
  1608. <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0027"></a> kammassa javanasadisatadārammaṇābhinipphādanasāmatthiye sati tihetukajavane javite tihetukatadārammaṇaṃ hoti, duhetukajavane javite duhetukatadārammaṇaṃ, ahetukajavane javite ahetukatadārammaṇaṃ hotīti. Evaṃ javanavasena hetuniyamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ paccayavasena saṅkhāraniyamoti? Kālasampadādīnaṃ, utusampadādīnañca paccayānaṃ balavabhāve sati asaṅkhārikatadārammaṇaṃ hoti, dubbalabhāve sasaṅkhārikaṃ. Ahetukatadārammaṇassa pana paccayavasena niyamo natthi, tasmā yadi iṭṭhārammaṇaṃ hoti, tadā upekkhāsahagataṃ tadārammaṇaṃ paṭibāhitvā somanassasahagatatadārammaṇameva hoti. Somanassasahagatatadārammaṇesupi aniyamena ārammaṇavasena sabbesu sampattesu javanassa tihetukabhāve duhetukāhetuke paṭibāhitvā tihetukameva tadārammaṇaṃ hoti. Tihetukatadārammaṇesupi aniyamena javanavasena sabbesu sampattesu paccayassa balavabhāve sati sasaṅkhārikatadārammaṇaṃ paṭibāhitvā asaṅkhārikameva <a name="M2.0036"></a> tadārammaṇaṃ hoti. Eteneva nayena sesaṃ tadārammaṇampi taṃtaṃjavanānurūpato niyamanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1609. <p class="bodytext">Ahetukatadārammaṇaṃ pana paccayaṃ anapekkhitvā ārammaṇavasena ceva javanavasena ca niyamanaṃ hoti. Idamettha yebhuyyappavattivasena niyamanaṃ. Kadāci pana ārammaṇavasena, paccayavasena, paricitavasena ca tadārammaṇaniyamo hoti. Tattha ārammaṇavasena ceva paccayavasena ca niyamanaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Paricitavasena pana niyamane yebhuyyena tihetukakusalappavattiyā tesu paricitassa kadāci duhetuke, ahetuke vā javane javite paricayavasena tihetukatadārammaṇameva hoti. Yebhuyyena ca duhetukajavanappavattiyā tattha paricitassa kadāci tihetuke, ahetuke vā javane javite paricayavasena duhetukatadārammaṇameva hoti. Tatheva akusalesu paricitassa kadāci tihetukaduhetukesupi javanesu javitesu paricayavasena ahetukatadārammaṇameva hotīti. Evañca katvā <span class="bld">paṭṭhāne</span> –</p>
  1610. <p class="indent">‘‘Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjati, sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti –</p>
  1611. <p class="unindented">Avisesena akusalajavanānantarampi sahetukatadārammaṇaṃ, tihetukajavanānantarañca ahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ. Tihetukomakena, pana duhetukukkaṭṭhena ca kammena tadārammaṇappavattiyaṃ <a name="M2.0037"></a><a name="V2.0028"></a> kammassa tihetukavipākadāne asamatthatāya tihetukajavanepi javite duhetukatadārammaṇameva hoti. Sesaṃ vuttanayameva. Duhetukomakena pana kammena tadārammaṇappavattiyaṃ kammassa sahetukatadārammaṇanibbattane asamatthatāya sahetukajavanepi javite ahetukatadārammaṇameva hoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1612. <p class="bodytext"><a name="para387-91"></a><span class="paranum">387-91</span>. <span class="bld">Tulyena pākacittenā</span>ti somanassasahagatañāṇasampayuttaasaṅkhārikena mahāvipākacittena. <span class="bld">Balavārammaṇe</span>ti atimahantārammaṇe. Catubbidhañhi ārammaṇaṃ atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittanti. Vuttañca –</p>
  1613. <p class="gatha1">‘‘Tathā hi visayaṃ āhu, catudhā ettha paṇḍitā;</p>
  1614. <p class="gathalast">Mahantātimahantato, parittātiparittato’’ti.</p>
  1615. <p class="unindented">Atimahantādibhāvo cassa āpāthagatakāle uppajjanakacittakkhaṇavasena veditabbo. Tathā hi āpāthagatakkhaṇato paṭṭhāya yāva soḷasacittakkhaṇā, tāva vijjamānāyukaārammaṇaṃ <span class="bld">atimahantaṃ</span> nāma. Pannarasacuddasacittakkhaṇāyukaṃ <span class="bld">mahantaṃ</span> nāma. Terasacittakkhaṇato paṭṭhāya aṭṭhacittakkhaṇāyukaṃ <span class="bld">parittaṃ</span> nāma. Tato paraṃ <span class="bld">atiparittaṃ</span> nāma. Tattha atimahantārammaṇe tadārammaṇapariyosānāni vīthicittāni uppajjanti. Mahante javanapariyosānāni, natthi tadārammaṇuppādo. Paritte javanampi na uppajjati, santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbanameva dvattikkhattuṃ pavattati. Atiparitte bhavaṅgacalanamattameva. Kathaṃ? Atimahante hi ārammaṇe pañcadvāresu yathānurūpaṃ aññatarasmiṃ dvāre āpāthagate pasādaghaṭṭanānubhāvena hadayavatthusannissitā bhavaṅgasantati vocchijjati, vocchijjamānā ca sahasā na occhijjati. Yathā pana vegena dhāvanto puriso antarā ṭhātukāmopi ekadvepadavāre atikkamitvāva ṭhātuṃ sakkoti, na pana ṭhātukāmatāya <a name="M2.0038"></a> saddhiṃyeva, evameva dīpasikhā viya, gaṅgāsoto viya, vegena javamānā bhavaṅgasantati antarā occhijjamānāpi pasādaghaṭṭanato paraṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati. Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiyā calanākārena uppajjanato <span class="bld">bhavaṅgacalanaṃ</span> nāma, dutiyaṃ upacchijjanavasena uppajjanato <span class="bld">bhavaṅgupacchedo</span> nāma. <span class="bld">Calana</span>ñcettha visadisacittassa upanissayabhāvagamanaṃ. Vuttañca –</p>
  1616. <p class="gatha1">‘‘Ārammaṇantarāpāthe<a name="V2.0029"></a>, dvikkhattuṃ calite mano;</p>
  1617. <p class="gathalast">Cittantarassa hetuttaṃ, yānaṃ calanamīrita’’nti.</p>
  1618. <p class="bodytext">Yadi evaṃ dutiyassapi taṃ atthīti tampi bhavaṅgacalanamicceva vattabbanti? Saccaṃ, bhavaṅgassa pana upacchijjanavasena pavattivisesaṃ gahetvā purimassa nāmato visadisanāmaṃ kātuṃ ‘‘bhavaṅgupacchedo’’ti vuccatīti. Nanu ca rūpādīhi pasāde ghaṭṭite pasādanissitasseva calanaṃ yuttaṃ, kathaṃ pana hadayavatthusannissitāya bhavaṅgasantatiyā calananti? Santativasena ekābaddhattā. Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nipannāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāya calitāya makkhikāya palāyanaṃ hoti, evameva rūpādimhi pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti. Vuttañca –</p>
  1619. <p class="gatha1">‘‘Ghaṭṭite aññavatthumhi, aññanissitakampanaṃ;</p>
  1620. <p class="gathalast">Ekābaddhena hotīti, sakkharopamayā vade’’ti. (sa. sa. 176);</p>
  1621. <p class="bodytext">Evaṃ bhavaṅgacalanabhavaṅgupacchedesu uppajjitvā niruddhesu ‘‘kiṃ nāmeta’’nti vadantī viya vīthicittāni ārammaṇābhimukhaṃ paṭipādentī <a name="M2.0039"></a> kiriyāmanodhātu uppajjati, tassānantaraṃ yathārahaṃ dassanādikiccaṃ sādhayamānā pañcaviññāṇadhātūsu aññatarā uppajjati, tadanantaraṃ tāya gahitamevārammaṇaṃ sampaṭicchamānā vipākāhetukamanodhātu uppajjati, tadanantaraṃ tadevārammaṇaṃ santīrayamānā vipākāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjati, tadanantaraṃ tamevārammaṇaṃ vavatthāpayamānā kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu uppajjati, tadanantaraṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanesu yaṃ kiñci laddhapaccayaṃ tadevārammaṇaṃ ārabbha javanaṃ hutvā yebhuyyena sattakkhattuṃ javati, tadanantaraṃ ekādasatadārammaṇacittesu aññataraṃ kammaṃ ārammaṇaṃ javanaṃ paccayo paricitatāti imesaṃ anurūpavasena dvikkhattuṃ uppajjati, tadanantaraṃ bhavaṅgapāto hoti.</p>
  1622. <p class="bodytext">Idha ṭhatvā imissā cittaparamparāya sukhaggahaṇatthaṃ <span class="bld">ambopamā</span> veditabbā. Kathaṃ? Eko kira puriso phalitambarukkhassa heṭṭhā sasīsaṃ pārupitvā nipanno niddāyati, athekaṃ ambapakkaṃ vaṇṭato <a name="V2.0030"></a> muccitvā tassa kaṇṇasakkhaliṃ puñchamānaṃ viya ‘‘ṭha’’nti bhūmiyaṃ patati, so tassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā olokesi, tato hatthaṃ pasāretvā phalaṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvā paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena assādetvā puna tatheva niddāyati. Tattha tassa purisassa ambarukkhamūle niddāyanakālo viya bhavaṅgasamaṅgikālo, ambapakkassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo, patanasaddena pabuddhakālo viya manodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo, ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇassa dassanakiccaṃ sādhanakālo, hatthaṃ pasāretvā gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇasampaṭicchanakālo, gahetvā madditakālo <a name="M2.0040"></a> viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo, upasiṅghitakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā vavatthāpitakālo, paribhuttakālo viya javanassa ārammaṇarasaanubhavitakālo, mukhagataṃ saha semhena assāditakālo viya tadārammaṇassa javanena anubhūtārammaṇaanubhavanakālo, puna niddāyanaṃ viya puna bhavaṅgakāloti evamettha upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.</p>
  1623. <p class="bodytext">Ayaṃ pana upamā kiṃ dīpeti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ, kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭanameva kiccaṃ, pañcaviññāṇadhātūnaṃ dassanādikameva kiccaṃ, vipākamanoviññāṇadhātuyā sampaṭicchanameva kiccaṃ, vipākamanoviññāṇadhātuyā santīraṇameva kiccaṃ, kiriyāmanoviññāṇadhātuyā vavatthāpanameva kiccaṃ, javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ tadārammaṇassa etena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññāsaṃkiṇṇataṃ dīpeti, evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘tvaṃ āvajjanaṃ nāma hohi, tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ, tvaṃ sampaṭicchanaṃ nāmā’’tiādinā niyuñjake kārake asatipi cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ. Taṃ pana cittaniyāmaṃ saddhiṃ utuniyāmādīhi paricchedāvasāne vakkhati. Ayaṃ tāva atimahantārammaṇe cittappavattivibhāvanā.</p>
  1624. <p class="bodytext">Mahantārammaṇe pana tadārammaṇuppādassa abhāvato tasmiṃ āpāthagate vuttanayena javanapariyosānesu vīthicittesu uppannesu bhavaṅgapātova hoti, ārammaṇassa pana parikkhīṇāyukattā ekacittakkhaṇikappamāṇepi vā āyumhi sati samāsannamaraṇo viya puriso dubbalabhāvato tadārammaṇaṃ nuppajjati. Apica tadārammaṇamuppajjantaṃ niyamato dvikkhattumeva uppajjati, na ekavāraṃ. Ekacittakkhaṇāvasiṭṭhe ca ārammaṇe ekasmiṃ tadārammaṇe uppannesu <a name="M2.0041"></a> dutiyassa <a name="V2.0031"></a> uppajjanakāle tassa niruddhattā nuppajjati. Na hi dvīsu tadārammaṇesu ekaṃ paccuppannārammaṇaṃ, ekaṃ atītārammaṇaṃ hoti, tasmā dutiyassa anuppattiyā paṭhamampi nuppajjatīti. <span class="bld">Majjhimaṭṭhakathāyaṃ</span> pana sakimpi tadārammaṇassa pavatti vuttā. <span class="bld">Paramatthavinicchayepi</span> ca tameva vādaṃ sampaṭicchitvā ‘‘sakiṃ dve vā tadālamba’’nti (parama. vi. 116) vuttaṃ. <span class="bld">Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘cittappavattigaṇanāyaṃ sabbavāresu dve eva cittavārāni āgatānī’’ti vatvā taṃ na sampaṭicchitaṃ, tasmā mahantārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādo, ayañca tadārammaṇehi tucchatāya <span class="bld">‘‘moghavāro’’</span>ti vuccati.</p>
  1625. <p class="bodytext">Parittārammaṇe javanuppādassapi abhāvato santīraṇāvasānesu vīthicittesu uppannesu tadanantaraṃ voṭṭhabbanameva āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā dvikkhattuṃ pavattati, tato bhavaṅgapāto hoti. Voṭṭhabbanaṃ pana appatvā antarā cakkhuviññāṇādikaṃ patvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Javanaṃ pana ārammaṇassa appāyukabhāvena paridubbalattā nuppajjati. Tañhi uppajjamānaṃ sattacittakkhaṇāyukeyeva uppajjati, katipayacittakkhaṇāyuke pana paṭhamajavanameva nuppajjati. Tadanuppattiyañhi itarānipi nuppajjanti, tasmā parittārammaṇe natthi javanuppādoti ayaṃ dutiyo moghavāro aṭṭhakathāya vutto. Ṭīkākāro pana tathā asampaṭicchitvā aññathā dutiyamoghavāraṃ pakappeti. Vuttañhi tena tīsu moghavāresu dutiyamoghavāro upaparikkhitvā gahetabbo.</p>
  1626. <p class="bodytext">Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘āsevanapaccayā na magge dve, namaggapaccayā āsevane dve’’ti ca vuttaṃ siyā, sopi moghavāro labbheyya. Yadi ca voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo <a name="M2.0042"></a> siyā, kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayo hotīti avutto atthi. Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo na vutto. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. Akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā’’ti vacanato paṭikkhittova. Athāpi siyā ‘‘asamānavedanānaṃ vasenevaṃ vutta’’nti, evampi yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ, akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā. Jātibhedā na vuttanti ce, ‘‘bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ <a name="V2.0032"></a> āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyā’’ti vattabbo eva siyā, abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ, tasmā vedanāttikepi saṃkhittāya gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā namagge ekaṃ, namaggapaccayā āsevane eka’’nti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattābhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitvā gahetabbo. Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ. Tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ, ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ, tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo <a name="M2.0043"></a> bhavituṃ na sakkoti, ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyāti.</p>
  1627. <p class="bodytext">Ayañhi ācariyassa adhippāyo – yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, yathā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā namaggapaccayā’’ti anulomapaccaniye, paccaniyānulome ca ‘‘sukhā…pe… namaggapaccayā āsevanapaccayā’’ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena, evampi voṭṭhabbanavasena ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā. Tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā namagge dve, namaggapaccayā āsevane dve’’ti ca vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, ‘‘āsevanapaccayā namagge ekaṃ, namaggapaccayā āsevane eka’’nticceva vuttaṃ. Apica yadi hi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, dutiyamoghavāro viya purimavāresupi siyā. Tathā ca sati attano viya kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayo hotīti avutto atthi ‘‘purimā purimā kusalā khandhā’’tiādinā anavasesato vuttattā, voṭṭhabbanassa pana avutto ‘‘abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’tiādivacanassa abhāvato. Na kevalaṃ avuttova, atha kho ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati, akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjatī’’ti phassādikusalākusaladhamme paṭicca sahajātādipaccayavasena kusalākusalassa uppattiṃ <a name="V2.0033"></a> vatvā paṭhamajavanassa voṭṭhabbanato āsevanapaccayālābhaṃ sandhāya ‘‘nāsevanapaccayā’’ti paṭikkhittova.</p>
  1628. <p class="bodytext">Athāpettha <a name="M2.0044"></a> samodhānaṃ siyā, samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato voṭṭhabbanena asamānavedanānaṃ kusalākusalānaṃ vasenāyaṃ paṭikkhepo katoti. Evampi sati yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ samānavedanāvasena ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā. Atha voṭṭhabbanassa kusalākusalehi bhinnajātikattā tassa tesaṃ āsevanapaccayabhāvo na vuttoti ce. Yathā bhūmivasena bhinnassa gotrabhuvodānavasena ṭhitassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanabhāvo dissati, evaṃ jātivasena bhinnassa voṭṭhabbanassa āsevanapaccayabhāve na koci vibandho, apica abhinnavedanassa, abhinnajātikassa ca upekkhāsahagatamahākiriyacittassa vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ, tasmā vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā voṭṭhabbanassa āsevanabhāvadassanavasena vutto dutiyo moghavāro vīmaṃsitvā gahetabbo. Voṭṭhabbanāvajjanānaṃ pana anatthantarabhāvato āvajjanāya ca kusalākusalānaṃ anantarapaccayabhāvassa vuttattā sati uppattiyaṃ voṭṭhabbanaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyājavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya, na pana aññathāti muñchāmaraṇāsannavelādīsu javanāpāripūriyā mandībhūtavegatāya ayaṃ dassetabboti.</p>
  1629. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyadhammapāla</span>ttherena panettha idaṃ vuttaṃ – ‘‘yaṃ javanabhāvappattaṃ, taṃ chinnamūlarukkhapupphaṃ viyā’’ti vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na <a name="M2.0045"></a> siyā, vutto ca ‘‘yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā kiriyā nevakusalā, nākusalā, na ca kammavipākā upekkhāsahagatā’’ti, tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvā’’ti vacanaṃ javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā na javanabhāvenāti adhippāyena vuttaṃ, ‘‘āsevanaṃ labhitvā’’ti ca ‘‘āsevanaṃ viya āsevana’’nti vutte na koci virodhoti. Vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā. Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati. Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanattaṃ vuttaṃ<a name="V2.0034"></a>. Aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ, yathā phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpannanti. Yadipi ‘‘javanāpāripūriyā…pe… yutto’’ti vuttaṃ, ‘‘āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci visesoti.</p>
  1630. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhussāpāthamāgate</span>ti cakkhudvārassa yogyadesāvaṭṭhānavasena āpāthamāgate. <span class="bld">Tāyā</span>ti manodhātuyā bhavaṅgāvaṭṭane pākaṭatāya kiriyāmanodhātuṃ paccāmasati. <span class="bld">Āvaṭṭite</span>ti santativasena pavattituṃ adatvā nivattite, pariṇāmite vā. Jātesu jāyateti sambandho. <span class="bld">Gate</span>ti niruddhe. <span class="bld">Tadevā</span>ti javanānubhūtameva iṭṭhārammaṇaṃ. <span class="bld">Tenevā</span>ti javanaṃ hutvā niruddhena tena kāmāvacarakusalacittena. <span class="bld">Tadārammaṇasaññita</span>nti javanaggahiteyeva ārammaṇe pavattanato ‘‘brahmassaro’’tiādīsu viya tassa ārammaṇaṃ ārammaṇamassāti majjhapadalopavasena tadārammaṇanti saññitaṃ. <span class="bld">Tulyato</span>ti ārammaṇato visadisabhāvepi somanassasahagatādinā sadisattā. Mūlasadisaṃ <a name="M2.0046"></a> bhavaṅgaṃ <span class="bld">mūlabhavaṅgaṃ</span>. Tadārammaṇampi bhavaṅgasabhāvattā ‘‘bhavaṅga’’nti vuccati yathā ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102). Ettha hi paṭisandhicitte eva pavattiyaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti na sakkā vattuṃ. Nāpi cetaṃ ‘‘sahetukaṃ cutiṃ ahetukapaṭisandhiñca sandhāya vutta’’nti sakkā viññātuṃ. Bhavassa aṅgabhāvābhāvato cuticittassa bhavaṅgavohārālābhatoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅga’’nti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati. ‘‘Tadārammaṇasaññita’’nti vatvā ‘‘mūlabhavaṅganti vuccatī’’ti vuttattā nāmadvayampi imassa labbhatīti dīpitaṃ hoti.</p>
  1631. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. <span class="bld">Tañcā</span>ti tadārammaṇañca. <span class="bld">Etthā</span>ti imesu vīthicittesu. <span class="bld">Gaṇanūpagacittānī</span>ti vipākagaṇanūpagacittāni.</p>
  1632. <p class="bodytext"><a name="para394"></a><span class="paranum">394</span>. <span class="bld">Asamānattā</span>ti asaṅkhārikabhāvena asamānattā.</p>
  1633. <p class="bodytext"><a name="para396"></a><span class="paranum">396</span>. Purimāni pañca vipākacittāni iminā saddhiṃ cha hontīti sambandho. Ettha ca yebhuyyato iṭṭhārammaṇe somanassappavattivasena somanassasahagatajavanānantarameva somanassatadārammaṇaṃ vuttaṃ. Javanassa pana pakappetvā ārammaṇaggahaṇasabbhāvato, vipākassa ca tadabhāvato <a name="V2.0035"></a> iṭṭhārammaṇe upekkhāsahagatajavanesupi javitesu somanassasahagatameva tadārammaṇaṃ hoti.</p>
  1634. <p class="bodytext"><a name="para399-403"></a><span class="paranum">399-403</span>. <span class="bld">Tasmiṃ dvāre</span>ti tasmiṃyeva cakkhudvāre. <span class="bld">Vedanā parivattatī</span>ti kammassa somanassasahagatabhāvepi ārammaṇassa <a name="M2.0047"></a> iṭṭhamajjhattatāya somanassavedanā parivattitvā upekkhāvedanā hoti. Atha vā heṭṭhā vipākavedanāya somanassabhāvepi iṭṭhārammaṇassa majjhattabhāvena taṃvasena vedanā parivattatīti attho.</p>
  1635. <p class="bodytext">Javanesu javitesūti sambandho. ‘‘Javitesu catūsvapī’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Jāyare</span>ti tadārammaṇavasena jāyanti. <span class="bld">Vedanāyā</span>ti vedanāya karaṇabhūtāya. <span class="bld">Asamānattā</span>ti paṭisandhiyā saha asamānattā. <span class="bld">Purimehī</span>ti heṭṭhā vuttatadārammaṇacatukkato. Atha vā ‘‘purimehi asamānattā’’ icceva yojanā. Purimehi saha asamānabhāve vutte tesaṃ sandhiyā saha asamānabhāvopi vuttova hotīti cattāri nāmato piṭṭhibhavaṅgāni ca hontīti yojanā. <span class="bld">Ca</span>-saddena āgantukabhavaṅgāni, tadārammaṇāni ca hontīti dasseti. Etthāpi ca yebhuyyena iṭṭhamajjhattārammaṇe upekkhāsahagatajavanassa uppajjanato upekkhāsahagatajavanānantarameva upekkhāsahagatatadārammaṇaṃ vuttaṃ, heṭṭhā vuttanayena pana upekkhāsahagatatadārammaṇaṃ hoti. Ñāṇasampayuttādīsu javitesu ñāṇavippayuttatadārammaṇānaṃ sambhavo heṭṭhā vuttanayena veditabbo. Kiñcāpi asaṅkhārasasaṅkhāravidhānaṃ javanavasena vuttaṃ, tathāpi utubhojanādipaccayānaṃ dubbalabhāve javanasseva asaṅkhārikattābhāvato asaṅkhārajavanāvasāne asaṅkhārameva tadārammaṇaṃ hoti, na sasaṅkhāranti niyamo. Paccayassa pana balavabhāve satipi paresaṃ ussāhabalena sasaṅkhārassa javanassa sambhavato sasaṅkhārajavanāvasāne sasaṅkhārameva tadārammaṇaṃ hoti, sasaṅkhārikattābhāvato asaṅkhārajavanāvasāne asaṅkhāramevāti niyamo natthīti asaṅkhārajavanāvasāne asaṅkhārampi sasaṅkhārampi tadārammaṇaṃ hoti, sasaṅkhārajavanāvasāne sasaṅkhārampi asaṅkhārampi tadārammaṇaṃ hoti.</p>
  1636. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcimānī</span>ti <a name="M2.0048"></a> iṭṭhamajjhattārammaṇe vuttāni upekkhāsahagatasantīraṇādīni pañca vipākāni. <span class="bld">Purimehi sattahī</span>ti iṭṭhārammaṇe vuttehi cakkhuviññāṇādīhi sattahi viniddise cakkhudvārasminti adhippāyo.</p>
  1637. <p class="bodytext"><a name="para405-6"></a><span class="paranum">405-6</span>. <span class="bld">Ekāya</span> <a name="V2.0036"></a> <span class="bld">cetanāyā</span>ti ekāya tihetukasomanassasahagataasaṅkhārikacetanāya. Evaṃ samasaṭṭhi vipākāni uppajjantīti sambandho. Yasmā pana cakkhudvārādīsu anuppajjitvā sotadvārādīsuyeva uppajjamānā sotaviññāṇādayo viya pañcasu dvāresu anuppajjitvā manodvāreyeva uppajjamāno kāmāvacaravipāko natthi, tasmā manodvāre vipākappavatti na vuttā. Atha vā cakkhudvāre gahitānameva manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ sotadvārādīsupi gahaṇena pañcadvāresu gahitāya manoviññāṇadhātuyā manodvārepi gahaṇanayadassanaṃ kataṃ hoti, evaṃ sati chasu dvāresupi samasattati vipākāni honti. Atha vā manodvāre labbhamānāyapi pañcadvārappavattāya manoviññāṇadhātuyā manodvāre aggahaṇena sotadvārādīsu labbhamānānampi cakkhudvāre gahitamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ sotadvārādīsu aggahaṇassa nayadassanaṃ kataṃ hoti, evaṃ sati pañcadvāresu soḷasa vipākāni honti. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘gahitāggahaṇenā’’</span>tiādi.</p>
  1638. <p class="bodytext"><a name="para408-9"></a><span class="paranum">408-9</span>. <span class="bld">Tīhi vipākehī</span>ti tehi tīhi kusalacittehi samānehi tīhi vipākehi dinnāya paṭisandhiyāti sambandho. <span class="bld">Upekkhāsahitadvaye</span>ti upekkhāsahagatapaṭisandhiyugaḷe. Idha ṭhatvā nāḷiyantūpamā veditabbā. Kathaṃ? Ucchupīḷanasamaye kira ekasmā gāmā ekādasa yantavāhā nikkhamitvā ekaṃ ucchuvāṭaṃ disvā tassa paripakkabhāvaṃ ñatvā ucchusāmikaṃ <a name="M2.0049"></a> upasaṅkamitvā ‘‘yantavāhā maya’’nti ārocesuṃ. So ‘‘ahaṃ tumheyeva pariyesissāmī’’ti ucchusālaṃ gahetvā agamāsi. Te tattha nāḷiyantaṃ yojetvā ‘‘mayaṃ ekādasa janā aparampi ekaṃ laddhuṃ vaṭṭati, vattanena gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Ucchusāmiko ‘‘ahameva sahāyo bhavissāmī’’ti ucchusālaṃ pūrāpetvā tesaṃ sahāyo ahosi. Te attano attano kiccāni katvā phāṇitapācakena ucchurase pakke guḷe baddhe ucchusāmikena tulayitvā bhāgesu dinnesu attano attano bhāgaṃ ādāya sālaṃ sālasāmikaṃ paṭicchāpetvā eteneva upāyena aparāsupi catūsu sālāsu kammaṃ katvā pakkamiṃsu. Tattha pañca yantasālā viya pañca pasādā daṭṭhabbā, pañca ucchuvāṭā viya pañca ārammaṇāni, ekādasa vicaraṇakayantavāhā viya ekādasa vipākacittāni, pañca ucchusālasāmino viya pañca viññāṇāni, paṭhamakasālāya sālasāmikena saddhiṃ dvādasannaṃ janānaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ cakkhuviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā cakkhudvāre rūpārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo, sālasāmikassa sālāya sampaṭicchitakālo viya cakkhuviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ, dutiyatatiyacatutthapañcamasālāya <a name="V2.0037"></a> dvādasannaṃ ekato hutvā katakammānaṃ bhāgaggahaṇakālo viya ekādasannaṃ vipākacittānaṃ kāyaviññāṇena saddhiṃ ekato hutvā kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇe sakasakakiccakaraṇakālo, sāmikassa sampaṭicchitakālo viya kāyaviññāṇassa dvārasaṅkantiakaraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
  1639. <p class="bodytext"><a name="para414"></a><span class="paranum">414</span>. <span class="bld">Assā</span>ti imassa bījassa. <span class="bld">Hetupavattito</span>ti paccayappavattito.</p>
  1640. <p class="bodytext"><a name="para415"></a><span class="paranum">415</span>. Idāni <a name="M2.0050"></a> tihetukomakakammena gahitaduhetukapaṭisandhikassa vipākappavatti duhetukukkaṭṭhena gahitaduhetukapaṭisandhikassa vipākappavattiyā samānāti taṃ ṭhapetvā duhetukakammena gahitaduhetukapaṭisandhikasseva vipākappavattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘duhetukena kammenā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1641. <p class="bodytext"><a name="para418-9"></a><span class="paranum">418-9</span>. Duhetukapaṭisandhikassa kāmāvacaratihetukajavanānaṃ sambhavepi kammasarikkhakāneva javanāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘somanassa…pe… duhetuke’’</span>ti vuttaṃ. Tihetukajavanāvasānepi panassa paṭisandhidāyakakammaṃ tihetukavipākadāne asamatthanti tihetukatadārammaṇābhāvato, javanassa ca kammasarikkhakahetuvasena duhetukabhāvato duhetukatadārammaṇameva hoti.</p>
  1642. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Imāni ca bhavaṅgānī</span>ti imāni cattāri mūlāgantukapiṭṭhibhavaṅgāni. <span class="bld">Aṭṭha hī</span>ti aṭṭheva.</p>
  1643. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>. <span class="bld">Sotaghānādinā</span>ti sotaghānādiviññāṇehi. Etthāpi ambopamā pākaṭikāva. Yantavāhopamāya panettha satta yantavāhā tehi hatthayante nāma sajjite sālasāmikaṃ aṭṭhamaṃ katvā vuttanayānusāreneva yojanā veditabbā.</p>
  1644. <p class="bodytext"><a name="para434-6"></a><span class="paranum">434-6</span>. <span class="bld">Vuddhimupetassā</span>ti mātukucchito nikkhamitvā saṃvarāsaṃvare paṭṭhapetuṃ samatthabhāvena vuḍḍhippattassa. Kiñcāpi ahetukapaṭisandhikassa kammasarikkhakajavanameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘duhetūnaṃ…pe… vasānasmi’’</span>nti vuttaṃ. Tihetukajavanampi pana tesaṃ javati, javanassa duhetukabhāvepi <a name="V2.0038"></a> kammassa duhetukavipākadāne asamatthatāya <span class="bld">‘‘ahetuka…pe… jāyate’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1645. <p class="bodytext"><a name="para443-8"></a><span class="paranum">443-8</span>. <span class="bld">‘‘Ahetupaṭisandhissā’’</span>tiādīsu <a name="M2.0051"></a> adhippāyo heṭṭhā āgatova. Apāyesu paṭisandhidāyakakammena paṭisandhito hīnatadārammaṇassa anipphannato tassa labbhamānaṭṭhānameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘sugatiya’’</span>nti vuttaṃ, kāmāvacarasugatiyanti attho. <span class="bld">Tenā</span>ti tena jātapaṭisandhivipākena. ‘‘Catūsu apāyesu labbhatī’’ti vatvā tassa visayadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘thero nerayikāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Thero</span>ti nirayacārikāya pākaṭattā mahāmoggallānattheramāha. Niraye bhavā <span class="bld">nerayikā. Dhammaṃ desetī</span>ti niraye padumaṃ māpetvā padumakaṇṇikāya nisinno dhammaṃ deseti. <span class="bld">Vassatī</span>ti antohetvatthaṃ katvā vuttaṃ, vassāpetīti attho. <span class="bld">Theraṃ disvā</span>ti therassa dassanahetu. Iminā indanīlapaṭimāvaṇṇassa therassa iṭṭhārammaṇabhāvena kusalavipākacakkhuviññāṇuppattiyā kāraṇaṃ dasseti. Esa nayo <span class="bld">‘‘dhammaṃ sutvā’’</span>tiādīsupi. <span class="bld">Gandha</span>nti tena māpitagandhaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘candanavane divāvihāraṃ nisinnassa cīvaragandha’’nti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) vuttaṃ. <span class="bld">Ghāyata</span>nti ghāyantānaṃ. <span class="bld">Santīraṇadvaya</span>nti atiiṭṭhamajjhattassa gandhādino vasena santīraṇadvayaṃ. Kusalavipākānaṃ, iṭṭhārammaṇassa ca niraye sambhavadīpanena sesāpāyattayepi sambhavo dassitova hoti.</p>
  1646. <p class="bodytext"><a name="para450"></a><span class="paranum">450</span>. Niyamoyeva <span class="bld">niyamattaṃ,</span> tadārammaṇacittampi javanena niyāmitanti vuttaniyamoti attho. <span class="bld">Kusalaṃ pana sandhāyā</span>ti kusalajavanaṃ sandhāya dīpitaṃ aṭṭhakathāyaṃ, kusalassa viya akusalassa sadisavipākābhāvatoti adhippāyo. Ettha ca kusalajavanānantaraṃ sahetukatadārammaṇasseva vacanaṃ. Javanassa kammasarikkhakahetuvasena sahetukattā javanānurūpato vuttaṃ. Paricitavasena pana aññakammenāpi taṃ ahetukatadārammaṇaṃ <a name="M2.0052"></a> na hotīti na vattabbaṃ. Na hi paṭisandhijanakameva kammaṃ tadārammaṇaṃ janeti, atha kho aññakammampi paṭisandhidāyakakammena nibbattetabbatadārammaṇato visadisampi nibbattetīti. Akusalajavanānantarañca ahetukatadārammaṇampi javanassa kammasarikkhakahetukattā tadanurūpato vuttaṃ. Yathāvuttanayena pana sahetukatadārammaṇampi na hotīti natthi.</p>
  1647. <p class="bodytext"><a name="para456-7"></a><span class="paranum">456-7</span>. Ettāvatā <span class="bld">tipiṭakacūḷanāga</span>ttheravāde soḷasa vipākacittāni saddhiṃ dvādasakamaggena <a name="V2.0039"></a> ceva ahetukaṭṭhakena ca vibhāvetvā <span class="bld">moravāpivāsimahādatta</span>ttheravāde visesābhāvato taṃ anāmasitvā <span class="bld">mahādhammarakkhita</span>ttheravāde kusalākusalakiriyavasena piṇḍitvā dassitānaṃ piṇḍajavanānaṃ vasena tadārammaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘somanassayute citte’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Somanassa…pe… javite</span>ti iṭṭhārammaṇe kusalākusalakiriyābyākatavasena somanassayutesu terasasu javanacittesu javitesu. <span class="bld">Gavesitabbā…pe… mānasā</span>ti heṭṭhā vuttanayena somanassasahagatāni pañceva tadārammaṇacittāni gavesitabbāni. <span class="bld">Upekkhā…pe… javitesū</span>ti kusalākusalakiriyavasena cuddasasu upekkhāsahagatajavanacittesu javitesu. <span class="bld">Cha gavesitabbānī</span>ti upekkhāsahagatāni cha eva gavesitabbāni. Khīṇāsavānaṃ pahīnavipallāsatāya kiriyājavanaṃ iṭṭhārammaṇe upekkhāsahagataṃ na hotīti somanassasahagatakiriyājavanesu javitesu somanassasahagatatadārammaṇameva hoti. Iṭṭhamajjhatte, aniṭṭhādīsu ca somanassabhāvato upekkhāsahagatakiriyājavanesu javitesu upekkhāsahagatatadārammaṇamevāti idamettha sanniṭṭhānaṃ. Sekhaputhujjanānaṃ pana appahīnavipallāsatāya iṭṭhamajjhatte, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇe ca <a name="M2.0053"></a> somanassasahagatajavanaṃ uppajjatīti somanassasahagatajavanāvasāne somanassasahagatatadārammaṇameva hoti, natthi upekkhāsahagatanti nāyaṃ niyamo. Iṭṭhārammaṇepi vuttanayānusārena yojetabbaṃ. Tenetaṃ vuccati –</p>
  1648. <p class="gatha1">‘‘Parittakusalādosa-pāpasātakriyājavā;</p>
  1649. <p class="gathalast">Pañcasvekaṃ tadālambaṃ, sukhitesu yathārahaṃ.</p>
  1650. <p class="gatha1">‘‘Pāpā kāmasubhā ceva, sopekkhā ca kriyājavā;</p>
  1651. <p class="gathalast">Sopekkhesu tadālambaṃ, chasvekamanurūpato’’ti.</p>
  1652. <p class="bodytext"><a name="para458-62"></a><span class="paranum">458-62</span>. Duhetukāhetukānaṃ vipākāvaraṇehi samannāgatattā jhānuppādoyeva natthīti āha <span class="bld">‘‘tihetusomanassenā’’</span>ti. <span class="bld">Jhānato parihīnassā</span>ti uppāditalokiyajjhānato parihīnassa. <span class="bld">Vippaṭisārino</span>ti ‘‘mahantena vāyāmena uppādito me paṇītadhammo naṭṭho’’ti uppannavippaṭisāravantassa. <span class="bld">Kiṃ…pe… mānasa</span>nti ayaṃ anumatipucchā, tadārammaṇamānasaṃ jāyate kiṃ, na vāti ayañhettha attho. Bhavaṅgapāto vā hotu tadārammaṇaṃ vā, ko ettha vibandhoti āha <span class="bld">‘‘paṭṭhāne paṭisiddhā’’</span>tiādi. Avacanameva paṭisedhoti katvā āha <span class="bld">‘‘paṭisiddhā’’</span>ti<a name="V2.0040"></a>. Yadi somanassānantaraṃ domanassaṃ, domanassānantaraṃ somanassaṃ vā uppajjeyya, tadā ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.2.45) viya ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo, dukkhāya vedanāya…pe… sukhāya vedanāya…pe… paccayo’’ti vattabbaṃ siyā, tathā gaṇanavāre ekekavedanāsampayuttassa attanā <a name="M2.0054"></a> samānavedanāsampayuttassa, itaravedanādvayasamaṅgissa ca paccayabhāvaṃ sandhāya ‘‘anantare navā’’ti vattabbaṃ siyā, na ca panevaṃ pāḷi āgatā. Domanassasomanassavedanāya sampayuttānaṃ pana aññamaññaanantarapaccayavasena gaṇanadvayaṃ parihāpetvā ‘‘anantare sattā’’ti vuttaṃ, tasmā yathādhammasāsane avacanampi paṭisedhasadisaṃ abhāvasseva dīpanatoti vuttaṃ ‘‘paṭisiddhā’’ti. Assa vā anantaraṃ domanassassa uppattīti sambandho. <span class="bld">Assā</span>ti somanassassa.</p>
  1653. <p class="bodytext">Evaṃ bhavaṅgapātābhāve kāraṇaṃ vatvā puna tadārammaṇābhāvaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘mahaggata’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tattheva paṭisiddha</span>nti ‘‘parittārammaṇo dhammo mahaggatārammaṇassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti vacanābhāvato tattheva paṭṭhāne paṭisiddhaṃ. <span class="bld">Kiṃ nu kātabba</span>nti kiṃ kātabbaṃ. Na hi sakkā ettakena ‘‘acittako’’ti vattunti adhippāyo. Ettha ca mahaggatārammaṇameva domanassajavanaṃ nidassanavasena vuttaṃ. Iṭṭhārammaṇabhūte pana buddhādiārammaṇepi domanassajavane javite somanassapaṭisandhikassa tadārammaṇasambhavo, bhavaṅgapāto vā natthi.</p>
  1654. <p class="bodytext"><a name="para464-5"></a><span class="paranum">464-5</span>. Iṭṭhārammaṇe upekkhāsahagatatadārammaṇassa domanassānantarañca somanassassa abhāvato ‘‘upekkhāsahitā hetū’’tiādinā ācariyena vutte puna codako anubandhanto āha <span class="bld">‘‘āvajjanaṃ kimassā’’</span>ti. Ācariyo pana kimettha āvajjanagavesanena, tena vināva idaṃ cittaṃ uppajjatīti dīpento āha <span class="bld">‘‘natthi ta’’</span>nti. Puna codako āvajjanena vinā cittappavattiṃ avisahanto āha <span class="bld">‘‘taṃ jāyate katha’’</span>nti. Evaṃ pana vutte ācariyo kimettha āvajjanena, kiñca āvajjanena vinā cittappavatti natthīti idaṃ na ekantikanti dīpetuṃ nirāvajjanacittānaṃ sambhavaṃ dassento <a name="M2.0055"></a> āha <span class="bld">‘‘bhavaṅgāvajjanāna’’</span>ntiādi, bhavaṅgāvajjanānaṃ kiṃ āvajjanaṃ, nanu natthevāti adhippāyo. Nanu ca bhavaṅgāvajjanāni tāva sakasakavisayesu ninnattā <a name="V2.0041"></a> āvajjanena vinā uppattiyaṃ bahulaṃ ciṇṇattāva uppajjanti, ayaṃ pana kathaṃ uppajjatīti idaṃ anuyogaṃ sandhāya puna nirāvajjanacittāni dassento āha <span class="bld">‘‘maggassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Maggassa</span> lokuttaramaggassa cittassa. <span class="bld">Anantarassa phalassa cā</span>ti maggānantarassa phalassa ca atthāya kiṃ āvajjananti sambandho. <span class="bld">Evaṃ natthī</span>ti yathā etesaṃ, evametassāpi natthi.</p>
  1655. <p class="bodytext"><span class="bld">Ānandācariyo</span> panettha ariyamaggacittaṃ, maggānantarāni phalāni ca parikammāvajjanena sāvajjanāni samānāni asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve uppattiyā nidassanamattavasena vuttānīti vaṇṇeti. Ayaṃ hissa adhippāyo – yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāya vuttāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni dassitabbāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito, phalasamāpattikāle ca ‘‘parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā maggānantarāni phalacittānīti evaṃ samāpattiphalacittāni na vajjetabbāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni, samudācitāni ca na honti, ārammaṇantare ciṇṇasamudācitāneva. Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaṃ parikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ. Anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇasamudācitaṃ, na nevasaññānāsaññānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaṃ parikammābhāvāti ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti tañca nidassitanti.</p>
  1656. <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. ‘‘Kimassārammaṇa’’nti vatvā nirāvajjanabhāvaṃ viya anārammaṇabhāvampi vadeyyāti tabbhāvadassanena attano vacanaṃ <a name="M2.0056"></a> sādhento āha <span class="bld">‘‘vinā ārammaṇenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti yaṃ kiñci paricitapubbaṃ ārammaṇaṃ ārabbha. Nanu ca tadārammaṇikaṃ siyāti vuttaṃ, tadārammaṇañca javanārammaṇameva gaṇhāti itarathā tadārammaṇabhāvāyogatoti kathamassā parittārammaṇanti? Saccaṃ, kāmāvacaravipākacittānaṃ ekantaparittārammaṇattā nāssā mahaggatārammaṇabhāvo yutto, ‘‘tadārammaṇa’’nti ca tadārammaṇaṭṭhāne uppattiṃ gahetvā vuttaṃ, na tassā tadārammaṇakiccasambhavato. Kena carahi kiccenāyaṃ uppajjatīti? Tadārammaṇakiccaṃ tāva yathāvuttakāraṇatova natthi, nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato. Paṭisandhicutīsu vattabbameva natthi. Pārisesato pana bhavassa aṅgabhāvato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā, paṭisandhibhūtameva <a name="V2.0042"></a> cittaṃ bhavaṅganti idaṃ yebhuyyavasena vuccatīti. <span class="bld">Ācariyadhammapāla</span>ttherenāpi hi ayamattho dassitova.</p>
  1657. <p class="bodytext"><a name="para468-73"></a><span class="paranum">468-73</span>. Avijjamāne kārake kathaṃ kassaci nirāvajjanappavattikassa sāvajjanabhāvenāti codanaṃ sandhāya cittaniyāmanibbattametanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘utubījaniyāmo cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Utubījaniyāmo cā</span>ti utuniyāmo ceva bījaniyāmo ca, utusabhāvaniyāmo bījasabhāvaniyāmoti vuttaṃ hoti. Kammadhammānaṃ niyāmo eva <span class="bld">kammadhammaniyāmatā</span>. <span class="bld">Ekappahārenā</span>ti taṃ taṃ utusamayamanatikkamitvā ekasmiṃyeva kāle. <span class="bld">Phalapupphādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena pallavādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Sabbesa</span>nti tasmiṃ samaye phalādinibbattanakānaṃ sabbesaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃtulyaphalubbhavo</span>ti tehi tehi bījehi sadisānaṃ phalānaṃ nibbatti, tesaṃ tesaṃ bījānaṃ anurūpaphalanibbattīti attho. ‘‘Kulatthagacchassa uttaraggabhāvo, dakkhiṇavalliyā dakkhiṇarukkhapariharaṇaṃ, sūriyāvattapupphānaṃ sūriyābhimukhabhāvo, māluvalatāya rukkhābhimukhagamana’’nti <a name="M2.0057"></a> evamādīnipi ettheva samodhānaṃ gacchanti. <span class="bld">Chiddatta</span>nti chiddavantabhāvo, chiddaṃyeva vā. <span class="bld">Bījajo</span>ti bījasambhavo niyāmo. <span class="bld">Yato detī</span>ti yato yato paccayabhāvaniyāmato deti. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ attano anurūpassa, sadisassa, visadisassa ca phalassa nibbattane niyāmo. Apica –</p>
  1658. <p class="gatha1">‘‘Na antalikkhe na samuddamajjhe,</p>
  1659. <p class="gatha2">Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa;</p>
  1660. <p class="gatha3">Na vijjatī so jagatippadeso,</p>
  1661. <p class="gathalast">Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. (dha. pa. 127) –</p>
  1662. <p class="unindented">Imissā gāthāya aṭṭhuppattiyaṃ āgataṃ tiṇakalāpassa gahitaaggino uṭṭhahitvā ākāse gacchato kākassa gīvāya paṭimuccanaṃ, nāvikassa bhariyāya vālukaghaṭaṃ kaṇṭhe bandhitvā samuddudake pakkhipanaṃ, pabbatakūṭassa patitvā leṇe vasantānaṃ bhikkhūnaṃ dvārapidahananti taṃtaṃkammasarikkhakavipākanibbattanampi kammaniyāmoyevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Jātiya</span>nti paṭisandhiggahaṇe ceva mātukucchito nikkhamane ca, nidassanamattañcetaṃ abhisambodhidhammacakkappavattanādīsupi medanīkampanādikassa sambhavato. <span class="bld">Bodhisattassā</span>ti pacchimabhavikabodhisattassa. <span class="bld">Medanīkampanādika</span>nti pathavīkampanādikaṃ dvattiṃsapubbanimittaṃ. <span class="bld">Visesattamanekampī</span>ti pubbanimittato <a name="V2.0043"></a> aññaṃ tadā pātubhūtaṃ sabbaṃ acchariyaṃ. <span class="bld">Uppattāvajjanādīna</span>nti ‘‘tvaṃ āvajjanaṃ hohi, tvaṃ dassana’’ntiādinā niyuñjakassa abhāvepi taṃtaṃkiccavasena tesaṃ tesaṃ uppatti.</p>
  1663. <p class="bodytext"><a name="para474"></a><span class="paranum">474</span>. Hadaye andhakāro viyāti hadayandhakāro, sammohoti attho, tassa viddhaṃsanaṃ pahānakaraṇanti <span class="bld">hadayandhakāraviddhaṃsanaṃ. Payutto</span>ti anupādāparinibbānaṃ appatvā <a name="M2.0058"></a> anosakkamānena vīriyena vīriyavā. <span class="bld">Mohandhakārāpagama</span>nti arahattamāha.</p>
  1664. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1665. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1666. <p class="centered">Vipākacittappavattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1667. <p class="chapter">8. Aṭṭhamo paricchedo</p>
  1668. <p class="subhead">Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā</p>
  1669. <p class="bodytext"><a name="para475-6"></a><span class="paranum">475-6</span>. Idāni yathāvuttānaṃ sabbesampi cittānaṃ pākaṭabhāvatthaṃ –</p>
  1670. <p class="gatha1">‘‘Suttaṃ dovāriko ceva,</p>
  1671. <p class="gatha2">Gāmillo ambagoḷiyo;</p>
  1672. <p class="gatha3">Jaccandho pīṭhasappī ca,</p>
  1673. <p class="gathalast">Upanissayamatthaso’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) –</p>
  1674. <p class="unindented"><span class="bld">Aṭṭhakathāya</span> āgatamātikāya vasena pakiṇṇakanayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idāni panā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">manasa</span>nti cittānaṃ. ‘‘Mānasa’’ntipi paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. <span class="bld">Panthamakkaṭako</span>ti pāṇakapaṭaṅgādīnaṃ <a name="V2.0044"></a> sañcaraṇaṭṭhāne jālaṃ pasāretvā tesaṃ maggarakkhaṇato ‘‘panthamakkaṭako’’ti laddhanāmo uṇṇanābhi. <span class="bld">Disāsu pana pañcasū</span>ti upametabbānaṃ pañcapasādānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti magge, tattha jālamajjheti vā sambandho. <span class="bld">Suttaṃ pasāretvā</span>ti jālabandhanamāha.</p>
  1675. <p class="bodytext"><a name="para478-80"></a><span class="paranum">478-80</span>. Nti rudhiramāha. Disāsu dutiyādīsu sutte…pe… ghaṭṭiteti sambandho.<span class="bld"> ‘‘Pasādā pañca daṭṭhabbā’’</span>tiādi upamāsaṃsandanaṃ<a name="M2.0059"></a>. <span class="bld">Cittaṃ…pe… viyā</span>ti hadayavatthuṃ nissāya pavattamānacittaṃ jālamajjhe nipannamakkaṭako viya daṭṭhabbaṃ.</p>
  1676. <p class="bodytext"><a name="para482-5"></a><span class="paranum">482-5</span>. <span class="bld">Pasādaghaṭṭana</span>nti pasāde ghaṭṭitaṃ. <span class="bld">Bhavaṅgāvaṭṭana</span>nti bhavaṅgaṃ āvaṭṭentaṃ. Dhammato aññā kāci kiriyā nāma natthīti dhammameva calanena saha upameti. <span class="bld">Suttānusāraṃvā</span>ti suttānusārena gamanaṃ viya. Javanassa ārammaṇarasānubhavanato tassa pavatti yūsapānena saddhiṃ upametvā vuttā. <span class="bld">Vatthuṃyevā</span>ti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni pasādavatthuṃ anugatāni aññārammaṇāni ca honti, na evaṃ bhavaṅgaṃ. Taṃ pana vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti dīpeti. <span class="bld">Parivattana</span>nti puna bhavaṅgabhāvena parivattanaṃ. Bhavaṅgāvajjanādīnaṃ dhammato bhedepi santativasena ekattaṃ gahetvā ekeneva makkaṭakena upamāsaṃsandanaṃ vuttaṃ.</p>
  1677. <p class="bodytext"><a name="para486-90"></a><span class="paranum">486-90</span>. Upamā eva <span class="bld">opammaṃ</span>. Tato pasādavatthuto cittāti sambandho. <span class="bld">Dīpitaṃ</span> iminā opammena. <span class="bld">Ekekārammaṇa</span>nti rūpādīsu pañcasu ekekaṃ ārammaṇaṃ. <span class="bld">Sabbaso</span>ti sabbesu cakkhādīsu yattha katthacīti attho. Idāni ekekārammaṇassa dvīsu dvīsu āpāthagamanaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ cakkhupasādamhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Khe ākāse gacchatīti <span class="bld">khago,</span> pakkhi. <span class="bld">Sākhino</span>ti rukkhassa.</p>
  1678. <p class="bodytext"><a name="para492-3"></a><span class="paranum">492-3</span>. <span class="bld">Rūpassā</span>ti sambandhe sāmivacanaṃ, tassa pana ghaṭṭanaṃ, āpāthagamanampi cāti dvīhi saha sambandho. <span class="bld">Pasādassā</span>ti kammatthe sāmivacanaṃ, atthato āpāthagamanampi cāti sambandho. Ārammaṇavasena, āpāthaṃ āgacchantassapi pasādaghaṭṭanena ca bhavaṅgacalanassa paccayabhāvena āpāthaṃ viya upagamananti attho.</p>
  1679. <p class="bodytext"><a name="para494-5"></a><span class="paranum">494-5</span>. <span class="bld">Tato</span>ti <a name="M2.0060"></a> bhavaṅgacalanato paraṃ, <span class="bld">kusalaṃ javanaṃ citta</span>nti kāmāvacarakusalajavanacittaṃ<a name="V2.0045"></a>. <span class="bld">Akusalameva vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena kiriyābyākatacittampi saṅgaṇhāti. Ettha siyā – ko panetaṃ javanaṃ kusalatāya vā akusalatāya vā niyametīti? Yonisomanasikāro ceva ayonisomanasikāro ca. Yassa hi catucakkasampadāvasena yonisomanasikāro pavattati, āvajjanaṃ, voṭṭhabbanañca yonisova āvaṭṭeti, vavatthāpeti ca, tassa akusaluppatti natthi. Yassa pana vuttavipariyāyena ayonisomanasikāro ca hoti, āvajjanaṃ, voṭṭhabbanañca ayoniso ca āvaṭṭeti, vavatthāpeti ca, tassa kusalajavanuppatti natthi, tasmā yonisomanasikāro kusalatāya, ayonisomanasikāro akusalatāya ca niyametīti daṭṭhabbaṃ. Kiriyājavanaṃ pana arahattameva niyameti. Keci pana ‘‘kiriyājavanaṃ pana manasikāro ca niyameti. Yathā hi āvajjanaṃ kusalākusalānaṃ visuṃ visuṃ paccayo hoti, evaṃ kiriyājavanassāpī’’ti vadanti.</p>
  1680. <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. <span class="bld">Dovārikopamādīnī</span>ti ettha eko rājā sayanagato niddāyati, tassa paricārako pāde parimajjanto nisīdi, badhiradovāriko dvāre ṭhito, tayo paṭihārā sayanassa, dvārassa ca majjhe paṭipāṭiyā ṭhitā. Atheko paccantavāsī manusso paṇṇākāraṃ ādāya dvāraṃ ākoṭesi, badhiradovāriko saddaṃ na suṇāti, pādaparimajjako saññaṃ akāsi, tāya saññāya dvāraṃ vivaritvā passi, paṭhamapaṭihāro paṇṇākāraṃ gahetvā dutiyassa adāsi, dutiyo tatiyassa, tatiyo rañño, rājā paribhuñji. Tattha rājā viya javanaṃ daṭṭhabbaṃ, pādaparimajjako viya āvajjanaṃ, badhiradovāriko viya cakkhuviññāṇaṃ, tayo paṭihārā <a name="M2.0061"></a> viya sampaṭicchanādīni tīṇi vīthicittāni, paccantavāsino paṇṇākāraṃ ādāya dvārākoṭanaṃ viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanaṃ, pādaparimajjakena saññāya dinnakālo viya kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo, tena dinnasaññāya badhiradovārikassa dvāravivarakālo viya cakkhuviññāṇassa ārammaṇe dassanakiccasādhanakālo, paṭhamapaṭihārena paṇṇākārassa gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo, paṭhamena dutiyassa dinnakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo, dutiyena tatiyassa dinnakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo, tatiyena rañño dinnakālo viya voṭṭhabbanena javanassa niyyātitakālo, rañño paribhogakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanakāloti ayaṃ dovārikopamā.</p>
  1681. <p class="bodytext">‘‘Idaṃ <a name="V2.0046"></a> pana opammaṃ kiṃ dīpetī’’tiādi ucchuyantūpamāya vuttanayena veditabbā. Sambahulā gāmadārakā antaravīthiyaṃ paṃsuṃ kīḷanti, tatthekassa hatthe kahāpaṇo paṭihaññi. So ‘‘mayhaṃ hatthe paṭihataṃ, kiṃ nu kho eta’’nti āha. Atheko ‘‘paṇḍaraṃ eta’’nti āha. Aparo saha paṃsunā gāḷhaṃ gaṇhi. Añño ‘‘puthulaṃ caturassaṃ eta’’nti āha. Aparo ‘‘kahāpaṇo eso’’ti āha. Atha āharitvā mātu adaṃsu, sā kamme upanesi. Tattha sambahulānaṃ dārakānaṃ antaravīthiyaṃ kīḷantānaṃ sannisinnakālo viya cittappavatti daṭṭhabbā, kahāpaṇassa hatthe paṭihatakālo viya ārammaṇena pasādassa ghaṭṭitakālo, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti vuttakālo viya taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kiriyāmanodhātuyā bhavaṅgassa āvaṭṭitakālo, ‘‘paṇḍaraṃ eta’’nti vuttakālo viya cakkhuviññāṇena dassanakiccassa <a name="M2.0062"></a> sādhitakālo, saha paṃsunā gāḷhaṃ gahitakālo viya vipākamanodhātuyā ārammaṇassa sampaṭicchitakālo, ‘‘puthulaṃ caturassaṃ eta’’nti vuttakālo viya vipākamanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa santīritakālo, ‘‘kahāpaṇo eso’’ti vuttakālo viya kiriyāmanoviññāṇadhātuyā ārammaṇassa vavatthāpitakālo, mātarā kamme upanītakālo viya javanassa ārammaṇarasānubhavanaṃ veditabbanti ayaṃ gāmadārakopamā.</p>
  1682. <p class="bodytext">Idaṃ opammaṃ kiṃ dīpeti? Kiriyāmanodhātu adisvāva bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, vipākamanodhātu adisvāva sampaṭicchati, vipākamanoviññāṇadhātu adisvāva santīreti, kiriyāmanoviññāṇadhātu adisvāva vavatthāpeti, javanaṃ adisvāva ārammaṇarasaṃ anubhavati, ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpeti. Jaccandhapīṭhasappīupamā upari āgamissati.</p>
  1683. <p class="bodytext"><a name="para498-509"></a><span class="paranum">498-509</span>. Ettakā upamā saṅgahetvā ‘‘dovārikopamādīnī’’ti vatvā ‘‘upanissayamatthaso’’ti ettha upanissayabhāvaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘asambhedenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Asambhedenā</span>ti avinaṭṭhabhāvena, vātapittādīhi anupahatabhāvena ca. Vātapittādiupahatampi hi cakkhuviññāṇassa paccayabhāvānupagamanato sambhinnameva nāma hoti, pañcindriyānaṃ atthikkhaṇeyeva nissayabhāvūpagamanato khaṇavasena asambhedopi yujjati. Esa nayo sotapasādādīsupi. <span class="bld">Rūpāpāthagamenā</span>ti dūre ṭhitassa phalikādīhi antaritassa cakkhuviññāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ yogyadese avaṭṭhitavasena rūpassa āpāthagamanena. Evañca <a name="V2.0047"></a> katvā dūre ṭhitaṃ, parammukhe ṭhitampi dibbacakkhussa āpāthagatameva <a name="M2.0063"></a> nāma hoti. <span class="bld">Ālokanissayenāpī</span>ti rūpāvabhāsanasamatthaālokasaṅkhātanissayena. Āloke sati sambhavo cettha ālokanissayatā, na ālokassa nissayapaccayattā. Manakkārova hetu manakkārahetu, tena saha vattatīti <span class="bld">samanakkārahetu</span>. Tena ālokanissitaṃ dasseti. <span class="bld">Sametehī</span>ti saṃyuttehi ekībhūtehi, na ekassapi virahenāti attho.</p>
  1684. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākāsanissayenā</span>ti kaṇṇacchiddasaṅkhātaākāsanissayena. Teneva hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘na hi pihitakaṇṇacchiddassa sotaviññāṇaṃ pavattatī’’ti vuttaṃ. Bāhirākāsampi pana icchitameva. Tathā hi avivare gehe nisīditvā vuccamānānaṃ bahi ṭhitā na suṇanti. <span class="bld">Vāyosannissayenā</span>ti nāsikacchiddaṃ pavisanavāyusannissayena. <span class="bld">Āposannissayenā</span>ti kheḷasaṅkhātaāposannissayena. <span class="bld">Pathavīsannissayenā</span>ti kāyapasādavatthussa pathavīdhātusannissayena. <span class="bld">Manoviññāṇa</span>nti javanamanoviññāṇaṃ.</p>
  1685. <p class="bodytext"><a name="para510-11"></a><span class="paranum">510-11</span>. <span class="bld">Mano…pe… veditabba</span>nti ‘‘asambhedā manassā’’ti ettha vuttaṃ mano bhavaṅgacittanti veditabbaṃ. Taṃ pana cutivasena niruddhampi kiriyāmayacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā kevalaṃ bhavaṅgappavattivasena mandathāmagataṃ hutvā pavattanampi sambhinnamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nāyaṃ sabbattha gacchatī</span>ti catuvokāre alabbhanato. Tenāha <span class="bld">‘‘bhavaṃ tu pañcavokāra’’</span>ntiādi. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vokāro etthāti <span class="bld">pañcavokāro</span>. Hoti hi bhinnādhikaraṇampi aññapadatthasamāso yathā ‘‘urasilomo’’ti. Atha vā yathāpaccayaṃ pañcahi khandhehi vokarīyatīti <span class="bld">pañcavokāro</span>. ‘‘Atthato’’ti evamādikaṃ padaṃ cakkhādīni dassanādikiccānīti ettakameva sandhāya vuttaṃ, na aññaṃ kiñci visesananti na tattha vinicchayo vutto.</p>
  1686. <p class="bodytext"><a name="para512-4"></a><span class="paranum">512-4</span>. <span class="bld">Sabbānī</span>ti <a name="M2.0064"></a> kāmāvacarādibhedaṃ anāmasitvā sabbāni. <span class="bld">Kamma</span>nti paṭisandhinibbattakā upapajjavedanīyabhūtā, aparāpariyavedanīyabhūtā vā cetanā. <span class="bld">Kammanimitta</span>nti yaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā āyūhanakāle kammaṃ āyūhati, taṃ dānūpakaraṇādikaṃ, pāṇaghātopakaraṇādikañca. <span class="bld">Gatinimitta</span>nti bhavantaramupapajjitabbabhavapariyāpannavaṇṇāyatanaṃ, taṃ pana sugatiyaṃ manussaloke nibbattantassa rattakambalasadisamātukucchivaṇṇavasena, devaloke nibbattantassa uyyānakapparukkhavaṇṇavasena, duggatiyaṃ nibbattantassa <a name="V2.0048"></a> aggijālādivaṇṇavasena, petatiracchānayonīsu petatiracchānānaṃ nibaddhasañcaraṇaṭṭhānapariyāpannatāvaṇṇavasena ca daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Tividha’’</span>nti idaṃ yathāsambhavavasena vuttaṃ, rūpārūpasambandhīnaṃ pana kammanimittameva ārammaṇaṃ hoti. Tathā hi mahaggatavipākāni ekantena kammasadisārammaṇāni vuttāni.</p>
  1687. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccuppannamatītaṃ vā</span>ti khaṇavasena paccuppannamatītaṃ vā. Tattha gatinimittaṃ ekantena paccuppannameva, kammanimittaṃ paccuppannamatītaṃ vā, kammaṃ pana atītameva. Anāgatārammaṇaṃ pana paccuppannakammanimittagatinimittaṃ viya anāpāthagatattā, atītakammakammanimittaṃ viya ananubhūtattā ca vibhūtaṃ hutvā nopatiṭṭhātīti atisantabhāvena pavattamānā paṭisandhi taṃ ārabbha pavattituṃ na sakkotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘natthi anāgata’’</span>nti. Mahaggatapaṭisandhīnaṃ ekantena kammasadisārammaṇabhāvena kammassa viya atītanavattabbārammaṇattā na tāsaṃ visuṃ ārammaṇaṃ uddhaṭaṃ. Tattha dutiyacatutthārūpapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ itarāsaṃ navattabbanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1688. <p class="bodytext"><a name="para517-20"></a><span class="paranum">517-20</span>. Mahāvipākānaṃ paṭisandhādicatukiccavaseneva pavattanato rūpārūpabhave paṭisandhibhavaṅgacutivasena taṃtaṃvipākasseva pavattito, tadārammaṇassa ca abhāvena tattha na labbhatīti āha <span class="bld">‘‘mahāpākā…pe… dvaye’’</span>ti. Aniṭṭharūpānaṃ <a name="M2.0065"></a> brahmaloke asambhavepi tattha ṭhatvā idha aniṭṭhārammaṇaṃ passantānaṃ akusalavipākāni na uppajjantīti na vattabbanti rūpabhavepi santīraṇattayaṃ vuttaṃ. Abhidhammatthasaṅgahasaccasaṅkhepādīsupi hi imināva adhippāyena rūpaloke akusalavipākappavatti dassitā. Apare pana ‘‘kāmabhave santīraṇattayaṃ, rūpabhave santīraṇadvayanti yathālābhavasena yojetabba’’nti vadanti.</p>
  1689. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadācipī</span>ti parittārammaṇesu parittajavanānaṃ uppādepi. ‘‘Bījassābhāvato’’ti rūpārūpabhavadvaye tadārammaṇābhāvassa kāraṇaṃ vatvā tameva pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhibīja’’</span>ntiādi vuttaṃ. Paṭisandhiyeva bījabhūtanti <span class="bld">paṭisandhibījaṃ. Tassā</span>ti tadārammaṇassa.</p>
  1690. <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. Yadi evaṃ cakkhuviññāṇādīnampi kāmāvacarapaṭisandhibījattā tattha abhāvo āpajjatīti codento āha <span class="bld">‘‘cakkhuviññāṇādīna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Indriyāna</span>nti cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhūtānaṃ cakkhādīnamindriyānaṃ. <span class="bld">Pavattānubhāvato</span>ti tesaṃ tattha atthitānubhāvato<a name="V2.0049"></a>. Ayañhettha adhippāyo – cakkhusotaviññāṇānaṃ vatthubhūtāni cakkhusotindriyāni tattha pavattantīti tesaṃ pavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇāni pavattanti. Sati ca tesaṃ pavattiyaṃ vīthicittuppādo niyatoti cakkhuviññāṇādīnaṃ viya sampaṭicchanasantīraṇānampi tattha sambhavo siddhoti.</p>
  1691. <p class="bodytext"><a name="para523-4"></a><span class="paranum">523-4</span>. <span class="bld">Akāmāvacaradhamme</span>ti kāmāvacaradhammato aññe mahaggatalokuttaradhamme. <span class="bld">Nānubandhatī</span>ti nānuvattati. <span class="bld">Janakaṃ…pe… anubandhatī</span>ti yathā nāma gehato nikkhamitvā bahi gantukāmo taruṇadārako attano janakaṃ pitaraṃ vā aññaṃ vā pitusadisaṃ hitakāmaṃ ñātiṃ aṅguliyaṃ gahetvā anubandhati, na aññaṃ rājapurisādiṃ, tathā etampi <a name="M2.0066"></a> bhavaṅgārammaṇato bahi nikkhamitukāmasabhāgatāya attano janakaṃ paṭhamakusalādikaṃ sadisaṃ vā dutiyakusalādikāmāvacarajavanameva anubandhati, na aññaṃ mahaggataṃ lokuttaranti ayamettha attho. <span class="bld">Kusalākusalādi</span>nti <span class="bld">ādi</span>-ggahaṇena kiriyābyākataṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Ānandācariyo</span> pana <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98) vipākadhammadhammānamevānantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Vipphāravantañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhati, na pana chaḷaṅgupekkhāvato santavuttiṃ kiriyājavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi kiriyājavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchati, <span class="bld">ācariyajotipāla</span>ttherādayo pana ‘‘labbhamānassapi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati, yathā taṃ dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto, tasmā yadi abyākatānantarampi tadārammaṇaṃ vucceyya, tadā voṭṭhabbanānantarampi tassa pavattiṃ maññeyyunti kiriyājavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na vuttaṃ, na pana alabbhanato. Yañcettha paṇṇapuṭaṃ nidassitaṃ, taṃ nidassitabbena samānaṃ na hoti, nāvāpaṇṇapuṭānañhi nadīsotassa āvaṭṭanaṃ gati ca visadisīti nāvāyaṃ nadīsotassa anubandhanaṃ, paṇṇapuṭassa ananubandhanañca yujjati, idha pana kiriyājavanetarajavanānaṃ bhavaṅgasotassa āvaṭṭanaṃ gati ca sadisīti etassa ananubandhanaṃ, itarassa anubandhanañca na yujjati, tasmā vicāretabbameva ta’’nti vadanti.</p>
  1692. <p class="bodytext"><a name="para525-6"></a><span class="paranum">525-6</span>. Yathā cetaṃ mahaggatalokuttaradhamme nānuvattati, tathā yadā ete kāmāvacaradhammāpi mahaggatānuttaradhammārammaṇā hutvā pavattanti, tadā tepi nānubandhatīti āha <span class="bld">‘‘kāmāvacaradhammāpī’’</span>tiādi. Mahaggatā-ggahaṇena cettha lokuttarānampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Te cāpī</span>ti <a name="V2.0050"></a> <span class="bld">ca</span>-saddena <a name="M2.0067"></a> lokuttarārammaṇānaṃ gahaṇaṃ. Kasmā nānubandhatīti āha <span class="bld">‘‘parittārammaṇattā’’</span>tiādi. <span class="bld">Parittārammaṇattā</span>ti heṭṭhā vuttanayena kāmāvacaravipākānaṃ ekantena parittārammaṇattā. <span class="bld">Tathāparicitattā</span>ti yathā javanaṃ, evaṃ aparicitattā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi so pitaraṃ, pitusadisaṃ vā kañci anubandhanto taruṇadārako gharadvārantaravīthicatukkādimhi pariciteyeva dese anugacchati, na araññaṃ vā rakkhasabhūmiṃ vā gacchantaṃ, evaṃ kāmāvacaradhamme anubandhantampi parittamhi pariciteyeva dese pavattamāne te dhamme anubandhati, na mahaggatalokuttaradhamme ārabbha pavattamānepi.</p>
  1693. <p class="bodytext"><a name="para527-32"></a><span class="paranum">527-32</span>. Idāni kiṃ imāya yuttikathāya, aṭṭhakathāpamāṇato cetaṃ gahetabbanti dassento āha <span class="bld">‘‘kiṃ tenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Javane</span>ti kāmāvacarajavane. <span class="bld">Tadārammaṇacittāni</span> ‘‘tadārammaṇa’’nti laddhanāmāni cittāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti, tadārammaṇabhāvena na pavattantīti attho. Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite <span class="bld">tadārammaṇaṃ</span> tassa javanassa ārammaṇaṃ <span class="bld">na gaṇhanti</span> na labbhantīti attho. <span class="bld">Rūpārūpabhavesu vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena ‘‘javane javitepi tadārammaṇaṃ na gaṇhantī’’ti ākaḍḍhati. <span class="bld">Paṇṇattiṃ ārabbhā</span>ti kāmabhavepi paṇṇattiṃ ārabbha. <span class="bld">Lakkhaṇārammaṇāyā</span>ti aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya, balavavipassanāyāti attho. ‘‘Tīṇi lakkhaṇāni, tisso ca paññattiyo kusalattike na labbhantī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> vuttattā tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ dhammato abhāvena taṃ ārabbha pavattāya vipassanāya tadārammaṇāni na labbhanti. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> pana ‘‘sekhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.406) vacanato khandhārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃ <a name="M2.0068"></a> labbhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Micchattaniyatesū</span>ti ‘‘katame dhammā micchattaniyatā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā’’ti (dha. sa. 1426) evamāgatesu micchāgāhavasena pavattesu dhammesu javanaṃ hutvā javitesu. Kasmā pana tesu javitesu tadārammaṇaṃ na labbhatīti? Kāmāvacaravipākānañhi niyatamicchādiṭṭhi viya ‘‘attā occhijjatī’’tiādinā attaparikappanāvasena appavattanato niyatamicchādiṭṭhivasappavattesu tesu javitesu tadanantaraṃ tadārammaṇāni na uppajjanti, aniyatamicchādiṭṭhivasappavattesu pana javitesu tadārammaṇaṃ nuppajjatīti natthi. Atha vā <span class="bld">micchattaniyatesū</span>ti micchābhāvaniyatasabhāvesu taṃvisayesūti attho. Micchattaniyatadhammānaṃ dhammasabhāvaṃ aggahetvā micchattaniyatasabhāvasseva gahaṇato, tassa ca vipākānaṃ avibhūtattā micchattaniyatasabhāve ārabbha <a name="V2.0051"></a> tadārammaṇā na labbhanti. <span class="bld">Pi</span>-saddena sammattaniyatesupīti sampiṇḍeti, ‘‘lokuttaradhamme ārabbhā’’ti vā etena siddhattā na tesaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana micchattaniyatasammattaniyatānaṃ aññamaññapaṭipakkhabhāvena balavabhāvato tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ micchattaniyatānantaraṃ sammattaniyatāpi uddhaṭā. Micchattaniyatasabhāvassa viya paṭisambhidāsabhāvassapi kāmāvacaravipākānaṃ avibhūtabhāvena paṭisambhidāñāṇāni ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ na labbhatīti āha <span class="bld">‘‘paṭisambhidāñāṇānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Manodvārepī</span>ti na kevalaṃ pañcadvāresuyeva, atha kho manodvārepi. <span class="bld">Sabbesa</span>nti ahetukaduhetukādīnaṃ sabbesaṃ. <span class="bld">Anupubbato</span>ti heṭṭhā vuttaanukkamato.</p>
  1694. <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. <span class="bld">Na vijjatī</span>ti manodvārassa appaṭighabhāvena na vijjati. <span class="bld">Bhavaṅgato</span>ti bhavaṅgasantānato, tassa ārammaṇato <a name="M2.0069"></a> vā. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti bhavaṅgasantāne, tassārammaṇe vā sati tassa vuṭṭhānaṃ.</p>
  1695. <p class="bodytext"><a name="para535-6"></a><span class="paranum">535-6</span>. <span class="bld">Satta sattā</span>ti ekekassa satta sattāti katvā. <span class="bld">Pāpapākā</span>ti akusalavipākā. ‘‘Dvādasāpuññacittāna’’nti vatvā ‘‘pāpapākā’’ti vacanaṃ ‘‘tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇa’’ntiādīsu viya saññāsaddavasena vuttaṃ. Evaṃ pavattiyaṃ akusalavipākānaṃ pavattiṃ dassetvā idāni paṭisandhiyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekādasavidhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Uddhaccacetanāya pavattivipākadānamattaṃ vinā paṭisandhidānābhāvato āha <span class="bld">‘‘hitvā uddhaccamānasa’’</span>nti. Kiṃ panettha kāraṇaṃ, adhimokkhavirahena sabbadubbalampi vicikicchāsahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, adhimokkhasabhāvato tato balavatarampi uddhaccasahagataṃ nākaḍḍhatīti? Paṭisandhidānasabhāvābhāvato. ‘‘Balavaṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatī’’ti hi ayaṃ vicāraṇā paṭisandhidānasabhāvesuyeva. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti.</p>
  1696. <p class="bodytext">Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ ‘‘uddhaccasahagatassa paṭisandhidānasabhāvo natthī’’ti? Dassanenapahātabbesu anāgatattā. Tividhā hi akusalā dassanenapahātabbā, bhāvanāyapahātabbā, siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbāti. Tattha diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatacittuppādā <span class="bld">dassanenapahātabbā</span> nāma. Yathāha ‘‘katame dhammā dassanenapahātabbā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā <a name="V2.0052"></a> vicikicchāsahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1408). Te hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti laddhanāmena sotāpattimaggeneva pahātabbattā ‘‘dassanenapahātabbā’’ti vuccanti. Uddhaccasahagatacittuppādo <a name="M2.0070"></a> <span class="bld">bhāvanāyapahātabbo</span> nāma. Yathāha ‘‘katame dhammā bhāvanāyapahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti. So hi aggamaggena pahātabbattā ‘‘bhāvanāyapahātabbo’’ti vutto. Uparimaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhasmiṃyeva bhāvanāvasena uppajjati, na adiṭṭhapubbaṃ kiñci passati, tasmā ‘‘bhāvanā’’ti vuccati. Diṭṭhivippayuttadomanassasahagatacittuppādā pana <span class="bld">siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā</span> nāma. Yathāha ‘‘cattāro diṭṭhigatavippayuttā lobhasahagatacittuppādā dve domanassasahagatacittuppādā. Ime dhammā siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā’’ti (dha. sa. 1409). Te hi apāyanibbattakāvatthāya paṭhamamaggena, sesāvatthāya uparimaggehi pahīyamānattā siyā dassanenapahātabbā siyā bhāvanāyapahātabbā nāma. Tattha siyā dassanenapahātabbampi dassanenapahātabbasāmaññena idha ‘‘dassanenapahātabbā’’tveva voharanti. Yadi ca uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ dadeyya, tadā akusalapaṭisandhiyā sugatiyaṃ asambhavato apāyesveva dadeyya, apāyagamanīyañca ekantena dassanenapahātabbā siyā, itarathā apāyagamanīyassa appahīnattā sekhānaṃ apāyuppatti āpajjati, na ca panetaṃ yuttaṃ, ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234), avinipātadhammo’’tiādivacanehi saha virujjhanato, sati ca panetassa dassanenapahātabbabhāve ‘‘siyā dassanenapahātabbā’’ti imassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā, na ca panetaṃ vuttanti. Atha siyā ‘‘apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti evaṃ dassanenapahātabbesu vuttattā uddhaccasahagatassāpi tattha saṅgaho sakkā kātunti? Taṃ na, tassa niyāmato bhāvanāyapahātabbabhāvena vuttattāti <a name="M2.0071"></a> tasmā dassanenapahātabbesu avacanameva paṭisandhidānābhāvaṃ sādhetīti.</p>
  1697. <p class="bodytext">Nanu ca <span class="bld">paṭisambhidāvibhaṅge</span> –</p>
  1698. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ, rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā akusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 731) –</p>
  1699. <p class="unindented">Evaṃ <a name="V2.0053"></a> uddhaccasahagatacittuppādaṃ uddharitvā tassa vipākopi uddhaṭoti kathamassa paṭisandhidānābhāvo sampaṭicchitabboti? Na idaṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya uddhaṭaṃ, atha kho pavattivipākaṃ sandhāya. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> pana –</p>
  1700. <p class="indent">‘‘Sahajātā dassanenapahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānakkhaṇikā dassanenapahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) –</p>
  1701. <p class="unindented">Dassanenapahātabbacetanāya eva sahajātanānakkhaṇikakammapaccayabhāvaṃ uddharitvāva ‘‘sahajātā bhāvanāyapahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti bhāvanāyapahātabbacetanāya sahajātakammapaccayabhāvova uddhaṭo, na pana nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo. Tathā <span class="bld">paccanīyanaye</span>pi –</p>
  1702. <p class="indent">‘‘Dassanenapahātabbo dhammo nevadassanenanabhāvanāyapahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajāta… upanissaya…pe… pacchājāta… kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.98) –</p>
  1703. <p class="unindented">Dassanenapahātabbasseva <a name="M2.0072"></a> kammapaccayabhāvaṃ uddharitvā –</p>
  1704. <p class="indent">‘‘Bhāvanāyapahātabbo dhammo nevadassanenanabhāvanāyapahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajāta… upanissaya… pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.99) –</p>
  1705. <p class="unindented">Bhāvanāyapahātabbassa dhammassa sahajātādipaccayabhāvova vutto, na pana kammapaccayabhāvo, na ca nānakkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthi, tasmā natthi tassa sabbathāpi paṭisandhidānaṃ. Pavattivipākaṃ panassa na sakkā nivāretuṃ paṭisambhidāvibhaṅge uddhaccasahagatānampi vipākassa uddhaṭattā, nānakkhaṇikakammapaccayassa ca paṭisandhivipākameva sandhāya anuddhaṭattā. Evañca pana katvā yadeke ācariyā vadanti ‘‘uddhaccacetanā ubhayavipākampi <a name="V2.0054"></a> na deti paṭṭhāne nānakkhaṇikakammapaccayassa anuddhaṭattā’’ti, taṃ tesaṃ abhinivesamattamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1706. <p class="bodytext">Yadi ca te vadeyyuṃ – yathā ‘‘vipākadhammadhammā’’ti ettha vipāka-saddena vipākārahatā vuccati, evaṃ idhāpi uddhaccasahagatānaṃ vipākārahataṃ sandhāya ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yathā saddhindriyavinimuttassa adhimuccanaṭṭhassa abhāvepi saddhindriyassa adhimuccanasattivisesaṃ gahetvā saddhindriyadhammo adhimuccanaṭṭho atthoti vuccati, evamidhāpi dhammavinimuttassa vipākārahabhāvassa abhāvepi dhammānameva vipākārahasāmatthiyaṃ gahetvā tassa atthibhāvo vutto. Yadi ca te pavattivipākaṃ dadeyyuṃ, yathā –</p>
  1707. <p class="indent">‘‘Sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānakkhaṇikā’’ti (paṭṭhā. 1.2.57) –</p>
  1708. <p class="unindented">Pavattivipākassapi <a name="M2.0073"></a> vasena nānakkhaṇikakammapaccayo vutto, evametthāpi nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo vattabbo siyā. Na hi labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthīti tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpeti. Apica yadi uddhaccasahagatassa pavattivipākadānaṃ adhippetaṃ siyā, tadā ‘‘anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa na kammapaccayena paccayo’’ti paṭisedho na kātabbo siyā. Na hi ṭhapetvā uddhaccaṃ añño koci anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa paccayo bhavituṃ asamattho atthīti, tayidametesaṃ abhilāpamattaṃ. Tathā hi yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘vipākārahabhāvaṃ gahetvā tesaṃ vipāketi vutta’’nti, tadeva tassa vipākasabbhāvaṃ dīpeti. Na hi vipākārahabhāve sati abhiññādīnaṃ viya tassa avipākatāya kāraṇaṃ atthīti. Yampi vuttaṃ ‘‘nānakkhaṇikakammapaccayassa avacanaṃ vipākabhāvaṃ dīpetī’’ti, tampi na sundaraṃ, labbhamānassāpi katthaci kenaci adhippāyena avacanato. Tathā hi dhammasaṅgaṇiyaṃ labbhamānampi hadayavatthu na vuttaṃ. Tasmā yadi pavattivipākaṃ sandhāya nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, tadā paṭisandhivipākadānampissa maññeyyunti labbhamānassapi pavattivipākassa vasena nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo na vuttoti. Yaṃ pana anupādinnupādāniyassa upādinnupādāniyaṃ pati kammapaccayapaṭikkhepavacanaṃ, taṃ abhiññākusalādike sandhāyāti na ettāvatā uddhaccasahagatassa <a name="V2.0055"></a> pavattivipākadānaṃ sabbathāpi paṭikkhipituṃ sakkāti. Yampi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yathā ca abhiññācetanā, evamuddhaccacetanāpi ‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’nti ettha apanetabbā’’ti vuttaṃ, tampi uddhaccacetanāya tattha niddisiyamānāya yathā itarā paṭisandhipavattivasena duvidhassapi vipākaviññāṇassa paccayo, evamuddhaccacetanāpīti gaṇheyyunti vuttaṃ, na tassa pavattivipākābhāvatoti.</p>
  1709. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyabuddhamittādayo</span> <a name="M2.0074"></a> pana uddhaccasahagataṃ dvidhā vibhajitvā ekassa ubhayavipākadānaṃ, ekassa sabbathāpi vipākābhāvaṃ vaṇṇenti. Tesañhi ayaṃ vinicchayo – atthi uddhaccaṃ bhāvanāyapahātabbampi, atthi nabhāvanāyapahātabbampi. Tesu bhāvanāyapahātabbaṃ sekhasantānappavattaṃ, itaraṃ puthujjanasantānappavattaṃ. Phaladānañca puthujjanasantāne pavattasseva, netarassa. Tathā hi dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ, sekhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ, tesaṃ taduppattikāle tāhi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘dassanenapahātabbā, bhāvanāyapahātabbā’’ti ca vuccanti. Puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvato bhāvanāyapahātabbacintā natthi, tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘bhāvanāyapahātabbā’’ti na vuccanti. Yadi vucceyyuṃ, dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayā bhaveyyuṃ. Sakabhaṇḍe chandarāgādīnañhi kesañci sakkāyadiṭṭhādayo keci atītādīsu kismiñci kāle ārammaṇādhipatiupanissayehi paccayā hontīti natthi, na ca paṭṭhāne ‘‘dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā, tasmā natthi puthujjanesu pavattamānānamakusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyo. Yadi tattha avacanameva pamāṇaṃ, evaṃ sati sekhasantānapavattānampi akusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyo natthīti āpajjatīti? Nāpajjati, sekhasantānappavattānaṃ bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyattā. Teneva ca kiñci katvā sekhānaṃ dassanenapahātabbānaṃ akusalānaṃ pahīnabhāvena assādanābhinandanānaṃ vatthūni na honti. Pahīnatāya eva somanassassa hetubhūtā, avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ, uddhaccañca uppādentīti na tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatipakatūpanissayabhāvaṃ <a name="M2.0075"></a> gacchanti. Na hi pahīnakilese upanissāya ariyā rāgadosavikkhepe uppādenti. Vuttañca ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti, na pacceti, na paccāgacchatīti sugato, sakadāgāmi…pe… arahattamaggena…pe… sugato’’ti. Puthujjanānaṃ pana dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā <a name="V2.0056"></a> dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyānaṃ kenaci paccayena paccayā na hontīti na sakkā vattuṃ, ‘‘diṭṭhiṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjati, vicikicchā uppajjati, uddhaccaṃ uppajjati, vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā uppajjati, diṭṭhi uppajjati, uddhaccaṃ uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.407) diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇabhāvassa vuttattā. Ettha hi <span class="bld">uddhacca</span>nti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ, na dassanenapahātabbesupi labbhamānacetasikaṃ uddhaccaṃ. Evañca katvā <span class="bld">adhipatipaccayaniddese</span> ‘‘diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.415) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti, tasmā sekhasantānappavattānamakusalānaṃ dassanenapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayattābhāvato puthujjanānaṃ santāneva dassanenapahātabbānamakusalānaṃ paccayā na hontīti na sakkā vattunti paṭṭhāne dassanenapahātabbānaṃ bhāvanāyapahātabbassa ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayattānuddharaṇaṃ sekhasantānappavattānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyabhāvaṃ sādheti, puthujjanasantāneyeva nadassanenapahātabbānamakusalānaṃ bhāvanāyapahātabbapariyāyabhāvaṃ na sādheti, tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā, te puthujjanesu pavattamānā <a name="M2.0076"></a> dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanamaggāpekkhāya tadappavattiyampi dassanenapahātabbā nāma. Sekhesu pavattamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā tadappavattiyampi tadapekkhāya bhāvanāyapahātabbā nāma. Dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyā pana puthujjanesu pavattamānā heṭṭhā vuttanayena nevadassanenapahātabbā nabhāvanāyapahātabbā, tesu bhāvanāyapahātabbā sahāyavirahato vipākaṃ na janenti. Tathā hi tesaṃ dassanenapahātabbasaṅkhātaṃ sahakārīkāraṇaṃ sahāyabhūtaṃ natthīti bhāvanāyapahātabbacetanāya nānakkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto. Apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ, uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vuttoti.</p>
  1710. <p class="bodytext">Yadi evaṃ, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ ‘‘nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā’’ti vattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, appahātabbasabhāvānaṃ kusalādīnaṃ ‘‘nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā’’ti vuttattā, appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ<a name="V2.0057"></a>. Yadi evaṃ te imasmiṃ tike navattabbāti vattabbā āpajjantīti? Nāpajjanti, cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasākusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā. Yathā hi uppannattike dhammavasena sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ saṅgahitattā kālavasena asaṅgahitāpi atītā ‘‘navattabbā’’ti na <a name="M2.0077"></a> vuttā cittuppādānurūpena saṅgahitesu navattabbassa abhāvā, evaṃ idhāpi cittuppādabhāvena saṅgahitesu navattabbassa abhāvā ‘‘navattabbā’’ti na vuttā. Sabbena sabbañhi dhammavasena asaṅgahitassa tikadukesu navattabbatāpatti. Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi, tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhājetabbe cittuppāde bhinditvā bhājeti ‘‘siyā navattabbāparittārammaṇā’’tiādinā, tadabhāvā uppannattike, idha ca tathā na vuttanti.</p>
  1711. <p class="bodytext">Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ ‘‘tayo mahābhūtā sappaṭighā’’ti vuttā, yathāha ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūta’’nti, evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāyapahātabbasamānasabhāvā ‘‘bhāvanāyapahātabbā’’ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo. Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāyapahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo, rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti. Teneva hi –</p>
  1712. <p class="indent">‘‘Bhāvanāyapahātabbo dhammo dassanenapahātabbassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo, ārammaṇūpanissayo, pakatūpanissayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.84) –</p>
  1713. <p class="unindented">Imissā niddese dassanenapahātabbānaṃ upanissayapaccayabhāvīdhamme niddisantena bhagavatā –</p>
  1714. <p class="indent">‘‘Pakatūpanissayo – patthanaṃ upanissāya pāṇaṃ hanati…pe… saṅghaṃ bhindati, bhāvanāyapahātabbo rāgo doso moho māno patthanā dassanenapahātabbassa rāgassa dosassa mohassa mānassa diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo<a name="M2.0078"></a>. Sakabhaṇḍe chandarāgo parabhaṇḍe chandarāgassa upa…pe… sakapariggahe chandarāgo parapariggahe chandarāgassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.84) –</p>
  1715. <p class="unindented">Puthujjanasantāne <a name="V2.0058"></a> patthanādayo niddiṭṭhā.</p>
  1716. <p class="bodytext">Evampi yathā aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā, evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo pana paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāyapahātabbānaṃ nānakkhaṇikakammapaccayatā na vuttā, na ca ‘‘dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Ye hi dassanenapahātabbapaccayā kilesā, na te dassanato uddhaṃ pavattanti. Dassanenapahātabbapaccayassāpi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāyapahātabbatā vuttā, tasmā uddhaccabhāvena ekasabhāvasseva tassa sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhati. Tayidaṃ sabbametesaṃ ācariyānaṃ ahopurisikāramattaṃ. Kasmā? Uddhaccasahagatassa ekantabhāvanāyapahātabbabhāvena vuttattā. Evañhi vuttaṃ bhagavatā ‘‘katame dhammā bhāvanāyapahātabbā. Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406). Yadi ca uddhaccasahagataṃ nabhāvanāyapahātabbaṃ abhavissa, yathā <span class="bld">atītārammaṇattike</span> ‘‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’’ti (dha. sa. 1433) vatvā vibhajja vuttaṃ, evamidhāpi ‘‘niyogā bhāvanāyapahātabbā natthī’’ti vatvā ‘‘uddhaccasahagato siyā bhāvanāyapahātabbo siyā navattabbo ‘dassanenapahātabbo’tipi ‘bhāvanāyapahātabbo’tipī’’tiādi vattabbaṃ siyā<a name="M2.0079"></a>, na ca tathā vuttaṃ. Yā ca ‘‘tamatthaṃ paṭipādentehi yadi vucceyyu’’ntiādinā yutti vuttā, sāpi ayutti. Kasmā? Dassanenapahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchāuddhaccānaṃ tena tena pahātabbabhāvavasena icchitattā. Yañca ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti uddhaccasahagatacittuppādo vuttoti dassetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ kāraṇavasena vuttaṃ, tampi akāraṇaṃ aññatthāpi sāvasesapāṭhānaṃ dassanato. Tathā hi ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā’’ti imassa vibhaṅge labbhamānampi cetopariyañāṇaṃ na gahitaṃ. Yampi bhāvanāyapahātabbassa vipākadānamhi dassanenapahātabbassa sahāyabhāvūpagamanaṃ vuttaṃ, tampi vicāretabbaṃ – kiṃ avijjādi viya dānasīlādīnaṃ upapattiyaṃyeva vipākadānasāmatthiyā ṭhānavasena dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ sahakārīkāraṇaṃ hoti, udāhu kileso viya kammassa paṭisandhidānamhīti<a name="V2.0059"></a>? Kiñcettha – yadi tāva purimo nayo, sekhasantāne bhāvanāyapahātabbassa akiriyābhāvo āpajjati, pahīnāvijjāmānataṇhānusayasmiṃ santāne dānādi viya sahāyavekallena avipākasabhāvataṃ āpannattā. Atha dutiyo, bhāvanāyapahātabbattena abhimatassāpi dassanenapahātabbabhāvo āpajjati, paṭisandhidāne sati apāyagamanīyasabhāvānativattanato, tasmā amhehi heṭṭhā vuttanayeneva uddhaccasahagatassa vipākadānaṃ sampaṭicchitabbaṃ, na yesaṃ kesañci vacanaṃ. Paṭṭhānānusārīhi bhavitabbanti.</p>
  1717. <p class="bodytext"><a name="para537-8"></a><span class="paranum">537-8</span>. <span class="bld">Ya</span>nti yaṃ āvajjanadvayaṃ. <span class="bld">Karaṇamattattā</span>ti karaṇamattameva ṭhapetvā phaladānābhāvato. <span class="bld">Vātapupphasama</span>nti moghapupphasamaṃ, yathā taṃ paṭhamasañjātaṃ acchinnamūlepi rukkhe <a name="M2.0080"></a> nibbattaṃ purimehi adinnaphalattā phalanibbattakaṃ na hoti, evamidaṃ anupacchinnabhavamūlepi santāne nibbattaṃ anāsevanabhāvena phaladāyakaṃ na hotīti adhippāyo. <span class="bld">Javanattaṃ tu sampatta</span>nti aṭṭhārasavidhaṃ khīṇāsavāveṇikaṃ viññāṇamāha. <span class="bld">Kiccasādhanato</span>ti bhavataṇhāmūlassa avocchinnabhāve sati kusalākusalakammakiccassa sādhanato, dānāditaṃtaṃkiccasādhanavasena vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi chinnamūlassa rukkhassa pupphaṃ pupphanamattaṃ ṭhapetvā aphalameva hoti, evametampi taṃtaṃkiccasādhanamattaṃ ṭhapetvā samucchinnabhavataṇhāmūle santāne pavattanato aphalamevāti.</p>
  1718. <p class="bodytext"><a name="para539-40"></a><span class="paranum">539-40</span>. <span class="bld">Paṭiccā</span>ti hetudhammassa paṭimukhaṃ gantvā taṃ apaccakkhāya. <span class="bld">Etī</span>ti pavattati, tiṭṭhati uppajjati vāti vuttaṃ hoti. ‘‘Etī’’ti hi idaṃ uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavasena pavattiparidīpakaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘ṭhitiyuppattiyāpi vā’’</span>ti. Ekacco hi paccayo ṭhitiyā eva upakārako hoti yathā pacchājātapaccayo, ekacco uppattiyā eva yathā anantarādiko, ekacco ubhayassa yathā hetuādayo. Evaṃ paccaya-saddassa vacanatthaṃ dassetvā idāni paccayalakkhaṇaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘yo dhammo’’</span>tiādi. <span class="bld">Yo</span>ti hetudhammo. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa phaladhammassa. <span class="bld">Ṭhitiyuppattiyāpi vā</span>ti ṭhititthaṃ, uppattitthaṃ vā. <span class="bld">Ṭhitiyā</span>ti vā ṭhitikkhaṇe, <span class="bld">uppattiyā</span>ti uppādakkhaṇe. Yassa dhammassa upakāro, yassa dhammassa ṭhitiyuppattiyāti vā sambandho. <span class="bld">‘‘Upakāro’’</span>ti iminā dhammena dhammasattiupakārakaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Sambhavo’’</span>tiādi paccayasseva pariyāyadassanaṃ. Sambhavati etasmāti <span class="bld">sambhavo</span>. Tathā <span class="bld">pabhavo</span>. Hinoti patiṭṭhāti etthāti <span class="bld">hetu</span>. Anekatthattā dhātusaddānaṃ <span class="bld">hi</span>-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhattho veditabbo<a name="V2.0060"></a>. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena <a name="M2.0081"></a> viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati, vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjatīti <span class="bld">hetu</span>. Attano phalaṃ karotīti <span class="bld">kāraṇaṃ. Paccayo mato</span>ti paccayova ‘‘sambhavo’’tiādito mato. Atthato ete samānā, byañjanamattaṃyeva nesaṃ nānattanti vuttaṃ hoti.</p>
  1719. <p class="bodytext"><a name="para541-5"></a><span class="paranum">541-5</span>. Evaṃ paṭṭhāne āgatasabbapaccayānaṃ sādhāraṇavasena atthaṃ vatvā idhādhippetassa hetupaccayasseva sarūpaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘lobhādi pana yo dhammo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Mūlaṭṭhenā</span>ti sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhātamūlaṭṭhena. <span class="bld">Chaḷevā</span>ti mūlaṭṭhenūpakārakabhāvassa tesameva āveṇikabhāvena ete chaḷeva. <span class="bld">Jātito</span>ti kusalākusalābyākatajātito. <span class="bld">Navadhā</span>ti tayo kusalahetū, tayo akusalahetū, tayo abyākatahetūti navadhā. <span class="bld">Dhammānaṃ…pe… sādhako</span>ti yathā sālivīhibījādīni sālivīhiādibhāvassa sādhakāni, maṇiādipabhāvatthūnañca nīlādivaṇṇāni nīlādimaṇipabhāya sādhakāni, evaṃ hetupaccayo yathārahaṃ attano sampayuttānaṃ kusalādittasādhakoti kusalākusalābyākatadhammānaṃ yathākkamaṃ kusalākusalābyākatabhāvasādhako mūlaṭṭhoti ayamettha attho. <span class="bld">Eke ācariyā</span>ti revatācariyaṃ, tassa sissānusisse ca sandhāyāha. Atha vā garumhi bahuvacanampi yujjatīti revatācariyameva sandhāya <span class="bld">‘‘eke ācariyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1720. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ sante</span>ti yadi mūlaṭṭho kusalādibhāvasādhako, evaṃ sati. Yathā cittaṃ cittajarūpānaṃ paccayo hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpīti āha <span class="bld">‘‘taṃsamuṭṭhānarūpisū’’</span>ti, hetusamuṭṭhānarūpesūti attho. <span class="bld">Neva sampajjatī</span>ti na sijjhati, ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena <a name="M2.0082"></a> paccayo’’ti vutto hetupaccayabhāvo na sampajjatīti vuttaṃ hoti. Yathā kusalākusalā hetū taṃsamuṭṭhānarūpassa kusalādibhāvāya na pariyattā, evaṃ abyākatopi hetu taṃsamuṭṭhānassa rūpassa abyākatabhāvāya na pariyatto. Sabhāvena hi taṃ abyākatanti āha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Yadi kusalādibhāvaṃ na sādhenti, paccayāpi na hontīti vadeyyāti āha <span class="bld">‘‘na tesa’’</span>ntiādi. ‘‘Hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1) vacanato te alobhādayo tesaṃ rūpānaṃ paccayā na na honti, bhavantevāti attho.</p>
  1721. <p class="bodytext"><a name="para546-7"></a><span class="paranum">546-7</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V2.0061"></a> <span class="bld">gantabbo</span>ti na paccetabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi kusalādihetuyo attano viya attahetukānaṃ dhammānaṃ kusalādibhāvaṃ sādhenti, kusalākusalahetupaccayasambhūtā rūpadhammāpi te viya kusalādayo siyuṃ, hetuyo vā rūpānaṃ paccayā na siyuṃ, na ca panetaṃ ubhayampi atthi, tasmā kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhako mūlaṭṭhoti na viññātabbanti. Apica yadi hetupaṭibaddho kusalādibhāvo, tadā abyākatabhāvopi tappaṭibaddho siyā, ahetukānaṃ abyākatabhāvo na sijjhati. Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo, hetūnampi kusalādibhāvo appaṭibaddho siyā. Atha tesampi sesahetupaṭibaddho, evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo na sijjheyya. Atha tassa so aññahetuko siyā, evaṃ sati sesahetūnampi taṃhetukova siyā. Yathā ca sesahetūnaṃ, evaṃ avasesasampayuttadhammānampi taṃhetukova siyā. Atha siyā hetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo, sampayuttānaṃ pana <a name="M2.0083"></a> hetupaṭibaddhoti, evaṃ sati alobho kusalo vā siyā abyākato vā. Yadi hi so sabhāvato kusalo, taṃsabhāvattā abyākato na siyā. Atha abyākato, taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa adosattābhāvo viya. Yasmā pana ubhayathāpi hoti, tasmā yathā ubhayathā hontesu saddhādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhaṃ kusalādibhāvaṃ pariyesatha, na sabhāvato, evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā, na sabhāvato. Sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya hetusampayuttadhammesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na hetupaṭibaddhoti. Tenevāha –</p>
  1722. <p class="indent">‘‘Yoniso, bhikkhave, manasi karoto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tiādi (a. ni. 1.67).</p>
  1723. <p class="bodytext"><span class="bld">Samayaññunā</span>ti ābhidhammikamatavedinā. <span class="bld">Suppatiṭṭhitabhāvassa sādhanenā</span>ti attahetukānaṃ dhammānaṃ sammā patiṭṭhitabhāvassa thirabhāvassa sādhanena. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti suppatiṭṭhitā, ahetukā tilabījādisevālā viya na suppatiṭṭhitāti.</p>
  1724. <p class="bodytext"><a name="para548"></a><span class="paranum">548</span>. <span class="bld">Sabbaso</span>ti kāmāvacarādisabbabhāgena.</p>
  1725. <p class="bodytext"><a name="para550-1"></a><span class="paranum">550-1</span>. Paṭisandhikkhaṇe <a name="V2.0062"></a> cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abhāvato attanā sampayuttānaṃ, kaṭattārūpānameva ca paccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘attanā…pe… jātāna’’</span>nti. Kammassa katattā eva ca upacitattā ca na issarādihetuno sambhūtāni rūpāni kaṭattārūpāni, kammasamuṭṭhānarūpānīti attho<a name="M2.0084"></a>, kaṭattārūpāneva jātāni bhūtāni nibbattānīti <span class="bld">kaṭattārūpajātāni. Tathevā</span>ti yathā paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, evanti attho. <span class="bld">Cittajānañcā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena ‘‘attanā sampayuttāna’’nti ākaḍḍhati.</p>
  1726. <p class="bodytext"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>. Lokuttaravipākānaṃ paṭisandhivasena appavattanato natthi kammasamuṭṭhānassa paccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘cittajāna’’</span>ntiādi.</p>
  1727. <p class="bodytext"><a name="para555"></a><span class="paranum">555</span>. <span class="bld">Hetupaccayasambhavo</span>ti hetupaccayasambhūtadhammo, hetupaccayato paccayuppannadhammānaṃ sambhavākāro vā. <span class="bld">Sañjātasukhahetunā</span>ti sañjātañāṇena, sampajaññenāti attho. Ñāṇañhi ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyati, samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādivacanato sukhaṃ hetu etassāti,</p>
  1728. <p class="gatha1">‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho,</p>
  1729. <p class="gatha2">Yo cattho samparāyiko;</p>
  1730. <p class="gatha3">Atthābhisamayā dhīro,</p>
  1731. <p class="gathalast">Paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.129) –</p>
  1732. <p class="unindented">Ādivacanato sukhassa hetūti vā ‘‘sukhahetū’’ti vuccati.</p>
  1733. <p class="bodytext"><a name="para556"></a><span class="paranum">556</span>. Lokassa adhipati <span class="bld">lokādhipati,</span> sakalalokanāyakenāti attho. Attādhīnānaṃ patinoti <span class="bld">adhipatī. Chandaṃ tu jeṭṭhakaṃ katvā</span>ti ‘‘chandavato kiṃ nāma na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne cittuppāde chando jeṭṭhakabhūto sampayuttadhamme vase vattamāno hutvā pavattati, sampayuttadhammā ca tassa vase pavattanti hīnādibhāvena tadanuvattanatoti āha ‘‘chandaṃ tu jeṭṭhakaṃ katvā’’tiādi. <span class="bld">Katvā dhura</span>nti sahajātapubbaṅgamavasena <a name="M2.0085"></a> pubbaṅgamaṃ katvā. <span class="bld">Chandādhipati nāma so</span> vā cittuppādo chandādhipati nāma ‘‘chando <a name="V2.0063"></a> adhipati imassā’’ti katvā. <span class="bld">Esevā</span>ti ‘‘cittaṃ dhuraṃ katvā…pe… kālasmiṃ cittādhipati nāmā’’tiādinā yathāvuttova nayo. <span class="bld">Sesesū</span>ti cittādīsu. Ettha ca ‘‘chandaṃ…pe… kālasmi’’ntiādinā kālassa niyamitattā cattāropete ekakkhaṇe adhipatī na hontīti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.3) catunnampi adhipatīnaṃ paccayabhāvo visuṃ visuṃyeva uddhaṭo. Yadi hi te ekakkhaṇeyeva adhipatipaccayā siyuṃ, tadā yathā <span class="bld">hetupaccayaniddese</span> ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’ntiādinā avisesena vuttaṃ mūlaṭṭhena upakārakabhāvassa vijjamānena dvinnaṃ, tiṇṇampi hetūnaṃ ekakkhaṇe paccayabhāvūpagamanato, evaṃ ekakkhaṇeyeva bahūnaṃ jeṭṭhakabhāve sati adhipatipaccayaniddesepi ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’’ntiādinā vattabbaṃ siyā. Yasmā pana evaṃ avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntiādinā cattārova visesetvā vuttā, tasmā ekekadhammoyeva ekakkhaṇe adhipatipaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Jeṭṭhaṭṭhenā</span>ti pamukhabhāvena.</p>
  1734. <p class="bodytext">Sobhanā mati, sobhanaṃ vā mataṃ etesaṃ atthīti sumatino, sammādiṭṭhikāti attho, tesaṃ matiṃ vibodheti pabodhetīti <span class="bld">sumatimativibodhanaṃ</span>. Kucchitā mati, kucchitaṃ vā mataṃ etesanti kumatino, micchādiṭṭhikā, tesaṃ matibhūtā matibhāvena parikappitattāti kumatimati, micchādiṭṭhi, sāyeva indhanasadisatāya indhanaṃ tassa pāvakaṃ aggi viyāti <span class="bld">kumati…pe… pāvakaṃ. Atimadhura</span>nti nipuṇagambhīrena attharasena <a name="M2.0086"></a> ceva suvimalasakhilena byañjanarasena ca madhuraṃ. <span class="bld">Avedī</span>ti ogāhetvā jānāti. <span class="bld">Yo yo</span>ti theranavamajjhimesu yo koci. <span class="bld">Jinavacanaṃ sakalaṃ avedī</span>ti tepiṭakassapi sakalajinavacanassa gahaṇasamatthatāpaṭilābhena taṃ avagacchati.</p>
  1735. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1736. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1737. <p class="centered">Pakiṇṇakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1738. <p class="chapter">9. Navamo paricchedo</p>
  1739. <p class="subhead">Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
  1740. <p class="bodytext"><a name="para560-1"></a><span class="paranum">560-1</span>. Vaṭṭakathāya <a name="V2.0064"></a> lokuttaravipākānaṃ alabbhanato <span class="bld">‘‘lokiyānevā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Puññāpuññādisaṅkhārā</span>ti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti tayo saṅkhārā. Tattha punāti attano santānaṃ apuññaphalato, dukkhasaṃkilesato ca sodheti, pujjaṃ bhavaphalaṃ nibbattetīti vā puññaṃ, attano phalassa abhisaṅkharaṇaṭṭhena abhisaṅkhāro cāti <span class="bld">puññābhisaṅkhāro,</span> puññapaṭipakkhato apuññaṃ, vuttanayena abhisaṅkhāro cāti <span class="bld">apuññābhisaṅkhāro</span>. Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati na kampatīti āneñjaṃ, taṃ abhisaṅkharotīti <span class="bld">āneñjābhisaṅkhāro</span>. Tattha dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, bhāvanāvaseneva pavattā rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā puññābhisaṅkhāro nāma. Pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro nāma. Bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro <a name="M2.0087"></a> nāma. Bhavādīsu yathā paccayā, tathā yesañca vipākānaṃ paccayā, tepi viññātabbāti sambandho. Keci pana <span class="bld">‘‘tepī</span>ti saṅkhārānaṃ gahaṇa’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ, evaṃ sati ‘‘yesa’’nti aniyamaniddesassa niyamakavacanābhāvato.</p>
  1741. <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. Katame pana te bhavādayoti āha <span class="bld">‘‘tayo bhavā’’</span>tiādi. Tattha kāmarūpārūpavasena <span class="bld">tayo bhavā</span>. Saññībhavaasaññībhavanevasaññīnāsaññībhavavasena, pana ekavokārabhavacatuvokārabhavapañcavokārabhavavasena ca tayo bhavā ettheva samodhānaṃ gacchanti. <span class="bld">Catasso yoniyo</span>ti aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena cattāro sattanikāyā. Tattha bījakapāle nibbatto sattanikāyo <span class="bld">aṇḍajayoni</span> nāma. Mātugabbhe jalābuje nibbattasattanikāyo <span class="bld">jalābujayoni</span> nāma. Padumagabbhamānusakagabbhamalādisaṃsedūpanissayena uppajjanakasattanikāyo <span class="bld">saṃsedajayoni</span> nāma. Kutoci anuppajjitvā kevalaṃ tattha tattha paripuṇṇaṅgapaccaṅgo hutvā uppajjanakasattanikāyo <span class="bld">opapātikayoni</span> nāma. <span class="bld">Gatipañcakaṃ</span> heṭṭhā vibhāvitameva<a name="V2.0065"></a>. Paṭisandhiviññāṇassa vatthubhūtā ca viññāṇakkhandhā cha viññāṇaṭṭhitiyo nāma. Tā pana nānattakāyādivasena sattavidhāti āha <span class="bld">‘‘viññāṇaṭṭhitiyo sattā’’</span>ti. Vuttañhetaṃ –</p>
  1742. <p class="indent">‘‘Sattimā, bhikkhave, viññāṇaṭṭhitiyo. Katamā satta? Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino. Seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā, ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino. Seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā, ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santi, bhikkhave, sattā <a name="M2.0088"></a> ekattakāyā nānattasaññino. Seyyathāpi devā ābhassarā, ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino. Seyyathāpi devā subhakiṇhā, ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā, ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā, ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā, ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhitī’’ti (dī. ni. 3.332; a. ni. 7.44).</p>
  1743. <p class="bodytext">Ettha hi aparimāṇacakkavāḷavāsino manussā kāmāvacaradevā punabbasumātupiyaṅkaramātādayo vinipātikāsurā ca kusalavipākapaṭisandhikā vemānikapetā ceti ime dīgharassakisathūlakāḷaodātādivaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa, ahetuduhetutihetuvasena paṭisandhisaññāya ca nānābhāvato <span class="bld">nānattakāyanānattasaññino</span> nāma, ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Paṭhamajjhānatalavāsino pana tayo devā uparūparivāsīnaṃ vaṇṇādikamapekkhitvā attano vaṇṇādīnaṃ nihīnatāya rūpakāyassa nānābhāvato, paṭhamajjhānavipākaviññāṇavasena samānasaññitāya ca <span class="bld">nānattakāyaekattasaññino</span> nāma, ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti, caturāpāyavāsinopi vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa nānāsabhāvattā, akusalavipākasaññāvasena saññāya ekasabhāvattā ca dutiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃyeva samodhānaṃ <a name="M2.0089"></a> gacchantīti veditabbaṃ. Dutiyajjhānatalavāsino tayo devā vaṇṇasaṇṭhānādivasena samānattā rūpakāyassa <a name="V2.0066"></a> visesābhāvato pañcakanaye dutiyatatiyajjhānasaññāvasena paṭisandhisaññāya nānābhāvato <span class="bld">ekattakāyanānattasaññino</span> nāma, ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Tatiyajjhānatalavāsino pana tayo devā rūpakāyavasena samānattā, pañcakanaye catutthajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca ekattā <span class="bld">ekattakāyaekattasaññino</span> nāma, ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Vehapphalavāsino ceva pañca suddhāvāsavāsino ca vaṇṇasaṇṭhānavasena rūpakāyassa, pañcamajjhānavipākasaññāvasena paṭisandhisaññāya ca samānattā catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. Ākāsānañcāyatanādayo tisso viññāṇaṭṭhitiyo pāḷivaseneva pākaṭā. Asaññasattā pana viññāṇābhāvena nevasaññānāsaññāyatanavāsino ca saññāya viya viññāṇassa sukhumabhāveneva viññāṇaṭṭhitīsu na gahitā, sattānaṃ nivāsatāya pana <span class="bld">‘‘sattāvāsā’’</span>ti vuccanti. Evañca katvā tehi satta viññāṇaṭṭhitiyo samodhānetvā nava sattāvāsā vuttā.</p>
  1744. <p class="bodytext"><a name="para563-4"></a><span class="paranum">563-4</span>. Idāni evaṃ vuttesu bhavādīsu dvattiṃsavipākānaṃ tiṇṇaṃ abhisaṅkhārānaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāme puññābhisaṅkhārasaññitā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Navannaṃ pākacittāna</span>nti sahetukāhetukavasena navannaṃ sugatipaṭisandhivipākacittānaṃ. <span class="bld">Nānakkhaṇika…pe… paccayehi cā</span>ti kusalākusalakammassa atītasseva attanā janetabbavipākānaṃ paccayabhāvato nānakkhaṇikakammapaccayena, tesameva balavakāraṇabhāvato upanissayapaccayena ca. Vuttañhi tassa upanissayattaṃ ‘‘kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423). Sabbattha upanissayabhāvo balavakammavasena <a name="M2.0090"></a> yojetabbo. Dubbalañhi kammaṃ upanissayo na hotīti <span class="bld">paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> dassitametaṃ.</p>
  1745. <p class="bodytext"><a name="para566-8"></a><span class="paranum">566-8</span>. <span class="bld">Pañcanna</span>nti kusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇadvayavasena pañcannaṃ. Duggatiyaṃ kusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha <span class="bld">‘‘na honti paṭisandhiya’’</span>nti. Evaṃ paṭisandhipavattīnaṃ asaṅkaravasena paccayavidhiṃ dassetvā idāni samodhānetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘hontī’’</span>tiādi vuttaṃ. Soḷasannaṃ pavatte, paṭisandhiyaṃ navannanti yathālābhavasena yojetabbaṃ.</p>
  1746. <p class="bodytext"><a name="para569-74"></a><span class="paranum">569-74</span>. <span class="bld">Rūpe puññābhisaṅkhārā</span>ti abhiññāvajjitā pañca rūpāvacarapuññābhisaṅkhārā. Kasmā pana abhiññāya parivajjananti? Vipākadānābhāvato, tañca kho panassā vipākassa asambhavato<a name="V2.0067"></a>, na pana vipākuppādanasabhāvābhāvato. Yadi hi abhiññācetanā vipākaṃ uppādeyya, aññabhūmikakammassa aññabhūmikavipākuppādanāyogato sabhūmikameva uppādeyya. Taṃ pana kiṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā? Kiñcettha – yadi tāva navattabbārammaṇaṃ uppādeti, taṃ na yuttaṃ rūpāvacaravipākānaṃ ekantena kammasamānārammaṇatāya dassitattā, abhiññācetanāya ca sayaṃ parittādiārammaṇattā. Atha parittādiārammaṇaṃ uppādeti, tampi na yujjati rūpāvacaravipākānaṃ ekanteneva navattabbārammaṇabhāvato. Tathā hi vuttaṃ cittuppādakaṇḍe –</p>
  1747. <p class="indent">‘‘Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ. Ime dhammā navattabbā ‘parittārammaṇā’tipi ‘mahaggatārammaṇā’tipi ‘appamāṇārammaṇā’tipī’’ti (dha. sa. 1422).</p>
  1748. <p class="bodytext">Apica <a name="M2.0091"></a> samādhivijjāsambhārabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattaṃ samādhiphalasadisā. Tassa tassa hi adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yathicchitassa kiccassa nipphādanamattaphalā abhiññācetanā. Tenāha ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādi (pārā. 12-13) tasmā samādhissa phalasadisā abhiññācetanā na ca phalaṃ deti, dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viya natthi tassa vipākuppādananti. Keci pana ‘‘samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānāni vipākaṃ uppādenti samāpattibhāvato, abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāyevāti dubbalā, tasmā vipākaṃ na detī’’ti vadanti. Evañca katvā vuttaṃ anuruddhācariyena –</p>
  1749. <p class="gatha1">‘‘Samānāsevane laddhe, vijjamāne mahabbale;</p>
  1750. <p class="gathalast">Aladdhā tādisaṃ hetuṃ, abhiññā na vipaccatī’’ti. (nāma. pari. 474);</p>
  1751. <p class="unindented">Tayidamakāraṇaṃ, parittajhānassa avisesena brahmapārisajjādīsu vipākadānavacanato. Na hi parittaṃ <a name="V2.0068"></a> laddhāsevanameva tattha vipākaṃ detīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tasmā samānāsevane laddheyeva jhānassa vipākadānaṃ na sakkā vattuṃ. Apica punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasibhāvasabbhāvā tassāpi ca balavabhāvo atthevāti vipākaṃ uppādeyya.</p>
  1752. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcannaṃ pākacittāna</span>nti pañcannaṃ rūpāvacaravipākacittānaṃ. <span class="bld">Māpuññasaṅkhārā</span>ti apuññābhisaṅkhārā. ‘‘Ime apuññasaṅkhārā’’ti vā padacchedo. <span class="bld">Ekassā</span>ti ekassa akusalavipākasantīraṇassa. <span class="bld">Channa</span>nti santīraṇavajjānaṃ channaṃ akusalavipākānaṃ. <span class="bld">Pavatte paccayā honti</span> aniṭṭharūpādiāpāthāgateti adhippāyo. Sugatiyaṃ akusalavipākapaṭisandhiyā abhāvato āha <span class="bld">‘‘na honti paṭisandhiya’’</span>nti. <span class="bld">Catunna</span>nti <a name="M2.0092"></a> akusalavipākacakkhusotaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavasena catunnaṃ. Tāni pana ekantato aniṭṭhārammaṇāni. Rūpabhave ca kathaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogoti āha <span class="bld">‘‘so cā’’</span>tiādi. <span class="bld">So</span>ti so paccayabhāvo. <span class="bld">‘‘Kāmabhave’’</span>ti idaṃ aniṭṭharūpādīnaṃ visesanaṃ, na pana ‘‘upaladdhiya’’nti imassa. Tenāha <span class="bld">‘‘aniṭṭha…pe… na vijjare’’</span>ti. Keci pana ‘‘upaladdhiyanti imasseva visesanabhāvena gahetvā brahmūnaṃ kāmabhavaṃ āgatakkhaṇe rūpādiupaladdhiya’’nti vadanti. <span class="bld">Aniṭṭha…pe… na vijjare</span> ekantasukhavatthubhūte tattha vokiṇṇasukhadukkhakāraṇassa abhāvato.</p>
  1753. <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. <span class="bld">‘‘Evaṃ tāvā’’</span>tiādi yathāvuttassevatthassa appanaṃ. <span class="bld">Yathā cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena ‘‘yesañcā’’ti saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tathā</span>ti etthāpi ‘‘te’’ti saṅgaṇhitabbaṃ.</p>
  1754. <p class="bodytext"><a name="para577-81"></a><span class="paranum">577-81</span>. Yattha vitthārappakāsanaṃ kataṃ, tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha <span class="bld">‘‘tatrida’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tatrā</span>ti tesu bhavādīsu. <span class="bld">Ida</span>nti nidassitabbabhāvena āsannapaccakkhamāha. <span class="bld">Ādito pana paṭṭhāyā</span>ti bhavato paṭṭhāya. <span class="bld">Avisesenā</span>ti kāmāvacararūpāvacaravasena visesābhāvena terasa puññābhisaṅkhārā. <span class="bld">Dvibhavesū</span>ti kāmarūpabhavesu. Kesañci manussānaṃ, bhummadevānañca aṇḍajajalābujānampi sambhavato tadapekkhāya <span class="bld">‘‘catūsu…pe… yonisū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Nānatta…pe… ṭhitīsupī</span>ti aluttasamāsavasena vuttaṃ, nānattakāyanānattasaññādīsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsūti attho. <span class="bld">Vuttappakārasmi</span>nti nānattakāyādike, puññābhisaṅkhārassa bhavādīsu ekavīsativipākānaṃ ekāvatthāya paccayo ahutvā duggatipariyāpannesu bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu paṭisandhiṃ adatvā pavatteyeva aṭṭhannaṃ <a name="V2.0069"></a> vipākānaṃ paccayabhāvato, kāmāvacarasugatipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasannaṃ vipākānaṃ <a name="M2.0093"></a> paccayabhāvato, rūpāvacarabhūmipariyāpannesu paṭisandhiṃ datvā pavatte dasannaṃ vipākānaṃ paccayabhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāraha’’</span>nti.</p>
  1755. <p class="bodytext"><a name="para582-3"></a><span class="paranum">582-3</span>. Kāme bhave, rūpe bhaveti sambandho. <span class="bld">Tīsu gatīsū</span>ti devamanussavajjesu tīsu gatīsu. <span class="bld">Ekissā</span>ti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā. <span class="bld">Ekasmi</span>nti nānattakāyaekattasaññīsaṅkhāteyeva ekasmiṃ sattāvāse.</p>
  1756. <p class="bodytext"><a name="para584-6"></a><span class="paranum">584-6</span>. <span class="bld">Ekārūpabhave</span>ti ekasmiṃ arūpabhave. <span class="bld">Ekissā yoniyā</span>ti ekissāyeva opapātikayoniyā. <span class="bld">Tīsu cittaṭṭhitīsū</span>ti ākāsānañcāyatanādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu. <span class="bld">Sattāvāse catubbidhe</span>ti ākāsānañcāyatanādikeyeva catubbidhe sattāvāse. <span class="bld">Vijānitabbā…pe… paccayā</span>ti saṅkhārā yathā paccayā yesañca paccayā, tathā tepi viññātabbāti attho.</p>
  1757. <p class="bodytext"><a name="para587-90"></a><span class="paranum">587-90</span>. Nanu ca saṅkhārānaṃ paṭisandhipavattīsupi vipākānaṃ paccayabhāvo vutto. Tattha paṭisandhiyeva tāva na sakkā viññātuṃ. Yadi hi purimabhavato paṭisandhiviññāṇaṃ idhāgacchatīti vucceyya, taṃ na yuttaṃ, rūpārūpadhammānaṃ kesaggamattampi desantarasaṅkamanābhāvato. Atha atītabhavanibbattasaṅkhārato na nibbattati, tampi na yujjati ahetukadosāpattitoti iminā adhippāyena codento āha <span class="bld">‘‘na rūpārūpadhammāna’’</span>ntiādi. Ācariyo tassādhippāyaṃ sampaṭicchitvā taṃ saññāpetukāmo āha <span class="bld">‘‘natthi cittassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tato hetuṃ vinā</span>ti tattha hetuṃ vinā, atītabhavanibbattakammasaṅkhāranikantiārammaṇaṃ vināti attho<a name="M2.0094"></a>. <span class="bld">Suladdhapaccaya</span>nti avijjādisahakārīkāraṇasahitassa saṅkhārassa vasena suṭṭhu avekallato paṭiladdhapaccayaṃ. <span class="bld">Rūpārūpamatta</span>nti bāhirakaparikappitassa adhitiṭṭhanakassa sattajīvādino abhāvato rūpārūpadhammamattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na ca satto’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhavantara…pe… pavuccatī</span>ti vohāramattena bhavantaramupetīti pavuccati. Atthato pana paccayasāmaggiyā bhavantarabhāvena uppajjanamattanti adhippāyo.</p>
  1758. <p class="bodytext"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>. Idāni <a name="V2.0070"></a> taṃ paṭisandhikkamaṃ pākaṭāya manussapaṭisandhiyā vasena pakāsetuṃ samārabhanto āha <span class="bld">‘‘tayida’’</span>ntiādi. <span class="bld">Sudubbudha</span>nti atidubbijāniyaṃ. Tenāhu porāṇā –</p>
  1759. <p class="gatha1">‘‘Saccaṃ satto paṭisandhi, paccayākārameva ca;</p>
  1760. <p class="gathalast">Duddasā caturo dhammā, desetuñca sudukkarā’’ti.</p>
  1761. <p class="bodytext"><a name="para592-3"></a><span class="paranum">592-3</span>. <span class="bld">Āsannamaraṇassā</span>ti parūpakkamena vā āyukkhayādivasena vā samāsannamaraṇassa. <span class="bld">Sussamāne</span>ti anukkamena upasussamāne. Gabbhaseyyakassa āyatanānaṃ anupubbuppatti viya nirodhopi anupubbato hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘naṭṭhe cakkhundriyādike’’</span>ti. Keci pana ‘‘nānākammasamuṭṭhitesu cakkhundriyādīsu naṭṭhesū’’ti vadanti. <span class="bld">‘‘Hadaya…pe… ke’’</span>ti iminā sesakāye kāyindriyassa niruddhabhāvo vuttoti ekakammasamuṭṭhitampi nassatevāti apare. <span class="bld">Ānandācariyo</span> pana <span class="bld">‘‘yamake’’</span> yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhati, tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti. Āmantā. Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti. Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati. Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati, cakkhāyatanañca nirujjhatī’tiādinā (yama. 1.āyatanayamaka.120) cakkhāyatanādīnaṃ <a name="M2.0095"></a> cuticittena saha nirodho vuttoti cakkhundriyādīni cutito pubbe na nassanti. Atimandabhāvūpagamanaṃ pana sandhāya aṭṭhakathāya ‘niruddhesu indriyesū’ti vuttaṃ, na anavasesanirodhaṃ sandhāya. Pañcadvārikajavanānantarampi cuti aṭṭhakathāyaṃ dassitā’’ti vadati. <span class="bld">Hadayavatthumattasmi</span>nti hadayavatthupadesamatte. Na hi hadayavatthuṃ nissāya kāyindriyaṃ pavattati.</p>
  1762. <p class="bodytext"><a name="para594-7"></a><span class="paranum">594-7</span>. <span class="bld">Vatthusannissita</span>nti sesindriyānaṃ niruddhattā viññāṇassa nissayabhāvūpagamanasāmatthiyāyogena mandabhāvato vā hadayavatthumattasannissitaṃ. <span class="bld">Citta</span>nti tadā kammakammanimittādīni ārabbha pavattajavanaviññāṇaṃ. Taṃ pana sugatiyaṃ nibbattamānassa kusalaṃ hoti, duggatiyaṃ nibbattamānassa akusalaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
  1763. <p class="indent">‘‘Nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā, tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ <a name="V2.0071"></a> gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’tiādi (saṃ. ni. 4.235).</p>
  1764. <p class="bodytext">Yadi evaṃ –</p>
  1765. <p class="indent">‘‘Gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti, kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā <a name="M2.0096"></a> tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti, tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti (paṭi. ma. 1.232) –</p>
  1766. <p class="unindented">Nikantikkhaṇe hetudvayapaccayāpi sugatipaṭisandhikassa kathaṃ dassitāti? Nayidaṃ maraṇāsannajavanasampayuttahetuyo sandhāya vuttaṃ, atha kho katakammassa taṃ kammaṃ ārabbha assādavasena pavattajavanasampayuttahetuyo sandhāya. Katūpacitampi hi kammaṃ taṇhāya assāditaṃ vipākābhinipphādane samatthanti. Keci pana ‘‘kammakaraṇakāle appahīnāvatthāya santāne anusayitahetuyo sandhāya nikantikkhaṇe dve hetuyoti vutta’’nti vadanti, taṃ na yujjati, tesaṃ sahajātapaccayattāyogato. Pubbānusevitaṃ puññaṃ vā apuññameva vā kammaṃ, kammanimittaṃ vā ālambitvā cittaṃ pavattatīti sambandho. <span class="bld">Pubbānusevita</span>nti pubbe āsevitaṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti hi vuttaṃ. Taṇhāya anusevitabhāvaṃ sandhāya vā <span class="bld">‘‘pubbānusevita’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Anupubbasevita’’ntipi pāṭhaṃ vadanti, paṭisandhivasena pubbe āsevitaṃ, pubbe dinnapaṭisandhikanti attho. Dinnapaṭisandhikampi pana aparajātīsu pavattivipākaṃ na nibbattetīti natthi. Puññāpuññaggahaṇena yathākammaṃ sugatiduggatipaṭisandhīnaṃ ārammaṇaṃ dasseti. <span class="bld">Kammaṃ kammanimittaṃ vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena gatinimittaṃ saṅgaṇhāti. Tattha kammaṃ, gatinimittañca manodvāreyeva āpāthamāgacchati, kammanimittaṃ pana pañcadvārepi. Evañca katvā pañcadvāraggahitepi ārammaṇe paṭisandhi hoti. Apare pana gatinimittampi chadvāresu labbhatīti vaṇṇenti. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">saccasaṅkhepe</span> –</p>
  1767. <p class="indent">‘‘Pañcadvāre <a name="V2.0072"></a> siyā sandhi, vinā kammaṃ dvigocare’’ti. (Sa. sa. 173).</p>
  1768. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> <a name="M2.0097"></a> pana ‘‘gatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchatī’’ti vuttattā, tadārammaṇāya ca pañcadvārikapaṭisandhiyā adassitattā, <span class="bld">mūlaṭīkā</span>dīsu ca ‘‘kammabalena upaṭṭhāpitaṃ vaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya, dibbacakkhukassa viya ca manodvāre eva gocarabhāvaṃ gacchatī’’ti niyametvā vuttattā tesaṃ vacanaṃ na sampaṭicchanti ācariyā. Kammanimittañca panettha paccuppannaṃ pañcadvāre āpāthamāgacchantaṃ cutikālāsanne katakammassa ārammaṇasantāne uppannaṃ taṃsadisanti daṭṭhabbaṃ, itarathā tadeva paṭisandhiyā ārammaṇupaṭṭhāpakaṃ tadeva paṭisandhijanakaṃ bhaveyya, na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya, ‘‘etasmiṃ tayā pavattitabba’’nti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anuppadentāni viya ca pavattāni cutiāsannajavanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti hi vuttaṃ. Tadā ca paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ, assādanabhūtāya taṇhāya aparāmaṭṭhāni kathaṃ paṭisandhinibbattakāni, na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni hontīti. <span class="bld">Taṃ viññāṇa</span>nti taṃ javanaviññāṇaṃ. Ekattanayena paṭisandhiviññāṇañca sandhāya vuttaṃ. Cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānañhi santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ idha taṃ viññāṇanti adhippetaṃ.</p>
  1769. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāya paṭicchannādīnave</span>ti anusayavasena pavattāya bhavataṇhāya, cittasampayuttāya vā avijjāya chāditadukkhādīnave. Tathābhūte pana kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte. Taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā tathāpariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha <span class="bld">‘‘taṇhā nametī’’</span>ti. <span class="bld">Sahajā pana saṅkhārā</span>ti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā, sabbepi vā phassādayo. <span class="bld">Khipantī</span>ti khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa <a name="M2.0098"></a> hetubhāvena pavattanti. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ viññāṇaṃ. <span class="bld">‘‘Santativasā’’</span>ti vadanto tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, na aññanti imañca micchāvādaṃ paṭikkhipati. Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti.</p>
  1770. <p class="bodytext"><a name="para599"></a><span class="paranum">599</span>. <span class="bld">Ārammaṇādīhi…pe… pavattatī</span>ti ārammaṇanissayapaccayādīhi pavattati. Kathaṃ<a name="V2.0073"></a>? Āsannamaraṇassa hi kammabalena manodvāre upaṭṭhāpitaṃ avijjāya paṭicchannādīnavaṃ kammādivisayaṃ ārabbha manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tato maraṇāsannavīthiyā vatthudubbalabhāvena mandappavattiyā cattāri, pañca vā javanāni pavattanti, tadanantaraṃ tadārammaṇe sati, asati vā bhavaṅgavisayamālambitvā cuticittaṃ uppajjati. Bhavaṅgānantarampi cuti hotīti vadanti. Cuticitte pana niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammakammanimittādiṃ ārabbha anupacchinnakilesabalavanimittaṃ sahajātasaṅkhārehi kammādiārammaṇe khipiyamānaṃ orimatīrarukkhavinibandhaṃ rajjuṃ ālambitvā mātikātikkāmako viya purimañca nissayaṃ jahati, aparañca kammasamuṭṭhitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhi paccayehi pavattati. Ettha ca orimatīraṃ viya purimabhavo daṭṭhabbo, tattha ṭhitarukkho viya purimabhave pavattamānakkhandhā, rajju viya kammādiārammaṇaṃ. Keci pana ‘‘rajju viya hadayavatthū’’ti vadanti, ‘‘rajju viya taṇhā’’tipi apare. Puriso viya viññāṇaṃ, tassa rajjuggahaṇaṃ viya taṇhāya ārammaṇābhimukhanamanaṃ, payogo viya khipanakasaṅkhārā, mātikā viya cuticittaṃ, paratīraṃ viya paraloko.</p>
  1771. <p class="bodytext"><a name="para600"></a><span class="paranum">600</span>. Yathā puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibandhaṃ kiñci assādayamāno vā anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sakabalappayogeheva patiṭṭhāti<a name="M2.0099"></a>, evamidampi bhavantarattabhāvavinibandhahadayavatthusaṅkhātaṃ nissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ vā catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇanissayasampayuttadhammeheva pavattatīti <span class="bld">taṃ</span> viññāṇaṃ <span class="bld">nāpi idhāgataṃ</span> imasmiṃyeva bhave nibbattattā. <span class="bld">Kammādi</span>nti atītabhavanibbattakammādiṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena khipanakasaṅkhārānaṃ, namanavasena pavattataṇhāya, kammādivisayāya ādīnavapaṭicchādikāya ca avijjāya, daḷhaggāhādikarānaṃ upādānādīnañca gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha kammaṃ nāma upapajjavedanīyabhūtaṃ, aparāpariyavedanīyabhūtaṃ vā paṭisandhinibbattakakammaṃ. Khipanakasaṅkhārā nāma cutiāsannajavanasahajātasaṅkhārā, paṭisandhijanakakammasahagatasaṅkhārā vā, tato purimajavanasahagatasaṅkhārāti vā keci. Namanavasena pavattataṇhā nāma anusayāvatthāya pavattataṇhā. Esa nayo ādīnavapaṭicchādakaavijjāyapi. Kammādivisayā pubbe vuttāyeva. Daḷhaggāhakaraupādānā nāma maṇḍūkaṃ pannago viya upapattibhavassa daḷhaggahaṇavasena pavattā kāmupādānādayo.</p>
  1772. <p class="bodytext"><a name="para601-5"></a><span class="paranum">601-5</span>. Saddapaṭighosādīnaṃ <a name="V2.0074"></a> satipi paccayapaccayuppannabhāve santānabandho na pākaṭoti tesaṃ ekattanānattabhāvaṃ anāmasitvā anāgatamatītahetusamuppādameva dassento <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ cutipaṭisandhādhikāre. <span class="bld">Paṭighosadīpamuddādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ādāsatalagatamukhanimittādīnaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Aññattha agantvā</span>ti saddādipaccayadesaṃ anupagantvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā saddādīnaṃ uppattipadesaṃ anupagantvā paṭighoso saddahetuko, padīpo padīpantarādihetuko, muddā lañchanahetuko, mukhanimittādikaṃ ādāsādiabhimukhādihetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā, evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ na <a name="M2.0100"></a> hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā, tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato idhāgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato, nāpi tato hetuṃ vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti. Atha vā <span class="bld">aññatra agantvā</span>ti pubbe paccayapadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā, nāpi saddādipaccayā na honti, evaṃ idampīti vuttanayena yojetabbaṃ. <span class="bld">Santānabandhato natthī</span>ti santānappabandhato natthi ekatā santānekattepi aññasseva viññāṇassa pātubhavanato, nāpi nānatā apubbānaṃ apubbānaṃ uppādepi paṭhamuppannaṃ dhammaṃ vinā pacchimassa anuppajjanato, padīpassa viya nānatā na siyā. Khaṇikāpi hi padīpajālā santānekattaṃ upādāya sā evāti vuccati, attakiccañca sādheti. <span class="bld">‘‘Sati santānabandhe’’</span>tiādinā santānabandhe ekantaṃ ekattāya ca nānattāya ca aggahetabbataṃ, gahaṇe ca dosaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – santānabandhe sati yadi ekantena ekatā siyā, khīradadhīnampi anaññabhāvato, attatoyeva ca sayaṃ anuppajjanato khīrato dadhisambhūtaṃ na bhaveyya. Athāpi santānabandhe sati ekantaṃ nānatā bhaveyya, khīradadhīnampi nānattā, aññassa ca sāmibhāvamattena aparassa sāmibhāvāyogato khīrasāmi naro dadhisāmi na bhaveyya, na ca panevaṃ loke dissatīti.</p>
  1773. <p class="bodytext"><a name="para606"></a><span class="paranum">606</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā evaṃ lokavohāraparicchedo hoti, tasmā ekantaṃ ekatā, nānatāpi vā na ceva upagantabbā. Ekatte pana adhippete dhammato aggahetvā santānatova gahetabbaṃ, nānatte adhippete santānavasena aggahetvā dhammatova gahetabbanti adhippāyo. Tenāhu porāṇā –</p>
  1774. <p class="gatha1">‘‘Diṭṭhasantānabandhasmiṃ<a name="M2.0101"></a>, ekaññattavicāraṇe;</p>
  1775. <p class="gathalast">Sabhāguppattiyekatta-maññattaṃ khaṇabhedato’’ti.</p>
  1776. <p class="bodytext">Ettha <a name="V2.0075"></a> ca ekantaṃ ekatāpaṭisedhena ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti, ekantaṃ nānatāpaṭisedhena ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti.</p>
  1777. <p class="bodytext"><a name="para607-9"></a><span class="paranum">607-9</span>. Nanu na sundaraṃ, nanu siyāti vā sambandho. <span class="bld">Asaṅkantipātubhāve</span>ti saṅkantipātubhāvarahite, asaṅkantivasena vā pātubhāve, asaṅkamitvāva pātubhāveti attho. <span class="bld">Khandhābhisambhavā</span>ti abhisambhūtakkhandhā, atha vā abhisambhavati kammaṃ etesūti <span class="bld">abhisambhavā,</span> khandhā, evaṃ abhisambhavā kammādhiṭṭhānabhūtā khandhāti attho. <span class="bld">Idha niruddhattā</span>ti phalādhiṭṭhānabhūtaṃ paralokaṃ agantvā idheva niruddhattā. <span class="bld">Paratthāgamato</span>ti paralokaṃ agamanato. <span class="bld">Tassā</span>ti kammassa. <span class="bld">Aññassā</span>ti yena taṃ kammaṃ kataṃ, tato aññassa. <span class="bld">Aññato</span>ti yaṃ taṃ kammaṃ nibbattaṃ, tato aññato. <span class="bld">Etaṃ vidhāna</span>nti idhalokato paralokaṃ gantvā natthi, tattha ‘‘aññeva khandhā nibbattantī’’ti idaṃ sabbaṃ yathāvuttavidhānaṃ.</p>
  1778. <p class="bodytext"><a name="para611-4"></a><span class="paranum">611-4</span>. ‘‘Santāne…pe… sādhako’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘ekasmiṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ santāne</span>ti yasmiṃ dhammapuñje kammaṃ nibbattaṃ, tasseva santāneti attho. Aññassātipi vā…pe… hoti. Tattha ekantaṃ ekattanānattānaṃ paṭisiddhattāti adhippāyo. <span class="bld">Etassatthassā</span>ti hetuphalānaṃ atthato aññattepi teneva hetuphalabhāvena sambandhattā taṃ phalaṃ aññassa, aññatoti vā na vattabbanti etassa atthassa. <span class="bld">Bījāna</span>nti ambamātuluṅgabījānaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkhāro</span>ti madhuādiparibhāvanaṃ. <span class="bld">Madhuādinā</span>ti <a name="M2.0102"></a> madhucatumadhuraalattakarasādinā. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa paribhāvitabījassa. <span class="bld">Paṭhamaṃ laddhapaccayo</span>ti madhurabhāvūpagamanato paṭhamameva laddhapaccayo. <span class="bld">Kālantare</span>ti phalakāle. <span class="bld">Evaṃ ñeyyamidampi cā</span>ti yathā etaṃ, evaṃ idampi ñātabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hi ambabījādīsu madhunā, catumadhurena vā yojetvā ropitesu phalaraso madhuro hoti, mātuluṅgabīje ca alattakarasena rajitvā ropite ambilabhaṇḍo ratto hoti, na ca taṃ bījaṃ abhisaṅkharaṇaṃ vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇāti, evaṃ santepi kālantare phalaviseso na aññabījasantāne hoti, na ca aññasmiṃ bīje abhisaṅkhārapaccayato hoti, evameva ye idha loke nibbattakkhandhā, tesu nipphannaṃ kammaṃ vā paralokaṃ na gacchanti. Evampi kālantare vipākakkhandhā aññasmiṃ santāne na nibbattanti, na ca aññakammapaccayato hontīti.</p>
  1779. <p class="bodytext">Ettha <a name="V2.0076"></a> hi abhisaṅkhataṃ bījaṃ viya kammaṃ vā satto, abhisaṅkhāro viya kammaṃ, bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho. Tatthuppannassa madhurarasassa ambilabhaṇḍe rattassa ca tasseva bījassa tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa tato eva ca abhisaṅkharaṇato bhāvo veditabbo.</p>
  1780. <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. <span class="bld">Bālakāle…pe… phaladāyinā</span>ti bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ, sippasikkhanaṃ, osadhūpayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchati, atha ca tannimittaṃ vijjāpāṭavaṃ, sippajānanaṃ, anāmayatādi ca vuḍḍhasarīre honti, na ca tāni aññassa honti taṃsantatipariyāpanne eva sadise uppajjanato. Na ca yathā payuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā tāni aññato honti tadabhāve abhāvato, evaṃ idhāpi santāne yaṃ phalaṃ, etaṃ nāññassa, na ca aññatoti <a name="M2.0103"></a> yojetabbaṃ. Etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti, na aññapaccayanivāraṇaṃ karoti.</p>
  1781. <p class="bodytext"><a name="para616-8"></a><span class="paranum">616-8</span>. <span class="bld">Evaṃ santepī</span>ti asaṅkantipātubhāve. Tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddhepīti attho. <span class="bld">Vijjamāna</span>nti padīpassa vaṭṭikāsneho viya vijjamānaṃ aniruddhanti attho. <span class="bld">Avijjamāna</span>nti vaṭṭadukkhābhāvassa arahato cuticittaṃ viya avijjamānaṃ niruddhanti attho. <span class="bld">Tappavattikkhaṇe</span>ti kammassa pavattamānakkhaṇeyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘saddhimeva ca hetunā’’</span>ti. <span class="bld">Avijjamāna</span>nti pavattikkhaṇato pubbe vijjamānataṃ asampattaṃ. <span class="bld">Niruddha</span>nti khaṇattayaṃ patvā niruddhaṃ. Tenāha –</p>
  1782. <p class="indent">‘‘Pavattikkhaṇato pubbe, pacchā niccaphalaṃ siyā’’ti.</p>
  1783. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe</span>ti kammāyūhanato pubbe. Avijjamānatāsāmaññena hetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pacchā</span>ti vipākappavattito pacchā ca.</p>
  1784. <p class="bodytext"><a name="para619-20"></a><span class="paranum">619-20</span>. <span class="bld">Kaṭattāpaccayo</span>ti kaṭattā eva paccayo, na vijjamānatāya avijjamānatāya vāti attho. Tenāha ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’tiādi (dha. sa. 431). Yadi evaṃ arahatā <a name="V2.0077"></a> katakammampi kaṭattāpaccayo siyāti? Nayidamevaṃ. Yathā hi acchinnamūlasmiṃ rukkhe pupphitaṃ bījasamatthampi kusumaṃ mūle chinnamatte phaladāyakaṃ na hoti, evaṃ arahatopi kilesamūlassa abbocchinnakāle santāne pavattampi kammaṃ kilesamūlacchinnamatteyeva phaladāne asamatthabhāvaṃ āpannanti. Tenāhu porāṇā –</p>
  1785. <p class="gatha1">‘‘Bālajanajjhāruḷho<a name="M2.0104"></a>,</p>
  1786. <p class="gatha2">Jātiratho kammakilesacakkoyaṃ;</p>
  1787. <p class="gatha3">Kilesacakkavidhamano,</p>
  1788. <p class="gathalast">Na yāti kammekacakkepī’’ti.</p>
  1789. <p class="bodytext">Kaṭattā ce paccayo, niccaphaladāyako vibandhoti āha <span class="bld">‘‘pāṭibhogādika’’</span>ntiādi. <span class="bld">Pāṭibhogādika</span>nti mūlabhāvūpagamanādikaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena ‘‘pacchā mūlaṃ dassāmī’’ti bhaṇḍaggahaṇaṃ, iṇaggahaṇañca saṅgaṇhāti. Ayaṃ panettha adhippāyo – pāṭibhogakiriyādīnaṃ vijjamānatā, avijjamānatā vā niyyātane, paṭibhaṇḍadāne, iṇadāne ca paccayo na hoti, atha kho karaṇamattaṃ, na ca taṃ niyyātanādīnaṃ niccameva paccayo hoti niyyātanādimhi kate paccayattābhāvato, evameva vipākuppādanepi kammassa vijjamānatā, avijjamānatā vā paccayo na hoti, atha kho karaṇamattameva, karaṇamatte ca sati vipakkavipākānaṃ paccayo na hotīti.</p>
  1790. <p class="bodytext"><a name="para621"></a><span class="paranum">621</span>. Paramassa uttamassa atthassa pakāsanato <span class="bld">paramatthappakāsano. Pītibuddhivivaḍḍhano</span>ti pītiyā, ñāṇassa ca, pītisahagatassa vā ñāṇassa vivaḍḍhano.</p>
  1791. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  1792. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  1793. <p class="centered">Puññavipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1794. <p class="chapter">10. Dasamo paricchedo</p>
  1795. <p class="subhead">Rūpavibhāgavaṇṇanā</p>
  1796. <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. <span class="bld">Ādimhī</span>ti <a name="M2.0105"></a><a name="V2.0078"></a> uddesagāthāyaṃ. <span class="bld">Idānī</span>ti cittacetasikavibhāvanānantaraṃ. <span class="bld">Vibhāvana</span>nti niddesapaṭiniddesavasena sarūpato pakāsanaṃ.</p>
  1797. <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. <span class="bld">Ruppatī</span>ti sītuṇhādīhi vikāramāpajjati, āpādīyatīti vā attho. Vikārāpatti ca sītādivirodhipaccayasannidhāne visadisuppattiyeva. Na hi yathāsakaṃ paccayehi uppajjitvā ṭhitadhammānaṃ aññena kenaci vikārāpādanaṃ sakkā kātuṃ, tasmā purimuppannarūpasantati viya ahutvā pacchā uppajjamānānaṃ visabhāgapaccayasamavāyena visadisuppattiyeva idha ‘‘ruppana’’nti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā saṅghiyānaṃ vipariṇāmavādo paccakkhato hoti. Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamavāye visadisuppatti labbhatīti? Saccaṃ labbhati, na pana vibhūtatarā. Vibhūtatarā hettha visadisuppatti adhippetā ukkaṭṭhagativasena yathā ‘‘abhirūpassa kaññā dātabbā’’ti (saṃ. ni. 3.78).</p>
  1798. <p class="bodytext">Kuto etaṃ viññāyatīti ce? Sītādiggahaṇato. Tathā hi vuttaṃ –</p>
  1799. <p class="indent">‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha, ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati, ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79).</p>
  1800. <p class="bodytext">Ettha hi sītādiggahaṇaṃ sītādinā phuṭṭhassa ruppanaṃ vibhūtataraṃ, tasmā tadevettha gahitanti ñāpanatthaṃ. Itarathā ruppatīti sāmaññavacaneneva siddhe sītādiggahaṇaṃ niratthakaṃ siyāti.</p>
  1801. <p class="bodytext">Yadi <a name="M2.0106"></a><a name="V2.0079"></a> evaṃ, kathaṃ brahmaloke rūpasamaññā? Na hi tattha upaghātako sītādiphassaviseso labbhatīti? Saccaṃ, tatthāpi taṃsabhāvānativattanato. Aruppanassāpi hi ruppanasabhāvānativattanato rūpasamaññā hoti. Yathā aduddhampi khīraṃ taṃsabhāvānativattanato ‘‘duddha’’nti vuccatīti. Atha vā kiñcāpi tattha upaghātako sītādiphassaviseso natthi, anuggāhako pana atthi. Tathā hi brahmānaṃ utujarūpaṃ atthi, tasmā attheva tattha ruppananti na koci tattha rūpasamaññāya vibandhoti.</p>
  1802. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpayatīti vā</span>ti sayaṃ vijjamānameva attano santānaṃ vikāramāpādayatīti attho. Iti purimaviggahena vikāruppatti ‘‘ruppana’’nti dīpitaṃ. Iminā pana virodhipaccayasannipāte vijjamānasseva yo attano santāne visadisuppattihetubhāvo, taṃ ruppananti dīpitaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe arūpassa rūpasamaññāpasaṅgo eva natthi. Niruddhameva hi taṃ anantarādipaccayehi arūpaṃ uppādeti, na vijjamānanti. Ghaṭṭane vikārāpattiyaṃ rūpa-saddassa ruḷhī, tasmā arūpadhammānaṃ ghaṭṭanābhāvato na tesu rūpasamaññāti keci. Paṭighāto ruppananti apare, tesaṃ matena kiñcāpi sappaṭigharūpānameva rūpasamaññāpasaṅgo, atha kho avayavavohārena samudāyopi voharīyatīti sabbameva rūpaṃ rūpasamaññaṃ labhati. Keci panettha ‘‘rūpayatīti vaṇṇāyatanavasena vutta’’nti vadanti. Tañhi vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpayati, hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti. Tayidaṃ upari vaṇṇāyatananiddese visuṃyeva vuccatīti na tassa idha saṃvaṇṇane payojanaṃ atthi. <span class="bld">Surūpo</span>ti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālādīhi alaṅkatattā sobhanarūpakāyo, sabhāvattho vā rūpa-saddo ‘‘yaṃ loke <a name="M2.0107"></a> piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.114) viya, tasmā <span class="bld">surūpo</span>ti sobhanasabhāvo, tena dasabalacatuvesārajjādiasādhāraṇaguṇavisesasamāyogadīpanato satthu dhammakāyasampattiyāpi sobhanatā dassitā hoti.</p>
  1803. <p class="bodytext"><a name="para624"></a><span class="paranum">624</span>. <span class="bld">Bhūtopādāyabhedato</span>ti ettha tadadhīnavuttitāya bhavati ettha upādārūpanti bhūtaṃ. Atha vā mahābhūtāyeva idha purimapadalopavasena bhūta-saddena vuttā. Tenāha ‘‘catubbidhā mahābhūtā’’ti. Bhūtāni upādiyateva, na pana sayaṃ tehi aññehi vā upādiyatīti <span class="bld">upādāyaṃ</span>. Evañca katvā catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattamānānampi upādāyarūpatāpasaṅgo natthi. Na hi te kevalaṃ aññamaññaṃ upādiyanteva, atha kho sayaṃ upādāyarūpehi <a name="V2.0080"></a> upādiyanti, tasmā upādāya-saddaggahaṇasāmatthiyato na mahābhūtānaṃ upādāyarūpatāpasaṅgoti. Atha vā ‘‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (dha. sa. 584) vacanato catumahābhūtasannissitatāva upādāyarūpalakkhaṇaṃ, na bhūtattayādisannissitatāpīti na tesaṃ upādāyarūpatāti. Bhūtañca upādāyañca <span class="bld">bhūtopādāyaṃ,</span> tesaṃ vasena bhedatoti <span class="bld">bhūtopādāyabhedato</span>. Bhūtasaddassa ubhayaliṅgattā āha <span class="bld">‘‘mahābhūtā’’</span>ti. <span class="bld">Upādā</span>ti upādāyarūpāni ‘‘paṭisaṅkhā yoniso’’tiādīsu viya ettha ya-kāralopo daṭṭhabbo.</p>
  1804. <p class="bodytext"><a name="para625"></a><span class="paranum">625</span>. Katame pana cattāro mahābhūtā, kathañca te mahābhūtasaññitā, kāni ca upādāyarūpāni, kathañca tāni ‘‘upādāyarūpānī’’ti vuccantīti idaṃ codanaṃ hadaye katvā kamena sodhento āha <span class="bld">‘‘pathavīdhātū’’</span>tiādi. <span class="bld">Cattārome</span>ti <a name="M2.0108"></a> cattāro ime. Mahā ca so bhūto cāti mahābhūto, tena <span class="bld">mahābhūtena</span> sadevake loke mahantabhāvena pātubhūtena sammāsambuddhenāti attho. Atha vā –</p>
  1805. <p class="gatha1">‘‘Kālo ghasati bhūtāni,</p>
  1806. <p class="gatha2">Sabbāneva sahattanā;</p>
  1807. <p class="gatha3">Yo ca kālaghaso bhūto,</p>
  1808. <p class="gathalast">Sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti. (jā. 1.2.190) –</p>
  1809. <p class="unindented">Ādīsu viya bhūta-saddassa sattesu, khīṇāsavesu ca pavattanato <span class="bld">mahābhūtenā</span>ti mahatā sattena, mahākhīṇāsavenāti vā attho. Khīṇāsavopi hi parikkhīṇapaṭisandhikattā bhūtoyeva na bhavati, na ca bhavissatīti bhūtoti vuccati.</p>
  1810. <p class="bodytext"><a name="para626"></a><span class="paranum">626</span>. <span class="bld">Mahantā pātubhūtā</span>ti upādinnakasantānepi anupādinnakasantānepi sasambhāradhātuvasena mahantā hutvā bhūtā jātā nibbattāti attho. Tesaṃ anupādinnakasantāne –</p>
  1811. <p class="gatha1">‘‘Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;</p>
  1812. <p class="gathalast">Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 584) –</p>
  1813. <p class="unindented">Ādinā <a name="V2.0081"></a> nayena mahantapātubhūtatā vuttā. Upādinnakasantānepi anekayojanasatikamacchakacchapatigāvutappamāṇadevadānavādisarīravasena daṭṭhabbā. Vuttampi hetaṃ ‘‘santi, bhikkhave, mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā’’tiādi (a. ni. 8.20; cūḷava. 385; udā. 45).</p>
  1814. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtasamā</span>ti <a name="M2.0109"></a> anekabbhutavisesadassanena, anekabhūtadassanena ca mahantā bhūtā, mahantāni abbhutāni vā etesūti mahābhūtā, māyākārā, yakkhādayo vā jātivaseneva mahantā bhūtāti mahābhūtā, tehi ete samāti mahābhūtasamā. Ete hi yathā māyākārā amaṇiṃ eva udakaṃ maṇiṃ katvā dassenti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuādikaṃ suvaṇṇaṃ katvā dassenti, yathā ca sayaṃ neva yakkhā na pakkhino samānā yakkhādibhāvampi dassenti, evamevaṃ sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādāyarūpaṃ dassenti, sayaṃ apītāyeva…pe… sayaṃ anodātāyeva hutvā odātaṃ upādāyarūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtā.</p>
  1815. <p class="bodytext">Yathā ca yakkhā mahābhūtā yaṃ gaṇhanti, nevassa antosarīre ṭhānaṃ upalabbhati, na sarīrato bahi, na ca tassa aṅgamaṅgaṃ nissāya na tiṭṭhanti. Yadi hi sarīrassa anto ṭhitā, sakalasarīre byāpanaṃ na siyā. Atha bahi ṭhitā, yakkhaggahitakena katakusalākusalaṃ yakkhassa na siyā. Yadi cassa aṅgamaṅgaṃ nissāya na ṭhitā, yakkhaggahitake pahaṭe yakkhassa dukkhavedanuppatti na siyā, na ca sarīre rājiuṭṭhānaṃ bhaveyya. Yasmā panetaṃ sabbaṃ atthi, tasmā te aniddisitabbaṭṭhānā, evametepi na aññamaññassa anto na bahi ṭhitā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhanti. Yadi hi te aññamaññassa anto ṭhitā, na sakasakakiccakarā siyuṃ aññamaññaṃ anupavesanato. Atha aññamaññato bahi ṭhitā, vinibbhuttā siyuṃ, tathā ca sati avinibbhuttavādo parihāyeyya, tasmā aniddisitabbaṭṭhānāti. Yakkhamahābhūtasamānatāya mahābhūtasamā. Aniddisitabbaṭṭhānāpi cete patiṭṭhānādinā yathāsakakiccavisesena sesānaṃ tiṇṇaṃ upakārakā hontā sahajātādinā <a name="M2.0110"></a> paccayena paccayo hutvā aññamaññaṃ nissāyeva tiṭṭhanti.</p>
  1816. <p class="bodytext"><span class="bld">Vañcakattā abhūtenā</span>ti yakkhinīādayo viya abhūtena atacchena manāpavaṇṇasaṇṭhānādinā sattānaṃ vañcakattā mahantāni abhūtāni etesūti mahābhūtāti sammatā<a name="V2.0082"></a>. Yathā hi yakkhinīādayo manāpehi kāḷasāmādivaṇṇehi, puthulapīvarakisādisaṇṭhānehi, hatthabhamuādivikkhepehi ca attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, attano vasaṃ nenti, evametepi itthipurisādīsu manāpena chavivaṇṇena, manāpena aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena, manāpena ca hatthapādaaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷattādisarīralakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na dentā taṃ attano vasaṃ nenti.</p>
  1817. <p class="bodytext"><a name="para627-30"></a><span class="paranum">627-30</span>. <span class="bld">Cakkhusota</span>ntiādīsu rūpameva rūpatā. Hadayañca taṃ vatthu ca manodhātumanoviññāṇadhātūnanti hadayavatthu, hadayassa vā viññāṇassa vatthūti hadayavatthu, purimapadalopena pana <span class="bld">‘‘vatthu’’</span>nti vuttaṃ. Kabaḷīkāro āhāroyeva <span class="bld">āhāratā</span>. Kiñcāpi <span class="bld">dhammasaṅgaṇiyaṃ</span> rūpaniddese kabaḷīkāro āhāro osāne uddiṭṭho, idha pana nipphannarūpānaṃ ekaṭṭhāne dassanatthaṃ hadayavatthuanantaraṃ uddiṭṭhoti. Lahutā ādi yāsaṃ mudutākammaññatānanti lahutādayo, tāsaṃ tayaṃ <span class="bld">lahutādittayaṃ,</span> tattha lahubhāvo lahutā, tathā mudutāpi. Kammani sādhu kammaññaṃ, tassa bhāvo kammaññatā. Lahutādīnaṃ sayaṃ anipphannattā nipphannarūpavikārabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpassā’’</span>ti visesanaṃ kataṃ. <span class="bld">Catuvīsatī</span>ti gaṇanaparicchedo, balavarūpādīnaṃ nisedhanattho. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati<a name="M2.0111"></a>. <span class="bld">Nissāyā</span>ti nissāya eva, na pana nissayavasenapi. Catūhi upādānehi nimuttatāya nikkhantaṃ upādānato mānasaṃ etassāti <span class="bld">nirupādānamānaso</span>.</p>
  1818. <p class="bodytext"><a name="para631-2"></a><span class="paranum">631-2</span>. <span class="bld">Patthaṭattā</span>ti puthuttā, tena puthubhāvato puthavī, puthavī eva pathavīti niruttinayena saddasiddhi dīpitā hoti. Ayaṃ pana sambhārapathaviyā vasena yujjati. Sā hi puthubhūtā patthaṭāti. Lakkhaṇapathaviyā vasena pana pathanaṭṭhena pathavī, sahajarūpānaṃ patiṭṭhābhāvena pakkhāyati upaṭṭhātīti attho. Purimopi vā attho lakkhaṇapathaviyā vasena labbhati. <span class="bld">Vāyanato</span>ti samudīraṇato, desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghāṭassa pāpanatoti attho. <span class="bld">Tejeti</span> paripāceti, niseti vā, tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpetīti attho. Gāthābandhavasena cettha iti-saddalopato ‘‘tejeti’’cceva vuttaṃ. Evaṃ ‘‘āpetī’’ti etthāpi. Tasmā tejetīti <span class="bld">tejo,</span> āpetīti <span class="bld">āpo</span>ti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Āpeti pālanā</span>ti anupāletabbarūpapariyosānaṃ āpeti pattharati. Tathā hetaṃ ‘‘ābandhanakicca’’nti vuccati. Āpīyatīti <span class="bld">āpo</span>. Sosīyati pivīyatīti <a name="V2.0083"></a> atthoti keci. Ayaṃ panattho sasambhārāpe yujjatīti vadanti, lakkhaṇāpepi yujjateva. Sopi hi pharusapācanavisosanākārena sesabhūtattayena pīyamāno viya pavattatīti. Āpāyatīti vā <span class="bld">āpo,</span> brūheti vaḍḍhetīti attho. Tathā hesa paribrūhanaraso. <span class="bld">Tesa</span>nti yathāvuttānaṃ bhūtopādāyabhedānaṃ rūpānaṃ. <span class="bld">Vakkhāmī</span>ti kathessāmi. Kiṃ kāraṇāti āha <span class="bld">‘‘lakkhaṇādīsū’’</span>tiādi. <span class="bld">Hi</span>-saddo hetuattho. Yasmā lakkhaṇādīsu ñātesu dhammā āvi bhavissanti, tasmā tesaṃ parato āvibhāvahetūti attho.</p>
  1819. <p class="bodytext"><a name="para633-4"></a><span class="paranum">633-4</span>. Kāni <a name="M2.0112"></a> pana tāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni nāma, yesu ñātesu dhammā āvi bhavissantīti imaṃ codanaṃ sodhetuṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni sarūpato kathento āha <span class="bld">‘‘sāmaññaṃ vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sāmaññaṃ</span> sādhāraṇo aniccādiko. <span class="bld">Sabhāvo</span> kakkhaḷādiphusanādiko asādhāraṇabhāvo. <span class="bld">Kicca</span>nti sandhāraṇādikiccaṃ. <span class="bld">Sampattī</span>ti sampannabhāvo. ‘‘Suraso gandhabbo’’tiādīsu hi gandhabbasampattiyā rasa-saddena vuccamānattā <span class="bld">sampatti raso</span>ti. <span class="bld">Phala</span>nti sahajātanānakkhaṇikavasena ṭhitaṃ phalaṃ. <span class="bld">Upaṭṭhānanayo</span>ti gahetabbabhāvena ñāṇassa upaṭṭhānākāro. <span class="bld">Āsannakāraṇa</span>nti padhānakāraṇaṃ.</p>
  1820. <p class="bodytext">Lakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, kakkhaḷattaṃ lakkhaṇametissāti <span class="bld">kakkhaḷattalakkhaṇā</span>. Nanu ca kakkhaḷattameva pathavīdhātūti? Saccametaṃ. Tathā hi viññātāviññātasaddatthatāvasena asambhinnepi dhamme kappanāsiddhena bhedena evaṃ niddeso kato. Evañhi atthavisesāvabodho hotīti. Atha vā lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, kakkhaḷā hutvā lakkhiyamānā dhātu <span class="bld">kakkhaḷattalakkhaṇā</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesāsupi eseva nayo. <span class="bld">Patiṭṭhānarasā</span>ti sahajātadhammānaṃ patiṭṭhānabhāvakiccā. Asahajātānampi santativasena patiṭṭhānabhāvo hoteva. Tato eva nesaṃ sampaṭicchanākārena ñāṇassa paccupaṭṭhātīti <span class="bld">sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā</span>. Iminā kiccavasenevettha ‘‘paccupaṭṭhāna’’nti dasseti. <span class="bld">Padaṭṭhānaṃ</span> panettha catunnampi ekato katvā vakkhati.</p>
  1821. <p class="bodytext"><span class="bld">Paggharaṇalakkhaṇā</span>ti dravatābhāvato vissandanalakkhaṇā. <span class="bld">Brūhanarasā</span>ti sahajātadhammānaṃ milātabhāvūpagamanaṃ adatvā vaḍḍhanakiccā. Tathā hi sā tesaṃ pīṇitabhāvaṃ dassetīti vuccati. <span class="bld">Saṅgahapaccupaṭṭhānā</span>ti bāhirakaudakaṃ <a name="M2.0113"></a> viya nahāniyacuṇṇassa sahajātadhammānaṃ vippakirituṃ <a name="V2.0084"></a> adatvā sampiṇḍanavasena saṅgaṇhanapaccupaṭṭhānā. <span class="bld">Paripācanarasā</span>ti pariṇatabhāvakaraṇarasā. <span class="bld">Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā</span>ti bāhiraggi viya jatulohādīnaṃ sahajātadhammānaṃ mudubhāvānuppadānapaccupaṭṭhānā. <span class="bld">Vitthambhanalakkhaṇā</span>ti pūraṇalakkhaṇā. <span class="bld">Samudīraṇarasā</span>ti kampanarasā. <span class="bld">Abhinīhāro</span> bhūtattayassa desantaruppattihetubhāvo, nīharaṇaṃ vā bījato aṅkurādikassa viya. <span class="bld">Ekekā…pe… tabbā</span>ti pathavīdhātu āpādibhūtattayapadaṭṭhānā, āpodhātu pathavītejādibhūtattayapadaṭṭhānāti evaṃ ekekā dhātu avasiṭṭhabhūtattayapadaṭṭhānā.</p>
  1822. <p class="bodytext">Ārohapariṇāhavasena hi majjhime imasmiṃ sarīre pariggayhamānā paramāṇubhedasañcuṇṇā sukhumarajabhūtā pathavīdhātu doṇamattā siyā. Sā ca tato upaḍḍhappamāṇāya āpodhātuyā yathā na vikirati, evaṃ ābandhanavasena saṅgahitā. Yathā pana paggharaṇasabhāvāya āpodhātuyā vasena kilinnabhāvaṃ picchalabhāvaṃ nāpajjati, evaṃ tejodhātuyā anupālitā. Yathā pana tassā vasena na vikirīyati, evaṃ vāyodhātuyā vitthambhitā saṅghātabhāvaṃ pāpitā. Evaṃ sukhumarajabhūtāpi ābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi āpotejovāyodhātūhi laddhapaccayā sinehena temitā, tejasā paripakkā, vāyunā vitthambhitā piṭṭhacuṇṇāni viya na ito cito ca vikirīyati viddhaṃsīyati, avikiriyamānā aviddhaṃsiyamānā nānappakārakaṃ itthipurisaliṅgādibhāvavibhāgaṃ upagacchati, aṇuthūladīgharassathirakathinādibhāvañca pakāseti.</p>
  1823. <p class="bodytext">Yūsagatā ābandhanākārabhūtā panettha āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejānupālitā vāyovitthambhitā na gaḷati<a name="M2.0114"></a>, na paggharati, na parissavati. Evaṃ tīhi dhātūhi anupālitā apaggharamānā aparissavamānā piṇḍitabhāvaṃ dasseti. Esā hi anubrūhanarasā.</p>
  1824. <p class="bodytext">Asitapītādiparipācitā cettha usumākārabhūtā uṇhattalakkhaṇā tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā imaṃ kāyaṃ paripāceti, vaṇṇasampattiñcassa āvahati. Sā hi yathānubhuttassa āhārassa sammā pariṇāmanena rasādisampattiyā hetubhāvaṃ gacchantī imaṃ kāyaṃ paripāceti, vaṇṇasampattiñca āvahati. Kammūpanissayāya hi cittapasādahetukāya ca sarīre vaṇṇasampadāya tejodhātu visesapaccayo, pageva utuāhārasamuṭṭhānāya rūpasampattiyāti. Tāya ca pana paripācito ayaṃ kāyo na pūtibhāvaṃ gacchati.</p>
  1825. <p class="bodytext">Aṅgamaṅgānusaṭā <a name="V2.0085"></a> cettha samudīraṇavitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu pathavīdhātuyā attani patiṭṭhāpīyati. Yathā sahajātadhammehi visuṃ na hoti, evaṃ āpodhātuyā saṅgayhati. Yathā sahajātadhammā na parissavanti, evaṃ tejodhātuyā anupālīyati. Sā evaṃ tīhi dhātūhi yathārahaṃ anupāliyamānā imaṃ kāyaṃ vitthambheti. Tāya pana vitthambhito ayaṃ kāyo na paripatati, ujukaṃ tiṭṭhati, iccevaṃ ekekāya dhātuyā tissannaṃ dhātūnaṃ vaseneva pavattanato vuttaṃ ‘‘ekekā cettha sesabhūtattayapadaṭṭhānāti veditabbā’’ti.</p>
  1826. <p class="bodytext">Evaṃ bhūtarūpānaṃ saddhiṃ vacanatthehi lakkhaṇādayo dassetvā idāni upādāyarūpāni dassento āha <span class="bld">‘‘cakkhatī’’</span>tiādi. Anekatthattā dhātūnaṃ cakkhati-saddassa vibhāvanatthatāpi sambhavatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vibhāvetīti attho’’</span>ti. <span class="bld">Cakkhatī</span>ti pana viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya, abhibyattaṃ vadantaṃ viya hotīti attho. Atha <a name="M2.0115"></a> vā <span class="bld">cakkhatī</span>ti viññāṇādhiṭṭhitaṃ rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti attho. Cakkhatīti hi ayaṃ saddo ‘‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhatī’’tiādīsu viya assādattho. Vuttañhetaṃ – ‘‘cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasamudita’’nti (ma. ni. 2.209). Vakkhati ca ‘‘rūpesu āviñchanarasa’’nti. Yadi evaṃ ‘‘sotaṃ kho, māgaṇḍiya, saddārāma’’ntiādivacanato (ma. ni. 2.209) sotādīnampi saddādiassādakabhāvo atthīti tesampi cakkhusaddābhidheyyatā āpajjatīti? Nāpajjati niruḷhattā. Niruḷho hi esa cakkhu-saddo locaneyeva padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti.</p>
  1827. <p class="bodytext"><a name="para635-6"></a><span class="paranum">635-6</span>. Cakkhurūpassa niddesappakaraṇepi cakkhu-saddasāmaññato āgataṃ sabbampi cakkhuṃ pabhedato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha cakkhū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ cakkhuniddese. <span class="bld">Paññāmaṃsappabhedato</span>ti paññācakkhu maṃsacakkhūti evaṃ paññāmaṃsānaṃ vasena pabhedato. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ duvidhe cakkhumhi. Paññāyeva <span class="bld">paññāmayaṃ</span>. <span class="bld">Nāmato</span>ti nāmehi pañcavidhanti sambandho. Katamehi nāmehīti āha <span class="bld">‘‘buddhadhammā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">buddhadhammasamantehī</span>ti buddhacakkhu dhammacakkhu samantacakkhūti imehi nāmehi. <span class="bld">Ñāṇadibbehī</span>ti ñāṇacakkhu dibbacakkhūti ca nāmehi. <span class="bld">Yathānukkamato</span>ti yathāvuttaanukkamato. <span class="bld">Nānatta</span>nti bhedaṃ. <span class="bld">Me</span>ti mayhaṃ santikā, mayhaṃ vacanatoti vā attho. <span class="bld">Nibodhatha</span> jānātha.</p>
  1828. <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. Tattha <a name="V2.0086"></a> ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye’’tiādinā (ma. ni. 1.283) āgataṃ buddhacakkhu nāmāti dassento āha <span class="bld">‘‘āsayānusaye’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">āsayānusaye</span>ti sattānaṃ āsaye ceva anusaye ca, tasmiṃ pavattanti attho<a name="M2.0116"></a>. Tattha āgantvā seti cittaṃ etthāti āsayo. Byagghāsayo viya. Yathā hi byaggho gocaratthāya pakkantopi puna āgantvā vanagahaneyeva sayati, teneva ca taṃ tassa āsayoti vuccati, evaṃ aññatthāpi pavattaṃ cittaṃ āgantvā yattha sayati, taṃ tassa āsayoti veditabbaṃ. So pana sassatadassanādivasena catubbidho hoti. Vuttañhetaṃ –</p>
  1829. <p class="gatha1">‘‘Sassatucchedadiṭṭhī ca, khanti cevānulomikā;</p>
  1830. <p class="gathalast">Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaññita’’nti. (visuddhi. mahā. 1.136; dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1. paṭhamamahāsaṅgītivaṇṇanā; vi. vi. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā)</p>
  1831. <p class="bodytext">Anusayakathā upari āgamissati. <span class="bld">Indriyānaṃ paropare</span>ti saddhāpañcamakānaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāve. Tikkhañhi indriyaṃ ukkaṭṭhagatattā paraṃ, mudu aparaṃ anukkaṭṭhagatattā. Idaṃ pana <span class="bld">buddhacakkhu</span> chasu asādhāraṇañāṇesu purimadvayanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1832. <p class="bodytext"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>. <span class="bld">Heṭṭhā…pe… saññita</span>nti ‘‘tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti evaṃ vuttaṃ heṭṭhā tīsu maggesu ñāṇaṃ dhammacakkhunti saññitaṃ. <span class="bld">Ñāṇaṃ sabbaññutā panā</span>ti sabbaññubhāvasaṅkhātaṃ ñāṇaṃ. Tañhi sabbaññūti abhidhānassa, buddhiyā ca pavattinimittatāya sabbaññubhāvo nāma hoti. <span class="bld">Ñeyyaṃ samantacakkhu</span>nti khandhādivasena samantato sabbaso dassanaṭṭhena samantacakkhunti ñeyyaṃ. Tenevāha –</p>
  1833. <p class="gatha1">‘‘Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci,</p>
  1834. <p class="gatha2">Atho aviññātamajānitabbaṃ;</p>
  1835. <p class="gatha3">Sabbaṃ <a name="V2.0087"></a> abhiññāsi yadatthi ñeyyaṃ,</p>
  1836. <p class="gathalast">Tathāgato tena samantacakkhū’’ti. (cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85);</p>
  1837. <p class="bodytext"><a name="para639"></a><span class="paranum">639</span>. <span class="bld">Yaṃ cakkhuṃ udapādīti āgata</span>nti yaṃ ñāṇaṃ ‘‘idaṃ dukkhanti, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ <a name="M2.0117"></a> udapādī’’ti (mahāva. 15) evaṃ tattha tattha suttesu āgataṃ, catūsu saccesu teparivaṭṭavasena ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti evamādinā dvādasavidhena ākārena pavattaṃ, idaṃ <span class="bld">ñāṇacakkhu</span>. Yā pana ‘‘addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, dibbena cakkhunā visuddhenā’’tiādinā (ma. ni. 1.284) āgatā pañcamajjhānasaṅkhātaabhiññācittasampayuttā paññā, ayaṃ <span class="bld">dibbacakkhū</span>ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhiññācittajā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ettha ca paṭhamatatiyañāṇāni kāmāvacarāniyeva. Catutthampi pana purimadvayamiva kāmāvacaranti <span class="bld">ānandācariyena</span> vuttaṃ. Ñāṇacakkhuṃ sahaariyamaggavipassanāñāṇantipi yujjatīti apare. Aggamaggena saha vipassanāpaccavekkhaṇañāṇanti pana yuttaṃ viya dissati.</p>
  1838. <p class="bodytext"><a name="para640-4"></a><span class="paranum">640-4</span>. Evaṃ paññācakkhussa pabhedaṃ dassetvā puna maṃsacakkhussāpi pabhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘maṃsacakkhupī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sasambhārapasādato</span>ti sasambhāracakkhu pasādacakkhūti imesaṃ dvinnaṃ vasena sambharīyati etehīti sambhārā, avayavā. Te pana upatthambhakabhūtā catusamuṭṭhānikarūpasantatiyo daṭṭhabbā. Saha sambhārehīti <span class="bld">sasambhāraṃ</span>. Sasambhārañca nāma maṃsapiṇḍo pavuccatīti sambandho. <span class="bld">Akkhikūpaṭṭhinā heṭṭhā</span>ti heṭṭhāgataakkhikūpassa aṭṭhinā paricchinnoti sambandho. <span class="bld">Uddha</span>nti akkhikūpato uddhaṃ. <span class="bld">Ubhato akkhikoṭīhī</span>ti akkhikūpassa ubhayabhāge akkhikoṭīhi. <span class="bld">Matthaluṅgena antato</span>ti akkhikūpassa abbhantare ṭhitena matthaluṅgena. <span class="bld">Nhārusuttena ābandho</span>ti nahārurajjūhi anto matthaluṅgena saha ābandho. <span class="bld">Sakalopi ca loko</span>ti sakalopi bālaputhujjanaloko. <span class="bld">Ya</span>nti yaṃ maṃsapiṇḍaṃ. <span class="bld">Kamalassa dalaṃ viyā</span>ti puthulavipulanīlatāya nīluppaladalaṃ viya. <span class="bld">Jānātī</span>ti gaṇhāti. <span class="bld">Cakkhu nāma na taṃ hotī</span>ti tathā gayhamānaṃ taṃ cakkhu nāma na hoti. Kiñcarahi tanti āha <a name="M2.0118"></a> <span class="bld">‘‘vatthu tassāti vuccatī’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa yathādhippetassa paramatthacakkhuno. <span class="bld">Idaṃ panā</span>ti nigamanaṃ.</p>
  1839. <p class="bodytext"><a name="para645-7"></a><span class="paranum">645-7</span>. Taṃ <a name="V2.0088"></a> pana sasambhāracakkhu yehi sambhārehi sambharīyati, te sarūpato, gaṇanato ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘vaṇṇo gandho’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhāvo</span>ti itthiyā itthibhāvo, purisassa pumbhāvoti labbhamānakabhāvo. <span class="bld">Sambhavo</span>ti āpodhātumeva sambhavabhūtamāha. <span class="bld">Saṇṭhāna</span>nti ca tena tenākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena viññāyamānaṃ vaṇṇāyatanamāha. Āpodhātuvaṇṇāyatanehi ca anatthantarabhūtānampi sambhavasaṇṭhānānaṃ visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ, atathābhūtānañca āpādīnaṃ yathāvuttamaṃsapiṇḍe vijjamānattā. Āpodhātuvaṇṇāyatanānañhi santānavasena pavattamānānaṃ avatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti. <span class="bld">Dasete</span>ti catasso dhātuyo, tannissitā vaṇṇādayo cāti ime dasa. <span class="bld">Catusamuṭṭhānā</span>ti antogatahetvatthamidaṃ visesanaṃ, catusamuṭṭhānikattāti vuttaṃ hoti.</p>
  1840. <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. Cakkhu…pe… jīvitameva cāti imāni ekantakammasamuṭṭhānāni, purimāni ca catusamuṭṭhānānīti <span class="bld">cattālīsañca cattāri ca</span> rūpāni bhavanti, catucattālīsa rūpāni hontīti attho.</p>
  1841. <p class="bodytext"><a name="para649-52"></a><span class="paranum">649-52</span>. <span class="bld">Imesaṃ pana rūpānaṃ vasenā</span>ti yathāvuttānaṃ saṅkhepato cuddasannaṃ, vitthārato catucattālīsānañca rūpānaṃ vasena. <span class="bld">Paripiṇḍita</span>nti samantato piṇḍitaṃ. Yattha setampi atthi, kaṇhampi lohitampi pathavīpi āpopi tejopi vāyopi, idaṃ pana semhussadattā setaṃ hoti, pittussadattā <a name="M2.0119"></a> kaṇhaṃ, ruhirussadattā lohitakaṃ, pathavussadattā patthinaṃ hoti, āpussadattā paggharati, tejussadattā pariḍayhati, vāyussadattā sambhamati. Idaṃ sambhāravantatāya sambhāracakkhūti <span class="bld">paṇḍitehi</span> buddhādīhi <span class="bld">pakāsitaṃ</span> paridīpitaṃ. <span class="bld">Ettha sito</span>ti etaṃ sasambhāracakkhuṃ nissito tadāyattabhūto. Tenāha ‘‘ettha paṭibaddho’’ti. <span class="bld">Catunnaṃ pana bhūtānaṃ pasādo</span>ti catunnaṃ bhūtānaṃ pasannatāsabhāvo pasādo, ‘‘setena maṇḍalenassā’’ti pāṭho yujjati. Potthakesu pana ‘‘sete tu maṇḍale tassā’’ti likhanti. <span class="bld">Kaṇhamaṇḍalamajjhe</span>ti idhāpi ‘‘kaṇhamaṇḍalassa majjhe’’ti vattabbe ‘‘catutthadū’’tiādīsu viya chandānurakkhaṇatthaṃ vibhattilopaṃ katvā ‘‘kaṇhamaṇḍalamajjhe’’ti vuttaṃ. Evañhi attho ca yojanā ca suṭṭhu upapannā honti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyampi</span> hi ‘‘setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe’’ti (dha. sa. aṭṭha. 596) vuttaṃ. Apare pana yathāṭhitavaseneva pāṭhaṃ gahetvā ‘‘sabbaso parikkhittassa tassa sasambhārassa <a name="V2.0089"></a> cakkhuno majjhe setamaṇḍale kaṇhamaṇḍale majjhe’’ti yojenti. <span class="bld">Diṭṭhamaṇḍale</span>ti abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidesabhūte diṭṭhamaṇḍale.</p>
  1842. <p class="bodytext"><a name="para653-5"></a><span class="paranum">653-5</span>. <span class="bld">Sandhāraṇā…pe… hutvānā</span>ti sandhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi attanissayabhūtāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ hutvā. <span class="bld">Utucittādinā</span>ti tīhi santatisamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi. Ettha ca kalāpantaragatā utuāhārā adhippetāti vadanti. <span class="bld">Āyunā katapālana</span>nti catudhātunissiteneva jīvitindriyena rakkhiyamānaṃ. Tathā hetaṃ kammajarūpaparipālanalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Vaṇṇagandharasādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-ggahaṇena ojaṃ saṅgaṇhāti, ‘‘vaṇṇagandharasojāhī’’ti <a name="M2.0120"></a> vā pāṭho. <span class="bld">Vatthudvārañca sādhaya</span>nti yathāyogaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ. Cakkhuviññāṇassa hi nissayabhāvato vatthubhāvaṃ, pavattimukhabhāvato dvārabhāvañca sādheti. Sampaṭicchanādīnaṃ pana tadārammaṇāvasānānaṃ aññanissitattā dvārabhāvameva sādheti, na vatthubhāvaṃ. <span class="bld">Ūkāsirasamānena pamāṇenā</span>ti ūkāsirasamānena padesappamāṇena lakkhitaṃ hutvā ūkāsirasamānappamāṇe ṭhāneti vā attho. <span class="bld">Tiṭṭhatī</span>ti satta akkhipaṭalāni byāpetvā sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ viya tiṭṭhati. Evañca katvā cakkhussa anekakalāpagatatā siddhā hoti. Upaddavānaṃ paṭalanirākaraṇepi hi cakkhu vijjatevāti. Yathā ca cakkhu, evamimassa nissayabhūtā catasso dhātuyo, āyuvaṇṇādīni ca satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitāneva avinibbhogavuttittāti gahetabbaṃ.</p>
  1843. <p class="bodytext"><a name="para656"></a><span class="paranum">656</span>. <span class="bld">Vutta</span>nti dhammasenāpatinā vuttaṃ. <span class="bld">Rūpāni manupassatī</span>ti ma-kāro padasandhikaro ‘‘aññamaññaṃ samaṇamacalo’’tiādīsu viya. Atha vā <span class="bld">manū</span>ti maccoti attho. Kiñcāpi cakkhu rūpaṃ na passati, kiñcarahi tannissitaṃ viññāṇameva. Tathā hi ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tiādīsu viya nissitakiriyaṃ nissaye viya katvā vohārasambhavato ‘‘cakkhupasādena passatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ācariyajotipāla</span>ttherenāpi hi imināva adhippāyena idaṃ vuttaṃ. Idamettha sanniṭṭhānaṃ, kiṃ cakkhu rūpaṃ passati, udāhu viññāṇanti, kiñcettha – yadi cakkhu passeyya, aññaviññāṇasamaṅginopi cakkhu passeyya. Atha viññāṇaṃ, kuṭṭādiantaritampi passeyya tassa appaṭighātattā? Nāyaṃ doso. Yassa ‘‘cakkhu passatī’’ti mataṃ, tassāpi na sabbaṃ cakkhu passati, atha kho viññāṇādhiṭṭhitameva. Yassa pana viññāṇaṃ passatīti <a name="V2.0090"></a> mataṃ, tassāpi na sabbaṃ viññāṇaṃ <a name="M2.0121"></a> passati, atha kho cakkhunissitameva, tañca antarite nuppajjati. Yattha ālokassa kuṭṭādīhi vinibandho, yattha pana so natthi phalikaabbhapaṭalādimhi, tattha antaritepi uppajjati eva, tasmā taṃ anuppannattā antaritaṃ na passati. Idameva ca sanniṭṭhānaṃ, yaṃ kho cakkhuviññāṇaṃ passatīti. Tañhi dassanakiccaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ cakkhunā rūpaṃ disvāti. Tena dvārena karaṇabhūtenāti ayamettha abhisandhi. Atha vā nissitakiriyā nissayassa pavuccati yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. <span class="bld">Ūkāsirasamūpama</span>nti ūkāsirasamānūpamaṃ, ūkāsirappamāṇanti vuttaṃ hoti. Idañcassa patiṭṭhānokāsavasena vuttaṃ, na pana attano pamāṇavasena. Tañhi paramāṇupariyantena pamāṇena atisukhumamevāti. Ūkāsirappamāṇe pana padese idaṃ pavattati. Na kevalañca idameva, sabbānipi sabbaṭṭhānikarūpāni tattha pavattanteva. Idañca tattha nibbattantaṃ taṃ padesaṃ pūretvā eva nibbattati. Ekūnapaṇṇāsakalāpavasena ca saheva pavattati, sattarasacittakkhaṇāyukattā rūpānaṃ, ekekassa ca cittassa tīsu tīsu khaṇesu kammajarūpānaṃ uppajjamānattā.</p>
  1844. <p class="bodytext"><a name="para657"></a><span class="paranum">657</span>. <span class="bld">Suṇātīti sota</span>nti ettha kiṃ sotaṃ suṇāti, udāhu viññāṇantiādinā heṭṭhā vuttanayena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Tanutambalomācite</span>ti sasambhārasotabilassa anto sukhumehi tambavaṇṇalomehi sañcite. <span class="bld">Aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese</span>ti aṅgulimuddikāsaṇṭhānamaṃsayutte padese. <span class="bld">Vuttappakārāhī</span>ti sandhāraṇādikiccāhi. <span class="bld">Āyunā paripāliyamāna</span>nti ettha vaṇṇādīhi parivāritanti sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Tiṭṭhatī</span>ti pubbe vuttanayena taṃ padesaṃ pūretvā tiṭṭhati. Sesaṃ vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Ghāyatī</span>ti gandhopādānaṃ karoti. <span class="bld">Sāyatī</span>ti rasaṃ vindati. <span class="bld">Jīvitamavhāyatī</span>ti ettha rasaggahaṇamūlakattā ajjhoharaṇassa jīvitanimittaṃ ajjhoharaṇaraso jīvitaṃ, taṃ <a name="M2.0122"></a> avhāyati tasmiṃ ninnatāya avhāyantamiva hoti. <span class="bld">Uppaladalaggasaṇṭhāne padese</span>ti majjhe chinnassa uppaladalassa aggabhāgasaṇṭhāne padese. <span class="bld">Malāna</span>nti kilesādimalānañceva malavisayānañca sāsavadhammānaṃ anuttariyabhāvaṃ gacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu kāmarāgassa ca visesapaccayesu ghānajivhākāyesu kāyassa visesato sāsavapaccayattā soyeva tesaṃ āyoti vuccati. Tena hi phoṭṭhabbasukhaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. Atha vā kāyindriyavatthukā cattāro khandhā balavakāmarāgādihetubhāvato visesato malā, tesamayaṃ āyo hetūti kāyoti vutto. <span class="bld">Imasmiṃ kāye</span>ti imasmiṃ sasambhārakāye. Sopi hi kucchitānaṃ kesādimalānaṃ āyabhāvato kāyoti vuccati. <span class="bld">Yāvatā upādinnakaṃ atthī</span>ti iminā kesagganakhaggādīsu <a name="V2.0091"></a> kāyapasādassa abhāvamāha. <span class="bld">Kappāsapaṭale sneho viyā</span>ti imināssa nirantarabhāvaṃ. Ime ca pana cakkhādayo rūpādigocaraninnatāya vammikaudakaākāsagāmasivathikāsaṅkhātagocaraninnatāya ahisuṃsumārapakkhikukkurasigālā viya daṭṭhabbā. Visamajjhāsayatāya hi cakkhu vammikacchiddābhiratasappo viya, bilajjhāsayatāya sotaṃ udakabilābhiratasuṃsumāro viya, ākāsajjhāsayatāya ghānaṃ ajaṭākāsābhiratapakkhi viya, gāmajjhāsayatāya jivhā gāmābhiratakukkuro viya, upādinnakajjhāsayatāya kāyo āmakasusānābhiratasigālo viyāti. <span class="bld">Visamajjhāsayatāyā</span>ti cakkhussa visamajjhāsayaṃ viya hotīti katvā vuttā. Cakkhumato vā puggalassa ajjhāsayavasena cakkhu visamajjhāsayaṃ. Esa nayo sesesupi.</p>
  1845. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṭṭhu…pe… lakkhaṇa</span>nti ettha daṭṭhuṃ kāmetīti daṭṭhukāmo tassa bhāvo daṭṭhukāmatā, rūpataṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā <a name="M2.0123"></a> pana anāgate cakkhādīsu ādīnavapaṭicchādikāvijjāmūlapatthanāsabhāvā pākaṭā apākaṭāti duvidhā. Tattha yā ayaṃ ‘‘īdisaṃ īdisañca sukhumatamavisayaggahaṇasamatthaṃ cakkhu hotū’’ti evaṃ kammāyūhanato pubbe, pacchā vā uppannā pākaṭā. Indriyavisesaṃ pana anāmasitvā avisesena paripuṇṇāyatanabhavasampattiṃ patthetvā, apatthetvā vā tattha avigatataṇhāvasena kammaṃ karontassa appahīnabhāvena anusayitā api kammasāmatthiyavicittahetubhūtā apākaṭā. Sā duvidhāpi nidānaṃ upanissayo yassa taṃ daṭṭhukāmatānidānaṃ, tadeva kammaṃ, taṃ samuṭṭhānametesanti daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni, evaṃvidhānaṃ bhūtānaṃ pasādo daṭṭhukāmatā…pe… pasādo, taṃ lakkhaṇamassa, tathā hutvā lakkhīyatīti vā <span class="bld">daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇaṃ</span>.</p>
  1846. <p class="bodytext">Ettha ca gabbhaseyyakānaṃ dinnapaṭisandhikaṃ, aññaṃ vā kammaṃ cakkhādīni nibbatteti. Opapātikānaṃ pana paṭisandhikkhaṇeva paripuṇṇāyatanānaṃ nibbattamānānaṃ paṭisandhijanakameva kammaṃ paripuṇṇasakalamattabhāvaṃ nibbattetīti gahetabbaṃ. Kathaṃ pana ekakammunā nibbattamānānaṃ cakkhādīnaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattā. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassapi vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ tathāvidhasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekavisiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti, na cettha samatthatāsamatthatāsabhāvato aññā <a name="V2.0092"></a> veditabbā. Kāraṇavisesena āhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanasamatthatābhāvato ekasseva kammassa soḷasādivipākanibbattanahetubhāvena ca ayamattho sampaṭicchitabbo. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā <a name="M2.0124"></a> dissateva. Kiṃ vā etāya yutticintāya, na cintitabbamevetaṃ. Yato kammaphalaṃ cakkhādīni, kammavipāko ca sabbaso buddhānaṃyeva ñāṇassa visayo, na aññesaṃ atakkāvacarattā. Teneva bhagavatā ‘‘kammavipāko acinteyyo, na cintetabbo, yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’tiādīnavaṃ (a. ni. 4.77) dassetvā paṭikkhittaṃ.</p>
  1847. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpesu āviñchanarasa</span>nti āviñchanaṃ puggalassa, āvajjanādiviññāṇassa vā tanninnabhāvappattiyā hetubhāvo. <span class="bld">Ādhārabhāvapaccupaṭṭhāna</span>nti nissayapaccayabhāvato. Ālokādisannissayena kadāci uppajjamānānampi hi cakkhuviññāṇaṃ uppajjanakāle cakkhuṃ nissāya eva uppajjatīti. Etthāha – cakkhuviññāṇuppattisamaye sambhavantesu mandāmandamajjhimāyukesu ekūnapaṇṇāsacakkhūsu katamaṃ cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvaṃ paccanubhotīti? Vuccate –</p>
  1848. <p class="indent">‘‘Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya dutiyabhavaṅgaṃ uppajjati, tena saddhiṃ uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya tatiyabhavaṅgaṃ uppajjati, iminā nayena yāvatāyukaṃ cittappavatti veditabbā’’ti (visuddhi. 2.700) –</p>
  1849. <p class="unindented"><span class="bld">Maggāmaggañāṇaniddese</span> vuttanayena ekacittakkhaṇātītaṃ cakkhu rūpe ghaṭṭitvā viññāṇassa nissayo hoti, tasmā dvīsu bhavaṅgacalanesu purimassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgacittena saha uppannanti ayamattho idha sīhaḷasaṃvaṇṇanāyaṃ, visuddhimaggassa sīhaḷasaṃvaṇṇanāyañca vutto.</p>
  1850. <p class="bodytext"><span class="bld">Taḷākagāmamūlavāsidāṭhānāgattherena</span> pana ‘‘āvajjanena, tassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena vā saha uppannaṃ cakkhu’’nti <a name="M2.0125"></a> vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ. Evañhi sati aññasmiṃ ghaṭṭite aññaṃ cakkhuviññāṇassa nissayo hotīti vuttaṃ hoti, evañca bhavaṅgacalanato heṭṭhā tatiyacatutthehi yāva terasamacittena saha uppannampi nissayo hotīti āpajjeyya, na cetaṃ vattabbaṃ, tatiyacatutthacittato paṭṭhāya uppannaṃ kesañci vīthicittānaṃ dvārabhāvaṃ na gacchati niruddhattā<a name="V2.0093"></a>, manodvārassa niruddhasseva dvārabhāvassa dassanato. Yadi siyā ‘‘paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ vatthuṃ nissāya dutiyabhavaṅgaṃ uppajjatī’’tiādivacanato ‘‘ekacittakkhaṇātītameva nissayoti adhippeta’’nti idampi ekacittakkhaṇātītaṃ nissayoti yujjatīti, evaṃ sati ‘‘tassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena vā’’ti vacanaṃ yujjeyya, tena hi ‘‘cittakkhaṇadvayātītampi nissayo’’ti paṭiññātaṃ siyā, tasmā nāyaṃ therassa adhippāyoti dissati. ‘‘Ekacittakkhaṇātikkamo’’ti ca anatītekacittakkhaṇassa dubbalatāya ekacittakkhaṇātikkamena tassa balavabhāvadīpanatthaṃ vuccati, na pana dviticatucittakkhaṇātītānaṃ nissayabhāvābhāvato. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> ‘‘sampaṭicchanādīni cutiāsannāni taduddhaṃ kammajarūpassa anuppattito ekasmiṃyeva hadayavatthusmiṃ vattantī’’ti, tasmā taṃ therassa manorathamevāti na sārato paccetabbaṃ.</p>
  1851. <p class="bodytext">Sahajātesu bahūsu pasādesu kiṃ eko nissayo hoti, udāhu sabbeyevāti? Nanu vuttaṃ ‘‘pubbe ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hotī’’ti, katamaṃ pana tanti? Yaṃ tattha visadaṃ hutvā rūpābhighaṭṭanārahaṃ. <span class="bld">Visuddhimaggasīhaḷasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> pana ‘‘sabbeyeva nissayā hontī’’ti vatvā ‘‘yadi evaṃ ‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’nti ettha ‘rūpe cā’ti vacanaṃ viya ‘cakkhūnī’tipi bahuvacanaṃ kattabbanti <a name="M2.0126"></a> anuyogaṃ katvā taṃvisodhanatthaṃ ‘sasambhāracakkhudvayanissitaṃ pasādadvayaṃ nissāya ekameva viññāṇaṃ uppajjatīti gaṇheyyu’nti imaṃ vippaṭipattiṃ nirākarontena bhagavatā bahuvacanamakatvā ‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’tiādīsu (paṭṭhā. 1.1.2) viya sāmaññavasena ekavacanaṃ kata’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ācariyadhammapālattherena</span> pana tadeva sīhaḷasaṃvaṇṇanāvacanaṃ anicchantena ‘‘ekampi cakkhu viññāṇassa paccayo hoti, rūpaṃ pana anekameva paccayabhāvavisesato’’ti vuttaṃ. Tathā ceva amhehipi heṭṭhā vibhāvitanti. Yesaṃ bhūtānamayaṃ pasādo, teyeva imassa āsannakāraṇanti vuttaṃ ‘‘daṭṭhu…pe… padaṭṭhāna’’nti. Sotapasādādīnampi lakkhaṇādiniddese vuttanayānusārena attho yojetabbo.</p>
  1852. <p class="bodytext"><a name="para658"></a><span class="paranum">658</span>. <span class="bld">Kecī</span>ti mahāsaṅghiyesu ekacce. Cakkhādīsu tejādiadhikatā nāma tannissayabhūtānaṃ tadadhikatāyāti dassento <span class="bld">‘‘tejādhikāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">tejādhikāna</span>nti pamāṇavasena catunnaṃ dhātūnaṃ samānabhāvepi kiccavasena tejodhātuadhikānaṃ. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Ākāsa</span> <a name="V2.0094"></a> <span class="bld">…pe… sesakā</span>ti ākāsādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo sotaṃ, vāyuadhikānaṃ ghānaṃ, toyādhikānaṃ jivhā, phoṭṭhabbasaṅkhātapathavādhikānaṃ kāyoti attho.</p>
  1853. <p class="bodytext"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>. Evaṃ pana vadantānaṃ kiṃ uttaranti āha <span class="bld">‘‘te panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Suttaṃ āharathā</span>ti na tumhākaṃ vacanamatteneva ayamattho sakkā saddhātuṃ, tassa pana paridīpakaṃ suttamāharatha. Sutte hi āhaṭe tassa neyyatthataṃ nītatthataṃ vicāretvā yadi tassa vasena ayamattho paññāyetha<a name="M2.0127"></a>, gaṇheyyāma nanti adhippāyo. <span class="bld">Suttameva…pe… kiñcipī</span>ti ito cito ca suttaṃ gavesamānāpi addhā ekantena kiñcipi ekagāthāpadamattampi tadatthaparidīpakaṃ suttaṃ na dakkhissanteva tepiṭake buddhavacane tādisasseva suttantassa abhāvato.</p>
  1854. <p class="bodytext"><a name="para660"></a><span class="paranum">660</span>. Kiñcāpi suttantavasena ayamattho na dissati, yuttito pana dissatīti ce, tampi natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘visese satī’’</span>tiādi. Bhūtānañhi visese sati pasādo kathaṃ bhave, neva bhaveyya, na ca bhaveyya, kiṃ kāraṇanti āha <span class="bld">‘‘samānānañhi bhūtānaṃ, pasādo paridīpito’’</span>ti. Yasmā samānānameva bhūtānaṃ pasādo porāṇehi paridīpito, na visamānānaṃ. Pathavīdhātuadhikakalāpassa hi kakkhaḷattā, āpodhātuadhikakalāpassa vissandanato, tejodhātuadhikakalāpassa pariggayhamānattā, vāyodhātuadhikakalāpassa ca vissaraṇato na tesu pasādo patiṭṭhātuṃ sakkoti, tasmā tesaṃ kiccato samānānaṃyeva pasādo uppajjeyya, na visamānānanti.</p>
  1855. <p class="bodytext"><a name="para661-2"></a><span class="paranum">661-2</span>. Yadi evaṃ kathaṃ pasādānaṃ visesatāti āha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Yasmā vuttappakārena pasādavatthukānaṃ bhūtānaṃ visesena na bhavitabbaṃ, tasmā <span class="bld">etesaṃ</span> pasādanissayabhūtānaṃ idamūnaṃ, idamadhikanti etaṃ <span class="bld">visesaparikappanaṃ sabbaso</span> sabbākārena <span class="bld">pahāya ñeyyā kammavisesena pasādānaṃ visesatā</span>. Yathā avisesepi bhūtānaṃ rūpānaṃ rasādayo aññamaññavisadisā honti, evaṃ cakkhādayopi bhūtavisesābhāvepi aññamaññavisadisā honti. So panāyaṃ visiṭṭhabhāvo kammavisesena viññātabbo. Ekampi hi kammaṃ pañcāyatanikattabhāvapatthanānipphannaṃ cakkhādivisesahetutāya aññamaññassa asādhāraṇavisiṭṭhaṃ <a name="M2.0128"></a> sāmatthiyavisesato. Na hi yena visesena cakkhussa paccayo, teneva sotassa hoti indriyantarabhāvappattito. ‘‘Paṭisandhikkhaṇe mahaggatā cetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti vacanato paṭisandhikkhaṇe vijjamānānaṃ <a name="V2.0095"></a> sabbesaṃyeva kaṭattārūpānaṃ ekā cetanā kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāya hi tadā indriyuppattiyaṃ sati parittena ca mahaggatena ca kammena kaṭattārūpaṃ āpajjeyya, na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hotīti siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotīti. <span class="bld">‘‘Na hi bhūtavisesena, hoti tesaṃ visesatā’’</span>ti idaṃ nigamanavasena vuttaṃ.</p>
  1856. <p class="bodytext"><a name="para663"></a><span class="paranum">663</span>. Evaṃ kammavisesato visiṭṭhesu ca etesu ārammaṇaggahaṇepi ayaṃ visesoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evametesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Appattagāhaka</span>nti asampattaggāhakaṃ attano nissayena saha anallīyananissaye eva rūpādivisaye viññāṇuppattihetubhāvato. Keci pana tampi ‘‘sampattaggāhakamevā’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ sāntare adhike ca visaye viññāṇuppattihetubhāvato. Yadi hi cakkhusotāni sampattavisayameva gaṇhanti, cakkhupasādato vicchinnadese ṭhitesu tārakādīsu nissayavasena ca pamāṇato adhikesu candamaṇḍalādīsu rūpāyatanesu sotapasādato ca vicchinnadesasambhūtesu udaracammasandhicammādiantaritesu kucchisaddasandhisaddādīsu puthulesu ca samuddasaddādīsu saddāyatanesu viññāṇuppatti na siyā sampattaggāhakānaṃ kāyindriyādīnaṃ tathā adassanato.</p>
  1857. <p class="bodytext">Ettha ca vadeyya – adhiṭṭhānato bahindriyassa pavatti hotīti sampattavisayameva yattakaṃ visayaṃ, tattakaṃ visayaṃ gahaṇākāraṃ pharitvā gaṇhāti, tasmā asiddhametaṃ ‘‘sāntare <a name="M2.0129"></a> adhike ca visaye viññāṇuppattihetubhāvato’’ti? Taṃ na, adhiṭṭhānato bahi indriyuppattiyā eva abhāvā. Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ pavattati tattha kiccādippayogadassanato. Sati ca etassa bahi pavattiyaṃ adhiṭṭhāne pihitepi visayaggahaṇaṃ siyā, tasmā adhiṭṭhānadese ṭhitānaṃyeva cakkhusotānaṃ asampattavisayasseva gahaṇato nāsiddhametaṃ ‘‘sāntare adhike ca viññāṇuppattihetubhāvato’’ti. Tenāhu porāṇā –</p>
  1858. <p class="gatha1">‘‘Sabbagocarayogepi, diṭṭhaṃ rūparavesu yaṃ;</p>
  1859. <p class="gathalast">Vicchinnaputhuviññāṇaṃ, sampattaggāhabādhaka’’nti.</p>
  1860. <p class="bodytext">Tassattho – sabbesaṃ cakkhādīnaṃ gocarena rūpādinā yoge ekakāriyasādhakattā sambandhe ghaṭṭane <a name="V2.0096"></a> vā samāne sati <span class="bld">rūparavesu</span> rūpasaddāyatanesu visayabhūtesu cakkhādito dūrabhāvena ceva kenaci anantaritabhāvena ca vicchinnesu pamāṇato puthulesu ca visayesu uppajjamānaṃ yaṃ viññāṇaṃ, taṃ cakkhusotānaṃ sampattaggāhassa sampattaggahaṇassa bādhakanti.</p>
  1861. <p class="bodytext">Apica yadi cakkhu sampattaggāhakaṃ siyā, attano maṇḍale ṭhitaṃ vaṇṇampi passeyya. Tathā akkhipuṭe añjanaṃ pakhumamūle akkhivaṇṇaṃ pakhumamūle ghaṭṭiyamānaṃ añjanasalākampi passeyya, na ca panetaṃ dissati, tasmā tannissaye dese ṭhitameva visayaṃ gaṇhāti. Sotāyatanampi yadi sampattaggāhakaṃ abhavissa, cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā. Na hi bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ uppatti atthi. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> ca ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.2) aviseseneva saddassa sotaviññāṇārammaṇabhāvo vutto<a name="M2.0130"></a>. Kiñca yadi sotaṃ sampattaggāhakaṃ siyā, attano visayapadeseyeva gahetabbato gandhassa viya saddassāpi disādesavavatthānaṃ na siyā. Evañca saddānusārena kaṇḍaṃ pātentassa saddavedhino attano kaṇṇabileyeva sarapātanaṃ siyā, tasmā yattha uppanno saddo, tattheva ṭhito sotapathe āpāthamāgacchati.</p>
  1862. <p class="bodytext">Yadi evaṃ kathaṃ dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena suyyanti. Asampattaggāhakatte hi dūrāsannadesavattīnaṃ samakameva savanena bhavitabbanti? Nayidamevaṃ dūrāsannānaṃ yathāpākaṭe sadde gahaṇavisesato. Yathā hi dūrāsannānaṃ vacanasadde yathāpākaṭeva gahaṇavisesato akkharavisesanaṃ gahaṇaṃ, aggahaṇañca hoti, evaṃ rajakādisaddepi āsannassa ādito pabhuti yāva avasānā kamena pākaṭībhūte, dūrassa ca avasāne, majjhe vā piṇḍavasena pavattipākaṭībhūte yathāpākaṭaṃ nicchayaggāhakānaṃ sotaviññāṇavīthiyā parato pavattānaṃ manodvārikajavanānaṃ gahaṇavisesato lahukaṃ suto, cirena sutoti abhimāno hoti. Sotaviññāṇappavatti pana ubhayattha samānā saddassa uppannadese ṭhitassa attano vijjamānakkhaṇeyeva sotāpāthagamanato. Yadi saddassa bhūtaparamparāya samantato pavatti natthi, kathaṃ paṭighosuppattīti? Dūre ṭhitopi saddo aññattha paṭighosuppattiyā, bhājanādicalanassa ca paccayo hoti ayokanto viya ayocalanassāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1863. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesaṃ…pe… gāhaka</span>nti yaṃ pana avasesaṃ ghānajivhākāyasaṅkhātaṃ pasādattayaṃ, taṃ sampattaggāhakaṃ <a name="V2.0097"></a> hoti nissayavasena ceva sayañca attano nissaye allīneyeva visaye viññāṇuppattihetubhāvato. Gandharasānaṃ nissayesu ghānajivhānissayehi saha allīnāyeva gandharasā viññāyanti<a name="M2.0131"></a>. Phoṭṭhabbañca bhūtattayarūpaṃ kāyanissayena allīnameva viññāyatīti.</p>
  1864. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇavikāramāpajjamāna</span>nti dosādīhi kāraṇehi amanāpavaṇṇassa uppattivasena vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ. <span class="bld">Hadayaṅgatabhāva</span>nti cittagataṃ ajjhāsayaṃ. <span class="bld">Pakāsetī</span>ti rūpamiva pakāsaṃ karoti, saviggahamiva dassetīti attho. Anekatthattā hi dhātūnaṃ pakāsanattho eva rūpa-saddo daṭṭhabbo. Taṃ pana rūpanti sambandho. Cakkhumhi, cakkhussa vā paṭihananaṃ lakkhaṇametassāti <span class="bld">cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ</span>. Evaṃ <span class="bld">sotapaṭihananalakkhaṇa</span>ntiādīsupi. Paṭihananañcettha visayavisayīnaṃ aññamaññābhimukhabhāvo yogyadesāvaṭṭhānaṃ paṭighāto viyāti katvā. Yathā paṭighāte sati dubbalassa calanaṃ hoti, evaṃ visayābhimukhabhāve sati visayino taṃsambandhassa ca vatthurūpassa, tannissitassa ca bhavaṅgassa calanaṃ hoti. So rūpassa cakkhumhi, cakkhussa vā rūpe hoti. Tenāha ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā, yaṃ cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 597) ca ādi. <span class="bld">Visayabhāvo</span> ārammaṇapaccayatā. <span class="bld">Gocarabhāvapaccupaṭṭhāna</span>nti ettha anaññathābhāvo visayatā, tabbahulatā gocarabhāvoti ayaṃ visayagocarānaṃ viseso. <span class="bld">Saddāyatī</span>ti udāharīyati, sakehi vā paccayehi sotaviññeyyabhāvaṃ upanīyatīti attho. <span class="bld">Attānaṃ gandhayatī</span>ti sugandhaṃ, duggandhanti vā attānaṃ pakāseti. Tenāha <span class="bld">‘‘sūcayatī’’</span>ti.</p>
  1865. <p class="bodytext"><a name="para664"></a><span class="paranum">664</span>. Itthiyā eva indriyaṃ <span class="bld">itthindriyaṃ</span>. Yathā cakkhādīni indriyāni purisassapi honti, nayidaṃ tathā. Idaṃ pana niyamena itthiyā eva hoti, tasmā ‘‘itthindriya’’nti vuccati. Evaṃ purisindriyepi. Itthiyā bhāvo, itthīti bhavati etena cittaṃ<a name="M2.0132"></a>, abhidhānaṃ vāti <span class="bld">itthibhāvo. Paṭisandhisamuṭṭhito</span>ti paṭisandhiyaṃyeva samuṭṭhito, paṭisandhicittena saha ekakkhaṇe samuṭṭhito. Etena ṭhapetvā liṅgaparivattanaṃ cakkhundriyādīni viya imassa apātubhāvamāha. <span class="bld">Yañcetaṃ itthiliṅgādī</span>ti yaṃ panetaṃ indriyaphalabhūtaṃ itthiliṅgādi. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena itthinimittaitthikuttaitthākappānaṃ saṅgaho. Tattha visadaavisadahatthapādāditā saṇṭhānaṃ <span class="bld">itthiliṅgaṃ</span>. Itthīnañhi hatthapādagīvāuraādisaṇṭhānaṃ na purisānaṃ viya hoti. Tathā hi <a name="V2.0098"></a> tāsaṃ heṭṭhimakāyo visado, uparimakāyo avisado, hatthapādā khuddakā, mukhaṃ khuddakaṃ, thanamaṃsā avisadā, tā nimmassudāṭhikā. Kesabandhavatthaggahaṇañca <span class="bld">itthinimittaṃ</span>. Daharakālepi suppakamusalakādīhi kīḷā makacivākena suttakantananti ca evamādi <span class="bld">itthikuttaṃ,</span> itthikiriyāti attho. Avisadaṭṭhānagamanādiākāro <span class="bld">itthākappo</span>. Purisampi hi avisadaṃ disvā mātugāmo viya tiṭṭhati nipajjati nisīdati khādati bhuñjatīti vadanti. Idaṃ pana itthiliṅgādiparidīpanaṃ akusalanti vatvā aññathāpi vaṇṇenti ācariyā. Kathaṃ? Yonipadeso itthiliṅgaṃ, sarādhippāyā itthinimittaṃ, avisadaṭṭhānagamanādayo itthikuttaṃ, itthisaṇṭhānaṃ itthākappoti. Ettha ca adhippāyo nāma purisasmiṃ methunataṇhā. Sā hi tāsaṃ niccaṃ balavatarā pavattati, ato sāpi itthīti sañjānanassa nimittatāya ‘‘itthinimitta’’nti vuccati. Kiñcāpi itthīti saññāṇassa nimittatāya kuttākappānampi nimitteyeva antogadhatā, tathāpi tesaṃ visuṃ gahaṇato sarādhippāyā eva nimittabhāvena adhippetā.</p>
  1866. <p class="bodytext"><a name="para665"></a><span class="paranum">665</span>. Kiṃ panetaṃ itthiliṅgādi itthindriyaṃ viya paṭisandhisamuṭṭhitaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘itthindriyaṃ paṭiccevā’’</span>tiādi. Kiñcāpi hi itthiliṅgādīni yathāsakaṃ kammādinā paccayena samuṭṭhahanti<a name="M2.0133"></a>, yebhuyyena pana itthindriyasahiteyeva santāne taṃtadākārā hutvā sambhavanti, itarattha ca na bhavantīti tesaṃ tabbhāvabhāvitaṃ upādāya ‘‘itthindriyaṃ paṭicceva jāyantī’’ti vuttāni. Evañca katvā vakkhati ‘‘itthi…pe… kāraṇabhāvapaccupaṭṭhāna’’nti. Īdiseneva kāraṇabhāvasaṅkhātena adhipatibhāvena tassa indriyatā vuttā indriyasahite santāne itthiliṅgādiākārarūpapaccayānaṃ aññathā anuppādanato, na pana indriyādipaccayasambhavato. Tathā hetaṃ jīvitindriyaṃ viya ekakalāpagatānaṃ āhāro viya kalāpantararūpānaṃ upatthambhakamanupālakaṃ vā na hoti. Evañca katvā jīvitindriyaāhārānaṃ viya imassa indriyapaccayatā, atthiavigatapaccayatā ca pāḷiyaṃ na vuttā. Yasmā paccayantarādhīnāni itthiliṅgādīni, tasmā yatthassa ādhipaccaṃ, taṃsadisesu matacittakatarūpesupi taṃsaṇṭhānatā dissati. Yasmā panete itthindriyaṃ paṭicca jāyantāpi gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhiyaṃ na samuṭṭhahanti, pavatteyeva samuṭṭhahanti, tasmā āha <span class="bld">‘‘pavatte…pe… paṭisandhiya’’</span>nti.</p>
  1867. <p class="bodytext"><a name="para666-7"></a><span class="paranum">666-7</span>. Saṃsedajaopapātikānaṃ pana kiñci itthindriyena saha paṭisandhiyameva nibbattati. <span class="bld">Na cā</span>ti ca-kāro vacanīyantarasamuccaye. ‘‘Kiñcā’’ti imassa atthe daṭṭhabbo. Yasmā <a name="V2.0099"></a> liṅgādiākāresu rūpesu rūpāyatanaṃ cakkhuviññeyyaṃ, tasmā āha <span class="bld">‘‘itthiliṅgādayo cakkhuviññeyyā hontī’’</span>ti. Yasmā pana tato aññāni yathāyogaṃ sotaviññeyyāni ceva manoviññeyyāni ca, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘na vā’’</span>ti. Yathāvutto papañco purisindriyepi yathāsambhavaṃ yojetabboti atidesaṃ karonto āha <span class="bld">‘‘esevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sesepī</span>ti ettakeyeva vutte ito sesesu sabbesupīti kadāci koci cinteyyāti āha <span class="bld">‘‘purisindriye’’</span>ti<a name="M2.0134"></a>. <span class="bld">Paṭhamakappāna</span>nti paṭhamakappikanarānaṃ. Tesañhi ābhassaralokato cavitvā idhūpapannānaṃ dīghassa kālassa accayena oḷārikaṃ āhāraṃ āharataṃ muttakarīsesu sañjātesu tesaṃ nikkhamanatthāya vaṇamukhāni bhijjanti, purisassa purisabhāvo, itthiyā ca itthibhāvo pāturahosi. Tathā hi purimattabhāvesu pavattaupacārajhānānubhāvena yāva sattasantāne kāmarāgavikkhambhanavego na paṭipassambhati, na tāva balavakāmarāgūpanissayāni itthipurisindriyāni pāturahesuṃ. Yadā panassa vicchinnatāya balavakāmarāgo laddhāvasaro ahosi, tadā tadūpanissayāni tāni sattānaṃ santāne sañjāyanti.</p>
  1868. <p class="bodytext"><a name="para668"></a><span class="paranum">668</span>. <span class="bld">Parato</span>ti paṭhamakappato aparabhāge. <span class="bld">Pavatte…pe… parivattatī</span>ti yathā taṃ soreyyakaseṭṭhiputtassa viyāti adhippāyo. Api-saddena paṭhamapārājikāyaṃ vinītavatthupāḷiyaṃ āgatabhikkhussa, bhikkhuniyā viya ca paṭisandhiyaṃ samuṭṭhitassapi pavatte parivattanaṃ dīpeti. Yathāha –</p>
  1869. <p class="indent">‘‘Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhūtaṃ hoti. Tena kho pana samayena aññatarissā bhikkhuniyā purisaliṅgaṃ pātubhūtaṃ hotī’’ti (pārā. 69).</p>
  1870. <p class="bodytext">Yassa pana paṭisandhiyaṃ dvīsu ekampi na samuṭṭhitaṃ, so abhāvako nāma, tassa pavattiyampi indriyuppatti na hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1871. <p class="bodytext"><a name="para669"></a><span class="paranum">669</span>. Kiṃ panetassa ubhayassapi nibbattiyā, vināsanassa ca kāraṇaṃ, yato idaṃ samuṭṭhāti, parivattatīti ca vuccatīti imaṃ anuyogaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘mahatā pāpakammenā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">mahatā</span>ti paradārikakammādinā mahābalena. <span class="bld">Pāpakammena</span> <a name="M2.0135"></a> upanissayabhūtena<a name="V2.0100"></a>. <span class="bld">Mahatā kusalenevā</span>ti idaṃ sugatiṃ sandhāya vuttaṃ. Duggatiyaṃ pana ubhayampi akusalakammeneva jāyati.</p>
  1872. <p class="bodytext"><a name="para670"></a><span class="paranum">670</span>. Indriye vinaṭṭhe ekanteneva liṅgampi vinassatevāti āha <span class="bld">‘‘itthiliṅgaṃ vinassatī’’</span>ti. Ayaṃ panettha adhippāyo daṭṭhabbo – imesu dvīsu purisindriyaṃ uttamaṃ, itthindriyaṃ hīnaṃ, purisindriyassa antaradhānaṃ mahantena akusalena kammena hoti, samuṭṭhānaṃ mahantena kusalakammena, itthindriyassa antaradhānaṃ dubbalākusalena, samuṭṭhānampi dubbalakusalena, duggatiyaṃ pana ubhayassāpi antaradhānaṃ, samuṭṭhānañca akusaleneva hotīti. Yadi sugatiyaṃ itthindriyampi kusaleneva nibbattati, kathañcarahi ‘‘paradārikakammaṃ katvā niraye paccitvā teneva pāpakammena pañcasatakkhattuṃ manussaloke itthī hutvā nibbattatī’’tiādivacananti? Nāyaṃ virodho nissandaphalavasena vuttattā. Tathā hi paṭisandhiyaṃ tāva purisindriyanibbattanārahampi kammaṃ kadāci paradārikādinā balavapāpakammena paṭibāhitasāmatthiyaṃ assa, tadā attano purisindriyanibbattane asamatthatāya itthindriyameva nibbatteti. Pavattiyaṃ pana attano balavabhāvena itthindriyūpanissayaṃ paradārikamakusalakammaṃ paṭibāhitvā paṭisandhito paṭṭhāya purisindriyaṃ samuṭṭhāpentaṃ kadāci laddhasāmaggitāsañjātabalavisesena paradārikādinā kammena paṭibāhitasāmatthiyaṃ bhaveyya, tadā attano dubbalatāya purisindriyaṃ na nibbatteti<a name="M2.0136"></a>, itthindriyameva nibbatteti. Evaṃ paradārikādikammūpanissayena itthindriyassa nibbattanato taṃ tena nibbattitaṃ katvā vuccati.</p>
  1873. <p class="bodytext"><a name="para671-2"></a><span class="paranum">671-2</span>. Yadā pana taṃ kammaṃ puna sāmaggipaṭilābhato, parikkhīṇapāpakammatāya vā balavappattaṃ abhavissa, tadā dinnavedhaṃ viya rukkhaṃ tadapagame attano balānurūpaṃ purisindriyaṃ nibbatteti, itthindriyaṃ pana attano kāraṇābhāvato nuppajjati. Ubhayassa pana nibbattiyampi visadisindriyanibbattanato pure sattarasamacittassa ṭhitikālamupādāya taṃtaṃsamuṭṭhāpakakammaṃ taṃ taṃ indriyaṃ na janeti. Sattarasamacittena saha uppannaṃ visadisindriyuppattito purimacittena saha nirujjhati. Yadi hi sattarasamacittuppādato parampi uppajjeyya, itaraṃ nuppajjati ekasmiṃ santāne dvinnaṃ sahuppattiyā anicchitattā. Teneva hi ‘‘yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) imasmiṃ pañhe ‘‘no’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) paṭikkhepo katoti. Evañca katvā vakkhati <span class="bld">‘‘ubhatobyañjanassāpī’’</span>tiādi<a name="V2.0101"></a>. Ekasmiñca niruddhe tappaṭibaddhāni liṅgādīni katipayadivasehi nirujjhanti, tesu niruddhesu itarāni anukkamena jāyantīti ācariyā. Itthinimittuppādakakammato, purisanimittuppādakakammato vāti ubhato duvidhaṃ byañjanamassāti ubhatobyañjano. <span class="bld">Tassāpī</span>ti yassa duvidhaṃ byañjanamatthi, tassāpi ekameva indriyaṃ siyā, kiṃ pana itarassāti dasseti.</p>
  1874. <p class="bodytext">Nanu ca duvidhe byañjane sati indriyadvayenāpi bhavitabbaṃ, byañjanañhi taṃ taṃ indriyaṃ paṭicca jāyatīti? Saccaṃ jāyati, etthāpi itthiubhatobyañjanassa itthindriyaṃ paṭicca itthinimittameva yāvajīvaṃ pavattati, purisaubhatobyañjanassa purisindriyaṃ paṭicca purisanimittameva, itaraṃ pana na tassa itthindriyapurisindriyahetuto jāyati. Taṃ pana yena kāraṇena hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ sante’’ti anuyogaṃ katvā <span class="bld">‘‘na cābhāvo’’</span>tiādinā sodhanaṃ tu vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti ekasmiṃyeva indriye sati. <span class="bld">Abhāvo cā</span>ti yaṃ paṭicca jāyati, tassa abhāvato purisaubhatobyañjanassa itthibyañjanābhāvo, itthiubhatobyañjanassa purisabyañjanābhāvoti attho<a name="M2.0137"></a>. <span class="bld">Na cābhāvo siyā</span>ti neva dutiyabyañjanassa abhāvo siyā. <span class="bld">Na taṃ byañjanakāraṇa</span>nti taṃ indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ na hoti. Kasmā? Sadā abhāvato. Itthiubhatobyañjanassa hi yadā itthiyā rāgacittaṃ uppajjati, tadā purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ guḷhaṃ hoti, tathā itarassa itaraṃ. Yadi ca tesaṃ indriyaṃ dutiyabyañjanakāraṇaṃ bhaveyya, sadāpi byañjanadvayaṃ tiṭṭheyya, na pana tiṭṭhati, tasmā veditabbametaṃ ‘‘na tassa taṃ byañjanakāraṇa’’nti. Kiñcarahi kāraṇanti ce? Āha <span class="bld">‘‘tassā…pe… kāraṇa’’</span>nti. Tattha <span class="bld">kammasahāya</span>nti purimabhavasiddhassa indriyanibbattakakammassa sahāyaṃ. <span class="bld">Rāgacitta</span>nti itthiyā purisasmiṃ, purisassa itthiyaṃ vā uppannaṃ methunarāgacittaṃ. Tasmiñhi uppanne taṃ pākaṭaṃ hoti, tasmiṃ paṭippassaddhe paṭicchannaṃ hoti. Yasmā panimassa ekameva indriyaṃ hoti, tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi paraṃ uddissa gabbhaṃ gaṇhāti, attānaṃ uddissa parampi gaṇhāpeti. So hi itthindriyavantatāya sayaṃ gaṇhāti, paresu upakkamakaraṇato paraṃ gaṇhāpeti. Purisaubhatobyañjanako paresu upakkamakaraṇato paraṃ gabbhaṃ gaṇhāpeti, sayaṃ pana purisindriyavantatāya gabbhaṃ na gaṇhāti.</p>
  1875. <p class="bodytext">Yasmā itthindriye sati itthiliṅgādayo honti, tesu ca santesu itthīti pakāso hoti, tasmā <a name="V2.0102"></a> taṃ tassa pakāsanakāraṇanti āha <span class="bld">‘‘itthīti pakāsanarasa’’</span>nti. Duvidhampi panetaṃ indriyaṃ kāyapasādo viya sakalasarīrabyāpakameva, na cassa kāyapasādena saṅkaro lakkhaṇabhedato, nissayabhedato ca.</p>
  1876. <p class="bodytext"><a name="para673"></a><span class="paranum">673</span>. <span class="bld">Sahajarūpaparipālanalakkhaṇa</span>nti yathā attanā sahajātarūpāni tīsu khaṇesu pavattanti, evaṃ anupālanalakkhaṇaṃ. Jīvitindriyassa ekantakammajattā sahajaggahaṇeneva anupāletabbānampi <a name="M2.0138"></a> kammajabhāvova siddhoti kammajaggahaṇaṃ na kataṃ. Yathāsakaṃ khaṇattayamattaṭṭhāyīnampi kammajarūpānaṃ pavattihetubhāveneva taṃ anupālakaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ pavattanarasa’’</span>nti. Pavattanañcettha vuttanayena tesaṃ yāpanaṃ ṭhapanaṃ ṭhitihetukatā. Na hi kammajānaṃ kammameva ṭhitihetu bhavituṃ sakkoti āhārajādīnaṃ āhārādi viya. Kiṃ kāraṇaṃ? Taṅkhaṇābhāvato. Kammañhi niruddhaṃ rūpassa paccayo hoti, tato taṃsamuṭṭhānarūpāni matapitikā viya puttā cūḷapituādinissayena aññanissayeneva pavattanti, aññañca tesaṃ yāpanasamatthaṃ natthi aññatra jīvitindriyenāti tadeva tesaṃ pavattanarasaṃ. Āhārajādayo pana dharamānakapitikā viya puttā aññanirapekkhā sakasakapaccayavaseneva pavattanti. Āhārādayo hi attano atthikkhaṇeyeva rūpāni samuṭṭhāpetvā tesaṃ ṭhitipavattiyāva tiṭṭhanti, tato taṃsamuṭṭhānāni jīvitindriyanirapekkhāni. Sesānipi taṃtaṃpaccayavaseneva tiṭṭhantīti na aññaṃ ṭhapanakāraṇaṃ paccāsīsanti. Kammasamuṭṭhānampi cetaṃ uppādato paṭṭhāyeva anupālakaṃ. Yāpetabbāni pavattetabbāni sahajātabhūtāni padaṭṭhānametassāti <span class="bld">yāpetabbabhūtapadaṭṭhānaṃ</span>.</p>
  1877. <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. <span class="bld">Manoviññāṇadhātū</span>ti ṭhapetvā arūpāvacaravipākamanoviññāṇadhātuṃ avasesā manoviññāṇadhātu. Tenāha <span class="bld">‘‘pañcavokāre’’</span>ti. Pañcavokāre manodhātu, manoviññāṇadhātuyo ca yaṃ rūpaṃ nissāya pavattanti, taṃ ‘‘vatthū’’ti pavuccatīti sambandho. <span class="bld">Pañcavokāre</span>ti ca visesanaṃ manoviññāṇadhātuvasena kataṃ, manodhātu pana catuvokārabhave nattheva. Pāḷiyaṃ anāgatassāpi hadayavatthuno āgamato, yuttito ca atthibhāvo viññātabbo. Tattha āgamo tāva –</p>
  1878. <p class="indent">‘‘Yaṃ <a name="M2.0139"></a> rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca pavattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) –</p>
  1879. <p class="unindented">Evamādi <a name="V2.0103"></a> paṭṭhānavacanaṃ. Yutti pana evaṃ veditabbā – nipphannaupādāyarūpanissayaṃ dhātudvayaṃ pañcavokārabhave rūpapaṭibaddhavuttittā. Yaṃ yañhi rūpapaṭibaddhavutti, taṃ taṃ nipphannaupādāyarūpanissayaṃ dissati yathā cakkhuviññāṇadhātu. Tattha na tāva rūpāyatanādīnaṃ, ojāya ca tannissayatā yujjati indriyapaṭibaddhato bahipi tesaṃ pavattidassanato, nāpi itthindriyapurisindriyānaṃ tadubhayavirahite abhāvakasantānepi dhātudvayadassanato. Jīvitindriyassāpi sahajaparipālanalakkhaṇakiccantaraṃ vijjatīti na tannissayatā yujjati. Tañhi kiccantare pasutaṃ na imāsaṃ nissayo bhavituṃ sakkoti, tasmā pārisesato tesaṃ nissayo hadayavatthu nāma atthīti viññātabbaṃ. Hotu tāva dhātudvayanissayo vatthu, upādāyarūpañca, taṃ panetaṃ kammasamuṭṭhānaṃ paṭiniyatakiccaṃ hadayappadese ṭhitamekanti daṭṭhabbaṃ. Kathametaṃ viññāyatīti? Vuccate – vatthurūpabhāvato kammasamuṭṭhānaṃ cakkhu viya. Yañhi viññāṇassa vatthubhūtaṃ rūpaṃ, taṃ kammasamuṭṭhānaṃ yathā cakkhupasādo, tato eva paṭiniyatakiccaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā kiñci cintentassa hadayappadesassa khijjanato tatthedaṃ tiṭṭhatīti viññāyati. Yathāhu ācariyā –</p>
  1880. <p class="gatha1">‘‘Kammajaṃ vatthubhāvā taṃ, cakkhuṃva niyatakriyaṃ;</p>
  1881. <p class="gathalast">Cintāya ca urokhedā, tatra tiṭṭhanti vijāniya’’nti.</p>
  1882. <p class="bodytext">Yadi <a name="M2.0140"></a> manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayabhūtaṃ hadayavatthu nāma atthi, kasmā panetaṃ rūpakaṇḍe na vuttaṃ. Na hi labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthīti? No natthi kāraṇantarasambhavato. Kiṃ pana taṃ kāraṇaṃ? Desanābhedo. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissitaṃ pañcavokārabhaveyeva tannissayattā, ekantena nissitavaseneva ca vatthudesanā pavattā. ‘‘Atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthū’’tiādinā (dha. sa. 584) cakkhuviññāṇādīhi nissitehi visesitattā. Yampi ekantena hadayavatthunissayaṃ tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesu na tadanuguṇā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyuṃ, na ekarasā desanā bhaveyya, ekarasañca desanaṃ desetuṃ tattha bhagavato ajjhāsayo, tasmā tattha hadayavatthu <a name="V2.0104"></a> na vuttaṃ, na alabbhamānattā. Esā hi bhagavato pakati, yaṃ ekaraseneva desanaṃ desetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ. Tathā hi nikkhepakaṇḍepi cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavisajjane vitakko vicāro cāti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavisajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā ‘‘vitakko cā’’ti vattabbaṃ siyāti. Nissayabhāvato upari āropetvā vahantaṃ viya paccupaṭṭhātīti <span class="bld">ubbāhanapaccupaṭṭhānaṃ</span>.</p>
  1883. <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. Catūsu āhāresu idha rūpādhikārato kabaḷīkāro āhāro gahetabboti āha <span class="bld">‘‘āhāratāti kabaḷīkāro āhāro’’</span>ti. Tattha kabaḷaṃ karīyatīti <a name="M2.0141"></a> <span class="bld">kabaḷīkāro</span>. Āharīyatīti <span class="bld">āhāro,</span> kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Idañca savatthukaṃ katvā āhāraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Kabaḷīkārāhārassa pana ojā idha āhāro nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘yāya ojāyā’’</span>tiādi. So ca rūpāharaṇasabhāvo upatthambhanabalakaro aṅgamaṅgānusārīrasāharaṇabhūto bhūtanissito eko viseso. Bāhirāhārapaccayaṃ paṭilabhitvā eva ajjhattikāhāro rūpaṃ uppādetīti ayaṃ ajjhattikāhārassa upanissayabhāvenāpi rūpaṃ āharatīti āha <span class="bld">‘‘ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatī’’</span>ti. Ojā aṭṭhamī yassa taṃ <span class="bld">ojaṭṭhamakaṃ</span>. <span class="bld">Yāya ojāyā</span>ti attano udayānantaraṃ rūpajananato ojāsaṅkhātāya odanakummāsādivatthugatāya yāya pharaṇaojāya. <span class="bld">Yattha yatthā</span>ti yamhi yamhi janapade, nagarādīsu ca. <span class="bld">‘‘Kabaḷīkāro āhāro’’ti pavuccati</span> tabbatthukattāti adhippāyo.</p>
  1884. <p class="bodytext"><a name="para676"></a><span class="paranum">676</span>. Kiṃ pana vatthuno kiccaṃ, kiṃ ojāyāti ce? Parissayaharaṇaṃ vatthussa kiccaṃ, pālanaṃ ojāyāti dassento āha <span class="bld">‘‘annapānādika’’</span>ntiādi. <span class="bld">Aggiṃ harati kammaja</span>nti kammajatejaṃ gaṇhāti. Antokucchiyañhi odanādivatthusmiṃ asati kammajatejo uṭṭhahitvā udarapaṭalasaṅkhātamupādinnarūpaṃ gaṇhāti, ‘‘chātomhi, āhāraṃ me dethā’’ti vadāpeti, bhuttakāle udarapaṭalaṃ muñcitvā anupādinnakavatthuṃ gaṇhāti, atha satto ekaggo hoti. Yathā hi chāyārakkhaso chāyāpaviṭṭhaṃ disvā gahetvā devasaṅkhalikāya bandhitvā attano bhavane modanto chātakāle āgantvā sīse daṃsati, so daṭṭhattā viravati, taṃ viravaṃ sutvā sace aññepi manussā āgacchanti, so āgatāgate gahetvā khāditvā sakabhavane modati<a name="M2.0142"></a>, evaṃ yaṃ yaṃ annapānādikaṃ vatthu, taṃ taṃ kammajatejo gahetvā jīrāpetvā puna udarapaṭalaṃ gaṇhāti, tasmā annapānādikaṃ <a name="V2.0105"></a> vatthu attano udarapaṭalaṃ paviṭṭhakāle upādinnakāyaṃ gahetvā ṭhitaṃ tato mocetvā attānaṃ gaṇhāpanavasena taṃ attano santikaṃ harati. <span class="bld">Kevala</span>nti ojāviyuttaṃ vatthu jīvitaṃ kammajabhūtaṃ taṃ pāletuṃ na sakkoti.</p>
  1885. <p class="bodytext"><a name="para677"></a><span class="paranum">677</span>. <span class="bld">Ojā…pe… pācaka</span>nti ojā jīvitaṃ pāletuṃ sakkoti, kammajaṃ tejaṃ harituṃ na sakkoti āmāsayassa apuṇṇatoti adhippāyo. <span class="bld">Upatthambhanapaccupaṭṭhāno</span>ti ojaṭṭhamakarūpaharaṇavaseneva imassa kāyassa upatthambhanavasena paccupaṭṭhāti. <span class="bld">Kāyenā</span>ti rūpakāyena. <span class="bld">Attano bhāva</span>nti attano adhippāyaṃ. <span class="bld">Viññāpentāna</span>nti paresaṃ saññāpentānaṃ. <span class="bld">Kāyaggahaṇānusārenā</span>ti phandamānakāyagatavaṇṇassa gahaṇabhūtānaṃ cakkhudvārikajavanānantarappavattānaṃ nicchayaggahaṇasaṅkhātānaṃ manodvārikajavanānaṃ anussaraṇena tesaṃ anantaranti attho. Pañcadvāre hi rūpādiārammaṇe āpāthagate yathāpaccayaṃ kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ tadevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmiṃyeva dvāre visayaṃ vavatthāpetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tasmā cakkhudvārikajavanānantarappavattānaṃ dvinnaṃ javanavārānamanantaraṃ tatiyavāre pavattāya manodvārajavanavīthiyā eva <span class="bld">gahitāya etāya</span> karaṇabhūtāya catutthavāre manodvāre javaneneva bhāvo viññāyati. Etena viññatti-saddassa karaṇasādhanatā vuttā. <span class="bld">Sayaṃ vā</span>tiādinā pana kammasādhanattamāha.</p>
  1886. <p class="bodytext">Evaṃ viññatti-saddassa kārakadvaye sambhavaṃ dassetvā idāni kāya-saddena saha kammadhārayasamāsaṃ dassetuṃ, ‘‘kāyo’’ti vohārassa viññattiyampi ca pavattiṃ dassento <span class="bld">‘‘kāyena</span> <a name="M2.0143"></a> <span class="bld">saṃvaro’’</span>tiādisuttamāha. <span class="bld">Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā</span>ti vipphandamānakāyena karaṇabhūtena adhippāyaviññāpanahetubhāvato kāyena viññattītipi kāyaviññattīti sambandho. Ayaṃ panettha attho – viññattiyā kāyavipphandanassa hetubhāvato taṃhetukaṃ kāyavipphandanasaṅkhātaṃ kāyaṃ gahetvā adhippāyajānanato viññatti adhippāyaviññāpanassa kāraṇabhāvena gayhatīti kāyena adhippāyaṃ viññāpetīti. Tathā kāyavipphandanaṃ gahetvā tassa kāraṇamettha atthīti viññattiyā gayhamānattā sayañca kāyena viññāyati, tasmā kāyena viññattītipi kāyaviññattīti.</p>
  1887. <p class="bodytext"><a name="para678"></a><span class="paranum">678</span>. <span class="bld">Cittajāniladhātuyā</span>ti abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā. <span class="bld">Ākāravikāratā</span>ti <a name="V2.0106"></a> ākārabhūto vikāro. Kassa pana sā ākāravikāratāti? Sāmatthiyato vāyodhātuadhikānaṃ cittajamahābhūtānaṃ. Kiṃ taṃ sāmatthiyaṃ? Calanahetutā, cittajatā, upādāyarūpatā ca. Atha vā cittajāniladhātuyā ekā ākāravikāratāti sambandho. Na kevalañhi sāmivacanaṃ calanasambandhāpekkhāya eva, atha kho ākāravikārasambandhāpekkhāyapīti.</p>
  1888. <p class="bodytext">Yadi evaṃ, kathaṃ viññattiyā upādāyarūpattaṃ. ‘‘Cittajāniladhātuyā’’ti hi vacanena vāyodhātuyāva ākāravikāratā viññatti āpajjati, na ca ekabhūtanissitaṃ upādāyarūpaṃ nāma atthi ‘‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (dha. sa. 584) vacanatoti? Nāyaṃ doso, catunnaṃ vikāratā catūsu ekassapi hoti catusādhāraṇadhanaṃ viya. Aniladhātuadhikakalāpo vā idha ‘‘aniladhātū’’ti vuccati, tadadhike taṃvohārato <a name="M2.0144"></a> yathā sambhāradhātuyā adhikabhāvena pathavīvohāro, tasmā vāyodhātuadhikānaṃ cittajamahābhūtānaṃ ekā ākāravikāratā kāyaviññattīti na koci virodho. Adhikatā cassā sāmatthiyato daṭṭhabbā, na pamāṇato. Itarathā hi tesaṃ avinibbhogavuttitā na yujjeyya. Adhikatā hi attano adhikavasena itarehi vinibbhogappavattito hoti. Sāmatthiyādhikañca kāraṇānukāritāya. Kāraṇañhi abhikkamādipavattakaṃ cittaṃ, taṃ calanādhippāyasabhāvaṃ tato samuṭṭhite kalāpe anukaronte vāyodhātuyā eva adhikattaṃ yuttanti. Keci pana ‘‘vāyodhātuyā eva ākāravikāratā’’ti gaṇhanti, tesaṃ matena upādārūpattaṃ durūpapannaṃ. Na hi ekassa vikāro catunnaṃ upādārūpanti sakkā vattuṃ.</p>
  1889. <p class="bodytext">Kīdisī panāyaṃ vikāratāti āha <span class="bld">‘‘sahajātassa rūpassa calane hetū’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sahajātassā</span>ti attanā sahajātassa. Yasmā utucittāhārajānaṃ calanaṃ cittajarūpasambandheneva hoti, nadīsotacalanena tattha pakkhittasukkhagomayapiṇḍādīnaṃ viya. Viññattivasena pana cittajānameva calanaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘sahajātassā’’ti. <span class="bld">Rūpassā</span>ti rūpakāyassa. <span class="bld">Calane</span>ti santhambhanasandhāraṇacalanasaṅkhāte calitabhāve. Santhambhanādikampi hi calanābhimukhatāya calananti yujjati. <span class="bld">Hetū</span>ti hetubhūtā sahakārīkāraṇabhūtā. Ettāvatā ca kiṃ vuttaṃ hoti? Kāyaviññatti nāma neva phandamānarūpakāyo, na ca phandamānā vāyodhātu, atha kho mahantaṃ pāsāṇaṃ ukkhipantassa sabbathāmena gahaṇakāle sarīrassa ussāhanavikāro viya rūpakāyassa paripphandanapaccayabhāvena labbhamāno eko ākāravikāro kāyaviññatti nāmāti vuttaṃ hoti.</p>
  1890. <p class="bodytext">Nanu <a name="M2.0145"></a><a name="V2.0107"></a> ca phandamānavaṇṇādivinimutto koci vikāro atthi, tassa vaṇṇaggahaṇānantaraṃ gahaṇaṃ hotīti kathametaṃ viññāyatīti? Adhippāyaggahaṇato. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā phandamānavaṇṇādivinimutto koci vikāro atthi adhippāyassa viññāpakoti sampaṭicchitabbametaṃ ekantena. Ñāpako ca hetu sayaṃ gahitoyeva attano ñāpetabbamatthaṃ ñāpeti, na vijjamānamattenāti. Ñāpetabbavaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi anumānato siddhaṃ. Tathā hi vadanti –</p>
  1891. <p class="gatha1">‘‘Visayattamanāpannā,</p>
  1892. <p class="gatha2">Saddā nevatthabodhakā;</p>
  1893. <p class="gatha3">Na sattāmattato atthe,</p>
  1894. <p class="gathalast">Te aññātā pakāsakā’’ti.</p>
  1895. <p class="bodytext">Yadi vikāraggahaṇameva kāraṇamadhippāyaggahaṇassa, kasmā aggahitasaṅketānaṃ adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyassa gahaṇassa kāraṇaṃ, atha kho purimasiddhasambandhaggahaṇañca imassa upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Yathā hi araññe udakatitthe ussāpetvā ṭhapitagosīsādīni udakanimittāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvārajavanavīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacārīpakārasaññāṇākāraṃ gahetvā ‘‘udakamettha atthī’’ti jānanaṃ, evaṃ phandamānavaṇṇaṃ gahetvā tadanantappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimaggahitasambandhūpanissayasahitāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hotīti.</p>
  1896. <p class="bodytext"><a name="para681-2"></a><span class="paranum">681-2</span>. Sahajarūpacalanassa viññattivikārasahitāya vāyodhātuyā hetubhāvo yutto, kiṃ sabbā eva vāyodhātu <a name="M2.0146"></a> sahajarūpaṃ cāletīti imaṃ codanaṃ sodhetuṃ <span class="bld">‘‘labhitvā panupatthambha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Upatthambhetīti <span class="bld">upatthambhaṃ,</span> upatthambhakapaccayanti attho. <span class="bld">Ekāvajjanavīthiya</span>nti manodvārikajavanavīthiṃ sandhāyāha pañcadvārikavīthiyā viññattisamuṭṭhāpakattābhāvato. <span class="bld">Heṭṭhāhi chahi ca cittehī</span>ti sattasu javanesu heṭṭhimehi chahi javanehi samuṭṭhitaṃ vāyodhātuṃ upatthambhaṃ labhitvāti sambandho. Keci pana potthakesu ‘‘vāyodhātusamuṭṭhita’’nti pāṭhaṃ disvā upatthambhanti bhāvasādhanavasena gahetvā heṭṭhā chahi cittehi uppannavāyodhātusamuṭṭhitaṃ <a name="V2.0108"></a> upatthambhaṃ labhitvāti yojenti. <span class="bld">Viññattisahitattanā</span>ti sayaṃ viññattisahitā attanā sahajātaṃ cittajarūpaṃ desantaruppattihetubhāvena calayati, na itarāti attho.</p>
  1897. <p class="bodytext">Ayaṃ panetthādhippāyo – yathā nāma sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭe sattamayugayuttā eva goṇā heṭṭhā chasu yugesu yuttagoṇehi laddhupatthambhā sakaṭaṃ cālenti, paṭhamayugādiyuttā pana santhambhanasandhāraṇamattameva sādhentā tesaṃ upatthambhakā honti, evamevaṃ sattamajavanasamuṭṭhitā vāyodhātu heṭṭhā chahi javanehi samuṭṭhitavāyodhātuto laddhupatthambhā cittajarūpaṃ cāleti. Paṭhamajavanādisamuṭṭhitā pana santhambhanasandhāraṇamattaṃ sādhentā tassa upatthambhakā honti, desantaruppattiyeva cettha calanaṃ uppannadesato kesaggamattampi dhammānaṃ calanābhāvato, itarathā dhammānaṃ abyāpāratā, khaṇikatā ca na siyā. Kathaṃ panassa sahajarūpānaṃ desantaruppattiyā hetubhāvoti? Yathā attanā sahajarūpāni heṭṭhimajavanādisamuṭṭhitarūpehi patiṭṭhitaṭṭhānato aññattha uppajjanti, evaṃ tehi saha tattha uppattiyevassa desantaruppattihetubhāvoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1898. <p class="bodytext">Atha <a name="M2.0147"></a> phandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa vuttattā viññattisahitāti sattamajavanasamuṭṭhitāya eva ca visesitattā calanākārasahitāyeva vāyodhātu vikārasahitāti? Nayidamevaṃ desantaruppattihetubhāvena calayitumasakkontiyopi santhambhanasandhāraṇamattakaraṇena paṭhamajavanādisamuṭṭhānavāyodhātuyopi viññattivikārasahitā eva. Yena disābhāgena gantvā abhikkamādīni pavattetukāmo tadabhimukhabhāvavikārasambhavato. Adhippāyasahabhāvinañhi vikāraṃ viññattimācikkhanti. Teneva hi bhagavatā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā…pe… abyākatacittassa vā abhikkamantassa vā…pe… pasārentassa vā kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ. Idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññattī’’ti (dha. sa. 720) santhambhanasandhāraṇānampi paccayabhāvākāro kāyaviññattīti vutto. Evañca katvā manodvārāvajjanassāpi viññattisamuṭṭhāpakatāvacanaṃ suṭṭhu upapannaṃ hoti.</p>
  1899. <p class="bodytext"><a name="para683-4"></a><span class="paranum">683-4</span>. Cittajātāya pathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo yo ākāravikāro, ayaṃ vacīviññatti viññeyyāti sambandho. Tattha <span class="bld">cittajātāyā</span>ti vacībhedappavattakacittasamuṭṭhānāya<a name="V2.0109"></a>. <span class="bld">Upādinnakaghaṭṭane</span>ti upādinnakakalāpasaṅkhātassa akkharuppattiṭṭhānassa ghaṭṭanasaññite kicce ghaṭṭanassāti attho. <span class="bld">Paccayo</span>ti tassa sahakārīkāraṇabhūto. <span class="bld">Eko ākāravikāro</span>ti ghaṭṭiyamānaupādinnarūpato, ghaṭṭanti yā pathavīdhātuto ca vinivaṭṭo pathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanapaccayasabhāvarūpo eko ākāravikāravisesoti attho. <span class="bld">Pathavidhātuyā</span>ti sāmivacanaṃ ‘‘ubhayasambandhāpekkha’’ntiādi kāyaviññattiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha phandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ <a name="M2.0148"></a> gayhati, evamidha suyyamānasaddasavanānantaranti daṭṭhabbaṃ. Idañca santhambhanādīnaṃ abhāvena ghaṭṭanena saddhiṃyeva saddassa uppajjanato ‘‘labhitvā panupatthambha’’ntiādinayo na labbhati. Ghaṭṭanañhi paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Tenāha <span class="bld">‘‘saddavasā’’</span>ti. Atha ghaṭṭanacalanānaṃ ko visesoti? Ghaṭṭanaṃ paccayavisesena bhūtakalāpānaṃ aññamaññaṃ āsannataruppādatā, calanaṃ ekassāpi desantaruppādanaparamparatāti ayametesaṃ viseso. Gosīsādiupamāpettha yathāsambhavaṃ yojetabbā. <span class="bld">Sāvā</span>ti sā eva sahasaddā viññatti. <span class="bld">Sakyakulindunā</span>ti suparisuddhagaganatalassa sakkarājakulassa avabhāsakaṭṭhena tassa nisākarabhūtena. Atha vā indati paramissariyaṃ karotīti indu. Indu-saddassa uttamavācakattā sakkakuluttamenāti attho.</p>
  1900. <p class="bodytext"><a name="para685"></a><span class="paranum">685</span>. Atha viññatti tāva sahasaddāva, saddo pana cittajo aviññattiko atthīti ce? Natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘saddo na cittajo’’</span>tiādi. <span class="bld">Viññattighaṭṭana</span>nti viññattipaccayaṃ pathavīdhātuyā ghaṭṭanaṃ. <span class="bld">Dhātusaṅghaṭṭanenevā</span>tiādinā vuttamevatthaṃ samattheti. Yasmā dhātusaṅghaṭṭaneneva saddo jāyati, na tena vinā, tasmāti attho. Anena ca ye vadanti ‘‘vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttattā cittasamuṭṭhāno vitakkavipphārasaddo viññattiyā vināpi uppajjati. ‘Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā’ti (dha. sa. 636) hi vacanato asotaviññeyyena saddena saha viññatti na uppajjati, tatova cittajopi saddanavako atthī’’ti, tesaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Mahāaṭṭhakathāvādopi hi saddova hoti, na sotaviññeyyoti viruddhametanti maññamānehi saṅgahakārehi paṭikkhittova. Ānandācariyo pana mahāaṭṭhakathāvādaṃ <a name="M2.0149"></a> appaṭikkhipitvāva tattha adhippāyaṃ vaṇṇeti. Kathaṃ? ‘‘Jivhātālucalanādikaravitakkasamuṭṭhitaṃ viññattisahajameva sukhumasaddaṃ dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte, paṭṭhāne ca oḷārikaṃ saddaṃ sandhāya sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayabhāvo <a name="V2.0110"></a> vuttoti iminā adhippāyena vitakkavipphārasaddassa asotaviññeyyatā vuttāti.</p>
  1901. <p class="bodytext"><a name="para686-7"></a><span class="paranum">686-7</span>. <span class="bld">Viññāpanato</span>ti vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā. <span class="bld">Sayaṃ viññeyyato</span>ti gahaṇānusārena vacīghosena vā hetunā sayaṃ viññeyyattā. <span class="bld">Tassā</span>ti viññattisaddassa. <span class="bld">Sambhavo kārakadvaye</span>ti viññāpayatīti viññatti, viññāyatīti viññattīti evaṃ hetumhi, kammani vā tassa sambhavo nibbatti hotīti attho. Kiṃ panetaṃ viññattidvayaṃ cittasamuṭṭhānaṃ, udāhu kammādisamuṭṭhānanti āha <span class="bld">‘‘na viññattidvaya’’</span>ntiādi. <span class="bld">Aṭṭha rūpāni viyā</span>ti sakasakakalāpagataaṭṭharūpāni viya, viññattidvayassa ekato vuccamānattā kāyaviññattisahajakalāpe saddo na labbhatīti vacīviññattikalāpe labbhamānampi taṃ hitvā ‘‘aṭṭha’’icceva vuttaṃ.</p>
  1902. <p class="bodytext">Yathāvuttavikāraggahaṇamukhena ‘‘ayaṃ idaṃ nāma kātukāmo’’ti taṃsamaṅgino adhippāyo viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘adhippāyappakāsanarasā’’</span>ti. Kāyavipphandanahetubhūtāya vāyodhātuyā vikārattā tassā kāyavipphandanassa hetubhāvākārena paccupaṭṭhānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāya…pe… paccupaṭṭhānā’’</span>ti. Vāyodhātuyā kiccādhikatāya āha <span class="bld">‘‘cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā’’</span>ti. <span class="bld">Vacīghosassa hetubhāvapaccupaṭṭhānā</span>ti vuttanayeneva vacīghosasaṅkhātassa cittajasaddassa hetubhāvapaccupaṭṭhānā.</p>
  1903. <p class="bodytext">Keci panettha ‘‘ghaṭṭane paccayoti vuttattā ghaṭṭanānantaraṃ saddassa uppatti hotīti gahetvā cittasamuṭṭhānapathavīdhātu upādinnaghaṭṭanamattaṃ <a name="M2.0150"></a> karoti, ghaṭṭitakkhaṇe utusamuṭṭhānova saddo uppajjati, so pana cittapaccayattā pariyāyena cittasamuṭṭhānoti vuccatī’’ti vadanti. Tesaṃ matena cittajasaddoyeva na labbhati, tasmā evaṃ aggahetvā udakatāpanakāle antoudakeyeva uppajjanakasaddo viya upādinne ghaṭṭetvā uppajjamānacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā uppattisamakālameva tasmiṃ kalāpe navamaṃ hutvā antoyeva bhūtikasaddo uppajjatīti gahetabbaṃ, tasmā cittasamuṭṭhānasaddopi vacīviññattivaseneva uppajjati, accharāpaharaṇādisaddo pana vacīviññattiyā abhāvato cittapaccayautusamuṭṭhānoyevāti.</p>
  1904. <p class="bodytext"><a name="para688"></a><span class="paranum">688</span>. Viggahābhāvato <a name="V2.0111"></a> na kassati, kasituṃ chindituṃ na sakkotīti akāso, soyeva ākāsoti āha <span class="bld">‘‘na kassatīti ākāso’’</span>ti, ko panesoti āha <span class="bld">‘‘rūpānaṃ vivaro’’</span>ti, kaṇṇacchiddādirūpānaṃ antaranti attho. Anena ajaṭākāsamāha. <span class="bld">Yo…pe… paricchedo</span>ti pana iminā idhādhippetamākāsaṃ, so pana ruḷhīvasena ākāsoti pavuccati.</p>
  1905. <p class="bodytext">Rūpāni paricchindati, sayaṃ vā tehi paricchijjati, tesaṃ vā paricchedamattanti rūpaparicchedo, taṃ lakkhaṇametassāti <span class="bld">rūpaparicchedalakkhaṇo</span>. Ayañhi taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindanto viya hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpapariyantappakāsanaraso’’</span>ti. ‘‘Ayaṃ rūpānaṃ heṭṭhimo pariyanto, ayaṃ uparimo’’ti evaṃ vibhāvanakiccoti attho. Atthato pana yasmā rūpānaṃ paricchedamattaṃ hutvā gayhati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpamariyādapaccupaṭṭhāno’’</span>ti. Etthāha – kiṃ panesa rūpe paricchindanto catusamuṭṭhānakalāpato paricchindati, atha ekasamuṭṭhānabahukalāpato, udāhu ekekasamuṭṭhānaekekakalāpato, ekekarūpato vāti? Ekekasamuṭṭhānaekekakalāpatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1906. <p class="bodytext">Yadi <a name="M2.0151"></a> hi catusamuṭṭhānakalāpato, ekasamuṭṭhānabahukalāpato vā paricchindati, evaṃ sati samphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhāno vā paricchindeyya, ekakalāpagatarūpānaṃ viya nānākalāpagatarūpānampi avinibbhogavuttitā vā āpajjeyya. Atha vā ekekarūpato paricchindati, evaṃ sati ekekakalāpagatarūpānampi nānākalāpagatarūpānaṃ viya aññamaññavinibbhogavuttitāpasaṅgo siyā, ubhayampi panetaṃ aniṭṭhaṃ, tasmā ekekasamuṭṭhānaekekakalāpato paricchindatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1907. <p class="bodytext"><span class="bld">Asamphuṭṭhabhāvachiddavivarabhāvapaccupaṭṭhāno vā</span>ti asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhāno vā chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhāno vāti vuttaṃ hoti. Tattha yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhabhāvena paccupaṭṭhānato asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhāno. Kiñcāpi hi kalāpantarabhūtā kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhāva ekaghanapiṇḍabhāvena pavattattā, tathāpi dhammato aññamaññaṃ vivittattā asaṃkiṇṇā eva. Tesaṃ yā vivittatā aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā, ayaṃ paricchedo. Bhūtantarehi viya tehi so asamphuṭṭhova, itarathā paricchinnatā na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpibhāvāpattito. Abyāpibhāvo hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā imassa niddese ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).</p>
  1908. <p class="bodytext">Atha <a name="V2.0112"></a> vā kalāpantarabhūtānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇabhāvena paccupaṭṭhānato asamphuṭṭhatāpaccupaṭṭhānabhāvo vutto, kaṇṇacchiddamukhavivarādivasena chiddavivarabhāvassa paccupaṭṭhānato chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānatā vuttā. Rūpaparicchede hi sati chiddavivarabhāvo hoti. Yesaṃ rūpānaṃ paricchedo, tattheva tesaṃ <a name="M2.0152"></a> paricchedabhāvena labbhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paricchinnarūpapadaṭṭhāno’’</span>ti.</p>
  1909. <p class="bodytext"><a name="para689-91"></a><span class="paranum">689-91</span>. <span class="bld">Rūpassalahutādittayaniddese</span>ti rūpassalahutā rūpassamudutā rūpassakammaññatāti imassa rūpalahutādittayassa niddese sampatte idaṃ vuccatīti adhippāyo. <span class="bld">Heṭṭhā vuttanayenevā</span>ti arūpassa lahutādīsu ‘‘kāyalahubhāvo kāyalahutā’’tiādinā vuttanayānusāreneva ‘‘rūpassa lahubhāvo lahutā’’tiādinā rūpasambandhībhāvena rūpavikārāpi viññātabbā. Rūpassa lahubhāvo lahutā, sā rūpassa garubhāvavūpasamalakkhaṇā, garubhāvanimmaddanarasā, adandhatāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Rūpassa mudubhāvo mudutā, sā rūpassa thaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā, thaddhabhāvanimmaddanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Rūpassa kammaññabhāvo kammaññatā, sā rūpassa akammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, akammaññabhāvanimmaddanarasā, sarīrakiriyāsu anukūlabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānāti. Attho panettha tattha tattha amhehi vuttānusārena veditabbo. Imā pana tisso rūpānaṃ vikārabhāvato ‘‘rūpavikārā’’ti vuccantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tisso…pe… vibhāvinā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1910. <p class="bodytext">Yathākkamaṃ panetā rūpassa dandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā, thaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā, rūpānaṃ sarīrakiriyāsu ananukūlabhāvakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānāti veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">dhātukkhobho</span>ti vātapittasemhapakopo, rasādidhātūnaṃ vā vikārāvatthā, dvidhā vuttāpi atthato pathavīdhātuādīnaṃyeva vikāroti daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhapaccayā sappāyautuāhārāvikkhittacittatā, sā ca taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbesaṃ paccayā, tathā <a name="M2.0153"></a> hi te kadācipi aññamaññaṃ na vijahanti. Tathā avijahantānaṃ pana dubbijānīyaṃ nānattanti taṃpakāsanatthaṃ <span class="bld">‘‘etāsa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Kamatova nidassananti sambandho. Lahutāya hi <span class="bld">arogī nidassanaṃ,</span> mudutāya <span class="bld">madditacammaṃ,</span> kammaññatāya <span class="bld">sudhantasuvaṇṇaṃ</span>.</p>
  1911. <p class="bodytext">Nanu cettha arogino tāva nidassanaṃ yuttaṃ tassa indriyabaddhasantānattā, suparimadditacammasudhantasuvaṇṇānaṃ <a name="V2.0113"></a> pana kathaṃ. Na hi anindriyabaddharūpasantāne lahutādīni sambhavanti tathā dhātukkhobhapaṭipakkhapaccayābhāvato? Saccaṃ, mudukammaññasadisarūpanidassanamattametaṃ, na pana tattha idhādhippetamudutākammaññatāsabhāvato. Yadi evaṃ, kathaṃ tūlapicuādīsu lahubhāvādikanti? Na tattha paramatthato lahubhāvādikaṃ atthi, garubhāvādihetūnaṃ pana abhāvato tattha lahubhāvādivohāro.</p>
  1912. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṃ kātuṃ na sakkoti</span> ekantena tāsaṃ paccuppannapaccayāpekkhattā, itarathā sabbadābhāvinīhi lahutādīhi bhavitabbaṃ siyāti. <span class="bld">Adandhatālakkhaṇā</span>ti agarubhāvalakkhaṇā. Garubhāvassa vinodanaṃ khipanaṃ apanayanaṃ kiccametissāti <span class="bld">garubhāvavinodanarasā</span>. Kiñcāpi hi ayaṃ rūpānaṃ garubhāvaṃ vinodetuṃ na sakkoti, garurūpapaṭipakkhānaṃ pana adandharūpānaṃ vikārattā ‘‘jāti naṃ uppādetī’’tiādīsu viya pariyāyena garubhāvaṃ vinodeti nāma. Tassañhi vijjamānāyaṃ uppannarūpānaṃ agarubhāvoyevāti. Esa nayo <span class="bld">mudutākammaññatāsu</span>. Cetasikalahutādayo pana attano attano paccanīkānaṃ taṃtaṃakusaladhammānaṃ viddhaṃsakabhāvena pavattantīti vikāramattabhāvato nippariyāyeneva tāsaṃ taṃkiccatā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Lahuparivattitapaccupaṭṭhānā</span>ti adandhassa arogīpurisassa aparāparaṃ saṅkanti parivattanaṃ viya adandhaparivattanaṃ hutvā paccupaṭṭhānāti attho. Yassa rūpassa lahutā, tattheva <a name="M2.0154"></a> vikārabhāvena upalabbhanato <span class="bld">lahurūpapadaṭṭhānā</span>. Evamitarāsupi. <span class="bld">Athaddhatā</span>ti akathinatā. Attano mudubhāveneva sabbakiriyāsu aviruddhā hutvā paccupaṭṭhātīti <span class="bld">avirodhitāpaccupaṭṭhānā</span>. Mudu hi katthaci na virujjhati. Tīsupi ṭhānesu paṭipakkhatthe a-kāro. Dandhatādihetūnaṃ paṭipakkhasamuṭṭhānattā lahutādīnanti keci. Apare pana sattāpaṭisedheti vadanti. Sarīrena kattabbakiriyānaṃ anukūlatāsaṅkhāto kammaññabhāvo lakkhaṇametissāti <span class="bld">sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā</span>. Akammaññaṃ dubbalaṃ nāma hotīti kammaññatā <span class="bld">adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā</span> vuttā.</p>
  1913. <p class="bodytext"><a name="para692"></a><span class="paranum">692</span>. <span class="bld">Rūpānamācayo yo</span>tiādīsu yo nipphannarūpānaṃ ādito cayo, yathāpaccayaṃ tato tato āgatassa viya cayoti vā ācayasaṅkhāto rūpānaṃ paṭhamuppādo vaḍḍhi ca, so <span class="bld">upacayo</span>ti uddese vutto ‘‘upaññattaṃ upasitta’’ntiādīsu viya upa-saddassa paṭhamūpariatthadassanato. Yā pana <span class="bld">tesaṃ</span>yeva rūpānaṃ <span class="bld">anuppabandhatā</span> anuppabandhavasena pavatti, sā <span class="bld">santatīti pavuccati</span>. Paṭisandhikkhaṇe hi rūpuppattiādicayabhāvato ācayo nāma, tato paraṃ yāva <a name="V2.0114"></a> sattarasamacittuppādā vaḍḍhibhāvato upacayo nāma. Tadā hi rūpassa kammacittautūhi cayoyeva, na hāni. Atha vā yāva āhārasamuṭṭhāna rūpuppādo, cakkhādiuppādo vā, tāva upacayo nāma, tato paraṃ pana cutipariyosānaṃ santati nāma. Evañca katvā –</p>
  1914. <p class="indent">‘‘Yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) –</p>
  1915. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M2.0155"></a> upacayasantatīnaṃ atthato nānattābhāvadīpanatthaṃ vuttāya <span class="bld">pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  1916. <p class="indent">‘‘Ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti vatvā ‘‘nadītīre khatakūpasmiñhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641; visuddhi. 2.444) –</p>
  1917. <p class="unindented">Upamā vuttā. ‘‘Rūpānamācayo’’ti cettha bahuvacananiddesena uppādo nāma uppajjamānānaṃ vikāro. Vikāratte ca sati attano vikāravantadhammabhedabhinnattā ekakkhaṇepi uppajjamānānaṃ bahūnampi rūpānaṃ visuṃ visuṃyeva uppādavikārabhāvo, na piṇḍassevāti dīpitaṃ hoti. Na kevalañca rūpānameva uppatti īdisī, atha kho arūpadhammānampi uppādo rūpārūpadhammānaṃ jaratā, aniccatā, rūpassa lahumudukammaññatā cāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1918. <p class="bodytext"><a name="para693"></a><span class="paranum">693</span>. <span class="bld">Jātirūpanti dīpitaṃ</span> aṭṭhakathāsu ubhayassapi rūpuppādasabhāvattāti adhippāyo. Yadi evaṃ, kasmā vibhajja vuttaṃ? Bhagavatā tatheva desitattā. Bhagavatāpi kasmā tathā desitanti āha <span class="bld">‘‘vuttamākāranānattā’’</span>tiādi. Ākāranānattaṃ heṭṭhā vibhāvitameva. Akkharassa paṭhamuppatti upacayo, punappunaṃ uppatti santati. Evaṃ tisamuṭṭhānarūpānampi daṭṭhabbanti evaṃ tesaṃ ākāranānattaṃ vaṇṇenti. <span class="bld">Veneyyānaṃ vasena vā</span>ti tadā kira sotūnaṃ evaṃ cittaṃ uppannaṃ, ayaṃ jāti sabbesaṃ dhammānaṃ pabhavo, sayaṃ pana na kutoci jāyati, yathā taṃ ‘‘pakativādīnaṃ pakatī’’ti. Tesaṃ micchāgāhaṃ vidhamento ‘‘jāti nāma na aññā, upacayasantativasena ṭhitā rūpuppattiyeva <a name="V2.0115"></a> pana tathā vuccati, sā ca yassa uppādo<a name="M2.0156"></a>, tassa paccayeheva jātapariyāyaṃ labbhatī’’ti dassanatthaṃ upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desetīti ācariyā.</p>
  1919. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbantato</span> pubbakoṭṭhāsato, anāgatabhāvatoti attho. Uppajjamāne rūpadhamme uppādo anāgatakkhaṇato ummujjāpento viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ummujjāpanaraso’’</span>ti. ‘‘Ime rūpadhammā sampaṭicchatha ne’’ti niyyātento viya gayhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘niyyātanapaccupaṭṭhāno’’</span>ti. <span class="bld">Paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhānatā</span> upari cayo upacayoti imassa atthassa vasena veditabbā. Yathā uppādakkhaṇappattaṃ uppannaṃ nāma hoti ādikamme tappaccayavasena, evaṃ uppādakkhaṇagataṃ upacitaṃ nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno’’</span>ti.</p>
  1920. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattilakkhaṇā</span>ti anuppabandhato uppattivasena pavattamānarūpānaṃ pavattananti lakkhitabbā. <span class="bld">Anuppabandhanarasā</span>ti pubbāparavasena anuppabandhanakiccā. Asati hi uppāde pubbāparavasena anuppabandho na siyā. Anuppabandharasattāyeva anupacchedavasena gahetabbato āha <span class="bld">‘‘anupacchedapaccupaṭṭhānā’’</span>ti. Pubbāparavasena ghaṭitarūpesu upalabbhanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘anuppabandharūpapadaṭṭhānā’’</span>ti.</p>
  1921. <p class="bodytext"><a name="para694"></a><span class="paranum">694</span>. <span class="bld">Jīraṇa</span>nti jiṇṇabhāvo, abhinavabhāvahānīti attho.</p>
  1922. <p class="bodytext"><span class="bld">Pākaṭā rūpadhammesu</span> khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato, itarā tadabhāvato <span class="bld">apākaṭā</span>. Kāmaṃ rūpadhammānampi khaṇikajarā paṭicchannā eva, yā ‘‘avīcijarā’’ti vā vuccati. Arūpadhammānaṃ pana jarāya suṭṭhu paṭicchannabhāvadassanatthaṃ ‘‘pākaṭā rūpadhammesū’’ti avisesena vuttaṃ. Khaṇḍiccādivikāro pana khaṇikajarāya natthi. Rūpaparipāko rūpadhammānaṃ jiṇṇatā, jaraṃ pattassa bhaṅgo avassaṃbhāvīti vuttaṃ <a name="M2.0157"></a> <span class="bld">‘‘upanayanarasā’’</span>ti, bhaṅgūpanayanakiccāti attho. <span class="bld">Sabhāvānapagamepī</span>tikakkhaḷattādisabhāvānapagamepi, ṭhitikkhaṇe hi jarā nāma, na ca tadā dhammasabhāvaṃ vijahati. Navabhāvo uppādāvatthā, tassā apagamabhāvena gayhatīti āha <span class="bld">‘‘navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā’’</span>ti. <span class="bld">Vīhipurāṇabhāvo viyā</span>ti vīhibhāvānapagamepi abhinavabhāvāpagamanakaro vīhipurāṇabhāvo viya. Vīhipurāṇabhāvo sabbāvatthāni apaneti, ayaṃ pana kevalaṃ uppādāvatthameva apaneti. Parito sabbato bhijjananti lakkhitabbāti <span class="bld">paribhedalakkhaṇā</span><a name="V2.0116"></a>. Niccaṃ nāma dhuvaṃ, rūpaṃ pana khaṇabhaṅgitāya na niccanti aniccaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">aniccatā</span>. Sā pana ṭhitippattarūpaṃ ṭhitiyameva vināsanabhāvena saṃsīdentī viya hotīti <span class="bld">saṃsīdanarasā</span>. Yasmā ca sā bhaṅgabhāvato khayavayākāreneva gayhati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘khayavayabhāvapaccupaṭṭhānā’’</span>ti. Anukkamena vināso <span class="bld">khayo</span> nāma, dīpavaṭṭikāya saha telassa viya saha nirodho <span class="bld">vayo</span>ti vadanti.</p>
  1923. <p class="bodytext"><a name="para696-7"></a><span class="paranum">696-7</span>. <span class="bld">Samodhānato</span>ti rāsito. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. Middharūpassa vadanasīlā, middhavādo vā etesanti <span class="bld">middhavādino. Middharūpaṃ nāmā</span>ti utucittāhāravasena tisamuṭṭhānaṃ middhaṃ nāma rūpaṃ. Te paṭikkhipitabbāti sambandho. Kathaṃ paṭikkhipitabbāti āha <span class="bld">‘‘munīsī’’</span>tiādi. <span class="bld">Natthi nīvaraṇā</span>ti sotāpattimaggena vicikicchānīvaraṇassa, anāgāmimaggena kāmacchandabyāpādakukkuccanīvaraṇānaṃ, arahattamaggena thinamiddhanīvaraṇānañca pahīnattā. Ayañhettha adhippāyo – yadi middhaṃ rūpaṃ siyā, appahātabbaṃ bhaveyya. Rūpakkhandho abhiññeyyo pariññeyyo na pahātabbo na bhāvetabbo na sacchikātabbo. ‘‘Katame dhammā nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā. Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu <a name="M2.0158"></a> vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca nibbānañca, ime dhammā nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā’’ti (dha. sa. 1407) vacanena rūpadhammānaṃ pahānābhāvato. Evañca sati tassa nīvaraṇabhāvo virujjheyya nīvaraṇānaṃ pahātabbattā. Na hi nīvaraṇānaṃ appahātabbatte –</p>
  1924. <p class="gatha1">‘‘Yā me kaṅkhā pure āsi, taṃ me akkhāsi cakkhumā;</p>
  1925. <p class="gathalast">Addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’ti. (su. ni. 546) –</p>
  1926. <p class="unindented">Nīvaraṇappahānena bhagavato thomanaṃ yujjeyya. Yadi siyā, ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathātiādivacanato (ma. ni. 1.247; saṃ. ni. 3.33-34) rūpassa pahātabbatāpi paññāyatīti? Taṃ na, tabbisayachandarāgappahānassa tattha adhippetattā. Tenāha bhagavā ‘‘yo, bhikkhave, rūpe chandarāgavinayo, taṃ tattha pahāna’’nti. Na ca panetaṃ na sakkā vattuṃ etthāpi ‘‘tabbisayachandarāgappahānavaseneva vutta’’nti sādhakavacanabhāvato, kāmacchandādīnaṃ tattha pahānassa anadhippetattā ca, tasmā ‘‘natthi nīvaraṇā tavā’’tiādivacanehi virujjhanato na middhaṃ rūpanti.</p>
  1927. <p class="bodytext">Yadi <a name="V2.0117"></a> pana paro daḷhamūḷhaggāhitāya taṃvisayachandarāgappahānavaseneva nīvaraṇappahānaṃ adhippetanti sakavādaṃ oḍḍeyya, tassa tannisedhanatthaṃ puna thinamiddhanīvaraṇassa avijjānīvaraṇena saha sampayogavacanañca āharanto āha <span class="bld">‘‘thinamiddhanīvaraṇa’’</span>ntiādi. Thinamiddhanīvaraṇañceva avijjānīvaraṇañca nīvaraṇena sampayuttanti sambandho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘catūhi sampayogo’’ti (dhātu. 3) vacanato arūpadhammānameva aññamaññassa sampayogo labbhati, na rūpadhammānaṃ aññamaññaṃ arūpena vā, tasmā yadi middhaṃ rūpaṃ siyā, na taṃ sampayogavacanamarahatīti. Atha siyā – yathālābhavacanamettha sakkā <a name="M2.0159"></a> viññātuṃ, ‘‘sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249) viya. Yathā hi ‘‘sakkharakathalikaṃ macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu sakkharakathalikassa caraṇāyogato macchagumbāpekkhāya caraṇaṃ, ubhayāpekkhāya ṭhānanti evaṃ yathālābho yojīyati, evamidhāpi thināpekkhāya sampayogavacanaṃ, ubhayāpekkhāya nīvaraṇavacananti? Tampi na, rūpabhāvasseva asiddhattā. Siddhe hi rūpabhāve asambhavato yathālābhayojanā yujjeyyāti. Ettakeneva middhassa arūpabhāve siddhepi yathā dvikkhattuṃ bandhaṃ subandhaṃ hoti, evamanekasuttasādhitaṃ appadhaṃsiyaṃ hotīti <span class="bld">paṭṭhānappakaraṇe</span> ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca…pe… paccayā’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) imassa vibhaṅge ‘‘arūpe…pe… uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) vuttaṃ arūpabhavuppattimpi āharanto āha <span class="bld">‘‘mahāpakaraṇapaṭṭhāne’’</span>tiādi. Jhānanikantiādīnampi dhammato lobhādibhāvato kāmacchandanīvaraṇādīhi abhinnattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmacchandanīvaraṇa’’</span>ntiādi.</p>
  1928. <p class="bodytext">Ettha siyā – ‘‘pañcime, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā’’tiādīsu (a. ni. 5.51) thinamiddhassa nīvaraṇabhāvena ekato āgatattā idhāpi ‘‘thinamiddhanīvaraṇa’’nti ekato vuttaṃ, thinameva ca pana arūpabhave uppajjati thinamiddhanti? Tayidamasāraṃ, kukkuccassa na gahitattā. Yadi hi ekato gahitamatteneva idhāpi ekato gahaṇaṃ siyā, kukkuccassapi tattha ekato vuttassa idha gahaṇaṃ sambhaveyya, na ca panevaṃ atthi uddhaccanīvaraṇantveva vuttattā, tasmā na tassa arūpabhavuppattiṃ sakkā paṭibāhitunti. Ādi-saddena ‘‘kevalo hāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi, yadidaṃ pañca nīvaraṇā (a. ni. 5.52), ime pañca nīvaraṇe pahāya, vigatathinamiddhoti tassa thinamiddhassa cattattā <a name="M2.0160"></a> vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā, tena vuccati vigatathinamiddhoti, idaṃ cittaṃ imamhā thinamiddhamhā <a name="V2.0118"></a> sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti vā’’ti (vibha. 551) evamādiṃ pāḷiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  1929. <p class="bodytext">Yadipi siyā duvidhaṃ middhaṃ rūpaṃ, arūpañca. Tattha yaṃ arūpaṃ, taṃ nīvaraṇesu desitaṃ, na rūpanti? Tampi na, visesavacanābhāvato. Na hi visesetvā middhaṃ nīvaraṇesu desitaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, thinaṃ, tadapi nīvaraṇaṃ, yadapi middhaṃ, tadapi nīvaraṇaṃ, thinamiddhaṃ nīvaraṇanti iti hidaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti avisesena vuttattā, tasmā middhassa duvidhataṃ parikappetvāpi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetuṃ. Sakkā hi vattuṃ yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvattā itaraṃ nīvaraṇaṃ viyāti. Yadi middhassa rūpabhāvaṃ na sampaṭicchatha, kathaṃ bhagavato niddā hoti, nanu middhassa ‘‘niddā pacalāyikā’’tiādinā vibhaṅge vuttattā niddābhāvo siddhoti? Nayidamevaṃ, itthiliṅgādīsu viya niddāhetuno middhassa niddābhāvena vibhattattā. Evampi niddāhetuno middhassa abhāvato kathaṃ bhagavato niddāti ce? Sā bhagavato natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ aggivessana…pe… divā supitā’’tiādivacanato (ma. ni. 1.387) na niddā bhagavato middhena, atha kho sarīragelaññena, tañca bhagavato natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22; saṃ. ni. 4.243) vacanato. Na cettha evamavadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘middhameva niddāhetū’’ti, tasmā aññopi atthi niddāhetu. Ko pana soti? Sarīragelaññaṃ, tasmā na bhagavato niddā middhahetukāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1930. <p class="bodytext"><a name="para698"></a><span class="paranum">698</span>. <span class="bld">Visuṃ visuṃ abhāvaṃ dassetvā</span>ti vāyodhātuādito visuṃ visuṃ natthibhāvaṃ dassetvā. Kathaṃ pana so dassitabboti <a name="M2.0161"></a> āha <span class="bld">‘‘vāyodhātuyā’’</span>tiādi. Tattha kāyabalaṃ nāma atthato vāyodhātuyā pavattiākāraviseso tassā vipphārabhāvato. Yato bālānaṃ balanti vadantīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vāyodhātuyā gahitāya balarūpaṃ gahitamevā’’</span>ti. Sambhavo kāmadhātuyaṃ ekaccasattānaṃ indriyaparipākapaccayo āpodhātuyā pavattiākāravisesoti āha <span class="bld">‘‘āpodhātuyā sambhavarūpa’’</span>nti. Gahitāya gahitamevāti sambandho. Upacayasantativinimutto rūpuppādo natthi, uppādāvatthāya ca aññā jāti nāma natthevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘upacayasantatīhi jātirūpa’’</span>nti. Kammasamuṭṭhānassapi rogassa visabhāgapaccayasamuppanno dhātukkhobho āsannakāraṇaṃ<a name="V2.0119"></a>, pageva itarassa. So atthato rūpadhammānaṃ pākāvatthā ṭhitibhaṅgakkhaṇesu eva siyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘jaratāaniccatādīhi rogarūpaṃ gahita’’</span>nti.</p>
  1931. <p class="bodytext"><a name="para699-704"></a><span class="paranum">699-704</span>. Rūpāni samuṭṭhahanti jāyanti etehīti <span class="bld">rūpasamuṭṭhānāni</span>. Kāni pana tānīti āha <span class="bld">‘‘utucittāhārakammānī’’</span>ti.</p>
  1932. <p class="bodytext"><span class="bld">Āhāro rūpahetuyo</span>ti ettha iti-saddo pakkhipitabbo, kammaṃ, utu ca cittañca āhāroti ime rūpahetuyoti. <span class="bld">Rūpahetuyo</span>ti ca rūpassa janakapaccayāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘etehevā’’</span>tiādi. Ekamekaṃyeva samuṭṭhānaṃ etesanti <span class="bld">ekasamuṭṭhānā</span>. Nanu ekato eva paccayato paccayuppannassa uppatti natthīti? Saccaṃ natthi, rūpajanakapaccayesu ekatoti ayamettha abhisandhi. <span class="bld">Aṭṭhindriyānī</span>ti cakkhādīni pañca, itthipurisindriyadvayaṃ, jīvitañcāti aṭṭhindriyāni. Kāyavacīviññattivasena <span class="bld">viññattidvayaṃ</span>.</p>
  1933. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīhī</span>ti <a name="M2.0162"></a> koci <span class="bld">cittena,</span> koci <span class="bld">utunā cā</span>ti evaṃ dvīhi. Na hi ekasseva dve ekakkhaṇe paccayā honti. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Utuāhāra…pe… kata</span>nti ekekaṃ utunā, āhārena, cittena cāti tīhi kataṃ. <span class="bld">Catasso cāpi dhātuyo</span>ti cattāri mahābhūtāni. Tāni hi nissattanijjīvaṭṭhena dhātūti vuccanti. Kammādīhi catūhi bhavantīti <span class="bld">catubbhavā. Dve</span>ti jaratā aniccatā.</p>
  1934. <p class="bodytext"><a name="para705-6"></a><span class="paranum">705-6</span>. Idāni missakasamuṭṭhānānipi gahetvā taṃtaṃpaccayajātānaṃ gaṇanaparicchedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kammenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha aṭṭhindriyāni vatthu suddhaṭṭhakaṃ santatyūpacayākāsāti <span class="bld">vīsati</span> kammajā. Viññattidvayaṃ saddo lahutādittayaṃ suddhaṭṭhakādayo ekādasāti <span class="bld">sattarasa cetasā</span> jāyare, cittajāti attho. Saddo lahutādittayaṃ suddhaṭṭhakādayo ekādasāti <span class="bld">dasapañceva</span> pannarasa <span class="bld">utunā</span> jāyare. Lahutādittayaṃ suddhaṭṭhakādayo ekādasāti <span class="bld">cuddasa āhārato</span>. Jaratāaniccatāhi te <span class="bld">aṭṭhasaṭṭhi ca</span> hontevāti sambandho.</p>
  1935. <p class="bodytext"><a name="para707-8"></a><span class="paranum">707-8</span>. ‘‘Jaratā…pe… samuṭṭhitā’’ti vatvā puna tattha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘jātassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">jātassa pākabhedattā</span>ti jaratāya jātadhammassa pākattā, aniccatāya <a name="V2.0120"></a> ca bhedattāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – jaratāaniccatā nāma uppannadhammassa honti, no uppajjamānassa. Yadi hi uppajjamānassa siyuṃ, tadā tāsampi jāyamānattapariyāyo yujjeyya. Uppannadhammassa pana jātito paraṃ imāsaṃ sambhavato na jāyantīti vattuṃ vaṭṭatīti. Yadi pana koci tesampi jātabhāve ko virodhoti paṭipajjeyya, tassa taṃ duggāhaṃ vidhamento āha <span class="bld">‘‘jāyeyyu’’</span>ntiādi. Hontu nāma <span class="bld">tesampi pākabhedā</span><a name="M2.0163"></a>, tadāpi ko virodhoti āha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Pāko na paripaccatīti sambandho, etena na bhijjatīti dīpitaṃ hoti. Pakkassa hi bhaṅgo niyato. <span class="bld">Bhedo vā na ca bhijjatī</span>ti etthāpi pākabhāvopi vuttova. Na hi apakkaṃ bhijjatīti, aññathā uppādabhaṅgānaṃ anaññattappasaṅgato. <span class="bld">Natthi ta</span>nti pākabhedānaṃ paccanaṃ bhijjanaṃ natthīti vuttamevatthaṃ saṅkhipitvā āha.</p>
  1936. <p class="bodytext">Ettāvatā ca kiṃ vuttaṃ hoti? Yadi jaratāaniccatā kenaci paccayena jāyeyyuṃ, tadā uppannassa nāma jarāya, bhaṅgena ca bhavitabbanti tesaṃ jaratāaniccatāpi siyuṃ, na ca panetā upalabbhanti. Kasmā? Yasmā na jaratā aññajarāya jīrati, bhijjati vā, na ca bhaṅgo aññena bhaṅgena bhijjati, jīrati vā, itarathā sāpi jarā aparāya jarāya, bhaṅgena ca jīrati, bhijjati, so ca bhaṅgo aññāya jarāya, aññena bhaṅgena jīrati, bhijjatīti anavaṭṭhānappasaṅgatoti vuttaṃ hoti.</p>
  1937. <p class="bodytext"><a name="para709-10"></a><span class="paranum">709-10</span>. <span class="bld">‘‘Jātassā’’</span>tiādi nigamanaṃ. Atha vā uttari vattabbacodanāya phalaṭhapanaṃ. <span class="bld">‘‘Siyā katthacī’’</span>tiādi paramatāsaṅkanaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ ‘‘jaratāaniccatādvayaṃ na paccati, na bhijjati vā’’ti adhikāre. <span class="bld">Rūpassūpacayotī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, tena ‘‘rūpassa upacayo santatī’’ti vacanenāti attho. Evaṃ pākopi paccatu, bhedopi paribhijjatūti sambandho. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā kammādīhi uppajjanakarūpaniddese ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro’’tiādinā (dha. sa. 652) upacayasantatīnaṃ niddiṭṭhattā jāti <a name="M2.0164"></a> jāyatīti dīpitaṃ hoti tassā aparajātiyā abhāvepi. Evaṃ jarābhaṅgānaṃ aparajarābhaṅgābhāvepi jīraṇaṃ, bhijjanañca sampaṭicchitabbaṃ, itarathā jātiyāpi bhedanā tadavatthāyevāti.</p>
  1938. <p class="bodytext"><a name="para711"></a><span class="paranum">711</span>. <span class="bld">‘‘Na</span> <a name="V2.0121"></a> <span class="bld">cevā’’</span>tiādi yathāsaṅkitaparamatassa paṭikkhipanaṃ. Yadi jāyatīti na viññātabbaṃ, evañca sati niddese kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘jāyamānassā’’</span>tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – asatipi jātiyā jāyamānatte jāyamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbattibhāvato tassā tappaccayabhāvavohāro anumatoti tattha vuttā, na pana paramatthato jāyamānattā. Jāyamānassa hi abhinibbattimattaṃ jāti, tasmā asiddhena asiddhasādhanametanti.</p>
  1939. <p class="bodytext"><a name="para712-7"></a><span class="paranum">712-7</span>. <span class="bld">‘‘Tatthā’’</span>tiādinā punapi paramatāsaṅkaṃ katvā paṭikkhipati. Tattha yesaṃ dhammānaṃ yā jāti, sā tappaccayattavohāraṃ, abhinibbattisammutiñca labhatevāti sambandho. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā labhateva, tathā. Yaṃtaṃ-saddā hi abyabhicāritasambandhā. Tesaṃ dhammānaṃ paccayā etissāti tappaccayā, tassā bhāvo tappaccayattaṃ, tappaccayattena pavatto vohāro <span class="bld">tappaccayattavohāro,</span> taṃ kammapaccayabhāvādivohāranti attho. <span class="bld">Abhinibbattisammuti</span>nti abhinibbattati jāyatīti evaṃ abhinibbattivasena pavattasammutiṃ. <span class="bld">Kammādisambhava</span>nti kammādicatupaccayasamuṭṭhānaṃ. Janakānaṃ paccayānaṃ ānubhāvakkhaṇuppāde abhāvatoti sambandho. Ayaṃ panettha attho – ye te rūpānaṃ janakapaccayā, tesaṃ taduppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ yo so paccayūpalakkhaṇiyo kiccānubhāvakkhaṇo, tadā jāyamānānaṃ dhammānaṃ vikārabhāvena labbhamānataṃ sandhāya vineyyapuggalavasena jātiyā paccayato jātattaṃ anuññātaṃ tato pure<a name="M2.0165"></a>, pacchā ca anupalabbhamānattā, evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jātiyā pana labbhatī’’</span>ti. Jarābhaṅgānaṃ pana paccayānubhāvakkhaṇato uttari ṭhitibhaṅgakkhaṇesu labbhamānattā na evaṃ anuññātuṃ sakkāti, jātiyā pana labbhati so vohāroti adhippāyo. Tappaccayattavohārantiādigāthādvayaṃ nigamanavasena vuttaṃ.</p>
  1940. <p class="bodytext"><a name="para718-9"></a><span class="paranum">718-9</span>. Atha kiṃ imāya gīvākaṇḍūyāya, nanu vuttaṃ bhagavatā suttante ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20), tasmā kathametaṃ vuccati, jaratā aniccatā ceva na kehici samuṭṭhitāti yo vadeyya, tassa vitakkaṃ dassetvā paṭikkhipituṃ <span class="bld">‘‘anicca’’</span>ntiādi vuttaṃ. Kasmā na vattabbanti āha <span class="bld">‘‘sā hi pariyāyadesanā’’</span>ti. Pariyāyadesanattameva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘aniccāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tathā</span>-saddena ‘‘saṅkhatāna’’nti saṅgaṇhāti.</p>
  1941. <p class="bodytext"><a name="para720-3"></a><span class="paranum">720-3</span>. <span class="bld">Aniccaṃ</span> <a name="V2.0122"></a> <span class="bld">saṅkhatañcā</span>ti ca-saddena ‘‘paṭiccasamuppanna’’nti saṅgaṇhāti. Ayañhettha adhippāyo – aniccasaṅkhatadhammānaṃ jarāmaraṇattā tesu santesu hoti, asantesu na hoti. Na hi ajātaṃ paripaccati, bhijjati vā, tasmā taṃ jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, tatoyeva ca anicca’’nti pariyāyena sutte āgataṃ. Yathā viññattiādīnaṃ nippariyāyato cittasamuṭṭhānatābhāvepi cittajānaṃ vikārattā cittasamuṭṭhānabhāvoti. <span class="bld">Viññattiyo viyā</span>ti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ lahutādīnampi cittajādibhāvassa pariyāyeneva icchitattā. Nippariyāyena aṭṭhāraseva nipphannarūpāni kammādisamuṭṭhānānīti. <span class="bld">Taya</span>nti jātijarābhaṅgasaṅkhātānaṃ lakkhaṇarūpattayaṃ.</p>
  1942. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṃpupphaṃvā</span>ti <a name="M2.0166"></a> ākāsakusumaṃ viya. Yathā ākāsakusumaṃ sabbaso ajātattā natthi, evamidampi natthīti attho. <span class="bld">Niccaṃ vāsaṅkhataṃ viyā</span>ti yathā asaṅkhataṃ nibbānaṃ kenaci asaṅkhatattā niccaṃ dhuvaṃ, evamidampi kenaci asaṅkhatattā niccaṃ sassataṃ vāti attho. <span class="bld">Nobhayaṃ panida</span>nti idaṃ pana ubhayampi khaṃpupphaṃ viya no natthi, na ca nibbānaṃ viya asaṅkhataṃ vāti attho. <span class="bld">Nissayāyattavuttito</span>ti jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jātiādimattabhāvena jāyamānādinissayapaṭibaddhavuttittā. Tameva nissayāyattavuttitaṃ samatthetuṃ <span class="bld">‘‘bhāve pathaviyādīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – pathavīādīnaṃ nissayānaṃ bhāve jātiādittayaṃ paññāyati, tasmā <span class="bld">no natthi,</span> yasmā ca tesaṃ abhāve na paññāyati, <span class="bld">tasmā na nicca</span>nti imameva ca abhinivesaṃ nisedhetuṃ bhagavatā jātiyā catujattaṃ, jarāmaraṇassa ca aniccādipariyāyo vuttoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1943. <p class="bodytext"><a name="para724-5"></a><span class="paranum">724-5</span>. <span class="bld">Nipphannāni nāmā</span>ti ‘‘rūpassa paricchedo, rūpassa vikāro, rūpassa lakkhaṇa’’ntiādinā paricchedādibhāvaṃ atikkamitvā attano kakkhaḷattādinā sabhāvena paricchijja gahetabbattā, apariyāyeneva kammādipaccayehi nipphannattā vā nipphannāni nāma. Tabbiparītato <span class="bld">anipphannā</span>.</p>
  1944. <p class="bodytext">Sesakā anipphannāti sutvā paro aniṭṭhaṃ āpādento āha <span class="bld">‘‘yadi hontī’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Tesamevā’’</span>tiādinā pana taṃ paṭikkhipati. Kāyavikāro kāyaviññatti nāma, vacīvikāro vacīviññatti nāma, chiddaṃ vivaraṃ ākāsadhātu nāma, lahubhāvo lahutā nāma, mudubhāvo mudutā nāma<a name="V2.0123"></a>, kammaññabhāvo kammaññatā nāma, nibbatti upacayo nāma, pavatti santati nāma, jīraṇākāro jaratā nāma, hutvā abhāvākāro aniccatā nāmāti evaṃ tesaṃyeva aṭṭhārasannaṃ nipphannarūpānaṃ <a name="M2.0167"></a> vikārabhūtattā nipphannā ceva saṅkhatā ca, tesaṃyeva ca rūpānaṃ vikārattā te asaṅkhatā nāma kathaṃ bhaveyyuṃ, nipphannā ceva saṅkhatāti sambandhaṃ katvā yadi anipphannarūpānaṃ nissayabhūtā nipphannarūpā saṅkhatā, tesaṃ pana vikārabhūtā kathaṃ asaṅkhatā nāma hontīti atthaṃ vaṇṇenti. Tesaṃ adhippāyena nipphannā cevāti va-kāro āgamasiddhoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1945. <p class="bodytext"><a name="para726-7"></a><span class="paranum">726-7</span>. <span class="bld">Itthibhāvo…pe… vaṇṇitā</span>ti phalaṭhapanaṃ. <span class="bld">‘‘Evaṃ sante’’</span>tiādi codanā. <span class="bld">‘‘Aññaṃ panā’’</span>tiādi parihāro. Tattha <span class="bld">cakkhukāyapasādānaṃ, ekattaṃ upapajjatī</span>ti cakkhupasāde kāyapasādabhāvassa, kāyapasāde cakkhupasādabhāvassa sabbhāvato purimassa phoṭṭhabbāvabhāsanaṃ, itarassa ca rūpāvabhāsanaṃ hotīti cakkhukāyapasādānaṃ ekībhāvo bhaveyyāti attho. Nidassanamattañcetaṃ. Sotakāyapasādādīnampi hi vuttanayena ekattaṃyevāti.</p>
  1946. <p class="bodytext"><a name="para728-30"></a><span class="paranum">728-30</span>. <span class="bld">Aññaṃ pana aññasmiṃ na catthī</span>ti ṭhapetvā aññamaññāvinibbhogavasena pavattiṃ aññaṃ rūpaṃ aññasmiṃ rūpe paramatthato nevatthi bhinnanissayabhāvena kalāpantaragatattā. Cakkhupasādo hi daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhitabhūtanissito, kāyapasādo phusitukāmatānidānakammajabhūtanissito. <span class="bld">Asaṅkara</span>nti asaṃkiṇṇaṃ. Yadi evaṃ, na sabbattha kāyāyatanādikanti? Tampi natthi paramatthato. Vinibbhujitvā hi nesaṃ nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ na sakkā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aññamaññāvinibbhogavasenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aññamaññā…pe… pavattito</span>ti aññamaññaṃ santānato avinibbhujjanavasena avisaṃsaṭṭhavasena pavattanato. Avinibbhogarūpavasenāti pana attho na hoti. Na hi cakkhukāyapasādānaṃ ekakalāpagataavinibbhogarūpā ṭhānantaraṃ vattuṃ sakkāti<a name="M2.0168"></a>. Yathā rūparasādīnaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyatāya aññamaññabyāpitā vuccati, na ca paramatthato rūpe raso atthi. Yadi siyā, rūpaggahaṇeneva rasaggahaṇaṃ gaccheyya. Evaṃ kāyāyatanādīnampi paramatthato na sabbattha atthitā, ‘‘idaṃ ettha, idaṃ etthā’’ti ṭhānantaraṃ pana samayaññunā kenaci na sakkā vattunti. <span class="bld">Atthi kāyapasādotī</span>ti itisaddo ‘‘tasmā’’ti imassa atthe. Tenāha ‘‘tasmā’’ti. <span class="bld">Evamudīrita</span>nti sabbaṭṭhānikanti evamudīritaṃ.</p>
  1947. <p class="bodytext"><a name="para731-2"></a><span class="paranum">731-2</span>. <span class="bld">Lakkhaṇādivasenāpī</span>ti yathāvuttalakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasenāpi. <span class="bld">Dhajānaṃ</span> <a name="V2.0124"></a> <span class="bld">…pe… gatā</span>ti pañcavaṇṇānaṃ nīlādipañcavaṇṇasuttamayānaṃ ekamekassa vā ekekavaṇṇavasena dhajānaṃ chāyā tesaṃ upamataṃ upamābhāvaṃ gatā sampattāti attho. Keci pana ‘‘chāyā upamā etesanti chāyāupamā, chāyāupamānaṃ bhāvo chāyāupamatā, taṃ gatā ete dhammā’’ti vadanti. Taṃ pana tehi ‘‘chāyāupamataṃ gatā’’ti ettha bahubbīhivaseneva rassattanti maññamānehi vuttaṃ bhaveyya. Gāthābandhatthaṃ pana rassattanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catutthadū’’tiādīsu hi vibhattilopampi katvā dassento ācariyo na īdisesu ṭhānesu byañjane ādaraṃ janeti. Yaṃ pana ‘‘tesa’’nti heṭṭhāpadaṃ, ‘‘dhammāna’’nti uparipadaṃ vā sambandhituṃ anicchantehi vuccati tattha <span class="bld">‘‘nānattaṃ samupāgata’’</span>nti. Taṃ ettha akāmāpi sambandhitabbameva. Na hi nānattaṃ samupāgataṃ tesanti nāpekkhatīti. Athāpi tattha ‘‘nānattaṃ samupāgatā’’ti pāṭhaṃ parikappeyyuṃ, hotu tāva potthakesu adissamānampi pāṭhaṃ parikappetvā tesaṃ tuṭṭhi. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā pañcavaṇṇānaṃ dhajānaṃ ekato katvā ussāpitānaṃ kiñcāpi chāyā ekābaddhā viya hoti, aññamaññaṃ pana asammissāva, evameva ime sabbaṭṭhānikarūpā <a name="M2.0169"></a> kiñcāpi ekābaddhā viya honti, lakkhaṇato pana aññamaññaṃ bhinnasabhāvā asammissāyeva. Ekakalāpaṭṭhāpi hi lakkhaṇato bhinnasabhāvā, kiṃ pana nānākalāpaṭṭhāti.</p>
  1948. <p class="bodytext"><a name="para733"></a><span class="paranum">733</span>. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, viditanti vā lokikaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">lokikattaṃ</span>. Hinoti patiṭṭhahati sampayuttadhammarāsi etenāti hetu, mūlaṭṭhena upakārako lobhādiko ca alobhādiko ca, tādiso hetu na hotīti <span class="bld">nahetu</span>. Attano paccayehi saṅkhataṃ abhisaṅkhatanti <span class="bld">saṅkhataṃ</span>. Ābhavaggā, āgotrabhu vā savantīti āsavā, saha āsavehīti <span class="bld">sāsavaṃ,</span> āsavehi ālambitabbanti attho. <span class="bld">Paccayāyattavuttito</span>ti attano attano paccayādhīnappavattitāya sappaccayattāti vuttaṃ hoti. Nidassanamattametaṃ. Kāmāvacarattā ahetukattā hetuvippayuttattā saṃyojaniyattā ganthaniyattā upādāniyattā oghaniyattā yoganiyattā nīvaraṇiyattā saṃkilesikattā parāmaṭṭhattā acetasikattā cittavippayuttattā na rūpāvacarattā na arūpāvacarattā na apariyāpannattā aniyyānikattā aniccattāti evamādināpi kāraṇena ekavidhamevāti.</p>
  1949. <p class="bodytext"><a name="para734-8"></a><span class="paranum">734-8</span>. Evaṃ ekavidhanayaṃ dassetvā idāni ādi-saddena saṅgahitaduvidhatādinayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ajjhattikabahiddhā’’</span>tiādinā ajjhattikadukādayo āraddhā. Tattha ajjhattikaduke tāva āhito <a name="V2.0125"></a> ahaṃ māno etthāti attā, attabhāvo, taṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattattā ajjhattā, indriyabaddhadhammā, tesu bhavāni, attani vā bhavāni <span class="bld">ajjhattikāni</span>. Kāmaṃ aññepi ajjhattasambhūtā atthi, ruḷhīvasena pana cakkhādīneva ‘‘ajjhattikānī’’ti vuccanti. Atha vā ‘‘yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissasī’’ti vadantā <a name="M2.0170"></a> viya attabhāvassa sātisayaṃ upakārakānīti tāneva visesato ajjhattikanāmaṃ labhanti. <span class="bld">Indriyānindriyā</span>ti ādhipaccaṭṭhena <span class="bld">indriyāni,</span> sesaṃ tadabhāvato <span class="bld">anindriyaṃ</span>. Tattha cakkhādīnaṃ pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīsu adhipateyyaṃ tesaṃ paṭumandabhāvādianuvattanato, itthindriyapurisindriyadvayassa itthiliṅgādihetubhāve, jīvitindriyassa ca sahajarūpānupālaneti daṭṭhabbaṃ. Visayavisayībhāvato ghaṭṭanavasena gahetabbattā <span class="bld">oḷārikaṃ,</span> tabbiparītattā <span class="bld">sukhumaṃ. Upādinna</span>nti kammunā gahitaṃ. Kammanibbattañhi ‘‘mametaṃ phala’’nti tena kammunā gahitaṃ viya hoti.</p>
  1950. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasa…pe… sappaṭigha</span>nti cakkhuviññāṇāviññeyyattā sanidassanattābhāvato anidassanaṃ, aññamaññaṃ patanavasena pana paṭighasabbhāvato sappaṭighaṃ, ubhayapaṭikkhepena <span class="bld">anidassanaappaṭighaṃ</span>. <span class="bld">Kammato jāta</span>nti ettha yaṃ ekantato kammasamuṭṭhānaṃ aṭṭhindriyāni, vatthu cāti navavidhaṃ rūpaṃ. Yañca ekādasavidhe catusamuṭṭhāne kammasamuṭṭhānaṃ ekādasavidhameva rūpanti evaṃ vīsatividhampi kammato uppajjanato <span class="bld">kammajaṃ</span>. Yañhi jātaṃ, yañca jāyati, yañca jāyissati, taṃ sabbampi ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā ‘‘duddha’’nti. Kammato aññaṃ akammaṃ, akammato jātaṃ <span class="bld">akammajaṃ</span>. Aññatthe hi ayaṃ <span class="bld">a</span>-kāro. Tenāha <span class="bld">‘‘tadaññapaccayājāta’’</span>nti. Kammato aññapaccayato jātaṃ, utucittāhārajanti attho. Cittajattikādīni vuttānusārena yojetuṃ sakkāti na dassitāni.</p>
  1951. <p class="bodytext">Diṭṭhacatukke daṭṭhabbanti diṭṭhaṃ. Yaṃ rūpāyatanaṃ adakkhi, yañca dakkhissati, yañca dakkhati, yañca passeyya, taṃ sabbaṃ <span class="bld">diṭṭhaṃ</span> nāma taṃsabhāvānativattanato yathā ‘‘iṭṭha’’nti. Esa nayo <span class="bld">sutā</span>dīsupi. <span class="bld">Diṭṭhaṃ nāma rūpāyatanaṃ</span> cakkhuviññāṇaviññeyyattā. <span class="bld">Sutaṃ nāma saddāyatanaṃ</span> sotaviññāṇaviññeyyattā. <span class="bld">Mutaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāyatanattayaṃ</span> mutvā patvā gahetabbato<a name="M2.0171"></a>, pasādena saha sambandhanato vā. Tathā hetaṃ sampattaggāhakavisayaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Viññātaṃ nāma avasesaṃ</span> kevalaṃ manoviññāṇaviññeyyattā.</p>
  1952. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvārañceva</span> <a name="V2.0126"></a> <span class="bld">vatthu cā</span>ti attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ, aññanissitānaṃ sampaṭicchanādīnañca pavattimukhabhāvato dvārañceva attanissitānaṃ ādhārabhāvato vatthu ca. <span class="bld">Dvārameva hutvā na vatthū</span>ti kevalaṃ kammadvārabhāvato dvārameva, tannissitassa cittuppādassa abhāvato na vatthu. <span class="bld">Vatthumeva hutvā na dvāra</span>nti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayabhāvato vatthumeva, cakkhādayo viya saparanissitānaṃ pavattidvārābhāvato na dvāraṃ. Sesaṃ ekavīsatividhaṃ rūpaṃ vuttavipariyāyato <span class="bld">neva dvāraṃ na vatthu ca. Catutthacatukke</span>ti vatthucatukke. <span class="bld">Tatiyapada</span>nti ‘‘vatthumeva hutvā nevindriya’’nti padaṃ.</p>
  1953. <p class="bodytext"><a name="para739-40"></a><span class="paranum">739-40</span>. Puna pañcavidhanti sambandho. <span class="bld">Catuja</span>nti pakāsitaṃ catūhiyeva samuṭṭhānato.</p>
  1954. <p class="bodytext">Cakkhuviññāṇaviññeyyaṃ rūpāyatanaṃ tena gahetabbato, na pana cakkhuviññāṇeneva viññeyyato. Tathā hetaṃ āvajjanādīhi ceva manodvārikajavanehi ca viññāyatīti. Esa nayo sotaviññeyyādīsupi. Manoviññāṇaviññeyyaṃ pana kevalaṃ manoviññāṇeneva viññātabbaṃ. Na hi rūpādito aññattha cakkhuviññāṇādīni pavattanti.</p>
  1955. <p class="bodytext"><span class="bld">Chavatthuavatthubhedato</span>ti channaṃ vatthūnaṃ, avatthussa ca bhedato. Manodhātuviññeyyaṃ rūpādipañcakaṃ.</p>
  1956. <p class="bodytext">Manāyatanassa arūpattā, dhammāyatanassa ca ekadesato rūpattā āha <span class="bld">‘‘āyatanabhedato ekādasavidha’’</span>nti.</p>
  1957. <p class="bodytext"><a name="para743-5"></a><span class="paranum">743-5</span>. Arūpabhave <a name="M2.0172"></a> rūpuppattiyā abhāvato, asaññībhavassa ca rūpabhavapariyāpannattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmarūpabhavadvaye’’</span>ti. <span class="bld">Bhummavajjesū</span>ti bhummadevānaṃ vajjanaṃ yonivibhāgaṃ patvā tesaṃ manussasadisattā. <span class="bld">Purimā tisso</span>ti aṇḍajajalābujasaṃsedajayoniyo. Tā hi yathāvuttappabhedesu na labbhanti, tāsañca paṭikkhepena pacchimā opapātikayoni anuññātāti atthato āpannameva hotīti. Tattha <span class="bld">niraye</span>ti ussadānampi gahaṇato avīcimahāniraye kīṭapāṇakānampi sarīraṃ pacchā vaḍḍhanakaṃ hutvāva nibbattati, nijjhāmataṇhikapetānaṃ niccāturatāya kāmassa abhāvato gabbhaggahaṇaṃ na hoti, tasmā aṇḍajajalābujayoniyo tattha na <a name="V2.0127"></a> santi, ādittattā kucchiyaṃ gabbhaṃ na patiṭṭhātīti keci. Nibbattamānānañca pāpakammānubhāvena mahādukkhassa pattabbatāya mahanteneva sarīrena bhavitabbanti saṃsedajayonipi tesaṃ na hoti, aggijālāya santappamānasarīrattā tesaṃ nibbattakāle allaṭṭhāne pupphādīsu sambhavābhāvato saṃsedajatā natthevātipi vadanti. Tena tesaṃ opapātikāva yonīti āha <span class="bld">‘‘nijjhāmataṇhike’’</span>ti. Atha saṃsedajaopapātikayonīnaṃ ko visesoti? Saṃsedajo tāva khuddakasarīro hutvā padumagabbhādiṃ nissāya nibbatto kamena vaḍḍhati. Itaro pana yattha yattha nibbattati, tattha tattha paricchinnappamāṇasarīrova soḷasavassuddesiko viya paripuṇṇaṅgapaccaṅgo pāturahosi.</p>
  1958. <p class="bodytext"><span class="bld">Sese gatittaye</span>ti ṭhapetvā devagatiṃ, nirayagatiñca avasesamanussapetatiracchānasaññite gatittaye. Manussesu hi keci aṇḍajāpi honti kuntaputtadvebhātikattherā viya, keci saṃsedajāpi honti padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇādayo viya, keci opapātikāpi <a name="M2.0173"></a> honti ambapāligaṇikādayo viya. Nijjhāmataṇhikāvasesapetā pana sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayo sabbepi tiracchānā ca catuyonikāvāti.</p>
  1959. <p class="bodytext"><a name="para746-7"></a><span class="paranum">746-7</span>. Gabbhe mātukucchiyaṃ setīti gabbhaseyyako, soyeva rūpādīsu sattatāya gabbhaseyyakasatto. Tassa <span class="bld">gabbhaseyyakasattassa. Tiṃsa rūpānī</span>ti kāyabhāvavatthudasakavasena samatiṃsa kammajarūpāniyeva. Tadā hi neva cittajarūpamatthi paṭisandhicittassa rūpasamuṭṭhāpakattābhāvato, nāpi utujaṃ purimuppannautuno abhāvā. Utu hi ṭhānappattaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti, na ca āhārajaṃ tasmiṃ kāye ajjhohaṭassa abhāvato, tasmā kammasamuṭṭhānāniyeva tiṃsa rūpāni paṭisandhikkhaṇe nibbattanti, yānī ‘‘kalalarūpa’’nti pavuccanti, paripiṇḍitāni ca tāni jātiuṇṇāya ekassa aṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattāni acchāni vippasannāni pasannatelabindusamānāni honti. Yathāhu –</p>
  1960. <p class="gatha1">‘‘Tilatelassa yathā bindu,</p>
  1961. <p class="gatha2">Sappimaṇḍo anāvilo;</p>
  1962. <p class="gatha3">Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ,</p>
  1963. <p class="gathalast">Kalalanti pavuccatī’’ti. (vibha. aṭṭha. 26);</p>
  1964. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvassevā</span>ti <a name="V2.0128"></a> avadhāraṇena abhāvakassa bhāvadasakābhāvato tiṃsarūpānaṃ asambhavaṃ dīpeti. Tenāha <span class="bld">‘‘abhāva…pe… kāyavatthuvasena tū’’</span>ti. <span class="bld">Abhāvagabbhaseyyāna</span>nti iminā abhāvaopapātikānaṃ na evanti dassetīti keci. Pubbe sabhāvakagabbhaseyyakassa pana vatvā tato nivattanatthaṃ ‘‘abhāvagabbhaseyyakasattāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pubbe gabbhaseyyaka-ggahaṇena aṇḍajānampi gahaṇe idha <a name="M2.0174"></a> visuṃ vacanaṃ gobalībaddañāyavasenāti daṭṭhabbaṃ, na pana tesaṃ abhāvakabhāvanivattanatthanti. Itarathā hi vīsatirūpānaṃ vacanaṃ virujjhati. Abhāvakabhāvo panettha aṇḍajānaṃ pakaraṇato daṭṭhabbo. Na hi gabbhaseyyaka-saddena samāsabhūtaṃ abhāva-saddaṃ idha ānetuṃ sakkāti.</p>
  1965. <p class="bodytext"><a name="para748"></a><span class="paranum">748</span>. <span class="bld">Gahitāgahaṇenettha, ekādasa bhavanti te</span>ti ekasmiṃ kalāpe gahitarūpānaṃ aparakalāpe aggahaṇavasena suddhaṭṭhakaṃ, jīvitaṃ, kāyapasādo, vatthurūpanti abhāvakassa paṭisandhikkhaṇe ekādasa rūpāni bhavanti, sabhāvakassa pana dvīsu bhāvesu ekena saha dvādasa rūpāni honti. <span class="bld">Eseva ca nayo</span>ti vuttesu, vakkhamānesu ca paṭisandhikkhaṇikakalāpesu aggahitaggahaṇena rūpaggahaṇe nayo eseva ñeyyo.</p>
  1966. <p class="bodytext"><a name="para749"></a><span class="paranum">749</span>. Nanu ca ‘‘sabbesu dasakesū’’ti vuttaṃ, kathaṃ pana te dasakā jānitabbāti āha <span class="bld">‘‘jīvitenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Suddhakamaṭṭhaka</span>nti cattāri mahābhūtāni, tannissitā ca vaṇṇagandharasaojāti idaṃ jīvitādinā asammissaṃ suddhaṭṭhakaṃ. Imāniyeva hi aṭṭha katthaci avinibbhogavasenapi pavattito avinibbhogarūpāni avakaṃsato eko kalāpoti ca vuccati. <span class="bld">Ācariyajotipālattherena</span> pana ‘‘nipphannānipphannavasena dasa rūpāni avinibbhogavuttikāni eko kalāpo’’ti vatvā puna taṃsamatthanatthaṃ idaṃ vuttaṃ –</p>
  1967. <p class="gatha1">‘‘Avinibbhogavuttīni, catujānekalakkhaṇā;</p>
  1968. <p class="gathalast">Nipphannānaṭṭha vā tesu, hitvāna kāyalakkhaṇe’’ti.</p>
  1969. <p class="bodytext"><a name="para750"></a><span class="paranum">750</span>. <span class="bld">Kāyadasaka</span>nti kāyo dasamo etthāti kāyadasakaṃ, asādhāraṇena vā kāyena lakkhitaṃ dasakaṃ kāyadasakaṃ. Esa nayo cakkhudasakādīsu. <span class="bld">Pariyāpuṭaṃ</span> ñātaṃ, kathitanti vā attho.</p>
  1970. <p class="bodytext"><a name="para752-3"></a><span class="paranum">752-3</span>. Kāmāvacaradevesu <a name="M2.0175"></a><a name="V2.0129"></a> sabbakālaṃ paṭisandhipavattīsu sattatiyā rūpānaṃ labbhanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘niccaṃ rūpāni sattatī’’</span>ti. Na hi te kadācipi vikalindriyā, abhāvakā vā honti. ‘‘Manussesu opapātikasattāna’’nti avisesena vuttepi ādikappikānaṃ bhāvadasakassa paṭisandhikkhaṇe abhāvato tesaṃ saṭṭhi rūpānīti veditabbaṃ. Jīvitanavakampi opapātikānaṃ, saṃsedajānañca kāmāvacarasattānaṃ pavatteyeva hoti tassa pācakagginā sahavuttittā, tassa ca ajjhohaṭāhārasannissayena sambhavato. Saṃsedajānampi paripuṇṇaṅgapaccaṅgānaṃ nibbattanato opapātikehi viseso natthīti tesaṃ visuṃ aggahaṇaṃ. <span class="bld">Vibhaṅgepi</span> hi –</p>
  1971. <p class="indent">‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1009) –</p>
  1972. <p class="unindented">Imassa niddese ‘‘opapātikasattāna’’ntiādinā opapātika-ggahaṇameva kataṃ, na saṃsedaja-ggahaṇaṃ. Tañca paripuṇṇāyatanānaṃ saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgaṇhanato. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti. Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘opapātikasattāna’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  1973. <p class="bodytext"><a name="para754-5"></a><span class="paranum">754-5</span>. <span class="bld">Cakkhusotavatthuvasā</span>ti cakkhudasakasotadasakavatthudasakavasā. <span class="bld">Ānandācariyo</span> panettha ‘‘rūpadhātuyaṃ paṭisandhiviññāṇena saha cakkhusotavatthusattakānaṃ jīvitachakkassāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena sattavīsati <a name="M2.0176"></a> rūpāni uppajjanti, tattha gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā’’ti vatvā puna taṃ samatthento <span class="bld">‘‘pāḷiya</span>ñhi ‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā asaññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti, pañca dhātuyo pātubhavantī’ti (vibha. 1015) vuttaṃ. Tathā ‘rūpadhātuyā cha āyatanāni nava dhātuyo’ti (vibha. 994) sabbasaṅgāhakavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kathāvatthumhi</span> ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘atthi tattha ghānāyatananti? Āmantā. Atthi tattha gandhāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’tiādinā (kathā. 520). Na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ phusituṃ sakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasāyatanabhāvavinimuttassa gandharasabhāvassa <a name="V2.0130"></a> abhāvā. Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti tāni āyatanānīti na vucceyyuṃ, dhātusaddo pana nissattanijjīvavibhāvakoti gandhadhāturasadhātūti avacane kāraṇaṃ natthi. Dhammasabhāvo ca nesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā. Dhammānañca āyatanabhāvo ekantato <span class="bld">yamake</span> vutto ‘dhammo āyatananti? Āmantā’ti (yama. 1.āyatanayamaka.13), tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanabhāvo vattabbo. Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā, tesaṃ dhammāyatanasaṅgaho. Gandharasabhāve, pana āyatanabhāve ca sati gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ, raso ca so āyatanañca rasāyatananti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ, ‘tayo āhārā’ti <a name="M2.0177"></a> (vibha. 1015) vacanato kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati, tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā gandharasojā hitvā rūpagaṇanā kātabbā. Evañhi dhammatā na vilomatā hotī’’ti vadati.</p>
  1974. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyajotipāladhammapālattherā</span> pana taṃ paṭikkhipanti. Tathā ca vuttaṃ tehi ‘‘rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontī’’ti, te anāmasitvā <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> ‘‘pañcāyatanāni pātubhavantī’’ti ‘‘cha āyatanānī’’ti (vibha. 993-994) ca ādi vuttaṃ. ‘‘Tayo āhārā’’ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato, na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ, ojāya ca abhāvato. Iti visayino kiccassa abhāvena visayo kiccabhāvadhammo na vutto. Yasmiñhi bhave visayī natthi, tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ, yathā tattheva rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena. Yassa pana yattha vacanaṃ, tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto, yathā tattheva rūpāyatanassa. Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo, kathamasaññasattānaṃ dve āyatanāni pātubhavanti. Asaññasattānañhi cakkhāyatanaṃ natthi. Atha tadabhāvena rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti? Nāyaṃ virodho. Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ, tena na rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ na vattabbaṃ. Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi, tesu <a name="M2.0178"></a> niddisiyamānesu <a name="V2.0131"></a> tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato, manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vuttaṃ. Etadatthañhi dhammāyatananti sāmaññato nāmakaraṇaṃ piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti vuttaṃ. Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ, tena saññīnaṃ, asaññīnampi gandhāyatanādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1017) vuttaṃ.</p>
  1975. <p class="bodytext">Asatipi hi tattha attano indriyesu rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati. Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni, asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā rūpaloke phusituṃ asakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ brahmūnaṃ vacīghoso eva ca na siyā. Na hi paṭighaṭṭananighaṃsanamantarena saddappavatti atthi, na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanasabhāvatā sakkā viññātuṃ, phoṭṭhabbāyatanassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā, tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto. Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighatāvacanañca samatthitaṃ hoti. Vuttañhi ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca…pe… dve mahābhūtā’’tiādi.</p>
  1976. <p class="bodytext">Paṭigho ca nāma bhūtattayassa kāyapasādaṃ pati tannissayabhūtaghaṭṭanaṃ dvārena abhimukhabhāvo, idha pana taṃsabhāvatā, so ca phusituṃ asakkuṇeyyabhāvo ghaṭṭanāya <a name="M2.0179"></a> abhāvato natthi. Yadi tattha asatipi visayimhi rūpāyatanampi gahetvā ‘‘dve āyatanānī’’ti vuttaṃ, atha kasmā gandhāyatanādīni gahetvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti na vuttanti? Nayadassanavasena desanā pavattāti vuttovāyamattho. Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya, na pana itaresaṃ abhāvato, nāpi pariyāyena gandhāyatanādīnaṃ āyatanabhāvābhāvato.</p>
  1977. <p class="bodytext">Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānatalavāsīnaṃ vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ pasādassa <a name="V2.0132"></a> visayabhāvaṃ gacchati, na pana gandharasāti tesaṃyeva tattha avacanaṃ yuttaṃ. <span class="bld">Kathāvatthumhi</span> ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ parijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato. Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti, atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti? Nayidamevaṃ aṭṭhakathāsu tattha tesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā. Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati, taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ avigarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā. Tattha siyā ‘‘yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ pamāṇaṃ, idaṃ pana virujjhatī’’ti? Nayidamevaṃ, yathā na virujjhati, tathā paṭipāditattā. Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ, tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi tesaṃ avacanaṃ yujjati eva, tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā cakkhudasakādivasena idha rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbanti.</p>
  1978. <p class="bodytext"><a name="para756"></a><span class="paranum">756</span>. <span class="bld">Jaccandhabadhirā</span>ti <a name="M2.0180"></a> chandānurakkhaṇatthaṃ dīghakaraṇaṃ. Na hi jaccandhabadhiraaghānarahite napuṃsake <span class="bld">vatthukāyajivhā</span>dasakavasena idha <span class="bld">tiṃsā</span>ti yujjati, idañca ‘‘opapātikassa jaccandhabadhiraghānarahite napuṃsake jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantī’’ti aṭṭhakathāvādaṃ gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Ānandācariyo</span> pana taṃ ‘‘pāḷiyā na sametī’’ti vatvā paṭikkhipati. Tathā cāha ‘‘netaṃ pāḷiyā sametī’’ti. Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ uppatti vuttā.</p>
  1979. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammahadayavibhaṅge</span> hi –</p>
  1980. <p class="indent">‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1009) –</p>
  1981. <p class="unindented">Vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti. Yadi hi aghānakassāpi upapatti siyā, tikkhattuṃ ‘‘dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā, tikkhattuñca ‘‘navāyatanāni pātubhavantī’’ti, na cetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yamake</span> ca ghānajivhānaṃ sahappavatti vuttāti taṃ upaparikkhitvā <a name="V2.0133"></a> gahetabbanti. Ayañhettha ācariyassa adhippāyo – <span class="bld">dhammahadayavibhaṅgapāḷiya</span>ñhi ‘‘ekādasā’’ti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasāyatanāni vuttāni, ‘‘kassaci dasāyatanānī’’ti andhassa cakkhāyatanavajjāni, ‘‘aparāni dasāyatanānī’’ti badhirassa sotāyatanavajjāni, ‘‘navāyatanānī’’ti andhabadhirassa cakkhusotavajjāni, ‘‘sattāyatanānī’’ti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanadhammāyatanavasena vuttaṃ. Yadi cakkhusotaghānavikalopi uppajjeyya, tassa aṭṭhevāyatanāni <a name="M2.0181"></a> vattabbāni siyuṃ, na ca vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti, tasmā nattheva cakkhusotaghānavikalo. Sati aghānakaupapattiyaṃ punapi ‘‘kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘kassaci navāyatanāni pātubhavantī’’ti ekavāraṃ vuttaṃ, evaṃ andhāghānakassa, badhirāghānakassa ca vasena ‘‘kassaci aparāni navāyatanāni, kassaci aparāni navāyatanānī’’ti vattabbaṃ siyā. Kāmabhave ajivhassa sattassābhāvato, ghānajivhāyatanānaṃ sahappavattivacanato ca tattheva kāmadhātuyaṃ aghānakassāsambhavoti.</p>
  1982. <p class="bodytext"><span class="bld">Jotipālattherā</span>dayo pana ‘‘saṃsedajassa jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsarūpāni uppajjantīti vuttaṃ, na opapātikassa. <span class="bld">Dhammahadayavibhaṅgapāḷiyañca</span> ‘upapattikkhaṇe’ti vuttattā opapātikasseva vasena nayo nīto. <span class="bld">Yamakaṭṭhakathāyañca</span> vuttaṃ ‘kāmadhātuyaṃ aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantīti vadeyyā’ti, yampi <span class="bld">dhammahadayavibhaṅge</span> ‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’tiādīnaṃ niddese ‘opapātikānaṃ petāna’ntiādinā opapātika-ggahaṇameva kataṃ, na pana saṃsedaja-ggahaṇaṃ, taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahavasena vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’ti, padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanaṃ yoniṃ saṅgahetvā dassetuṃ ‘opapātikāna’nti vuttanti ca, tasmā na koci pāḷivirodho’’ti vadanti.</p>
  1983. <p class="bodytext">Apare panāhu – ‘‘kāmadhātuyaṃ aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantīti <a name="M2.0182"></a> vadeyyāti idaṃ manussesu saṃsedajopapātikānaṃ vasena vuttaṃ, te paripuṇṇāyatanāva<a name="V2.0134"></a>. Kesañci pana aghānakakīṭānaṃ atthibhāvato apāyesu saṃsedajopapātike sandhāyetaṃ vutta’’nti vadanti. Taṃ <span class="bld">ānandācariyādīnaṃ</span> matena paṭikkhepārahamevāti.</p>
  1984. <p class="bodytext"><a name="para757-8"></a><span class="paranum">757-8</span>. <span class="bld">Ukkaṃsassāvakaṃsassa antare</span>ti ‘‘sattatī’’ti vuttaukkaṃsaparicchedassa, ‘‘tiṃsā’’ti vuttaavakaṃsaparicchedassa ca majjhe. <span class="bld">Anurūpato…pe… vibhāvinā</span>ti jātiandhassa saṭṭhi rūpāni cakkhudasakābhāvato, tathā badhirassa sotadasakābhāvato, andhabadhirassa pana paṇṇāsa cakkhusotadasakābhāvatotiādinā nayena aññamaññāpekkhāya paripuṇṇā <span class="bld">paripuṇṇānaṃ rūpānaṃ pāṇīnaṃ vasena rūpānaṃ samuppatti</span> viññātabbāti attho. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ vuttamevāti.</p>
  1985. <p class="bodytext"><a name="para759-60"></a><span class="paranum">759-60</span>. Evaṃ tīsu bhavesu paṭisandhiyaṃ rūpappavattiṃ dassetvā idāni pavattiyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sattavīsati rūpānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Kāmāvacarasattassa hi paripuṇṇāyatanassa asati andhabadhirādipasādavighāte yāva maraṇacittassa heṭṭhā sattarasamacittaṃ, tāva sattavīsati rūpāni pavattanti. Aparipuṇṇāyatanassa pana jaccandhādikassa heṭṭhā vuttanayena rūpānaṃ hāyanavaḍḍhanāni veditabbāni. Nanu aṭṭhavīsatiyeva rūpāni kāmabhave pavattantīti āha <span class="bld">‘‘appavattanato’’</span>tiādi.</p>
  1986. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghānaṃ…pe… na vijjare</span>ti kāmavirāgabhāvanāvasena gandhādiggāhakesu pasādesu virattā hontīti ghānādittayaṃ natthi. Cakkhusotesu pana anuttaradassanādiatthaṃ virattā na hontīti tāni tesaṃ uppajjanti. <span class="bld">Bhāvadvayaṃ</span> kāmarāgūpanissayattā na uppajjati. Keci pana ‘‘lahutādittayampi rūpabhave <a name="M2.0183"></a> natthi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato. Sati hi tādise dhātukkhobhe tappaṭipakkhehi lahutādīhi bhavitabba’’nti vadanti, taṃ akāraṇaṃ. Na hi vūpasametabbapaccanīkāpekkho tabbirodhidhammuppādo. Tathā sati sahetukakiriyacittuppādesu kāyalahutādīnaṃ abhāvo eva siyā, tasmā pañceva rūpāni saññībrahmānaṃ na uppajjanti, avasesāni tevīsati rūpāni uppajjanti. Asaññībrahmānaṃ pana pañca pasādarūpāni, bhāvadvayaṃ, hadayavatthu, viññattidvayaṃ, lahutādittayanti terasa rūpāni vajjetvā avasesāni pannarasa uppajjanti.</p>
  1987. <p class="bodytext"><a name="para761"></a><span class="paranum">761</span>. <span class="bld">Catusantatī</span>ti <a name="V2.0135"></a> catunnaṃ paccayānaṃ vasena catusantatirūpāni. <span class="bld">Rūpe honti tisantatī</span>ti brahmānaṃ anāhārabhāvena āhārajarūpānaṃ abhāvato tisso santatiyo. <span class="bld">Dvisantatī</span>ti cittajāhārajānaṃ abhāvato dve santatiyo. <span class="bld">Bahiddhā ekasantatī</span>ti kammajādīnaṃ tissannampi abhāvato utujasantatiyeva.</p>
  1988. <p class="bodytext"><a name="para762-4"></a><span class="paranum">762-4</span>. Evaṃ paṭisandhipavattīsu rūpānaṃ gaṇanaparicchedaṃ vatvā idāni tattha nesaṃ uppattikkamaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ nibbattamāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sabbesa</span>nti kāmarūpabhavikānaṃ sabbasattānaṃ. <span class="bld">Paṭisandhikkhaṇe panā</span>ti ettha dasakattayaṃ hotīti pāṭhaseso. Tenāha <span class="bld">‘‘yathevā’’</span>tiādi. Paṭisandhikkhaṇe dasakattayaṃ heṭṭhā vuttampi <span class="bld">‘‘tañca kho sandhicittassā’’</span>tiādikaṃ visesaṃ dassetuṃ puna vuttaṃ. Cittassa tīsu khaṇesu kammajarūpānaṃ samuppattito āha <span class="bld">‘‘tathevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tiṃsa tiṃsevā</span>ti tiṃsa tiṃseva kammajarūpāni.</p>
  1989. <p class="bodytext"><span class="bld">Ānandācariyo</span> pana ‘‘cittassa ṭhitikkhaṇameva natthi, bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādo natthīti catusamuṭṭhānikānipi rūpāni cittassa uppādakkhaṇeyeva hontī’’ti āha. Vuttañhi tena <a name="M2.0184"></a> – yo cettha cittassa ṭhitikkhaṇo vutto, so ca atthi natthīti vicāretabbo. <span class="bld">Cittayamake</span> hi ‘‘uppannaṃ uppajjamāna’’nti (yama. 2.cittayamaka.81) etassa vibhaṅge ‘‘bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ no ca uppajjamāna’’nti (yama. 2.cittayamaka.81) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Tathā’’na uppajjamānaṃ na uppanna’’nti ettha ‘‘bhaṅgakkhaṇe na uppajjamānaṃ no ca na uppanna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Evaṃ ‘‘na niruddhaṃ na nirujjhamāna’’nti etesaṃ paripuṇṇavissajjane ‘‘uppādakkhaṇe anāgatañcā’’ti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ, atikkantakālavāre ca ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkanta’’nti (yama. 2.cittayamaka.83) vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpeti. <span class="bld">Sutte</span>pi hi ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47) tasseva ekassa aññathattābhāvato yassā aññathattaṃ paññāyati, sā santatiṭṭhitīti na na sakkā vattuṃ. Vijjamānaṃ taṃkhaṇadvayasamaṅgī ṭhitanti. Yo cettha cittassa nirodhakkhaṇe rūpuppādo vutto, so ca vicāretabbo. Kasmā? ‘‘Yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? No’’ti (yama. 1.saccayamaka.136) vuttanti, na <a name="V2.0136"></a> ca cittasamuṭṭhānarūpameva sandhāya paṭikkhepo katoti sakkā viññātuṃ cittasamuṭṭhānarūpādhikārassa abhāvāti.</p>
  1990. <p class="bodytext">Ācariyassa hi ayamadhippāyo – uppannauppajjamānavārādīsu ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ ‘‘cittassa ṭhitikkhaṇaṃ nāma natthī’’ti imamatthaṃ dīpeti. Na hi yathādhammasāsane abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ dissati. Na kevalaṃ abhidhamme avacanameva cittassa ṭhitikkhaṇabhāvajotakaṃ, apica kho ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti evamāgatā suttantapāḷipi. Aññathattaṃ nāma pubbāparaviseso. Apica yathā bhūto dhammo uppajjati, kiṃ tathā bhūtova bhijjati, udāhu <a name="M2.0185"></a> aññathā bhūto. Yadi tathā bhūtova bhijjati, na jaratāya sambhavo. Aññathā bhūto, añño eva soti sabbathāpi ṭhitikkhaṇassa abhāvoyeva. Yadi ca cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpaṃ uppajjeyya, taṃ dukkhasaccanti katvā ‘‘no’’ti vattuṃ na sakkā, vuttañca, tasmā viññāyati ‘‘cittassa nirodhakkhaṇe rūpuppādo natthī’’ti.</p>
  1991. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyajotipāladhammapālattherānaṃ</span> panetaṃ nakkhamati. Tehi ‘‘ekadhammādhārabhāvepi uppādanirodhānaṃ añño uppādakkhaṇo, añño nirodhakkhaṇo. Uppādāvatthañhi upādāya uppādakkhaṇo, nirodhāvatthaṃ upādāya nirodhakkhaṇo. Uppādāvatthāya ca bhinnā nirodhāvatthāti ekasmiṃyeva ca sabhāvadhamme yathā icchitabbā, aññathā aññoyeva dhammo uppajjati, añño nirujjhatīti āpajjeyya, evaṃ nirodhāvatthāya viya nirodhābhimukhāvatthāyapi bhavitabbaṃ, sā ṭhiti jaratā cā’’ti sampaṭicchitabbametaṃ.</p>
  1992. <p class="bodytext">Yadi evaṃ, kasmā pāḷiyaṃ ṭhitikkhaṇo na vuttoti? Vineyyajjhāsayānurodhena nayadassanavasena pāḷigatīti veditabbāti. Abhidhammadesanāpi hi kadāci vineyyajjhāsayānurodhena pavattati, yathā rūpassa uppādo ‘‘upacayo santatī’’ti bhinditvā desito. Hetusampayuttadukādidesanā cettha nidassitabbā. ‘‘Yassa vā panā’’tiādipucchāya vissajjane ca arūpalokaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ vā sandhāya ‘‘no’’ti sakkā vattuṃ. Ayañhi yamakadesanāya pakati, yadidaṃ yathāsambhavayojanāti. Atha vā paccāsattiñāyena yaṃ samudayasaccaṃ nirujjhati, tena yaṃ dukkhasaccaṃ uppādetabbaṃ cittacetasikatappaṭibaddharūpasaṅkhātaṃ, tassa <a name="V2.0137"></a> tadā uppatti natthīti ‘‘no’’ti vissajjanaṃ, na sabbassa vacanato, tasmā na <a name="M2.0186"></a> sakkā cittassa ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādanaṃ paṭikkhipitunti vadanti.</p>
  1993. <p class="bodytext">Utujarūpāni pana paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya aṭṭhakanavakavasena uppajjanti. Paṭisandhikkhaṇe hi uppannānaṃ kammajarūpānaṃ abbhantare sahuppādaekanirodhatejodhātu ṭhānaṃ patvā tassa ṭhitikkhaṇe aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti, tattha uppannā tejodhātu paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe, tattha uppannā paṭhamabhavaṅgassa uppādakkhaṇeti evamādinā aṭṭhakaṃ, kadāci saddapātubhāvakāle tena saha saddanavakañca uppajjati. Cittajarūpāni ca paṭisandhito anantaraṃ paṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya rūpajanakacittānaṃ uppādakkhaṇe aṭṭhakavasena, saddapātubhāvādikāle saddanavakādivasena ca pavattanti. Āhārajāni pana ekassa, dvinnaṃ vā sattāhānaṃ atikkamena nibbattanti. Nanu ca ajjhohaṭāhārapaccayena āhāro rūpaṃ samuṭṭhāpeti, gabbhe sayantassa ca kuto ajjhoharaṇāhāroti? Samātito. Mātarā hi bhuttaṃ kucchigatassa sarīre abbhañjanaṃ viya āhārakiccaṃ karoti. Tenāhu porāṇā –</p>
  1994. <p class="gatha1">‘‘Yañcassa bhuñjatī mātā,</p>
  1995. <p class="gatha2">Annaṃ pānañca bhojanaṃ;</p>
  1996. <p class="gatha3">Tena so tattha yāpeti,</p>
  1997. <p class="gathalast">Mātukucchigato naro’’ti. (saṃ. ni. 1.235);</p>
  1998. <p class="bodytext">Tasmā mātarā ajjhohaṭāhārena anuggahite sarīre abbhantarikā ojā laddhappaccayā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, cakkhusotaghānajivhādasakā pana pañcapasādāvatthaṃ atikkamma pacchā sattame sattāhe uppajjanti, ‘‘ekādasame sattāhe’’ti (yama. mūlaṭī. āyatanayamaka 22-254) <span class="bld">ānandācariyo</span> avoca. Ayamettha gabbhaseyyakānaṃ rūpappavattinayo.</p>
  1999. <p class="bodytext">Opapātikānampi <a name="M2.0187"></a> paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe kammasamuṭṭhānāni sattati rūpāni uppajjanti, tathevassa ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe ca sattati sattatītiādinā vuttanayena ukkaṃsāvakaṃsato kāmabhavikasattānaṃ, rūpībrahmānañca yathāvuttanayeneva yathānurūpaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ, utusamuṭṭhānānañca pavatti veditabbā. Āhārajarūpaṃ pana kāmāvacarānaṃ sabbapaṭhamaṃ <a name="V2.0138"></a> attano mukhagatakheḷaṃ ajjhoharaṇakāle uppajjati. Saññībrahmānaṃ taṃ sabbena sabbaṃ natthi. Asaññīnañca cittajāhārajāni natthevāti ayaṃ viseso. Evaṃ uppajjamānesu ca panetesu rūpesu yaṃ cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ, taṃ attanā sahuppannacittaṃ ādiṃ katvā sattarasamacittassa nirodhakkhaṇe nirujjhati, ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhati, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ imassa ṭhitikkhaṇe nirujjhatīti evaṃ uppajjantaṃ, nirujjhantañca yāva maraṇacittassa heṭṭhā sattarasamacittaṃ, tāva yathārahaṃ catusantatiādivasena pavattatīti. Āsannamaraṇassa pana cutito sattarasamacittassa ṭhitikkhaṇamādiṃ katvā kammajarūpaṃ na samuṭṭhāti. Yadi samuṭṭhāti, maraṇaṃ na siyā anupacchinnattā kammajarūpānaṃ. Kammajarūpasamucchede hi ‘‘mato’’ti vuccati. Vuttañhi –</p>
  2000. <p class="gatha1">‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;</p>
  2001. <p class="gathalast">Apaviddho tadā seti, niratthaṃva kaliṅgara’’nti. (saṃ. ni. 3.95);</p>
  2002. <p class="bodytext">Sattarasamena saha uppannañca taṃ cuticittena saha nirujjhati, aparañca na uppajjati. Āyukkhayā, kammakkhayā, ubhayakkhayā, upakkamena vā kassacīti evaṃ kammajarūpasseva hi maraṇaṃ hoti satipi āhāraje, aṭṭhakathāmatena cittaje ca. Tampi apagatajīvassa na uppajjati. Utujarūpaṃ pana pavattati eva. Tathā saṃsedajānaṃ, opapātikānaṃ pana sarīranikkhepābhāvato tampi na pavattati.</p>
  2003. <p class="bodytext"><a name="para765-6"></a><span class="paranum">765-6</span>. Uppādavayavantatāya <a name="M2.0188"></a> nicco dhuvo na hotīti <span class="bld">anicco,</span> niccakhaṇikatāya vā na icco sassatādivasena anupagantabboti <span class="bld">anicco</span>. Ayañhi vināso janakapaccayato aññahetunirapekkhatāya niccakhaṇikova hoti. Dhuvasāravirahitattā <span class="bld">addhuvo</span>. Avasavattanaṭṭhena <span class="bld">anattā</span>. Udayavayapaṭipīḷanena, dukkhavatthutāya ca dukkhānaṃ khandho samūhoti <span class="bld">dukkhakkhandho</span>. Evaṃvidho pana sukhehi asammissoyevāti āha <span class="bld">‘‘kevalo’’</span>ti. Kassacipi vā rūpassa sukhasabhāvassa abhāvato sakalopi dukkhakkhandhoti vuttaṃ ‘‘dukkhakkhandho ca kevalo’’ti. Paccayayāpaniyatāya ca rogamūlatāya ca <span class="bld">rogato</span>. So hi yathārahaṃ paccayehi yāpetabbatāya yāpyarogo viyāti rogato daṭṭhabbo. Yāpyabyādhi hi rogo, itaro ābādho, mūlabyādhi viya cesa anubaddhabyādhīnaṃ kilesarogādīnaṃ mūlabhāvato rogato daṭṭhabbo. Dukkhatāsūlayogitāya, kilesāsucipaggharaṇatāya<a name="V2.0139"></a>, uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca <span class="bld">gaṇḍato</span>. So hi dukkhadukkhatā saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti tividhadukkhatāsaṅkhātena rujjanena yuttatāya, yathārahamārammaṇavasena ca samannāgamavasena ca rāgādikilesāsucivissandanato, ahutvā sambhavanato, uppattiyā uddhumātattā jarābhaṅgehi ca yathākkamaṃ paripakkapabhinnabhāvato gaṇḍasadisoti gaṇḍato daṭṭhabbo. Avasavattanatāya, avidheyyatāya ca <span class="bld">parato</span>. Yathā hi paro patanto parassa vasaṃ na gacchati, evametaṃ subhasukhādibhāvena vase vattetuṃ asakkuṇeyyatāya avasavattanato ‘‘mā jīratha, mā marathā’’tiādinā vidhātuṃ asakkuṇeyyatāya avidheyyabhāvato parato daṭṭhabbaṃ. Byādhijarāmaraṇehi palujjanato, ābyāsanato ca <span class="bld">palokato</span>. Idaṃ byādhiādīhi pakārehi <a name="M2.0189"></a> bhijjanato, vinassanato, etehi eva vā ābyāsanato byasanatthassa loka-saddassa pavisiṭṭhassa ābyāsanatthatāya palokato daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Chanda</span>nti rajjanavasena pavattaṃ chandaṃ.</p>
  2004. <p class="bodytext"><a name="para767"></a><span class="paranum">767</span>. <span class="bld">Dhammasenāpatinā</span>ti dhammasenāya pati nāyakoti <span class="bld">dhammasenāpati,</span> sāriputtatthero, tena. Hitasaṅkhāto attho etassāti <span class="bld">hitatthi,</span> tena. <span class="bld">Sakkaccā</span>ti uggahaṇadhāraṇādīsu atandito hutvā.</p>
  2005. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2006. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2007. <p class="centered">Rūpavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2008. <p class="chapter">11. Ekādasamo paricchedo</p>
  2009. <p class="subhead">Nibbānaniddesavaṇṇanā</p>
  2010. <p class="bodytext"><a name="para768-9"></a><span class="paranum">768-9</span>. Ādito <a name="V2.0140"></a> rūpānantaramuddiṭṭhaṃ yaṃ nibbānanti sambandho. Tassa vibhāvanaṃ yathābalaṃ pavakkhāmīti sambandho.</p>
  2011. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavābhava</span>nti bhavato bhavaṃ, khuddakaṃ, mahantaṃ vā bhavaṃ. <span class="bld">Vinanato</span>ti saṃsibbanato. Taṇhā hi saṃsāranāyikabhāvena bhavato bhavaṃ, sugatiduggativasena khuddakamahantaṃ bhavaṃ vā aparāparabhāvāya saṃsibbati, tunnakaraṇaṃ viya karoti. <span class="bld">Nikkhantattā</span>ti visaṃyogavasena nissaṭattā. Maraṇapaṭipakkhatāya, amatasadisatāya vā <span class="bld">amataṃ</span>. Sabbadukkhanissaṭattā <span class="bld">paramaṃ sukhaṃ</span>. Sabbepi saṅkhārā samanti upasamanti anuppattidhammataṃ āpajjanti etenāti <span class="bld">sabbasaṅkhārasamatho</span>. Khandhūpadhiādayo sabbepi upadhī upaddavā paṭinissajjīyanti etenāti <span class="bld">sabbūpadhipaṭinissaggo</span>. Yasmā taṃ āgamma kāmataṇhādibhedā taṇhā sabbaso khayaṃ gacchati, virajjati, nirujjhati <a name="M2.0190"></a> ca, tasmā <span class="bld">taṇhākkhayo virāgo nirodho</span>ti ca vuccati. Apica rujjhanti ettha sattā kilesanigaḷabandhāti rodho, saṃsārassetaṃ adhivacanaṃ, tato nikkhantoti <span class="bld">nirodho</span>.</p>
  2012. <p class="bodytext"><a name="para770"></a><span class="paranum">770</span>. <span class="bld">Adhigamā</span>ti tadanurūpāya paṭipattiyā ariyamaggena paṭivijjhanena.</p>
  2013. <p class="bodytext">Rāgakkhayādibhāvena sabbadukkhasantiyā paccayatāya, kilesasantāpābhāvena ca <span class="bld">santilakkhaṇaṃ. Accutirasa</span>nti sabhāvāpariccajanato acavanasampattikaṃ. <span class="bld">Assāsakaraṇarasa</span>nti assāsakaraṇakiccaṃ. Tañhi pānabhojanādisuññe sabhayakantāre paribbhamanena parissantassa addhikapurisassa assāsajanakabhāvena upaṭṭhitaṃ vanantodakaṃ viya sabbaññubuddhānampi vacanapathātikkantamahādukkhabherave saṃsārakantāre paribbhamanena parissantassa yathānurūpaṃ paṭipattimaggaṃ paṭipannassa yogāvacarassa anādimati saṃsāre supinantenapi adiṭṭhapubbatāya dassanasamakālameva <a name="V2.0141"></a> paramassāsaṃ janeti. Khandhanimittavicittatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti <span class="bld">animittapaccupaṭṭhānaṃ</span>. Sabbasaṅkhatanissaraṇupāyabhāvato nissaraṇaṃ paccupaṭṭhāpetīti <span class="bld">nissaraṇapaccupaṭṭhānaṃ</span>.</p>
  2014. <p class="bodytext">Evaṃ nibbānassa lakkhaṇādikaṃ dassetvā idāni vitaṇḍavādipakkhaṃ dassetvā pariharanto āha <span class="bld">‘‘etthāhā’’</span>tiādi, na paramatthato atthi aññatra paññattimattatoti adhippāyo. Kuto panāyamabhinivesoti āha <span class="bld">‘‘titthiyānaṃ…pe… nīyato’’</span>ti. <span class="bld">Yathānurūpāya paṭipattiyā</span>ti sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ sammāpaṭipattiyā. Yathā hi cetoñāṇalābhino eva ariyā paresaṃ lokuttaracittaṃ jānanti, tatthāpi ca arahā eva sabbesaṃ cittaṃ jānāti, evaṃ <a name="M2.0191"></a> nibbānampi sīlādisammāpaṭipattibhūtena upāyeneva upalabbhatīti ‘‘natthī’’ti na vattabbaṃ ariyehi upalabbhanīyato. Yathā hi jaccandhatemirikādīnaṃ adassanena ‘‘sūriyādayo natthī’’ti na vattabbā cakkhumantānaṃ gocarabhāvena atthevāti siddhattā, evametampi bālaputhujjanassa adassanamattena ‘‘natthī’’ti na vattabbaṃ. Ariyānaṃ pana paññācakkhuno padeseneva upaṭṭhānato ekantena sampaṭicchitabbaṃ ‘‘atthi nibbāna’’nti. Ayamettha adhippāyo. Atha rāgādīnaṃ khayamattameva nibbānanti ceti sambandho. Āyasmatā…pe… therena dassitoti sambandho. Rāgakkhayādidīpakaṃ suttaṃ neyyatthanti adhippāyena <span class="bld">‘‘taṃ na’’</span>iti paṭikkhepaṃ katvā ekaṃsena cetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, itarathā yathārutavasena pāḷiyā atthe gayhamāne bahudosā āpajjantīti te dassetuṃ <span class="bld">‘‘arahattassāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Arahattaṃ puṭṭhena tenevāyasmatā sāriputtattherenāti adhippāyo. <span class="bld">Tava matenā</span>ti sāsanayuttiṃ avicāretvā pāḷidassanamatteneva vippalapato tavajjhāsayena. Na ca panetaṃ yuttaṃ, tathāpīti adhippāyo. Lokuttaraphalacittassa rāgādīnaṃ khayamattatāpajjanaṃ na yuttaṃ tassa aggaphalassa catukkhandhabhāvena pāḷiyaṃ āgatattā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yuttiṃ avicāretvā pāḷidassanamatteneva voharantassa aniṭṭhappasaṅgato. <span class="bld">Byañjanacchāyāyā</span>ti vimaddāsahabhūtāya saddatthamattacchāyāya. <span class="bld">Ubhinna</span>nti nibbānavasena, arahattavasena ca āgatānaṃ ubhinnaṃ <span class="bld">suttānaṃ</span>. <span class="bld">Attho</span>ti adhippāyattho.</p>
  2015. <p class="bodytext">Ko pana so atthoti āha <span class="bld">‘‘yassa panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Rāgādīnaṃ khayo</span>ti rāgādīnaṃ anuppādanirodho. So dhammo akkhayopi samāno rāgādīnaṃ khayassa upanissayattā khayopacārena ‘‘rāgādīnaṃ khayo nibbāna’’nti vutto <a name="M2.0192"></a> ‘‘tipusaṃ jaro, guḷo semho’’tiādīsu phalūpacārena <a name="V2.0142"></a> vuttaṃ viyāti sambandho. Kilesānaṃ anuppattinirodhakkhayassa maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ atthato ‘‘khayassa upanissayo’’ti vattabbataṃ labbhatīti āha <span class="bld">‘‘khayassa upanissayattā’’</span>ti. <span class="bld">Khayopacārenā</span>ti attano kāriyabhūtassa khayassa attani upacārena tassa nāmavasenāti vuttaṃ hoti. Jarakāraṇaṃ tipusaṃ jaroti vutto, semhakāraṇaṃ guḷo semhoti vutto. <span class="bld">Khayante</span>ti rāgādīnaṃ parikkhayāvasāne. <span class="bld">Khayo</span>ti vā maggo vuccati ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. dukamātikā 142) viya, tassa ante nirodhāvasāne uppannattā <span class="bld">khayo</span>ti vuttaṃ phalūpacārena, samīpūpacārena vā.</p>
  2016. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe bālaputhujjanāpī</span>ti soṇasigālādayo sabbepi bālaputhujjanā samadhigata…pe… bhaveyyuṃ khaṇavasena rāgādīnaṃ khayassa tesampi atthitāya. Tathā ca sati paṭipattiyā niratthakabhāvo āpajjeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Rāgādikkhayānaṃ bahubhāvato</span>ti rāgādīnaṃ viya tesaṃ khayānampi tabbikārabhāvena bahubhāvato. Evañhi sati rāgassa khayo rāgakkhayo, na dosādīnaṃ, tathā dosakkhayopīti añño rāgakkhayo, añño dosakkhayo, añño mohakkhayoti tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khayabhūtāni tīṇi nibbānāni, catunnaṃ upādānānaṃ khayabhūtāni cattārītiādinā bahūni nibbānāni nāma honti. Idāni ādi-saddasaṅgahite dose dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅkhatalakkhaṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47) vacanato vayasaṅkhāto khayo saṅkhatalakkhaṇaṃ hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅkhatalakkhaṇañca nibbānaṃ bhaveyyā’’</span>ti. ‘‘Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) vacanato āha <span class="bld">‘‘saṅkhatapariyāpanna’’</span>nti<a name="M2.0193"></a>. Yaṃ pana saṅkhatapariyāpannaṃ, taṃ itarasaṅkhatadhammo viya aniccaṃ hoti paccayādhīnavuttitoti āha <span class="bld">‘‘saṅkhatapariyāpannattā anicca’’</span>nti. ‘‘Aniccā vata saṅkhārā’’ti (dī. ni. 2.221) hi vuttaṃ. Ettāvatā ca kiṃ vuttaṃ hoti? Yadi bhavato manorathaparipūraṇatthaṃ khayaṃ nibbānanti vadāma, asaṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇattā, saṅkhatapaṭipakkhassa saṅkhatapariyāpannattā sabbakālikabhāvena niccassa aniccatā, tato ca paramasukhassa dukkhatā ca āpajjeyyāti vuttaṃ hoti.</p>
  2017. <p class="bodytext">Ettāvatā bhaṅgakkhayassa nibbānadosaṃ dassetvā idāni anuppādakkhayassa tabbhāvaṃ nisedhetuṃ <span class="bld">‘‘yadi khayo nibbānaṃ bhaveyyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Paṭhamamaggassa anantarapaccayabhūtaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">gotrabhu</span> <a name="V2.0143"></a> nāma. Sesamaggapurecaraṃ <span class="bld">vodānaṃ</span> nāma. Phalasamāpattipurecaraṃ <span class="bld">anulomaṃ</span> nāma. Taṃ pana saṅkhārārammaṇamevāti idha na gahitaṃ. <span class="bld">Bhadramukhā</span>ti parassa anunayavacanaṃ. <span class="bld">‘‘Khīyantī’’</span>ti vattamānaniddesena idāni khīyamānataṃ pucchati. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Upadhāretvā</span>ti upaparikkhitvā. ‘‘Gotrabhu…pe… mukhā’’ti pucchāya ‘‘rāgādīnaṃ khayameva vadāmī’’ti tayā dinnapaṭivacanassa avirujjhanavasena satipurekkhāraṃ kathehīti adhippāyo. <span class="bld">Gotrabhucittādīnaṃ</span> gotrabhuvodānamaggānaṃ. Gotrabhukkhaṇe kilesānaṃ anuppādanirodhassa abhāvato āha <span class="bld">‘‘rāgādayo khīyissantī’’</span>ti. <span class="bld">Phalamevā</span>ti kilesānaṃ khīṇakāle uppajjamānaṃ phalacittameva. <span class="bld">Ārammaṇaṃ apassanto</span>ti gotrabhuādīnaṃ vattabbārammaṇaṃ apassanto. Atha vā itaresaṃ ārammaṇabhāve sati gahetabbapaccayaṃ apassanto.</p>
  2018. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Apicā’’</span>tiādi pariyāyantarenapi anuppādanirodhassa nibbānabhāvanisedhanaṃ. ‘‘Uppādīyatīti attho’’ti pana <a name="M2.0194"></a> maggassa uppattiyā kilesakkhayopi uppādito nāma hotīti katvā vuttaṃ. Na hi itarathā khayassa uppādo nāma atthi. Atha vā ‘‘addhā so…pe… niruttaro bhavissatī’’ti ettakena ganthena khaṇanirodhassa ceva anuppādanirodhassa ca nibbānabhāve dosaṃ dassetvā idāni ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. dukamātikā 142) viya maggassāpi khayapariyāyattā ‘‘rāgakkhayo’’tiādivacanamatteyeva samānabhāvena gahite maggassāpi nibbānabhāvappasaṅgaṃ, tathā ca sati aniṭṭhāpattiṃ sambhāvento āha <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi. Evañhi sati ‘‘uppādīyatī’’ti maggameva sandhāya tiṭṭhati. Yadi maggassa nibbānabhāvappasaṅgo idha sambhāvito, evaṃ sati gotrabhussa maggārammaṇatādidosā vattabbāti? Saccaṃ vattabbā, ettakenāpi pana parassa vacanapaṭibāhanaṃ sakkā kātunti parihārantaradassane byāpāro katoti. <span class="bld">Yathānurūpāya paṭipattiyā</span>ti chavisuddhiparamparāsaṅkhātāya yathānulomapaṭipattiyā.</p>
  2019. <p class="bodytext"><a name="para771"></a><span class="paranum">771</span>. <span class="bld">Assaddho</span>ti pabuddhasaddho, maggāgatāya acalasaddhāya samannāgato, maggāgatasaddhāya hi samannāgato ākāse buddhavesaṃ māpetvāpi ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā’’ti vadantassa na saddahati seyyathāpi sūrambaṭṭhoti (a. ni. 1.255). <span class="bld">Akataññū</span>ti akataṃ nibbānaṃ jānātīti akataññū. <span class="bld">Sandhicchedo</span>ti bhavasandhānakarassa taṇhāpāpassa chindanena puna bhavapaṭisandhiyāpi chinnatāya paṭisandhiṃ khepetvā ṭhito. <span class="bld">Hatāvakāso</span>ti khīṇapaṭisandhikattāyeva āyatiṃ katthaci okāsaloke adissamānattā vihatāvakāso. <span class="bld">Vantāso</span>ti katthaci abhisaṅgābhāvato <a name="V2.0144"></a> chaḍḍitataṇhoti attho. <span class="bld">Uttamaporiso</span>ti sadevaloke aggadakkhiṇeyyatāya visiṭṭho poriso.</p>
  2020. <p class="bodytext"><span class="bld">Duppaṭividdhā</span>ti <a name="M2.0195"></a> paṭivijjhituṃ, paṭilabhituñca dukkarā. Kāmādīnaṃ nissaraṇīyatāya nissaraṇīyā, yadidaṃ nekkhammaṃ, etaṃ kāmānaṃ nissaraṇanti sambandho. Tattha <span class="bld">kāmānaṃ nissaraṇa</span>nti kāmehi niggamanaṃ, atha vā nissaranti niggacchanti ettha etenāti vā <span class="bld">nissaraṇaṃ,</span> kāmānaṃ nissaraṇaṭṭhānaṃ, nissaraṇupāyanti attho. <span class="bld">Nekkhamma</span>nti paṭhamajjhānaṃ. Tañhi kāmehi nikkhantanti ‘‘nekkhamma’’nti idha gahitaṃ, aññattha pana pabbajjādayopi ‘‘nekkhamma’’nti pavuccanti. Vuttañhi –</p>
  2021. <p class="gatha1">‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;</p>
  2022. <p class="gathalast">Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109; dī. ni. ṭī. 2.360; a. ni. ṭī. 2.3.66; visuddhi. mahā. 1.56; netti. ṭī. 76 missakahārasampātavaṇṇanā);</p>
  2023. <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpaṃ</span> ākāsānañcāyatanaṃ. <span class="bld">Bhūta</span>nti vijjamānaṃ, khandhapañcakanti attho. ‘‘Bhūtamidanti, sāriputta, samanupassāmī’’tiādīsu khandhapañcakaṃ ‘‘bhūta’’nti vuccati. Attano kāraṇaṃ paṭicca samaṃ, sammā ca uppannanti <span class="bld">paṭiccasamuppannaṃ. Paṭhama…pe… bhaveyyā</span>ti saṅkhatanissaraṇabhāvena vuttassa nibbānassa abhāvappattiyā ca tadekayoganiddiṭṭhānaṃ yathākkamaṃ kāmarūpanissaraṇānaṃ paṭhamajjhānākāsānañcāyatanānampi abhāvoyeva āpajjeyya. Idāni yathādhippetamatthaṃ āgamena dassetuṃ <span class="bld">‘‘na tu khayo’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2024. <p class="bodytext">‘‘Atthi…pe… suphusitanti cā’’ti natthi nissaraṇaṃ loke, kiṃ vivekena kāmāpīti evaṃ mārena paṭibāhite. ‘‘Atthi…pe… suphusita’’nti nibbānaṃ patiṭṭhapentena āḷavakattherena vuttaṃ. <span class="bld">Suphusita</span>nti suṭṭhu phusitaṃ, sacchikatanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ajāta</span>ntiādīni cattāri padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti <span class="bld">ajātaṃ</span><a name="M2.0196"></a>. Kāraṇena vinā sayameva ca na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti <span class="bld">abhūtaṃ</span>. Evaṃ ajātattā abhūtattā yena kenaci kāraṇena na katanti <a name="V2.0145"></a> <span class="bld">akataṃ</span>. Jātabhūtakatabhāvo ca nāma rūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatasabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ <span class="bld">asaṅkhata</span>nti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ, na tathā saṅkhataṃ, saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca <span class="bld">asaṅkhata</span>nti. Evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe pakativādīnaṃ pakati viya siyā nu kho, ekeneva kāraṇena etaṃ katanti āsaṅkāya na kenaci katanti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ apaccayampi samānaṃ sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūtanti āsaṅkāya tannivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātadhammattāti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttaṃ.</p>
  2025. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhatantī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho. Tena –</p>
  2026. <p class="indent">‘‘No cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ. Nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti (udā. 73) –</p>
  2027. <p class="unindented">Evamādisuttapadaṃ saṅgaṇhāti. Tenāha <span class="bld">‘‘anekesu suttantesū’’</span>ti. Dhammena sadevakassa lokassa sāmī, dhammassa vā yathicchitaṃ desanato sāmī issaroti <span class="bld">dhammasāmī</span>. Tathāgata-saddassa attho heṭṭhā kathitova. Sammā sāmaṃ sabbadhamme abhisambuddho, sammā sayameva sammohaniddāvigamena paṭibuddho, buddhiyā vikasitavāti vā <span class="bld">sammāsambuddho</span>.</p>
  2028. <p class="bodytext"><span class="bld">Parittattike</span>ti <a name="M2.0197"></a> ‘‘parittā dhammā, mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 12) evaṃ parittādidhammavasena āgate parittattike.</p>
  2029. <p class="bodytext"><span class="bld">Navattabbārammaṇattā</span>ti navattabbārammaṇattappasaṅgato. Tenāha <span class="bld">‘‘navattabbārammaṇapakkhaṃ bhajeyyu’’</span>nti. <span class="bld">Rūpāvacarattikacatukkajjhānā</span>ti catukkanayena tikajjhānā, pañcakanayena catukkajjhānā. Kusalakiriyānaṃ abhiññābhāvappattiyā parittādikepi ārabbha pavattanato <span class="bld">‘‘catutthassa jhānassa vipāko’’</span>ti āha. <span class="bld">Tasmā</span>ti yathāvuttayuttito ceva pāḷito ca. Kiñca bhiyyo <a name="V2.0146"></a> – saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ, apica anulomabhāvappattaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati, samucchedavasena pajahituṃ na sakkoti, tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādikusalañāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa, sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ, tañca nibbānameva. Tenāhu porāṇā –</p>
  2030. <p class="gatha1">‘‘Ñāṇaṃ yaṃ saṅkhatālambaṃ, paññattālambameva vā;</p>
  2031. <p class="gathalast">Pāpe hanti na taṃ vatthuṃ, tadaññaṃ sampaṭicchiya’’nti.</p>
  2032. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpasabhāvābhāvato</span>ti etena yathā rūpadhammānaṃ ruppanasabhāvo, paṭighātavantatā kalāpato vuttiyā padesasambandho sabhāvo, evaṃ nibbānassa katthaci paṭighāto, sappadesatā ca natthīti dasseti. Na hi nibbānaṃ ‘‘asukadisāya, asukapadese’’ti vā niddisīyati. <span class="bld">Papañcābhāvato</span>ti taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi saha avaṭṭhānavasena abhāvato, tesaṃ abhāvapaccayatāya ca. Taṇhādiṭṭhimānā <a name="M2.0198"></a> hi saṃsāre satte papañcentīti papañcā nāma.</p>
  2033. <p class="bodytext"><a name="para772-5"></a><span class="paranum">772-5</span>. Evaṃ nibbānaṃ yuttito, suttato ca sādhetvā idāni tassa pariyāyasandassanatthaṃ <span class="bld">‘‘accantamananta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha saṃsārappavattiyā pariyosānabhūtattā <span class="bld">antaṃ</span>. Iminā anupādisesanibbānadhātu kathitāti vadanti, sopādisesanibbānadhātupi vaṭṭati, akatantipi paṭhanti. So heṭṭhā vuttatthova. Sauppādavayantābhāvena <span class="bld">anantaṃ</span>. Kilesapariḷāhābhāvena, kilesakkhobhābhāvena ca <span class="bld">santaṃ</span>. Palokitābhāvena <span class="bld">apalokitaṃ</span>. Atittikarabhāvena <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Sabbadukkhahananato <span class="bld">saraṇaṃ</span>. Kilesacorehi anupaddutattā nibbhayatāya <span class="bld">khemaṃ</span>. Sabbupaddavanivāraṇato <span class="bld">tāṇaṃ</span>. Jātiādidukkhehi anubandhassa allīyituṃ yuttaṭṭhānatāya <span class="bld">leṇaṃ</span>. Yathāpaṭipannassa santidāyakattena paraṃ patiṭṭhābhāvato <span class="bld">parāyaṇaṃ</span>.</p>
  2034. <p class="bodytext">Sabbapīḷāvimuttatāya <span class="bld">sivaṃ</span>. Upanissayahīnānaṃ sabbaññumukhato sutvāpi ṭhapetvā guṇavasena sabhāvato paṭivijjhituṃ dukkaratāya <span class="bld">nipuṇaṃ</span>. Aviparītatāya <span class="bld">saccaṃ</span>. Sabbadukkhaparikkhayakarattā <span class="bld">dukkhakkhayaṃ</span>. Tejussadatāya santattaayoguḷe makkhikāhi viya catūhi <a name="V2.0147"></a> āsavehi ārammaṇakaraṇavasena pavattituṃ asakkuṇeyyatāya <span class="bld">anāsavaṃ</span>. Mahākāruṇikassāpi dhammadesanāya appossukkabhāvāpādanena paṭivijjhituṃ dukkaratāya <span class="bld">sududdasaṃ</span>. Lokuttaradhammesupi asaṅkhataguṇena visiṭṭhatāya <span class="bld">paraṃ</span>. Saṃsāramahāsamuddassa tīrabhūtattā <span class="bld">pāraṃ</span>. Maṃsacakkhuno, dibbacakkhuno vā agocaratāya <span class="bld">anidassanaṃ</span>. Nidassanasaṅkhātāya upamāya abhāvato vā <span class="bld">anidassanaṃ</span>.</p>
  2035. <p class="bodytext">Avipariṇāmadhammattā <a name="M2.0199"></a> <span class="bld">dhuvaṃ</span>. Tatoyeva paramapatiṭṭhābhāvato <span class="bld">dīpaṃ</span>. Rogādipīḷābhāvato <span class="bld">abyāpajjhaṃ</span>. Tatoyeva <span class="bld">anītikaṃ</span>. Taṇhālayābhāvato <span class="bld">anālayaṃ</span>. Saṅkhatāsaṅkhatesu asaṅkhatakoṭṭhāsabhūtattā, paramapatiṭṭhābhāvato vā <span class="bld">padaṃ</span>. Avināsabhāvena <span class="bld">accutaṃ</span>. Akkharaṇato avinassanato <span class="bld">akkharaṃ</span>.</p>
  2036. <p class="bodytext">Saṅkhatanissaṭattā <span class="bld">vimutti</span>. Bhavabandhanavimuttihetutāya <span class="bld">mokkhaṃ</span>.</p>
  2037. <p class="bodytext"><a name="para776-7"></a><span class="paranum">776-7</span>. <span class="bld">Eva</span>nti yathāvuttanayena. <span class="bld">Viññāyā</span>ti uggahaparipucchāvasena jānitvā. <span class="bld">Adhigamūpāyo</span>ti paṭivijjhanūpāyabhūtā tisso sikkhā. <span class="bld">Kātabbo</span>ti paṭipajjitabbo.</p>
  2038. <p class="bodytext">Saddhaṃ, buddhiñca karoti vaḍḍhetīti <span class="bld">saddhābuddhikaraṃ. Tathāgatamate</span>ti tipiṭakabuddhavacane, catūsu saccesu vā. Paññāya sambhūtaṃ, paññāya vā sambhavo etassāti paññāsambhavaṃ, tadeva sampasādanaṃ buddhādīsu adhimuccanaṃ, taṃ karotīti <span class="bld">paññāsambhavasampasādanakaraṃ. Atthabyañjanasālina</span>nti atimadhurehi atthabyañjanehi samannāgataṃ, atthabyañjanasāravantanti vā attho ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Sāraṃ jānantīti sāraññū, te vimhāpetīti <span class="bld">sāraññuvimhāpanaṃ. Niṭṭha</span>nti pariyosānaṃ, sutamayamūlakaṃ anupādāparinibbānanti adhippāyo.</p>
  2039. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2040. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2041. <p class="centered">Nibbānaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2042. <p class="chapter">12. Dvādasamo paricchedo</p>
  2043. <p class="subhead">Paññattiniddesavaṇṇanā</p>
  2044. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M2.0200"></a><a name="V2.0148"></a> yathāuddiṭṭhadhammānaṃ niddesapariyosāne. <span class="bld">Ettakamevā</span>ti cittacetasikarūpanibbānamattameva. <span class="bld">Paññāpetabbato</span>ti paramatthadhammā viya sakasakasabhāvavasena apaññāyamānā hutvā lokasaṅketavasena paññāpiyamānattā. <span class="bld">Paññāpanato</span>ti paramatthavasena vijjamānāvijjamānadhammānaṃ pakāsanavasena paññāpanato. Tattha ‘‘paññāpetabbato’’ti iminā paññāpīyati pakārena ñāpīyatīti paññattīti evaṃ kammasādhanavasena atthapaññattibhūtā upādāpaññatti vuttā. ‘‘Paññāpanato’’ti iminā paññāpeti pakārena ñāpetīti paññattīti evaṃ kattusādhanavasena tassā abhidhāyakabhūtā nāmapaññattīti veditabbaṃ. Paṇṇattidukaniddese ‘‘saṅkhā…pe… vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1314) catūhi padehi upādāpaññatti vuttā. ‘‘Nāmaṃ…pe… abhilāpo’’ti (dha. sa. 1313-1314) chahi padehi nāmapaññatti kathitāti ācariyānaṃ icchitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tenevāhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ dhammāna</span>nti heṭṭhā abhidhammamātikāya vuttānaṃ kusalākusalādidhammānaṃ. <span class="bld">Saṅkhā</span>ti ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā saṅkhāyamānatā. <span class="bld">Samaññā</span>ti saṅketavasena ñāyamānatā. <span class="bld">Paññattī</span>ti asaṅkaravasena anekadhā vibhajitvā paññāpiyamānatā. <span class="bld">Vohāro</span>ti pākaṭaṃ katvā vuccamānatā, kathanavasena upayujjamānatā vā. Atthābhimukhaṃ namatīti <span class="bld">nāmaṃ</span>. Taṃ pana anvattharuḷhīvasena duvidhaṃ, sāmaññaguṇakittimaopapātikanāmavasena catubbidhaṃ. <span class="bld">Nāmakamma</span>nti nāmakaraṇaṃ. <span class="bld">Nāmadheyya</span>nti nāmaṭhapanaṃ, <span class="bld">nāmadheyya</span>nti vā seṭṭhānaṃ nāmaṃ. Akkharadvārena atthaṃ nīharitvā utti kathanaṃ <span class="bld">nirutti</span>. <span class="bld">Byañjana</span>nti pākaṭakaraṇaṃ. <span class="bld">Abhilāpo</span>ti abhilāpanaṃ.</p>
  2045. <p class="bodytext"><span class="bld">Aha</span>nti <a name="M2.0201"></a> rūpādivinimuttaṃ ahaṃkārabuddhivisayabhūtaṃ attano khandhasamūhasantānamupādāya paññattaṃ tadaññānaññabhāvena anibbacanīyaṃ upādāpaññattiṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘ahanti hī’’</span>tiādi. ‘‘Ahanti…pe… katvā’’ti upādāpaññattiyā uppattiṃ dassetvā <span class="bld">yathā</span>tiādinā taṃ pakāseti.</p>
  2046. <p class="bodytext">Yasmā <a name="V2.0149"></a> ‘‘samaññā paññatti vohāro’’ti ‘‘evaṃ saṅkhā’’ti imasseva vevacanaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘idāni paññāpanato paññatti’’</span>ntiādi.</p>
  2047. <p class="bodytext">Tadanurūpā jātāti <span class="bld">tajjā,</span> avijjamānapaññatti viya kevalaṃ lokasaṅketavaseneva ahutvā dhammasabhāvassa anurūpavasena pavattā paññattīti attho. Nāmapaññattipi vacanatthasaṅkhātakāraṇaṃ upādāya paṭicca pavattanato upādāpaññattivohāraṃ labhatīti tassāpi upādāpaññattipariyāyo vutto. Gaṇṭhipadakārenāpi hi imināva adhippāyena <span class="bld">upādāpaññattī</span>ti upādānavatī paññatti kāraṇavatiṃ kāraṇabhūtamatthamupādāya gahetvā tannissayena paññāpīyati, sabbopi paññattibhedo anena lakkhaṇena upādāpaññattimeva bhajati. Anupādāya hi paññatti natthīti vuttaṃ. <span class="bld">Upanidhāpaññattī</span>ti paṭipakkhabhūtaṃ ekapaññattiṃ upanidhāya apekkhitvā pavattā paññatti. <span class="bld">Cakkhusota</span>-ggahaṇena ajjhattikāyatanāni dasseti, <span class="bld">rūpasadda</span>-ggahaṇena bāhirāyatanāni. <span class="bld">Pathavītejovāyu</span>-ggahaṇena phoṭṭhabbāyatanaṃ pabhedato dasseti. Eteneva dhammāyatanepi labbhamānabhedo dassitoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2048. <p class="bodytext">Yasmā pathavādikā paññatti sasambhārapathaviyaṃ ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati, ghaṭādikā ca paññatti dhammasamūhesu sabbesameva nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘ekassa vā’’tiādi<a name="M2.0202"></a>. Tattha ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamupādāya paññāpiyamānāya pathavādivasena pākaṭabhāvato taṃ ṭhapetvā itaraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ samūhapaññatti nāma</span> samūhassa paññāpanato. <span class="bld">Disākāsā</span>dīsu <span class="bld">disā</span>-ggahaṇena candasūriyāvattanamupādāya paññāpiyamānaṃ puratthimādidisāpaññattiṃ dasseti. <span class="bld">Ākāsa</span>-ggahaṇena asamphuṭṭhadhamme upādāya paññāpiyamānaṃ kūpaguhādiākāsapaññattiṃ dasseti. <span class="bld">Kāla</span>-ggahaṇena candāvattanādikamupādāya paññāpiyamānaṃ pubbaṇhādikālapaññattiṃ dasseti. <span class="bld">Nimitta</span>-ggahaṇena bahiddhā pathavīmaṇḍalādikaṃ, ajjhattikañca bhāvanāvisesaṃ upādāya paññāpiyamānaṃ kasiṇanimittādikaṃ dasseti. <span class="bld">Abhāva</span>-ggahaṇena bhāvanābalena appavattanasabhāvaṃ ākāsānañcāyatanajhānaṃ upādāya pavattaṃ ākiñcaññāyatanajhānārammaṇaṃ abhāvapaññattiṃ dasseti. <span class="bld">Nirodha</span>-ggahaṇena bhāvanābalena niruddhaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya paññattaṃ nirodhapaññattiṃ dasseti. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena khayādisabhāvaṃ taṃ taṃ dhammamupādāya paññāpiyamānaṃ aniccalakkhaṇādikaṃ <a name="V2.0150"></a> saṅgaṇhāti. Sāpi hi disākāsādikā viya dhammasamūhamupādāya apaññattabhāvato <span class="bld">asamūhapaññatti</span>yevāti.</p>
  2049. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti ayaṃ dvidhā upādāpaññatti. Tajjāpaññatti vacanatthaṃ amuñcitvā pavattito upādāpaññattiyaṃyeva saṅgayhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vijjamānaṃ paramatthaṃ jotayatī’’</span>ti. Evañca katvā upari ‘‘cha paññattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vijjamāna</span>nti sabhāvena upalabbhamānaṃ. <span class="bld">Avijjamāna</span>nti ṭhapetvā lokasaṅketaṃ sabhāvavasena anupalabbhamānaṃ. <span class="bld">Nāmamatta</span>nti nāmamattavantaṃ. <span class="bld">Sotadvārajavanānantara</span>nti paccuppannasaddārammaṇāya sotadvārajavanavīthiyā, tadanusārappavattāya atītasaddārammaṇāya manodvārajavanavīthiyā ca anantarappavattena<a name="M2.0203"></a>. Manodvārajavanavīthipi hi sotadvārajavanānantarappavattā taggahaṇeneva idha gahitā. <span class="bld">Gahitapubbasaṅketenā</span>ti ‘‘ayaṃ imassa attho, idamimassa vācaka’’nti evaṃ vacanavacanatthasambandhaggahaṇavasena gahitapubbabhāvasaṅketena. <span class="bld">Yāyā</span>ti yāya nāmapaññattiyā karaṇabhūtāya. <span class="bld">Manodvārajavanaviññāṇena</span> kattubhūtena. <span class="bld">Manodvārajavanaviññāṇena</span> vā karaṇabhūtena, yāya nāmapaññattiyā kattubhūtāyāti attho. <span class="bld">Paññāpīyatī</span>ti sammutiparamatthavasena pana duvidhaṃ atthajātaṃ paññāpīyati viññāpīyatīti vuttaṃ hoti. Tenāhu porāṇā –</p>
  2050. <p class="gatha1">‘‘Atthā yassānusārena, viññāyanti tato paraṃ;</p>
  2051. <p class="gathalast">Sāyaṃ paññatti viññeyyā, lokasaṅketanimmitā’’ti.</p>
  2052. <p class="bodytext">Katarajavanavīthiyaṃ panāyaṃ viññāyatīti? ‘‘Ghaṭo’’tiādisaddaṃ suṇantassa ekamekaṃ saddaṃ ārabbha paccuppannātītārammaṇavasena dve dve javanavārā honti, tato saddasamudāyamārabbha eko, tato nāmapaññattimārabbha ekoti evaṃ saddasamudāyārammaṇāya javanavīthiyā anantaraṃ nāmapaññatti pākaṭā hoti, tato paraṃ atthāvabodhoti ācariyā.</p>
  2053. <p class="bodytext">Yaṃ sandhāya chakkanayo vuttoti sambandho. <span class="bld">Tathā avijjamānāna</span>nti paramatthato avijjamānānaṃ. <span class="bld">Kenaci ākārenā</span>ti paramatthato, lokasaṅketato vā kenaci pakārena. <span class="bld">Anupalabbhamānānaṃ pañcamasaccādīna</span>nti ākāsādipañcamasaccādīnaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena aṭṭhamabojjhaṅgādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pakatipurisādīna</span>nti satvarajatamānaṃ samānāvatthā pakatiaṅguṭṭhādiparimāṇo <a name="V2.0151"></a> kārako vedako attā purisotiādinā parikappitānaṃ pakatipurisādīnaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena ākāsakusumādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vijjamānena avijjamānapaññatti</span> paramatthato vijjamānāhi vijjādīhi <a name="M2.0204"></a> avijjamānassa puggalassa paññattattā. Sesesupi imināva nayānusārena attho veditabbo. <span class="bld">Etthevā</span>ti upādāpaññattiyameva.</p>
  2054. <p class="gatha1">‘‘Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṃ mine;</p>
  2055. <p class="gathalast">Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike’’ti. (jā. 2.21.389) –</p>
  2056. <p class="unindented">Vacanato manussaloke cakkavattisampattidibbasampattiṃ upanidhāya nihīnāyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kapaṇaṃ…pe… nidhāyā’’</span>ti. <span class="bld">Mānusaka</span>nti manussaloke bhavaṃ. Paramattho ca vijjatīti pāṭhaseso.</p>
  2057. <p class="bodytext"><a name="para778"></a><span class="paranum">778</span>. <span class="bld">Tatiyā koṭi na vijjati</span> anupalabbhamānattā. Vuttañhetaṃ <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
  2058. <p class="gatha1">‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;</p>
  2059. <p class="gathalast">Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nopalabbhatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443);</p>
  2060. <p class="bodytext"><span class="bld">Paravādesu na kampatī</span>ti pakatipurisantarādivādīnaṃ paresaṃ titthiyānaṃ vādesu sampattesu, nimittabhūtesu vā na kampati na pavedhati na calatīti attho.</p>
  2061. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2062. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2063. <p class="centered">Paññattiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2064. <p class="chapter">13. Terasamo paricchedo</p>
  2065. <p class="subhead">Kārakapaṭivedhavaṇṇanā</p>
  2066. <p class="bodytext"><span class="bld">Niddiṭṭhā</span>ti <a name="V2.0152"></a> uddesaniddesādivasena dassitā. <span class="bld">Kusalādayo</span>ti kusalākusalā. Etesaṃ pana na niddiṭṭhoti sambandho<a name="M2.0205"></a>. Pubbe ‘‘kārako’’ti vacanaṃ viya ‘‘vedako’’ti avuttepi ‘‘attā kārako vedako’’ti attano laddhitāya ‘‘tassa hi kārakassa vedakassā’’ti vuttaṃ. Kusalākusalānamabhāvopi siyā, itarathā ahetukadosāpattitoti adhippāyo. <span class="bld">Tesaṃ</span> kusalākusalānaṃ āyattā vutti etesanti <span class="bld">tadāyattavuttino. Tesa</span>nti kusalākusalādīnaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti kārakābhāve kusalākusalānaṃ, tabbipākānañca abhāvato. <span class="bld">Niratthikā</span>ti desetvāpi bodhetabbābhāvato niratthikā. ‘‘Nāyaṃ niratthikā’’ti vatvāpi ‘‘sātthikā’’ti vacanaṃ pana parassa daḷhaggāhatthaṃ. Lokepi hi evaṃ vohāraṃ voharanti, evameva bhavati, nāññathātiādi. <span class="bld">Tatthā</span>ti kārakābhāvepi attā atthīti gahaṇe. <span class="bld">Anurodho</span>ti anukūlapakkhapātoti attho. <span class="bld">Idhā</span>ti kārakābhāvepi kusalādayo atthīti gahaṇe. <span class="bld">Virodho</span>ti paṭigho.</p>
  2067. <p class="bodytext">Evaṃ kārakābhāvepi kusalādīnaṃ sabbhāvaṃ yuttito sādhetvā idāni lokasiddhena nidassanena sādhetuṃ <span class="bld">‘‘athāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Athāpī</span>ti kārakābhāvepi. Pathavi-ggahaṇena pathavojaṃ dasseti. Tathā āpa-ggahaṇena āpojaṃ. <span class="bld">Tejo</span>ti sītuṇhavasena duvidhā tejodhātu. <span class="bld">Utū</span>ti hemantādiutu. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena bījādike saṅgaṇhāti. Janakapaccayo hetu, anupālanakapaccayo paccayo nāmāti āha <span class="bld">‘‘hetupaccayasāmaggiyā’’</span>ti. ‘‘Phalanibbattako hetu, paccayo anupālanako’’ti hi vuttaṃ.</p>
  2068. <p class="bodytext">Evaṃ kārakābhāvepi kusalākusalappavattiṃ sādhetvā idāni paraparikappitaṃ attānameva tāva paṭikkhipituṃ <span class="bld">‘‘athāpi cetthā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Kāmaṃ paññāparibāhiradiṭṭhiyā eva attā parikappīyati, paro pana ‘‘paññāya parikappemī’’ti maññatīti <a name="M2.0206"></a> tassa laddhivasena <span class="bld">‘‘paññāya parikappito’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ upaparikkhissāma tāvā</span>ti tiṭṭhatu tāva cesā kārakābhāvepi kusalādīnaṃ <a name="V2.0153"></a> bhāvābhāvavicāraṇā paṭhamaṃ tameva attānaṃ upaparikkhissāmāti attho. Dosamettha vattukāmo pucchatīti adhippāyena paṭiññaṃ adatvāva pucchanto āha <span class="bld">‘‘kiñcetthā’’</span>ti. <span class="bld">Sacetano vā udāhu acetano vā</span>ti ettha ko dosoti attho. Itaro ubhayathāpi dosoyeva. Yañhi acetanaṃ attānaṃ, na taṃ kārakaṃ, vedakañca, yathā taṃ pākārataruādayo. ‘‘Acetanovāyaṃ attā’’ti anumānena kārakavedakattābhāvasiddhitoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yadi acetano’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Anañño</span>ti avinibbhogavasena anañño. Itarathā ‘‘sacetano’’ti vacanameva na upapajjeyya. Sahabhāvī nāma añño na hotīti. <span class="bld">Attanopi nāso siyā</span>ti avinibbhogavuttirūpesu ekassa nāse itarassāpi vināso viya. <span class="bld">Cetanāyapi nāso na bhavati</span> avinibbhogarūpesu ekassa avināse itarassāpi avināso viyāti adhippāyo.</p>
  2069. <p class="bodytext">‘‘Cetanāya anaññattā’’ti kāraṇaṃ vatvā tameva samatthetuṃ <span class="bld">‘‘cetanattāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Attano anāse sati cetanāyapi vināso na bhavatī’’ti sutvāpi parassa niruttarabhāvo, cetanāya nāse visesakāraṇābhāvatoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘atha cetanāyayevā’’</span>tiādi. Attāva nassatu, tiṭṭhatu cetanā. Ko hi visesakāraṇābhāve attani anurodho, cetanāya virodhoti adhippāyo. <span class="bld">Paṭiññā hīnā</span>ti pubbe dinnapaṭiññā parihīnā. Atha na bhavati, ‘‘paṭiññā hīnā’’ti yadi attano vināse cetanāya avināso na bhavati. Cetanattānaṃ anaññabhāvena cetanāya nāse attanopi vināsappasaṅgato <a name="M2.0207"></a> attā na nassatīti tava paṭiññā hīnā. <span class="bld">Vuttappakārato viparītaṃ vā</span>ti yathāvuttappakārato viparītaṃ. Cetanāya vināsepi attā na nassati, attano pana avināsepi cetanā nassatīti evaṃ vā tava adhippāyo siyāti attho. <span class="bld">Attā nassatu, cetanā tiṭṭhatu</span> aññabhāve ubhinnaṃ samānayogakkhamatāya bhavitabbatoti adhippāyo. <span class="bld">Paṭiññāhīno bhavasī</span>ti cetanāyeva nassati, attā na nassati paṭiññāya hīno bhavasi.</p>
  2070. <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti aññattha pakkhe. <span class="bld">Lakkhaṇakata</span>nti aññamaññavisadisehi bhinnalakkhaṇehi kataṃ. <span class="bld">Desantarakata</span>nti bhinnadesakataṃ. Jāto vedīyati ñāyatīti <span class="bld">jātavedo,</span> aggissetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Ḍayhamāne</span>ti uddhane pakkhipitvā paccamāne. Eko pavattipadeso imesanti ekadesā, tesaṃ bhāvoti <span class="bld">ekadesattaṃ</span>.</p>
  2071. <p class="bodytext"><span class="bld">Avinibbhogato</span>ti lakkhaṇato bhedepi ṭhānavasena avinibbhujjanato avisaṃsaṭṭhattā ‘‘ekadesatte’’tiimasseva <a name="V2.0154"></a> vevacanavasena <span class="bld">‘‘avinibbhogabhāvepī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ ayutta</span>nti taṃ ‘‘ubhinnaṃ ekadesatā natthī’’ti iminā saha na yujjati. <span class="bld">Paṭiññā hīnāti</span> yadi pubbapaṭiññā pamāṇaṃ, ayaṃ paṭiññā hīnā. Yadi vā pana ayaṃ pamāṇaṃ, itarā hīnāti attho. Atha vā cetanāya attano padesavasena nānatte attano acetanattabhāvappattito ‘‘sacetano attā’’ti heṭṭhā tayā dinnapaṭiññā parihīnāti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  2072. <p class="bodytext"><span class="bld">Acetano attā</span>ti attā acetanoti katvā. <span class="bld">Pubbe vuttadosato</span>ti ‘‘yadi acetano siyā’’tiādinā ādito vuttadosato. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā evaṃ upaparikkhiyamāne vimaddanasaho hoti, tasmā.</p>
  2073. <p class="bodytext"><a name="para779"></a><span class="paranum">779</span>. <span class="bld">Yadi</span> <a name="M2.0208"></a> <span class="bld">eva</span>nti yadi paramatthato kusalākusalānaṃ kārako, tabbipākānañca vedako natthi, evaṃ sante atha kasmā bhagavatā vuttanti sambandho.</p>
  2074. <p class="bodytext"><span class="bld">Sandhāvatī</span>ti saṃsarati. Attanā katakusalākusalakammapaccayattā vipākabhūtaṃ sukhadukkhampi attanā katameva nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sukhadukkhaṃ sayaṃkata’’</span>nti.</p>
  2075. <p class="bodytext"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>. <span class="bld">Saṃsāramāpanno</span>ti –</p>
  2076. <p class="gatha1">‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;</p>
  2077. <p class="gathalast">Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; visuddhi. 2.619) –</p>
  2078. <p class="unindented">Evaṃ vuttakhandhapaṭipāṭiādivasappavattaṃ saṃsāraṃ punappunaṃ pavattivasena paṭipanno. <span class="bld">Dukkhamassa mahabbhaya</span>nti assa saṃsārāpannassa sattassa jātiādidukkhaṃ mahabbhayaṃ mahābhayasaṃvattanakanti attho. <span class="bld">Opapātiko</span>ti uppajjamāno.</p>
  2079. <p class="bodytext"><a name="para781"></a><span class="paranum">781</span>. <span class="bld">Bhārā have pañcakkhandhā</span>ti rūpādayo pañcakkhandhā bhārabhūtā, sīse nikkhittabhārasadisāti vuttaṃ hoti. Bhārahāro ca puggalo tassa pañcakkhandhabhārassa hārako. <span class="bld">Bhārādāna</span>nti <a name="V2.0155"></a> paṭisandhivasena pañcakkhandhabhāraggahaṇaṃ. <span class="bld">Bhāranikkhepana</span>nti puna aggahetabbatāpādanena anupādāparinibbānavasena bhārassa nikkhipanaṃ.</p>
  2080. <p class="bodytext"><a name="para782"></a><span class="paranum">782</span>. <span class="bld">Ya</span>nti kusalākusalakammaṃ. <span class="bld">Saka</span>nti āyattaṃ.</p>
  2081. <p class="bodytext"><a name="para783"></a><span class="paranum">783</span>. Ekassa puggalassāti sambandho. <span class="bld">Ekena kappenā</span>ti ekasmiṃ kappe.</p>
  2082. <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. <span class="bld">Assaddho</span>tiādi heṭṭhā vuttatthaṃ.</p>
  2083. <p class="bodytext">‘‘Tañca <a name="M2.0209"></a> kho sammutivasena, na paramatthato’’ti vatvā tadeva patiṭṭhāpetuṃ <span class="bld">‘‘nanu bhagavatā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Kiṃ nu satto’’ti gāthā vajirāya theriyā vuttāpi bhagavato adhippāyavaseneva vuttattā bhagavatā vuttā nāma hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhagavatā idampi vutta’’</span>nti.</p>
  2084. <p class="bodytext"><a name="para785"></a><span class="paranum">785</span>. <span class="bld">Kiṃ nu sattoti paccesī</span>ti rūpavedanādīsu kiṃ nāma satto puggaloti gaṇhāsi.</p>
  2085. <p class="bodytext"><a name="para786"></a><span class="paranum">786</span>. <span class="bld">Aṅgasambhārā</span>ti cakkādiavayavasambhāresu, cakkādiavayavānaṃ samodhānevāti attho. <span class="bld">Saddo</span>ti vohāro.</p>
  2086. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā evaṃ paramatthato sattassa abhāvo bhagavatā vutto, tasmā. Na vacanamattameva ālambitabbaṃ adhippāyaṃ pahāyāti attho. Daḷhamūḷhova hutvā gaṇhātīti <span class="bld">daḷhamūḷhaggāhī,</span> kāraṇe dassitepi apariccajanavasena gahaṇaṃ daḷhaggahaṇaṃ. Kāraṇasseva daṭṭhumasamatthatāvasena gahaṇaṃ mūḷhaggahaṇaṃ. Tādisena na bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘na ca…pe… bhavitabba’’</span>nti. <span class="bld">Suttapadāna</span>nti neyyatthanītatthavasena ubhayathā ṭhitānaṃ suttantānaṃ.</p>
  2087. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve saccāni vuttāni</span> tathā tathā vinetabbānaṃ puggalānaṃ vasenāti adhippāyo. Yesañhi sammutidesanāya visesādhigamo hoti, tesaṃ sammutisaccavasena deseti. Yesañca paramatthadesanāya, tesaṃ paramatthavasena deseti. Desabhāsākusalo viya ācariyo taṃtaṃdesavāsimāṇavānaṃ tāya tāya bhāsāya. <span class="bld">Sammutisaccaṃ paramatthasaccañcā</span>ti ettha ‘‘puggalo satto <a name="V2.0156"></a> itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo’’tievamādi paramatthato avijjamānampi loke katasaṅketavasena tathattā sammutisaccaṃ<a name="M2.0210"></a>. Khandhadhātuāyatanāni satipaṭṭhānātievamādi paramatthavaseneva tathatthā paramatthasaccaṃ. Tenāhu aṭṭhakathācariyā –</p>
  2088. <p class="gatha1">‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;</p>
  2089. <p class="gathalast">Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇaṃ. (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443);</p>
  2090. <p class="gatha1">‘‘Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;</p>
  2091. <p class="gathalast">Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’’ti.</p>
  2092. <p class="bodytext"><a name="para787-8"></a><span class="paranum">787-8</span>. Yo so imaṃ ganthaṃ accantaṃ satatampi cinteti, tassa tato siddhā paramā paññā vepullabhāvaṃ gacchati. Adhiṃ cittasantāpaṃ nīharati apanetīti <span class="bld">adhinīharaṃ</span>. Vimatiyā vicikicchāya, mohassa vā vināsaṃ karoti upanissayabhāvatoti <span class="bld">vimativināsakaraṃ</span>. Atthabyañjanasampadāya manavaḍḍhanato <span class="bld">piyakaraṃ. Vikasatī</span>ti dibbati. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sāsane, abhidhamme vā.</p>
  2093. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2094. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2095. <p class="centered">Kārakapaṭivedhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2096. <p class="chapter">14. Cuddasamo paricchedo</p>
  2097. <p class="subhead">Rūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā</p>
  2098. <p class="bodytext"><a name="para789"></a><span class="paranum">789</span>. Evaṃ <a name="V2.0157"></a> paramatthasammutivasena ubhayathāpi sabbadhamme saṅkhepato dassetvā idāni yasmā tesu uggahaṇaparicchedādivasena kataparicayena atthakāmena kulaputtena ekaṃsato bhāvanāya abhiyogo kātabbo, tasmā bhāvanānayaṃ saṅkhepato dassetumārabhanto āha <span class="bld">‘‘bhāvanānaya’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">bhāvanānaya</span>nti <a name="M2.0211"></a> lokiyalokuttarabhāvanānayaṃ, kusaladhammānaṃ vaḍḍhanakkamanti attho. Diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ hitaṃ ānayati upanetīti hitānayo, taṃ <span class="bld">hitānayaṃ. Mānaya</span>nti mānento. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthehi anusāsanato sattānaṃ sukhaṃ ānetīti sukhānayo, taṃ <span class="bld">sukhānayaṃ</span>. Paramaṃ byākaromi, paramaṃ bhāvanānayanti vā yojanā.</p>
  2099. <p class="bodytext"><a name="para790"></a><span class="paranum">790</span>. Manussānaṃ dhammato uttaraṃ ñāṇadassananti sambandho. Tattha manussānaṃ dhammā nāma manussānaṃ pakatidhammabhūtā dasa kusalakammapathā, tato <span class="bld">uttaraṃ ñāṇadassanaṃ</span> nāma mahaggatalokuttaradhammā. Te hi jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, paccakkhato viya dassanaṭṭhena ca dassananti adhippetā. ‘‘Uttarimanussāna’’nti vā yathāṭhitavaseneva sambandho. Bālamanussādito uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañcāti attho.</p>
  2100. <p class="bodytext"><a name="para791"></a><span class="paranum">791</span>. <span class="bld">Saṅkassarasamācāre</span>tiādīhi sīlavisuddhiyā payojanadassanaṃ. Tattha saṅkāya saritabbo samācāro assāti <span class="bld">saṅkassarasamācāro</span>. Yaṃ kiñci lāmakakammaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattetabbāya saṅkāya attano vā pare yaṃkiñci mantente disvā ‘‘mama idañcidañca asāruppaṃ jānitvā mantetī’’ti evaṃ pavattasaṅkāya upagantabbasamācāroti attho. <span class="bld">Dussīle</span>ti etadeva vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sīlavajjite’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dussīle</span>ti vā dūsitasīle khaṇḍādibhāvaṃ upagatasīle. <span class="bld">Sīlavajjite</span>ti sabbena sabbaṃ sīlavirahite. <span class="bld">Natthi jhāna</span>nti lokiyajjhānampi tāva natthi. <span class="bld">Kuto maggo</span>ti lokuttaramaggo kuto, kena kāraṇena lokuttaradhammānaṃ hetuyeva vijjatīti attho.</p>
  2101. <p class="bodytext"><a name="para792"></a><span class="paranum">792</span>. Caranti <a name="M2.0212"></a><a name="V2.0158"></a> tasmiṃ sīle paripūrakāritāya pavattantīti <span class="bld">cārittaṃ</span>. Vāritaṃ tāyanti rakkhanti tena, vāritato vā attānaṃ tāyatīti <span class="bld">vārittaṃ</span>. Yaṃ bhagavatā ‘‘idaṃ kātabba’’nti paññattisikkhāpadapūraṇaṃ, idaṃ cārittaṃ nāma. Yaṃ ‘‘na kātabba’’nti paṭikkhittaṃ, tassa akaraṇaṃ vārittaṃ nāma. <span class="bld">Acchidda</span>ntiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu majjhe sikkhāpadaṃ bhinnaṃ, tassa sīlaṃ chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti, tabbiparītaṃ acchiddaṃ. Yassa ādimhi vā ante vā bhinnaṃ, tassa pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma hoti, tadaññaṃ <span class="bld">akkhaṇḍaṃ</span>. Kamassa ādarakaraṇavasena akkhaṇḍanti, kamavilaṅghanavasena ‘‘akkhaṇḍamacchidda’’nti vā pāṭho. <span class="bld">Akammāsa</span>-ggahaṇena asabalattampi vuttaṃ, sabalakammāsānaṃ bhedassa appamattakabhāvato. Ettako hi tesaṃ viseso. Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi sikkhāpadāni bhinnāni, tassa piṭṭhiyā, kucchiyā vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññatarena sabalavaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgavaṇṇabinducitragāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yaṃ pana tathāvidhaṃ na hoti, taṃ <span class="bld">‘‘asabalaṃ akammāsa’’</span>nti vuccati. <span class="bld">Anindita</span>nti iminā bhujissaviññuppasatthaaparāmaṭṭhasamādhisaṃvattanikabhāve saṅgaṇhāti. Tattha ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti evaṃ taṇhāya aparāmaṭṭhaṃ taṇhādāsabyato mocitattā <span class="bld">bhujissaṃ</span> nāma. Adāsañhi loke bhujissoti vadanti. Yathāvuttaguṇapāripūriyā buddhādīhi viññūhi pasaṃsitabbanti <span class="bld">viññuppasatthaṃ</span>. Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhaṃ ṭhitibhāgiyaṃ <span class="bld">aparāmaṭṭhaṃ</span> nāma. Jhānādīnaṃ paccayo bhavituṃ samatthaṃ visesabhāgiyaṃ <span class="bld">samādhisaṃvattanikaṃ</span> nāma.</p>
  2102. <p class="bodytext"><a name="para793-7"></a><span class="paranum">793-7</span>. <span class="bld">Vivekasukha</span>nti <a name="M2.0213"></a> kāyacittūpadhivivekasukhaṃ. Kāyavivekasukhampi hi sampannasīlasseva dussīlassa suññāgārādīsu vasatopi bheravārammaṇādiāpāthagamanena dukkhasseva visesato sampajjanato. <span class="bld">Alaṅkāro anuttaro</span>ti devabrahmarājarājamahāmattādīnaṃ majjhe anaññasādhāraṇasobhāpaṭilābhahetutāya niruttaro alaṅkāraviseso. <span class="bld">Ratana</span>nti cakkavattīnaṃ cakkaratanāditopi savisesaṃ ratijananato anuttaraṃ ratanaṃ. Cakkaratanādikañhi vaṭṭanissitameva ratiṃ janeti, idaṃ pana vivaṭṭanissitampi janetīti visesato ratijanakaṃ hoti. Icchiticchitassa sampattivisesassa nipphādanato cintāmaṇisamanti <span class="bld">cintāmaṇi. Yāna</span>nti saṃsārakantārataraṇe yānaṃ. <span class="bld">Sītala</span>nti cittasītibhāvakaraṇena sītalaṃ. <span class="bld">Kilesamaladhovana</span>nti gaṅgāyamunādīhipi <a name="V2.0159"></a> dubbisodhanīyassa kilesakālusiyassa dhovanaṃ. <span class="bld">Guṇānaṃ mūlabhūta</span>nti sabbesampi lokiyalokuttaraguṇānaṃ mūlabhūtaṃ. ‘‘Sīle patiṭṭhāya (saṃ. ni. 1.23), ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddha’’nti (saṃ. ni. 5.369) ca ādivacanañhettha nidassanaṃ. <span class="bld">Dosānaṃ</span> vītikkamavatthubhūtassa balassa vināsanato dosānaṃ <span class="bld">balaghāti</span>.</p>
  2103. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā evaṃvidhānisaṃsasampannaṃ sīlaṃ, tasmā. <span class="bld">Duvidhalakkhaṇa</span>nti okkhittacakkhuappasaddādivasena kāyakammādīnaṃ avippakiṇṇatāsādhanato samādhānalakkhaṇaṃ, kusaladhammānaṃ mūlabhāvato patiṭṭhānalakkhaṇanti evaṃ duvidhalakkhaṇaṃ, cārittavārittavasena vā duvidhasabhāvanti attho. Atthānaṃ kāmeti tassa hitāsīsanavasenāti <span class="bld">atthakāmo</span>. Piyaṃ sīlamassāti <span class="bld">piyasīlo</span>.</p>
  2104. <p class="bodytext"><a name="para798-9"></a><span class="paranum">798-9</span>. Kātabbo palibodhassupacchedoti sambandho. Katividho panāyaṃ palibodho, kiṃ sarūpo cāti āha <span class="bld">‘‘palibodhā</span> <a name="M2.0214"></a> <span class="bld">dasā’’</span>tiādi, ‘‘āha mahāaṭṭhakathāya’’nti adhippāyo. Tattha <span class="bld">āvāso</span>ti ekampi ovarakaṃ ādiṃ katvā yāva sakalopi saṅghārāmo, so tattha paṭibaddhacittassa <span class="bld">palibodho,</span> na itarassa. <span class="bld">Kula</span>nti ñātikulaṃ vā upaṭṭhākakulaṃ vā, taṃ tehi saṃsaṭṭhaviharatova palibodho. <span class="bld">Lābho</span>ti cattāro paccayā, tepi tattha sāpekkhasseva palibodhā. <span class="bld">Gaṇo</span>ti suttantikagaṇo vā ābhidhammikagaṇo vā. So uddesaparipucchādānena samaṇadhammassa okāsālābhino palibodho. <span class="bld">Kamma</span>nti navakammaṃ, taṃ karontena vaḍḍhakiādīhi laddhāladdhaṃ jānitabbaṃ, katākate ussukkaṃ āpajjitabbanti sabbathāpi palibodho. <span class="bld">Addhāna</span>nti maggagamanacittassa dubbinodanīyatāya taṃ samaṇadhammassa palibodho. <span class="bld">Ñātī</span>ti ettha kula-ggahaṇena ñātikulassapi gahitattā ekekā ñāti idha gahitāti daṭṭhabbā. Ye pana vihāre ācariyupajjhāyādayo, ghare mātādayo, te gilānā palibodhā. <span class="bld">Ābādho</span>ti yo koci rogo, so bādhayamāno palibodho. <span class="bld">Gantho</span>ti pariyattipariharaṇaṃ, taṃ sajjhāyādīhi niccabyāvaṭasseva palibodho. <span class="bld">Iddhī</span>ti pothujjanikaiddhi. Sā hi dupparihārā appamattakeneva bhijjati, ayaṃ pana vipassanāya palibodho, na samādhissa samādhiṃ patvā paṭilabhitabbattā. <span class="bld">Te</span>ti te palibodhā.</p>
  2105. <p class="bodytext"><a name="para800-2"></a><span class="paranum">800-2</span>. <span class="bld">Palibodhassupacchedaṃ katvā</span>ti ettha paṭhamo tattha nirapekkhacittatāya, dutiyo asaṃsaggena, tatiyo lābhasakkāruppattiṭṭhānaṃ pahāya aññattha gamanena, catuttho yathāraddhaganthasamāpanena<a name="V2.0160"></a>, aññassa saṅgāhaṇena vā, pañcamo yathāraddhakammassa niṭṭhāpanena, saṅghādīnaṃ niyyātanena vā, chaṭṭho gantvā kiccatīraṇena, sattamo upaṭṭhahitvā <a name="M2.0215"></a> ñātīnaṃ pākatikakaraṇena, aṭṭhamo bhesajjakaraṇena, vīriyādhiṭṭhānena vā, navamadasamā tattha abyāvaṭatāya upacchinditabbā. <span class="bld">Upasaṅkamitabbo</span>ti yattha so vasati, tattha upasaṅkamanavidhiñceva upasaṅkamantena paṭipajjitabbavidhānañca <span class="bld">visuddhimagge</span> vuttanayena veditabbaṃ. Ito parañhi ganthavitthārapariharaṇatthaṃ visuddhimagge āgatavitthāraṃ pahāya padatthavaṇṇanamattaṃ karissāma. <span class="bld">Kammaṭṭhānassā</span>ti ettha yogakammassa pavattiṭṭhānatāya, uparūparibhāvanākammassa kāraṇabhāvato ca kammaṭṭhānaṃ. Taṃ pana sabbatthakapārihāriyavasena duvidhaṃ. Tattha mettā, maraṇassati, asubhasaññā ca sabbattha atthayitabbato icchitabbato sabbatthakakammaṭṭhānaṃ nāma. Cariyānukūlaṃ pana yaṃ kiñci kammaṭṭhānaṃ niccaṃ pariharitabbattā pārihāriyakammaṭṭhānaṃ nāma. Imaṃ duvidhaṃ kammaṭṭhānaṃ yo deti, ayaṃ <span class="bld">kammaṭṭhānassa dāyako,</span> sopi īdiso pariyesitabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘piyo garū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Piyo</span>ti sīlasampadādīhi sattānaṃ piyāyitabbo. <span class="bld">Garū</span>ti tatoyeva garukātabbo pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ katvā daṭṭhabbo. <span class="bld">Bhāvanīyo</span>ti sambhāvanīyo. <span class="bld">Vattā</span>ti kiñci ālasiyampi disvā codetvā ovādavasena vadanasīlo. <span class="bld">Vacanakkhamo</span>ti paṭipucchakkhamo, paṭipucchito asaṃhīro hutvā sambhāsanakkhamoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Gambhīrañca kathaṃ kattā</span>ti tiracchānakathaṃ akathetvā dasakathāvatthupaṭisaṃyuttaṃ gambhīrameva kathaṃ kattā. <span class="bld">No caṭṭhāne niyojako</span>ti appavattitabbaṭṭhānabhūte ahite na niyojako. <span class="bld">Evamādiguṇopeta</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena saddhāsampadādiguṇayogaṃ dasseti. <span class="bld">Kālenā</span>ti attano, ācariyassa ca sappāyakālena.</p>
  2106. <p class="bodytext"><a name="para803"></a><span class="paranum">803</span>. <span class="bld">Vattaṃ katvā</span>ti ācariyassa navakamahallakabhāvānurūpena <span class="bld">khandhake</span> āgataṃ ācariyavattaṃ katvā. Idāni ācariyena <a name="M2.0216"></a> paṭipajjitabbavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tenāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tenāpī</span>ti kammaṭṭhānadāyakenapi. <span class="bld">Caritaṃ ñatvā dātabba</span>nti cetopariyañāṇalābhinā tassa cittācāraṃ, hadayalohitaṃ vā passitvā itarena ‘‘tvaṃ kiṃcaritosi, ke vā pana te dhammā bahulaṃ samudācarantī’’tiādinā paṭipucchitvā tassa caritaṃ jānitvā tadanurūpena dātabbaṃ.</p>
  2107. <p class="bodytext"><a name="para804"></a><span class="paranum">804</span>. Iriyāpathāditopi kesañci caritaṃ jānituṃ sakkā, taṃ pana na ekantikaṃ, ‘‘caritaṃ ñatvā’’ti vuttaṃ, katamaṃ pana taṃ, katividhā vāti āha <span class="bld">‘‘caritaṃ panidaṃ rāgadosamohavasenā’’</span>tiādi<a name="V2.0161"></a>. Ussannabhāvena santāne caratīti <span class="bld">caritaṃ,</span> asati paṭipakkhabhāvanāyaṃ santāne pavattanārahā rāgādayo.</p>
  2108. <p class="bodytext"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>. <span class="bld">Vomissakanayā</span>ti sampayogavasena, ekasantatipariyāpannatāvasena ca nesaṃ saṃsaggabhedā. <span class="bld">Catusaṭṭhi bhavantī</span>ti –</p>
  2109. <p class="gatha1">‘‘Rāgādike tike satta, satta saddhādike tike;</p>
  2110. <p class="gathalast">Ekadvitikamūlamhi, missato sattasattaka’’nti –</p>
  2111. <p class="unindented">Evaṃ vuttehi navahi sattakehi yathārahaṃ vibhajiyamānā tesaṭṭhi diṭṭhiyā saddhiṃ catusaṭṭhi bhavanti. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">upanandattherena</span> –</p>
  2112. <p class="gatha1">‘‘Rāgo doso ca moho ca, rāgena paṭighopi ca;</p>
  2113. <p class="gathalast">Saddhiṃ rāgena moho ca, mohopi paṭighena ca.</p>
  2114. <p class="gatha1">‘‘Rāgādittayamekanti, satta rāgādike tike;</p>
  2115. <p class="gathalast">Saddhā buddhi ca takko ca, saddhiṃ saddhāya buddhi ca.</p>
  2116. <p class="gatha1">‘‘Saddhāya takkanañceva, buddhiyā takkanampi ca;</p>
  2117. <p class="gathalast">Saddhādittayamekanti, satta saddhādike tike.</p>
  2118. <p class="gatha1">‘‘Rāgādikaṃ <a name="M2.0217"></a> tikañceka-mekadvitikabhedato;</p>
  2119. <p class="gathalast">Saddhābuddhivitakkehi, yathāyogaṃ vimissiya.</p>
  2120. <p class="gatha1">‘‘Ekamūle dvimūle ca, paccekaṃ sattakattayaṃ;</p>
  2121. <p class="gathalast">Timūle sattakañcekaṃ, ñeyyaṃ taṃ sattasattakaṃ.</p>
  2122. <p class="gatha1">‘‘Saddhiṃ <a name="V2.0162"></a> rāgena saddhā ca, saddhiṃ teneva buddhi ca;</p>
  2123. <p class="gathalast">Teneva takkanaṃ tena, saddhābuddhi ca tena ca.</p>
  2124. <p class="gatha1">‘‘Saddhāsaṅkappanaṃ tena, buddhisaṅkappanampi ca;</p>
  2125. <p class="gathalast">Vimissetvāna teneva, saddhābuddhivitakkanaṃ.</p>
  2126. <p class="gatha1">‘‘Rāgamūlanaye ceva-mekaṃ sattakamuddise;</p>
  2127. <p class="gathalast">Saddhiṃ dosena saddhā ca, saddhiṃ teneva buddhi ca.</p>
  2128. <p class="gatha1">‘‘Teneva takkanaṃ tena, saddhābuddhi ca tena ca;</p>
  2129. <p class="gathalast">Saddhāsaṅkappanaṃ tena, buddhisaṅkappanampi ca.</p>
  2130. <p class="gatha1">‘‘Vimissetvāna teneva, saddhābuddhivitakkanaṃ;</p>
  2131. <p class="gathalast">Dosamūlanaye ceva-mekaṃ sattakamuddise.</p>
  2132. <p class="gatha1">‘‘Saddhiṃ mohena saddhā ca, saddhiṃ teneva buddhi ca;</p>
  2133. <p class="gathalast">Teneva takkanaṃ tena, saddhābuddhi ca tena ca.</p>
  2134. <p class="gatha1">‘‘Saddhāsaṅkappanaṃ tena, buddhisaṅkappanampi ca;</p>
  2135. <p class="gathalast">Vimissetvāna teneva, saddhābuddhivitakkanaṃ.</p>
  2136. <p class="gatha1">‘‘Mohamūlanaye ceva-mekaṃ sattakamuddise;</p>
  2137. <p class="gathalast">Ekamūle naye cevaṃ, ñeyyaṃ taṃ sattakattayaṃ.</p>
  2138. <p class="gatha1">‘‘Missetvā rāgadosehi, saddhā teheva buddhi ca;</p>
  2139. <p class="gathalast">Tehi saṅkappanaṃ tehi, saddhābuddhi ca tehi ca.</p>
  2140. <p class="gatha1">‘‘Saddhāsaṅkappanaṃ <a name="V2.0163"></a> tehi, buddhisaṅkappanampi ca;</p>
  2141. <p class="gathalast">Tehi dvīheva missetvā, saddhābuddhivitakkanaṃ.</p>
  2142. <p class="gatha1">‘‘Rāgadosanaye ceva-mekaṃ sattakamuddise;</p>
  2143. <p class="gathalast">Missetvā rāgamohehi, saddhā teheva buddhi ca.</p>
  2144. <p class="gatha1">‘‘Tehi <a name="M2.0218"></a> saṅkappanaṃ tehi, saddhābuddhi ca tehi ca;</p>
  2145. <p class="gathalast">Saddhāsaṅkappanaṃ tehi, buddhisaṅkappanampi ca.</p>
  2146. <p class="gatha1">‘‘Tehi dvīheva missetvā, saddhābuddhivitakkanaṃ;</p>
  2147. <p class="gathalast">Rāgamohanaye ceva-mekaṃ sattakamuddise.</p>
  2148. <p class="gatha1">‘‘Missetvā dosamohehi, saddhā teheva buddhi ca;</p>
  2149. <p class="gathalast">Tehi saṅkappanaṃ tehi, saddhābuddhi ca tehi ca.</p>
  2150. <p class="gatha1">‘‘Saddhāsaṅkappanaṃ tehi, buddhisaṅkappanampi ca;</p>
  2151. <p class="gathalast">Tehi dvīheva missetvā, saddhābuddhivitakkanaṃ.</p>
  2152. <p class="gatha1">‘‘Dosamohanaye ceva-mekaṃ sattakamuddise;</p>
  2153. <p class="gathalast">Dvimūlamhi naye cevaṃ, ñeyyaṃ taṃ sattakattayaṃ.</p>
  2154. <p class="gatha1">‘‘Rāgappaṭighamohehi, saddhā teheva buddhi ca;</p>
  2155. <p class="gathalast">Tehi saṅkappanaṃ tehi, saddhābuddhi ca tehi ca.</p>
  2156. <p class="gatha1">‘‘Saddhāsaṅkappanaṃ tehi, buddhisaṅkappanampi ca;</p>
  2157. <p class="gathalast">Tehi tīheva missetvā, saddhābuddhivitakkanaṃ.</p>
  2158. <p class="gatha1">‘‘Timūlamhi naye ceva-mekaṃ sattakamuddise;</p>
  2159. <p class="gatha1">Evaṃ tesaṭṭhi hotīti, viññeyyaṃ navasattakaṃ;</p>
  2160. <p class="gathalast">Diṭṭhiyāpi ca hoteva, catusaṭṭhīti kecanā’’ti.</p>
  2161. <p class="bodytext"><a name="para806-7"></a><span class="paranum">806-7</span>. Nanu ca ‘‘caritaṃ ñatvā dātabba’’nti vuttaṃ, kiṃcaritassa pana kiṃ kammaṭṭhānaṃ anukūlanti <a name="V2.0164"></a> imaṃ anuyogaṃ sandhāya taṃtaṃcaritānukūlakammaṭṭhānaṃ dassetvā puna tassa gaṇanato appanāvahato jhānappabhedato samatikkamato vaḍḍhanāvaḍḍhanato ārammaṇato bhūmito gahaṇato paccayato bhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asubhā cā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">dasa asubhā</span>ti uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakaṃ vicchiddakaṃ vikkhāyitakaṃ vikkhittakaṃ hatavikkhittakaṃ lohitakaṃ puḷavakaṃ aṭṭhikanti ime dasa. <span class="bld">Tathā kāyagatāsati cā</span>ti ime <a name="M2.0219"></a> ekādasa rāgavikkhambhanassa upāyabhāvato rāgacaritassa anukūlā. Asubha-ggahaṇena cettha tadārammaṇasamādhipubbaṅgamaṃ kammaṭṭhānaṃ gahitaṃ. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Appamāṇasattārammaṇattā <span class="bld">appamaññā,</span> mettā karuṇā muditā upekkhāti catunnaṃ brahmavihārānametaṃ adhivacanaṃ. Te pana <span class="bld">savaṇṇakasiṇā</span> nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇanti imehi catūhi vaṇṇakasiṇehi sahitā <span class="bld">aṭṭha</span> dosavikkhambhanupāyabhāvato, appaṭighātavisayattā ca <span class="bld">dosacaritassa anukūlā</span>.</p>
  2162. <p class="bodytext"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>. <span class="bld">Taṃ…pe… panekaka</span>nti ettha <span class="bld">ekaka</span>nti idaṃ anussatiapekkhaṃ, anussatīsu ekanti attho, na mohacaritavitakkacaritāpekkhaṃ tesaṃ aññassāpi anukūlassa labbhanato. Taṃ pana mohacaritassa, vitakkacaritassa ca gaṇanabalena cittassa patiṭṭhānato <span class="bld">anukūlaṃ</span>.</p>
  2163. <p class="bodytext"><a name="para809-11"></a><span class="paranum">809-11</span>. <span class="bld">Purimā…pe… dehino</span>ti ‘‘buddhānussati dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussatī’’ti idaṃ pāḷikkamena <span class="bld">purimaṃ anussatichakkaṃ</span> saddhācaritassa atisappāyavasena <span class="bld">anukūlaṃ. Maraṇūpasamāyuttā satī</span>ti maraṇe, upasame ca yuttā sati, maraṇānussati, upasamānussati cāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Āhāranissitā saññā</span>ti āhāre paṭikkūlasaññā. <span class="bld">Dhātuvavatthāna</span>nti catudhātuvavatthānaṃ. <span class="bld">Buddhippakatijantuno</span>ti buddhicaritassa sattassa. <span class="bld">Sesāni kasiṇānī</span>ti dosacaritassa anukūlesu vuttehi catūhi vaṇṇakasiṇehi avasesāni pathavīāpotejovāyoālokākāsakasiṇāni, evaṃ purimāni cattāri, imāni chāti dasa imasseva ujuvipaccanīkā, imassa asappāyanti gahetabbavisesassa abhāvato rāgādi<span class="bld">sabbacaritānaṃ</span> anukūlāti vaṇṇitā.</p>
  2164. <p class="bodytext"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>. <span class="bld">Ekantavipaccanīkabhāvato</span>ti <a name="M2.0220"></a> rāgacaritādīnaṃ asubhādikammaṭṭhānassa ujuvipaccanīkatāya. <span class="bld">Atisappāyato</span>ti saddhācaritādīnaṃ buddhānussatiādikammaṭṭhānassa atisappāyato. Evaṃ ujuvipaccanīkavasena, atisappāyavasena ca idaṃ sabbaṃ visuṃ visuṃ tesaṃ anukūlanti <a name="V2.0165"></a> vuttaṃ, na pana itarassa ananukūlabhāvato. Na hi rāgādīnaṃ avikkhambhikā, saddhādīnaṃ vā anupakārikā kusalabhāvanā nāma atthi. Tathā hi <span class="bld">meghiyasutte</span> –</p>
  2165. <p class="indent">‘‘Cattāro dhammā uttari bhāvetabbā, asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya, mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāya, ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāya, aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāyā’’ti (a. ni. 9.3; udā. 31) –</p>
  2166. <p class="unindented">Ekasseva cattāro dhammā bhāvetabbāti vuttā. Tathā <span class="bld">rāhulovādasuttepi</span> ‘‘mettaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehī’’tiādinā (ma. ni. 2.120) satta kammaṭṭhānāni vuttāni, na cāyasmato meghiyassa cattāripi caritāni santi, nāpi rāhulattherassa sabbacaritāni, tasmā vacanamatte abhinivesaṃ akatvā sabbattha adhippāyo pariyesitabboti vuttaṃ hoti.</p>
  2167. <p class="bodytext"><a name="para813-4"></a><span class="paranum">813-4</span>. Kiñcāpi vuttanayena kammaṭṭhānānaṃ gaṇanaparicchedopi sakkā ñātuṃ, saṅkarattā pana sukhena viññātuṃ na sakkāti tesaṃ sāmaññato, visuṃ visuṃ jātito ca gaṇanaparicchedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānāni sabbānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cattālīsāti niddise</span>ti pāḷito, aṭṭhakathāto ca samodhānetvā ‘‘samacattālīsā’’ti niddiseyya. Kathaṃ? Kasiṇāni dasa…pe… saññā cāhāratā iti. <span class="bld">Asubhānussatī dasā</span>ti <span class="bld">dasa</span>-saddo paccekaṃ yojetabbo ‘‘dasa asubhā<a name="M2.0221"></a>, dasa anussatī’’ti. Dasa asubhā heṭṭhā kathitāva. ‘‘Purimānussatichakka’’nti ettha vuttā cha, maraṇānussati kāyagatāsati ānāpānassati upasamānussatīti imā dasa anussatiyo. <span class="bld">Catudhātuvavatthāna</span>nti pathavādīnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthānaṃ. <span class="bld">Saññā cāhāratā</span>ti gāthābandhavasena ga-kārassa lopaṃ katvā āhāragatā saññā ‘‘āhāratā saññā’’ti vuttā. Āhāroyeva vā āhāratā, taggatā ca saññā upacārato ‘‘āhāratā’’ti vuttā, āhāre paṭikkūlasaññāti attho.</p>
  2168. <p class="bodytext"><a name="para815-6"></a><span class="paranum">815-6</span>. Kiṃ imesu sabbesuyeva kammaṭṭhānesu jhānaṃ nibbattatīti? Āma, nibbattati sabbesveva upacārajjhānaṃ, appanājhānaṃ pana kesuci na nibbattati, tasmā kānici upacārameva nibbattenti, kānici appanampi. Kathaṃ panetaṃ daṭṭhabbanti āha <span class="bld">‘‘etesū’’</span>tiādi. Upacārameva <a name="V2.0166"></a> āvahantīti <span class="bld">upacārāvahā</span> ‘‘apekkho’’tiādīsu viya hettha avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha ānāpānassatiṃ, kāyagatāsatiñca hitvā sesā buddhānussatiādayo aṭṭha <span class="bld">anussatiyo,</span> saññā, vavatthānañcāti ete dasa nānappakārakattā, gambhīrattā, sabhāvadhammattā ca asati bhāvanāvisese upacārāvahā vuttā.</p>
  2169. <p class="bodytext"><a name="para817-8"></a><span class="paranum">817-8</span>. Evaṃ upacārappanāvahato dassetvā idāni jhānappabhedato dassetuṃ <span class="bld">‘‘appanāyāvahesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Catukkajjhānikā</span>ti catukkanayavasena catubbidharūpāvacarajjhānavanto, tesaṃ ekekasseva ārammaṇabhūtāti attho. Pañcakanayavasena pana ‘‘pañcakajjhānikā’’ti veditabbā. <span class="bld">Paṭhamajjhānikā</span>ti paṭhamajjhānasseva ārammaṇabhūtā, paṭikkūlabhāvato pana itaresaṃ ārammaṇāni na honti. Paṭikkūlepi hi visaye vitakkabalena paṭhamajjhānaṃ appeti caṇḍasotanadiyaṃ arittabalena nāvā viya. Sesāni pana tadabhāvato na tesu appenti.</p>
  2170. <p class="bodytext"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>. <span class="bld">Tikajjhānavahā</span>ti <a name="M2.0222"></a> catukkanayena tikajjhānavahā, pañcakanayena pana catukkajjhānavahā, mettākaruṇāmuditā hi mettādīnaṃ somanassasahagatānameva ārammaṇattā pañcamajjhānikā na honti. Appanappattā hi mettādayo somanassena vinā nappavattanti. Catutthopi brahmavihāroti sambandho. Brahmānaṃ uttamānaṃ vihāro, brahmabhūto vā vihāroti <span class="bld">brahmavihāro,</span> so upekkhābhāvanāvasena catutthajjhāniko. Tatthāpi mettādivasena paṭiladdhajjhānacatukkassevetaṃ appeti, netarassa. Kasmā? Mettādīnaṃ nissandattā. Yathā hi kasiṇānaṃ nissandā āruppā, yathā ca samathavipassanānissandā nirodhasamāpatti, evaṃ mettādinissandā upekkhā. <span class="bld">Āruppā catutthajjhānikā</span>ti aṅgasamatāvasena āruppāpi catutthajjhānasseva pabhedāti katvā vuttaṃ.</p>
  2171. <p class="bodytext"><a name="para820"></a><span class="paranum">820</span>. Evaṃ jhānabhedato dassetvā puna samatikkamato dassetuṃ <span class="bld">‘‘vasenārammaṇaṅgāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Ārammaṇasamatikkamo aṅgasamatikkamoti atikkamitabbānaṃ ārammaṇānaṃ, aṅgānañca vasena samatikkamo duvidho. Kiṃ sabbesveva duvidho labbhati, noti āha <span class="bld">‘‘gocarā…pe… tikkamo’’</span>ti. Catūsu hi āruppesu ārammaṇasamatikkamova hoti ākāsakasiṇavajjitesu navasu ārammaṇesu aññataraṃ samatikkamitvā <a name="V2.0167"></a> ākāsānañcāyatanassa, ākāsānañcāyatanādīni ca samatikkamitvā viññāṇañcāyatanādīnaṃ pattabbattā, aṅgātikkamo pana arūpe natthi catunnañcāpi aṅgānaṃ vasena samānattā. <span class="bld">Rūpe jhānaṅgatikkamo</span>ti rūpāvacarikakammaṭṭhānesu vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ atikkamo, idañca labbhamānakavasena vuttaṃ. Paṭhamajjhānikesu duvidhopi samatikkamo natthi, nīvaraṇasamatikkamo idha aṭṭhannampi samāpattīnaṃ sādhāraṇattā na gahito.</p>
  2172. <p class="bodytext"><a name="para821"></a><span class="paranum">821</span>. Evaṃ <a name="M2.0223"></a> samatikkamavasena dassetvā puna vaḍḍhanāvaḍḍhanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘daseva kasiṇānī’’</span>tiādimāha. Imesu cattālīsāya kammaṭṭhānesu dasa kasiṇāneva vaḍḍhetabbāni. <span class="bld">Na ca…pe… asubhādayo</span>ti sesā asubhādayo pana neva vaḍḍhetabbā. Kasmā? Paricchinnākāreneva upaṭṭhānato, ānisaṃsābhāvato ca. Tathā hi dasa asubhāni, kāyagatāsati ca attano ṭhitokāsena paricchinnattā paricchinnākāreneva upaṭṭhahanti. Vaḍḍhitesupi kuṇaparāsi eva upaṭṭhātīti na koci ānisaṃso atthi. Avaḍḍhitesupi hi tesu kāmarāgavikkhambhanā hotiyeva. Yadi evaṃ, asubhajjhānānaṃ appamāṇārammaṇatāvacanaṃ virujjhatīti? Na virujjhati. Ekacco hi uddhumātake vā aṭṭhike vā mahante nimittaṃ gaṇhāti, ekacco appaketi iminā pariyāyena ekaccassa parittārammaṇajjhānaṃ hoti, ekaccassa appamāṇārammaṇaṃ. Yo vā etaṃ ānisaṃsābhāvaṃ apassanto vaḍḍheyya, tassa vasena appamāṇārammaṇatā vuttā. Ānāpānanimittampi nāsikaggamukhanimittādiparicchinnaṃ upaṭṭhāti, vaḍḍhayatopi ca vātarāsiyeva vaḍḍhati. Picupiṇḍādivasena upaṭṭhahantampi hi nimittaṃ vātasaṅghāṭamattameva, tathā brahmavihāranimittampi vaḍḍhentassa sattarāsiyeva vaḍḍheyya, na ca tena koci attho hoti, tasmā tadubhayampi na vaḍḍhetabbaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādi (vibha. 663), tampi pariggahavasena vuttaṃ, na nimittavaḍḍhanavasena. Kiñci brahmavihāre paṭibhāganimittameva natthi, kimayaṃ vaḍḍheyya, appamāṇārammaṇatā panettha pariggahitamattavasena veditabbā. Āruppārammaṇesu ākāsaṃ kasiṇugghāṭamattattā kasiṇāpagamavaseneva manasi kātabbaṃ, tato paraṃ vaḍḍhayato na kiñci hoti, viññāṇaṃ sabhāvadhammattā na sakkā <a name="M2.0224"></a> vaḍḍhetuṃ, parikammameva hi vaḍḍhetuṃ sakkā, viññāṇāpagamo tassa abhāvamattattā, nevasaññānāsaññāyatanārammaṇampi sabhāvadhammattāyeva na sakkā vaḍḍhetuṃ, tasmā tānipi na vaḍḍhetabbāni. Appamāṇārammaṇatā āruppānaṃ vipulakasiṇugghāṭimākāse pavattiyā veditabbā. Buddhānussatiādayo ca animittattā na vaḍḍhetabbā<a name="V2.0168"></a>. Paṭibhāganimittañhi ayaṃ vaḍḍheyya, tañca nesaṃ natthi, tasmā ime asubhādayo tiṃsa kammaṭṭhānāni paricchinnokāsattā, payojanābhāvato, avaḍḍhanato ca na vaḍḍhetabbāni.</p>
  2173. <p class="bodytext"><a name="para822-3"></a><span class="paranum">822-3</span>. Evaṃ vaḍḍhanāvaḍḍhanato dassetvā puna ārammaṇato dassetuṃ <span class="bld">‘‘daseva kasiṇānī’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Paṭibhāganimittāni honti ārammaṇānī</span>ti imāni dvāvīsa paṭibhāganimittabhūtāni ārammaṇāni honti. <span class="bld">Sesā</span>ti avasesā aṭṭhārasa <span class="bld">neva</span> paṭibhāganimittārammaṇā siyuṃ.</p>
  2174. <p class="bodytext"><a name="para824-5"></a><span class="paranum">824-5</span>. Idāni bhūmito dassetuṃ <span class="bld">‘‘asubhānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Devesu nappavattanti</span> tattha asubhānaṃ, paṭikkūlassa ca āhārassa abhāvato. Tacapañcakampi hi tattha pavattamānaṃ dibbānubhāvena paṭikkūlākārena nopaṭṭhāti. Assāsapassāsānaṃ brahmaloke abhāvato <span class="bld">‘‘ānāpānassati cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Jhānānubhāvanibbattānañhi atthassa abhāvato natthi brahmaloke assāsapassāsā.</p>
  2175. <p class="bodytext"><a name="para827"></a><span class="paranum">827</span>. Idāni gahaṇato dassetuṃ <span class="bld">‘‘catuttha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">catutthaṃ…pe… diṭṭheneva gahetabbā</span>ti vāyokasiṇaṃ vajjetvā sesā nava <span class="bld">kasiṇā,</span> dasa asubhānīti imāni <a name="M2.0225"></a> ekūnavīsati <span class="bld">diṭṭheneva</span> vatthunā karaṇabhūtena gahetabbāni uggahetabbāni. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘diṭṭhena gahetabbāni, pubbabhāge cakkhunā oloketvā nimittaṃ nesaṃ gahetabbanti attho’’ti (visuddhi. 1.47).</p>
  2176. <p class="bodytext"><a name="para828-31"></a><span class="paranum">828-31</span>. <span class="bld">Satiyampi ca kāyamhī</span>ti kāyagatāsatiyampi. <span class="bld">Diṭṭhena tacapañcaka</span>nti tacapañcakamattameva diṭṭhena gahetabbaṃ. <span class="bld">Sesamettha sutenevā</span>ti ettha kāyagatāsatiyaṃ sesaṃ vakkapañcakādi suteneva gahetabbaṃ. Iti kāyagatāsati diṭṭhasutena gahetabbā. Uttaroṭṭhanāsikaggesu phuṭṭhassa assāsapassāsassa gahetabbato vuttaṃ <span class="bld">‘‘ānāpānassati ettha, phuṭṭhena paridīpitā’’</span>ti. Ucchusassādīnaṃ pattesu calamānavaṇṇaggahaṇamukhena, sarīrasamphassavasena ca vātassa gahetabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vāyokasiṇamevettha, diṭṭhaphuṭṭhena gayhatī’’</span>ti. <span class="bld">Āditova gahetabbā na hontī</span>tiādikammikena bhāvanārambhavasena na paṭṭhapetabbāni, heṭṭhime tayo brahmavihāre, kasiṇesu rūpāvacaracatutthajjhānañca anadhigantvā sampādetuṃ asakkuṇeyyattā.</p>
  2177. <p class="bodytext"><a name="para832-5"></a><span class="paranum">832-5</span>. Evaṃ <a name="V2.0169"></a> gahaṇavasena dassetvā idāni paccayato dassetuṃ <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānesu hetesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">etesu kammaṭṭhānesū</span>ti ettha yathārahaṃ ārammaṇānaṃ, jhānānañca gahaṇaṃ veditabbaṃ. Ākāsakasiṇassa ugghāṭetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ākāsakasiṇaṃ vinā’’</span>ti. Mettādiekekasmiṃ brahmavihāre tīṇi tīṇi jhānāni paṭilabhitvā ṭhitasseva upekkhābrahmavihāravasena pañcamajjhānaṃ uppajjatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tayo brahmavihārā’’</span>tiādi. Dvinnaṃ nevasaññānāsaññāyatanajavanānaṃ samanantarā nirodhaṃ phusatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘catutthamāruppa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Vipassanābhavasampattisukhānaṃ</span> <a name="M2.0226"></a> <span class="bld">paccayā</span>ti vipassanāya, bhavasampattiyā, diṭṭhadhammasukhavihārassa ca paccayā hontīti attho.</p>
  2178. <p class="bodytext"><a name="para836-9"></a><span class="paranum">836-9</span>. Evaṃ pasaṅgena āgataṃ kammaṭṭhānavibhāgaṃ dassetvā puna ācariyena paṭipajjitabbavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānaṃ gahetvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Santike vasantassā</span>ti ācariyena saddhiṃ ekagehe, ekavihāre vā vasantassa. <span class="bld">Kathetabba</span>nti pavattiṃ sutvā sutvā kathetabbaṃ. <span class="bld">Āgatassāgatakkhaṇe</span>ti sa-kāro padasandhimattakaro, āgatāgatakkhaṇeti attho. Atha vā āgatassa āgatakkhaṇe kathetabbaṃ. Īdisesu hi ṭhānesu āmeḍitasāmatthiyatova labbhati. Na hi ekavārameva āgatassa tasmiṃ khaṇe kathetabbaṃ, tato paraṃ na kathetabbanti yujjati.</p>
  2179. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātisaṅkhepavitthāra</span>nti atisaṃkhittaṃ, ativitthārañca akatvā tassa sukhena uggaṇhanappamāṇaṃ kathetabbaṃ. Sace pana so pakatiyāva uggahitakammaṭṭhāno hoti, sajjhāyavasena vā manasikāravasena vā kataparicayo, tassa ekaṃ, dve vā nisajjā attano sammukhāva sajjhāyaṃ kāretvā dātabbaṃ. Evaṃ ācariyena paṭipajjitabbavidhiṃ dassetvā puna gahitakammaṭṭhānena tena yoginā uttari kātabbavidhānaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘tenapī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sammaṭṭhāna</span>nti yattha pahaṭo samati, taṃ sammaṭṭhānaṃ, idaṃ sammaṭṭhānaṃ viyāti sammaṭṭhānaṃ. Yathā hi sammaṭṭhāne gahite puggalaṃ attano verī abhibhavituṃ na sakkoti, evaṃ kammaṭṭhāne gahite manobhusaṅkhāto kāmarāgo taṃsamaṅgipuggalaṃ abhibhavitvā attano vase kātuṃ na sakkoti<a name="M2.0227"></a>. Tena vuttaṃ ‘‘sammaṭṭhānaṃ viyāti sammaṭṭhāna’’nti. Mano abhibhavatīti manobhū, tassa <span class="bld">manobhuno</span>. <span class="bld">Aṭṭhārasahi…pe… vivajjite</span>ti –</p>
  2180. <p class="gatha1">‘‘Mahāvāsaṃ <a name="V2.0170"></a> navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;</p>
  2181. <p class="gathalast">Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.</p>
  2182. <p class="gatha1">‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;</p>
  2183. <p class="gathalast">Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.</p>
  2184. <p class="gatha1">‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;</p>
  2185. <p class="gathalast">Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52) –</p>
  2186. <p class="unindented">Evaṃ vuttehi aṭṭhārasahi vihāradosehi sabbakālaviyutte. <span class="bld">Anurūpe</span>ti imesu aṭṭhārasasu dosesu aññatarenapi samannāgato ananurūpo nāma, tadabhāvena attano yogakammassa anukūle. Mahāvihārādayo hi yogakammassa anukūlā na honti, tasmā mahāvihāre tāva vattakaraṇādinā palibodho hoti. Yattha pana sabbaṃ katameva, avasesāpi saṅghaṭṭanā natthi, evarūpo <span class="bld">mahāvihāro</span>pi anurūpova. <span class="bld">Navavihāre</span> bahuṃ navakammaṃ kātabbaṃ hoti, tasmā so asati aññasmiṃ anukūle kāraṇe ananurūpo hoti. Tathā <span class="bld">jiṇṇavihāro</span>pi bahupaṭijaggitabbatāya kammaṭṭhānantarāyiko. <span class="bld">Panthanissitako</span> āgantukehi rattindivaṃ samokiṇṇatāya. Yattha soṇḍī nāma pāsāṇapokkharaṇī hoti, so <span class="bld">soṇḍivihāro</span>. Tattha bahū pānīyatthāya samosaranti, tathā <span class="bld">paṇṇapupphaphalavati</span> vihāre taṃtadatthāya. <span class="bld">Patthanīye</span> lokasammate vihāre viharantaṃ ‘‘arahā’’ti sambhāventā bahū āgacchanti. <span class="bld">Nagarasannissitepi</span> vihāre visabhāgārammaṇāpāthagamanādīni honti. <span class="bld">Dārusannissite</span> kaṭṭhahārikādīhi <a name="M2.0228"></a> aphāsu hoti. <span class="bld">Khettasannissite</span> vihāramajjheyeva khalamaṇḍalakaraṇādinā aphāsu hoti. <span class="bld">Visabhāgapuggalādhivutthepi</span> kalahanivāraṇādīsu te upavadanti. <span class="bld">Paṭṭanasannissite</span> abhiṇhaṃ nāvāsatthehi āgatamanussehi aphāsu hoti. <span class="bld">Paccantanissite</span> manussā buddhādīsu appasannā honti. <span class="bld">Rajjasīmasannissite</span> dvinnaṃ rājūnaṃ kalahe sati dvinnaṃ vijitesu piṇḍāya vicarantaṃ bhikkhuṃ ‘‘ayaṃ carapuriso’’ti gahetvā bandhanādikaṃ pāpeyyuṃ, <span class="bld">asappāye</span> amanussādiupaddavā honti. Kalyāṇamittānadhivutthe uppannakaṅkhāya vinodake asati mahādosoyevāti etepi vihārā ananurūpā, tasmā tādise vihāre parivajjetvā vuttadosavirahite anurūpe vihāre vihātabbaṃ.</p>
  2187. <p class="bodytext">Tassa <a name="V2.0171"></a> pana vihārassa anurūpabhāvo evaṃ veditabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘gāmato’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Gāmato</span>ti gocaragāmato. <span class="bld">Nātidūre</span>ti gocaragāmassa aḍḍhagāvutato orabhāgatāya na atidūre. <span class="bld">Naccāsanne</span>ti pacchimena pamāṇena gocaragāmato pañcadhanusatikatāya na atisanne. Iminā gamanāgamanasampannataṃ dasseti. Gocaragāmassa pana uttaradisāya vā dakkhiṇadisāya vā nātidūraṃ naccāsannaṃ senāsanaṃ visesena gamanāgamanasampannaṃ hoti, nātidūranaccāsannatā cettha nidassanamattaṃ. <span class="bld">Pañcaṅgasaṃyute</span>ti pana vuttattā nātidūranaccāsannatāya saha divā appakiṇṇatādīni cattāri samodhānetvā pañcaṅgasaṃyuttatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  2188. <p class="indent">‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appakiṇṇaṃ rattiṃ <a name="M2.0229"></a> appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasireneva uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā, tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati pañhaṃ ‘idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa ko atthoti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).</p>
  2189. <p class="bodytext">Ettha ca nātidūranaccāsannabhāvena gamanāgamanasampannatā paṭhamaṃ aṅgaṃ, divā mahājanasaṃkiṇṇatābhāvena, rattiyaṃ janālāpasaddābhāvena, sabbadāpi janasannipātanigghosābhāvena appakiṇṇaappasaddaappanigghosabhāvo dutiyaṃ, ḍaṃsamakasādiparissayābhāvo tatiyaṃ, appakasirena cīvarapiṇḍapātādipaccayalābho catutthaṃ, bahussutatādiguṇasamannāgatānaṃ therānaṃ vasanabhāvo pañcamanti imehi pañcahi aṅgehi saṃyutte samannāgate vihārasmiṃ vihātabbaṃ.</p>
  2190. <p class="bodytext"><a name="para840-1"></a><span class="paranum">840-1</span>. Paṭhamaṃ vuttaāvāsādimahāpalibodhe upādāya khuddakapalibodho, idāni taṃ palibodhaṃ sarūpato dassetvā tassa upacchindanākāraṃ āvi kātuṃ <span class="bld">‘‘dīghā kesā’’</span>tiādi vuttaṃ. So patto suṭṭhu pacitabboti yojanā.</p>
  2191. <p class="bodytext"><a name="para842-5"></a><span class="paranum">842-5</span>. <span class="bld">Pavivitte</span>ti <a name="V2.0172"></a> janavivitte okāse. <span class="bld">Vajjetvā…pe… lohita</span>nti ime cattāro kasiṇadosā, tasmā <a name="M2.0230"></a> evarūpā mattikā vajjetvā. <span class="bld">Saṇhāyā</span>ti apanītatiṇamūlasakkharavālukāya sumadditāya sukhumāya. <span class="bld">Aruṇavaṇṇāyā</span>ti aruṇanibhāya, aruṇavaṇṇappabhāyāti attho. <span class="bld">Bahiddhā vāpi tādise</span>ti bahiddhāpi vihārapaccante paṭicchannaṭṭhāne. <span class="bld">Saṃhārima</span>nti saṃharitabbaṃ gahetvā caraṇayogyaṃ. <span class="bld">Tatraṭṭhaka</span>nti yattha kataṃ, tattheva tiṭṭhanakaṃ.</p>
  2192. <p class="bodytext"><a name="para847-50"></a><span class="paranum">847-50</span>. <span class="bld">Pamāṇato</span>ti vakkhamānappamāṇato. <span class="bld">Vaṭṭaṃ ākoṭetvā</span>ti parimaṇḍalaṃ katvā ākoṭetvā. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ cammaṃ vā kaṭasāraṃ vā dussapaṭṭaṃ vā. <span class="bld">Kaṇṇika</span>nti kaṇṇikāsadisaṃ, parimaṇḍalato padumakaṇṇikākāranti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘sama’’</span>nti. ‘‘Kaṇṇikāsama’’nti vā pāṭho. <span class="bld">Vidatthicaturaṅgula</span>nti caturaṅgulādhikavidatthippamāṇaṃ. Etadeva hi pamāṇaṃ sandhāya <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘suppamatte vā sarāvamatte vā’’ti (visuddhi. 1.55) vuttaṃ. <span class="bld">Vivaṭṭa</span>nti nibbānaṃ. Kasiṇaparikammaṃ karontopi hi ettakeyeva aṭṭhatvā nibbānatthāyeva vāyamati. <span class="bld">Bherītalasamaṃ katvā</span>ti pāṇikāya ghaṃsetvā ninnatunnataṭṭhānābhāvena bherītalaṃ viya samaṃ katvā. <span class="bld">Sammajjitvāna taṃ ṭhāna</span>nti yasmiṃ ṭhāne nisīditvā taṃ kasiṇaṃ oloketi, taṃ ṭhānaṃ sace uklāpaṃ hoti, sammajjitvā. <span class="bld">Nhatvā</span>ti sarīradarathavinodanatthaṃ nhatvā.</p>
  2193. <p class="bodytext"><a name="para851-2"></a><span class="paranum">851-2</span>. <span class="bld">Tamhā kasiṇamaṇḍalā hatthapāsappamāṇasmiṃ padese</span>ti tamhā kasiṇamaṇḍalassa, ṭhapitaṭṭhānamhā aḍḍhateyyahatthantare padese, kasiṇamaṇḍalassa, pīṭhassa ca majjhaṃ hatthapāsappamāṇaṃ katvā paññatteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vidatthicaturaṅgule ucce</span>ti vidatthicaturaṅgulaṃ hutvā ucce, vidatthicaturaṅgulapādaketi vuttaṃ hoti. Dūre nisinnassa hi kasiṇaṃ na <a name="M2.0231"></a> upaṭṭhāti, āsannatare nisinnassa hatthapāṇikāpadādayo kasiṇadosā paññāyanti. Uccatare nisinnena ca gīvaṃ paṇāmetvā oloketabbaṃ hoti, nīcatare jaṇṇukāni rujjanti, tasmā hatthapāsappamāṇe padese vidatthicaturaṅgulapādake pīṭhe nisīditabbaṃ. Yasmā catūsu iriyāpathesu sayanaṃ kosajjapakkhiyaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhiyāni, nisajjā pana alīnuddhaccapakkhiyā, santo iriyāpatho, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘nisīditvā’’</span>ti, samantato ūrubaddhāsanaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvāti attho. Yenākārena nisīdantassa nisajjā sukhā hoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’</span>ti. Uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasapiṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvāti attho. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanahārūni na oṇamanti, athassa yā tesaṃ oṇamanapaccayā khaṇe khaṇe <a name="V2.0173"></a> vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppannāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati. Tato ca pubbenāparaṃ visesappattiyā vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Idāni ārammaṇapariggahupāyaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘katvā parimukhaṃ sati’’</span>nti, kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapetvāti attho. Abhi-saddena hi samānattho idha <span class="bld">pari</span>-saddo, atha vā samīpatthena <span class="bld">pari</span>-saddena mukhassa samīpe satiṃ katvāti attho. Yathāha – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti supaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā. Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā <span class="bld">‘‘parī</span>ti pariggahaṭṭho, <span class="bld">mukha</span>nti niyyānaṭṭho, <span class="bld">satī</span>ti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati ‘parimukhaṃ sati’’nti (paṭi. ma. 1.164) vacanato ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu viya pari-saddo pariggahaṭṭho, ‘‘suññatavimokkhamukha’’ntiādīsu viya mukha-saddo niyyānaṭṭhoti katvā pariggahitaniyyānasatiṃ katvā sabbathā gahitāsammosaṃ <a name="M2.0232"></a> pariccattasammosaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti vuttaṃ hoti.</p>
  2194. <p class="bodytext"><a name="para853-5"></a><span class="paranum">853-5</span>. <span class="bld">Kāmesvādīnavaṃ disvā</span>ti ‘‘kāmā nāmete aṭṭhikaṅkhalikūpamā nirassādaṭṭhenā’’tiādinā vatthukāmakilesakāmesu ādīnavaṃ paccavekkhitvā. <span class="bld">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato</span>ti nekkhammaṃ khemato disvā kāmanissaraṇaṃ sabbadukkhasamatikkamassa upāyabhūtaṃ nekkhammanti evaṃ nekkhammasaṅkhātaṃ saupacārajjhānaṃ, nibbānaṃ, vipassanaṃ, sabbepi vā kusaladhamme khemato nibbhayato disvā, tattha jātābhilāso hutvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paramaṃ…pe… ratanattaye</span>ti buddhādiratanattaye ratanattayaguṇānussaraṇena balavapītipāmojjaṃ janayitvā. <span class="bld">Bhāgī…pe… muttama</span>nti ‘‘ahaṃ imāya sabbabuddhapaccekabuddhaariyasāvakehi paṭipannāya nekkhammapaṭipattiyā cittavivekādippavivekajassa sukhassa addhā ekantena bhāgī assaṃ, lābhī bhaveyya’’nti evaṃ paṭipattiyaṃ ānisaṃsadassanena tabbisayaṃ uttamaṃ mahantaṃ ussāhaṃ katvā. <span class="bld">Ākārena samenevā</span>ti atiummīlitaatimandālocanāni vajjetvā nātiummīlitanātimandālocanasaṅkhātena samena ālocanākārena. Atiummīlayato hi atisukhumaṃ, avibhūtañca rūpagataṃ upanijjhāyato viya cakkhu kilamati, attano sabhāvavibhāvanato ca maṇḍalaṃ ativibhūtaṃ hoti, tathā vaṇṇato, lakkhaṇato vā upatiṭṭheyya, tenassa nimittaṃ nuppajjati. Atimandaṃ ummīlayato ca gajanimīlakena pekkhantassa viya rūpagataṃ maṇḍalaṃ avibhūtaṃ hoti. Dassane mandabyāpāratāya kosajjapātato cittañca līnaṃ hoti, evampi nimittaṃ nuppajjati, tasmā yathā nāma ādāsatale mukhanimittaṃ gaṇhanto na tattha <a name="V2.0174"></a> atigāḷhaṃ ummīlati, na atimandaṃ, atha kho samena ākārena gaṇhāti, evameva nātiummīlanādinā samena <a name="M2.0233"></a> ākārena gaṇhantena bhāvetabbanti. <span class="bld">Nimittaṃ gaṇhatā</span>ti pathavīkasiṇe cakkhunā gahitaṃ nimittaṃ manasā gaṇhantena.</p>
  2195. <p class="bodytext"><a name="para856-7"></a><span class="paranum">856-7</span>. Idāni nimittaggahaṇopāyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na vaṇṇo pekkhitabbo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Na vaṇṇo pekkhitabbo so</span>ti yo tattha pathavīkasiṇe aruṇavaṇṇo, so na cintetabbo vaṇṇavasena manasikaroto vaṇṇakasiṇabhāvūpagamanato. Cakkhuviññāṇena pana gahitaggahaṇaṃ na sakkā vāretuṃ, tenevettha ‘‘na oloketabbo’’ti avatvā ‘‘manasānupekkhitā hotī’’tiādīsu viya manasā cintanavasena pekkhanaggahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Daṭṭhabbaṃ na ca lakkhaṇa</span>nti yaṃ tattha pathavīdhātuyā thaddhalakkhaṇaṃ na manasikātabbaṃ tassa manasikāre dhātukammaṭṭhānassa gahitattā. <span class="bld">Vaṇṇaṃ pana amuñcitvā</span>ti disvā gahetabbattā pana vaṇṇaṃ amuñcitvā. <span class="bld">Ussadassa vasena hi cittaṃ paṇṇattidhammasmi</span>nti pathavīdhātuyā sattito adhikabhāvena sasambhārapathaviyā ‘‘pathavī’’ti vohāro, tasmiṃ sasambhārapathaviṃ upādāya paññatte paṇṇattidhamme ādāsatalagatamukhanimitte viya cittaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Ekaggamānaso</span>ti puna nānārammaṇe cittaṃ avisāretvā ekaggamānaso hutvā. <span class="bld">Pathavī pathaviccevaṃ vatvā</span>ti ettha paṭhamasamannāhāre kassaci vacībhedopi siyāti vuttanti <span class="bld">ācariyadhammapāla</span>tthero āha.</p>
  2196. <p class="bodytext"><a name="para858"></a><span class="paranum">858</span>. Yadi vohāramatte cittaṃ ṭhapetabbaṃ, nāmantaravasena pathavī manasikātabbā bhaveyyāti hotu, ko dosoti dassento āha <span class="bld">‘‘pathavī medanī’’</span>tiādi. Atha vā kiṃ pathavīnāmeyeva vutte bhāvanā hoti, udāhu aññasmimpīti āha <span class="bld">‘‘pathavī medanī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekaṃ vattumpi vaṭṭatī</span>ti etesu yaṃ icchati, taṃ attano paguṇatāya vā pacuratāya vā āgacchantaṃ ekaṃ vattuṃ vaṭṭati. Kiñcāpi <a name="M2.0234"></a> evaṃ vaṭṭati, apica ‘‘pathavī’’ti etadeva nāmaṃ pākaṭaṃ, tasmā pākaṭavaseneva ‘‘pathavī pathavī’’ti bhāvetabbanti ācariyā.</p>
  2197. <p class="bodytext"><a name="para859-60"></a><span class="paranum">859-60</span>. <span class="bld">Ummīlitvā…pe… tāva so</span>ti yāva vakkhamānākārena uggahanimittaṃ nuppajjati, tāva kiñci kālaṃ cakkhuṃ ummīlitvā nimittaggahaṇavasena pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā puna kiñci kālaṃ cakkhūni nimīlitvāti evaṃ vārasatampi vārasahassampi tato bhiyyopi <a name="V2.0175"></a> ummīlitvā so yogī āvajjeyya, yenākārena oloketvā gahitaṃ, tenākārena taṃ samannāhareyyāti attho.</p>
  2198. <p class="bodytext"><a name="para861-3"></a><span class="paranum">861-3</span>. <span class="bld">Āpāthaṃ tu yāti ce</span>ti yadi manodvārikajavanānaṃ gocarabhāvaṃ upagacchati, taṃ uggahanimittaṃ tadā uppannanti pavuccatīti yojanā. Yadi uggahanimittepi pathavīmaṇḍalaṃ oloketvā bhāveti, paṭibhāganimittuppatti na siyā. Samīpaṭṭhena ca na sakkā anoloketunti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nisīditabbaṃ no ceva’’</span>ntiādi. <span class="bld">Yathāsukhaṃ</span> nisinnena, yathāsukhaṃ vā bhāvetabbanti sambandho.</p>
  2199. <p class="bodytext"><a name="para864-5"></a><span class="paranum">864-5</span>. <span class="bld">Papañca…pe… dhovane</span>ti passāvādinā kenaci karaṇīyena nisinnaṭṭhānato aññattha gantvā puna āgamma nisīdantena pādā dhovitabbā honti. Adhotapādena hi senāsanaṃ akkamato āpatti hoti, khaṇe khaṇe pādadhovane ca papañco hoti, tasmā tassa parihāratthaṃ dve upāhanāyeva icchitabbā. Tāva bahutalikā saddampi janeyyuṃ, saddo ca jhānakaṇṭako, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekatalikā’’</span>ti. Tathā ‘‘parissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍo ca icchitabbo’’ti (visuddhi. 1.57) <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Asappāyena kenacī</span>ti vakkhamānena āvāsādiasappāyesu kenacideva asappāyena<a name="M2.0235"></a>. <span class="bld">Taṃ ṭhāna</span>nti kasiṇamaṇḍalassa ṭhitaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ādāya taṃ punā</span>ti yathājātaṃ uggahanimittaṃ puna gahetvā, puna uppādetvāti vuttaṃ hoti.</p>
  2200. <p class="bodytext"><a name="para866-7"></a><span class="paranum">866-7</span>. <span class="bld">Pīṭhe sukhanisinnenā</span>ti puna vasanaṭṭhānaṃ āgantvā vuttaniyāmena pīṭhe sukhanisinnena. <span class="bld">Bhāvetabba</span>nti taṃ nimittaṃ manasikāravasena vaḍḍhetabbaṃ. <span class="bld">Samannāharitabba</span>nti sammā āvajjitabbaṃ, sammā vā anu āharitabbaṃ. <span class="bld">Takkāhata</span>nti ‘‘takkanato takko’’ti evaṃ laddhanāmena bhāvanācittasampayuttena sammāsaṅkappena āhananapariyāhananakiccena aparāparaṃ pavattanena kammaṭṭhānaṃ āhataṃ, pariyāhatañca kātabbaṃ, balappattavitakko manasikāro bahulaṃ pavattetabboti attho.</p>
  2201. <p class="bodytext"><a name="para868-70"></a><span class="paranum">868-70</span>. <span class="bld">Taṃ icchatī</span>ti taṃ nimittaṃ manasikātuṃ icchati. <span class="bld">Evaṃ karontassā</span>ti evaṃ kammaṭṭhānaṃ takkāhataṃ karontassa. Yathā bhāvanā pubbenāparaṃ visesaṃ āvahati, evaṃ anuyuñjantassa, evaṃ karoto pana yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti<a name="V2.0176"></a>, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhupatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato ca tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi dūrībhavanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vikkhambhanti…pe… pañca nīvaraṇānipī’’</span>ti. <span class="bld">Samādhiyati…pe… yogino</span>ti tassa yogino paṭibhāganimittaṃ ārabbha uppannaupacārasamādhinā upacārajjhānena cittampi samādhiyati, paṭibhāganimittampi uppajjati upacārajjhānassa tena vinā abhāvato.</p>
  2202. <p class="bodytext"><a name="para871-4"></a><span class="paranum">871-4</span>. <span class="bld">Imassā</span>ti paṭibhāganimittassa. <span class="bld">Purimassā</span>ti uggahanimittassa. <span class="bld">Thavikā</span>ti ādāsathavikato. <span class="bld">Balākā</span> <span class="bld">viya</span> <a name="M2.0236"></a> <span class="bld">toyade</span>ti meghasamīpe balākā viya. Sā hi meghassa nīlattā sayaṃ atiparisuddhā upaṭṭhāti, tadā taṃ upaṭṭhātīti sambandho. Evaṃ ādāsamaṇḍalūpamādīhi uggahanimittato paṭibhāganimittassa suvisuddhataṃ, saṇhasukhumatañca dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘tatodhikatara’’</span>nti. Uggahanimitte aṅgulipadapāṇikāpadādayo kasiṇadosā paññāyanti, idaṃ pana vuttanayena tatopi sataguṇaṃ sahassaguṇaṃ suvisuddhaṃ hutvā upaṭṭhātīti attho. <span class="bld">Tanusaṇṭhānavanta</span>ntiādi aparamatthasabhāvattā vuttaṃ. Yadi hi taṃ edisaṃ bhaveyya, cakkhuviññeyyaṃ siyā, oḷārikaṃ sammasanūpagaṃ tilakkhaṇāhaṭaṃ, na panetaṃ tādisanti. Yadi panetaṃ na saṇṭhānādivantaṃ, kathaṃ jhānassa ārammaṇabhāvoti āha <span class="bld">‘‘upaṭṭhā…pe… maya’’</span>nti. Tattha <span class="bld">paññaja</span>nti bhāvanāmayaṃ paññājanitaṃ, bhāvanāpaññāya sañjānanamattanti vuttaṃ hoti. Na hi asabhāvadhammassa kutocisamuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha <span class="bld">‘‘bhāvanāmayaṃ upaṭṭhānākāramatta’’</span>nti, kevalaṃ samādhilābhino bhāvanāvisesajanitaṃ tammayaṃ upaṭṭhānākāramattameva bhāvanāvisesānubhāvena upaṭṭhātīti attho.</p>
  2203. <p class="bodytext"><a name="para875-8"></a><span class="paranum">875-8</span>. Vikkhambhitāneva sannisinnāneva na puna tadatthaṃ ussāho kātabboti adhippāyo. Paṭibhāganimitte hi uppajjamāneyeva taṃvisayaṃ upacārajjhānaṃ nīvaraṇe vikkhambhentameva uppajjati. <span class="bld">Kilesā sannisinnāvā</span>ti avasesā tadekaṭṭhakilesā ca sammadeva nisinnā, upasantāti attho. ‘‘Upacārasamādhinā’’ti vutte itaropi samādhi atthīti atthato āpannanti tampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘ākārehi pana dvīhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dvīhi ākārehī</span>ti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo, thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni samādhiavatthāmukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘upacārakkhaṇe’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Upacārakkhaṇe</span>ti upacārabhūmiyaṃ <a name="V2.0177"></a> upacārāvatthāyaṃ<a name="M2.0237"></a>. <span class="bld">Tassa paṭilābhe</span>ti yadatthāya ayaṃ paṭipanno, tassa appanāsamādhissa paṭilābhe adhigamāvatthāyaṃ. Kathaṃ upacārabhūmiyaṃ samādhiyati, kathañca appanābhūmiyanti āha <span class="bld">‘‘nīvāraṇappahānenā’’</span>tiādi. Upacārakkhaṇe yadipi jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni na honti, tesaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati, paṭilābhabhūmiyampi appanāpattānaṃ jhānaṅgānaṃ pātubhāvena samādhiyatīti attho.</p>
  2204. <p class="bodytext"><a name="para879-80"></a><span class="paranum">879-80</span>. <span class="bld">Aṅgāni…pe… na cā</span>ti upacārakkhaṇe aṅgāni na ca thāmajātāni neva bhāvanābalappattāni hontīti attho. <span class="bld">Appanāyā</span>ti appanakkhaṇe. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā aṅgāni thāmajātāni jāyare, tasmā. <span class="bld">Appanācittaṃ divasampi pavattatī</span>ti yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evamevaṃ appanāsamādhimhi uppanne jhānacittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā uppannaṃ kevalaṃ rattimpi divasampi kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattatīti attho. ‘‘Appanāpattaṃ divasampi pavattatī’’ti vadatā upacārakkhaṇe na tathāti dassitaṃ hoti. Tattha hi aṅgānaṃ athāmajātattā yathā nāma daharo kumāro ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evamevaṃ cittaṃ kālena nimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgaṃ otarati.</p>
  2205. <p class="bodytext"><a name="para881-4"></a><span class="paranum">881-4</span>. <span class="bld">Teneva pallaṅkenā</span>ti yasmiṃ nisinno paṭibhāganimittaṃ adhigacchi, teneva pallaṅkena karaṇabhūtena, hetubhūtena vā taṃ nimittaṃ vaḍḍhetvā. Upacārabhūmiyañhi nimittavaḍḍhanaṃ yuttaṃ. <span class="bld">Cakkavattiyagabbhovā</span>ti cakkavatti bhavituṃ puññavā gabbho viya. <span class="bld">Parihāni na vijjatī</span>ti laddhūpacārajjhānassa parihāni na vijjati. Nimitte hi aparihīne tadārammaṇaṃ jhānaṃ aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhajjhānampi vinassati tadāyattavuttittā. Tenāha <span class="bld">‘‘ārakkhaṇe’’</span>tiādi.</p>
  2206. <p class="bodytext"><a name="para885"></a><span class="paranum">885</span>. <span class="bld">Āvāso</span>ti <a name="M2.0238"></a> yasmiṃ āvāse vasantassa anuppannaṃ nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo āvāso, tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yattha cittaṃ ekaggaṃ na hoti, taṃ pahāya tabbiparīte vasitabbaṃ. <span class="bld">Gocaro</span>ti gocaragāmo, so senāsanato atidūre accāsanne pubbadisāya vā pacchimadisāya vā asulabhabhikkho asappāyo. <span class="bld">Bhassa</span>nti dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannā asappāyakathā. Sā hissa <a name="V2.0178"></a> nimittantaradhānāya saṃvattati. <span class="bld">Puggalo</span>ti tiracchānakathiko, sīlādiguṇavirahito puggalo, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ na samādhiyati, samāhitaṃ vā thiraṃ na hoti, evarūpo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti. <span class="bld">Bhojanaṃ</span> pana kassaci ambilaṃ, kassaci madhuraṃ asappāyaṃ hoti. <span class="bld">Utupi</span> kassaci sīto, kassaci uṇho. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu na hoti, taṃ bhojanaṃ so ca utu asappāyo. <span class="bld">Iriyāpatho</span>ti ṭhānacaṅkamanādīsu yo imassa asamāhitacittassa samādhānāya, samāhitacittassa ca thirabhāvāya na hoti, ayaṃ asappāyo iriyāpatho, tasmā tampi āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā vajjetabbaṃ.</p>
  2207. <p class="bodytext"><a name="para886"></a><span class="paranum">886</span>. <span class="bld">Sappāye satta seveyyā</span>ti vuttaviparītavasena sappāye āvāsādike satta seveyya. Tattha bhassasappāyaṃ nāma dasakathāvatthusannissitaṃ, tampi mattāya bhāsitabbaṃ. <span class="bld">Evañhi paṭipajjato</span>ti evaṃ vuttappakārena satta asappāye vajjetvā satta sappāye sevanavasena paṭipajjantassa nimittāsevanabahulassa.</p>
  2208. <p class="bodytext"><a name="para888-9"></a><span class="paranum">888-9</span>. Yena <a name="M2.0239"></a> vinā appanāya kusalo na hoti, so dasavidho vidhi, appanākosallaṃ, tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ ganthavitthārabhayena idha na dassitaṃ, atthikena pana <span class="bld">visuddhimaggato</span> (visuddhi. 1.60) gahetabbanti adhippāyo. Paṭiladdhe nimittasmiṃ, evañhi sampādayato appanākosallaṃ appanā sampavattatīti sambandho.</p>
  2209. <p class="bodytext"><a name="para890-2"></a><span class="paranum">890-2</span>. <span class="bld">Sā</span>ti appanā. <span class="bld">Evañhī</span>ti <span class="bld">hi</span>-saddo hetuattho, yasmā ṭhānametaṃ na vijjati, <span class="bld">tasmā cittappavattiākāraṃ</span> bhāvanācittassa līnuddhatādivasena pavattiākāraṃ <span class="bld">sallakkhayaṃ</span> upadhārento <span class="bld">samataṃ vīriyasseva</span> vīriyassa samādhinā samataṃyeva <span class="bld">yojayetha,</span> kathaṃ pana yojayethāti āha <span class="bld">‘‘īsakampī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">laya</span>nti līnabhāvaṃ, saṅkocanti attho. <span class="bld">Yanta</span>nti gacchantaṃ, <span class="bld">paggaṇhetheva</span> samabhāvāyāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘accāraddhaṃ nisedhetvā samameva pavattaye’’</span>ti. Taṃ mānasanti sambandho.</p>
  2210. <p class="bodytext"><a name="para894-9"></a><span class="paranum">894-9</span>. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena vīriyasamatāyojanavasena, paṭipannabhāvanāmānasaṃ paṭibhāganimitteyeva ṭhapanavasena nimittābhimukhaṃ paṭipādayato <span class="bld">tassa</span> yogino. <span class="bld">Samijjhissatī</span>ti uppajjissati<a name="V2.0179"></a>. <span class="bld">Pathavīkasiṇa</span>nti pathavīti bhāvanāvasena upaṭṭhitaṃ tadeva paṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Javanānī</span>ti kāmarūpāvacarajavanāni. Tenāha <span class="bld">‘‘ekaṃ tu rūpāvacarikaṃ bhave’’</span>ti. <span class="bld">Aññehī</span>ti pākatikehi kāmāvacaracittehi. <span class="bld">Balavatarā</span>ti bhāvanābalena paṭutarabhāvappattiyā accantabalavanto. <span class="bld">Parikammopacārato</span>ti parikammattā, upacārattā ca. Tattha parikammattāti paṭisaṅkharaṇattā. Upacārattāti yathā gāmādīnaṃ āsannadeso ‘‘gāmūpacāro, nagarūpacāro’’ti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārittā. <span class="bld">Upacārāni</span> <a name="M2.0240"></a> appanaṃ upecca carantīti katvā. <span class="bld">Appanāyānulomattā</span>ti nānāvajjanavīthiyaṃ parikammatopi lahukaṃ appanānipphādakavasena, guṇavasena vā appanāya anukūlattā. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu parikammopacārānulomasaññitesu. <span class="bld">Sabbantimaṃ</span> tatiyaṃ, catutthaṃ vā <span class="bld">gotrabhū</span>ti pavuccati parittagottassa abhibhavanato, mahaggatagottassa bhāvanato ca.</p>
  2211. <p class="bodytext"><a name="para900-3"></a><span class="paranum">900-3</span>. Avisesena sabbesaṃ sabbā samaññāti paṭhame naye gahitāgahaṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘gahitāgahaṇenā’’</span>tiādi. Ekekassa gahitanāmaṃ itaresaṃ aggahaṇato, ekekanāmavasena gahitassa itaranāmavasena aggahaṇato vā nānāvajjanaparikammameva parikammanti adhippāyena <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ upacāraṃ vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Catutthaṃ pañcamaṃ vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo aniyamo, so pana khippābhiññadandhābhiññavasena veditabbo. Khippābhiññassa hi catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. <span class="bld">Tato para</span>nti pañcamato paraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘chaṭṭhe vā’’</span>tiādi. Kasmā na jāyatīti āha <span class="bld">‘‘āsannattā bhavaṅgassā’’</span>ti. Cittaniyāmavasena hi uppajjitabbesu sattasu javanesu chaṭṭhasattamajavanavāragaḷanaṭṭhānabhūtattā bhavaṅgassa āsannaṃ javanaṃ patati. <span class="bld">Tāvade</span>ti tāvadeva. Chaṭṭhaṃ, sattamaṃ vā javanaṃ patantaṃ viya hoti parikkhīṇajavanattāti adhippāyo.</p>
  2212. <p class="bodytext"><a name="para904-6"></a><span class="paranum">904-6</span>. Atha kimetaṃ vuccati ‘‘chaṭṭhe sattame vāpi appanā na jāyatī’’ti? <span class="bld">Ābhidhammikagodattatthero</span> hi ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) imaṃ suttaṃ vatvā yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamajavanaṃ gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ <a name="M2.0241"></a> pana balavabhāvato dutiyaṃ, tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhaṃ, sattamampi vā appetīti chaṭṭhaṃ, sattamampi vā appanā hotīti vadatī’’ti imaṃ codanaṃ manasi nidhāya therassa taṃ mataṃ paṭikkhipitvā yathāvuttamatameva patiṭṭhāpetuṃ <span class="bld">‘‘purimehī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2213. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyante</span> <a name="V2.0180"></a> <span class="bld">ṭhātuṃ neva sakkotī</span>ti papāte eva patatīti adhippāyo. <span class="bld">Appetuṃ na sakkotī</span>ti patiṭṭhātuṃ appanāvasena uppajjituṃ na sakkoti. Na cettha ‘‘purimā purimā’’tiādisuttapadaṃ sādhakaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā, tasmā laddhāsevanepi chaṭṭhasattame appanā na hoti āsannabhavaṅgatāya dubbalattāti adhippāyo. Yadi evaṃ kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantariyā hoti? Nāyaṃ viseso, āsevanapaccayalābhena balavappattiyā, kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. <span class="bld">Kiriyāvatthā</span> hi ārambhamajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti ācariyā.</p>
  2214. <p class="bodytext"><a name="para907"></a><span class="paranum">907</span>. <span class="bld">Eka…pe… panā</span>ti ayaṃ appanā ekacittakkhaṇāyeva ekavārameva uppajjitvā nirujjhati, na samāpattivīthiyaṃ viya yathicchakaṃ pavattati. Sattasu hi ṭhānesu kālaparicchedo nāma natthi, paṭhamappanāyaṃ, lokiyābhiññāsu, catūsu maggesu, maggānantare phale, rūpārūpabhavesu bhavaṅgaṭṭhāne nirodhassa paccaye nevasaññānāsaññāyatane nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpattiyanti. Etesu hi katthaci atiittarā, katthaci appamāṇā cittakkhaṇā honti, katthaci sampuṇṇajavanavīthi <a name="M2.0242"></a> addhā labbhati. Tathā hi maggānantaraṃ phalaṃ tiṇṇaṃ upari na hoti, nirodhassa paccayo nevasaññānāsaññāyatanaṃ dvinnaṃ upari na hoti, rūpārūpabhavesu bhavaṅgassa parimāṇaṃ natthi, sesesu pana catūsu ṭhānesu ekameva cittanti tasmā ekacittakkhaṇikāyeva appanā hotīti veditabbā.</p>
  2215. <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. <span class="bld">Paccavekkhaṇahetuka</span>nti paccavekkhaṇahetuṃ katvā. Nanu ca paccavekkhaṇaṃ āvajjanādīhi, na pana tena āvajjanādi, tasmā kathaṃ paccavekkhaṇahetukaṃ hotīti yujjati? Nāyaṃ doso bhavanakiriyāya paccavekkhaṇahetukattā. Na hi asati paccavekkhaṇe sā hoti nirodhassa paccayabhūtajhānantaramiva, sati pana paccavekkhaṇe sā hoti, tasmā anvayabyatirekavasena labbhati. Tassā paccavekkhaṇahetukatāti na na yujjati ‘‘paccavekkhaṇahetuka’’nti vacanaṃ. Paccavekkhaṇahetukaṃ āvajjananti vā sambandho. <span class="bld">Āvajjana</span>ñhi paccavekkhaṇañāṇānaṃ anantarapaccayabhāvena kāraṇaṃ hoti.</p>
  2216. <p class="bodytext"><a name="para911-3"></a><span class="paranum">911-3</span>. Nānāvisayaluddhassa<a name="V2.0181"></a>, ito cito ca bhamantassa cetasoti sambandho. <span class="bld">Samādhānevā</span>ti samādhānā eva, samādhānakaraṇatoti attho. <span class="bld">Pāmojjabhāvato</span>ti pāmojjena samānayogakkhamatāya tassā tabbhāvavuttittā. Atha vā byāpādena ghaṭṭiyamānassa cittassa pamuditabhāvakaraṇato pītiyeva ‘‘pāmojja’’nti vuccati, tassa bhāvo, tasmā pāmojjasabhāvattāti attho. <span class="bld">Sītalattasabhāvato</span>ti byāpādagginā santāpiyamānassa cittassa nibbāpanavasena sītalattasabhāvattā.</p>
  2217. <p class="bodytext"><a name="para914-6"></a><span class="paranum">914-6</span>. <span class="bld">Savipphārikabhāvenā</span>ti yoniso saṅkappavasena kāmavitakkādiṃ madditvā pavattanato savipphārikasabhāvena. <span class="bld">Nekkhammādipavattito</span>ti ettha nekkhamma-ggahaṇena brahmavihāravajjaṃ <a name="M2.0243"></a> paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena tīsu brahmavihāresu paṭhamajjhānaṃ gahitanti vadanti. <span class="bld">Avūpasantabhāvassā</span>ti uddhaccassa sarūpakathanena taṃsahavattino anutāpasabhāvassa kukkuccassāpi sarūpaṃ kathitamevāti daṭṭhabbaṃ. Tathā <span class="bld">sayañcevātisantato</span>ti uddhaccapaṭipakkhasabhāvavacanena kukkuccapaṭipakkho pītibhāvopi. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhaṃ uddhaccakukkuccadvayassā’’</span>ti. <span class="bld">Matiyā anurūpattā</span>ti paññāya anurūpattā. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">ācariyadhammapāla</span>ttherena ‘‘vicāro vicikicchāya paṭipakkho ārammaṇe anumajjanavasena paññāpatirūpakasabhāvattā’’ti. Potthakesu pana ‘‘pītiyā anurūpattā’’ti pāṭho dissati, tassa ca vicāro anumajjanasabhāvavantatāya pīti viya ārammaṇe anivattanto ogāhetvā pavattatīti pītiyā anurūpattā sandehasabhāvattā ārammaṇaṃ anajjhogāhetvā pavattamānāya vicikicchāya paṭipakkhoti atthaṃ vadanti.</p>
  2218. <p class="bodytext"><a name="para917"></a><span class="paranum">917</span>. <span class="bld">Tividhakalyāṇa</span>nti ādimajjhapariyosānakalyāṇatāsaṅkhātāhi paṭipadāvisuddhiādīhi tividhakalyāṇatāhi yuttaṃ. Yathāha ‘‘paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosāna’’nti (paṭi. ma. 1.158). Tattha pubbabhāgapaṭipadāvasena jhānassa paripanthato visujjhanaṃ paṭipadāvisuddhi nāma, sā pana yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā upekkhānubrūhanā nāma. Sā panāyaṃ visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Tattha <a name="M2.0244"></a> dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā sampahaṃsanā <a name="V2.0182"></a> nāma. Sā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hotīti vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti.</p>
  2219. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhayagirivāsino</span> ‘‘paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti (visuddhi. 1.75) evaṃ paṭipadāvisuddhiādike vaṇṇenti, taṃ ayuttaṃ. Evañhi sati ajhānadhammehi jhānadhammassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti, antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiādīhi upekkhānubrūhanādayo ca veditabbā. Evañca katvā vuttaṃ bhagavatā ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhantarañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158). Ettha hi <span class="bld">ekattagataṃ citta</span>nti indriyānaṃ ekarasabhāvena, ekaggatāya ca sikhappattiyā tadanuguṇaekattagataṃ sasampayuttamappanācittaṃ, tasseva paṭipadāvisuddhipakkhandanādi pakkhantaraṃ vuccati.</p>
  2220. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasalakkhaṇasaṃyuta</span>nti ‘‘ādimhi tīṇi lakkhaṇāni, majjhe tīṇi, pariyosāne cattārī’’ti evaṃ dasaparimāṇehi appanāya lakkhitabbabhāvena lakkhaṇasaṅkhātehi paripanthato visuddhijhānādīhi saṃyuttaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
  2221. <p class="indent">‘‘Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi. Ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni. Yo tassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā <a name="M2.0245"></a> tattha cittaṃ pakkhandati, yañca paripanthato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti lakkhaṇasampannañca.</p>
  2222. <p class="indent">‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni. Visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati<a name="V2.0183"></a>, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati, yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati, paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti lakkhaṇasampannañca.</p>
  2223. <p class="indent">‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ. Pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni. Tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā, paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti lakkhaṇasampannañcā’’ti (paṭi. ma. 1.158).</p>
  2224. <p class="bodytext">Ettha ca gotrabhucittassa nānāvajjanavīthiyaṃ uppajjanārahaparipanthato visujjhanato tadāgamanavasena jhānacittassa visujjhanākāraṃ sandhāya ‘‘yo tassa paripantho, tato cittaṃ visujjhatī’’ti vuttaṃ. Gotrabhucittasseva tathā visuddhattā <a name="M2.0246"></a> āvaraṇavirahitaṃ hutvā ekattanayena majjhimasamathanimittasaṅkhātaṃ samappavattaṃ appanāsamādhipaṭipajjanaṃ sandhāya ‘‘visuddhattā cittaṃ majjhimasamathanimittaṃ paṭipajjatī’’ti vuttaṃ. Tathā hi khīrasseva dadhibhāvābhāvepi tadeva khīraṃ dadhisampannantiādīsu viya gotrabhucittassa appanābhāvābhāvepi ekasantatipariṇāmūpagamanavasena taṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ līnuddhaccasaṅkhātaantadvayānupagamanena majjhimaṃ paccanīkavūpasamanato yathā samathasaṅkhātaṃ yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittabhūtaṃ appanāsamādhiṃ paṭipajjati nāma, tathā paṭipannattā pana samāhitabhāvūpagamanena ekattanayavaseneva tattha pakkhandanaṃ sandhāya ‘‘paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandatī’’ti vuttaṃ. Ekattanayañhi vinā gotrabhussa appanāpakkhandanaṃ natthi. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākārassa idha nibbattiyā jhānaṃ uppādakkhaṇe tividhalakkhaṇasampannaṃ nāma. Yathā hi lokiyavipassanāya kiccanipphattiyā lokuttaramaggo ‘‘vipassanā’’ti vuccati, evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhane byāpārākaraṇato tatramajjhattupekkhākiccavasena puggalassa ajjhupekkhanato vuttaṃ ‘‘visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti. Appanāsamādhibhāvūpagamanena samathavippaṭipannassa puna samādhāne byāpārākaraṇato vuttaṃ ‘‘samathapaṭipannaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti.</p>
  2225. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0184"></a> samathapaṭipannabhāvatoyeva pubbe ‘‘kathaṃ nu kho kilesasaṃsaggaṃ pajaheyya’’nti paṭipannassa idāni samathapaṭipattiyā tassa pahīnattā pāpamittasaṃsaggaṃ pahāya ekassa viharato sappurisassa viya ekattena upaṭṭhitassa jhānacittassa puna ekattupaṭṭhāne byāpārākaraṇaṃ sandhāya ‘‘ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatī’’ti vuttaṃ. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena jhānaṃ majjhe tividhalakkhaṇasampannaṃ nāma hoti. Pubbabhāgappavattapārihāriyañāṇena cittassa saṃkilesavodānakaradhammesu <a name="M2.0247"></a> ādīnavānisaṃsaṃ disvā yathā tattha jātānaṃ dhammānaṃ aññamaññānativattanaṃ hoti, tathā bhāvanāya sampahaṃsitattā visodhitattā tatramajjhattupekkhāya vasena anubrūhite citte samādhipaññāsaṅkhātayuganaddhadhammānaṃ aññamaññānativattiyā pavattanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā’’ti. Saddhāpañcamakānaṃ indriyānaṃ nānākilesehi vimuttattā vimuttivasena ekarasataṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā’’ti. Tesaṃ anativattanasampahaṃsanānaṃ anurūpavasena alīnaṃ anuddhataṃ hutvā vīriyassa pavattiṃ sandhāya ‘‘tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā’’ti vuttaṃ. Yā panassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, uppādato paṭṭhāya ṭhitipariyosānānaṃ āsevanapaccayabhāvavasena pavattākāro, taṃ sandhāya ‘‘āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā’’ti vuttaṃ. Evaṃ dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccavasena jhānapariyosāne catūhi lakkhaṇehi sampannaṃ nāmāti veditabbaṃ.</p>
  2226. <p class="bodytext"><a name="para919-20"></a><span class="paranum">919-20</span>. <span class="bld">Visodhetvāna pāpake</span>ti pāripanthike dhamme visesena sodhetvā sayaṃ pahānamatte aṭṭhatvā atisayappahānavasena puna sodhetvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Cittabhāvanavepulla</span>nti samādhibhāvanāya vipulabhāvaṃ. Yathā hi bhāvanāvasena nimittassa uppatti, evamassa bhāvanāvasena vaḍḍhanampi, tasmā ekaṅgulādivasena nimittaṃ vaḍḍhayantassa punappunaṃ bahulīkārena jhānabhāvanāpi vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ, abhiññāvasena ca vepullaṃ āpajjati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘cittabhāvanavepullaṃ…pe… vaḍḍhetabba’’</span>nti.</p>
  2227. <p class="bodytext"><a name="para921-3"></a><span class="paranum">921-3</span>. <span class="bld">Vaḍḍhanābhūmiyo dvevā</span>ti vaḍḍhanaṭṭhānāni dveyeva. Dvīsu ṭhānesu avassaṃ ekattaṃ vaḍḍhetabbanti ācariyā. <span class="bld">Tatrā</span>ti sāmiatthe bhummavacanaṃ, tassāti attho. <span class="bld">Tatrā</span>ti <a name="M2.0248"></a> vā dvīsu bhūmīsu. <span class="bld">Kasitabbaṃ…pe… yathicchaka</span>nti yathā nāma kassako kasitabbaṭṭhānaṃ naṅgalena paricchinditvā paricchedabbhantaraṃ kasituṃ taṃ ṭhānaṃ paricchindati, evamevaṃ ekaṅguladvaṅgulativaṅgulacaturaṅgulamattaṃ <a name="V2.0185"></a> manasā paricchinditvā paricchinditvā yathāparicchedaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tato vidatthiratanappamukhapariveṇavihārasīmānaṃ, gāmanigamajanapadarajjasamuddasīmānañca paricchedavasena vaḍḍhayantena cakkavāḷaparicchedaṃ katvā vā tato vāpi uttari paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathicchakaṃ vaḍḍhetabba’’</span>nti. Aparicchinditvā pana na vaḍḍhetabbaṃ. Na hi aparicchede bhāvanā pavattati. Tathā ca vuttaṃ ‘‘santake no anantake’’ti. Evaṃ vaḍḍhitañca taṃ nimittaṃ vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhāne pathaviyā ukkūlavikūlanadīviduggapabbatavisamesu saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya hoti.</p>
  2228. <p class="bodytext"><a name="para924-6"></a><span class="paranum">924-6</span>. Tasmiṃ pana nimitte pattapaṭhamajjhānena ādikammikena idāneva dutiyajjhānādiadhigamāya ussāhaṃ akatvā tasmiṃyeva paṭhamajjhāne pañcahākārehi suciṇṇavasinā bhavitabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pattepī’’</span>tiādi vuttaṃ. Suciṇṇo vaso vasibhāvo etenāti <span class="bld">suciṇṇavasinā,</span> suṭṭhu āsevitavasināti attho. Katamā tā vasiyo, yāsaṃ vasenāyaṃ pañcahākārehi suciṇṇavasīti āha <span class="bld">‘‘āvajjana’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">āvajjana</span>nti na āvajjanamattameva adhippetaṃ āvajjanavasitāya adhippetattā. Āvajjanāya pana uppannāya javanehipi bhavitabbaṃ. Tāni ca kho āvajjanakapparatāya cittābhinīhārassa yathāvajjitavasena honti. Adhigamena samaṃ, sasampayuttassa jhānassa sammā āpajjanaṃ paṭipajjanaṃ <span class="bld">samāpatti</span>. Abhibhuyya ṭhapanaṃ, adhiṭṭhānaṃ viyāti vā <span class="bld">adhiṭṭhānaṃ. Vasitā</span>ti etesu āvajjanādīsu yathāruci pavattiyo<a name="M2.0249"></a>, yatthicchakaṃ, yadicchakaṃ, yāvaticchakaṃ pavattituṃ samatthabhāvo.</p>
  2229. <p class="bodytext">Tattha paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri, pañca vā javanāni javanti, tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu paṭipāṭiyā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ samatthabhāvo, tattha adandhāyitattaṃ <span class="bld">āvajjanavasitā</span> nāma. Samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjituṃ samatthatā <span class="bld">samāpajjanavasitā</span> nāma. Ayañca matthakappattā āvajjanasamāpajjanā satthu yamakapāṭihāriyakāladhammadesanādīsu labbhati. Dhammasenāpatissa yakkhena sīse pahāradānasamaye, mahāmoggallānattherassa nandopanandadamanasamaye vā labbhati, aññattha pana tato dandhāyeva, setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ bhavaṅgavegaṃ upacchinditvā yathāparicchinnakālaṃ <a name="V2.0186"></a> jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā, bhavaṅgapātato rakkhaṇayogyatā <span class="bld">adhiṭṭhānavasitā</span> nāma. Yathāparicchinnakālaṃ atikkamituṃ adatvā jhānato vuṭṭhānasamatthatā <span class="bld">vuṭṭhānavasitā</span> nāma.</p>
  2230. <p class="bodytext">Atha vā yathāparicchinnakālato upari gantuṃ adatvā ṭhapanasamatthatā adhiṭṭhānavasitā nāma. Paricchinnakālato anto avuṭṭhahitvā yathākālavaseneva vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasitā nāma. Atha vā vuttanayeneva paricchinnakālato anūnaṃ katvā samāpattiṃ ṭhapetuṃ samatthatāva adhiṭṭhānavasitā nāma. Kālaparicchedaṃ atikkamitvā vuṭṭhitassapi niddālukassa paṭibujjhitvā punappunaṃ niddokkamanaṃ viya vuṭṭhitasamāpattimeva punappunaṃ asamāpajjitvā vuṭṭhānasamatthatā, tattha ālayākaraṇayogyatā ca vuṭṭhānavasitā nāma.</p>
  2231. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccavekkhaṇavasitā</span> <a name="M2.0250"></a> pana āvajjanavasitāya eva saṅgahitā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tesaṃ tesaṃ jhānaṅgānaṃ āvajjanānantaraṃ pavattāni, tasmā yadaggena āvajjanavasiyā siddhi, tadaggena paccavekkhaṇavasitā siddhāti veditabbaṃ. Keci pana jhānaṅgānaṃ apākaṭabhāvepi tesu nirantaraṃ āvajjanāya pavattanasamatthatā āvajjanavasitā nāma, tesaṃ yathāsabhāvapaccavekkhaṇavasena javanappavattanasamatthatā paccavekkhaṇavasitā nāma. Atha vā satipi sattannaṃ javanānaṃ pavattiyaṃ nirantaraṃ āvajjanasamatthatā āvajjanavasitā nāma, vasitābalena sattamajavanaṃ appatvā catupañcajavaneheva paccavekkhaṇasamatthatā paccavekkhaṇavasitā nāma. Atha vā ñāṇavippayuttacittehi paccavekkhituṃ asamatthabhāvepi ‘‘paccavekkhissāmī’’ti uppannaāvajjanānantarameva bhavaṅgesu kālaṃ avītināmetvā sīghameva āvajjituṃ samatthatā āvajjanavasitā nāma, vasitābalena, paccavekkhaṇabalena ñāṇavippayuttacittehipi paccavekkhituṃ samatthatā paccavekkhaṇavasitā nāmāti vadanti. Yasmā panetā yathāvuttaniyāmena punappunaṃ āvajjanādinā sādhetabbā, tasmā vuttaṃ ‘‘āvajjitvā’’tiādi.</p>
  2232. <p class="bodytext"><a name="para927"></a><span class="paranum">927</span>. Imesu pana ādikammikena samāpajjanabahuleneva bhavitabbaṃ, na paccavekkhaṇabahulena. Paccavekkhaṇabahulassa hi jhānaṅgāni thūlāni dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti, athassa tāni eva upaṭṭhitattā upari ussukkanāya paccayataṃ nāpajjanti, so appaguṇe jhāne ussukkamāno paṭhamajjhānāva parihāyati, na ca sakkoti dutiyaṃ adhigantuṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭhame</span> <a name="V2.0187"></a> <span class="bld">avasippatte’’</span>tiādi. <span class="bld">Ubhato bhaṭṭho</span>ti puna paṭhamajjhānaṃ samāpajjituṃ na sakkotīti adhippāyo. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  2233. <p class="indent">‘‘Idhekacco <a name="M2.0251"></a> bhikkhu bālo abyatto akhettaññū akusalo vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so taṃ nimittaṃ nāsevati, na bhāveti, na bahuliṃ karoti, na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti. Tassa evaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti, so na sakkoti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tassa evaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti, so na sakkoti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ubhato bhaṭṭho ubhato parihīno’’ti (a. ni. 9.35).</p>
  2234. <p class="bodytext"><a name="para928-31"></a><span class="paranum">928-31</span>. <span class="bld">Kāmassahagatā…pe… carantī</span>ti ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññā ceva manasikārā ca samudācaranti. Saññāsīsena cettha taṃsahagato cittuppādo gahito, manakkāra-ggahaṇena āvajjananti daṭṭhabbaṃ. Kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena hānaṃ parihāniṃ bhajatīti <span class="bld">hānabhāgiyaṃ</span>. Keci pana ‘‘saṃkilesanti hānabhāgiyo dhammo’ti (vibha. 828) vacanato hānabhāgiyā kāmasaññādikāti tehi parihāpiyamānaṃ jhānampi kāraṇūpacārena hānabhāgiyaṃ nāmā’’ti vadanti. <span class="bld">Tadanudhammatā satī</span>ti tasseva jhānassa anudhammatā ārammaṇavasena tadanugatā satipatirūpakā nikanti. <span class="bld">Atakkasahitā</span>ti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ pattukāmassa taṃ santato, manasi karoto ārammaṇavasena taṃsahagatā. <span class="bld">Visesabhāgiya</span>nti visesabhūtassa dutiyajjhānassa padaṭṭhānatāya taṃ bhajatīti <a name="M2.0252"></a> visesabhāgiyaṃ. <span class="bld">Nibbidāsaṃyutā</span>ti vipassanārammaṇā.</p>
  2235. <p class="bodytext"><a name="para932-5"></a><span class="paranum">932-5</span>. <span class="bld">Paguṇato</span>ti vasitappattato. <span class="bld">Āsannākusalārikā</span>ti nīvaraṇappahānassa taṃpaṭhamatāya āsannanīvaraṇapaccatthikā. Thūlaṃ nāma vipulampi pheggu viya sukhabhañjanīyanti āha <span class="bld">‘‘thūlattā…pe… dubbalā’’</span>ti. <span class="bld">Tato</span>ti dutiyajjhānato. Dubbalāni aṅgāni imissāti <span class="bld">aṅgadubbalā. Santato cintayitvā</span>ti paṭhamajjhāne viya oḷārikaṅgānaṃ abhāvato, santadhammasamaṅgitāya <a name="V2.0188"></a> ca santanti evaṃ santavasena manasi katvā. Kiñcāpi hi ye dhammā dutiyajjhāne pītisukhādayo, te paṭhamajjhānepi santi, tehi pana te santatarā, paṇītatarā ca honti. <span class="bld">Nikanti</span>nti nikāmanaṃ apekkhanti attho. <span class="bld">Pariyādāyā</span>ti khepetvā, vikkhambhetvāti attho.</p>
  2236. <p class="bodytext"><a name="para943-4"></a><span class="paranum">943-4</span>. <span class="bld">Sampasādana</span>nti sampasādanasaṅkhātāya saddhāya yogato jhānampi sampasādanaṃ nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, kasmā idameva ‘‘sampasādana’’nti vuttanti? Vuccate – paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satipi saddhāya taṃ sampasādananti na vuttaṃ. Imasmiṃ pana vitakkavicārakkhobhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, tasmā balavasaddhāya samannāgatattā idameva ‘‘sampasādana’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti niyakajjhattaṃ, attani jātaṃ, attano santāne nibbattanti attho. Tīṇi aṅgāni imassāti <span class="bld">tivaṅgikaṃ. Sesa</span>nti pītiādīnaṃ aññehi balavabhāvo, tiṇṇaṃ catunnaṃ vā javanānaṃ parikammopacārānulomagotrabhubhāvo, chaṭṭhe sattame vā appanāyānuppatti ekacittakkhaṇatā, tato bhavaṅgapāto, puna bhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya āvajjanaṃ, tato jhānapaccavekkhaṇanti idaṃ sabbaṃ <a name="M2.0253"></a> vuttāvasesaṃ <span class="bld">heṭṭhā</span> paṭhamajjhāne vuttanayeneva samupalakkhitabbaṃ.</p>
  2237. <p class="bodytext"><a name="para948-9"></a><span class="paranum">948-9</span>. <span class="bld">Piyato</span>ti kāmayato. <span class="bld">Uppilāpana</span>nti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro, idha ca dutiyajjhānapīti adhippetā, tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattassāpi anubandheyyāti uppilāpanaṃ idha ādīnavavasena vuttaṃ. Atha vā dutiyajjhānasseva tatiyajjhānaṃ viya ahutvā uppilāpanākārena pavatti uppilāpanaṃ viyāti uppilāpananti vuttaṃ. Tatiyaṃ santato disvāti sambandho.</p>
  2238. <p class="bodytext"><a name="para957-8"></a><span class="paranum">957-8</span>. <span class="bld">Satiyā sampajaññena sampanna</span>nti saraṇalakkhaṇāya satiyā, asammohalakkhaṇena sampajaññena ca sampannaṃ. Kāmaṃ purimajjhānesupi satisampajaññaṃ atthi, na hi muṭṭhassatissa, asampajānato ca upacāramattampi sampajjati, pageva appanā, yebhuyyena pana avippayogībhāvena pavattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahāne sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti idheva satisampajaññasampannatā vuttāti veditabbā. <span class="bld">Ekaṅgahīna</span>nti <a name="V2.0189"></a> pītiyā pahīnabhāvena ekaṅgavippahīnaṃ. Sā panesā dutiyajjhānassa vitakkavicārā viya appanākkhaṇeyeva pahīyati. Tenassa sā ‘‘pahānaṅga’’nti vuccati.</p>
  2239. <p class="bodytext"><a name="para972"></a><span class="paranum">972</span>. Somanassassa pahīnattā āha <span class="bld">‘‘ekaṅgavippahīna’’</span>nti. Tañca pana somanassaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesuyeva pahīyati.</p>
  2240. <p class="bodytext"><a name="para974"></a><span class="paranum">974</span>. Purimajjhānesu parikammādivasena pavattānaṃ kāmāvacarajavanānaṃ ekasadisattā idha labbhamānaṃ kañci visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āsevanaṃ na hotī</span>ti āsevanapaccayena paccayo na hoti. Ayañhettha adhippāyo <a name="M2.0254"></a> – yasmā padantarasaṅgahitassa attano sabhāvaggāhāpanasaṅkhātaāsevanapaccayattābhāvato sukhavedanā upekkhāvedanāya āsevanapaccayena paccayo na hoti, catutthajjhāneva upekkhāvedanāya bhavitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanattā, tasmā idha appanāvīthiyaṃ upekkhāsampayuttajavaneheva bhavitabbanti.</p>
  2241. <p class="bodytext"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>. Evaṃ catukkanayavasena jhānappabhedaṃ dassetvā idāni pañcakanayampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ catukkanaye’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dvidhā pana katvānā</span>ti vitakkavicārānaṃ visuṃ visuṃ pahānaṅgavasena gaṇanato dvidhā katvā. <span class="bld">Dutiyaṃ tatiyaṃ kata</span>nti avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāranti evaṃ dutiyajjhānañceva tatiyajjhānañca kataṃ abhidhammeti adhippāyo. Suttantesu hi pañcakanayo sarūpato na gahito, kasmā pana abhidhamme gahitoti? Puggalajjhāsayato, sannisinnadevaparisāya hi yesaṃ paṭhamajjhāne vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāti, itare santato, tesaṃ caturaṅgikaṃ avitakkavicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ katvā pañcakanayena desesi. Yesaṃ vitakkavicārā oḷārikato upaṭṭhitā, tato tesaṃ avitakkaavicāraṃ tivaṅgikaṃ katvā catukkanayena desesi. Yesaṃ vitakkova oḷārikato upaṭṭhāti, tehi taṃ atikkamitvā caturaṅgikaṃ dutiyajjhānaṃ uppādetuṃ sakkā. Yesaṃ vitakkavicārā, tehi dvepi ekato atikkamitvā tivaṅgikaṃ dutiyajjhānaṃ uppādetuṃ sakkā.</p>
  2242. <p class="bodytext"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>. Atthabyañjanavasena suṭṭhu madhuraṃ, tatoyeva varataraṃ vacanaṃ yassa soyaṃ <span class="bld">sumadhuravarataravacano. Kaṃ nu janaṃ neva rañjayati,</span> na hi ekampi na rañjayati. <span class="bld">Atinisita</span> <a name="V2.0190"></a> <span class="bld">…pe… nīyoya</span>nti <a name="M2.0255"></a> atitikhiṇabuddhippasādehi janehi vedanīyo ayaṃ gantho, paricchedoti vā adhippāyo.</p>
  2243. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2244. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2245. <p class="centered">Rūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2246. <p class="chapter">15. Pannarasamo paricchedo</p>
  2247. <p class="subhead">Arūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā</p>
  2248. <p class="bodytext"><a name="para980"></a><span class="paranum">980</span>. Evaṃ pathavīkasiṇavasena catukkapañcakajjhānāni dassetvā yasmā sesakasiṇavasena niddisiyamāne ganthagāravo hoti, tasmā taṃ sabbaṃ ṭhapetvā arūpāvacaraṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘rūpārūpa’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Rūpārūpamatītenā</span>ti rūpārūpabhavaṃ atikkantena, punānūpapattivasena rūpārūpabhavaṃ atikkantena, pageva kāmāvacarabhavaṃ. <span class="bld">Rūpārūpādivedinā</span>ti rūpārūpādibhūmantaravedinā.</p>
  2249. <p class="bodytext"><a name="para982-4"></a><span class="paranum">982-4</span>. Yasmā ayaṃ arūpāvacarasamādhi nāma rūpavirāgabhāvanā rūpavirāgavaseneva abhinipphādetabbāva, tasmā taṃ uppādetukāmassa rūpe virajjanākāraṃ, virattamānasena ca tadatthāya paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpe kho’’</span>tiādi āraddhaṃ. Daṇḍanaṭṭhena daṇḍo, muggarādi, parapīḷanādhippāyena tassa ādānaṃ <span class="bld">daṇḍādānaṃ</span>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena satthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññādīnaṃ, adinnādānādīnañca gahaṇaṃ. <span class="bld">Cakkhurogādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sotarogādīnaṃ. <span class="bld">Rūpe ādīnavaṃ disvā</span>ti karajarūpādioḷārikarūpe tannidānaṃ dosaṃ disvā. <span class="bld">Nibbindamānaso</span>ti virattamānaso. <span class="bld">Arūpa</span>nti arūpāvacarabhāvanaṃ. <span class="bld">Tamhā kasiṇarūpā</span>ti tamhā paṭibhāganimittasaṅkhātā kasiṇarūpā. Nanu cāyaṃ rūpe ādīnavaṃ disvā taṃ <a name="M2.0256"></a> samatikkamatthāya paṭipajjati<a name="V2.0191"></a>, paṭibhāganimittañca arūpaṃ paṇṇattimattattāti kathaṃ tasmā nibbijjatīti anuyogaṃ sandhāya opammavasena tamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘sūkarābhihatova sā’’</span>ti. Yathā hi vane sūkarena pahatamatto sunakho tato bhīto rūpadassanavelāyaṃ bhattapacanaukkhaliṃ dūrato disvā sūkarapaṭibhāgatāya tassaṃ sūkarāsaṅkaṃ uppādetvā utrasto palāyateva, evameva rūpe nibbindamānaso taṃ atikkamitukāmo tappaṭibhāge kasiṇarūpepi nibbijjati, samatikkamitukāmoti adhippāyo.</p>
  2250. <p class="bodytext"><a name="para985-6"></a><span class="paranum">985-6</span>. <span class="bld">Catutthe pana jhānasmi</span>nti ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasu pathavīkasiṇādīsu aññatarasmiṃ paṭiladdhacatutthajjhāne. Keci pana ālokakasiṇampi ṭhapetvā aṭṭhasūti vadanti. Tassa pana ṭhapane kāraṇaṃ na dissati. Suṭṭhu ciṇṇo carito atippaguṇikato āvajjanādilakkhaṇo vasībhāvo etenāti <span class="bld">suciṇṇavasī</span>. <span class="bld">Karoti…pe… yato</span>ti yasmā idaṃ catutthajjhānacittaṃ mayā nibbindakasiṇarūpaṃ ārammaṇaṃ karoti. <span class="bld">Āsannasomanassañcā</span>ti yato tatiyajjhānassa āsannatāya āsannasomanassapaccatthikañca. <span class="bld">Thūlasantavimokkhato</span>ti santavimokkhasaṅkhātaarūpajjhānato etaṃ yato thūlaṃ oḷārikaṃ. Arūpajjhānañhi ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppantiādīsu ‘‘santavimokkha’’nti vuccati, santatāsiddhi cassa anussatito daṭṭhabbā.</p>
  2251. <p class="bodytext"><a name="para987-91"></a><span class="paranum">987-91</span>. <span class="bld">Catutthe</span>ti catutthajjhāne. Paṭhamāruppañca santato disvāti sambandho, santavasena manasi karitvāti attho. Santato manasikaraṇeneva cettha paṇītato, sukhumato <a name="M2.0257"></a> ca manasikāro siddhova hotīti na te visuṃ gahitā. <span class="bld">Pattharitvānā</span>ti pageva vaḍḍhitaṃ, tadā vaḍḍhanavasena vā pattharitvā. Pubbakālavasena cetaṃ vuttaṃ. Tena naṃ ugghāṭetvā pacchā na vaḍḍhitabbanti dasseti. Na hi taṃ pacchā vaḍḍhanatthāya vāyamiyamānampi vaḍḍhatīti. <span class="bld">Tenā</span>ti kasiṇarūpena.</p>
  2252. <p class="bodytext">Idānissa ugghāṭanākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ākāso iti vā’’</span>tiādiṃ vatvā puna taṃ samatthetuṃ <span class="bld">‘‘ugghāṭento hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Udayavasena, paricchedapharaṇavasena ca antābhāvato <span class="bld">ananto. Na saṃvelletī</span>ti kaṭasārakakilañjādayo viya na paṭisaṃharati. <span class="bld">Nāvajjanto na pekkhanto</span>ti anāvajjanto anapekkhanto. Aññadatthu tena phuṭṭhokāsaṃ vuttanayena manasikarontoyevāti adhippāyo<a name="V2.0192"></a>. Idañhi vuttaṃ hoti – rūpāvacaracatutthajjhānassa ārammaṇabhūtaṃ kasiṇarūpaṃ sabbena sabbaṃ amanasikaroto, tena ca phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti manasikaroto yadā taṃ bhāvanānubhāvena ākāsaṃ hutvā upaṭṭhāti, tadā so kasiṇaṃ ugghāṭeti nāmāti.</p>
  2253. <p class="bodytext"><a name="para992-5"></a><span class="paranum">992-5</span>. Evaṃ kasiṇugghāṭanavasena paṭiladdhe ākāsanimitte puna paṭipajjanavidhiṃ, yassatthāya yesaṃ paṭipajjati, tadatthasiddhañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘kasiṇugghāṭimākāsaṃ nimitta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Ākāsassa animittabhāvepi nimittena phuṭṭhokāsabhāvato ‘‘nimitta’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Pañca…pe… vikkhambhantī</span>ti nanu rūpāvacarapaṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nīvaraṇāni vikkhambhitāni, tato paṭṭhāya ca na tesaṃ pariyuṭṭhānaṃ atthi. Yadi siyā, jhānato parihāyeyyāti? Saccametaṃ, imassa pana jhānassa vaṇṇabhaṇanavasenetaṃ vuttaṃ yathā aññatthāpi heṭṭhā pahīnānaṃ upari pahānavacananti. Ye pana ‘‘sabbe kusalā dhammā sabbesaṃ akusalānaṃ paṭipakkhāti katvā evaṃ vutta’’nti vadanti, tehi dutiyajjhānūpacārādīsu nīvaraṇavikkhambhanāvacanassa <a name="M2.0258"></a> kāraṇaṃ vattabbaṃ hoti. Yampi ceke vadanti ‘‘santeva sukhumāni rūpāvacaraavikkhambhanīyāni, tāni sandhāyetaṃ vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi mahaggatakusalesu lokuttarakusalaṃ viya odhiso pahānaṃ nāma atthi. Yo pana rūpāvacarehi arūpānaṃ uḷāraphalatādiviseso, so bhāvanāvisesena santatarappaṇītatarabhāvena tesuyeva purimapurimehi pacchimapacchimānaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Idhāpī</span>ti na kevalaṃ rūpāvacaracatutthajjhāne, ‘‘sesāni kāmāvacarānī’’tiādīsu pana idha yaṃ vattabbaṃ avuttaṃ, taṃ rūpāvacarajjhānaniddese vuttanayānusārena veditabbaṃ.</p>
  2254. <p class="bodytext"><a name="para997-1001"></a><span class="paranum">997-1001</span>. ‘‘Puna bhāvetukāmenā’’ti vutte paṭhamameva paṭhamāruppassa bhāvitattā kiṃ bhāvetukāmenāti anuyoge <span class="bld">‘‘dutiyāruppamānasa’’</span>nti vuttaṃ, na pana ‘‘dutiyāruppamānasaṃ bhāvetukāmenā’’ti iminā ajjhāsayena. Na hi paṭhamaṃ dutiyāruppaṃ bhāvitanti. Rūpāvacarajjhānaṃ anatikkamitvā anadhigantabbato taṃ manasikārasamudācārassa hānabhāgiyabhāvāvahanato rūpāvacarajjhānametassa paccatthikanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘āsanna…pe… paccatthikanti cā’’</span>ti. Vīthipaṭipannāya bhāvanāya uparūparivisesāvahabhāvato, paṇītabhāvasiddhito ca paṭhamāruppato dutiyāruppaṃ santatarasabhāvanti āha <span class="bld">‘‘dutiyāruppa…pe… panā’’</span>ti. Vakkhati hi ‘‘supaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idhā’’ti <a name="V2.0193"></a> (abhidha. 1040). <span class="bld">Viññāṇamiccevaṃ manasā kātabba</span>nti viññāṇaṃ viññāṇaṃ iccevaṃ manasā kātabbaṃ, kevalaṃ anantaṃ anantanti na manasi kātabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘anantanti…pe… manasā nidhā’’</span>ti. Anantaṃ viññāṇaṃ anantaṃ viññāṇanti pana manasi kātuṃ vaṭṭati.</p>
  2255. <p class="bodytext"><a name="para1002-6"></a><span class="paranum">1002-6</span>. <span class="bld">Tasmiṃ</span> <a name="M2.0259"></a> <span class="bld">pana nimittasmi</span>nti tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇasaṅkhāte viññāṇanimitte. <span class="bld">Vicārentassa mānasa</span>nti bhāvanācittaṃ pavattentassa. <span class="bld">Ākāsaphuṭaviññāṇe</span>ti kasiṇugghāṭimākāsaṃ pharitvā pavatte paṭhamāruppaviññāṇe ārammaṇabhūte. <span class="bld">Appetī</span>ti appanāvasena pavattati. Sabhāvadhammepi ārammaṇasamatikkamabhāvanāvisesabhāvato idaṃ appanāpattaṃ hoti catutthāruppaṃ viya. <span class="bld">Appanā…pe… nayovā</span>ti dutiyāruppajjhāne purimabhāge tīṇi, cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. Catutthaṃ, pañcamaṃ vā āruppamānasantiādinā appanānayo paṭhamāruppajjhāne vuttanayova. <span class="bld">Pharitvā pavattaviññāṇa</span>nti paṭhamāruppaviññāṇaṃ viññāṇañcanti vuccatīti ruḷhīsaddavasena vuttabhāvameva pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘viññāṇā…pe… siyā’’</span>ti vuttaṃ. Pubbe anantassa ākāsassa ārammaṇakaraṇavasena anantatāya ‘‘viññāṇañca’’nti vuttanti. Puna manasikāravasena vā anantatāya tathā vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘manakkāravasenāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Dutiyāruppaṃ bhāvento hi paṭhamāruppaṃ anantato anavasesato manasi karonto anantanti manasi karoti.</p>
  2256. <p class="bodytext"><a name="para1010"></a><span class="paranum">1010</span>. <span class="bld">Paṭhamāruppaviññāṇābhāvo</span>ti kasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāso viya ākāsānañcāyatanaṃ pahāya tassa abhāvo manasi kātabbo. Kasmā panettha dutiyāruppaviññāṇābhāvaṃ amanasikatvā paṭhamāruppaviññāṇābhāvo manasi kātabboti? Vuccate – tayidaṃ ārammaṇātikkamanavasena pattabbaṃ, na pana aṅgātikkamanavasena. Tathā ca sati ārammaṇeyeva sātisayaṃ dosadassanena taṃ samatikkamitabbaṃ, ārammaṇañca dutiyāruppassa paṭhamāruppameva, tasmā kasiṇe ādīnavaṃ disvā taṃ ugghāṭetvā tabbivittākāsassa viya paṭhamāruppaviññāṇe ādīnavaṃ disvā taṃ pahāya <a name="M2.0260"></a> tadabhāvasseva manasikaraṇaṃ yuttanti. <span class="bld">Abhayagirivāsino</span> pana ‘‘viññāṇañcāyatanābhāvoyeva manasi kātabbo’’ti vadanti, te pana imesaṃ ārammaṇātikkamanavasena pattabbabhāvaṃ asallakkhetvā kathenti. Yadi sallakkhenti, aññattha dosaṃ disvā aññassa samatikkame atippasaṅgadosato na muccanti.</p>
  2257. <p class="bodytext">Athāpi <a name="V2.0194"></a> vadeyyuṃ – ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ sato samāpajjati, sato samāpajjitvā sato vuṭṭhāti, sato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ bhāvetī’ti vacanato viññāṇañcāyatanābhāvoyeva manasi kātabbo’’ti, tayidaṃ pāḷiatthaṃ virujjhitvā gahaṇavasena cintitaṃ. Na hettha taññeva viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ adhippetaṃ. Yadi hi taṃ adhippetaṃ siyā, viññāṇañcāyatananti tassa padhānabhāvena niddiṭṭhattā taññevāti vacaneneva pariyattaṃ, kiṃ viññāṇanti vacanena. Atha sarūpaniddesatthaṃ viññāṇavacanaṃ, evaṃ sati taññeva viññāṇañcāyatananti vuttaṃ siyā, tasmā viññāṇanti vacanena yaṃ ārabbha viññāṇañcāyatanaṃ pavattaṃ, tasseva ākāsānañcāyatanassa gahaṇaṃ, na itarassāti suṭṭhu vuttaṃ.</p>
  2258. <p class="bodytext"><a name="para1011-2"></a><span class="paranum">1011-2</span>. Paṭhamāruppaviññāṇābhāvomanasikātabboti vatvā manasikāravidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Akatvā manasā</span>ti manasā ārammaṇaṃ akatvā sabbena sabbaṃ taṃ acintetvā. ‘‘Ākāsaṃ ākāsa’’nti manasi karontassa kasiṇavivittākāsaṃ viya ‘‘natthi natthī’’ti, ‘‘suññaṃ suñña’’nti vā manasi karontassa viññāṇavivittaṃ abhāvamattameva upaṭṭhātīti āha <span class="bld">‘‘natthī’’</span>tiādi. <span class="bld">Vā</span>-saddo aniyamattho, tena dvīsu pakāresu ekenapi atthasiddhi hotīti dasseti. Avuttavikappanattho vā vā-saddo, tena ‘‘vivittaṃ vivitta’’nti <a name="M2.0261"></a> imassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Aniyamo panettha tiṇṇampi visuṃ visuṃ pariyāyabhāvatova siddho. Pariyāyasaddā hi visuṃ visuṃyeva atthaṃ sādhentā pariyāyāti loke niruḷhā. Yathāhu –</p>
  2259. <p class="gatha1">‘‘Pariyāyeneva te yasmā, vadantatthaṃ na saṃhatā;</p>
  2260. <p class="gathalast">Pariyāyatthaṃ tato sabbaṃ, pariyāyesu vavatthita’’nti.</p>
  2261. <p class="bodytext"><a name="para1013-6"></a><span class="paranum">1013-6</span>. <span class="bld">Tasmiṃ nimitte</span>ti paṭhamāruppaviññāṇassa abhāvasaṅkhāte jhānuppattikāraṇabhūte nimitte. <span class="bld">Sati santiṭṭhatī</span>ti abhāvanimittārammaṇā sati sammā suppatiṭṭhitā hutvā tiṭṭhati. Satisīsena cettha upacārajjhānānuguṇānaṃ saddhāpañcamānaṃ indriyānaṃ sakiccayogaṃ dasseti. Upacārajjhānaṃ pana ‘‘bhiyyopi samādhiyati mānasa’’nti iminā vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kasiṇugghāṭimā…pe… abhāvake</span>ti evaṃ pavattaviññāṇassa natthibhāvasaṅkhāte vināsābhāvake na pure abhāvādike. Appanānayo panettha pathavīkasiṇe vuttanayānusārena veditabboti āha <span class="bld">‘‘appanāya nayo’’</span>tiādi.</p>
  2262. <p class="bodytext"><a name="para1017-9"></a><span class="paranum">1017-9</span>. Evaṃ <a name="V2.0195"></a> yaṃ tattha avasiṭṭhaṃ, taṃ atidisitvā idāni visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ākāsagataviññāṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Parikammamanakkāre tasmiṃ antarahite</span>ti ‘‘natthi natthī’’ti pavattaparikammamanasikāre amanasikaraṇena asmiṃ paṭhamāruppaviññāṇe antarahite, na pana khaṇabhaṅgavasena, jhānaparihānivasena vā antarahite. Khaṇabhaṅgavasena hi antaradhānaṃ khaṇe khaṇe upalabbhati. Parihānivasena ca antaradhāne puna taṃ anuppādetvā uttari ñāṇādhigamoyeva natthīti. <span class="bld">Tassāpagamamattaṃva passanto vasatī</span>ti tassa paṭhamāruppassa abhāvamattaṃ passanto so yogāvacaro viharati. Yathā kathaṃ viyāti āha <span class="bld">‘‘sannipāta’’</span>ntiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma koci puriso maṇḍalamāḷādīsu <a name="M2.0262"></a> katthaci kenacideva karaṇīyena sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā katthaci gantvā sannipātakiccāvasāne uṭṭhāya pakkantesu bhikkhūsu puna taṃ ṭhānaṃ gantvā olokento suññameva passati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbanti. Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā so puriso sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā gato, tato sabbesu bhikkhūsu apagatesu taṃ ṭhānaṃ tehi suññameva passati, na pana tesaṃ kutoci apagatakāraṇaṃ, evamayaṃ yogāvacaro pubbe viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā paṭhamāruppaviññāṇaṃ disvā natthīti manasikārena tasmiṃ apagate tatiyāruppacakkhunā tassa natthibhāvameva passati, na tassa apagatakāraṇaṃ vīmaṃsati jhānassa tādisābhogābhāvatoti.</p>
  2263. <p class="bodytext"><a name="para1020-4"></a><span class="paranum">1020-4</span>. <span class="bld">Catutthā…pe… na ca santa</span>nti yathā nevasaññānāsaññāyatanacittaṃ saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattiyā savisesaṃ santaṃ, evamayaṃ ākiñcaññāyatanasamāpatti na ca santā tadabhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Ca</span>-saddo panettha avuttasamuccayattho. Tena ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo, saññā sallaṃ, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, yadidaṃ nevasaññānāsaññāyatana’’nti imassapi saṅgaho veditabbo. <span class="bld">Catutthaṃ santato</span>ti saṅkhārāvasesasukhumabhāveneva savisesaṃ santatāya, asantabhāvakararogādisarikkhakasaññāvirahato ca santato disvā. <span class="bld">‘‘Santaṃ santamidaṃ citta’’</span>nti iminā bhāvanākāraṃ dasseti. <span class="bld">Vibhaṅgepi</span> hi taṃyeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karotīti ayameva bhāvanākāro gahito. Apare pana ‘‘pāḷiyaṃ imassa bhāvanākāro na gahito’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ vadanti, tattha vattabbaṃ <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanādito</span> gahetabbaṃ.</p>
  2264. <p class="bodytext"><a name="para1027"></a><span class="paranum">1027</span>. Tatiyāruppasaṅkhātakkhandhesu ca catūsupi ārammaṇabhūtesūti adhippāyo.</p>
  2265. <p class="bodytext"><a name="para1029-31"></a><span class="paranum">1029-31</span>. <span class="bld">Abhāvamattampī</span>ti <a name="M2.0263"></a><a name="V2.0196"></a> suññatamattampi evaṃ sukhumampīti adhippāyo. <span class="bld">Santārammaṇatāyā</span>ti santaṃ ārammaṇaṃ etassāti santārammaṇā, tabbhāvo santārammaṇatā, tāya, na jhānasantatāya. Na hi tatiyāruppasamāpatti catutthāruppato santatarā. Codako yaṃ santato manasi karoti, na tattha ādīnavadassanaṃ bhaveyya. Asati ca ādīnavadassane na samatikkamo eva siyāti <span class="bld">‘‘santato ce manakkāro kathañca samatikkamo’’</span>ti āha. Itaro <span class="bld">‘‘anāpajjitukāmattā’’</span>tiādinā parihāramāha. Tena ādīnavadassanampi atthevāti dasseti. Yasmiñhi jhāne abhirati, tattha āvajjanasamāpajjanādipaṭipattiyā bhavitabbaṃ. Sā panassa tatiyāruppe sabbasova natthi, kevalaṃ suññabhāvato ārammaṇakaraṇamattameva. Tathā hesa kiñcāpi taṃ santato manasi karoti, atha khvassa ‘‘ahametaṃ āvajjissāmi, samāpajjissāmī’’ti <span class="bld">ābhogo</span> samannāhāro na hoti. Kasmā? Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā paṇītataratāya. Yathā hi rājā mahatā rājānubhāvena nagaravīthiyaṃ caranto dantakārādayo kammakāre cheke anekāni dantavikatiādīni sippāni karonte disvā ‘‘aho vata re chekā ācariyā, īdisāni sippāni karissantī’’ti evaṃ tesaṃ chekatāya tussati, na cassa evaṃ hoti ‘‘aho vatāhampi rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyya’’nti. Taṃ kissa hetu? Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya, so tesaṃ jīvitaṃ tiṇāyapi amaññamāno te samatikkamitvā gacchati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2266. <p class="bodytext"><a name="para1032"></a><span class="paranum">1032</span>. <span class="bld">Sukhumaṃ para</span>nti ukkaṃsato sukhumaṃ, paṭhamajjhānūpacārato paṭṭhāya hi tacchentiyā viya pavattamānāya bhāvanāya <a name="M2.0264"></a> anukkamena saṅkhārā tattha antimakoṭṭhāsataṃ pāpitāti. Yadi evaṃ kathaṃ bhāvanā attano kiccaṃ sādheti, nanu cesā tadavatthaṃ pāpitā ārammaṇaṃ na sammā upanijjhāyatīti? Nayidameva daṭṭhabbaṃ. Bhāvanābalena sukhumabhāvaṃ pāpitāpi cesā attano kicce dubbalattaṃ na pāpitā, atha kho vipphārikatābhāvaṃ gamitā, tena tathā sukhumāpi attano kicce na dubbalā evāti na tattha tassā asāmatthiyaṃ hoti.</p>
  2267. <p class="bodytext"><a name="para1033-4"></a><span class="paranum">1033-4</span>. <span class="bld">Yāya saññāyā</span>ti yādisāya saññāya saddappavattihetubhūtāya. <span class="bld">So</span> nevasaññānāsaññāyatanasamaṅgī puggalo. <span class="bld">Nevasaññī ca nāsaññī hoti</span> nevasaññānāsaññāsamaṅgī hoti. <span class="bld">Na kevalaṃ tu saññāva edisī</span> sukhumā nevasaññānāsaññā hoti, <span class="bld">atha kho pana vedanādayopi</span> sukhumā, vedanāpi nevavedanānāvedanā, cittampi nevacittaṃnācittaṃ, phassopi nevaphassonāphasso<a name="V2.0197"></a>. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena pana ‘‘nevasaññānāsaññāyatana’’nti vuttaṃ ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’tiādīsu (dī. ni. 3.332, 341, 357, 359; a. ni. 7.44; 9.24) viya. Nanu cettha yadi saññā atthi, kathaṃ nevasaññāti vattuṃ vaṭṭati. Yadi natthi, kathaṃ nāsaññāti anuyogaṃ sandhāya imamatthaṃ upamāhi sādhetuṃ <span class="bld">‘‘pattamakkhanatelenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pattamakkhaṇatelenā</span>ti antovutthatāya yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti, nāḷipūrādīnaṃ vasena natthīti ca vattabbena patte makkhitatelena. <span class="bld">Maggasmiṃ udakena cā</span>ti upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti, nahānavasena natthīti ca vattabbena maggasmiṃ udakena.</p>
  2268. <p class="bodytext"><a name="para1035-7"></a><span class="paranum">1035-7</span>. <span class="bld">Ayaṃ attho</span>ti kiñci visesaṃ upādāya sabhāvato atthīti vattabbasseva dhammassa kiñci visesaṃ upādāya <a name="M2.0265"></a> natthīti vattabbatāsaṅkhāto ayamattho. Paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya hi nevasaññatā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena nāsaññatā ca hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭusaññāya kiccassā’’</span>tiādi. Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananañca paṭusaññākiccaṃ kathamayaṃ saññāva samānā saññākiccaṃ kātuṃ na sakkotīti āha <span class="bld">‘‘yathā dahanakicca’’</span>ntiādi. Nhātukāmassa uṇhasītabhāvaṃ akatvā sukhajananatāya <span class="bld">sukhodakaṃ,</span> tasmiṃ. Tejodhātu yathā dahanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, evamesā atisantārammaṇe pavattattā ārammaṇasañjānanaṃ kātuṃ na sakkoti, paramasukhumattaṃ gatāva. Teneva hesā akatābhinivesassa vipassanāñāṇena sukhaggayhā na hotīti sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti, aññesu hi khandhesu akatavipassanābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi, api āyasmā sāriputto. Pakativipassako pana sāriputtasadiso bhikkhu khandhādimukhena vipassanaṃ abhinivisitvā dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammānaṃ vipassanaṃ ārabhitvā ṭhito sakkuṇeyya tabbisayaṃ udayabbayañāṇaṃ uppādetuṃ, sopi kalāpasammasanavaseneva, no anupadadhammavipassanāvasena. Na hi sāriputtasadiso bhikkhu catutthāruppapariyāpannesu phassādidhammesu vinibbhujitvā visuṃ visuṃ sarūpato gahetvā aniccādivasena sammasituṃ sakkoti. Kevalaṃ pana avinibbhujja ekato gahetvā kalāpato samūhatoyeva sammasituṃ samattho hoti, evaṃ sukhumattenesā vijjati.</p>
  2269. <p class="bodytext"><a name="para1038-40"></a><span class="paranum">1038-40</span>. <span class="bld">Rūpa</span>nti <a name="V2.0198"></a> kasiṇarūpasaṅkhātaṃ paṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Ākāsa</span>nti kasiṇugghāṭimākāsaṃ. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti ākāse pavattaviññāṇaṃ<a name="M2.0266"></a>. <span class="bld">Tadabhāvaka</span>nti tassa ākāse pavattaviññāṇassa abhāvakaṃ. <span class="bld">Kamato</span>ti paṭhamāruppaṃ samatikkamitvā hotītiādinā anukkamato. Attanā vuttamatthaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ āharitvā sādhento <span class="bld">‘‘āha cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Idhā</span>ti imāsu catūsu arūpasamāpattīsu. <span class="bld">Pacchimā pacchimā</span> samāpattiyo hi purimāpurimāhi samāpattīhi <span class="bld">supaṇītatarā</span> suṭṭhu paṇītatarā, sundarapaṇītatarāti vā attho. <span class="bld">Pāsādatalasāṭikā</span>ti catubhūmakapāsādassa heṭṭhimaheṭṭhimato uparūpari savisesā pañca kāmaguṇā, cattāro pāsādatalā ca thūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttehi vihitā āyāmavitthārato samappamāṇā sāṭikā ca.</p>
  2270. <p class="bodytext"><a name="para1042"></a><span class="paranum">1042</span>. Rūpārūpabhavaṃ abhibhuyya nibbānaṃ yāti, atha vā nīvaraṇe abhibhuyya rūpārūpabhavaṃ yātīti attho.</p>
  2271. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2272. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2273. <p class="centered">Arūpāvacarasamādhibhāvanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2274. <p class="chapter">16. Soḷasamo paricchedo</p>
  2275. <p class="subhead">Abhiññāniddesavaṇṇanā</p>
  2276. <p class="bodytext"><a name="para1043-7"></a><span class="paranum">1043-7</span>. <span class="bld">Para</span>nti visiṭṭhaṃ katvā, visesatoti attho. <span class="bld">Catutthajjhānamattepī</span>ti rūpāvacaracatutthajjhānamattepi, nāvassaṃ arūpajjhānehīti adhippāyo. Arūpāvacarajjhānaṃ appaṭiladdhopi hi katādhikāro bhikkhu abhiññā sampādetuṃ samattho hoti. Ettha catutthajjhānaggahaṇeneva heṭṭhā tīṇi jhānāni gahitāni. Tesu hi aciṇṇavasī catutthajjhānaṃ uppādetumpi na sakkoti. Abhiññāsu anuyogaṃ <a name="M2.0267"></a> kātuṃ vaṭṭatīti vatvā tattha payojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhiññā</span> <a name="V2.0199"></a> <span class="bld">nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Niṭṭhaṅgatā</span>ti adhigatānisaṃsatāya ceva bhāvanāsukhatāya ca niṭṭhaṃ nipphattiṃ gatā. Samādhibhāvanāya hi lokiyābhiññā udayaphalabhāvena pākaṭā. So abhiññāya ca samādhinā ca samannāgato sukheneva paññābhāvanaṃ sampādessati.</p>
  2277. <p class="bodytext"><a name="para1048-9"></a><span class="paranum">1048-9</span>. <span class="bld">Dibbānī</span>tiādi lokiyābhiññānaṃ sarūpato uddisanaṃ. <span class="bld">Dibbāni cakkhusotānī</span>ti dibbacakkhuñāṇaṃ, dibbasotañāṇañcāti dasseti. <span class="bld">Iddhī</span>ti iddhividhañāṇaṃ. Imā pana <span class="bld">abhiññāyo pattukāmena</span> ādikammikena yoginā yasmā odātakasiṇapariyantesu aṭṭhasu kasiṇesu catutthajjhānaṃ, tabbasena ca arūpasamāpattiyo nibbattetvā vā na vā kasiṇānulomatādīhi cuddasahi ākārehi cittaṃ dametabbaṃ. Na hi evaṃ adametvā pubbe abhāvitabhāvano ādikammiko yogāvacaro pañca abhiññāyo nipphādessatīti tasmā taṃ cittaparidamanaṃ avassaṃ kātabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kasiṇānulomatādīhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kasiṇānulomatādīhī</span>ti kasiṇānulomatā kasiṇapaṭilomatā kasiṇānulomapaṭilomatā jhānānulomatā jhānapaṭilomatā jhānānulomapaṭilomatā jhānukkantikatā kasiṇukkantikatā jhānakasiṇukkantikatā aṅgasaṅkantikatā ārammaṇasaṅkantikatā aṅgārammaṇasaṅkantikatā aṅgavavatthāpanatā ārammaṇavavatthāpanatāti imehi cuddasahi ākārehi.</p>
  2278. <p class="bodytext">Tattha aṭṭhasu kasiṇesu paṭipāṭiyā satakkhattuṃ sahassakkhattumpi samāpajjanaṃ, tatheva uppaṭipāṭiyā, paṭipāṭiuppaṭipāṭivasena ca samāpajjananti imesaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena <span class="bld">kasiṇānulomatādayo</span> vuttā. Paṭhamajjhānato <a name="M2.0268"></a> paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ, ayaṃ <span class="bld">jhānānulomatā</span> nāma. Tesaṃ paṭilomato <span class="bld">jhānapaṭilomatā</span> nāma. Anulomapaṭilomato <span class="bld">jhānaanulomapaṭilomatā</span> nāma.</p>
  2279. <p class="bodytext">Pathavīkasiṇe paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā tattheva tatiyaṃ samāpajjati, tato tadeva ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, tato ākiñcaññāyatananti evaṃ kasiṇaṃ anokkamitvā jhānasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ <span class="bld">jhānukkantikatā</span> nāma. Evaṃ āpokasiṇādimūlikāpi yojanā kātabbā. Pathavīkasiṇe paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā puna tadeva tejokasiṇe, tato nīlakasiṇe, tato lohitakasiṇeti jhānaṃ anukkamitvā kasiṇasseva ekantarikabhāvena ukkamanaṃ <span class="bld">kasiṇukkantikatā</span> nāma. Pathavīkasiṇe paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā, tejokasiṇe tatiyaṃ<a name="V2.0200"></a>, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatananti iminā nayena jhānassa ceva kasiṇassa ca ukkamanaṃ <span class="bld">jhānakasiṇukkantikatā</span> nāma.</p>
  2280. <p class="bodytext">Pathavīkasiṇe paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā tattheva itaresampi samāpajjanaṃ <span class="bld">aṅgasaṅkantikatā</span> nāma. Sabbakasiṇesu ekekasseva samāpajjanaṃ <span class="bld">ārammaṇasaṅkantikatā</span> nāma. Pathavīkasiṇe paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā, āpokasiṇe dutiyaṃ, tejokasiṇe tatiyaṃ, vāyokasiṇe catutthaṃ, nīlakasiṇaṃ ugghāṭetvā ākāsānañcāyatanaṃ, pītakasiṇato viññāṇañcāyatanaṃ, lohitakasiṇato ākiñcaññāyatanaṃ, odātakasiṇato nevasaññānāsaññāyatananti evaṃ aṅgānaṃ, ārammaṇānañca samatikkamanaṃ <span class="bld">aṅgārammaṇasaṅkantikatā</span> nāma.</p>
  2281. <p class="bodytext">Paṭhamajjhānaṃ nāma pañcaṅgikanti vavatthapetvā dutiyaṃ caturaṅgikaṃ, tatiyaṃ tivaṅgikaṃ, catutthaṃ duvaṅgikaṃ, ākāsānañcāyatanaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatananti <a name="M2.0269"></a> evaṃ jhānaṅgamattasseva vavatthāpanaṃ <span class="bld">aṅgavavatthāpanaṃ</span> nāma. Tathā ‘‘idaṃ pathavīkasiṇaṃ, idaṃ āpokasiṇa’’ntiādinā ārammaṇamattasseva vavatthāpanaṃ <span class="bld">ārammaṇavavatthāpanaṃ</span> nāma. Aṅgārammaṇavavatthāpanampi eke icchantīti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā addhā taṃ bhāvanāsukhaṃ na hoti. Imehi pana cuddasahi ākārehi cittaparidamanaṃ kātuṃ aṭṭhasamāpattilābhīnaṃ satesu, sahassesu vā ekova sakkoti.</p>
  2282. <p class="bodytext"><a name="para1050-1"></a><span class="paranum">1050-1</span>. <span class="bld">Dante</span>ti cuddasahi ākārehi dante. <span class="bld">Samāhite</span>ti catutthajjhānasamādhinā samāhite. <span class="bld">Suddhe</span>ti nīvaraṇadūrībhāvena, paccanīkasamanepi abyāvaṭāya tatramajjhattupekkhāya sampāditasatipārisuddhiyā sabbhāvena vā suparisuddhe. <span class="bld">Pariyodāte</span>ti sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena viya parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hoti. Atha vā vitakkavicārakkhobhavirahavasena pariyodāteti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anaṅgaṇe</span>ti ‘‘mādisassa samādhisampannassa īdisena bhavitabba’’nti evaṃ jhānapaṭilābhapaccayānaṃ ‘‘aho vata mameva satthā paṭipucchitvā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā’’tiādinayappavattānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena anaṅgaṇe. <span class="bld">Anupakkilese</span>ti upagantvā kilissanaṭṭhena upakkilesasaṅkhātānaṃ rāgādīnaṃ, ‘‘abhijjhā cittassa upakkileso, byāpādo, kodho’’tiādinā āgatānaṃ cittupakkilesānaṃ vā vigatattā vigatupakkilese. <span class="bld">Mudubhūte</span>ti paguṇabhāvāpādanena <a name="V2.0201"></a> subhāvitattā mudubhūte, vasibhāvappatteti vuttaṃ hoti. Vasibhāvappattañhi cittaṃ suparimadditaṃ viya cammaṃ suparikammakatā viya ca lākhā mudūti vuccati. <span class="bld">Kammanīye</span>ti muduttāyeva iddhipādabhāvūpagamanena kammakkhame, vikubbanādiiddhikammayogyeti vuttaṃ hoti. Mudujātañhi cittaṃ kammakkhamaṃ hoti, sudhantamiva suvaṇṇaṃ, ubhayampi <a name="M2.0270"></a> cetaṃ subhāvitattāyeva hoti. Yathāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ muduñca hoti kammaniyañca, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.47). <span class="bld">Ṭhite</span>ti etesu parisuddhabhāvādīsu niccalaṃ avaṭṭhite, bhāvanāpāripūriyā vā paṇītabhāvaṃ sammasitvā ṭhite. <span class="bld">Acale</span>ti ṭhitattāyeva akampe, āneñjappatteti vuttaṃ hoti. Mudukammaññabhāvehi vā attano vase ṭhitattā ṭhite, saddhādīhi pariggahitattā assaddhiyādīhi akampanato acale.</p>
  2283. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhaṅgasampanne</span>ti ṭhitiacalatānaṃ visuṃ visuṃ aggahaṇena samāhiteti visuṃ ekaṅgaṃ katvā. Tāsaṃ pana visuṃ visuṃ gahaṇe suvisuddhatādīnaṃ samāhitacittassa aṅgabhūtattā samāhiteti imaṃ aṅgabhāvena aggahetvā suvisuddhatādīhi aṭṭhahi aṅgehi sampannatā veditabbā. <span class="bld">Iddhividhāyā</span>ti iddhikoṭṭhāsatthāya, iddhippabhedāya vā. Atthato pana <span class="bld">iddhividhā</span> nāma ekassa bahubhāvādianekavidhānapaccayabhūtaṃ abhiññāñāṇaṃ. <span class="bld">Abhinīharatī</span>ti abhiññādhigamatthāya parikammacittaṃ kasiṇārammaṇato apanetvā abhiññābhimukhaṃ peseti. <span class="bld">Iddhivikubbana</span>nti ettha ijjhatīti iddhi, nipphajjati paṭilabbhatīti vuttaṃ hoti. Yañhi nipphajjati, paṭilabbhati ca, taṃ ijjhatīti vuccati. Yathāha –</p>
  2284. <p class="gathalast">‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhatī’’tiādi; (Su. ni. 772; mahāni. 1; netti. 5,44);</p>
  2285. <p class="bodytext">Iddhiyeva vikubbanaṃ pakativaṇṇavijahanakiriyanti <span class="bld">iddhivikubbanaṃ,</span> idaṃ iddhīsu vikubbaniddhiyā padhānabhāvato vuttaṃ, iddhi ca vikubbanañcāti vā <span class="bld">iddhivikubbanaṃ</span>. Visuṃ gahaṇampi vuttakāraṇeneva daṭṭhabbaṃ.</p>
  2286. <p class="bodytext"><a name="para1052-4"></a><span class="paranum">1052-4</span>. Yathā pana taṃ nipphādetabbaṃ, taṃ vidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhiññāpādakajjhāna’’</span>ntiādi <a name="V2.0202"></a> vuttaṃ. Ettha ca ‘‘anupubbena cattāri <a name="M2.0271"></a> jhānāni samāpajjitvā catutthajjhānato vuṭṭhāyā’’ti keci, taṃ ayuttaṃ. Yadicchakaṃ samāpajjanatthañhi cittaparidamanaṃ, catutthajjhānameva ca abhiññāpādakaṃ, na itarāni. <span class="bld">Sataṃ…pe… mānasa</span>nti sace sataṃ icchati, ‘‘sataṃ homi, sataṃ homī’’ti, sace sahassaṃ icchati, ‘‘sahassaṃ homi, sahassaṃ homī’’ti evaṃ parikamma<span class="bld">mānasaṃ</span> katvā. ‘‘Parikammamānasa’’nti ca pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘sataṃ homī’’tiādinā pavattitakāmāvacaracittaṃ, pādakajjhānañca. <span class="bld">Abhi…pe… punā</span>ti ettha pubbe abhiññāpādakajjhānasamāpajjanaṃ parikammacittassa samādhānatthaṃ, puna samāpajjanaṃ adhiṭṭhānacittassa balaggāhatthaṃ. <span class="bld">Adhiṭṭhātī</span>ti sataṃ āvajjetvā tato paraṃ pavattānaṃ tiṇṇaṃ, catunnaṃ vā pubbabhāgacittānaṃ anantarā uppannena sanniṭṭhāpanavasena adhiṭṭhānanti laddhanāmena abhiññāñāṇena sanniṭṭhānaṃ karoti, sataṃ nipphādetīti attho. ‘‘Adhiṭṭhāna’’nti hi sabbattha abhiññāñāṇaṃ vuccati.</p>
  2287. <p class="bodytext"><a name="para1055-7"></a><span class="paranum">1055-7</span>. <span class="bld">Nimittārammaṇa</span>nti paṭibhāganimittārammaṇaṃ. <span class="bld">Parikammamanānettha satārammaṇikānī</span>ti ettha etesu parikammādhiṭṭhānesu parikammamānasāni ‘‘sataṃ homī’’ti pavattāni kāmāvacaramānasāni satārammaṇikāni ekekassa cittassa vasena satārammaṇikāni honti paccekaṃ ‘‘sataṃ homī’’ti pavattanato. Sahassārammaṇādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Tadādhiṭṭhānacittampī</span>ti tassa satādikassa adhiṭṭhānacittampi. Satārammaṇikatā ca pana nesaṃ vaṇṇavasena, no sattapaññattivasena. Rūpañhi sataṃ vā sahassaṃ vā katvā dassetabbaṃ, na paññatti. Ettha ca yadi nīlavaṇṇameva sataṃ abhinipphādeti, vaṇṇassa taṃtaṃsantānavasena nānattepi nīlavasena ekattā ekamekaṃ parikammacittaṃ sabbaṃ nīlajātaṃ ālambati.</p>
  2288. <p class="bodytext">Yadi pana nānāvaṇṇanānākiriyaparikammacittānampi bahubhāvo hoti, ekamekaṃ ekekavaṇṇaṃ, ekekavaṇṇesu ca nānākiriyaṃ <a name="M2.0272"></a> ārammaṇaṃ karoti. Adhiṭṭhānacittaṃ pana vaṇṇasāmaññaṃ gahetvāpi parikammārammaṇaṃ nānāvaṇṇavantaṃ abhinipphādeti acinteyyānubhāvattā iddhivisayassa. <span class="bld">Appanācittaṃ viyā</span>ti <span class="bld">viya</span>-ggahaṇaṃ abhiññācittassa, jhānacittassa ca paṭhamuppattiyaṃ sadisabhāvato vuttaṃ, na tassa appanābhāvato. Teneva hi pubbe vuttaggahaṇena visesitanti. <span class="bld">Catutthajjhānika</span>nti rūpāvacaracatutthajjhānavantaṃ, tena sampayuttaṃ. Yadi evaṃ catutthajjhānassa, imassa ca ko visesoti āha <span class="bld">‘‘parikammavisesovā’’</span>ti. Na hettha parikammavisesaṃ <a name="V2.0203"></a> vinā añño viseso atthi. Appanāya pubbabhāgappavattānipi tīṇi cattāri javanāni gahitaggahaṇena, aggahitaggahaṇena vā parikammopacārānulomāni sabbapacchimaṃ gotrabhunāmakantiādi sesaṃ samānameva. Tenāha <span class="bld">‘‘sesaṃ pubbasamaṃ idhā’’</span>ti. Iddhividhañāṇavaṇṇanā.</p>
  2289. <p class="bodytext"><a name="para1058"></a><span class="paranum">1058</span>. <span class="bld">Dibbasota</span>nti devatānaṃ pittasemhādīhi apalibuddhehi dūrepi ārammaṇaggahaṇasamatthehi dibbasotapasādehi samānattā, dibbavihāravasena paṭiladdhattā, attanā ca dibbavihārasannissitattā dibbaṃ, savanaṭṭhena sotakiccakaraṇato, taṃsadisatāya ca sotaṃ. <span class="bld">Ida</span>nti yaṃ uddese ‘‘dibbāni cakkhusotānī’’ti (abhidha. 1048) dibbasotaṃ uddiṭṭhaṃ, taṃ idanti attho.</p>
  2290. <p class="bodytext"><a name="para1059-64"></a><span class="paranum">1059-64</span>. Paṭhamaṃ oḷārikasaddaṃ āvajjetvā pacchā sukhumasaddassa āvajjitabbato āha <span class="bld">‘‘mahanto sukhumopi cā’’</span>ti. Paricayakaraṇatthañhi paṭhamaṃ araññe sīhādīnaṃ sadde ādiṃ katvā sabbe oḷārikato paṭṭhāya yathānukkamena sukhumasaddā āvajjitabbā, tathā puratthimādīsu disāsu oḷārikānampi sukhumānampi saddānaṃ saddanimittaṃ manasi <a name="M2.0273"></a> kātabbaṃ. Tassa te saddā pakaticittassapi pākaṭā honti, parikammacittassa pana ativiya pākaṭā. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa yogino. <span class="bld">Saddassa nimitta</span>nti oḷārikassa, sukhumassa vā saddassa yathāvuttaṃ upādāyupādāya labbhamānaoḷārikasukhumākāraṃ. <span class="bld">Manasi kubbato</span>ti ‘‘imissā disāya ayaṃ saddo oḷāriko, sukhumo vā’’ti evaṃ parikammacittena manasi karontassa. <span class="bld">Saddesū</span>ti ye parikammacittassa visayabhūtā oḷārikā, sukhumā vā saddā, tesu. <span class="bld">Aññatara</span>nti yattha parikammakaraṇavasena abhiṇhaṃ manasikāro pavatto, taṃ ekaṃ saddaṃ. Yadi abhiññācittampi parikammena gahitameva ārammaṇaṃ karoti, ko pana tassa, imassa vā visesoti? Vuccate – parikammacittaṃ asutassa gahaṇato saddamattaṃ gaṇhāti, abhiññācittaṃ pana asutampi gaṇhantaṃ savanākārena gahaṇato atthāvabodhassa paccayabhāveneva gaṇhātīti ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Sutakovidā</span>ti pariyattiyaṃ chekā.</p>
  2291. <p class="bodytext"><a name="para1065-6"></a><span class="paranum">1065-6</span>. <span class="bld">Thāmajāta</span>nti jātathāmaṃ, daḷhabhāvappattanti attho. Vaḍḍhetabbaṃ pādakajjhānārammaṇaṃ kittakanti āha <span class="bld">‘‘etthantaragata’’</span>ntiādi. Pādakajjhānassa hi ārammaṇabhūtaṃ <a name="V2.0204"></a> kasiṇanimittaṃ ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ pharatū’’ti manasi karitvā pādakajjhānaṃ samāpajjantassa kasiṇanimittaṃ tattakaṃ ṭhānaṃ pharitvā tiṭṭhati. So samāpattito vuṭṭhāya puna pādakajjhānaṃ asamāpajjitvāpi anekappabhedepi sadde āvajjati subhāvitabhāvanattā. Tattha aññataraṃ saddaṃ ārabbha uppannāvajjanānantaraṃ cattāri, pañca vā javanāni uppajjanti, tesu pacchimaṃ iddhicittaṃ hoti. Evaṃ yattakaṃ saddaṃ icchati, tattakaṃ tattha gataṃ āvajjitvā abhiññāñāṇena jānāti. Yena pana evaṃ kasiṇanimittaṃ avaḍḍhitaṃ, tena punapi pādakajjhānaṃ samāpajjitabbameva. So hi taṃ ṭhānagatasaddaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvāva tato <a name="M2.0274"></a> vuṭṭhāya abhiññācittena suṇāti. Tato eva hi ‘‘pādakārammaṇena…pe… suṇātīti sāsaṅkaṃ vadatī’’ti (visuddhi. mahā. 2.400) vuttaṃ. Iddhividhalābhī pana sesābhiññalābhino viya vijjamānasaddādiārammaṇamattameva akatvā āgantukarūpanimmāpanato sabbathāpi dvikkhattuṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvāva taṃ nipphādeti. <span class="bld">Ekaṅguladvaṅgula</span>-ggahaṇañcettha sukhumasaddāpekkhāya kataṃ.</p>
  2292. <p class="bodytext"><a name="para1068"></a><span class="paranum">1068</span>. <span class="bld">Suṇanto</span>ti evaṃ paricchinditvā paricchinditvā savanena vasikatābhiñño hutvā yathāvajjite suṇanto. <span class="bld">Pāṭiyekkampī</span>ti ekajjhaṃ pavattamānepi yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ katvā uṭṭhite saṅkhabherīpaṇavādisadde paccekaṃ vatthubhedena vavatthāpetukāmatāya sati ‘‘ayaṃ saṅkhasaddo, ayaṃ bherīsaddo, ayaṃ paṇavasaddo’’tiādinā paccekaṃyeva vavatthāpetuṃ sakkotiyevāti. Dibbasotañāṇavaṇṇanā.</p>
  2293. <p class="bodytext"><a name="para1069-73"></a><span class="paranum">1069-73</span>. <span class="bld">Cetopariyamānasa</span>nti pariyātīti pariyaṃ, sarāgādivasena paricchijja jānātīti attho. Yesañhi dhātūnaṃ gati attho, buddhipi tesaṃ attho hotīti. Cetaso pariyaṃ cetopariyaṃ, manasi bhavanti mānasaṃ, ñāṇaṃ, cetopariyañca taṃ mānasañcāti <span class="bld">cetopariyamānasaṃ. Dibbacakkhuvasenevā</span>ti dibbacakkhuupanissayeneva. Tañhi etassa uppādane parikammaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā idaṃ dibbacakkhuvaseneva pavattati, tasmā. <span class="bld">Dibbena cakkhunā</span>ti dibbasadisatādīhi ‘‘dibbacakkhū’’ti laddhavohārena dibbacakkhuñāṇena disvāti sambandho. <span class="bld">Hadaya</span>nti na hadayavatthu, atha kho hadayamaṃsapesi. Yaṃ bahi kamalamakuḷasaṇṭhānaṃ anto kosātakīphalasadisanti vuccati. Tañhi nissāya idāni <a name="M2.0275"></a> vuccamānaṃ lohitaṃ tiṭṭhati. Hadayavatthu pana imaṃ lohitaṃ nissāya pavattati. <span class="bld">Lohitaṃ disvā</span>ti lohitassa vaṇṇaṃ disvā. Dibbacakkhunopi hi vaṇṇameva dissati. Teneva <a name="V2.0205"></a> hi taṃ cakkhusadisattā ‘‘cakkhū’’ti vuccati. <span class="bld">Parassā</span>ti aññassa. Yathā hi yo paro na hoti, so attā, evaṃ yo attā na hoti, so paro. Kathaṃ pana dibbacakkhunā lohitassa vaṇṇadassanena paracittaṃ viññeyyanti āha <span class="bld">‘‘somanassayute’’</span>tiādi. <span class="bld">Lohita</span>nti rattaṃ nigrodhaphalasamānavaṇṇaṃ. <span class="bld">Kāḷaka</span>nti jambusadisavaṇṇaṃ. <span class="bld">Tilatelūpama</span>nti anena pasannabhāvamāha.</p>
  2294. <p class="bodytext">Kathaṃ pana citte somanassa sahagatādimhi sati kammajassa lohitassa vividhavaṇṇabhāvāpattīti? Kiñcāpi hadayavatthusannissitabhūtāni kammajāneva, taṃ pana lohitaṃ kammajamevāti natthi catusantatirūpassapi tattha labbhamānattā. Teneva hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘idaṃ rūpaṃ somanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ domanassindriyasamuṭṭhānaṃ, idaṃ upekkhindriyasamuṭṭhānanti parassa hadayalohitavaṇṇaṃ passitvā’’ti (visuddhi. 2.401) vuttaṃ. Evampi yaṃ tattha acittajaṃ, tassa yathāvuttavaṇṇabhedena na bhavitabbanti? Bhavitabbaṃ sesasantatirūpānaṃ tadanuvattanato. Yathā hi gamanādīsu cittajarūpāni utujakammajāhārajarūpehi anuvattīyanti, aññathā kāyassa desantarappattiyeva na siyāti, evamidhāpi cittajarūpaṃ sesasantatirūpehi anuvattīyati, pasādakodhavelāsu ca cakkhussa vaṇṇabhedāpattiyeva tassatthassa nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ, tasmā somanassādiyuttacittānurūpaṃ uppannacittasamuṭṭhānarūpavasena sesatisamuṭṭhānarūpānampi nānāvaṇṇatā hotiyevāti suṭṭhu vuttaṃ <span class="bld">‘‘lohitaṃ lohitaṃ siyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Disvā hadayalohita</span>nti paṭhamaṃ tāva anumānañāṇena <a name="M2.0276"></a> lohitaṃ disvā. <span class="bld">Kātabbaṃ thāmataṃ gata</span>nti uppādetvā thāmabhāvaṃ gataṃ kātabbaṃ.</p>
  2295. <p class="bodytext">Cetopariyañāṇañhi uppādetukāmena yoginā dibbacakkhulābhinā eva satā heṭṭhā vuttanayena rūpāvacaracatutthajjhānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ abhinīhārakkhamaṃ katvā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā parassa hadayamaṃsapesiṃ nissāya vattamānassa lohitassa vaṇṇadassanena idāni imassa cittaṃ ‘‘somanassasahagata’’nti vā ‘‘domanassasahagata’’nti vā ‘‘upekkhāsahagata’’nti vā nayaggāhavasena vavatthāpetvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘imassa cittaṃ jānāmī’’ti parikammaṃ kātabbaṃ. Kālasatampi kālasahassampi punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tatheva paṭipajjitabbaṃ. Tassevaṃ dibbena cakkhunā hadayalohitavaṇṇadassanādividhinā paṭipajjantassa ‘‘idāni cetopariyañāṇaṃ uppajjissatī’’ti yaṃ tadā pavattatīti vavatthāpitaṃ cittaṃ, taṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ tīṇi cattāri vā javanāni kāmāvacarāni javanti. Catutthaṃ, pañcamaṃ vā abhiññācittaṃ rūpāvacaracatutthajjhānikaṃ<a name="V2.0206"></a>. Tattha yaṃ tena appanācittena sampayuttaṃ ñāṇaṃ, idaṃ cetopariyañāṇaṃ. Tañhi yattha anena parikammaṃ kataṃ, taṃ parassa cittaṃ paccakkhato paṭivijjhantaṃ vibhāventameva hutvā pavattati, rūpaṃ viya ca dibbacakkhuñāṇaṃ, saddaṃ viya ca dibbasotañāṇaṃ. Tato paraṃ pana kāmāvacaracittehi sarāgādivavatthāpanaṃ hoti nīlādivavatthāpanaṃ viya.</p>
  2296. <p class="bodytext"><a name="para1074-5"></a><span class="paranum">1074-5</span>. Evamadhigatassa pana cetopariyañāṇassa thāmagamanavidhānampi adhigamavidhānasadisameva, tadevettha ācariyena dassitaṃ. <span class="bld">Evaṃ thāmagate</span>tiādi thāmagamanānisaṃsadassanaṃ. <span class="bld">Sabbamevā</span>ti idaṃ ‘‘kāmāvacaracittaṃ, rūpārūpesu <a name="M2.0277"></a> mānasa’’nti ubhayapadenapi sambandhitabbaṃ, catupaṇṇāsavidhaṃ kāmāvacaracittaṃ, pañcadasarūpāvacaracittaṃ, dvādasaarūpāvacaracittanti sabbameva, paccekaṃ sarāgādippabhedakaṃ vijānātīti attho. Puthujjanassa vasenāyaṃ abhiññākathāti lokuttaracittaṃ idha anuddhaṭaṃ. Tampi hi uparimo, sadiso vā ariyo heṭṭhimassa, sadisassa ca cittaṃ jānāti, heṭṭhimo pana uparimassa cittaṃ na jānāti. Yathā cetaṃ, evaṃ arūpāvacarajjhāne akatābhiniveso puthujjano, sekhopi vā arūpāvacaracittaṃ na jānāti. Aṭṭhasamāpattikassa pana vasena idhārūpāvacaracittassāpi jānanaṃ vuttaṃ. Arahā pana āruppe akatābhinivesopi tappaṭicchādakaavijjāya vihatattā tampi jānātiyeva. Cetopariyañāṇavaṇṇanā.</p>
  2297. <p class="bodytext"><a name="para1076-7"></a><span class="paranum">1076-7</span>. Pubbe atītajātīsu nivāsā nivutthā attano santāne pavattā, saparaviññāṇehi gocarāsevanāya āsevitā ca khandhā pubbenivāsā. Paraviññāṇaviññātāpi hi pubbe nivasiṃsu etthāti pubbenivāsāti vuccanti, te pana chinnavaṭumakānussaraṇādīsu buddhānaṃyeva visayā, pubbe nivāsesu sarūpavibhāvakaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">pubbenivāsañāṇaṃ</span>. Tena. <span class="bld">Tadanussatī</span>ti tesaṃ pubbenivāsānaṃ anussati. Heṭṭhā tīsu jhānesu yathārahaṃ pītisukhehi kāyacittānaṃ sampīṇanāya cattāri jhānāni samāpajjitabbānīti āha <span class="bld">‘‘jhānāni panā’’</span>tiādi. Aññathā pādakajjhānaṃ samāpajjitvāyevāti vuttaṃ siyā. Yāya nisajjāya nisinnassa anussaraṇārambho, sā idha <span class="bld">sabbapacchimā nisajjā</span>.</p>
  2298. <p class="bodytext"><a name="para1078-80"></a><span class="paranum">1078-80</span>. <span class="bld">Tato pabhuti…pe… kkamā</span>ti tasmiṃ bhave purimabhavādīsu kataṃ sabbampi saṅgahetvā <span class="bld">sabbamāvajjitabba</span>ntiādinā visuṃ visuṃ rattindivādivasena dasseti. <span class="bld">Divase</span> <a name="M2.0278"></a> <span class="bld">rattiyaṃ kata</span>nti sabbapacchimanisajjāto paṭṭhāya āsanapaññāpanaṃ senāsanappavesananti paṭilomena <a name="V2.0207"></a> sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ. <span class="bld">Katamāvajjitabba</span>nti yaṃ etthantare katakiccaṃ, sabbaṃ taṃ paṭilomakkameneva āvajjitabbanti attho. Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ, parikammacittassa pana atipākaṭameva. Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti, puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ, ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hoti. Pādakajjhānasamāpajjanañhi satthakassa viya nisānasilā satipaññānaṃ nisitabhāvāvahaṃ, tasmā tā taṃsamāpajjanena paramanepakkappattā honti. <span class="bld">Purimasmiṃ bhave</span>ti imamhā bhavā anantare purimasmiṃ bhave.</p>
  2299. <p class="bodytext"><a name="para1081"></a><span class="paranum">1081</span>. <span class="bld">Nibbattaṃ nāmarūpañcā</span>ti attano paccayehi nibbattanāmarūpaṃ. <span class="bld">Sādhuka</span>nti suṭṭhu aparihāpetvā āvajjitabbaṃ. Pahoti hi imissā abhiññāya katādhikāro bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ, tathā asakkontenāpi dhuranikkhepaṃ akatvā pādakajjhānameva punappunaṃ samāpajjitabbaṃ, tato ca vuṭṭhāya punappunaṃ āvajjitabbaṃ. Āvajjantena ca pana paṭhamaṃ rūpaṃ āvajjitvā pacchā nāmaṃ āvajjitabbanti ācariyā. Apare pana vipariyāyena vadanti.</p>
  2300. <p class="bodytext">Tattha pacchimanisajjāto pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattañāṇaṃ atītajātīsu nivutthadhammārammaṇābhāvato pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma na hoti, taṃ pana parikammañāṇameva. Yadā panassa paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe uppannaṃ nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe vuttanayena appanācittaṃ <a name="M2.0279"></a> uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘yadā panā’’</span>tiādi.</p>
  2301. <p class="bodytext">Etthāha – kiṃ ekeneva abhiññācittena cutikkhaṇe pavattanāmarūpaṃ sabbampi ārammaṇaṃ karoti, udāhu aññena aññenāti. Kiñcettha yadi ekeneva, dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya anirūpitarūpena vavatthānaṃ hoti. Yadi ca aññena aññena, visuṃ visuṃ pādakajjhānasamāpajjanādinā bhavitabbanti? Ubhayathāpi na doso. Iddhivisayassa hi acinteyyattā ekenapi abhiññācittena nāmarūpe passanto nirūpitarūpeneva passati, na anirūpitarūpeneva passati, aññenapi vā paṭhamameva pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya samāhitacittena <a name="V2.0208"></a> kataparikammassa pavattitattā puna samāpajjanaṃ vinā āvajjitvā ārammaṇaṃ karotiyevāti. Pubbenivāsānussatiñāṇavaṇṇanā.</p>
  2302. <p class="bodytext"><a name="para1086-8"></a><span class="paranum">1086-8</span>. <span class="bld">Dibbacakkhunā</span>ti dibbasadisattā, dibbavihāravasena paṭilabhitabbattā, attanā ca dibbavihārasannissitattā mahājutikatādīhi vā <span class="bld">dibbaṃ,</span> rūpadassanaṭṭhena cakkhumivāti <span class="bld">cakkhu</span>. Yathā hi maṃsacakkhu viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattati, idaṃ pana tato sātisayaṃ cakkhukiccakārīti dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu, tena <span class="bld">dibbacakkhunā. Kasiṇārammaṇa</span>nti aṭṭhannampi kasiṇānaṃ vasena kasiṇārammaṇaṃ. <span class="bld">Abhinīhārakkhamaṃ katvā</span>ti cuddasavidhena cittaparidamanena aṭṭhaṅgasampannatākaraṇena abhinīhārakkhamaṃ dibbacakkhuñāṇābhimukhaṃ pesanārahaṃ pesanayogyaṃ katvā. ‘‘Tejo…pe… kasiṇampi vā āsannaṃ kātabba’’nti pāṭhaseso. <span class="bld">Āsannaṃ kātabba</span>nti dibbacakkhuñāṇuppattiyā samīpabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ kātabbaṃ, tattha upacārajjhānaṃ paguṇataraṃ katvā <a name="M2.0280"></a> taṃ vaḍḍhetvā icchitakkhaṇe upaṭṭhānayogyaṃ katvā ṭhapetabbanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ dibbacakkhunā rūpadassanavisaye. <span class="bld">Seṭṭhanti paridīpita</span>nti ālokakasiṇasseva pabhāvissajjanasabhāvena ālokakaraṇena itarehi visiṭṭhattā visiṭṭhanti paridīpitaṃ.</p>
  2303. <p class="bodytext"><a name="para1089-90"></a><span class="paranum">1089-90</span>. <span class="bld">Uppādetvā</span>ti paṭhamajjhānaniddese vuttanayena upacārajjhānuppādanena uppādetvā. Upacārajjhānuppattiyā hi saddhiṃ paṭibhāganimittuppatti. Yasmā pādakajjhānaṃ vijjamāneyeva āloke appanāvasena pavattimattaṃ vinā attano balena ālokaṃ pharituṃ na sakkoti, nāpi yathāpatthaṭaṃ thāvaraṃ kātuṃ, parikammaṃ pana tadubhayampi kātuṃ samatthaṃ, tasmā upacārabhūmiyaṃyeva taṃ vaḍḍhetabbanti āha <span class="bld">‘‘upacārabhūmiya’’</span>ntiādi. <span class="bld">Upacārabhūmī</span>ti cettha ālokassa thāvarakaraṇavasappavattaṃ parikammacittamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Appana</span>nti jhānavasena appanaṃ. Na hi akataparikammassa abhiññāvasena appanā sijjhati. Tenāha <span class="bld">‘‘pādakajjhānanissita’’</span>nti. <span class="bld">Pādakajjhānanissita</span>nti pādakajjhānārammaṇaṃ hoti, na dibbacakkhussa parikammanissitaṃ parikammārammaṇaṃ hoti, tathā ca sati ālokavaḍḍhanābhāvato rūpadassanaṃ na siyāti adhippāyo.</p>
  2304. <p class="bodytext"><a name="para1091-3"></a><span class="paranum">1091-3</span>. <span class="bld">Anto…pe… bhave</span>ti antogatameva rūpagataṃ passitabbaṃ bhave, na bahiddhā vikkhepuppattihetubhāvato <a name="V2.0209"></a> passitabbaṃ dibbacakkhunāti adhippāyo. Na hi āloke pharitepi maṃsacakkhussa āpāthaṃ hoti. <span class="bld">Parikammassa vāro hi atikkamati tāvade</span>ti idha parikammaṃ nāma yathāvuttakasiṇārammaṇaṃ upacārajjhānaṃ, taṃ rūpagataṃ passato na pavattati, kasiṇālokavasena ca rūpagatadassanaṃ kasiṇāloko ca parikammavasenāti tadubhayampi parikammassa <a name="M2.0281"></a> appavattiyā na hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘ālokopī’’</span>tiādi. Tasmiṃ antarahite rūpagatampi na ca dissati, rūpagataṃ passato parikammassa vāro atikkamati, parikammapasutassa kasiṇārammaṇañāṇaṃ hotīti rūpagataṃ dissati, kathaṃ paṭipajjitabbanti āha <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādi.</p>
  2305. <p class="bodytext"><a name="para1094-9"></a><span class="paranum">1094-9</span>. <span class="bld">Evaṃ anukkamenā</span>ti punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya abhiṇhaṃ ālokapharaṇena. <span class="bld">Āloko thāmavā</span>ti ālokagato ciraṭṭhāyī siyā, tathā ca sati tattha sucirampi rūpagataṃ passateva. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘āloko etthā’’</span>tiādi. Svāyamattho tiṇukkūpamāya vibhāvetabboti dassento āha <span class="bld">‘‘tiṇukkāyā’’</span>tiādi. Eko kira rattiyaṃ tiṇukkāya maggaṃ paṭipajji, tassa sā tiṇukkā vijjhāyi, athassa samavisamāni na paññāyiṃsu, so taṃ tiṇukkaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsitvā puna ujjālesi, sā pajjalitvā purimālokato mahantaramālokaṃ akāsi, evaṃ punappunaṃ vijjhātaṃ ujjālayato kamena sūriyo uṭṭhāsi, sūriye uṭṭhite ‘‘ukkāya kammaṃ natthī’’ti taṃ chaḍḍetvā divasampi agamāsi. Tattha ukkāloko viya parikammakāle kasiṇāloko, ukkāya vijjhātāya samavisamānaṃ adassanaṃ viya rūpagataṃ passato parikammassa vārātikkamena āloke antarahite rūpagatānaṃ adassanaṃ, ukkāya ghaṃsanaṃ viya punappunaṃ pādakajjhānasamāpajjanaṃ, ukkāya purimālokato mahantatarālokakaraṇaṃ viya puna parikammaṃ karoto balavatarālokapharaṇaṃ, sūriyuṭṭhānaṃ viya thāmagatālokassa yathāvaḍḍhitaparicchedaṃ pharitvā avaṭṭhānaṃ, tiṇukkaṃ chaḍḍetvā divasampi gamanaṃ viya padittālokaṃ vaḍḍhetvā thāmagatenālokena divasampi rūpadassanaṃ. Ettāvatā ca dibbacakkhussa nānāvajjanaparikammañceva dibbacakkhuñāṇañca dassitaṃ, na tassa uppattikkamoti <a name="M2.0282"></a> taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘uppādanakkamopī’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva. <span class="bld">Tāni cattāri pañca vā</span>ti potthakesu likhanti. ‘‘Tīṇi cattāri vā panā’’ti pāṭho.</p>
  2306. <p class="bodytext"><a name="para1100"></a><span class="paranum">1100</span>. Tattha <span class="bld">atthasādhakacitta</span>nti yadatthāyesa paṭipanno, tassa tadatthasādhanato atthasādhakabhūtaṃ <a name="V2.0210"></a> cittaṃ. Tasmiñhi uppanne maṃsacakkhussa anāpāthayogyaṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ āpāthaṃ āgacchati, maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti. Tadeva cettha rūpaṃ sarūpato vibhāvanasamatthaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya. Na pana āvajjanaparikammavasena pavattāni pubbabhāgacittāni. Tāni hi ārammaṇaṃ karontānipi na yāthāvato taṃ vibhāvetvā pavattanti āvajjanasampaṭicchanādicittāni viyāti.</p>
  2307. <p class="bodytext"><a name="para1101-2"></a><span class="paranum">1101-2</span>. Nanu ca anāgataṃsañāṇaṃ yathākammūpagañāṇanti dve abhiññāñāṇāni atthi, kasmā tāni idha na dassitānīti āha <span class="bld">‘‘anāgataṃsañāṇassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ijjhanti dibbacakkhunā</span>ti visuṃ parikammassa abhāvato dibbacakkhuñāṇapaṭilābheneva tassa parivārāni hutvā paṭiladdhāni honti. Tatoyeva hi tāni tassa paribhaṇḍañāṇānīti vuccanti. Yathā hi sinerussa parivāraṭṭhāniyāni taṃsiddhiyā siddhāni mekhalaṭṭhānāni paribhaṇḍānīti vuccanti, evaṃ imānipi dibbacakkhusiddhiyā siddhāni tassa paribhaṇḍānīti veditabbāni.</p>
  2308. <p class="bodytext">Hotu tāva evametaṃ, cutūpapātañāṇaṃ pana kiṃ na dassitanti āha <span class="bld">‘‘cutūpapātañāṇampī’’</span>tiādi. Dibbacakkhuñāṇameva hi cutiyaṃ, upapattiyañca rūpaṃ vibhāventaṃ cutūpapāte pavattattā ‘‘cutūpapātañāṇa’’nti vuccati, avasesarūpavibhāvanakāle <a name="M2.0283"></a> ‘‘dibbacakkhū’’ti vuccati, tasmā paramatthato nāmadvayena āgataṃ ekameva ñāṇaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ cutūpapātañāṇanti pana byañjanatoyeva nānanti. Katthaci manomayañāṇantipi visuṃ abhiññāñāṇaṃ āgataṃ, taṃ atthato iddhividhañāṇameva. Dibbacakkhuñāṇavaṇṇanā.</p>
  2309. <p class="bodytext"><a name="para1103"></a><span class="paranum">1103</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Anena tarenā</span>ti anena abhidhammāvatāranāmakena tarena.</p>
  2310. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2311. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2312. <p class="centered">Abhiññāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2313. <p class="chapter">17. Sattarasamo paricchedo</p>
  2314. <p class="subhead">Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā</p>
  2315. <p class="bodytext"><a name="para1104-5"></a><span class="paranum">1104-5</span>. <span class="bld">Pañca</span> <a name="V2.0211"></a> <span class="bld">iddhividhādīnī</span>ti –</p>
  2316. <p class="gatha1">‘‘Iddhividhaṃ dibbasotaṃ, paracittavijānanā;</p>
  2317. <p class="gathalast">Pubbenivāsānussati, dibbacakkhūti pañcadhā’’ti. –</p>
  2318. <p class="unindented">Evamāgatā pañca. <span class="bld">Sattābhiññā imā panā</span>ti atītaṃsañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇe, manomayañāṇassa ca iddhividhañāṇe antogadhattā vuttaṃ. Atītaṃsañāṇaṃ nāma paresaṃ paccuppannabhave yāva paṭisandhipariyosānaṃ pavattacittārammaṇaṃ ñāṇaṃ. Manomayañāṇampi nāma manomayakāyābhinimmānādivasappavattaṃ iddhividhañāṇaṃ.</p>
  2319. <p class="bodytext"><a name="para1106"></a><span class="paranum">1106</span>. Idāni imesaṃ abhiññāñāṇānaṃ ārammaṇavinicchaye asammohatthaṃ taṃ dassetumārabhanto āha <span class="bld">‘‘sattanna’’</span>ntiādi<a name="M2.0284"></a>. <span class="bld">Cattāro ārammaṇattikā</span>ti parittārammaṇattiko maggārammaṇattiko atītārammaṇattiko ajjhattārammaṇattikoti ime cattāro ārammaṇattikā. <span class="bld">Etthā</span>ti idaṃ paccāmasanaṃ kiṃ tikānaṃ, udāhu ārammaṇānanti, kiñcettha – yadi tikānaṃ, tadayuttaṃ. Na hi tikesu abhiññāñāṇāni pavattanti. Atha ārammaṇānaṃ, tampi ayuttaṃ. Na hi aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ yuttanti. Yathā icchasi, tathā hotu. Bhavatu tāva tikānaṃ, nanu vuttaṃ ‘‘tikesu abhiññāñāṇāni nappavattantī’’ti? Nāyaṃ virodho tikavohārena ārammaṇānaṃyeva gayhamānattā. Atha vā pana hotu ārammaṇānaṃ, nanu vuttaṃ ‘‘aññaṃ uddisitvā aññassa paccāmasanaṃ ayutta’’nti. Ayampi na doso yathāvuttakāraṇenevāti.</p>
  2320. <p class="bodytext"><a name="para1107-10"></a><span class="paranum">1107-10</span>. <span class="bld">Parittādīsu sattasū</span>ti asatipi vatthubhede bhūmikālasantānabhedavasena bhinnesu <a name="V2.0212"></a> parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu parittādiārammaṇavibhāgesu. Iddhividhañāṇassa maggārammaṇatāya abhāvato idha maggārammaṇattiko na labbhati. Kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmoti sambandho. Cittasannissitakaraṇañca taṃ viya kāyassa adissamānasīghagatikatāvasena taggatikatāpādanaṃ. Yathā cittaṃ na dissati sīghagamanañca, evaṃ kāyampi adissamānaṃ, sīghagamanañca katvā yathicchitaṭṭhānaṃ gantukāmoti ayañhettha attho. <span class="bld">Cittavasenā</span>ti mahaggatacittavasena pariṇāmetīti pāṭhaseso. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ mahaggate ca cittasmiṃ samāropetī’’</span>ti. Pādakajjhānañhi samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya adissamāno, sīghagamano ca hotū’’ti parikammaṃ karoti, parikammaṃ pana katvā puna samāpajjitvā <a name="M2.0285"></a> vuṭṭhāya tatheva parikammaṃ karonto kāyaṃ gahetvā mahaggate pādakacitte samāropeti, taggatikaṃ karoti viya, adissamānaṃ, sīghagamanañca karoti. Taṃ pana sīghagamanatthaṃ abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ appavattitvā katipayacittavāreheva icchitaṭṭhānappattivasena daṭṭhabbaṃ, na ekacittakkhaṇeneva. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48) hi ettha añña-ggahaṇeneva rūpadhammānaṃ gahitattā cittakkhaṇavasena rūpappavatti na yuttā. Yattha yattha ca dhammā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti ca, na ca iddhibalena dhammānaṃ kenaci lakkhaṇaññathattaṃ sakkā kātunti. Cittavasena rūpakāyaṃ pādakajjhāne samāropentassa kāyameva ārammaṇanti āha <span class="bld">‘‘kāyārammaṇato’’</span>ti, kāye vaṇṇārammaṇatoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kāyasannissitaṃ katvā citta</span>nti ettha na cittaṃ kāyaṃ viya dandhaṃ dissamānaṃ karoti, kintu dandhadissamānagatikaraṇamattamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2321. <p class="bodytext"><a name="para1112-3"></a><span class="paranum">1112-3</span>. <span class="bld">Anāgatamatītañca karoti visayaṃ yadā</span>ti mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgataṃ ārammaṇaṃ karoti, kāyavasena cittapariṇāmanakāle tadeva ciraniruddhaṃ pādakajjhānaṃ ārammaṇaṃ karontānaṃ atītaṃ ārammaṇaṃ karoti, tadā atītārammaṇaṃ, anāgatagocarañca hoti, <span class="bld">paccuppanno gocaro</span> paccuppannassa rūpakāyassa ārammaṇakaraṇato. Hatthiādayo abhinimminantassāpi hi kiñcāpi parikammaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti, adhiṭṭhānacittaṃ pana paccuppannārammaṇameva. Upacārārammaṇaṃ viya hi paṭibhāganimittaṃ tena saha pātubhūtameva tassārammaṇaṃ hoti.</p>
  2322. <p class="bodytext"><a name="para1114-5"></a><span class="paranum">1114-5</span>. <span class="bld">Kāyaṃ</span> <a name="V2.0213"></a> <span class="bld">…pe…</span> <a name="M2.0286"></a> <span class="bld">siyā</span>ti attano kāyaṃ cittavasena pariṇāmanakāle ajjhattassa kāyassa ārammaṇakaraṇato, attano cittaṃ kāyavasena pariṇāmanakāle cittassa ārammaṇakaraṇato. <span class="bld">Vā</span>-saddena avuttasamuccayatthena gahite attano kumāravaṇṇādiabhinimmānakāle kāyassa ārammaṇakaraṇato ca ajjhattārammaṇaṃ siyā. <span class="bld">Bahiddhā rūpadassane</span>ti bahiddhā hatthiassādirūpadassanakāle.</p>
  2323. <p class="bodytext"><a name="para1116-8"></a><span class="paranum">1116-8</span>. <span class="bld">Paccuppanne paritte cā</span>ti sarūpavibhāvanametaṃ. Dibbasotassa hi paccuppannova saddo ārammaṇaṃ hoti, so ca sabhāvato parittova. <span class="bld">Kucchisaddassā</span>ti kucchiyaṃ vātasaddassa. Tattha pāṇakasaddassa pana savane bahiddhārammaṇameva. Vasitāpattassa attano vitakkavipphārasaddasavanepi ajjhattārammaṇanti vadanti, taṃ pana ekādasabhavaṅgacittato upari bhavaṅgaṃ pavattitumadatvā bhavaṅgato vuṭṭhāya āvajjanasamatthatāvasena vasitāpattasseva yujjati. ‘‘Parassa ca saddassā’’ti sambandhitabbaṃ. Na hi parassa kucchisaddasavaneyeva bahiddhārammaṇaṃ hoti, atha kho parassa cittasamuṭṭhānasaddasavanepīti.</p>
  2324. <p class="bodytext"><a name="para1119-22"></a><span class="paranum">1119-22</span>. <span class="bld">Parittādīsū</span>ti parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇesu. <span class="bld">Parittāna</span>nti kāmāvacaracittānaṃ. <span class="bld">Majjhimāna</span>nti parittaappamāṇānaṃ majjhe bhavattā majjhimasaṅkhātānaṃ rūpārūpāvacaracittānaṃ. Majjhebhavatā ca desanāvasena, na sabhāvavasena. Cetopariyañāṇaṃ parassa cittameva jānāti, avasesakkhandhattayaṃ pana na jānātīti imaṃ mahāaṭṭhakathāvādaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘maggacittassa jānane’’</span>tiādi. Ayañhettha adhippāyo – yasmā cetopariyañāṇaṃ cittameva jānāti, tasmā taṃ maggārammaṇaṃ na hoti<a name="M2.0287"></a>, maggasampayuttacittajānanato pana pariyāyena maggārammaṇatā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> anuññātāti. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> pana –</p>
  2325. <p class="indent">‘‘Kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.404) –</p>
  2326. <p class="unindented">Vuttattā <a name="V2.0214"></a> cattāropi khandhā cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ honti, tasmā nippariyāyeneva maggārammaṇatā labbhatīti idamettha saṅgahakārānaṃ sanniṭṭhānaṃ.</p>
  2327. <p class="bodytext"><a name="para1123-5"></a><span class="paranum">1123-5</span>. Atītasattadivasabbhantare, anāgatasattadivasabbhantareyeva ca pavattaṃ paracittaṃ cetopariyañāṇaṃ jānāti, tato paṭṭhāya pana paṭisandhipariyosānaṃ, cutipariyosānañca pavattaṃ atītaṃsañāṇassa, anāgataṃsañāṇassa ca gocaranti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘atīte’’</span>tiādi. Atītassa, anāgatassa ca paracittassa jānanaṃ sambhavati, paccuppannassa pana na sambhavatīti pucchati <span class="bld">‘‘kathañca panā’’</span>tiādi. Itaro yattha sambhavati, taṃ dassetuṃ paccuppannaṃ tāva vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘paccuppannaṃ tidhā vutta’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Khaṇasantatiaddhato</span>ti khaṇapaccuppannaṃ santatipaccuppannaṃ addhāpaccuppannanti evaṃ khaṇasantatiaddhāvasena tidhā vuttaṃ.</p>
  2328. <p class="bodytext"><a name="para1126"></a><span class="paranum">1126</span>. <span class="bld">Tikkhaṇasampatta</span>nti uppādaṭṭhitibhaṅgavasena khaṇattayapariyāpannaṃ. <span class="bld">Paccuppannakhaṇādika</span>nti khaṇa-saddādikaṃ paccuppannaṃ khaṇapaccuppannanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ekadvesantativārapariyāpanna</span>nti ettha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na ca tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati, arūpasantati vā ‘‘ekadvesantativārā’’ti <a name="M2.0288"></a> veditabbā. ‘‘Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti, yāva taṃ pākaṭaṃ hoti, pubbeva tattha nisinnassa viya etthantare ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakādīnaṃ hatthavikāraṃ, ghaṇṭibherīādiākoṭanahatthavikārañca disvā na pana tāva saddaṃ suṇāti, yāva pana taṃ suṇāti, etthantare ekadvesantativārā veditabbā’’ti (visuddhi. 2.416) evaṃ tāva <span class="bld">majjhimabhāṇakattherā</span> vadanti.</p>
  2329. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃyuttabhāṇakā</span> pana ‘‘rūpasantati arūpasantatīti dve santatiyo vatvā udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasikatvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmāti vatvā tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā’’ti (visuddhi. 2.416) evaṃ <a name="V2.0215"></a> ekameva santativāraṃ vadanti. Tattha majjhimabhāṇakavāde ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ekadvesantativārāti eka-ggahaṇampi kataṃ. <span class="bld">Ācariyadhammapāla</span>tthero pana ‘‘atiparittasabhāvautuādisamuṭṭhānā vā ekadvesantativārā veditabbā’’tipi (visuddhi. mahā. 2.416) āha.</p>
  2330. <p class="bodytext"><a name="para1127-8"></a><span class="paranum">1127-8</span>. <span class="bld">Ekabbhavaparicchinna</span>nti ekasmiṃ bhave paṭisandhicutivasena paricchinnaṃ ekabhavapariyāpannaṃ dhammajātaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yo cāvuso mano, ye ca dhammā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇa’’ntiādi, santatipaccuppannañcettha abhidhammaṭṭhakathāsu āgataṃ, addhāpaccuppannaṃ sutte. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino.</p>
  2331. <p class="bodytext"><a name="para1129-30"></a><span class="paranum">1129-30</span>. <span class="bld">Yathā</span> <a name="M2.0289"></a> <span class="bld">cā</span>tiādi ettha tesaṃ opammadassanaṃ. Ekapupphaṃ attano vaṇṭena ekassa vaṇṭaṃ vijjhatīti sambandho. <span class="bld">Mahājanassāpi…pe… vijjhatī</span>ti ‘‘atītaṃ cittaṃ, anāgataṃ cittaṃ, imassa cittaṃ, asukassa citta’’nti evaṃ vibhāgaṃ akatvā parassa cittaṃ jānāmicceva rāsivasena mahājanassa citte āvajjite ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā ekantena paṭivijjhatīti attho.</p>
  2332. <p class="bodytext"><a name="para1131-2"></a><span class="paranum">1131-2</span>. Taṃ pana tesaṃ vacanaṃ ayuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yenāvajjatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Vassasahassampi hi evaṃ āvajjayato āvajjanajavanānaṃ ekasmiṃ ārammaṇe ṭhānaṃ natthi, abhiññācittañca sace khaṇapaccuppannaṃ jānāti, āvajjanena saha ekārammaṇe vattamānameva jānāti, no aññathā, tasmā <span class="bld">tesaṃ</span> āvajjanajavanānaṃ <span class="bld">dvinnaṃ saha</span> ekasmiṃ ārammaṇe <span class="bld">aṭṭhānābhāvato taṃ na yujjati</span>. Bhavatu tāva ko ettha dosoti ce āha <span class="bld">‘‘āvajjanajavanāna’’</span>ntiādi. Tattha maggaphalavīthito aññaṃ aniṭṭhaṭṭhānaṃ. Maggaphalavīthiyañhi āvajjanādīnaṃ saṅkhārārammaṇattā, gotrabhuādīnañca nibbānārammaṇattā nānārammaṇatā iṭṭhā, aññattha pana aniṭṭhā, tasmā <span class="bld">aniṭṭhe ṭhāne javanāvajjanānaṃ</span> nānārammaṇatāpattidoso ayuttoti taṃ tesaṃ vacanaṃ <span class="bld">ayuttanti pakāsitaṃ</span> aṭṭhakathāsūti adhippāyo.</p>
  2333. <p class="bodytext"><a name="para1133-4"></a><span class="paranum">1133-4</span>. Yadi evaṃ, kathaṃ cetopariyañāṇaṃ paccuppannārammaṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Yasmā evaṃ ayuttanti pakāsitaṃ, tasmā. <span class="bld">Javanavārato</span>ti ekajavanavāravasena<a name="V2.0216"></a>. Idaṃ pana khaṇapaccuppannānantaraṃ lahukaṃ katvā paccuppannadassanatthaṃ vuttaṃ, yaṃ pana vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvitijavanavīthiparimāṇakāle pavattaṃ paracittaṃ<a name="M2.0290"></a>, taṃ sabbampi ‘‘santatipaccuppannaṃ nāmā’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (visuddhi. 2.416) vuttaṃ, tasmā <span class="bld">javanavārato</span>ti dvitijavanavāravasena dīpetabbaṃ, na sakalena paccuppannaddhunāti adhippāyo. <span class="bld">Niddiṭṭhaṃ</span> saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Tatrāyaṃ dīpanā</span>tiādi javanavārassa addhāpaccuppannabhāvadīpanamukhena iddhicittassa pavattiākāradīpanaṃ.</p>
  2334. <p class="bodytext"><a name="para1139-41"></a><span class="paranum">1139-41</span>. Santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneneva saṅgahetvā āha <span class="bld">‘‘addhāvasā…pe… panā’’</span>ti. <span class="bld">Ānandācariyo</span> panettha abhidhammamātikāya āgatassa paccuppannapadassa addhāsantatipaccuppannapadatthatā na katthaci pāḷiyaṃ vuttā, tasmā cittasāmaññena cittaṃ āvajjayamānaṃ abhimukhībhūtaṃ vijjamānacittaṃ āvajjeti, parikammāni ca taṃ taṃ vijjamānacittaṃ cittasāmaññeneva ārammaṇaṃ katvā cittajānanaparikammāni hutvā pavattanti. Cetopariyañāṇaṃ pana vijjamānacittaṃ paṭivijjhantaṃ tena saha ekakkhaṇe uppajjati. Tattha yasmā santānaggahaṇato ekattavasena āvajjanādīni cittanteva pavattāni, tañca cittameva, yaṃ cetopariyañāṇena vibhāvitaṃ, tasmā samānākārappavattito na aniṭṭhe ṭhāne nānārammaṇatā hotīti khaṇapaccuppannavaseneva imassa paccuppannārammaṇataṃ icchati. <span class="bld">Itarānī</span>ti āvajjanaparikammacittāni. <span class="bld">Cakkhudvāre viññāṇa</span>nti cakkhuviññāṇaṃ.</p>
  2335. <p class="bodytext"><a name="para1143-7"></a><span class="paranum">1143-7</span>. <span class="bld">Parittādīsu aṭṭhasū</span>ti cetopariyañāṇassa vuttesu paccuppannārammaṇaṃ hitvā navattabbārammaṇañca pakkhipitvā aṭṭhasu parittādīsu. <span class="bld">Atīte…pe… phalampi vā</span>ti ettha <span class="bld">attanā</span>ti nidassanamattaṃ. Parehipi bhāvitamaggaṃ, sacchikataphalañca pubbenivāsānussatiñāṇena samanussarati. <span class="bld">Vā</span>-saddena vā avuttasamuccayatthena attanā bhāvitaṃ maggaṃ, phalampi vā parehi bhāvitaṃ maggaṃ, phalampi vāti evamattho gahetabbo. Tathā <a name="M2.0291"></a> ca vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘attanā, parehi bhāvitamaggaṃ, sacchikataphalañca anussaraṇakāle’’ti (visuddhi. 2.417). <span class="bld">Eva</span>-kāraṃ pana padapūraṇamattameva. <span class="bld">Phalampi vā</span>ti ettha ‘‘bhāvita’’nti na sambandhitabbaṃ. Na hi phalaṃ bhāvetabbaṃ hoti, atha kho sacchikātabbamevāti. <span class="bld">Samanussarato magga</span>nti etthāpi ‘‘attanā, parehi vā bhāvita’’nti sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Ekantato</span>ti niyamato.</p>
  2336. <p class="bodytext"><a name="para1148-50"></a><span class="paranum">1148-50</span>. Nanu <a name="V2.0217"></a> ca cetopariyañāṇayathākammūpagañāṇānipi atītārammaṇāneva, kiṃ pana tesaṃ, imassa ca ārammaṇe nānākaraṇanti āha <span class="bld">‘‘cetopariyañāṇampī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kiñcāpī</span>ti ayaṃ nipātasamudāyo, eko vā nipāto visesānabhidhānanimitte upagamane daṭṭhabbo. <span class="bld">Atha kho</span>ti visesābhidhānasamārambhe. <span class="bld">Cittamevā</span>ti idaṃ pubbe vicāritameva. <span class="bld">Atīte cetanāmatta</span>nti idampi pubbe viya mahāaṭṭhakathāvādaṃ sandhāyeva vuttaṃ. Tattha hi yathākammūpagañāṇassa cetanāmattameva ārammaṇaṃ hoti, na cittaṃ, nāpi itare dhammā, yato taṃ yathākammūpaganti vuccatīti iminā adhippāyena yathākammūpagañāṇaṃ atītacetanāmattameva ārammaṇaṃ karotīti vuttaṃ, heṭṭhā dassitapāḷivasena sabbe cattāropi khandhā yathākammūpagañāṇassa ārammaṇanti saṅgahakārānaṃ sanniṭṭhānaṃ. <span class="bld">Natthi kiñci agocara</span>nti kiñci khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ nāmagottādiṃ vā agocaraṃ nāma natthi. Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamānagatikamevāti adhippāyo.</p>
  2337. <p class="bodytext"><a name="para1151-2"></a><span class="paranum">1151-2</span>. <span class="bld">Attakkhandhānussaraṇe</span>ti attano khandhānussaraṇakāle. <span class="bld">Saraṇe…pe… gocara</span>nti ‘‘atīte vipassī bhagavā ahosi, tassa mātā bandhumatī, pitā bandhumā’’tiādinā nayena nāmagottādiṃ, pathavīnimittādiñca anussaraṇakāle <a name="M2.0292"></a> navattabbārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Navattabbagocara</span>nti hi parittārammaṇaatītārammaṇattikavasena vuttaṃ, ajjhattārammaṇattikavasena pana ākiñcaññāyatanajjhānassa ārammaṇabhūtadhammārammaṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti, avasesapaññattārammaṇakāle bahiddhārammaṇaṃ hoti. <span class="bld">Nāmagotta</span>nti cettha khandhapaṭibaddho sammutisiddho byañjanattho, na byañjanaṃ. Byañjanañhi saddāyatanasaṅgahitattā parittaṃ hoti. Yathāha ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti (vibha. 749).</p>
  2338. <p class="bodytext"><a name="para1154"></a><span class="paranum">1154</span>. <span class="bld">Dibbasotasama</span>nti yasmā paccuppannaṃ, parittañca rūpaṃ ārammaṇaṃ karoti, tasmā paccuppannārammaṇaṃ, parittārammaṇañca hoti, attano kucchigatarūpadassane, parassa hadayanissitalohitadassanādīsu ca ajjhattārammaṇaṃ, bahiddhārammaṇañca hoti.</p>
  2339. <p class="bodytext"><a name="para1155-6"></a><span class="paranum">1155-6</span>. <span class="bld">Parittādīsu aṭṭhasū</span>ti pubbenivāsānussatiñāṇassa vuttesu atītārammaṇaṃ vajjetvā anāgatārammaṇaṃ pakkhipitvā aṭṭhasu. <span class="bld">Nibbattissati…pe… pajānato</span>ti iminā nibbattakkhandhajānanamāha<a name="V2.0218"></a>. Anāgataṃsañāṇassa anāgatamagocaraṃ natthi. Tampi hi anāgatakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamānagatikameva.</p>
  2340. <p class="bodytext"><a name="para1163"></a><span class="paranum">1163</span>. <span class="bld">Jānane nāmagottassā</span>ti ‘‘anāgate metteyyo nāma sammāsambuddho uppajjissati, tassa subrahmā nāma pitā bhavissati, brahmavatī nāma mātā’’tiādinā nayena nāmagottādijānanakāle.</p>
  2341. <p class="bodytext"><a name="para1164-5"></a><span class="paranum">1164-5</span>. <span class="bld">Parittādīsu pañcasū</span>ti parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu. <span class="bld">Kāmakammassā</span>ti kāmāvacarakammassa.</p>
  2342. <p class="bodytext"><a name="para1169"></a><span class="paranum">1169</span>. <span class="bld">Vividhatthavaṇṇapada</span>nti <a name="M2.0293"></a> nānappakāraatthapadehi, byañjanapadehi ca sampannaṃ. <span class="bld">Madhuratthamatinīhara</span>nti madhuratthaṃ atinīharañcāti padacchedo.</p>
  2343. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2344. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2345. <p class="centered">Abhiññārammaṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2346. <p class="chapter">18. Aṭṭhārasamo paricchedo</p>
  2347. <p class="subhead">Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  2348. <p class="bodytext"><a name="para1170-2"></a><span class="paranum">1170-2</span>. Idāni yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā paññā bhāvetabbā hoti. Evañhi sā sabbākārena thiratarā sikhappattā ca hoti, tasmā tassā bhāvanānayavibhāvanatthamārabhanto āha <span class="bld">‘‘samādhiṃ panā’’</span>tiādi<a name="V2.0219"></a>. <span class="bld">Kā paññā</span>ti sarūpapucchā. <span class="bld">Ko cattho</span>ti imissā ko attho. <span class="bld">Paññā</span>ti padaṃ kaṃ abhidheyyatthaṃ nissāya vattatīti adhippāyo.</p>
  2349. <p class="bodytext"><a name="para1173-4"></a><span class="paranum">1173-4</span>. <span class="bld">Paññā vipassanāpaññā</span>ti idhādhippetameva paññaṃ dasseti, aññattha pana bahuvidho paññāpabhedo hoti. <span class="bld">Puññacittasamāyutā</span>ti kusalacittasampayuttā. Ettha ca <span class="bld">puñña</span>-ggahaṇena duvidhampi abyākataṃ nivatteti, tathā ‘‘atthi saṃkiliṭṭhā’’ti evaṃ pavattaṃ micchāvādaṃ paṭisedheti. <span class="bld">Vipassanā</span>-ggahaṇena kammassakatādivasappavattaṃ sesakusalapaññaṃ. <span class="bld">Jānanā vā pakārato</span>ti vutte ‘‘kimidaṃ pakārato jānanaṃ nāmā’’ti anuyogaṃ manasi nidhāya sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānananti dassetuṃ ‘‘saññāviññāṇapaññānaṃ, ko viseso kimantara’’nti kathetukamyatāpucchaṃ <a name="M2.0294"></a> katvā vissajjanamāha <span class="bld">‘‘saññāviññāṇapaññāna’’</span>ntiādinā. <span class="bld">Jānanatte samepi cā</span>ti visayavijānanākāre samānepi.</p>
  2350. <p class="bodytext"><a name="para1175"></a><span class="paranum">1175</span>. <span class="bld">Sañjānanamattaṃvā</span>ti ‘‘nīlapīta’’ntiādikaṃ ārammaṇe vijjamānaṃ, avijjamānaṃ vā saññānimittaṃ katvā jānanaṃ. Tathā hesā puna sañjānanapaccayakaraṇarasā. <span class="bld">Matta</span>-saddena visesanivattiatthena vijānanappajānanākāre nivatteti, <span class="bld">eva</span>-kārena kadācipi imissā te visesā na santiyevāti avadhāreti. Tenāha <span class="bld">‘‘lakkhaṇappaṭivedha’’</span>ntiādi. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā’’ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ kātuṃ neva sakkoti, viññāṇakiccampi kātuṃ na sakkoti, saññā kuto paññākiccaṃ kareyyāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ kātuṃ na sakkoticceva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘maggaṃ pāpetuṃ na sakkotī’’ti.</p>
  2351. <p class="bodytext"><a name="para1176"></a><span class="paranum">1176</span>. Viññāṇaṃ pana ārammaṇe pavattamānaṃ na tattha saññā viya nīlapītādikassa sañjānanavaseneva pavattati, atha kho taṃ tattha aniccatādivisesaṃ, aññañca tādisaṃ visesaṃ jānantameva pavattatīti āha <span class="bld">‘‘viññāṇaṃ panā’’</span>tiādi. Kathaṃ pana viññāṇaṃ lakkhaṇapaṭivedhaṃ karotīti? Paññāya dassitamaggena. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāya hi anekavāraṃ lakkhaṇāni paṭivijjhitvā pavattamānāya paguṇabhāvato paricayavasena ñāṇavippayuttacittenapi vipassanā sambhavati, yathā taṃ paguṇassa ganthassa sajjhāyane ñāyāgatāpi vārā na viññāyanti. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ paṭivijjhitu</span>nti ca lakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na paṭivijjhanaṃ.</p>
  2352. <p class="bodytext"><a name="para1177"></a><span class="paranum">1177</span>. <span class="bld">Ussakkitvā</span>ti 220 udayabbayādiñāṇapaṭipāṭiyā ārabhitvā maggaṃ pāpetumeva taṃ viññāṇaṃ na sakkoti asambodhasabhāvattā. <span class="bld">Vuttanaya</span>nti viññāṇe vuttanayaṃ. Sā hi ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇañca paṭivijjhati. Attano pana <a name="M2.0295"></a> anaññasādhāraṇena ānubhāvena maggaṃ pāpetuñca sakkoti. Bālagāmikaheraññikānaṃ kahāpaṇajānanamiva ca nesaṃ ārammaṇajānanaṃ veditabbaṃ. Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko asañjātavohārabuddhi bāladārako, eko gāmikapuriso, eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu bāladārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīgharassacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogāvahaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso tadubhayaṃ jānāti, ‘‘ayaṃ cheko mahāsāro, ayaṃ kūṭo, ayaṃ aḍḍhasāro, ayaṃ pādasāro’’tiādikaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti. Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti, jānanto ca oloketvāpi jānāti, ākoṭitasaddaṃ sutvāpi jānāti, gandhaṃ ghāyitvāpi rasaṃ sāyitvāpi hatthena dhārayitvāpi ‘‘asukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā kato’’tipi ‘‘asukaācariyena kato’’tipi jānāti. Tattha <span class="bld">saññā</span> asañjātavohārabuddhino bāladārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya vibhāgaṃ akatvā piṇḍavaseneva ārammaṇaṃ gaṇhāti nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāraggahaṇato, <span class="bld">viññāṇaṃ</span> gāmikapurisassa kahāpaṇadassanamiva ekaccavisesaggahaṇasamatthatāya, <span class="bld">paññā</span> anavasesaggahaṇasamatthatāya heraññikassa kahāpaṇadassanamiva daṭṭhabbāti.</p>
  2353. <p class="bodytext"><a name="para1178-80"></a><span class="paranum">1178-80</span>. <span class="bld">Sabhāvapaṭivedhana</span>nti sako bhāvo, samāno vā bhāvo sabhāvo, tassa paṭivedhanaṃ ñātapariññātīraṇapariññāvasena sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhanaṃ. Ghaṭapaṭādipaṭicchādakassa bāhirandhakārassa dīpāloko viya yathāvuttadhammasabhāvapaṭicchādakassa viddhaṃsanarasā. Uppajjamānoyeva hi ñāṇāloko hadayandhakāraṃ vidhamento <a name="M2.0296"></a> uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘sammohanandhakārassa, viddhaṃsanarasā matā’’</span>ti. Tatoyeva sabbadhammesu asammuyhanākārena paccupatiṭṭhati, kāraṇabhūtā vā sayaṃ phalabhūtaṃ asammohaṃ paccupatiṭṭhāpetīti āha <span class="bld">‘‘asammohapaccupaṭṭhānā’’</span>ti. Vipassanāpaññāya idhādhippetattā samādhi tassā padaṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071; a. ni. 11.2) suttapadanti āha <span class="bld">‘‘samādhāsannakāraṇā’’</span>ti.</p>
  2354. <p class="bodytext"><a name="para1181-2"></a><span class="paranum">1181-2</span>. Dhammasabhāvapaṭivedho <a name="V2.0221"></a> nāma paññāya āveṇiko sabhāvo, na tenassā koci vibhāgo labbhatīti āha <span class="bld">‘‘lakkhaṇenekadhā vuttā’’</span>ti. Lujjanapalujjanaṭṭhena loko vuccati vaṭṭaṃ, tappariyāpannatāya loke niyuttā, tattha vā viditāti <span class="bld">lokikā</span>. Tattha apariyāpannattā <span class="bld">alokikā</span>. Katamā panettha lokiyā, katamā lokuttarā cāti āha <span class="bld">‘‘lokiyenā’’</span>tiādi. Lokiyakusalacittuppādesu maggasampayuttā <span class="bld">lokiyena maggena yuttā</span>. Visesato pana diṭṭhivisuddhiādivisuddhicatukkasaṅgahitamaggasaṃyuttā samudāye pavattā paññā tadekadesesupi pavattatīti magga-ggahaṇaṃ kataṃ, paccekampi vā sammādiṭṭhiādīnaṃ maggasamaññāti katvā. Lokato uttarā uttiṇṇāti <span class="bld">lokuttarā</span>. Lokuttarāpi hi maggasampayuttā bhāvetabbā, vipassanāpariyosāne labbhatevāti lokuttara-ggahaṇaṃ na virujjhati. Tenāha <span class="bld">‘‘lokuttarenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sutamayādito</span>tiādiggahaṇena bhāvanāmayaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  2355. <p class="bodytext"><a name="para1183-5"></a><span class="paranum">1183-5</span>. <span class="bld">Attanova cintāyā</span>ti tassa tassa anavajjassa atthassa sādhane paropadesena vinā attano upāyacintāvaseneva<a name="M2.0297"></a>. <span class="bld">Bhūripaññenā</span>ti mahāpaññena, patthaṭatāya pathavīsamānapaññena vāti attho. <span class="bld">Parato pana sutvānā</span>ti parato upadesaṃ sutvā. <span class="bld">Suteneva ca nipphannā</span>ti antogatahetvatthamidaṃ visesanaṃ, suteneva nipphannattāti attho. ‘‘Nipphannattā sutena vā’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Yathā vāpi tathā vā</span>ti parato sutvā vā asutvā vā. <span class="bld">Appanāpattā</span>ti idaṃ sikhāpattaṃ bhāvanāmayaṃ dassetuṃ vuttaṃ, na pana appanāpattāva bhāvanāmayāti. Tissopi panetā paññā pāḷivasena evaṃ veditabbā –</p>
  2356. <p class="indent">‘‘Tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mudiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā. Tattha katamā sutamayā paññā…pe… sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768).</p>
  2357. <p class="bodytext">Ettha ca kiñcāpi kammāyatanādivasena cintāmayasutamayapaññā mahaggatalokuttaravasena bhāvanāmayapaññā <a name="V2.0222"></a> ca vuttā, idha pana antimabhavikānaṃ dvinnaṃ bodhisattānameva labbhamānā cintāmayabhūtā saccānulomikā paññā, pūritapāramīnaṃ avasesamahāpaññānaṃ labbhamānā sutamayā saccānulomikā paññā, lokuttarappanāpattāpi bhāvanāmayapaññāva adhippetā.</p>
  2358. <p class="bodytext"><a name="para1186"></a><span class="paranum">1186</span>. <a name="M2.0298"></a> <span class="bld">Paṭisambhidācatukkassā</span>ti atthadhammaniruttipaṭibhānasaṅkhātassa paṭisambhidācatukkassa vasena. Nanu cettha vipassanāpaññā adhippetā, kasmā paṭisambhidā āhaṭāti? Vipassakānaṃ ñāṇapāṭavatthaṃ paññāppabhede niddisiyamāne paṭisambhidāpaññāpi vattukāmatāya, paṭisambhidāpaññāya vā vipassanāphalabhūtattā lokiyalokuttarapaññādhikāre vā lokuttarapaññāya saha pāpuṇitabbaṃ paṭisambhidāpaññampi vattukāmatāya idheva vuttāti. <span class="bld">Atthadhammaniruttīsu ñāṇa</span>nti ‘‘atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) evamāgataṃ atthādīsu tīsu pabhedagataṃ ñāṇattayaṃ. <span class="bld">Tīsupī</span>ti yathāvuttesu tīsupi paṭisambhidāñāṇesu gocarakiccalakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānabhūmiādivasena te ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti evaṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ, parittamahaggataappamāṇavasena vā tīsu ñāṇesu ñāṇaṃ. Paṭisambhidārammaṇampi hi paṭibhānapaṭisambhidā hoti. Teneva ca <span class="bld">suttantabhājanīyapāḷiyaṃ</span> ‘‘ñāṇesu ñāṇa’’nti, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> ca ‘‘sabbatthakañāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā ñāṇaṃ paccavekkhantassa pabhedagataṃ ñāṇa’’nti (vibha. aṭṭha. 718) avisesena vuttaṃ. Evañca katvā mahaggatapaṭisambhidāñāṇassa abhāvepi niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā, tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇāti paṭibhānapaṭisambhidāya mahaggatārammaṇatāpi pañhāpucchakapāḷiyaṃ vuttā.</p>
  2359. <p class="bodytext">Abhidhammabhājanīye pana –</p>
  2360. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā, yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ <a name="M2.0299"></a> samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi arūpino dhammā, ime dhammā kusalā. Tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yāya niruttiyā tesaṃ dhammānaṃ paññatti hoti, tatra dhammaniruttābhilāpe <a name="V2.0223"></a> ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānāti ‘imāni ñāṇāni idamatthajotakānī’ti, tesu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 725) –</p>
  2361. <p class="unindented">Cittuppādakkamena desanāya pavattattā sāvaseso pāṭho kato. Cittuppādasaṅgahite atthe asesetvā desanā hi abhidhammabhājanīye pavattā, na sabbañeyyeti yathādassitavisayavacanavasena ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī’’ti vuttaṃ, na taṃ aññārammaṇataṃ paṭisedheti desanāya atapparabhāvato. Evañca katvā tattha nibbāne, anāgatepi atthapaṭisambhidā siyā na vattabbā atītārammaṇātipi anāgatārammaṇātipi paccuppannārammaṇātipīti atthapaṭisambhidāya nibbānārammaṇatā vuttā. Ettha ca <span class="bld">attho</span>ti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ. Hetuphalañhi yasmā hetuanusārena arīyati adhigamīyati sampāpuṇīyati, tasmā atthoti vuccati. <span class="bld">Dhammoti</span>pi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ. So hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti, sampāpuṇituṃ vā dhāreti, tasmā dhammoti vuccati. <span class="bld">Niruttī</span>ti sattānaṃ mūlabhāsābhūtā māgadhikabhāsā, yāya buddhānaṃ desanā hoti. <span class="bld">Paṭibhāna</span>nti heṭṭhā vuttaṃ ñāṇattayameva. Vuttañhetaṃ abhidhamme ‘‘dukkhe ñāṇaṃ…pe… tassa vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādi.</p>
  2362. <p class="bodytext"><a name="para1187"></a><span class="paranum">1187</span>. Yasmā <a name="M2.0300"></a> panāyaṃ saṅkhepatthova, pabhedavasena ca vuccamāno pākaṭo hoti, tasmā taṃ saṅgahetvā pabhedatova atthādike dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci paccayuppanna’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Yaṃ kiñci paccayuppanna</span>nti yaṃ kiñci hetādipaccayato samuppannaṃ. Taṃ pana ‘‘idaṃ ito nibbatta’’nti evaṃ hetuanusārena viññāyamānameva idha adhippetaṃ, tathā kusalākusalaphalabhūtā vipākā abyāpārasantivasena viññāyamānā, sesā abyāpārabhūtā kiriyā dhammā avipākasantivasena, asaṅkhataṃ nissaraṇabhūto nirodho nibbutisantivasena, buddhavacanatthabhūto khandhādiparamatthadhammo imāya ayaṃ dīpitoti evaṃ pāḷianusārena viññāyamānova atthasamaññaṃ labhatīti āha ‘‘yaṃ kiñci paccayuppanna’’ntiādi. Tattha hetuphalaṃ, bhāsitattho ca sakasakahetupaṭibaddho, bhāsitapaṭibaddho ca viññāyatīti pariyāyato, sesaṃ sakasakabhāvavaseneva viññāyatīti nippariyāyatova attho nāma. Tattha pariyāyattho suttantabhājanīyavasena vutto, nippariyāyattho abhidhammabhājanīyavasenāti daṭṭhabbaṃ. Bhāsitanti pāḷidhammamāha. Sesaṃ atthapañcakesu vuttanayena yathārahaṃ yojetvā veditabbaṃ.</p>
  2363. <p class="bodytext">Ettha <a name="V2.0224"></a> ca nibbānaṃ pattabbo attho, bhāsitattho ñāpetabbo attho, itaro nibbattetabbo atthoti tividho hoti attho. Maggo sampāpako hetu, bhāsitaṃ ñāpako hetu, itaraṃ nibbattako hetūti evaṃ tividho hotīti daṭṭhabbaṃ. Kiriyādhammānañcettha avipākatāya dhammabhāvo na vutto. Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvo na vattabbo? Na, paccayuppannabhāvato. Evaṃ sati kusalākusalānampi paccayuppannattā atthabhāvo āpajjati? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā. Vipākassa pana padhānahetutāya <a name="M2.0301"></a> pākaṭabhāvato dhammabhāvo eva tesaṃ vutto, kiriyānaṃ paccayabhāvā dhammabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā. Kammaphalasambandhassa pana hetubhāvābhāvato dhammabhāvo na yuttoti. Apica ‘‘ayaṃ imassa paccayo, ayaṃ paccayuppanno’’ti evaṃ bhedamakatvā kevalaṃ kusalākusale vipākakiriyadhamme ca paccavekkhantassa dhammatthapaṭisambhidā na hontīti tesaṃ atthadhammatā vuttāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2364. <p class="bodytext"><a name="para1189"></a><span class="paranum">1189</span>. <span class="bld">Sabhāvaniruttī</span>ti aviparītanirutti, aviparītaniruttīti tassa tassa atthassa bodhane sabbakālaṃ paṭiniyatasambandho abyabhicāravohāro māgadhabhāsāti vuttaṃ hoti. Sā hi sabbakālaṃ paṭiniyatasambandho, itarā bhāsā pana kālantarena parivattanti. Atthato panesā nāmapaññattīti ācariyā. Yathāhu –</p>
  2365. <p class="bodytext">‘‘Nirutti māgadhā bhāsā, atthato nāmasammutī’’ti.</p>
  2366. <p class="bodytext">Apare pana – yadi sabhāvanirutti paññattisabhāvā, evaṃ sati paññatti abhilapitabbā, na vacananti āpajjati, evañca sati ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti idaṃ na sakkā vattuṃ, abhilapitabboti abhilāpo. Na hi vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi, atha phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ, evañca sati atthadhammānampi bodhetabbattā tesampi niruttibhāvo āpajjati, apica <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘phassoti ca sabhāvanirutti, phassā phassanti na sabhāvaniruttī’’ti (vibha. aṭṭha. 718) vacanato viññattivikārasahito saddo niruttīti dassitameva, ‘‘taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, evamayaṃ niruttipaṭisambhidā <a name="M2.0302"></a> saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā’’ti <a name="V2.0225"></a> ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 718) vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā pavattati, evañca katvā ‘‘niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā’’ti vacanaṃ upapannaṃ hotīti vadanti. <span class="bld">Ācariyajotipāla</span>ttherādayo panāhu – ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti vacanaṃ paccuppannaṃ saddaṃ gahetvā pacchājānanaṃ sandhāya vuttaṃ, evañca sati aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati, yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussādisaddabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃtaṃsaddavibhāvakaṃ, evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na koci pāḷivirodho, taṃ sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassāti ca paccuppannasaddārammaṇapaccavekkhaṇaṃ pavattentassāti na na sakkā vattuṃ. Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventameva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayassa hetubhāvato niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti.</p>
  2367. <p class="bodytext"><a name="para1190"></a><span class="paranum">1190</span>. <span class="bld">Tividha</span>nti idaṃ heṭṭhā vibhāvitanayamevāti. <span class="bld">Paccavekkhato</span>ti imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti asammohavasena paccavekkhantassa. Nanu ca tīṇi ñāṇānipi atthadhammasabhāvaṃ nātivattantīti ñāṇesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā ca hoti, kasmā pana ‘‘tesu…pe… mata’’nti visuṃ vuttanti? Sārammaṇesu tīsu ñāṇesu pavattañāṇassa adhippetattā. Yañhi ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ tassa ārammaṇampi asammohavasena paṭivijjhantameva pavattati, taṃ idha paṭibhānapaṭisambhidā nāma. Evañca katvā vuttaṃ ‘‘imāni ñāṇāni <a name="M2.0303"></a> idamatthajotakānī’’ti. Ñāṇamattārammaṇaṃ pana ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāyeva. Ettha ca kiñcāpi ayaṃ paṭisambhidā sārammaṇesu ñāṇesu pavattati, ārammaṇānaṃ pana pabhedaṃ heṭṭhā ñāṇattayameva vibhāveti. Yathā kiṃ? Yathā dhammadesanāya asamattho bahussuto kiñcāpi dhammakathikena kathetabbaṃ dhammaṃ jānāti, desanā pana dhammakathikasseva visayoti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Imāsu pana pacchimānaṃ tissannaṃ sekhāsekhamaggakkhaṇe asammohavasena paṭivedho hoti, atthapaṭisambhidāya ārammaṇakaraṇavasenapi. Tathā hi sā maggaphalasabhāvāpi hoti. Evañca katvā sā lokiyalokuttarā, sesā tisso lokiyāva. Tenāhu porāṇā –</p>
  2368. <p class="gatha1">‘‘Lābho <a name="V2.0226"></a> tāsamasammohā, sekhāsekhapathakkhaṇe;</p>
  2369. <p class="gathalast">Atthapaññā yathālambā, sā dvidhāññā tu sāsavā’’ti.</p>
  2370. <p class="bodytext"><a name="para1191"></a><span class="paranum">1191</span>. Imā pana catasso paṭisambhidā pañcahi ākārehi visadabhāvaṃ gacchantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pariyattī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">pariyatti</span> nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ, pāḷiaṭṭhakathāsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā <span class="bld">paripucchā</span> parito sabbato ñātuṃ pucchāti katvā. <span class="bld">Savanaṃ</span> sakkaccaṃ aṭṭhiṃ katvā sotaviññāṇavasena gahaṇaṃ, <span class="bld">adhigamo</span> magguppatti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘adhigamo nāma arahattamagguppattī’’ti (vibha. aṭṭha. 718) vuttaṃ. Taṃ sekhabhūmiyaṃ pabhedagamanaṃ appavisayaṃ, asekhabhūmiyaṃ bahuvisayanti katvā vuttaṃ. Sātisayaṃ vā adhigamanaṃ sandhāyeva vuttaṃ. Sekhena pattānampi hi imāsaṃ arahattappattiyā visadabhāvādhigamoti. Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadatāya kāraṇatā yojetabbā. <span class="bld">Pubbayogo</span> nāma pubbabuddhānaṃ <a name="M2.0304"></a> sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomagotrabhusamīpaṃ, tāva vipassanābhiyogo. Adhigamapubbayogā cettha anuppannaṃ uppādenti, uppannañca visadaṃ karonti, sesāni pana suvisadabhāvasseva paccayāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2371. <p class="bodytext"><a name="para1192-4"></a><span class="paranum">1192-4</span>. Evaṃ ekavidhādivasena paññāya pabhedaṃ dassetvā idāni bhāvanāvidhānaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kathaṃ bhāvetabbā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha yasmā imāya paññāya khandhādayo dhammā bhūmi, sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cāti imā dve visuddhiyo mūlaṃ, diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo sarīraṃ, tasmā tesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘khandhādīsū’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Khandhādīsū</span>ti khandhāyatanadhātuindriyapaṭiccasamuppādādibhedesu. <span class="bld">Bhūmibhūtesu cā</span>ti lakkhaṇādiggahaṇavasena ñāṇassa pavattiṭṭhānabhūtesu. <span class="bld">Sīlaṃ cittavisuddhi</span>nti mūlabhūtaṃ sīlavisuddhiṃ, cittavisuddhiñca. Sati hi sīlavisuddhiyaṃ, cittavisuddhiyañca ayaṃ paññā mūlajātā nāma hoti, nāsatīti. <span class="bld">Diṭṭhivisuddhādayo pañcā</span>ti upabrūhetabbattā sarīrabhūtā diṭṭhivisuddhiādayo pañca. Imissā hi paññāya santānavasena pavattamānāya pādapāṇisīsaṭṭhāniyā <a name="V2.0227"></a> diṭṭhivisuddhiādayo imā pañca visuddhiyo avayavena samudāyūpalakkhaṇanayena sarīranti veditabbā. <span class="bld">Tāya paññāyā</span>ti uggahaparipucchādivasena khandhādīsu dhammesu pavattapaññāya. <span class="bld">Jananādito</span>ti jātijarāmaraṇādīhi.</p>
  2372. <p class="bodytext"><a name="para1195-6"></a><span class="paranum">1195-6</span>. ‘‘Bhāvetabbā’’ti vatvā idāni yasmā khandhādibhūmīsu sīlavisuddhicittavisuddhisaṅkhātehi mūlehi suppatiṭṭhitena pañcavisuddhisaṅkhātasarīrassa vaḍḍhaneneva paññāvaḍḍhanā nāma <a name="M2.0305"></a> hoti, tasmā vipassanāpaññāya bhūmibhūtesu khandhādīsu ekadesadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘rūpañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu pañcasu khandhesu. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti anavasesapariyādānaṃ. <span class="bld">Atītānāgatādika</span>ntiādinā pana tadeva ekādasasu okāsesu pakkhipitvā dasseti. <span class="bld">Ādi</span>-ggahaṇena paccuppannassa gahaṇaṃ.</p>
  2373. <p class="bodytext"><a name="para1197-1200"></a><span class="paranum">1197-1200</span>. <span class="bld">Hīna</span>ntiādīsu akusalakammasamuṭṭhānatāya <span class="bld">hīnaṃ,</span> kusalakammasamuṭṭhānatāya <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Akusalavipākuppattihetubhūtatāya vā <span class="bld">hīnaṃ,</span> vipariyāyena <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Duppariggahabhūtasukhumarūpādivasena <span class="bld">dūraṃ,</span> itaravasena <span class="bld">santika</span>ntiādinā attho veditabbo. <span class="bld">Sabbaṃ taṃ ekato katvā</span>ti atītādivibhāgabhinnaṃ sabbaṃ taṃ rūparāsivasena buddhiyā ekajjhaṃ gahetvā ‘‘mahāudakakkhandho’’tiādīsu viya ‘‘rāsaṭṭhena rūpakkhandho’’ti vuccati. <span class="bld">Suttepi</span> hi vuttaṃ ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā’’ti. <span class="bld">Vedanākkhandho</span>tiādīsupi eseva nayo. Ekekesu pana vedanādīsu ‘‘samuddo mayā diṭṭho’’tiādīsu viya samudāyavohārassa avayavepi dissanato khandha-saddo ruḷhīvasena pavattatīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ taṃ kiñci vedayitalakkhaṇanti sambandho. Vedanākkhandhoyeva <span class="bld">vedanākkhandhatā</span>. Vedanāya atītādivibhāge vitthārakathā <span class="bld">visuddhimaggato</span> (visuddhi. 2.497 ādayo) gahetabbā. <span class="bld">Abhisaṅkhāralakkhaṇa</span>nti saṅkhārakkhandhassa cetanāpadhānatāya evaṃ vuttaṃ, sampayuttadhamme ārammaṇe rāsikaraṇalakkhaṇaṃ sampiṇḍanalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) vuttattā yathā attano phalasaṅkhataṃ sammadeva nipphannaṃ hoti, evaṃ abhisaṅkharaṇasabhāvanti attho. Ayaṃ pana kusalākusalacetanāya vasena vaṭṭati.</p>
  2374. <p class="bodytext"><a name="para1202-5"></a><span class="paranum">1202-5</span>. Evaṃ <a name="M2.0306"></a> vipassanāpaññāya bhūmibhūte dhamme ekadesato dassetvā idāni sīlacittavisuddhīnaṃ heṭṭhā vuttattā tā avatvā idaṃ paññābhāvanāya ādibhūtaṃ diṭṭhivisuddhiṃ dassetuṃ <a name="V2.0228"></a> <span class="bld">‘‘cattāro ca mahābhūtā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Taṃ sampādetukāmena ca yogāvacarena catudhātuvavatthānavasena vā dvādasāyatanavasena vā pañcakkhandhavasena vā ubhinnaṃ saṅkhepakoṭṭhāsānaṃ vasena vā paṭiladdhajjhānavasena vā nāmarūpassa vavatthāpetabbabhāvepi tena tena mukhena vavatthānappakāsanassa atipapañcāvahattā yathādhigatakkhandhavaseneva idha vavatthānaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Ekāsītiyā cittenā</span>ti ekāsītiyā lokiyacittena. Lokuttaracittāni pana neva sukkhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattā. <span class="bld">Cattārorūpino khandhe</span>ti cattāro arūpino khandhe. Sītuṇhādivirodhipaccayasamavāye vikārāpajjanato <span class="bld">rūpaṃ ruppanalakkhaṇaṃ</span>. Ārammaṇābhimukhaṃ namanato <span class="bld">nāmaṃ namanalakkhaṇaṃ</span>. <span class="bld">Parigaṇhatī</span>ti paricchedakārikāya paññāya paricchinditvā gaṇhāti.</p>
  2375. <p class="bodytext"><a name="para1206-9"></a><span class="paranum">1206-9</span>. <span class="bld">Tālassa kandaṃ tu yamaka</span>nti dvīhi bījehi nibbattitaṃ ekībhūtaṃ yamakatālakandaṃ. Tañhi yamakaṃ bhinnasantānampi abhinnaṃ viya upaṭṭhāti, evaṃ rūpārūpadhammāti. <span class="bld">Nāmañca rūpañcā</span>ti eteneva tassa duvidhabhāve siddhe <span class="bld">‘‘dvidhā vavatthapetī’’</span>ti idaṃ nāmarūpavinimuttassa aññassa abhāvadassanatthaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘nāmato rūpato’’</span>tiādi. Nāmarūpamattatāya avinicchitattā, santānādighanabhedassa ca akatattā abhinivesena vinā samūhekattaggahaṇavasena ‘‘satto’’ti pavatto sammoho <span class="bld">sattasammoho,</span> tassa <span class="bld">ghātatthaṃ</span> vikkhambhanatthaṃ. <span class="bld">Bahusuttavasenā</span>ti ‘‘yathā hī’’tiādinā idha dassitānaṃ, aññesañca ‘‘rūpañca hidaṃ, mahāli, attā abhavissa<a name="M2.0307"></a>, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyyā’’ti (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) evamādīnaṃ sambahulānaṃ <span class="bld">suttantānaṃ</span> vasena. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ nāmarūpaṃ.</p>
  2376. <p class="bodytext"><a name="para1210-2"></a><span class="paranum">1210-2</span>. <span class="bld">Aṅgasambhārā</span>ti aṅgasambhārahetu tannimittaṃ amuñcitvā sati eva tasminti attho. <span class="bld">Saddo</span>ti vohāro. <span class="bld">Khandhesū</span>ti pañcasu upādānakkhandhesu <span class="bld">santesu</span> te amuñcitvāva <span class="bld">sattoti sammuti</span> vohāro. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena ekajjhaṃ rāsi hutvā saṇṭhitesu ‘‘ratho’’ti vohāramattaṃ hoti, paramatthato pana ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi, evameva upādānakkhandhasaṅkhātesu rūpārūpadhammesu santānavasena pavattamānesu ‘‘satto’’ti vā ‘‘puggalo’’ti vā ‘‘jīvo’’ti vā vohāramattaṃ, paramatthato pana ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘asmī’’ti vā ‘‘aha’’nti vā gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi, kevalaṃ nāmarūpamattameva atthīti. Evaṃ passato hi dassanaṃ <a name="V2.0229"></a> yathābhūtadassanaṃ nāma hoti, yaṃ diṭṭhivisuddhīti vuccati. Sace koci satto nāma natthi, kathañcarahi nāmarūpamatte gamanādiatthakiccasiddhatā hotīti anuyogaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathāpī’’</span>tiādi. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā <span class="bld">dāru</span>mayaṃ <span class="bld">yantaṃ nijjīvaṃ</span> jīvavirahitaṃ abbhantare vattamānassa jīvassa abhāvato tatoyeva <span class="bld">nirīhakaṃ</span> nibyāpāraṃ, atha ca pana <span class="bld">dārurajjusamāyoge</span> paccayavisesavasena <span class="bld">taṃ</span> dāruyantaṃ <span class="bld">gacchatipi tiṭṭhatipi,</span> sajīvaṃ sabyāpāraṃ viya gamanādikiccaṃ sādhentamiva khāyati, <span class="bld">tathā idaṃ nāmarūpampi</span> kiñcāpi nijjīvaṃ nirīhakañca, atha ca pana <span class="bld">aññamañña</span>saṅkhatapaccayavisesassa <span class="bld">samāyoge</span> sajīvaṃ sabyāpāraṃ gacchantaṃ tiṭṭhantañca khāyatīti.</p>
  2377. <p class="bodytext"><a name="para1213"></a><span class="paranum">1213</span>. <span class="bld">Saccato</span>ti <a name="M2.0308"></a> bhūtato, paramatthatoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Idaṃ nāmarūpaṃ abhisaṅkhataṃ yantamiva suññaṃ</span> jīvādinā. Paccayehi abhisaṅkhataṃ idaṃ nāmarūpaṃ yantamiva suññanti vā sambandho. <span class="bld">Dukkhassa puñjo</span>ti niccāturatāya dukkhassa rāsi. <span class="bld">Tiṇakaṭṭhasādiso</span>ti attasuññatāya tiṇakaṭṭhasamo.</p>
  2378. <p class="bodytext"><a name="para1215"></a><span class="paranum">1215</span>. <span class="bld">Yamaka</span>nti yugaḷaṃ. So ca yamakabhāvo aññamaññanissitabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘ubho aññoññanissitā’’</span>ti. Tato eva <span class="bld">ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ ubho bhijjanti</span>. Na hi kadāci pañcavokārabhave maraṇavasena rūpe nirujjhante arūpaṃ anirujjhantaṃ, arūpe vā nirujjhante rūpaṃ anirujjhantaṃ atthi. Ekavokārabhavacatuvokārabhavesu pana tesaṃ aññamaññaṃ anissāya pavattiyā kāraṇaṃ heṭṭhā vuttamevāti. So panāyaṃ bhaṅgo paccayavaseneva, paccayanirodheneva nāmarūpanirodhoti attho. <span class="bld">Paccayā</span>ti paccayabhūtā, aññamaññassa paccayā hontāpi ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ ubho bhijjantiyevāti attho.</p>
  2379. <p class="bodytext"><a name="para1216-9"></a><span class="paranum">1216-9</span>. <span class="bld">Nitteja</span>nti tejahīnaṃ ānubhāvavirahitaṃ. Yattha pana taṃ nittejaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na byāharatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Na hi aññathā saddahanussāhanādīsu nāmaṃ nittejanti sakkā vattuṃ, nāpi rūpaṃ sandhāraṇābandhanādīsu. Teneva hi <span class="bld">‘‘tathā rūpampi nitteja’’</span>nti vatvā <span class="bld">‘‘bhuñjāmīti…pe… na vijjatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  2380. <p class="bodytext"><a name="para1220-1"></a><span class="paranum">1220-1</span>. <span class="bld">Nāmaṃ nissāyā</span>tiādinā byatirekavasenapi nāmarūpānaṃ nittejataṃyeva vibhāveti<a name="V2.0230"></a>. Rūpañhi gamanādikiriyāsu <span class="bld">nāmaṃ nissāya</span> pavattati, nāmaṃ dassanādikiriyāsu <span class="bld">rūpaṃ nissāya</span>. Aññamaññaṃ sannissāya cassa attakiccasiddhipi paccekaṃ asamatthataṃ vibhāveti. Tathā hi nāmarūpassa attasuññatā, nibyāpāratā ca suṭṭhutaraṃ pākaṭā hontīti. Kathaṃ <a name="M2.0309"></a> pana paccekaṃ asamatthānaṃ samuditabhāve sati samatthatā hoti asāmaggiyaṃ ahetūnaṃ sāmaggiyampi ahetukabhāvāpattito. Na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontānaṃ satampi sahassampi samuditaṃ daṭṭhuṃ sakkotīti codanaṃ hadaye katvā āha <span class="bld">‘‘imassa panā’’</span>tiādi. Upamāyapi hi asiddho attho sādhetabbo. Tenevāha ‘‘upamaṃ te karissāmi, upamāyapi idhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ jānantī’’ti (ma. ni. 1.258; a. ni. 8.8; 10.95; jā. 2.19.24). Ayaṃ panettha <span class="bld">jaccandhapīṭhasappīnaṃ upamā</span> – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disā pakkamitukāmā assu. Jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho, bhaṇe, sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me cakkhūni, yehi samaṃ visamaṃ passeyya’’nti. Pīṭhasappī jaccandhaṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho, bhaṇe, sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me pādā, yehi abhikkameyyaṃ paṭikkameyyaṃ vā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi, pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca, vāmaṃ gaṇhā’’ti. Tattha jaccandhopi nittejo dubbalo na sakena balena gacchati, tatheva pīṭhasappī na sakena balena gacchati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ na pavattati, evameva nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hotīti. Tenāhu porāṇā –</p>
  2381. <p class="gatha1">‘‘Na sakena balena jāyare,</p>
  2382. <p class="gatha2">Nopi sakena balena tiṭṭhare;</p>
  2383. <p class="gatha3">Paradhammavasānuvattino,</p>
  2384. <p class="gathalast">Jāyare saṅkhatā attadubbalā.</p>
  2385. <p class="gatha1">‘‘Parapaccayato <a name="M2.0310"></a><a name="V2.0231"></a> ca jāyare, paraārammaṇato samuṭṭhitā;</p>
  2386. <p class="gathalast">Ārammaṇapaccayehi ca, paradhammehi cime pabhāvitā’’ti. (visuddhi. 2.677);</p>
  2387. <p class="bodytext"><a name="para1222-3"></a><span class="paranum">1222-3</span>. Idāni nāvāyantikūpamāyapi nāmarūpānaṃ avasavattitaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādigāthādvayaṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nissāyā</span>ti patiṭṭhāya. <span class="bld">Yantī</span>ti gacchanti. <span class="bld">Manusse nissāyā</span>ti netubhūte niyāmakakammakarādimanusse apassāya. Na hi tesaṃ araṇaggahaṇalaṅkārasaṇṭhāpanaudakasiñcanādikiriyāya vinā nāvā icchitadesaṃ pāpuṇāti, yathā pana ubhopi aññamaññaṃ nissāya <span class="bld">aṇṇave</span> gacchanti, evaṃ nāmañca rūpañca ubho aññamaññaṃ nissitā pavattantīti adhippāyo.</p>
  2388. <p class="bodytext"><a name="para1224"></a><span class="paranum">1224</span>. <span class="bld">Sattasaññaṃ vinodetvā</span>ti yathāvuttanayehi anādikālabhāvitaṃ khandhapañcake sattaggāhaṃ vikkhambhetvā. <span class="bld">Nāma…pe… vuccatī</span>ti ‘‘idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo. Idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo’’ti ca evaṃ sabbākārena tesaṃ lakkhaṇasallakkhaṇamukhena tamatthabhāvadassanaṃ <span class="bld">etaṃ</span> attadiṭṭhimalavisodhanato <span class="bld">diṭṭhivisuddhīti vuccati</span> buddhādīhīti attho. Na kevalañcetaṃ diṭṭhivisuddhiyeva vuccati, nāmarūpavavatthāpanantipi etasseva adhivacananti veditabbaṃ. <span class="bld">Jātiādito</span>ti jātijarābyādhiādito dukkhato. Yathāha ‘‘jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṃ, yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (mahāva. 14; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30). <span class="bld">Antadvaya</span>nti sassatucchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ. Atha vā sattassa accantaṃ atthibhāvasaṅkhātaṃ, tassa natthibhāvasaṅkhātañca <span class="bld">antadvayaṃ</span>. Paramatthato anupalabbhanato hi satto <a name="M2.0311"></a> atthīti vajjitabbameva, lokasaṅketatova upalabbhanato natthītipi vajjitabbamevāti. Suṭṭhutaraṃ parisuddhaṃ karotīti sambandho. <span class="bld">Diṭṭhigatāni malānī</span>ti diṭṭhigatasaṅkhātāni malāni. <span class="bld">Asesaṃ</span> nissesato <span class="bld">nāsaṃ</span> vināsaṃ vikkhambhanaṃ <span class="bld">upenti</span>. Tathā hetaṃ diṭṭhimalavisodhanato diṭṭhivisuddhīti vuccati.</p>
  2389. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2390. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2391. <p class="centered">Diṭṭhivisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2392. <p class="chapter">19. Ekūnavīsatimo paricchedo</p>
  2393. <p class="subhead">Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  2394. <p class="bodytext"><a name="para1227"></a><span class="paranum">1227</span>. Anantaraṃ <a name="V2.0232"></a> niddiṭṭhāya diṭṭhivisuddhiyā visayabhāvena dassitattā <span class="bld">‘‘etassā’’</span>ti vuttaṃ, na tadaññato visesanatthaṃ tadaññassa ca abhāvato. Ajjhattaṃ vā hi vipassanābhiniveso hotu bahiddhā vā, atthasiddhiyaṃ pana lakkhaṇato sabbampi nāmarūpaṃ anavasesato pariggahitameva hotīti. <span class="bld">Jānitvā hetupaccaye</span>ti hetupaccaye pariggaṇhitvā, hetupaccaye pariggaṇhanahetūti vuttaṃ hoti. Paccayapariggahaṇahetu hissa addhattaye kaṅkhāvitaraṇaṃ hotīti. <span class="bld">Vitaritvā</span>ti atikkamitvā, vikkhambhetvāti attho. Taṃ pana ñāṇaṃ tathāvigataṃ vasibhāvappattaṃ jhānaṃ viya yogino santāne pabandhavasena pavattatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ṭhita’’</span>nti.</p>
  2395. <p class="bodytext"><a name="para1229-30"></a><span class="paranum">1229-30</span>. <span class="bld">Nāmarūpassa…pe… āvajjitvā</span>ti yathā nāma kusalo bhisakko rogaṃ disvā tassa samuṭṭhānaṃ pariyesati, yathā vā pana anukampako puriso kumāraṃ uttānaseyyaṃ <a name="M2.0312"></a> rathikāya nipannaṃ disvā ‘‘kassa nu kho ayaṃ puttako’’ti tassa mātāpitaro āvajjati, evamevaṃ <span class="bld">nāmarūpassa ko hetu, ko vā paccayo bhave</span>. Na tāvetaṃ ahetukaṃ sabbattha, sabbadā, sabbesañca ekasadisabhāvāpattito, na issarādihetukaṃ nāmarūpato uddhaṃ issarādīnaṃ abhāvato. Yepi nāmarūpamattameva issarādayoti vadanti tesaṃ issarādisaṅkhātanāmarūpassa ahetubhāvāpattito, tasmā bhavitabbamassa hetupaccayehi, ‘‘ko nu kho’’ti nāmarūpassa hetupaccaye āvajjitvāti attho. Evaṃ tāva katvā imassa nāmarūpassa hetupaccaye pariggaṇhantena oḷārikattā, supākaṭattā ca rūpassa paccayapariggaho sukaroti paṭhamaṃ tassa paccayapariggaho kātabboti dassento āha <span class="bld">‘‘rūpakāyassā’’</span>tiādi. Tattha yathā nāmarūpassa paccayapariggaho ahetuvisamahetuvādanivattiyā hoti, evaṃ nibbidāvirāgāvahabhāvena tattha tattha abhiratinivattiyāpi icchitabboti taṃ dvattiṃsākāravasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘kesā lomā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  2396. <p class="bodytext"><a name="para1232-3"></a><span class="paranum">1232-3</span>. <span class="bld">Avijjā…pe… mato</span>ti avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti idaṃ catubbidhaṃ <a name="V2.0233"></a> dhammajātaṃ <span class="bld">etassa</span> yathāvuttassa <span class="bld">rūpakāyassa hetu,</span> catubbidho āhāro paccayoti attho. Kasmā pana purimaṃ hetu, itaro paccayoti codanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘janako’’</span>tiādiṃ vatvā taṃ lokavasena samatthetuṃ <span class="bld">‘‘hetvaṅkurassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">janako</span>ti, <span class="bld">anupālako</span>ti ca antogatahetvatthamidaṃ visesanaṃ, janakattā, anupālakattāti vuttaṃ hoti. Tattha <span class="bld">janakattā</span>ti nibbattakattā. Iminā bījaṃ viya aṅkurassa avijjādayo rūpakāyassa asādhāraṇakāraṇatāya hetūti dassitaṃ. <span class="bld">Anupālakattā</span>ti upatthambhakattā. Iminā pana aṅkurassa pathavīsalilādayo <a name="M2.0313"></a> viya āhāro sādhāraṇakāraṇatāya paccayoti dassitanti veditabbaṃ.</p>
  2397. <p class="bodytext"><a name="para1234-7"></a><span class="paranum">1234-7</span>. <span class="bld">Itime…pe… gatā</span>ti evamete avijjādayo pañca dhammā yathārahaṃ <span class="bld">hetu</span>bhāvaṃ, <span class="bld">paccaya</span>bhāvañca gatā. <span class="bld">Mātāva upanissayā</span>ti <span class="bld">avijjā</span> bhavesu vijjamānadosapaṭicchādanabhāvena, <span class="bld">taṇhā</span> patthanābhāvena, <span class="bld">upādānaṃ</span> daḷhaggāhabhāvenāti evaṃ saṅkhārabhavānaṃ hetubhūtā janakasahāyatāya bhavanikantitaṃsahajātaāsannakāraṇattā abhisaṅkhārikā, apassayabhūtā vāti mātā viya upanissayā honti. Yathā pitujanitasukke puttassa uppattīti <span class="bld">pitā</span> janako, evaṃ <span class="bld">kammaṃ</span> sattassa uppādakattā <span class="bld">janaka</span>nti āha. Yathā <span class="bld">dhātī</span> jātassa <span class="bld">kumārassa</span> vaḍḍhitā sandhārikā, evaṃ <span class="bld">āhāro</span> uppannassa kāyassa brūhetā, sandhārako cāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhātī…pe… bhave’’</span>ti. Kāmañcettha avijjādayo nāmakāyassāpi paccayo, pakārantarena pana tassa pākaṭaṃ paccayapariggahavidhiṃ dassetuṃ ‘‘cakkhuñcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">cakkhuñcā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo samuccayattho, tena cakkhuviññāṇassa āvajjanādiṃ ajjhattaṃ sabbaṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Rūpamālokameva cā</span>ti pana <span class="bld">ca</span>-saddena yathā bāhirarūpaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, yathā ca āloko upanissayapaccayo, evaṃ aññampi bāhiraṃ paccayajātaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Paṭiccā</span>ti paccayabhūtaṃ laddhāti attho. Tena cakkhussa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena, rūpālokānañca yathāsambhavaṃ ārammaṇaupanissayapurejātaatthiavigatavasena, itaresañca saddasaṅgahitānaṃ anantarādisahajātādivasena paccayabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena phassādīnaṃ viya saha paccayehi sotaviññāṇādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Evaṃ sammasanūpagaṃ sabbaṃ nāmaṃ saha paccayena saṅgahitaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘nāmakāyassa paccayaṃ parigaṇhatī’’</span>ti.</p>
  2398. <p class="bodytext"><a name="para1238-40"></a><span class="paranum">1238-40</span>. <span class="bld">Disvānā</span>ti <a name="M2.0314"></a> etarahi pavattiṃ disvā. <span class="bld">Tathevida</span>nti iminā na kevalaṃ sappaccayatāmattameva <a name="V2.0234"></a> paccāmaṭṭhaṃ, atha kho yādisehi <span class="bld">etarahi</span> pavattati, tādisehi avijjādipaccayeheva <span class="bld">atītepi</span> pavattitthāti paccayasahitatāpi paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pubbante</span>ti atītakhandhappabandhakoṭṭhāse. <span class="bld">Pañcadhāgatā</span>ti –</p>
  2399. <p class="indent">‘‘Ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ ahamatītamaddhānaṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ ahamatītamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ ahamatītamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) –</p>
  2400. <p class="unindented">Pañcahi ākārehi <span class="bld">āgatā,</span> pavattā vā. <span class="bld">Aparante</span>ti anāgate khandhappabandhakoṭṭhāse. <span class="bld">Pañcadhā samudīritā</span>ti –</p>
  2401. <p class="indent">‘‘Bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhānaṃ, na nu kho bhavissāmi ahamanāgatamaddhānaṃ, kiṃ nu kho bhavissāmi ahamanāgatamaddhānaṃ, kathaṃ nu kho bhavissāmi ahamanāgatamaddhānaṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhāna’’nti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) –</p>
  2402. <p class="unindented">Evaṃ pañcadhā kathitā.</p>
  2403. <p class="bodytext"><a name="para1241"></a><span class="paranum">1241</span>. <span class="bld">Paccuppannepi addhāne</span>ti etarahi paṭisandhiṃ ādiṃ katvā cutipariyante addhānepi. <span class="bld">Addhāna</span>-ggahaṇena cettha paccuppannakhandhakoṭṭhāsameva vadati. Na hi tabbinimutto añño koci kālo nāma atthīti. <span class="bld">Chabbidhā parikittitā</span>ti –</p>
  2404. <p class="indent">‘‘Ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī ca bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) –</p>
  2405. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M2.0315"></a> chabbidhā vuttā. ‘‘Sabbe tasanti daṇḍassā’’tiādīsu (dha. pa. 129-130) viya padesepi <a name="V2.0235"></a> sabba-saddassa pavattanato <span class="bld">‘‘sabbā’’</span>ti vatvāpi <span class="bld">‘‘anavasesā’’</span>ti vuttaṃ. Natthi etissā avaseso avasiṭṭhoti <span class="bld">anavasesā,</span> soḷasavidhāpi cesā ekakaṅkhāvasenāpi anavasiṭṭhā hutvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pahiyyatī</span>ti vikkhambhanavasena pahiyyati. Kāmaṃ nāmarūpamattaṃ vinā sattassa adassanena diṭṭhivisuddhiyāva paccuppanne kaṅkhā pahīnā, atītānāgate kaṅkhānaṃ pahānena pana paccuppanne kaṅkhāya atisayappahānaṃ dassetuṃ idheva sā vuttā. Atha vā paccuppanne nissattanāmarūpassa paccayesu pavattakaṅkhāya idheva tīraṇato sā idha vuttā. Vaṇṇabhaṇanaṃ vā etaṃ idha paccuppannakaṅkhāya pahānavacanaṃ yathā taṃ sotāpattimaggādīsu pahīnānampi ca pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānātiādinā anāgāmimaggādīsu vacananti.</p>
  2406. <p class="bodytext"><a name="para1242"></a><span class="paranum">1242</span>. <span class="bld">Kammavipākānaṃ vasenāpī</span>ti purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanaṃ saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā, idha paṭisandhi viññāṇaṃ, okkanti nāmarūpaṃ, pasādo āyatanaṃ, phuṭṭho phasso, vedayitaṃ vedanā iti ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ pure katassa kammassa paccayā, idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā…pe… cetanā bhavo iti ime pañca dhammā kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayāti evaṃ vuttānaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭānaṃ vasena. Kilesavaṭṭopi cettha kammasahāyatāya kammavaṭṭeneva saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2407. <p class="bodytext"><a name="para1243"></a><span class="paranum">1243</span>. <span class="bld">Diṭṭhadhammavedanīya</span>nti ettha diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaphalaṃ kammaṃ <a name="M2.0316"></a> <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Upapajjāparāpariyāhosikammavasā panā</span>ti upapajjavedanīyaaparāpariyavedanīyaahosikammavasena. Uttarapadalopavasena hi ‘‘upapajjāparāpariya’’nti vuttaṃ. Tattha paccuppannabhavato anantaraṃ upapajjitvā veditabbaphalaṃ kammaṃ <span class="bld">upapajjavedanīyaṃ</span>. Apare apare diṭṭhadhammato aññasmiṃ aññasmiṃ yatthakatthaci attabhāve veditabbaphalaṃ kammaṃ <span class="bld">aparāpariyavedanīyaṃ</span>. Ahosi eva kammaṃ, na tassa vipāko ahosi, atthi, bhavissati cāti evaṃ vattabbakammaṃ <span class="bld">ahosikammaṃ</span>.</p>
  2408. <p class="bodytext">Paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā pavattā <span class="bld">paṭhamajavanacetanā</span> tasmiṃyeva attabhāve <a name="V2.0236"></a> phaladāyinī <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyā</span> nāma. Sā hi vuttākārena balavati javanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā, āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ, okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ ahetukaphalaṃ deti, sahetukaphaladāne pana paṭisandhiākaḍḍhanampi āpajjeyya. <span class="bld">Tathā asakkonta</span>nti kammassa vipākadānaṃ nāma upadhippayogādipaccayantarasamavāyeneva hotīti tadabhāvato tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dātuṃ asakkontaṃ. <span class="bld">Ahosikammaṃ…pe… vipāko</span>ti ettha ‘‘ahosi kamma’’nti padaṃ visuṃ visuṃ yojetabbaṃ ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko, ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko, ahosi kammaṃ natthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234). Tattha sakasakakālātikkantassa upapajjavedanīyassa, diṭṭhadhammavedanīyassa ca vasena purimaṃ vuttaṃ. Tañhi kammassa<a name="M2.0317"></a>, vipākakālassa ca atītattā tathā vattabbattaṃ labhati, dutiyaṃ anāgate arahattaṃ pāpuṇantassa purimabhavesu kataṃ adinnavipākaṃ aparāpariyavedanīyaṃ sandhāya vuttaṃ, tatiyaṃ pana anantarabhave kataṃ upapajjavedanīyaṃ, arahato atītabhavesu kataṃ aparāpariyavedanīyañca sandhāya vuttaṃ. Apare pana ‘‘ekameva atītaṃ kammaṃ addhattaye vipākābhāvaṃ sandhāya tidhā vibhajitvā vutta’’nti vadanti.</p>
  2409. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthasādhikā</span>ti dānādipāṇātipātādiatthassa nipphādikā. Kā pana sāti āha <span class="bld">‘‘sattamajavanacetanā’’</span>ti. Sā hi sanniṭṭhāpakacetanā vuttanayena paṭiladdhavisesā, paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena vā tathā abhisaṅkhatā samānā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyaṃ nāma. Yebhuyyavuttiyā cettha ‘‘sattamajavanacetanā’’ti vuttaṃ. Paccavekkhaṇavasitādipavattiyaṃ pana pañcamādikāpi hoti. <span class="bld">Vipākaṃ detī</span>ti paṭisandhiṃ datvā pavattivipākaṃ deti, adinnapaṭisandhikaṃ pana pavattivipākaṃ detīti natthi. Cutianantarañhi upapajjavedanīyassa okāsoti ācariyā. Paṭisandhiyā pana dinnāya jātisatepi pavattivipākaṃ deti. Tenāha bhagavā ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379). <span class="bld">Ubhinna…pe… detī</span>ti yathāvuttakāraṇavirahato diṭṭhadhammūpapajjavedanīyabhāvaṃ asampattā pañca cetanā vipākadānasabhāvassa anupacchinnattā yadā okāsaṃ labhati, tadā paṭisandhivipākaṃ, pavattivipākaṃ vā deti. <span class="bld">Sati saṃsārappavattiyā</span>ti iminā <a name="V2.0237"></a> asati saṃsārappavattiyaṃ ahosikammapakkhe tiṭṭhati vipaccanokāsassa abhāvatoti dīpeti.</p>
  2410. <p class="bodytext"><a name="para1244"></a><span class="paranum">1244</span>. Evaṃ <a name="M2.0318"></a> tāva vipākadānakālavasena catubbidhaṃ dassetvā idāni vipākadānapariyāyato, kiccato ca catubbidhataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘garuka’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">garuka</span>nti mahāsāvajjaṃ, mahānubhāvañca aññena kammena paṭibāhituṃ asakkuṇeyyakammaṃ. <span class="bld">Bahula</span>nti abhiṇhaso kataṃ, ekavāraṃ katvāpi abhiṇhasamāsevitañca. <span class="bld">Āsanna</span>nti maraṇāsannakāle anussaritaṃ, tadā katañca. <span class="bld">Kaṭattākamma</span>nti garukādibhāvaṃ asampattaṃ katamattatoyeva kammanti vattabbakammaṃ. Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ mātughātakādikammaṃ vā mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Tathā bahulābahulesu yaṃ bahulaṃ susīlyaṃ dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Dūrāsannesu yaṃ āsannaṃ maraṇakāle anussaritaṃ, teneva upapajjati. Āsannakāle kate ca vattabbameva natthīti. Kaṭattā pana kammaṃ punappunaṃ laddhāsevanaṃ purimānaṃ abhāve paṭisandhiṃ ākaḍḍhati. Iti garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati. Tathā hi taṃ ‘‘garuka’’nti vuttaṃ. Garuke asati bahulīkataṃ, tasmimpi asati āsannaṃ, tasmimpi asati kaṭattākammanti vuttaṃ ‘‘purimajātīsu katakammaṃ vipaccatī’’ti.</p>
  2411. <p class="bodytext"><a name="para1245"></a><span class="paranum">1245</span>. Paṭisandhidānādivasena vipākasantānassa nibbattakaṃ <span class="bld">janakaṃ</span>. Sukhadukkhasantānassa, nāmarūpappabandhassa vā ciratarappattihetubhūtaṃ <span class="bld">upatthambhakaṃ</span>. Tenāha ‘‘sukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavattetī’’ti. Sukhadukkhe pavattamāne bavhābādhatādipaccayūpanipātanena saṇikaṃ saṇikaṃ tassa vibādhakaṃ <span class="bld">upapīḷakaṃ</span>. Tenāha ‘‘sukhadukkhaṃ pīḷeti bādhati, addhānaṃ pavattituṃ na detī’’ti. Tathā paṭipakkhakammavipākassa appavattikaraṇavasena upacchedakaṃ paṭibāhakaṃ <span class="bld">upaghātakaṃ</span>. Tenāha ‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’ti.</p>
  2412. <p class="bodytext">Rūpañca <a name="M2.0319"></a> arūpavipākakkhandho cāti rūpārūpavipākakkhandho, kammajarūpassāpi vipākapariyāyo atthīti <span class="bld">‘‘rūpārūpavipākakkhandhe’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aññena kammenā</span>ti kusalena vā akusalena vā aññena kammena kattubhūtena <span class="bld">dinnāya paṭisandhiyā</span> vipāke janite. Tenāha <span class="bld">‘‘janite vipāke’’</span>ti. Pavattivipākaṃ sandhāya ‘‘janite vipāke’’ti vadanti. <span class="bld">Uppajjanakasukhadukkhaṃ</span> <a name="V2.0238"></a> <span class="bld">upatthambhetī</span>ti upatthambhakakammaṃ kusalaṃ samānaṃ aññenapi kusalakammena uppajjamānakaṃ sukhaṃ tassa paṭipakkhavibādhanavasena upatthambheti. Akusalaṃ aññena akusalakammena upapajjamānaṃ dukkhaṃ tatheva upatthambheti. Evañca upatthambhentaṃ taṃ dīghakālaṃ pavatteti nāmāti āha <span class="bld">‘‘addhānaṃ pavattetī’’</span>ti. <span class="bld">Uppajjanakasukhadukkhaṃ pīḷetī</span>ti upapīḷakaṃ akusalaṃ samānaṃ sukhitassa rogādiantarāyakāraṇasampādakabhāvena sukhasantānaṃ upacchindantaṃ pīḷeti, kusalañca rogādinā dukkhitassa bhesajjādisukhādikāraṇasampādakabhāvena dukkhasantānaṃ vicchindantaṃ pīḷeti. Keci pana ‘‘sukhadukkhassa kāraṇaṃ asampādentampi paṭisandhidāyakakammassa pavattivipākaṃ paṭibāhitvā sayaṃ vipākadāyakakammaṃ upapīḷakakamma’’nti vadanti. Evaṃ sante pana paṭisandhidāyakameva janakakammanti vuttaṃ siyā.</p>
  2413. <p class="bodytext">Apica upaghātakena saha imassa visesabhāvo āpajjati, taṃ paṭisandhivipākassa paṭibāhakanti ce? Taṃ na, avisesena vuttattāti. <span class="bld">‘‘Dubbalaṃ kammaṃ ghātetvā’’</span>ti vutte ‘‘nanu tassa pubbeyeva siddhattā, niruddhattā ca kathamidaṃ tadupaghātakaṃ hotī’’ti āpannaṃ codanaṃ sandhāya kammassa ghātanaṃ nāma tassa vipākapaṭibāhanamevāti dassento āha <span class="bld">‘‘tassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’</span>ti. Taṃpaṭibāhanañca attano vipākuppattiyā okāsakaraṇanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘attano vipākassa okāsaṃ karotī’’</span>ti. Vipaccanāya katokāsaṃ kammaṃ <a name="M2.0320"></a> vipakkameva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ…pe… uppannaṃ nāma hotī’’</span>ti.</p>
  2414. <p class="bodytext">Upapīḷakaṃ aññassa vipākaṃ upacchindati, na sayaṃ attano vipākaṃ deti, upaghātakaṃ pana dubbalakammaṃ upacchinditvā attano vipākaṃ uppādetīti ayametesaṃ viseso. Keci pana ācariyā aparenāpi nayena janakādikammaṃ icchanti. Kathaṃ? Yasmiṃ kamme kate paṭisandhiyaṃ, pavatte ca vipākakaṭattārūpānaṃ uppatti hoti, taṃ janakaṃ. Yasmiṃ pana kate aññena janitassa iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā phalassa vibādhakavicchedakapaccayānuppattiyā, upabrūhakapaccayuppattiyā ca janakānubhāvānurūpaṃ pariposakaciratarappabandhā honti, taṃ upatthambhakaṃ. Janakena nibbattitaṃ kusalaphalaṃ, akusalaphalaṃ vā yena paccanīkabhūtena rogadhātuvisamatādinimittatāya bādhīyati, taṃ upapīḷakaṃ. Yena pana kammunā janakasāmatthiyavasena ciratarappabandhārahampi samānaṃ phalavicchedakapaccayuppattiyā upahaññati vicchijjati, taṃ upaghātakanti.</p>
  2415. <p class="bodytext">Ettha <a name="V2.0239"></a> ca keci appābādhadīghāyukatāsaṃvattanavasena dutiyassa kusalabhāvaṃ, bavhābādhaappāyukatāsaṃvattanavasena pacchimānaṃ dvinnaṃ akusalabhāvañca vaṇṇenti, bhūridattādīnaṃ pana nāgādīnaṃ, ito anuppadinnayāpanakapetānañca apāyesu akusalavipākassa upatthambhanūpapīḷanūpaghātakāni kammāni santīti catunnampi kusalākusalabhāvo na virujjhati. Kiñcāpi kammānaṃ kammantarañceva vipākantarañca buddhānaṃ kammavipākañāṇasseva yāthāvasarasato pākaṭaṃ hoti. Buddhāveṇikañhetaṃ asādhāraṇaṃ sāvakehi, vipassakena pana ekadesato jānitabbaṃ. Na hi sabbena sabbaṃ ajānantassa paccayapariggaho paripūrati, tasmā tādisaṃ pariggahaṃ sandhāya ‘‘iti ima’’ntiādi vuttaṃ. Yādisehi paccayehi paccuppanne addhāne <a name="M2.0321"></a> nāmarūpassa pavatti, tādiseheva itarasmimpi addhadvayeti evaṃ yathā atītānāgate nayaṃ neti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā ida’’</span>ntiādi vuttaṃ. Addhattayepi kiriyākiriyāphalamattatādassanaparattā codanāya. <span class="bld">Itī kammañcevā</span>tiādinā vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Tassevaṃ…pe… pahiyyatī</span>ti tassevaṃ samanupassato yā sā pubbantādayo ārabbha ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādinā nayena pavattā vicikicchā pahiyyati.</p>
  2416. <p class="bodytext"><a name="para1246-8"></a><span class="paranum">1246-8</span>. Pahīnāya pana tāya sabbabhavayonigatiṭhitisattāvāsesu hetuphalasambandhavaseneva pavattanāmarūpamattameva khāyati. Tenevāha <span class="bld">‘‘hetuphalassa sambandhavasenevā’’</span>tiādi. Kāraṇasāmaggiyaṃ dānādīhi sādhitakiriyāya pavattamānāya kāraṇamatte kattuvohāroti āha <span class="bld">‘‘kāraṇato uddhaṃ kāraṇaṃ na ca passatī’’</span>ti. Pāka…pe… paṭivedakaṃ na passatīti sambandho. <span class="bld">Pākapaṭivedaka</span>nti vipākavindakaṃ. Evaṃ apassanto pana kāraṇe sati kārakoti, vipākappavattiyā sati paṭisaṃvedakoti samaññāmatteneva paṇḍitā voharanti. Iccevaṃ sammappaññāya passati. <span class="bld">Suddhadhammā</span>ti kenaci sattena vā puggalena vā amissadhammā. <span class="bld">Eveta</span>nti evaṃvidhaṃ etaṃ dassanaṃ sammadassanaṃ, aviparītadassananti attho.</p>
  2417. <p class="bodytext"><a name="para1249"></a><span class="paranum">1249</span>. <span class="bld">Bījarukkhādikānaṃ vā</span>ti yathā bījato rukkho, rukkhato bījanti evaṃ kāraṇaparamparagavesane anādikālikattā bījarukkhasantānassa pubbā koṭi natthi, evaṃ kammapaccayā vipāko, vipākapaccayā kammanti pariyesane anādikālikattā kammavipākasantānassa pubbā koṭi na paññāyati. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘kukkuṭiyā aṇḍaṃ, aṇḍato kukkuṭī, punapi kukkuṭiyā aṇḍa’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  2418. <p class="bodytext"><a name="para1250-3"></a><span class="paranum">1250-3</span>. <span class="bld">Anāgatepi</span> <a name="M2.0322"></a><a name="V2.0240"></a> <span class="bld">saṃsāre</span>ti yathā atīte, evaṃ anāgatepi addhāne khandhānaṃ paṭipāṭītiādinā vuttasaṃsāre sati. <span class="bld">Appavatti na dissatī</span>ti kammato vipāko bhavissati, vipākato kammanti anāgate kāriyaparamparāya gavesiyamānāya aparikkhīṇasaṃyojanassa kammavipākānaṃ appavattanaṃ na dissati, pavattati evāti attho. Hetuphalasambandhavasena pavattamāne saṃsāre ‘‘pubbā koṭi na paññāyatī’’ti vacanena kāraṇe ādissa abhāvo vutto, ‘‘appavatti na dissatī’’ti vacanena phalassa avasānābhāvo vuttoti. <span class="bld">Etamattha</span>nti ‘‘kammassa kārako natthī’’tiādinā vuttamatthaṃ. <span class="bld">Asayaṃvasī</span>ti na sayaṃvasino, micchābhinivesaparavasāti attho. <span class="bld">Aññamaññavirodhino</span>ti itarītaraviruddhā diṭṭhiyo vā diṭṭhiyā vā aññamaññena saha virodhino. Gambhīrañāṇagocaratāya <span class="bld">gambhīraṃ</span>. Tathā <span class="bld">nipuṇaṃ</span>. Sattasuññatāya, aññamaññasabhāvasuññatāya ca <span class="bld">suññaṃ. Paccaya</span>nti nāmarūpassa paccayaṃ, tappaccayapaṭivedheneva ca sabbaṃ paṭividdhaṃ hotīti.</p>
  2419. <p class="bodytext"><a name="para1254-6"></a><span class="paranum">1254-6</span>. <span class="bld">Kammaṃ natthi vipākamhī</span>ti kuṭṭādīsu rajādi viya vipāke santiṭṭhamānaṃ kammaṃ natthi. <span class="bld">Pāko kamme na vijjatī</span>ti tathā kamme santiṭṭhamāno vipāko natthi. Yathāvuttamevatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā na sūriye’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Maṇimhī</span>ti sūriyakantamaṇimhi. <span class="bld">Na tesaṃ bahi so atthī</span>ti te muñcitvā tehi bahi so aggi natthi. <span class="bld">Sambhārehī</span>ti samaṅgībhūtehi ātapādīhi tīhi kāraṇehi. <span class="bld">Na anto kammassā</span>tiādi atthato heṭṭhā vuttampi upamānigamanatthaṃ punapi vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2420. <p class="bodytext"><a name="para1257-8"></a><span class="paranum">1257-8</span>. Yadi hetu, phalañca aññamaññarahitaṃ, kathaṃ hetuto phalaṃ nibbattatīti āha <span class="bld">‘‘kammañca kho upādāyā’’</span>ti. Na kevalaṃ kammaphalameva suññaṃ katturahitaṃ, sabbampi dhammajātaṃ kārakarahitanti <a name="M2.0323"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hettha devo’’</span>tiādigāthā vuttā. <span class="bld">Hetusambhārapaccayā</span>ti ekena hetunā ekassa, anekassa vā phalassa anibbattito hetusamūhanimittaṃ, sambhāroti vā paccayādhivacananti hetupaccayanimittanti attho.</p>
  2421. <p class="bodytext"><a name="para1259"></a><span class="paranum">1259</span>. <span class="bld">Addhāsu taritvā kaṅkha</span>nti tīsu addhāsu soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ vitaritvā. Na kevalametaṃ soḷasavidhameva kaṅkhaṃ vitarati, atha kho ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādinayappavattaṃ (dha. sa. 1123; vibha. 915) aṭṭhavidhaṃ kaṅkhampi pajahati. Tathā hettha buddho dhammo saṅgho sikkhāti <a name="V2.0241"></a> kaṅkhāya gocarabhūtā lokiyā dhammā adhippetā. Na hi lokuttaradhamme ārabbha kilesā pavattituṃ sakkonti. <span class="bld">Pubbanto</span>ti atītā khandhāyatanadhātuyo, <span class="bld">aparanto</span>ti anāgatā, <span class="bld">pubbantāparanto</span>ti tadubhayaṃ, addhāpaccuppannaṃ vā tadubhayabhāgayuttattā. Paṭiccasamuppannadhammaggahaṇena gahito aṭṭhamo kaṅkhāvisayo nāmarūpamattaṃ, idappaccayatā-ggahaṇena pana tassa paccayo gahito, tasmā soḷasavatthukāya pahīnāya aṭṭhavatthukā kaṅkhā appatiṭṭhāva hotīti. Etāsañca pahānena dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānipi vikkhambhanti diṭṭhekaṭṭhattā vicikicchāya. Yathā hi diṭṭhi samucchijjamānā vicikicchāya saddhiṃyeva samucchijjati, evaṃ vicikicchā vikkhambhiyamānā diṭṭhiyā saddhiṃyeva vikkhambhīyati. Attābhinivesūpanissayā hi ‘‘ahosiṃ nu kho aha’’ntiādinayappavattā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20; mahāni. 174) soḷasavatthukā kaṅkhā, sā eva ca pubbantādivatthubhāvena vuttā, attābhinivesavatthukāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, buddhādivatthukā ca tadekaṭṭhāti. <span class="bld">Uṭṭhita</span>nti uppajjitvā ṭhitaṃ.</p>
  2422. <p class="bodytext"><a name="para1260-2"></a><span class="paranum">1260-2</span>. <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇaṃ</span> <a name="M2.0324"></a> <span class="bld">nāmā</span>ti yathāvuttakaṅkhāvitaraṇato kaṅkhāvitaraṇaṃ nāma. Na kevalaṃ kaṅkhāvitaraṇaṃ nāma, <span class="bld">dhammaṭṭhitiñāṇantipi yathābhūtañāṇantipi sammādassanantipi</span> idaṃ samudīritaṃ. Ettha ca dharīyanti attano paccayehīti dhammā, tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhiti, dhammānaṃ ṭhiti <span class="bld">dhammaṭṭhiti,</span> paccayadhammā. Atha vā <span class="bld">dhammo</span>ti kāraṇaṃ ‘‘dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718-721) viya, dhammassa ṭhitisabhāvo, dhammato ca añño sabhāvo natthīti paccayadhammānaṃ paccayabhāvo, dhammaṭṭhitiyaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">dhammaṭṭhitiñāṇaṃ</span>. Saṅkhārānaṃ yathābhūtaṃ aniccatādi <span class="bld">yathābhūtaṃ,</span> tattha ñāṇanti <span class="bld">yathābhūtañāṇaṃ</span>. Sammā passatīti <span class="bld">sammādassanaṃ</span>. <span class="bld">Laddhappatiṭṭho</span>ti sāsane patiṭṭhā nāma ariyamaggo. Ayaṃ pana taṃ anadhigatopi tadadhigamupāyapaṭipattiyaṃ ṭhitattā laddhappatiṭṭho viya hotīti ‘‘laddhappatiṭṭho’’ti vutto. Tatoyeva <span class="bld">cūḷako sotāpanno,</span> lokiyāhi sīlasamādhipaññāhi samannāgatattā uttari appaṭivijjhanto sotāpanno viya niyato, sugatiparāyaṇo ca hotīti cūḷasotāpanno. Sotāpanno hi khīṇāpāyaduggativinipātoti. Atha vā laddhappatiṭṭho kaṅkhāvitaraṇavisuddhisamadhigamena. Sappaccayanāmarūpadassanena hi sammadditadiṭṭhikaṇṭako viniddhutaahetukavisamahetuvādo yathāsakapaccayeheva dhammappavattiṃ ñatvā sāsane patiṭṭhitasaddho laddhappatiṭṭho nāma hotīti. Nāmarūpavavatthānena dukkhasaccaṃ, dhammaṭṭhitiñāṇena samudayasaccaṃ, tasseva aparabhāge aniccato manasikārādividhinā maggasaccañca abhiññāya pavattiyā dukkhabhāvaṃ disvā tassa appavatte nirodhe <a name="V2.0242"></a> ekaṃseneva ninnajjhāsayatāya lokiyeneva ñāṇena catunnaṃ ariyasaccānaṃ adhigatattā apāyesu abhabbuppattiko, sotāpannabhūmiyañca bhabbuppattiko hotīti cūḷasotāpanno nāmāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sotāpanno</span> <a name="M2.0325"></a> <span class="bld">hi cūḷako’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā evaṃ mahānisaṃsametaṃ ñāṇaṃ, tasmā sapañño attano hitānupekkhanapaññāya samannāgato. Tenāha <span class="bld">‘‘atthakāmo’’</span>ti.</p>
  2423. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2424. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2425. <p class="centered">Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2426. <p class="chapter">20. Vīsatimo paricchedo</p>
  2427. <p class="subhead">Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  2428. <p class="bodytext"><a name="para1263"></a><span class="paranum">1263</span>. Idāni kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā anantaraṃ uddiṭṭhāya maggāmaggañāṇadassanavisuddhiyā niddesakkamo anuppatto, sā pana yasmā obhāsādiupakkilesasambhave sati hoti, obhāsādayo ca udayabbayañāṇe sambhavanti, udayabbayañāṇañca tilakkhaṇavipassanāya sati uppajjati, tassa ca kalāpasammasanaṃ ādi. Tañhi atītādibhedabhinnānaṃ dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthānavasena pavattanato ādikammikassa sukarasammasanaṃ, tasmā paṭhamaṃ tattheva abhiyogaṃ karontena kamato taṃ sampādetabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kalāpasammasanenevā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Atha vā dvinnaṃ visuddhīnamantare kalāpasammasanaṃ hoti, tañca kho dvīsu ekāya visuddhiyā saṅgahetabbaṃ, maggāmaggañāṇassa ca ādibhūtattā tatthevassa saṅgaho yuttoti ettheva naṃ saṅgahitukāmatāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘kalāpasammasanenevā’’</span>tiādi. Keci pana kalāpasammasanaṃ nāma ekavisuddhiyampi na antogadhanti taṃ anāmasitvāva vipassanācāraṃ vaṇṇenti. <span class="bld">Kalāpasammasanenevā</span>ti atītādibhedabhinnānaṃ <a name="M2.0326"></a> dhammānaṃ saṅkhipitvā vavatthānavasena kalāpato, kalāpānaṃ vā sammasanena maggāmaggañāṇadassanavipassanāya <span class="bld">yogo karaṇīyo</span>. Atha vā <a name="V2.0243"></a> bhummatthe karaṇaniddesavasena kalāpasammasane yogo karaṇīyoti attho. ‘‘Kalāpasammasaneneva yogo karaṇīyo’’ti vatvāpi taṃ pana <span class="bld">visuddhimaggato</span> (visuddhi. 2.692) gahetabbanti ganthavitthāraparihāratthaṃ idha na dassitanti.</p>
  2429. <p class="bodytext"><a name="para1264"></a><span class="paranum">1264</span>. <span class="bld">Paccuppannassa dhammassā</span>ti santatipaccuppannassa, khaṇapaccuppannassa vā. Ādito pana khaṇapaccuppannassa udayavayaṃ duppariggahaṃ, tasmā santatipaccuppannavasena paṭhamaṃ udayabbayānupassanaṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Nibbattī</span>ti dvinnaṃ paccuppannānaṃ vasena paṭhamābhinibbatti ca khaṇanibbatti ca. <span class="bld">Vipariṇāmo</span>ti vināso.</p>
  2430. <p class="bodytext"><a name="para1265"></a><span class="paranum">1265</span>. <span class="bld">Anupassanāpi ñāṇa</span>nti yā udayassa ca vayassa ca anupassanā, sā ñāṇanti <span class="bld">varañāṇena</span> sammāsambuddhena desitaṃ. Tatrāyaṃ pāḷi –</p>
  2431. <p class="indent">‘‘Kathaṃ paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇaṃ? Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo. Anupassanā ñāṇaṃ. Jātā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… jātaṃ cakkhuṃ…pe… jāto bhavo paccuppanno, tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo. Anupassanā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.49).</p>
  2432. <p class="bodytext">Ettha pana udayadassanaṃ yāvadeva khayadassananti vayadassanassa padhānataṃ dassetuṃ ‘‘vipariṇāmānupassane paññā’’ti vatvā taṃ pana vayadassanaṃ udayadassanapubbakanti vuttaṃ ‘‘udayabbayānupassane ñāṇa’’nti.</p>
  2433. <p class="bodytext"><a name="para1266-8"></a><span class="paranum">1266-8</span>. <span class="bld">Pubbe</span> <a name="M2.0327"></a> <span class="bld">uppattito</span>ti jananato pubbe anuppannassāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Nicayo rāsi vā natthi,</span> yato āgaccheyya uppajjamānaṃ aladdhattabhāvassa sabbena sabbaṃ avijjamānattā. Tenāha <span class="bld">‘‘tathā uppajjato’’</span>tiādi. Yathā anāgate addhāne ime dhammā sabbena sabbaṃ natthi, evaṃ atītepi addhānanti dassento <span class="bld">‘‘tathā nirujjhamānassā’’</span>tiādiṃ vatvā avijjamānānaṃyeva rūpārūpadhammānaṃ hetupaccayasamavāye uppādo, uppajjitvā ca sabbaso abhāvūpagamoti imamatthaṃ samudāyagataṃ tadekadesabhūtāya upamāya vibhāvetuṃ imasmiṃ ṭhāne <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> <a name="V2.0244"></a> (visuddhi. 2.723) vīṇūpamā āgatā. Sā idhāpi āharitvā vattabbāti adhippāyena <span class="bld">‘‘ettha vīṇūpamā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Etassatthassā</span>ti avijjamānānaṃyeva uppādo, uppannānañca parato abhāvoti imassa atthassa pakāsane. <span class="bld">Vīṇūpamā</span>ti vīṇāvasena āgatā upamā. Sā panevaṃ daṭṭhabbā – yathā vīṇāya vādiyamānāya uppannassa saddassa neva uppattito pubbe sannicayo atthi, na uppajjamāno sannicayato āgato. Na nirujjhamānassa disāvidisāgamanaṃ atthi, na niruddho katthaci sannicito tiṭṭhati, atha kho vīṇañca vīṇavādanañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca ahutvā sambhoti, hutvā paṭiveti, evaṃ sabbepi rūpārūpadhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventīti.</p>
  2434. <p class="bodytext"><a name="para1269-70"></a><span class="paranum">1269-70</span>. Evaṃ saṅkhepato udayabbayamanasikāravidhiṃ dassetvā puna yāni etasseva udayabbayañāṇassa vibhaṅge ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati, ‘‘taṇhāsamudayā…pe… kammasamudayā…pe… <a name="M2.0328"></a> āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati, rūpakkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. ‘‘Avijjānirodhā rūpanirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati, ‘‘taṇhānirodhā…pe… kammanirodhā…pe… āhāranirodhā rūpanirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati, rūpakkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. Tathā ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, ‘‘taṇhāsamudayā…pe… kammasamudayā…pe… phassasamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, nibbattilakkhaṇaṃ passanto vedanākkhandhassa udayaṃ passati, vedanākkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati. ‘‘Avijjānirodhā…pe… taṇhānirodhā…pe… kammanirodhā…pe… phassanirodhā vedanānirodho’’ti (paṭi. ma. 1.50) paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati, vedanākkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati, vedanākkhandhassa viya saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ<a name="V2.0245"></a>. Ayaṃ pana viseso – viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.</p>
  2435. <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">ekekassa khandhassa udayabbayadassane</span> dasa dasa katvā samapaññāsa lakkhaṇāni vuttāni, tesaṃ vasenapi ‘‘evampi rūpasamudayo, evampi rūpavayo, evampi rūpaṃ udeti, evampi rūpaṃ vetī’’ti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena ca manasikāravidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tasseva ñāṇassā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">avijjāsamudayā</span>ti avijjāya uppādā<a name="M2.0329"></a>, atthibhāvāti attho. Nirodhaviruddho hi uppādo atthibhāvo hoti, tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo rūpassa uppādo hotīti attho. <span class="bld">Ādi</span>-saddasaṅgahitesu ‘‘taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā rūpasamudayo, āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti ca, tathā vayadassane ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhānirodhā… kammanirodhā… āhāranirodhā rūpanirodho’’ti ca ādīsu avijjādīhi tīhi atītakālikāni tesaṃ sahakārīkāraṇabhūtāni upādānādīnipi gahitānevāti veditabbaṃ.</p>
  2436. <p class="bodytext">Pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito ‘‘āhārasamudayā’’ti. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittānipi gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. Avijjātaṇhūpanissayasahiteneva kammunā rūpakāyassa nibbatti, asati ca avijjūpanissayāya bhavanikantiyā jātiyā asambhavoyevāti. Yathā rūpassa avijjātaṇhūpanissayatā, evaṃ vedanādīnampi daṭṭhabbā. Āhāro pana uppannassa rūpassa posako kabaḷīkārāhārassa adhippetattā, kāmaṃ yathādhiṭṭhānattā vā desanāya. Ukkaṭṭhaniddesena vā āhāraggahaṇaṃ. <span class="bld">Avijjānirodhā</span>ti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. ‘‘Taṇhānirodhā kammanirodho’’ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Āhāranirodhā</span>ti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāve. <span class="bld">Rūpanirodho</span>ti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hotīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ<a name="M2.0330"></a>. Ayaṃ pana viseso – ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetīti (saṃ. ni. 4.93), phassapaccayā vedanā, cakkhusamphassajā vedanā, saññā cetanā’’ti vacanato phasso vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhānaṃ pavattipaccayo, tannirodhā ca tesaṃ nirodho, mahāpadānamahānidānasuttesu<a name="V2.0246"></a>, abhidhamme ca aññamaññapaccayavāre ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’’nti (dī. ni. 2.57, 97; kathā. 719) vacanato nāmarūpaṃ viññāṇassa pavattipaccayo, tannirodhā ca tassa nirodhoti vuttaṃ ‘‘phassasamudayā vedanāsamudayo’’tiādi.</p>
  2437. <p class="bodytext"><a name="para1271"></a><span class="paranum">1271</span>. <span class="bld">Dasa dasā</span>ti rūpakkhandhassa udayadassane avijjā taṇhā kammaṃ āhāroti imesaṃ paccayānaṃ atthitāsaṅkhatalakkhaṇāni ceva rūpassa nibbattilakkhaṇañcāti imāni pañca lakkhaṇāni, vayadassane avijjādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ anuppādanirodho, rūpassa khaṇanirodho cāti imāni pañca lakkhaṇānīti rūpakkhandhassa dasa lakkhaṇāni, tathā vedanākkhandhādīnaṃ catunnaṃ cattālīsa lakkhaṇānīti evaṃ samapaññāsa lakkhaṇāni honti. Tenāha <span class="bld">‘‘paññāsa lakkhaṇānī’’</span>ti. Lakkhaṇaṭṭho pana tesaṃ catunnaṃ paccayānaṃ atthitā, anuppādanirodho cāti aṭṭha lakkhīyati etehi rūpādīnaṃ udayo ca vayo cāti lakkhaṇāni. Catunnañhi paccayānaṃ atthitāhi rūpādiudayo lakkhīyati, anuppādanirodhaaccantanirodhehi vayo, nibbattivipariṇāmāni pana saṅkhatalakkhaṇānevāti. <span class="bld">Dhamme samanupassatī</span>ti rūpādike dhamme udayabbayavante samanupassati. Ettha ca keci tāva āhu ‘‘arūpakkhandhānaṃ udayabbayadassanaṃ addhāsantativasena, na khaṇavasenā’’ti, tesaṃ matena khaṇato udayabbayadassanameva na siyā. Apare panāhu ‘‘paccayato udayabbayadassanena atītādivibhāgaṃ anāmasitvā sabbasādhāraṇato <a name="M2.0331"></a> avijjādipaccayā vedanāya sambhavaṃ labbhamānataṃ passati, na uppādaṃ. Avijjādiabhāve ca tassā asambhavaṃ alabbhamānataṃ passati, na bhaṅgakkhaṇato. Udayabbayassa dassane paccuppannānaṃ uppādaṃ, bhaṅgañca passatī’’ti, taṃ ayuttaṃ. Santativasena hi rūpārūpadhamme udayabbayato manasi karontassa anukkamena bhāvanāya balappattakāle ñāṇassa tikkhavisadabhāvappattiyā khaṇato udayabbayā upaṭṭhahantīti.</p>
  2438. <p class="bodytext"><a name="para1272-5"></a><span class="paranum">1272-5</span>. Ayañhi paṭhamaṃ paccayato udayabbayaṃ manasi karonto pacchā avijjādike paccayadhamme vissajjetvā udayabbayavante khandhe gahetvā tesaṃ paccayato udayabbayadassanamukhena khaṇatopi udayabbayaṃ manasi karoti. Tassa yadā ñāṇaṃ tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattati, tadā rūpārūpadhammā khaṇe khaṇe uppajjantā, bhijjantā ca hutvā upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ rūpudayo hotī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">evaṃ rūpudayo</span>ti evaṃ vuttanayena avijjāsamudayā…pe… taṇhāsamudayā…pe… kamma…pe… āhārasamudayāpi rūpassa sambhavo<a name="V2.0247"></a>. <span class="bld">Evamassa vayo</span>ti evaṃ vuttanayeneva avijjānirodhā…pe… taṇhānirodhā…pe… kamma…pe… āhāranirodhā rūpassa vayo anuppādoti ayaṃ paccayato vitthārena manasikāro. <span class="bld">Udeti evaṃ rūpampī</span>ti evaṃ samudayato kammasamuṭṭhānarūpampi āhārautucittasamuṭṭhānarūpampi udeti uppajjati nibbattati. <span class="bld">Evaṃ rūpaṃ tu vetī</span>ti kammasamuṭṭhānarūpampi āhārautucittasamuṭṭhānarūpampi evaṃ veti nirujjhatīti ayaṃ khaṇato vitthārena manasikāro. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ paccayatopettha khaṇato udayabbaya’’</span>nti. <span class="bld">Sabbadhammā pākaṭā hontī</span>ti iti ime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventi. Yathā paccuppanne, evaṃ atītānāgatepīti nayavasena atītādidhammānaṃ dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā <a name="M2.0332"></a> pākaṭā honti. Tassevaṃ pākaṭībhūtasabbadhammasabhāvassa ‘‘evaṃ kira nāmime dhammā anuppannapubbā uppajjanti, uppannā nirujjhantī’’ti niccanavāva hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti. Na kevalañca niccanavāva, udake daṇḍakena katalekhā viya, āragge ṭhapitasāsapo viya, vijjusañcāro viya ca parittakālaṭṭhāyino upaṭṭhahanti. Tenāha <span class="bld">‘‘udake daṇḍarājīvā’’</span>tiādi. Udake daṇḍarājiādayova kiñcāpi uttaruttari atiparittaṭṭhāyibhāvanidassanatthaṃ dassitā, tathāpi dandhanirodhā eva nidassitā, tatopi lahutaranirodhattā saṅkhārānaṃ. Tathā hi gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena parimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsannipātatopi sīghataro rūpanirodho vutto, pageva arūpadhammānaṃ. Na kevalaṃ parittatarakālaṭṭhāyinova upaṭṭhahanti, atha kho asārāpi khāyantīti āha <span class="bld">‘‘kadalī’’</span>tiādi. Tattha maṇḍalākārena āvijjhiyamānaṃ alātameva <span class="bld">alātacakkaṃ</span>. Mantosadhappabhāvitā indajālādikā māyā.</p>
  2439. <p class="bodytext"><a name="para1276-7"></a><span class="paranum">1276-7</span>. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti yvāyaṃ kalāpasammasananiyojanato paṭṭhāya yāva udayabbayapaṭivedhāya bhāvanā vidhi āraddho, ettāvatā bhāvanāvidhānena kalāpasammasanampi udayabbayañāṇuppādasseva parikammanti. Udayabbayadassanaṃ ñāṇanti sambandho. <span class="bld">Lakkhaṇāni ca…pe… ṭhita</span>nti vayadhammameva uppajjati, uppannañca vayaṃ upetīti iminā ākārena samapaññāsa lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ. Adhunā uppannaṃ na tāva balappattanti āha <span class="bld">‘‘taruṇa’’</span>nti. Kalāpasammasanādivasena pavattasammasanaṃ nippariyāyena vipassanāsamaññaṃ labhati. Udayabbayānupassanādivasena pavattameva labhatīti āha <span class="bld">‘‘yassa cā’’</span>tiādi.</p>
  2440. <p class="bodytext"><a name="para1278-80"></a><span class="paranum">1278-80</span>. Athassa <a name="V2.0248"></a> imāya taruṇavipassanāya vipassantassa dasa vipassanupakkilesā uppajjantīti dassento āha <a name="M2.0333"></a> <span class="bld">‘‘vipassanāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Etāyā</span>ti udayabbayānupassanāsaṅkhātāya taruṇavipassanāya, na bhaṅgānupassanādisaṅkhātāya taruṇavipassanāya, nāpi nibbidānupassanādisaṅkhātāya balavavipassanāyāti attho. Na hi tadā vipassanupakkilesā uppajjantīti. <span class="bld">Vipassakassā</span>ti ca vipassakassevāti eva-kāro luttaniddiṭṭho. Teneva vakkhati ‘‘sampattapaṭivedhassā’’tiādi. Diṭṭhiggāhādivatthubhāvena vipassanaṃ upakkilesantīti <span class="bld">upakkilesā</span>. Sampatto catusaccaphalapaṭivedho yena so <span class="bld">sampattapaṭivedho,</span> so ca sotāpannādīnaṃ aññataro hotīti āha <span class="bld">‘‘sotāpannādino’’</span>ti. <span class="bld">Apicā</span>ti ayaṃ vakkhamānasamuccayattho. Idañca ukkaṭṭhaniddesavasena vuttaṃ balavavipassanāpattassāpi anuppajjanato. <span class="bld">Sampattapaṭivedhassā</span>ti vā balavipassanāpattaṃ sandhāya vuttaṃ. Sopi hi paṭivedhappattiyā āsannārahadese ṭhitattā sampattapaṭivedho nāma hoti. Evañca sati <span class="bld">apicā</span>ti vuttasamuccayattho hoti. Atha vā <span class="bld">api</span>-saddo vuttasamuccayattho. <span class="bld">Ca</span>-saddo avuttasamuccayattho. Tena nikkhittakammaṭṭhānaṃ saṅgaṇhāti. Vipassanaṃ ārabhitvā antarā vosānaṃ āpannassāpi vipassanupakkilesā na uppajjanti. <span class="bld">Vippaṭipannassā</span>ti sīlavipattiādivasena yathā tathā vippaṭipannakassa, garahitabbapaṭipannassāti attho. Atha vā <span class="bld">vippaṭipannassā</span>ti vipassanābhāvanāsaṅkhātāya sammāpaṭipattiyā abhāvena virahitapaṭipattikassa.</p>
  2441. <p class="bodytext"><a name="para1281"></a><span class="paranum">1281</span>. Vipassanāpaṭipattiyeva hi sasambhārā pubbabhāge sammāpaṭipatti, tadaññā vippaṭipatti, tenevassa visuddhipakkhe <span class="bld">‘‘sammāva paṭipannassā’’</span>ti vuttaṃ. Sā ca nikkhittadhurassāpi hotīti imasmiṃ pakkhe nikkhittakammaṭṭhānopi imināva saṅgahito hotīti. <span class="bld">Sammāva paṭipannassā</span>ti heṭṭhā vuttavidhānena sammā eva paṭipannassa, na vippaṭipannassa vā nikkhittadhurassa <a name="M2.0334"></a> vā. <span class="bld">Yuttayogassā</span>ti yuttena yogena, ñāṇena vā bhāvanamanuyuñjanasīlassa. Sā pana yuttayogitā samathavasenāpi hotīti tannivattanatthamāha <span class="bld">‘‘sadā vipassakassevā’’</span>ti. <span class="bld">Uppajjantī</span>ti etthāpi eva-kāro sambandhitabbo, tena na nuppajjantīti attho. Aññathā maggāmaggañāṇasseva asambhavato. <span class="bld">Kirā</span>ti anussutiyaṃ. Sā panesā anussuti pāḷivaseneva āgatāti daṭṭhabbaṃ. Yathāha –</p>
  2442. <p class="indent">‘‘Kathaṃ dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti? Aniccato manasikaroto obhāso uppajjati<a name="V2.0249"></a>, obhāso dhammoti obhāsaṃ āvajjeti, tato vikkhepo uddhaccaṃ, tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato…pe… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Tathā aniccato manasikaroto ñāṇaṃ uppajjati…pe… pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikanti uppajjati, nikanti dhammoti nikantiṃ āvajjeti, tato vikkhepo uddhaccaṃ, tena uddhaccena viggahitamānaso aniccato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhato…pe… anattato upaṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ nappajānātī’’ti (paṭi. ma. 2.6).</p>
  2443. <p class="bodytext"><a name="para1282"></a><span class="paranum">1282</span>. Idāni tesaṃ obhāsādīnaṃ sarūpavibhāvanatthaṃ tesu uppannesu vipassanāya upakkilissanākārañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘vipassanāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vipassanāya obhāso</span>ti vipassanācittasamuṭṭhitaṃ, sasantatipatitautusamuṭṭhānañca bhāsuraṃ rūpaṃ. Tattha vipassanācittasamuṭṭhānaṃ yogino sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati, itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ <a name="M2.0335"></a> samantato pharati, taṃ tasseva paññāyati, tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati. Passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbametanti vadanti. <span class="bld">Ācariyadhammapāla</span>ttherena pana ‘‘dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti yuttaṃ viya dissatī’’ti (visuddhi. mahā. 2.733) vuttaṃ.</p>
  2444. <p class="bodytext"><a name="para1283-4"></a><span class="paranum">1283-4</span>. <span class="bld">Maggappatto phalappatto, ahamasmīti gaṇhatī</span>ti ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā ariyamaggaṃ pattosmi, phalaṃ sacchākāsi’’nti amaggaṃyeva ‘‘maggo’’ti gaṇhāti. <span class="bld">Tassevaṃ pana gaṇhato</span>ti tassa amaggaṃyeva ‘‘maggo’’ti gaṇhantassa. <span class="bld">Vipassanāvīthī</span>ti paṭipāṭiyā pavattamānā vipassanāva <span class="bld">ukkantā nāma hoti,</span> yogino ‘‘maggaṃ pattosmī’’ti adhimānena vissaṭṭhattā. Vipassanāvīthintipi pāṭho, tassevaṃ gaṇhato vipassanā tatoyeva vīthiṃ ukkantā nāma hotīti attho. <span class="bld">Obhāsameva so bhikkhu, assādento nisīdatī</span>ti so bhikkhu attanā āraddhaṃ vipassanaṃ vissajjetvā obhāsameva lobhavasena vā diṭṭhivasena vā assādento nisīdati. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati, kassaci antogabbhaṃ, kassaci bahigabbhaṃ, kassaci sakalavihāraṃ gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ yojanaṃ dviyojanaṃ tiyojanaṃ, kassaci pathavītalato <a name="V2.0250"></a> paṭṭhāya yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno, yathā samuddamhi yojanamatte macchakacchapā paññāyanti, evaṃ uppajjanti. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi.</p>
  2445. <p class="bodytext"><a name="para1285"></a><span class="paranum">1285</span>. <span class="bld">Vipassanāpītī</span>ti vipassanācittasampayuttā pīti. Khuddikādikā heṭṭhā vaṇṇitāyeva, ayañca pañcavidhā pīti udayabbayānupassanāya <a name="M2.0336"></a> vīthipaṭipannāya anukkamena uppajjati. Matthakappattena pana udayabbayañāṇena saddhiṃ pharaṇāpītiyeva hoti. Upacārappanakkhaṇato aññadāpi hi pharaṇāpīti hotiyevāti. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjatī’’ti (visuddhi. 2.734; dha. sa. aṭṭha. 1.dhammuddesavāra jhānaṅgarāsivaṇṇanā).</p>
  2446. <p class="bodytext"><a name="para1286-7"></a><span class="paranum">1286-7</span>. <span class="bld">Yogino…pe… honti hī</span>ti yassāyaṃ passaddhi uppannā, tassa yogino rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittāni passaddhāneva honti, neva daratho hotīti attho. Passaddhiādīni cha yugaḷāni aññamaññayogīnīti passaddhiyā uppannāya itarāpi uppannāyeva hontīti kiccadassanamukhena tā sabbāpi dassento <span class="bld">‘‘lahūni cā’’</span>tiādimāha. Ettha ca <span class="bld">kāya</span>-ggahaṇena rūpakāyassāpi gahaṇaṃ veditabbaṃ, na vedanādikkhandhattayasseva. Kāyapassaddhiādayo hi rūpakāyassāpi darathādinimmaddakāti. <span class="bld">Kammaññāneva hontī</span>ti na kevalaṃ kammaññāneva suvisadāni ujukāniyeva honti, avinābhāvitāya pana tadubhayaṃ visuṃ na vuttaṃ. Kāyacittānaṃ passaddhādibhāvo ca tesaṃ apassaddhādihetubhūtānaṃ uddhaccādithinamiddhādidiṭṭhimānādisesanīvaraṇādiassaddhiyādimāyāsāṭheyyādisaṃkilesadhammānaṃ viddhaṃsanavaseneva tadā vipassanācittuppādassa pavattanato.</p>
  2447. <p class="bodytext"><a name="para1288-90"></a><span class="paranum">1288-90</span>. Manussānaṃ ayanti mānusī, manussayogyakāmasukharati. Tādisehi manussavisesehi anubhavitabbatānativattanato dibbaratipi saṅgahitā, mānusīsadisatāya, kāmasukhabhāvena dibbā rati vā mānusī, tassā atikkantatāya na mānusīti amānusī, taṃ <span class="bld">amānusiṃ</span>. <span class="bld">Suññāgāra</span>nti yaṃ kiñci vivittaṃ senāsanaṃ, vipassanaṃ eva vā, sāpi hi <a name="M2.0337"></a> niccabhāvādisuññatāya, yogino sukhasannissayatāya ca ‘‘suññāgāra’’nti vattabbataṃ labhati. Cittassa anupasamakarānaṃ kilesānaṃ vigamena <span class="bld">santacittassa</span> saṃsāre bhayassa ikkhanena <span class="bld">bhikkhuno sammā</span> <a name="V2.0251"></a> ñāyena rūpārūpadhammānaṃ udayabbayānupassanādivasena te <span class="bld">vipassato</span> sammasato sammāraddhavipassanānaṃ manussānaṃ visayatāya <span class="bld">amānusī</span> vipassanāpītisukhasaññitā <span class="bld">rati</span> hotīti ayamettha gāthāya saṅkhepattho. Dutiyagāthā pana udayabbayañāṇameva sandhāya vuttā. Tattha <span class="bld">yato yato</span>ti rūpato, arūpato vā.</p>
  2448. <p class="bodytext"><a name="para1291"></a><span class="paranum">1291</span>. <span class="bld">Ñāṇādayo</span>ti ñāṇasaddhādayo satta. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ, saddhāti vipassanācittasampayuttā saddhā’’tiādinā vuttanayānusārena vipassanāvaseneva ñeyyā. Tattha ñāṇaṃ rūpārūpadhamme udayabbayānupassanāvasena tulayantassa tīrentassa vissaṭṭhaindavajiramiva avigatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ uppajjati. Tathā hi tena yogī ‘‘maggaṃ pattosmī’’ti maññati. Saddhāti kilesakālusiyāpagamena cittacetasikānaṃ atisayapasādabhūtā balavatī saddhā, na pana kammaphalaṃ, ratanattayaṃ vā saddahanavasena pavattā. Satipi sūpaṭṭhitā acalā pabbatarājasadisā uppajjati. Imissā ca uppannāya so yaṃ yaṃ ṭhānaṃ paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa anupavisitvā okkhanditvā pakkhanditvā paribhaṇḍabhūtassa yathākammūpagañāṇassa upaṭṭhahante paralokavisayattā vaṇṇāyatanavisayamatītanti dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti. Sukhaṃ pana sakalasarīraṃ abhisandamānaṃ atipaṇītaṃ uppajjati. Tasmiñhi uppanne taṃsamuṭṭhitehi atipaṇītehi rūpehi sabbo kāyo pariphuṭo, paribrūhito ca hoti. Upekkhā pana vipassanupekkhā <a name="M2.0338"></a> ceva āvajjanupekkhā ca. Tattha vicinitavicayattā saṅkhārānaṃ vicinane majjhattabhāvena ṭhitā vipassanupekkhā. Sā pana atthato tathāpavattā tatramajjhattupekkhāva. Manodvārāvajjanacittasampayuttā vedanā āvajjane ajjhupekkhanavasena pavattiyā āvajjanupekkhāti vuccati. Duvidhā panesā tadā uppajjati. Tathā hi tasmiṃ samaye sabbasaṅkhārānaṃ udayabbaye majjhattabhūtā vipassanupekkhā balavatī uppajjati, manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjantassa vissaṭṭhaindavajiramiva, pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā pavattati. Vīriyampi asithilamanaccāraddhaṃ sampayuttadhamme kilesapakkhato kosajjapakkhato paggaṇhantaṃ supaggahitamuppajjati, nikanti ca obhāsādipaṭimaṇḍitāya vipassanāya ālayaṃ kurumānā bhāvanāya sātisayappavattiyā sukhumā santākārā uppajjati. Yā kilesoti pariggahitumpi na yuttā. Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpā pīti uppannapubbā, evarūpā passaddhi ñāṇaṃ saddhā sati sukhaṃ upekkhā vīriyaṃ nikanti uppannapubbā, addhā maggaphalappattosmī’’ti gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato vipassanā vīthiukkantā nāma hoti. So teyeva <a name="V2.0252"></a> assādento nisīdati. Ime ca pana vipassanupakkilesā yebhuyyena samathavipassanālābhino uppajjanti. So samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ asamudācārato ‘‘arahā aha’’nti cittaṃ uppādetīti.</p>
  2449. <p class="bodytext"><a name="para1292-3"></a><span class="paranum">1292-3</span>. <span class="bld">Upaklesassa vatthuto</span>ti nippariyāyato diṭṭhimānataṇhā idha upakkilesā tesaṃ vatthuto uppattiṭṭhānatāya, na sabhāvato akusalattā. Yathā pana obhāsādayo, evaṃ nikantipi diṭṭhiggāhādīnaṃ ṭhānaṃ hotīti <a name="M2.0339"></a> vatthubhāvopissā yujjateva. <span class="bld">Taṃtamāvajjamānassa, bhāvanā parihāyatī</span>ti taṃ taṃ obhāsādikaṃ āvajjamānassa diṭṭhimānataṇhāvasena ‘‘mama obhāso’’tiādiggāhaṃ pavattentassa bhāvanā vīthiṃ okkamitvā parivaṭṭati. Appaṃ sutametassāti <span class="bld">appassuto</span>.</p>
  2450. <p class="bodytext"><a name="para1294-7"></a><span class="paranum">1294-7</span>. Bahussuto pana obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti vā, sace obhāso attā bhaveyya, attāti gahetuṃ vaṭṭeyya, anattā ca panāyaṃ attāti gahito, tasmā ‘‘so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkho’’tiādinā samanupassati, so evaṃ samanupassanto upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavinimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggoti maggañca amaggañca vavatthapeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbobhāsādayo’’</span>tiādi. <span class="bld">Maggāmaggesu ñāṇa</span>nti maggāmaggañāṇaṃ, maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuttaṃ hoti. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhipattiyā ca tena yoginā tiṇṇaṃ saccānañca vavatthānaṃ kataṃ hoti. Kathaṃ? Diṭṭhivisuddhiyā tāva nāmarūpavavatthāpanena dukkhasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti, kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā paccayapariggahena samudayasaccassa vavatthānaṃ. Abhidhammanayasmiñhi sabbakilesā, kammañca samudayasaccaṃ, imissaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhiyaṃ sammā maggassa avadhāraṇena maggasaccaṃ. Tadupāyabhūtassa hi maggassa avadhāraṇena taṃ avadhāritamevāti evaṃ lokiyeneva tāva ñāṇena tiṇṇaṃ saccānaṃ vavatthānaṃ kataṃ hoti.</p>
  2451. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2452. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2453. <p class="centered">Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2454. <p class="chapter">21. Ekavīsatimo paricchedo</p>
  2455. <p class="subhead">Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  2456. <p class="bodytext"><a name="para1298"></a><span class="paranum">1298</span>. <span class="bld">Aṭṭhañāṇavasenevā</span>ti <a name="M2.0340"></a><a name="V2.0253"></a> udayabbayañāṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ vasena. Vipassanācārassa matthakappattiyā saṅkhārupekkhāñāṇaṃ <span class="bld">sikhāpattā vipassanā</span>. Sikhāpatti panassā udayabbayañāṇādīnaṃ aṭṭhañāṇānaṃ vasenāti āha <span class="bld">‘‘aṭṭhañāṇavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Navama</span>nti saccānulomikañāṇaṃ. Iti udayabbayādīni aṭṭha, idañca navamañāṇaṃ <span class="bld">paṭipadāñāṇadassananti pavuccati</span>. Paṭipajjati etāya ariyamaggoti <span class="bld">paṭipadā,</span> udayabbayādīnaṃ jānanaṭṭhena, paccakkhato dassanaṭṭhena <span class="bld">ñāṇadassana</span>ñcāti katvā.</p>
  2457. <p class="bodytext"><a name="para1299"></a><span class="paranum">1299</span>. Tāni pana ñāṇāni sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘aṭṭha ñāṇānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha udayabbayānupassanāñāṇaṃ kiñcāpi tīraṇapariññāya patiṭṭhaṃ, tathāpi yathāvuttaṭṭhena paṭipadāñāṇadassanampi hotiyevāti tampi idha vuttaṃ. Itarattha pana uppannamattaṃ appaguṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Appaguṇañhi niccasaññādipahānasiddhiyā pahānapariññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ. Yato tadadhigamena aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ekaccā adhigatāva honti. Na hi udayabbayānaṃ paccakkhato paṭivedhena vinā sāmaññākārānaṃ tīraṇamattena sātisayaṃ paṭipakkhappahānaṃ sambhavati. Asati ca paṭipakkhappahāne kuto ñāṇādīnaṃ vajiramiva avihatavegatā tikhiṇavisadāditā vā, tasmā paguṇabhāvappattaṃ udayabbayañāṇaṃ pahānapariññāpakkhiyameva daṭṭhabbaṃ.</p>
  2458. <p class="bodytext"><a name="para1300-2"></a><span class="paranum">1300-2</span>. <span class="bld">Bhaṅge</span>ti saṅkhārānaṃ bhaṅge. Yathābhūtadassāvī bhāyati etasmāti <span class="bld">bhayaṃ,</span> tebhūmakadhammā, tesu bhayato <a name="M2.0341"></a> upatiṭṭhantesu bhāyitabbākāraggāhiñāṇaṃ <span class="bld">bhayeñāṇaṃ</span>. Tathā hetaṃ ‘‘bhayatupaṭṭhānañāṇa’’nti vuccati. Muccituṃ icchatīti muccitukamyaṃ, cittaṃ, puggalo vā, tassa bhāvo <span class="bld">muccitukamyatā,</span> taṃ pana ñāṇamevāti āha <span class="bld">‘‘ñāṇaṃ muccitukamyatā’’</span>ti. Puna paṭisaṅkhānākārena pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ</span>. Nirapekkhatāya saṅkhārānaṃ upekkhanavasena pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">saṅkhārupekkhāñāṇaṃ</span>. Gāthābandhatthaṃ pana visandhiniddeso. Oḷārikoḷārikassa saccapaṭicchādakatamassa <a name="V2.0254"></a> vigamanena saccapaṭivedhānukūlattā <span class="bld">saccānulomikaṃ</span>. Taṃ pana idanti āha <span class="bld">‘‘saccānulomañāṇanti, anulomaṃ pavuccatī’’</span>ti.</p>
  2459. <p class="bodytext"><a name="para1303"></a><span class="paranum">1303</span>. Nanu ca udayabbayañāṇassa pageva siddhattā kimatthaṃ puna tatthāpi abhiyogoti ce? Aniccādilakkhaṇasallakkhaṇatthaṃ. Udayabbayañāṇañhi heṭṭhā dasahi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ hutvā yāthāvasarasato tilakkhaṇaṃ sallakkhetuṃ nāsakkhi, upakkilesavinimuttaṃ pana sakkoti, tasmā lakkhaṇasallakkhaṇatthaṃ puna tattheva yogo kātabbo. Lakkhaṇāni cassa udayabbayādīnaṃ amanasikārā, santatiiriyāpathaghanachannatāya ca nopaṭṭhahanti, tasmā udayabbayaṃ manasi katvā santatiṃ ugghāṭetvā aniccalakkhaṇaṃ, abhiṇhapīḷanaṃ pariggahetvā iriyāpathaṃ ugghāṭetvā dukkhalakkhaṇaṃ, dhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhogaṃ katvā anattalakkhaṇañca sallakkhetvā ‘‘aniccā dukkhā anattā’’ti saṅkhārā punappunaṃ sammasitabbā. Tassevaṃ tulayato tīrayato yadā saṅkhāragataṃ attano lahuupaṭṭhānena, ñāṇassa ca tikkhatāya tirohituppādādibhedaṃ bhijjamānameva upaṭṭhāti, bhaṅgeyeva tassa ñāṇaṃ santiṭṭhati, tadā bhaṅgānupassanā nāma vipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti. Tassa tadeva saṅkhāranirodhārammaṇabhaṅgānupassanaṃ āsevantassa yadā <a name="M2.0342"></a> sabbabhavayonigatiṭṭhitinivāsesu saṅkhārā bhijjanasabhāvatāya yakkharakkhasādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti, tadāssa bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ adhigataṃ hoti. Kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ bhāyatīti? Na bhāyati. Tañhi ‘‘atītā saṅkhārā niruddhā, paccuppannā nirujjhanti, anāgatā nirujjhissantī’’ti tīraṇamattameva hoti, byasanāpannānaṃ pana sabbasaṅkhārānaṃ bhayato upaṭṭhitānaṃ gahaṇena bhayatupaṭṭhānañāṇanti vuccatīti.</p>
  2460. <p class="bodytext">Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa yadā sabbabhavagatesu saṅkhāresu tāṇaṃ vā leṇaṃ vā parāyaṇaṃ vā na paññāyati, ukkhittāsiko viya paccāmitto sādīnavā eva saṅkhārā upaṭṭhahanti, tassa saṅkhārānaṃ ādīnavameva passantassa ādīnavañāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Tassevaṃ sabbasaṅkhāre ādīnavato passantassa yadā tibhavapariyāpannesu nibbedo uppajjati, ukkaṇṭhā saṇṭhahanti, sabbasaṅkhāravisaṃyutte santipade abhiratiṃ paṭilabhati, tadāssa nibbidānupassanaṃ nāma ñāṇaṃ uppannaṃ hoti. Tassa yadā iminā nibbidāñāṇena sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ekasaṅkhārepi cittaṃ na sajjati, sabbasmā saṅkhārato sappamukhagatassa viya maṇḍūkassa muccitukāmatā uppajjati, tadā muccitukamyatāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Tassevaṃ sabbasaṅkhārehi muccitukāmassa niccasukhasubhaattākārena pana upaṭṭhituṃ asamatthataṃ pāpetvā muccanassa <a name="V2.0255"></a> upāyasampādanatthaṃ aniccantikatādīhi aniccalakkhaṇaṃ, abhiṇhapaṭipīḷanatādīhi dukkhalakkhaṇaṃ, ajaññakatādīhi paṭikkūlataṃ, tucchatādīhi anattalakkhaṇañca āropetvā sabbasaṅkhāragataṃ pariggaṇhantassa paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Tena panevaṃ pariggahitasaṅkhārena yā sā ‘‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’’tiādinā dvikoṭikādibhedā suññatā vuttā, sā <a name="M2.0343"></a> pariggahetabbā. Tassevaṃ suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā sammasantassa yadā bhayañca nandiñca vippahāya vissaṭṭhabhariyassa viya saṅkhāragatesu upekkhā santiṭṭhati, tīsu bhavesu cittaṃ na sampasāriyati, tadāssa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti. Taṃ panetaṃ yāva nibbānaṃ na passati, tāva disākāko viya kūpakayaṭṭhiṃ punappunaṃ saṅkhārameva anabhimatampi nissāya saṅkhāravicinanepi majjhattameva hutvā tiṭṭhati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘etesu pana ñāṇesū’’</span>tiādi.</p>
  2461. <p class="bodytext"><a name="para1306"></a><span class="paranum">1306</span>. <span class="bld">Vipassanā…pe… vuṭṭhānagāminī</span>ti sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā <span class="bld">sikhāpattā</span>. Vuṭṭhānaṃ gacchatīti <span class="bld">vuṭṭhānagāminī</span>. ‘‘Vuṭṭhāna’’nti hi bahiddhā nimittabhūtā abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattappavattato ca vuṭṭhahanato maggo vuccati, taṃ gacchatīti <span class="bld">vuṭṭhānagāminī,</span> maggena saddhiṃ ghaṭīyatīti attho.</p>
  2462. <p class="bodytext"><a name="para1307"></a><span class="paranum">1307</span>. <span class="bld">Ta</span>nti yaṃ sikhāpattā vipassanā saccānulomañāṇanti ca vuccati, taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. <span class="bld">Āsevantassā</span>ti punappunaṃ sammasanavasena sevantassa bhāventassa bahulīkarontassa. Tassa hi adhimokkhasaddhā bhāvanāvasena balavatarā nibbattissati, vīriyaṃ supaggahitaṃ paṭipakkhavidhamanasamatthaṃ hoti, ārammaṇābhimukhabhāvena sati supatiṭṭhitā hoti, passaddhisukhānaṃ sātisayatāya cittaṃ susamāhitaṃ, tatova anulomañāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ samatthā tikkhatamā saṅkhārupekkhā uppajjati.</p>
  2463. <p class="bodytext"><a name="para1308-12"></a><span class="paranum">1308-12</span>. <span class="bld">Aniccā…pe… votarateva sā</span>ti aniccādīsu ekena ākārena sammasantī sattakkhattuṃ pavattitvā bhijjantī bhavaṅgaṃ otiṇṇā nāma hoti, tato paraṃ bhavaṅgavāroti katvā<a name="M2.0344"></a>. <span class="bld">Saṅkhārupekkhākatanayenā</span>ti aniccādinā ārammaṇakaraṇavaseneva saṅkhārupekkhāya katanayena, na sammasitanayena. Tenāha <span class="bld">‘‘aniccādi…pe… kurumāna’’</span>nti. <span class="bld">Bhavaṅgāvaṭṭanaṃ katvā</span>ti bhavaṅgassa nivattanaṃ katvā cittassa bhavaṅgavasena pavattituṃ adatvā. <span class="bld">Parikamma</span>nti maggassa <a name="V2.0256"></a> parikammattā paṭisaṅkhārakattā. <span class="bld">Upacāra</span>nti maggassa āsannattā, samīpacārittā vā.</p>
  2464. <p class="bodytext"><a name="para1313-6"></a><span class="paranum">1313-6</span>. Anulomattaṃ sayameva vadati <span class="bld">‘‘purimāna’’</span>ntiādinā. Idañhi aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā, ‘‘udayabbayavantānaṃyeva vata dhammānaṃ udayabbayañāṇaṃ uppādavaye addasā’’ti ca ‘‘bhaṅgavantānaṃyeva vata bhaṅgānupassanaṃ bhaṅgamaddasā’’ti ca ‘‘sabhayaṃyeva vata bhayatupaṭṭhānassa bhayato upaṭṭhita’’nti ca ‘‘sādīnaveyeva vata ādīnavānupassanaṃ ādīnavamaddasā’’ti ca ‘‘nibbinditabbeyeva vata nibbidāñāṇaṃ nibbinda’’nti ca ‘‘muccitabbamhiyeva vata muccitukamyatāñāṇaṃ muccitukāmaṃ jāta’’nti ca ‘‘paṭisaṅkhātabbameva vata paṭisaṅkhāñāṇena paṭisaṅkhāta’’nti ca ‘‘upekkhitabbaṃyeva vata saṅkhārupekkhāya upekkhita’’nti ca atthato vadamānaṃ viya imesañca aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ katakiccatāya anulometi sabbāsaṃyeva vipassanānaṃ lakkhaṇattayasammasanakiccattā, tathā upari ca ariyamagge sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ tāya paṭipadāya pattabbatāya. Na hi anulomañāṇe thūlathūlasaccapaṭicchādakasaṃkilesavikkhambhanavasena appavattante gotrabhuñāṇaṃ uppajjati, gotrabhuñāṇe ca anuppanne maggañāṇaṃ na uppajjati, tasmā purimapacchimānaṃ bhāgānaṃ anulomattā ‘‘anulomanti saññita’’nti. <span class="bld">Tenevā</span>ti heṭṭhimañāṇānaṃ anulomamukhena, upari bodhipakkhiyānaṃ anulomanato ca. <span class="bld">Saccānulomañāṇanti pavuccati</span> maggasaccassa anulomikattā. <span class="bld">Vuṭṭhānagāminiyā</span>ti saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā <a name="M2.0345"></a> vipassanāya. <span class="bld">Pariyosāna</span>nti purimā koṭi. Saṅkhārārammaṇavipassanāsu hi ayaṃ visesato vuṭṭhānagāminivipassanāti. Asaṅkhatārammaṇaṃ pana sabbena sabbaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ gacchati upetīti. Tatopi hi visesato ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanā’’ti vattabbataṃ labhatīti āha <span class="bld">‘‘ñeyyaṃ sabbappakārenā’’</span>tiādi.</p>
  2465. <p class="bodytext"><a name="para1317-8"></a><span class="paranum">1317-8</span>. <span class="bld">Kittitā</span>ti thomitā, ariyamaggādhiṭṭhānatāya mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanato gavesanato <span class="bld">mahesinā</span> sammāsambuddhena. Santakilesatāya <span class="bld">santā. Yoga</span>nti bhāvanaṃ, bhāvanābhiyogaṃ vā.</p>
  2466. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2467. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2468. <p class="centered">Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2469. <p class="chapter">22. Bāvīsatimo paricchedo</p>
  2470. <p class="subhead">Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā</p>
  2471. <p class="bodytext"><a name="para1319-21"></a><span class="paranum">1319-21</span>. Idāni <a name="V2.0257"></a> ñāṇadassanavisuddhiyā niddese anuppatte sā yassa ñāṇassa anantaraṃ uppajjati, taṃ tāva dassento <span class="bld">‘‘ito para’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Ito para</span>nti ito anulomañāṇato upari. <span class="bld">Āvajjaniyaṭhānattā</span>ti āvajjanakiccaṃ karontaṃ kiriyamanodhātu viya maggassa āvajjanaṭṭhāne ṭhitattā abbohārikameva ubhayavisuddhilakkhaṇābhāvato. Kiñcāpi evaṃ, tathāpi vuṭṭhānagāminivipassanāya pariyosānattā vipassanāpakkhiyamevāti āha <span class="bld">‘‘vipassanāya sotasmiṃ, patitattā vipassanā’’</span>ti. Etenassa paṭipadāñāṇadassanavisuddhibhajanaṃ dasseti.</p>
  2472. <p class="bodytext"><a name="para1322"></a><span class="paranum">1322</span>. Puthujjanesu <a name="M2.0346"></a> bhavaṃ pothujjanikaṃ, tadeva gottaṃ ariyehi asammissā puthujjanasamaññāti <span class="bld">pothujjanikagottaṃ</span>. Ekavaṃsajānañhi samānā samaññā ‘‘gotta’’nti vuccati, gaṃ tāyati buddhiṃ, abhidhānañca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti katvā. <span class="bld">Vā</span>-saddo vakkhamānatthavikappane. Abhibhuyya pavattito gotrabhūti sambandho. <span class="bld">Gottaṃ vuccati nibbānaṃ</span> ‘‘ariyo’’ti buddhiyā, abhidhānassa ca tāyanato pavattanatoti adhippāyo. <span class="bld">Tato bhavatī</span>ti tato gottato ārammaṇapaccayato bhavati. <span class="bld">Iti</span>-saddo cettha hetuttho daṭṭhabbo. Tena yasmā tato bhavati, tasmā gotrabhūti attho.</p>
  2473. <p class="bodytext"><a name="para1323-5"></a><span class="paranum">1323-5</span>. Ñāṇadassanavisuddhi eva <span class="bld">ñāṇadassanasuddhikaṃ</span>. Taṃ sampādetuṃ panicchatā tena bhikkhunā yaṃ aññaṃ kiñcipi kātabbaṃ, taṃ natthīti sambandho. Kasmā natthīti ce āha <span class="bld">‘‘yaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Katamevā’’</span>ti vutte ‘‘katha’’nti anuyogassa upaṭṭhitattā <span class="bld">‘‘anulomāvasānaṃ hī’’</span>tiādinā taṃ samattheti.</p>
  2474. <p class="bodytext"><a name="para1326-7"></a><span class="paranum">1326-7</span>. Evaṃ uppannaanulomañāṇassa panassa etehi tīhipi anulomañāṇehi attano balānurūpena thūlathūle saccapaṭicchādakatamamhi antaradhāpite sabbasaṅkhāragate cittaṃ na pakkhandati<a name="V2.0258"></a>, na laggati, padumapalāsato udakaṃ viya patikuṭati pativaṭṭati, sabbaṃ nimittārammaṇampi sabbaṃ pavattārammaṇampi palibodhato upaṭṭhāti, athassa sabbasmiṃ nimittappavattārammaṇe palibodhato upaṭṭhite dutiyassa vā tatiyassa vā anulomañāṇassa anantaraṃ gotrabhuñāṇaṃ uppajjati. Tenāha <span class="bld">‘‘tassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭhamāvajjanañceva paṭhamābhogatāpi cā</span>ti paṭhamāvajjanaṃ paṭhamābhogabhūtaṃ. Sakatthe hi ayaṃ tā-paccayoti. Tattha āvajjanaṃ cittasantānassa pariṇāmanavasena, ābhogo attano ābhujanavasena daṭṭhabbo.</p>
  2475. <p class="bodytext"><a name="para1328-33"></a><span class="paranum">1328-33</span>. <span class="bld">Anantarādīhī</span>ti <a name="M2.0347"></a> anantarasamanantaraāsevanaupanissayanatthivigatavasena chahi paccayehi. <span class="bld">Muddha</span>nti muddhabhūtaṃ. Ekantikatāya ekavārameva ca uppajjanato punarāvattābhāvena pana <span class="bld">anāvattaṃ. Anāvajjanampi cā</span>ti anāvajjanampisamānaṃ. <span class="bld">Saññaṃ datvā viyā</span>ti ‘‘evaṃ uppajjāhī’’ti saññaṃ datvā viya. <span class="bld">Anibbiddhapubba</span>nti apadālitapubbaṃ. <span class="bld">Viddhaṃsentovā</span>ti vināsento eva. <span class="bld">Jāyatī</span>ti nibbattati. Ettha ca imaṃ upamaṃ āharanti – eko kira issāso aṭṭhausabhamatte padese phalakasataṃ ṭhapāpetvā vatthena mukhaṃ veṭhetvā saraṃ sannayhitvā cakkayante aṭṭhāsi, añño puriso cakkayantaṃ āvijjhitvā yadā issāsassa phalakaṃ abhimukhaṃ hoti, tadā tattha daṇḍakena saññaṃ deti. Issāso daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva saraṃ khipitvā phalakasatanibbijjhati. Tattha daṇḍakasaññaṃ dento viya gotrabhuñāṇaṃ, issāso viya maggañāṇaṃ, daṇḍakasaññaṃ amuñcitvāva phalakasataṃ nibbijjhanaṃ viya maggañāṇassa gotrabhuñāṇena dinnasaññaṃ amuñcitvāva nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā anibbiddhapubbānaṃ apadālitapubbānaṃ lobhadosamohakkhandhānaṃ nibbijjhananti.</p>
  2476. <p class="bodytext"><a name="para1335-8"></a><span class="paranum">1335-8</span>. <span class="bld">Anāmatagga…pe… mahodadhi</span>nti aṭṭhamabhavato paṭṭhāya nibbattakaṃ aññātakoṭiṃ saṃsāravaṭṭadukkhamahāsamuddaṃ. Pāṇātipātādipañcaverāni ceva pañcavīsati mahābhayāni cāti <span class="bld">sabbaverabhayāni. Anekepi ānisaṃse</span>ti ratanattaye niviṭṭhasaddhādike ānisaṃse. <span class="bld">Ādimaggenā</span>ti sotāpattimaggasaṅkhātena paṭhamamaggena. Paṭhamamaggañāṇavaṇṇanā.</p>
  2477. <p class="bodytext"><a name="para1339"></a><span class="paranum">1339</span>. <span class="bld">Tassevānantara</span>nti tassa anantaraṃyeva. <span class="bld">Dvepi tīṇi vā</span>ti nātitikkhapaññassa dve, tikkhapaññassa tīṇi phalacittāni.</p>
  2478. <p class="bodytext"><a name="para1340-3"></a><span class="paranum">1340-3</span>. <span class="bld">‘‘Ajānitvā</span> <a name="M2.0348"></a><a name="V2.0259"></a> <span class="bld">vadanti te’’</span>ti vatvā tattha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pañcamaṃ maggacitta</span>nti imināva chaṭṭhassa abhāvadīpanena ‘‘ekaṃ phalacitta’’nti vadato godattattherassa vādopi paṭikkhitto.</p>
  2479. <p class="bodytext"><a name="para1344"></a><span class="paranum">1344</span>. <span class="bld">‘‘Ettāvatā’’</span>ti paṭhamamaggassa uppattianantaraṃ phalassa uppattimattena. <span class="bld">Sotāpannoti vuccatī</span>ti sotāpanno nāma dutiyo ariyapuggaloti vuccati. So devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattopi hutvā kāmasugatiyaṃ sattakkhattumeva sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantakaraṇasamattho hoti. Yathāha –</p>
  2480. <p class="gatha1">‘‘Kiñcāpi te honti bhusaṃ pamattā,</p>
  2481. <p class="gathalast">Na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti. (khu. pā. 6.9; su. ni. 232; netti. 115);</p>
  2482. <p class="bodytext">Rūpārūpalokesu pana na tathā niyamoti ācariyā.</p>
  2483. <p class="bodytext"><a name="para1347"></a><span class="paranum">1347</span>. <span class="bld">Phalādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena pahīnakilesādike saṅgaṇhāti. Tathā ca ‘‘iminā vatāhaṃ maggena āgato’’ti paṭhamaṃ maggaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ayaṃ me ānisaṃso laddho’’ti phalaṃ paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīnakilese paccavekkhati, tato ‘‘ime nāma me kilesā avasiṭṭhā’’ti uparimaggattayavajjhe kilese paccavekkhati, avasāne ‘‘ayaṃ me dhammo ārammaṇato paṭividdho’’ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati. Iti sotāpannassa pañca paccavekkhaṇañāṇāni honti. Yathā ca sotāpannassa, evaṃ sakadāgāmianāgāmīnampi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi. Evaṃ sabbānipi ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Tenāha <span class="bld">‘‘paccavekkhaṇañāṇāni, bhavantekūnavīsatī’’</span>ti.</p>
  2484. <p class="bodytext"><a name="para1348-50"></a><span class="paranum">1348-50</span>. Yāsaṃ <a name="M2.0349"></a> paccavekkhaṇavasena imāni ñāṇāni pavattanti, tā dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggo phalañcā’’</span>tiādimāha. Ukkaṭṭhaparicchedoyeva ceso. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇañhi sekhānampi hoti vā na vā. Na hi sabbeva tattha samatthā honti. Teneva hi mahānāmo <a name="V2.0260"></a> bhagavantaṃ pucchi ‘‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’tiādi (ma. ni. 1.175). <span class="bld">Yogamārabhate</span>ti tasmiṃyeva vā āsane nisinno, aparena vā samayena kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvakarāya sakadāgāmimaggasaṅkhātāya <span class="bld">dutiyāya bhūmiyā</span> adhigamatthāya vipassanāyogaṃ karoti, dutiyabhāvo cassa desanāvasena, uppattivasena ca veditabbo. Sampayuttānaṃ pana nissayabhāvena te dhammā bhavanti etthāti <span class="bld">bhūmi,</span> yasmā vā samānepi lokuttarabhāve sayampi bhavati, na nibbānaṃ viya apātubhūtaṃ, tasmāpi <span class="bld">‘‘bhūmī’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Ñāṇena parimajjatī</span>ti tena tenākārena indriyānaṃ tikkhatarataṃ sampādetvā, balabojjhaṅgānañca paṭutarabhāvaṃ sādhetvā lakkhaṇattayaṃ tīraṇavasena parimajjati.</p>
  2485. <p class="bodytext"><a name="para1351-2"></a><span class="paranum">1351-2</span>. Tattha aparāparaṃ ñāṇaṃ cārento parivatteti. Tenāha <span class="bld">‘‘vipassanāvīthiṃ ogāhatī’’</span>ti. <span class="bld">Heṭṭhā vuttanayenā</span>ti udayabbayañāṇādīnaṃ uppādane vuttanayeneva. <span class="bld">Gotrabhussa anantara</span>nti ettha gotrabhu viya gotrabhu. Paṭhamamaggapurecārikañāṇañhi puthujjanagottābhibhavanato, ariyagottabhavanato ca nippariyāyato ‘‘gotrabhū’’ti vuccati, idaṃ pana taṃsadisatāya pariyāyato gotrabhu. Ekaccasaṃkilesavisuddhiyā, pana accantavisuddhiyā ārammaṇakaraṇato ca ‘‘vodāna’’nti vuccati. Tenāha <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yasmā <a name="M2.0350"></a> pana <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> ‘‘uppādādiabhibhavanaṭṭhaṃ upādāya aṭṭha gotrabhudhammā samādhivasena uppajjanti, dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjantī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.60) gotrabhunāmavaseneva āgataṃ, tasmā idhāpi ‘‘gotrabhussa anantara’’nti vuttaṃ gottasaṅkhātanibbānato bhūtanti katvā. Dutiyamaggañāṇavaṇṇanā.</p>
  2486. <p class="bodytext"><a name="para1355-7"></a><span class="paranum">1355-7</span>. <span class="bld">Ya</span>nti yasmā. <span class="bld">Sakidevā</span>ti ekavārameva. <span class="bld">Imaṃ lokaṃ āgantvā</span>ti iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyatīti ime cattāropi idha na gahitā. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayamekova idha gahitoti. <span class="bld">Antakaro bhave</span>ti dukkhassantakaro bhaveyya, bhave vā antakaro bhavassa antakaroti attho. Tatiyāya bhūmiyā pattiyāti sambandho. <span class="bld">Byāpādakāmarāgānaṃ</span> <a name="V2.0261"></a> <span class="bld">pahānāyā</span>ti tesaṃyeva sakadāgāmimaggena tanukarānaṃ saṃyojanānaṃ niravasesappahānāya. Tatiyamaggañāṇavaṇṇanā.</p>
  2487. <p class="bodytext"><a name="para1363-7"></a><span class="paranum">1363-7</span>. Paṭisandhivasena kāmabhavassa anāgamanato <span class="bld">anāgāmī</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘tattheva parinibbāyī’’</span>ti. <span class="bld">Tatthevā</span>ti suddhāvāse vā aññattha vā yattha uppanno, tattheva parinibbāyi. <span class="bld">Anāvattisabhāvo</span>ti tasmā lokā idha paṭisandhiggahaṇavasena imaṃ lokaṃ punarāgamanābhāvato anāvattanasabhāvo, buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāya āgamanaṃ hotiyeva. <span class="bld">Rūparāgādipahānāyā</span>ti <a name="M2.0351"></a> rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ niravasesappahānāya. <span class="bld">Viddhaṃsāyā</span>ti vināsāya. Catutthamaggañāṇavaṇṇanā.</p>
  2488. <p class="bodytext"><a name="para1371-4"></a><span class="paranum">1371-4</span>. <span class="bld">Mahākhīṇāsavo</span>ti mahānubhāvato nibaddhapūjāvacanametaṃ, na upādāyavacanaṃ ‘‘yathā mahāmoggallāno’’ti. Na hi cūḷakhīṇāsavo nāma atthi. Anuppatto sadattho sakattho, pūjattho vā etenāti <span class="bld">anuppattasadattho,</span> sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhanaṭṭhena, attānaṃ avijahanaṭṭhena, attano paramatthaṭṭhena ca attano atthattā ‘‘sadattho’’ti vuccati. Khīṇāni dasapi bhavasaṃyojanāni etassāti <span class="bld">khīṇasaṃyojano</span>. Dakkhiṇaṃ arahatīti <span class="bld">dakkhiṇeyyo</span>. <span class="bld">Catassopī</span>ti sotāpattimaggo sakadāgāmimaggo anāgāmimaggo arahattamaggoti catassopi. <span class="bld">Visuddhikāmenā</span>ti attano visuddhiṃ icchantena. Tapoyeva dhanamassāti <span class="bld">tapodhano,</span> tena.</p>
  2489. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2490. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2491. <p class="centered">Ñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2492. <p class="chapter">23. Tevīsatimo paricchedo</p>
  2493. <p class="subhead">Kilesappahānakathāvaṇṇanā</p>
  2494. <p class="bodytext"><a name="para1375"></a><span class="paranum">1375</span>. Idāni <a name="V2.0262"></a> imissāyeva catutthañāṇāya ñāṇadassanavisuddhiyā ānubhāvavijānanatthaṃ yena ye dhammā pahātabbā, tesaṃ pahānañca abhisamayakāle pariññādikiccāni ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘etesu yena ye dhammā’’</span>tiādi āraddhaṃ<a name="M2.0352"></a>. <span class="bld">Ye dhammā</span>ti ye saṃkilesadhammā. <span class="bld">Saṃyojanā</span>dīsu khandhehi khandhānaṃ, phalena kammassa, dukkhena vā sattānaṃ saṃyojanaṭṭhena bandhanaṭṭhena <span class="bld">saṃyojanāni</span>. Sampayuttadhammānaṃ vibādhanaṭṭhena, upatāpanaṭṭhena, saṃkiliṭṭhatāya ca <span class="bld">kilesā</span>. Abhinivesādivasena micchāviparītaṃ pavattanato micchāsabhāvāti <span class="bld">micchattā</span>. Loke dhammā, lokapariyāpannā dhammā, lokappavattiyaṃ sati anuparamadhammattā vāti <span class="bld">lokadhammā</span>. Maccherassa bhāvo, kammaṃ vāti <span class="bld">macchariyaṃ</span>. Viparītaṭṭhena <span class="bld">vipallāsā</span>. Nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca ganthanato <span class="bld">ganthā</span>. Ariyehi agantabbā, ayuttā gatīti vā <span class="bld">agati</span>. Āsavantīti <span class="bld">āsavā,</span> ābhavaggato sabbamokāsalokaṃ, āgotrabhuto sabbe dhamme byāpetvā pavattantīti attho, āsavanti saṃsāradukkhanti vā <span class="bld">āsavā,</span> cakkhādīhi vā saṃvarāsaṃvaradvārehi sattasantāne āsavanti vaṇato yūsāni sandanti viyāti <span class="bld">āsavā,</span> āsavanti vā etehi cittāni visayesūti <span class="bld">āsavā</span>. Saṃsāramahāsāgarappattihananato oghā viyāti <span class="bld">oghā</span>. Heṭṭhā vuttanayena yojanato <span class="bld">yogā</span>. Nivārenti lokiyalokuttaraguṇavisesādhigamanti <span class="bld">nīvaraṇāni</span>. Aniccādidhammasabhāvaṃ atikkamma parato asabhāvato āmasantīti <span class="bld">parāmāsā</span>. Maṇḍūkaṃ pannago viya ārammaṇaṃ bhusaṃ ādiyantīti <span class="bld">upādānāni</span>. Appahīnabhāvena sattasantāne anusenti mūsikavisaṃ viya anurūpakāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti <span class="bld">anusayā</span>. Cittassa malīnabhāvakaraṇaṭṭhena <span class="bld">malā</span>. Akusalakammāni ca tāni duggatīnaṃ pathā cāti <span class="bld">akusalakammapathā</span>. Idha pana kammapathabhāvaṃ appattānaṃ taṃsabhāvato gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Cittaṃ uppajjati etthāti cittuppādo, cetasikarāsi, akusalo ca so cittuppādo cāti <span class="bld">akusalacittuppādo</span>.</p>
  2495. <p class="bodytext">Kāmabhavato <a name="M2.0353"></a> uparikoṭṭhāsabhāvato tatiyamaggappattiyā uddhaṃ bhajitabbato, sevitabbato cāti <a name="V2.0263"></a> uddhambhāgā, rūpārūpabhavā, tesaṃ hitāni tatthuppajjanakhandhādiyojanatoti uddhambhāgiyāni, tāniyeva saṃyojanānīti <span class="bld">uddhambhāgiyasaṃyojanāni</span>. Rūpārūpabhavato heṭṭhimakoṭṭhāsabhāvato tatthuppādakilesānaṃ appahīnabhāvena tatiyamaggappattiyā heṭṭhā bhajitabbato vā adhobhāgā, kāmabhavā, tesaṃ hitāni saṃyojanānīti <span class="bld">adhobhāgiyasaṃyojanānī</span>ti.</p>
  2496. <p class="bodytext">Imesu pana dasasu rūpabhavasaṃyojanaṃ, arūpabhavasaṃyojanaṃ, kāmabhavasaṃyojanañca atthato lobhova, sakkāyadiṭṭhisīlabbataparāmāsāpi diṭṭhiyeva, tasmā dhammato satta saṃyojanāni.</p>
  2497. <p class="bodytext">Micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhīti tathā pavattānaṃ vitakkavīriyasamādhīnamadhivacanaṃ. Micchāvācādayo tayo tathā pavattā cetanā. Micchāsati pana cittuppādo. Micchāñāṇaṃ tathā pavatto moho. Micchāvimutti lokathūpikādīsu mokkhoti pavattamicchāgāho.</p>
  2498. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāraṇūpacārenā</span>ti lābhahetuko lābho, alābhahetuko alābhotiādinā kāriyassa kāraṇavasena upacaraṇena. <span class="bld">Lokadhammaggahaṇa</span>nti lokadhammaggahaṇena gahaṇaṃ.</p>
  2499. <p class="bodytext">Āvāse macchariyaṃ, āvāsahetukaṃ vā macchariyanti <span class="bld">āvāsamacchariyaṃ</span>. Evaṃ <span class="bld">kulamacchariyā</span>dīnipi. Tattha <span class="bld">āvāso</span>ti vihārādi. <span class="bld">Kula</span>nti upaṭṭhākakulaṃ, ñātikulañca. <span class="bld">Lābho</span>ti paccayalābhoyeva. <span class="bld">Vaṇṇo</span>ti sarīravaṇṇo ca guṇavaṇṇo ca. <span class="bld">Dhammo</span>ti āgamo, adhigamo ca.</p>
  2500. <p class="bodytext">‘‘Tayo’’ti <a name="M2.0354"></a> vatthuṃ abhinditvā vuttaṃ, bhinditvā ca pana vuccamāne dvādasa honti.</p>
  2501. <p class="bodytext">Abhisajjanūpanayhanavasena pavattanato abhijjhābyāpādānaṃ kāyaganthatā daṭṭhabbā. ‘‘Idameva saccaṃ moghamañña’’nti evaṃ avatthumhi pavatto abhiniveso idaṃsaccābhiniveso. Sīlabbataparāmāsaidaṃsaccābhinivesakāyaganthā cettha atthato diṭṭhiyeva, tasmā dhammato tayo kāyaganthā.</p>
  2502. <p class="bodytext">‘‘Chandadosamohabhayānī’’ti <a name="V2.0264"></a> agatikāraṇattā vuttaṃ, chandādīhi pana akattabbakaraṇaṃ, kattabbākaraṇañca agati nāma.</p>
  2503. <p class="bodytext">Āsavesu kāmarāgabhavarāgā atthato lobhoti dhammato tayo āsavā.</p>
  2504. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesamevā</span>ti kāmarāgādīnameva. Te hi ogho viya attani patite apāyasamuddaṃ pāpenti, saṃsāradukkhato ca sīsaṃ ukkhipituṃ na denti, khandhādīni ca khandhādīhi yojenti.</p>
  2505. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmupādānādīnī</span>ti kāmupādānadiṭṭhupādānasīlabbatupādānaattavādupādānāni. Diṭṭhupādānādīni cettha tathā pavattā diṭṭhiyeva, kāmupādānaṃ lobhoti dhammato dve upādānāni.</p>
  2506. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattānusayā</span>ti ettha yadi appahīnaṭṭhena sattasantāne anusentīti anusayā. Kasmā satteva vuttā, nanu aññesampi kilesānaṃ appahīnabhāvo vijjatīti? Na mayaṃ appahīnamattena anusayaṃ vadāma, kintu appahīnabhāvena thāmagatakilesā anusayāti, thāmagamanañca nesaṃ aññehi asādhāraṇo sabhāvo daṭṭhabbo. Tathā hi dhammasabhāvavedinā tathāgatena imeyeva anusayā vuttā, kāmarāgoyeva anusayo kāmarāgānusayo. Evaṃ <a name="M2.0355"></a> sesesupi. Apare pana ‘‘kāmarāgassa anusayo’’tiādinibbacanaṃ vatvā kāmarāgādīnaṃ bījabhūtā attabhāvassa kilesasambhūtā kilesuppādanasatti anusayāti vaṇṇenti, tesaṃ matapaṭikkhepo idha papañcāvahattā anāhaṭo.</p>
  2507. <p class="bodytext">Pāṇassa atipāto <span class="bld">pāṇātipāto, pāṇo</span>ti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā pāṇātipāto. Parabhaṇḍe tathāsaññino tadādāyakappayogasamuṭṭhāpikā theyyacetanā <span class="bld">adinnādānaṃ</span>. Asaddhammakāmatāya kāyadvārappavattā agantabbaṭṭhānavītikkamacetanā <span class="bld">kāmesumicchācāro</span>. Abhūtaṃ vatthuṃ bhūtato paraṃ viññāpetukāmassa tathā viññāpanappayogasamuṭṭhāpikā cetanā <span class="bld">musāvādo</span>. So pana parassa atthabhedakarova kammapatho, itaro kammameva. Saṃkiliṭṭhacittassa parabhedanakāmatāya, attapiyakamyatāya vā parabhedakappayogasamuṭṭhāpikā cetanā <span class="bld">pisuṇavācā</span>. Sāpi dvīsu bhinnesuyeva kammapatho. Paramammacchedakappayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā <span class="bld">pharusavācā</span>. Anatthaviññāpanappayogasamuṭṭhāpikā <a name="V2.0265"></a> saṃkiliṭṭhacetanā <span class="bld">samphappalāpo</span> nāma. So pana parehi gahiteyeva kammapatho hoti. ‘‘Aho vatedaṃ mama hotū’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā <span class="bld">abhijjhā</span>. ‘‘Aho vatāyaṃ satto vinasseyyā’’ti evaṃ manopadosalakkhaṇo <span class="bld">byāpādo</span>. ‘‘Natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā <span class="bld">micchādiṭṭhi</span>. Ettha ca natthikaahetukaakiriyadiṭṭhīhiyeva kammapathabhedo.</p>
  2508. <p class="bodytext">Imesu ca pāṇātipātādi tividhaṃ kāyakammameva. Taṃ kāyavacīdvāresuyeva uppajjati, na manodvāre. Tathā musāvādādi <a name="M2.0356"></a> catubbidhaṃ vacīkammameva. Abhijjhādikaṃ pana tividhaṃ manokammameva. Taṃ tīsupi dvāresu pavattati. Dvārantaresupi pavattamānassa sakasakanāmāpariccāgo vuttoyeva. Dhammato cettha ādito satta cetanāsabhāvā, itare tayo cetanāsampayuttāti daṭṭhabbā. Mahāsāvajjaappasāvajjappayogādibhedo pana tattha tattha vuttanayena veditabbo.</p>
  2509. <p class="bodytext"><span class="bld">Etānī</span>ti imāni maggañāṇāni. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti taṃtaṃmaggānurūpaṃ.</p>
  2510. <p class="bodytext">Apāyaṃ gacchanti etehīti <span class="bld">apāyagamanīyā</span>. <span class="bld">Sesā</span>ti na apāyagamanīyā. <span class="bld">Oḷārikā</span>ti tatiyamaggena pahātabbāvatthaṃ upādāya oḷārikā. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhumā tatiyamaggañāṇavajjhā’’</span>ti. Sukhumā kāmarāgapaṭighāti sambandho. <span class="bld">Catutthamaggañāṇavajjhā evā</span>ti avadhāraṇena paṭhamamaggādivajjhataṃ nivatteti. Na hi rūparāgādīnaṃ apāyagāminiyāvatthāpi atthi, yato te paṭhamañāṇavajjhāpi siyunti.</p>
  2511. <p class="bodytext">Yattha yattha pana eva-saddena avadhāraṇaṃ akatvā yaṃ yaṃ dutiyañāṇavajjhanti vā tatiyañāṇavajjhanti vā catutthañāṇavajjhanti vā vakkhati, tattha tattha so so purimañāṇehi hatāpāyagamanīyādibhāvova hutvā upariñāṇavajjho hotīti veditabbo. Tena <span class="bld">lobha…pe… catutthañāṇavajjhānī</span>ti ettha lobhādayo heṭṭhimamaggavajjhāpi honteva.</p>
  2512. <p class="bodytext"><span class="bld">Yase</span>ti parivāre.</p>
  2513. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhe sukha</span>nti saññācittavipallāsāti sambandho.</p>
  2514. <p class="bodytext"><span class="bld">Agatiyo</span> <a name="V2.0266"></a> <span class="bld">paṭhamamaggañāṇavajjhā</span>ti kiñcāpi chandādayo taṇhādisabhāvā uparimaggavajjhā, tathāpi tammūlakassa akattabbakaraṇassa, kattabbākaraṇassa ca apāyagamanīyatāya paṭhamamaggañāṇavajjhā.</p>
  2515. <p class="bodytext">Katākatakusalākusalavisayaṃ <a name="M2.0357"></a> yaṃ vippaṭisārabhūtaṃ <span class="bld">kukkuccaṃ,</span> taṃ idha tatiyañāṇavajjhaṃ vuttaṃ. Yaṃ pana ‘‘kukkuccapakatatāya āpattiṃ āpajjatī’’ti vuttaṃ kukkuccaṃ, taṃ sandhāya ‘‘kukkuccavicikicchā sotāpattimaggena pahīyantī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1176) <span class="bld">dhammasaṅgaṇīaṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, tasmā dvinnaṃ vacanānaṃ ayaṃ adhippāyo veditabbo. Aññesupi edisesu ṭhānesu adhippāyova pariyesitabbo, na virodhato paccetabbaṃ. Oḷārikānavasesappahānaṃ vā sandhāya kukkuccassa paṭhamatatiyañāṇavajjhatā vuttā. Yaṃ pana arahato uppajjamānaṃ ‘‘bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ bhuñjitunti kukkuccāyanto na paṭiggahesī’’ti (pāci. 204) āgataṃ kukkuccaṃ, na taṃ nīvaraṇaṃ. Na hi nīvaraṇaṃ arahato uppajjati, nīvaraṇapatirūpakaṃ pana kappatīti vīmaṃsanabhūtaṃ vinayakukkuccaṃ nāma, taṃ tathāpavattacittuppādova.</p>
  2516. <p class="bodytext">Kāmarāgapaṭighānusayā anusahagatā tatiyañāṇavajjhā, oḷārikānaṃ pana dutiyañāṇavajjhatā heṭṭhā vuttanayāva.</p>
  2517. <p class="bodytext">Akusalacittuppāda-ggahaṇena cettha makkhapalāsamāyāsāṭheyyathambhasārambhādīnaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2518. <p class="bodytext"><a name="para1376"></a><span class="paranum">1376</span>. <span class="bld">Tena tenā</span>ti tena tena ghātakena saddhiṃ. Kiṃ panetāni ete dhamme ghātentāni atītānāgate ghātenti, udāhu paccuppanneti. Kiṃ panettha, yadi tāva atītānāgate, aphalo vāyāmo āpajjati. Kasmā? Pahātabbānaṃ tadā natthitāya. Atha paccuppanne, tathāpi aphalo vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ atthitāya. Athāpi kathañci pahānaṃ siyā, saṃkilesikā maggabhāvanā āpajjati <a name="M2.0358"></a> pahātabbappahāyakānaṃ sahāvaṭṭhānato? Saccametaṃ, ye pana maggena asamugghāṭitattā kāraṇalābhe sati avassaṃ uppajjanārahā kilesā, te attano uppattiyā anuppattidhammataṃ āpādentāni etāni te anāgate ghātenti nāma.</p>
  2519. <p class="bodytext"><a name="para1377-82"></a><span class="paranum">1377-82</span>. <span class="bld">Pariññādīni</span> <a name="V2.0267"></a> <span class="bld">kiccānī</span>ti pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena cattāri kiccāni. <span class="bld">Vuttānī</span>ti ‘‘dukkhaṃ pariññeyya’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.1099), ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ca vuttāni. <span class="bld">Saccābhisamaye</span>ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakkhaṇe.</p>
  2520. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāsabhāvato</span>ti aviparītasabhāvena. <span class="bld">‘‘Jānitabbānī’’</span>ti vatvā kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ, kathaṃ nāma <span class="bld">ekekassa ñāṇassa ekakkhaṇe</span> cattāri kiccāni sambhavanti. Na hi tādisaṃ kiñci loke diṭṭhaṃ atthi, na ca vacanaṃ labbhatīti codanaṃ manasi nidhāya tesaṃ jānanavidhiṃ upamāvasena tāva dassetuṃ <span class="bld">‘‘padīpo hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vidaṃsetī</span>ti dasseti. <span class="bld">Pariyādiyatī</span>ti khepeti.</p>
  2521. <p class="bodytext"><a name="para1383-4"></a><span class="paranum">1383-4</span>. <span class="bld">Pariññābhisamayenā</span>ti anavasesato paricchijja jānanasaṅkhātena paṭivijjhanena. <span class="bld">Abhisametī</span>ti asammohavasena paṭivijjhati. <span class="bld">Pahānābhisamayenevā</span>ti samucchedappahānasaṅkhātena paṭivijjhanena asammohatova abhisameti. <span class="bld">Bhāvanāvidhinā</span>ti sahajātādipaccayatāvasena bhāvanābhisamayavidhinā. Maggañāṇañhi sammāsaṅkappādivasena maggapubbabhāgabhāvanāsambhūtena ariyamaggabhāvanāsaṅkhātena paṭivijjhanena abhisametīti aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ asammohato paṭivijjhati. Tañhi sampayuttadhammesu sammohaṃ viddhaṃsentaṃ attanipi sammohaṃ viddhaṃsetiyeva. <span class="bld">Nirodha</span>nti <a name="M2.0359"></a> nibbānaṃ. <span class="bld">Sacchikarotī</span>ti paccakkhakaraṇavasena paṭivijjhati. ‘‘Nirodhaṃ sacchikarotī’’ti nirodhasaccamekaṃ ārammaṇapaṭivedhena cattāripi saccāni asammohapaṭivedhena maggañāṇaṃ paṭivijjhati.</p>
  2522. <p class="bodytext">Evaṃ yuttivasena vibhāvitaṃ ekapaṭivedhaṃ āgamenapi sādhetuṃ <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Maggasamaṅgissa ñāṇa</span>nti hi ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi, dukkhanirodhagāminipaṭipadampi so passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) ekasaccadassanasamaṅgino aññasaccadassanasamaṅgibhāvavicāraṇāyaṃ tamatthaṃ sādhetuṃ āyasmatā gavampatittherena vuttaṃ. Aññathā kamābhisamaye sati purimadiṭṭhassa puna adassanato samudayādipassato dukkhādidassanaṃ puna avattabbaṃ siyā. Idāni panettha upamāsaṃsandanaṃ karonto āha <span class="bld">‘‘padīpo’’</span>tiādi. Nissayābhāvahetutāya dukkhapariññāya vaṭṭijjhāpanasadisatā, paṭipakkhaviddhaṃsanatāya samudayappahānassa andhakāravināsanasadisatā, ñāṇālokaparibrūhanatāya maggabhāvanāya <a name="V2.0268"></a> ālokavidaṃsanasadisatā, tena tena maggena yathā yathā nirodhassa sacchikiriyā, tathā tathā kilesasnehapariyādānaṃ hotīti nirodhasacchikiriyāya snehapariyādānasadisatā kāraṇūpacārena vuttā.</p>
  2523. <p class="bodytext"><a name="para1385-6"></a><span class="paranum">1385-6</span>. Aparāyapi upamāya tamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘uggacchanto’’</span>tiādi. <span class="bld">Obhāsetī</span>ti pakāseti. <span class="bld">Paṭihaññatī</span>ti paṭippassambheti. Etthāpi yathā sūriyo rūpagatāni obhāseti, evaṃ maggañāṇaṃ dukkhaṃ parijānāti. Yathā andhakāraṃ vināseti, evaṃ samudayaṃ pajahati. Yathā ālokaṃ dasseti, evaṃ sahajātādipaccayatāya maggaṃ bhāveti<a name="M2.0360"></a>. Yathā sītaṃ paṭippassambheti, evaṃ sabbakilesadarathapariḷāhapaṭippassaddhibhūtaṃ nirodhaṃ sacchikarotīti upamāsaṃsandanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  2524. <p class="bodytext"><a name="para1388"></a><span class="paranum">1388</span>. <span class="bld">Appetī</span>ti pappoti. Dukkhapariññāya sakkāyatīrasamatikkamabhāvato orimatīrappajahanasadisatā, maggabhāvanāya sattatiṃsabodhipakkhiyadhammavahanatāya bhaṇḍavahanasadisatā, ettāvatā paññābhāvanāya nānākilesaviddhaṃsanavasappavatto ānisaṃso dassito hotīti.</p>
  2525. <p class="bodytext">Ariyaphalasamāpattinirodhasamāpattiyopi panassā ānisaṃsāti daṭṭhabbaṃ. Tā pana saṅkhepato evaṃ daṭṭhabbā – ‘‘ariyaphalasamāpattī’’ti hi catunnampi phalaṭṭhānaṃ attano attano ariyaphalassa diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ nirodhe appanā. Cattāropi hi ariyapuggalā sakaṃ sakaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjanti. Keci pana ‘‘anāgāmiarahantova samāpajjanti samādhismiṃ paripūrakāritāyā’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ attanā paṭiladdhasamāpattisamāpajjane samādhismiṃ paripūrakāritāya kātabbābhāvato. Sabbaso asamucchinnakilesassa hi puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamāpattisamāpajjanaṃ labbhati, kimaṅgaṃ pana samucchinnekaccakilesānaṃ ariyānaṃ. Uparimā pana heṭṭhimaṃ pubbe paṭiladdhampi na samāpajjanti puggalantarabhāvaṃ upagatattā. Samugghāṭitakammakilesanirodhanena hi puthujjanehi viya sotāpannassa, sotāpannādīhi sakadāgāmiādīnaṃ puggalantarabhāvūpagamanaṃ atthi, anantaraphalattā ca lokuttarakusalānaṃ heṭṭhimato uparimo bhavantaragato viya hotīti tassa tassa ariyassa taṃ taṃ phalaṃ bhavaṅgasadisaṃ hoti, tasmā puggalantarabhāvūpagamanena <a name="M2.0361"></a> paṭippassaddhattā natthi uparimassa heṭṭhimaphalasamāpattiyā <a name="V2.0269"></a> samāpajjanaṃ, heṭṭhimo pana uparimaṃ na samāpajjati anadhigatattāti cattāropi puggalā sakasakaphalameva samāpajjanti. Taṃ pana samāpajjitukāmena ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantaraṃ phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnacittatāya cettha sekhassa phalameva uppajjati, na maggo. Añño eva hi vipassanācāro ariyamaggāvaho, añño phalasamāpattiāvaho.</p>
  2526. <p class="bodytext">Tathā hi ariyamaggavīthiyaṃ anulomañāṇāni anibbiddhapubbānaṃ thūlathūlalobhakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ padālanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapāramippattāni maggānukūlāni hutvā uppajjanti, phalasamāpattivīthiyaṃ pana tāni tena tena maggena tesaṃ tesaṃ kilesānaṃ samucchinnattā kilesavikkhambhane nirussukkāni kevalaṃ ariyānaṃ phalasamāpattisukhasamaṅgibhāvassa parikammappattāni hutvā uppajjantīti na tesaṃ kutoci vuṭṭhānasambhavo. Yato nesaṃ pacchimo saṅkhāranimittato vuṭṭhahitvā maggassa anantarapaccayo bhaveyya, teneva ca phalasamāpattiyā anantarapaccayabhūtaṃ ñāṇaṃ saṅkhārārammaṇameva hoti, na nibbānārammaṇanti veditabbaṃ. Pubbābhisaṅkhāravasena cassā pabandhavasena pavattiparicchinnakālāpagame bhavaṅgavasena tato vuṭṭhānañca veditabbaṃ.</p>
  2527. <p class="bodytext">Nirodhasamāpatti pana tatiyacatutthaphalaṭṭhānaṃ anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Anāgāmiarahantoyeva hi kāmacchandādisamucchindanena samādhismiṃ paripūrakāritāya samathaphalasamannāgatattā nirodhaṃ samāpajjanti. Tathā hetaṃ samathavipassanānaṃ yuganandhabhāvappavattanavasena dvīhi balehi samannāgatasseva sambhavati, tasmā taṃ samāpajjitukāmena <a name="M2.0362"></a> anāgāminā, khīṇāsavena vā aṭṭhasamāpattilābhinā rahogatena paṭisallīnena paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhārā aniccato dukkhato anattato vipassitabbā, tato dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ ākāsānañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tatheva tattha saṅkhārā sammasitabbā, atha ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya nānābaddhāvikopanaṃ saṅghapaṭimānanaṃ satthupakkosanaṃ addhānaparicchedoti catubbidhaṃ pubbakiccaṃ kātabbaṃ.</p>
  2528. <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0270"></a> sarīrato visaṃyuttā mañcapīṭhādayo sattāhabbhantare yathā na nassanti, tathā adhiṭṭhānaṃ <span class="bld">nānābaddhāvikopanaṃ</span>. Sarīrasaṃyutte visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Saṅgho pana ñattikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo ‘‘yāva maṃ na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti pubbābhogakaraṇaṃ <span class="bld">saṅghapaṭimānanaṃ</span>. Satthā ca ‘‘sikkhāpadapaññāpanādīsu yāva maṃ na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti pubbābhogakaraṇaṃ <span class="bld">satthupakkosanaṃ</span>. Sattāhabbhantare attano āyusaṅkhārassa pavattanasamatthatāvalokanaṃ <span class="bld">addhānaparicchedo</span>. Evaṃ katapubbakiccena nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitabbaṃ. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati, tato yathāparicchedaṃ tatiyacatutthaphalānaṃ aññatarena nirodhā vuṭṭhahissatīti. Evamayaṃ duvidhā samāpatti lokuttarapaññāya ānisaṃso.</p>
  2529. <p class="bodytext"><a name="para1392-4"></a><span class="paranum">1392-4</span>. Sadevakalokato uttiṇṇena, uttaritarena vāti <span class="bld">lokuttarena</span> sammāsambuddhena. Paññāya bhāvananti sambandho. <span class="bld">Hitabhāvana</span>nti idhalokaparalokahitavibhāvanaṃ imaṃ paññābhāvanaṃ. <span class="bld">Sukhasaṃhita</span>nti siniddhacchāyudakavantatādinā sukhasahitaṃ. <span class="bld">Hita</span>nti yogakammassa hitaṃ<a name="M2.0363"></a>. <span class="bld">Uttama</span>nti uggatatamaṃ, accuggataṃ balavantampīti adhippāyo. <span class="bld">Aviggahakampada</span>nti viggahañca kampañca na detīti aviggahakampadanti attho.</p>
  2530. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2531. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2532. <p class="centered">Kilesappahānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2533. <p class="chapter">24. Catuvīsatimo paricchedo</p>
  2534. <p class="subhead">Paccayaniddesavaṇṇanā</p>
  2535. <p class="bodytext"><a name="para1395"></a><span class="paranum">1395</span>. Idāni nesaṃ paccayavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yesa’’</span>ntiādi āraddhaṃ.</p>
  2536. <p class="bodytext">Paṭicca <a name="V2.0271"></a> enaṃ phalameti pavattati, tiṭṭhati, uppajjati vāti <span class="bld">paccayo,</span> hinoti patiṭṭhāti etthāti <span class="bld">hetu,</span> anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhattho veditabbo, hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ atiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati viruḷhiṃ āpajjatīti <span class="bld">hetu,</span> hetu ca so mūlaṭṭhena, paccayo ca upakārakaṭṭhenāti <span class="bld">hetupaccayo,</span> hetu hutvā paccayo hetubhāvena paccayoti attho.</p>
  2537. <p class="bodytext">Evaṃ ārammaṇapaccayādīsu daṭṭhabbaṃ. Svāyaṃ paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, ubhayattha sahajātanāmadhammānañca paccayo. <span class="bld">Sabbalokiyalokuttara</span>nti iminā paññattiyāpi loke viditabhāvena lokiyapadena saṅgahitattā rūpādibhedesu chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu na koci dhammo ārammaṇapaccayo na hotīti dasseti. Teneva <span class="bld">‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’</span>ti aniyato <a name="M2.0364"></a> katoti. Nanu ca ‘‘yaṃ yaṃ dhamma’’nti (paṭṭhā. 1.1.2-3) vuttattā paññattiyā gahaṇaṃ na hotīti? Nāyaṃ doso dhammasaddassa ñeyyavacanattā. <span class="bld">Ārabbhā</span>ti ālambitvā, gahetvāti attho. <span class="bld">Uppajjantī</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ. Te pana taṃ ārabbha uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca. Yathā hi dubbalo puriso daṇḍaṃ vā rajjuṃ vā ālambitvā uṭṭhahati ceva tiṭṭhati ca, evaṃ cittacetasikā dhammā rūpādiārammaṇaṃ ālambitvā uppajjanti ceva tiṭṭhanti cāti.</p>
  2538. <p class="bodytext">Jeṭṭhakaṭṭhena upakārako dhammo <span class="bld">adhipatipaccayo</span>. <span class="bld">Jeṭṭhakaṭṭhenā</span>ti ca pamukhabhāvena. Attādhīnānañhi patibhūto dhammo adhipatīti so tesaṃ pamukhabhāvena pavattati. ‘‘Chandādhipati chandasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’tiādivacanato chandādayo cattāro dhammā sahajātanāmarūpānaṃ sahajātādhipatīti dassento āha <span class="bld">‘‘tattha sahajātādhipatī’’</span>tiādi. ‘‘Chandavato kiṃ nāma kammaṃ na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne cittuppāde chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sampayuttadhamme, taṃsamuṭṭhānarūpe ca sādhayamānā vase vattayamānā hutvā pavattanti, te ca tesaṃ vasena vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato. Tena te adhipatipaccayā honti, no ca kho ekato. Yadā hi chandaṃ dhuraṃ chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā cittaṃ pavattati, tadā chandova adhipati, na itare. Esa nayo sesesupi. Adhipatibhāvopi hi nesaṃ attano pavattinivārake abhibhuyya pavattanato hoti. <span class="bld">Avasesa</span>nti yathāvuttānaṃ tesaṃ garukātabbatābhāvato, garukatasseva ca <a name="V2.0272"></a> ārammaṇādhipatibhāvavacanato. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ garuṃ katvā ye ye dhammā uppajjanti <a name="M2.0365"></a> cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.3). Tattha <span class="bld">garuṃ katvā</span>ti garukāracittīkāravasena vā assādanavasena vā garuṃ bhārikaṃ laddhabbaṃ anavaññātaṃ katvā. Garukātabbañhi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ assādanapaccavekkhaṇamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti, tasmā ayaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakattā adhipatipaccayo daṭṭhabbo.</p>
  2539. <p class="bodytext">Antarayatīti antaraṃ, byavadhāyakanti attho, nāssa antaraṃ vijjatīti anantaro, soyeva paccayoti <span class="bld">anantarapaccayo,</span> anantarabhāvena upakārako dhammoti adhippāyo. <span class="bld">Anantaraniruddhā</span>ti attano nirodhānantaraṃ anurūpacittuppādassa uppattipaccayabhāvena tassa uppattiyā purimabhāge anantaraṃ hutvā niruddhā, rūpadhammā pana anantarapaccayā natthi.</p>
  2540. <p class="bodytext">Samanantarabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">samanantarapaccayo,</span> tathā samanantarapaccayopīti ṭhapetvā upasaggamattaṃ na ettha koci viseso. Yo hi anantarapaccayo, sova samanantarapaccayoti. Purimapacchimānañhi anantaruppādabhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayatā, rūpakalāpānaṃ viya saṇṭhānābhāvato paccayapaccayuppannānaṃ sahaṭṭhānābhāvato ca ‘‘idamito uddhaṃ heṭṭhā tiriya’’nti vibhāgābhāvā attano ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādetuṃ samatthatā samanantarapaccayatā, tasmā dhammato avisesepi vineyyavasena byañjanatthamattato visesaṃ gahetvā tesaṃ visuṃ desanā katā. Yampi ‘‘atthānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti ācariyānaṃ mataṃ, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa <a name="M2.0366"></a> nevasaññānāsaññāyatanaṃ kusalaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tiādīhi (paṭṭhā. 1.1.418) virujjhatītiādinā paṭikkhittaṃ.</p>
  2541. <p class="bodytext">Uppajjamānova sahuppādanavasena upakārako dhammo sahajātapaccayo pakāsassa padīpo viya, so panāyaṃ ‘‘cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ, sahajātarūpānañca, mahābhūtā aññamaññaṃ, upādārūpānañca, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamañña’’nti ca tividho hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cittacetasikā’’</span>tiādi. Yampi hi pāḷiyaṃ arūpakkhandhādivasenassa chabbidhataṃ vuttaṃ, tampi ettheva saṅgahitaṃ. Yo panettha sesarūpadhammānaṃ, ubhayattha vatthuno ca pavattiyā <a name="V2.0273"></a> arūpadhammānaṃ, upādārūpānañca aññamaññaṃ mahābhūtānaṃ sahajātapaccayattābhāvo, so paccayabhāvasāmatthiyavisesāyogatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2542. <p class="bodytext">Aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena attano upakārakassa upakārako dhammo aññamaññapaccayo. Aññamaññupatthambhakatidaṇḍakaṃ viya upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva daṭṭhabbā, na sahajātādivasena. Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci kassaci aññamaññapaccayo na hoti cittacetasikānaṃ cittajarūpe sati, mahābhūtānaṃ upādārūpe sati aññamaññapaccayattābhāvato. Yathāha ‘‘cattāro khandhā arūpino aññamaññapaccayena paccayo, cattāro mahābhūtā…pe… okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.7). Ācariyena pana paccayuppannadhamme aparāmasitvā vuccamānattā avisesena vuttaṃ ‘‘tathā aññamaññapaccayo’’ti.</p>
  2543. <p class="bodytext">Taruādīnaṃ pathavī viya adhiṭṭhānākārena, cittakammādīnaṃ paṭādayo viya ca nissayākārena upakārako dhammo <a name="M2.0367"></a> nissayapaccayo. <span class="bld">Vatthurūpānī</span>ti sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ adhiṭṭhānākārena nissayapaccayabhūtāni vatthurūpāni. <span class="bld">Mahābhūtā cittacetasikā cā</span>ti aññamaññaṃ, upādārūpānañca tatheva nissayabhūtāni mahābhūtāni aññamaññaṃ, sahajātarūpānañca nissayākārena paccayāni cittacetasikāni, tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito na paṭikkhittoti nissayo.</p>
  2544. <p class="bodytext">Yathā pana bhuso āyāso upāyāso, evaṃ bhuso nissayo upanissayo, balavakāraṇanti attho, tasmā balavakāraṇabhāvena upakārako dhammo upanissayapaccayoti veditabbo. So ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayoti tividhoti āha <span class="bld">‘‘ārammaṇā’’</span>tiādi. Tattha –</p>
  2545. <p class="indent">‘‘Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā paccavekkhati, sekhā gotrabhuṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃ katvā <a name="V2.0274"></a> paccavekkhanti, sekhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.423) –</p>
  2546. <p class="unindented">Evamādinā nayena ārammaṇūpanissayo tāva ārammaṇādhipatinā saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhatto. Tenāha <span class="bld">‘‘ārammaṇūpanissayo ārammaṇādhipatiyevā’’</span>ti. Kiñcāpi nānattaṃ akatvā vibhatto, tathāpi ayaṃ tesaṃ viseso – yaṃ ārammaṇaṃ garuṃ katvā cittacetasikā uppajjanti, taṃ niyamato tesaṃ ārammaṇesu balavārammaṇaṃ hoti. Iti garukātabbamattaṭṭhena ārammaṇādhipati, balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti ca evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
  2547. <p class="bodytext">Anantarūpanissayopi <a name="M2.0368"></a> ‘‘purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvāva vibhattoti āha <span class="bld">‘‘anantarūpanissayo pana anantarapaccayovā’’</span>ti. Evaṃ santepi attano anantarā anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayapaccayoti evametesaṃ nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
  2548. <p class="bodytext">Pakatiyā eva paccayantararahitena attano sabhāveneva upanissayo <span class="bld">pakatūpanissayo,</span> ārammaṇaanantarehi amissova puthageva koci upanissayoti vuttaṃ hoti. Atha vā pakato upanissayo <span class="bld">pakatūpanissayo</span>. <span class="bld">Pakato</span>ti cettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādanasamatthabhāvena santāne nipphāditabhāvaṃ, upasevitabhāvañca dīpeti, tasmā attano santāne nipphanno vā kāyikasukhadukkhasaddhāsīlādi upasevito vā utubhojanādi pakatūpanissayoti attho. Upasevanañcettha duvidhaṃ upayogopasevanaṃ ārammaṇūpasevanañca. Evañca katvā anāgatassāpi upanissayapaccayatā laddhā hoti. <span class="bld">Kāyikasukha…pe… yo cā</span>ti ettha kāyikasukhadukkhāni rāgasaddhādīnaṃ, utubhojanādayo cittasamādhānādīnaṃ, saddhāsīlādayo saddhāsīlādīnañca upanissayā honti. <span class="bld">Ādi-</span>saddena yaṃ yaṃ upanissāya yassa yassa sambhavo, taṃ taṃ tassa tassa upanissayapaccayabhūtaṃ saṅgaṇhāti. Paccayamahāpadeso hesa, yadidaṃ upanissayapaccayoti.</p>
  2549. <p class="bodytext">Paccayuppannato paṭhamataraṃ uppajjitvā vattamānabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">purejātapaccayo</span>. So <a name="V2.0275"></a> ca rūpadhammova samāno arūpadhammasseva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘vatthupurejāto</span> <a name="M2.0369"></a> <span class="bld">nāmā’’</span>tiādi. Yathā cettha <span class="bld">‘‘vatthurūpānī’’</span>ti hadayavatthunopi gahaṇaṃ, evaṃ <span class="bld">‘‘rūpādīnī’’</span>tiādi-ggahaṇena dhammārammaṇassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nanu ca pañcārammaṇāneva ārammaṇapurejātabhāvena āgatānīti? Saccaṃ āgatāni, pañhāvāre pana ‘‘sekhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.424) avisesena paccuppannacakkhādīnampi gahitattā dhammārammaṇassa ārammaṇapurejātabhāvo na sakkā paṭibāhituṃ. Atthatopi hetaṃ siddhaṃ ‘‘yaṃ yaṃ paccuppannaṃ ārammaṇaṃ gahetvā manodvāre cittaṃ pavattati, taṃ tassa ārammaṇapurejātaṃ hotī’’ti. Ettha ca nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatāti ayamassa nissayārammaṇapaccayatāhi viseso.</p>
  2550. <p class="bodytext">Gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsā cetanā viya purejātānaṃ rūpānaṃ upatthambhakabhāvena upakārako dhammo <span class="bld">pacchājātapaccayo</span>. Manosañcetanāhāravasena hi pacchājātacittacetasikehi vinā santānaṭṭhitihetubhāvaṃ agacchantānaṃ pacchājātākārena cittacetasikānaṃ upakārakatā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā pacchājātapaccayatāti evaṃ sabbapaccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā daṭṭhabbā. So pana ‘‘pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) āgatattā ekavidhoti āha <span class="bld">‘‘cittacetasikāvā’’</span>ti.</p>
  2551. <p class="bodytext">Purimapurimaparicitagantho viya uttaruttarassa ganthassa kusalādibhāvena attasadisapaguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ attasajātiyatāgāhakaṃ <a name="M2.0370"></a> āsevanaṃ, tena paccayā sajātiyadhammāva <span class="bld">āsevanapaccayo</span>. Bhinnajātikā hi bhinnajātikānaṃ āsevanaguṇena paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ kusalādibhāvasaṅkhātaṃ attano gatiṃ gāhāpetuṃ na sakkonti, na ca sayaṃ tato gaṇhanti. Te pana anantarātītāni lokiyakusalākusalāni ceva anāvajjanakiriyājavanāni cāti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā āvajjanadvaya’’</span>ntiādi. ‘‘Na maggapaccayā āsevane eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.221) vacanato ahetukakiriyāsu hasituppādasseva āsevanabhāvena, āvajjanadvayaṃ āsevanapaccayo na hoti, lokuttarampi kusalaṃ bhinnajātikasseva phalassa purecarattā na tena, āsevanaguṇaṃ gaṇhāpeti, vipākābyākatampi kammavasena<a name="V2.0276"></a>. Vipākabhāvappattaṃ kammapariṇāmitaṃ kammavegakkhittaṃ patitaṃ viya hutvā pavattamānaṃ attano sabhāvaṃ gāhetvā paribhāvetvā neva aññavipākaṃ pavatteti, na ca purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjati. Lokuttaravipākampi hi kiñcāpi javanavasena uppajjati, āsevanaguṇaṃ pana gaṇhāti, na ca aññaṃ gāhāpeti. Yampi ‘‘āsevanavinimuttaṃ javanaṃ natthī’’ti <span class="bld">ācariyadhammapāla</span>ttherena vuttaṃ, tampi ‘‘yebhuyyavasena vutta’’nti viññāyati, itarathā pana ācariyassa asamapekkhitāvidhāyakattappasaṅgato. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">paṭṭhānaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘lokuttaro pana āsevanapaccayo nāma natthī’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.12). Maggo pana gotrabhuto āsevanaṃ na gaṇhātīti natthi bhūmiādivasena nānājātikatāya anadhippetattā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘gotrabhu maggassa āsevanapaccayena paccayo, vodānaṃ maggassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.426).</p>
  2552. <p class="bodytext">Cittappayogasaṅkhātaāyūhanakiriyābhāvena sahajātānaṃ, nānakkhaṇikānañca upakārako dhammo <span class="bld">kammapaccayo</span><a name="M2.0371"></a>. Kammanti hi cetanā vuccati, sā ca āyūhanabyāpārā. Paccayuppannena saha uppannā <span class="bld">sahajātā,</span> paccayuppannato nānakkhaṇe bhavā <span class="bld">nānakkhaṇikā</span>. Sahajātā lokiyalokuttarā cetanāti sambandho. Sā sahajātanāmānaṃ, taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ paccayo, itarā pana vipākakaṭattārūpānanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sāsavakusalākusalacetanā</span>ti attano uppādavisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānaṃ santānavisesanakiriyābhāvena upakārikā kāmarūpārūpakusalacetanā, akusalacetanā ca. Tassā hi tathā kiriyābhāvena pavattattā tesaṃ pavatti, na aññathā. Itarā pana sahajātānaṃ āyūhanakiriyābhāvena pavattamānā upakārikāti vattabbaṃ. Avadhāraṇena panettha cetanāsampayuttaṃ abhijjhādikammaṃ paṭikkhipati satipi vipākadhammasabhāve cetanāvajjānaṃ ataṃsabhāvattā. <span class="bld">Anāsava…pe… paccayo</span>ti iminā lokiyakusalacetanāya visesamattaṃ dasseti, na nānakkhaṇikakammapaccayatābhāvaṃ. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘arūpāvacaracetanā, pana lokuttaracetanā ca uppajjitvā niruddhā attano attano vipākakkhandhānaṃ nānakkhaṇikakammapaccayena paccayo’’ti.</p>
  2553. <p class="bodytext">Attano nirussāhasantabhāvena sahajātanāmarūpānaṃ nirussāhasantabhāvāya upakārakā arūpadhammāva <span class="bld">vipākapaccayo</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘vipākacittacetasikā’’</span>ti. Te hi payogena asādhetabbatāya kammassa katattā nipphajjanamattato nirussāhasantabhāvā honti, na kilesavūpasamasantabhāvā<a name="V2.0277"></a>. Nirussāhasantabhāvato eva hi bhavaṅgādayo duviññeyyā. Pañcadvārepi hi javanappavattiyāva rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati. Abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyā eva.</p>
  2554. <p class="bodytext">Rūpārūpānaṃ <a name="M2.0372"></a> upatthambhakaṭṭhena upakāro <span class="bld">āhārapaccayo</span>. Satipi hi janakabhāve upatthambhakattameva āhārassa padhānakiccaṃ, janayantopi ca āhāro avicchedavasena upatthambhentova janetīti upatthambhanabhāvova āhārabhāvoti. Tattha kabaḷīkāro āhāro rūpakāyasseva upatthambhako, sesā tayo rūpārūpakāyassa. Na kevalañhi te nāmadhammānameva avicchedahetukā, atha kho paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavatte cittajarūpānampi.</p>
  2555. <p class="bodytext">Tesu tesu kiccesu paccayuppannadhammehi attānaṃ anuvattāpanakasaṅkhātaādhipaccaṭṭhena paccayo <span class="bld">indriyapaccayo</span>. Adhipatipaccayadhammānañhi pavattivinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho, indriyānaṃ pana dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi, jīvane kammajarūpehi, arūpadhammehi ca jīvantehi sukhitādibhāvesu sukhitādīhi adhimokkhapaggahaupaṭṭhānāvikkhepappajānanesu ‘‘anaññātaṃ ñassāmī’’ti pavattiyaṃ ājānane, aññātāvibhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu cakkhādipaccayehi dhammehi cakkhādīnaṃ anuvattaniyatāmattaṃ indriyānaṃ ādhipaccaṭṭhoti ayameva tesaṃ viseso. <span class="bld">Rūpasattaka</span>-ggahaṇena cakkhādīni pañca, itthipurisindriyadvayañca dasseti. Jīvitindriyaṃ pana arūpajīvitindriyena saddhiṃ ekato katvā <span class="bld">jīvita</span>-ggahaṇena gahitaṃ. Evañhi dvāvīsati indriyāni honti. ‘‘Anādimati saṃsāre anaññātaṃ asacchikataṃ catusaccadhammaṃ, nibbānameva vā ñassāmī’’ti pavattassa indriyaṃ <span class="bld">anaññātaññassāmītindriyaṃ,</span> paṭhamamaggañāṇaṃ. Ājānato paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvā jānato indriyaṃ <span class="bld">aññindriyaṃ,</span> sotāpattiphalato yāva arahattamaggā chasu ñāṇaṃ, aññātāvino catūsu saccesu pariniṭṭhitakiccassa indriyaṃ <span class="bld">aññātāvindriyaṃ,</span> arahattaphalañāṇaṃ<a name="M2.0373"></a>. Paṭhamaṃ pariyāyato indriyattaṃ sandhāya rūpasattaka-ggahaṇena gahetvāpi puna kathañci upakārakattābhāvato itthipurisindriyānaṃ ettha aggahaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tāni hi yebhuyyena liṅgādīhi anuvattiyamānānipi paccayabhāvato nānuvattīyantīti vuttovāyamattho.</p>
  2556. <p class="bodytext">Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānavasena <a name="V2.0278"></a> upagantvā ārammaṇanijjhānaṃ jhānapaccayatā, so ca vitakkādīnameva āveṇiko sabhāvoti āha <span class="bld">‘‘jhānapaccayo’’</span>tiādi. Te pana paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavatte cittajarūpānaṃ, ubhayattha nāmadhammānañca paccayāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2557. <p class="bodytext">Sugatito, duggatito, kusalato, akusalato vā niyyānaṭṭhena sahajātānaṃ upakārakatā maggapaccayatā, sā ca sammādiṭṭhādīnanti āha <span class="bld">‘‘maggapaccayo’’</span>tiādi. <span class="bld">Saṅkappa</span>-ggahaṇena sammāsaṅkappaṃ, micchāsaṅkappañca dasseti. Evaṃ sesesupi. Micchāsaṅkappādayo hi apāyamaggaṅgā, micchāsatimicchāvācādayo cettha tathāpavattacittuppādā, cetanā ca, ayampi jhānapaccaye vuttānameva paccayuppannānaṃ paccayoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2558. <p class="bodytext">Paramatthena bhinnānampi ekībhāvagatānaṃ viya ekuppādādibhāvasaṅkhātasampayogalakkhaṇena upakārakatā sampayuttapaccayatā, sā ca nāmadhammānameva, na rūpadhammānanti āha <span class="bld">‘‘sampayuttapaccayo’’</span>tiādi.</p>
  2559. <p class="bodytext">Aññamaññasambandhatāya yuttānampi samānānaṃ vippayuttabhāvena visaṃsaṭṭhatāya nānattūpagamanena upakārakatā vippayuttapaccayatā, sā ca vatthūnaṃ, cittacetasikānameva vāti āha <span class="bld">‘‘vippayuttapaccayo’’</span>tiādi. Cha vatthūni hi sattannaṃ <a name="M2.0374"></a> viññāṇānaṃ yathārahaṃ paṭisandhiyaṃ, pavatte, cittacetasikā paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānānañca vippayuttapaccayo. <span class="bld">Vatthupurejātānī</span>ti idaṃ cakkhādivatthuvaseneva vuttaṃ, hadayavatthu pana paṭisandhiyampi paccayabhāvato sahajātampi labbhati. Vuttampi hetaṃ abyākatapadassa <span class="bld">sahajātavibhaṅge</span> ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā khandhā kaṭattārūpānaṃ, khandhā vatthussa, vatthu khandhānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’ti. Tathā <span class="bld">pacchājātā cittacetasikā</span>ti ca cakkhuviññāṇādivaseneva vuttaṃ, ‘‘sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ vippayuttapaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.434) pana sahajātāpi labbhanti. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘vippayuttapaccayo sahajātapurejātapacchājātavasena tividho’’ti. Ayaṃ pana rūpadhammo samāno rūpadhammassa paccayo na hoti sampayogāsaṅkāya abhāvato.</p>
  2560. <p class="bodytext">Yesañhi nāmānaṃ cakkhādīnaṃ abbhantarato nikkhamantānaṃ viya pavatti, rūpānañca nāmasannissayeneva <a name="V2.0279"></a> uppajjamānānaṃ sampayogāsaṅkā hoti, tesameva vippayuttapaccayatā vuttā. Rūpānaṃ pana rūpehi sāsaṅkā natthi, vatthusannissayeneva ca jāyantānaṃ nāmānaṃ visayamattaṃ ārammaṇanti tenāpi tesaṃ sampayogāsaṅkā natthi. Paccuppannasabhāvena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārakatā atthipaccayatā. Satipi hi janakatte ṭhitiyaṃyeva sātisayo atthipaccayānaṃ byāpāroti upatthambhakatā tesaṃ gahitā, te ca rūpajīvitindriyādīnevāti āha <span class="bld">‘‘atthipaccayo’’</span>tiādi. Rūpajīvitindriyañhi kaṭattārūpānaṃ, kabaḷīkārāhāro imassa kāyassa<a name="M2.0375"></a>, ārammaṇapurejātāni cittacetasikānaṃ nissayapaccaye vuttadhammā, tattheva vuttapaccayuppannañca atthipaccayo. <span class="bld">Nissayapaccaye vuttadhammā</span>ti ca vatthurūpamahābhūtacittacetasikānaṃ dhammasāmaññeneva gahaṇaṃ, na nissayapaccayabhāvīnaṃyeva. Pacchājātānampi cittacetasikānaṃ purejātassa kāyassa pañhāvāre paccayabhāvena niddiṭṭhattā. Ettha ca atthibhāvābhāvena anupakārakānameva atthibhāvena upakārakatāya atthipaccayatābhāvato natthi nibbānassa sabbadā bhāvino atthipaccayatā, uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakāratāviruddho upakārakabhāvo atthipaccayatāti na tassa tappaccayattappasaṅgo.</p>
  2561. <p class="bodytext"><span class="bld">Natthipaccayo</span>tiādīsu anantaratāmattena, cittaniyāmakabhāvena vā upakārakatā anantarapaccayatā. Ekasmiṃ phassādidhammasamudāye pavattamāne dutiyassa abhāvato attano ṭhitiyā okāsamalabhantānaṃ anantaraṃ uppajjamānakacittacetasikānaṃ okāsadānavasena upakārakatā natthipaccayatā. Attano sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ vigatabhāvena upakārakatā vigatapaccayatā. Atthato pana dvinnampi anantarapaccayabhāvīdhammattā aviseso vutto. Sabhāvatāmattena upakārakatā atthipaccayatā, nirodhānupagamanavasena upakārakatā avigatapaccayatāti paccayaviseso tesaṃ dhammāvisesepi veditabbo. Dhammānañhi samatthatāvisesaṃ sabbākārena ñatvā bhagavatā catuvīsatipaccayā desitāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃ visesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayañāṇehi tadabhisamayāya yogo karaṇīyo. Avisesepi dhammasāmatthiyassa tathā tathā vinetabbapuggalānaṃ vasena heṭṭhā vuttopi paccayo puna pakārantarena vuccati yathā ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttadukaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  2562. <p class="bodytext">Yasmā <a name="M2.0376"></a> mahābhūtā aññamaññaṃ, upādārūpānañca sahajātapaccayā, mahābhūtā aññamaññaṃ aññamaññanissayapaccayā, upādārūpānaṃ nissayapaccayāva, kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa <a name="V2.0280"></a> āhārapaccayo, mahābhūtā aññamaññaṃ, upādārūpānañca jīvitindriyaṃ kaṭattārūpānañca atthiavigataindriyapaccayā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ rūpassa…pe… sattadhā paccayo hotī’’</span>ti.</p>
  2563. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ arūpassā</span>tiādīsupi heṭṭhā vuttapaccayuppannadhamme suṭṭhu upalakkhetvā paccayo yojetabbo. <span class="bld">Rūpaṃ rūpārūpassāti natthī</span>ti idaṃ sahajātapaccayabhūtampi rūpaṃ rūpārūpadvayassa paccayabhāvena anāgatanti katvā vuttaṃ.</p>
  2564. <p class="bodytext">Sabbesaṃ paccayānaṃ ārammaṇapaccaye upanissayapaccaye, sahajātanānakkhaṇikacetanāya kammapaccaye, sahajātapurejātapacchājātādibhedassa atthipaccaye ca samodhānato sabbepi paccayā saṅkhepato catubbidhāyevāti dassento āha <span class="bld">‘‘sabbe panime’’</span>tiādi.</p>
  2565. <p class="centered">Iti abhidhammatthavikāsiniyā nāma</p>
  2566. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāya</p>
  2567. <p class="centered">Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  2568. <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
  2569. <p class="bodytext"><a name="para1400-2"></a><span class="paranum">1400-2</span>. Sabbadhammesu appaṭihatagatitāya sundarā mati imassāti sumati, tassa <span class="bld">sumatissa</span> bhagavato <span class="bld">mativicāraṃ</span> ñāṇacāraṃ bodhetīti <span class="bld">sumatimativicārabodhano</span>. Viruddhā mati yesaṃ te vimatino, viruddhā matīti ca viruddhadassananti attho. Tesaṃ vimohaṃ vināsetīti <a name="M2.0377"></a> <span class="bld">vimativimohavināsano. Yato</span> yasmā nāmato sumatinā bhikkhunā <span class="bld">mānato</span> bahumānena <span class="bld">āyācitasammānato</span> āyācito hutvā sammā avanato sadāyeva mato ayaṃ, <span class="bld">tato</span> tasmā mayā racito abhidhammāvatāro. Tathā hi <span class="bld">bhāvanā</span> sādhūnaṃ sambhāvanā <span class="bld">hitavibhāvanā</span> hitappakāsanato sadā tosadāti yojanā.</p>
  2570. <p class="bodytext"><a name="para1403-14"></a><span class="paranum">1403-14</span>. <span class="bld">Ayuttaṃ</span> <a name="V2.0281"></a> <span class="bld">vā viruddhaṃ vā</span>ti ettha ‘‘aṭṭhakathāya vimukhabhūtaṃ ayuttaṃ nāma, pāḷiyā vimukhabhūtaṃ viruddha’’nti vadanti. <span class="bld">Byappathāna</span>nti ca vācanāmaggānanti attho. <span class="bld">Tividhā</span>ti eko byappatho saddasampanno, na atthasampanno, eko atthasampanno, na saddasampanno, eko ubhayasampannoti tippakārāti attho. Hitameva atthoti hitattho, taṃ attano kāmetīti <span class="bld">hitatthakāmo</span>. Asaṃkiṇṇakulākulehi asambhinnakulehi saṃkiṇṇe. Kelāsoyeva sikharoti <span class="bld">kelāsasikharo,</span> so hi himavato caturāsītiyā kūṭasahassānaṃ pāmokkho rajatamayo mahāsikharo. Tadākārehi sabbasetehi pāsādehi paṭimaṇḍitattā <span class="bld">kelāsa…pe… maṇḍito. Kaṇhadāsenā</span>ti evaṃnāmakena upāsakena. <span class="bld">Pācīnapāsāde</span>ti pācīnadisābhāgasannissite pāsāde. <span class="bld">Aya</span>nti ayamabhidhammāvatāro.</p>
  2571. <p class="centered">Niṭṭhitāyaṃ abhidhammatthavikāsinī nāma</p>
  2572. <p class="centered">Abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanā.</p>
  2573. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  2574. <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
  2575. <p class="gatha1"> Ramme <a name="M2.0378"></a> <span class="bld">pulatthinagare</span> nagarādhirāje,</p>
  2576. <p class="gatha2">Raññā <span class="bld">parakkamabhujena</span> mahābhujena;</p>
  2577. <p class="gatha3">Kārāpite vasati <span class="bld">jetavane</span> vihāre,</p>
  2578. <p class="gathalast">Yo rammahammiyavarūpavanābhirāme.</p>
  2579. <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
  2580. <p class="gatha1"> Sampannasīladamasaṃyamatositehi,</p>
  2581. <p class="gatha2">Sammānito vasigaṇehi guṇākarehi;</p>
  2582. <p class="gatha3">Patto munindavacanādisu nekagantha-</p>
  2583. <p class="gathalast">Jātesu cācariyataṃ mahitaṃ vidūhi.</p>
  2584. <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>..</p>
  2585. <p class="gatha1"> Ñāṇānubhāvamiha <a name="V2.0282"></a> yassa ca sūcayantī,</p>
  2586. <p class="gatha2">Saṃvaṇṇanā ca vinayaṭṭhakathādikānaṃ;</p>
  2587. <p class="gatha3">Sāratthadīpanimukhā madhuratthasāra-</p>
  2588. <p class="gathalast">Sandīpanena sujanaṃ paritosayantī.</p>
  2589. <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
  2590. <p class="gatha1"> Tassānukampamavalambiya <span class="bld">sāriputta-</span></p>
  2591. <p class="gatha2"><span class="bld">Ttherassa</span> thāmagatasāraguṇākarassa;</p>
  2592. <p class="gatha3">Yo sāsane jinavarassa ratiṃ uḷāraṃ,</p>
  2593. <p class="gathalast">Pappoti nandipariveṇanivāsavāsī.</p>
  2594. <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
  2595. <p class="gatha1"> Sa sādhayaṃ sotuhitaṃ anappakaṃ,</p>
  2596. <p class="gatha2"><span class="bld">Sumaṅgalo</span>dīritanāmavissuto;</p>
  2597. <p class="gatha3">Akā<span class="bld">bhidhammatthavikāsiniṃ</span> imaṃ,</p>
  2598. <p class="gathalast">Pakāsayantiṃ madhuratthasampadanti.</p>
  2599. <p class="centered">Abhidhammāvatāraṭīkā samattā.</p>
  2600. </body>