| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="book">Abhidhammatthasaṅgaho</p>
- <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Sammāsambuddhamatulaṃ<a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a>, sasaddhammagaṇuttamaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Abhivādiya bhāsissaṃ, abhidhammatthasaṅgahaṃ.</p>
- <p class="subhead">Catuparamatthadhammo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Tattha vuttābhidhammatthā, <span class="bld">catudhā paramatthato</span>.</p>
- <p class="gathalast">Cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ, nibbānamiti sabbathā.</p>
- <p class="chapter">1. Cittaparicchedo</p>
- <p class="subhead">Bhūmibhedacittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Tattha <a name="V0.0002"></a> <span class="bld">cittaṃ</span> tāva catubbidhaṃ hoti kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañceti.</p>
- <p class="subhead">Akusalacittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tattha katamaṃ <span class="bld">kāmāvacaraṃ</span>? Somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ<a name="M0.0002"></a>, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi lobhasahagatacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni dvepi paṭighasampayuttacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttamekaṃ, upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttamekanti imāni dvepi momūhacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Iccevaṃ sabbathāpi <span class="bld">dvādasākusalacittāni</span> samattāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhadhā lobhamūlāni, dosamūlāni ca dvidhā.</p>
- <p class="gathalast">Mohamūlāni ca dveti, dvādasākusalā siyuṃ.</p>
- <p class="subhead">Ahetukacittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ<a name="V0.0003"></a>, dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sampaṭicchanacittaṃ, upekkhāsahagataṃ santīraṇacittañceti imāni sattapi akusalavipākacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Upekkhāsahagataṃ kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sampaṭicchanacittaṃ, somanassasahagataṃ santīraṇacittaṃ, upekkhāsahagataṃ santīraṇacittañceti imāni aṭṭhapi kusalavipākāhetukacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Upekkhāsahagataṃ <a name="M0.0003"></a> pañcadvārāvajjanacittaṃ, tathā manodvārāvajjanacittaṃ, somanassasahagataṃ hasituppādacittañceti imāni tīṇipi ahetukakiriyacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Icceva sabbathāpi <span class="bld">aṭṭhārasāhetukacittāni</span> samattāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Sattākusalapākāni, puññapākāni aṭṭhadhā.</p>
- <p class="gathalast">Kriyacittāni tīṇīti, aṭṭhārasa ahetukā.</p>
- <p class="subhead">Sobhanacittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Pāpāhetukamuttāni, <span class="bld">sobhanānī</span>ti vuccare.</p>
- <p class="gathalast">Ekūnasaṭṭhi cittāni, athekanavutīpi vā.</p>
- <p class="subhead">Kāmāvacarasobhanacittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi kāmāvacarakusalacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ <a name="V0.0004"></a> ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi sahetukakāmāvacaravipākacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Somassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ<a name="M0.0004"></a>, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi sahetukakāmāvacarakiriyacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Iccevaṃ sabbathāpi <span class="bld">catuvīsati sahetukakāmāvacarakusalavipākakiriyacittāni</span> samattāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Vedanāñāṇasaṅkhārabhedena catuvīsati.</p>
- <p class="gathalast">Sahetukāmāvacarapuññapākakriyā matā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Kāme tevīsa pākāni, puññāpuññāni vīsati.</p>
- <p class="gathalast">Ekādasa kriyā ceti, catupaññāsa sabbathā.</p>
- <p class="subhead">Rūpāvacaracittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānakusalacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānakusalacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānakusalacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānakusalacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānakusalacittañceti imāni pañcapi rūpāvacarakusalacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānavipākacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānavipākacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānavipākacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ <a name="V0.0005"></a> catutthajjhānavipākacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānavipākacittañceti imāni pañcapi rūpāvacaravipākacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānakiriyacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānakiriyacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānakiriyacittaṃ<a name="M0.0005"></a>, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānakiriyacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānakiriyacittañceti imāni pañcapi rūpāvacarakiriyacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Iccevaṃ sabbathāpi <span class="bld">pannarasa rūpāvacarakusalavipākakiriyacittāni</span> samattāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcadhā jhānabhedena, rūpāvacaramānasaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Puññapākakriyābhedā, taṃ pañcadasadhā bhave.</p>
- <p class="subhead">Arūpāvacaracittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Ākāsānañcāyatanakusalacittaṃ, viññāṇañcāyatanakusalacittaṃ, ākiñcaññāyatanakusalacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakusalacittañceti imāni cattāripi arūpāvacarakusalacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Ākāsānañcāyatanavipākacittaṃ, viññāṇañcāyatanavipākacittaṃ, ākiñcaññāyatanavipākacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanavipākacittañceti imāni cattāripi arūpāvacaravipākacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Ākāsānañcāyatanakiriyacittaṃ, viññāṇañcāyatanakiriyacittaṃ, ākiñcaññāyatanakiriyacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakiriyacittañceti imāni cattāripi arūpāvacarakiriyacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Iccevaṃ sabbathāpi <span class="bld">dvādasa arūpāvacarakusalavipākakiriyacittāni</span> samattāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Ālambaṇappabhedena<a name="V0.0006"></a>, catudhāruppamānasaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Puññapākakriyābhedā, puna dvādasadhā ṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Lokuttaracittaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Sotāpattimaggacittaṃ<a name="M0.0006"></a>, sakadāgāmimaggacittaṃ, anāgāmimaggacittaṃ, arahattamaggacittañceti imāni cattāripi lokuttarakusalacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Sotāpattiphalacittaṃ, sakadāgāmiphalacittaṃ, anāgāmiphalacittaṃ, arahattaphalacittañceti imāni cattāripi lokuttaravipākacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Iccevaṃ sabbathāpi <span class="bld">aṭṭha lokuttarakusalavipākacittāni</span> samattāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Catumaggappabhedena, catudhā kusalaṃ tathā.</p>
- <p class="gathalast">Pākaṃ tassa phalattāti, aṭṭhadhānuttaraṃ mataṃ.</p>
- <p class="subhead">Cittagaṇanasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Dvādasākusalānevaṃ, kusalānekavīsati.</p>
- <p class="gathalast">Chattiṃseva vipākāni, kriyacittāni vīsati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Catupaññāsadhā kāme, rūpe pannarasīraye.</p>
- <p class="gathalast">Cittāni dvādasāruppe, aṭṭhadhānuttare tathā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Itthamekūnanavutipabhedaṃ pana mānasaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Ekavīsasataṃ vātha, vibhajanti vicakkhaṇā.</p>
- <p class="subhead">Vitthāragaṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Kathamekūnanavutividhaṃ <a name="V0.0007"></a> cittaṃ ekavīsasataṃ hoti? Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānasotāpattimaggacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānasotāpattimaggacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānasotāpattimaggacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānasotāpattimaggacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānasotāpattimaggacittañceti imāni pañcapi sotāpattimaggacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Tathā <a name="M0.0007"></a> sakadāgāmimaggaanāgāmimaggaarahattamaggacittañceti samavīsati maggacittāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Tathā phalacittāni ceti <span class="bld">samacattālīsa lokuttaracittāni</span> bhavantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Jhānaṅgayogabhedena, katvekekantu pañcadhā.</p>
- <p class="gathalast">Vuccatānuttaraṃ cittaṃ, cattālīsavidhanti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yathā ca rūpāvacaraṃ, gayhatānuttaraṃ tathā.</p>
- <p class="gathalast">Paṭhamādijhānabhede, āruppañcāpi pañcame.</p>
- <p class="gatha1">Ekādasavidhaṃ tasmā, paṭhamādikamīritaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jhānamekekamante tu, tevīsatividhaṃ bhave.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Sattatiṃsavidhaṃ puññaṃ, dvipaññāsavidhaṃ tathā.</p>
- <p class="gathalast">Pākamiccāhu cittāni, ekavīsasataṃ budhā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe cittasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Paṭhamo paricchedo.</p>
- <p class="chapter">2. Cetasikaparicchedo</p>
- <p class="subhead">Sampayogalakkhaṇaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ekuppādanirodhā <a name="V0.0008"></a> ca, ekālambaṇavatthukā.</p>
- <p class="gathalast">Cetoyuttā dvipaññāsa, dhammā cetasikā matā.</p>
- <p class="subhead">Aññasamānacetasikaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Kathaṃ? Phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṃ manasikāro ceti sattime cetasikā <span class="bld">sabbacittasādhāraṇā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Vitakko <a name="M0.0008"></a> vicāro adhimokkho vīriyaṃ pīti chando cāti cha ime cetasikā <span class="bld">pakiṇṇakā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Evamete terasa cetasikā <span class="bld">aññasamānā</span>ti veditabbā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacetasikaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccaṃ lobho diṭṭhi māno doso issā macchariyaṃ kukkuccaṃ thinaṃ middhaṃ vicikicchā ceti cuddasime cetasikā <span class="bld">akusalā</span> nāma.</p>
- <p class="subhead">Sobhanacetasikaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso tatramajjhattatā kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā <a name="V0.0009"></a> cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā ceti ekūnavīsatime cetasikā <span class="bld">sobhanasādhāraṇā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Sammāvācā sammākammanto sammāājīvo ceti tisso <span class="bld">viratiyo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Karuṇā muditā <span class="bld">appamaññāyo</span> nāmāti sabbathāpi paññindriyena saddhiṃ pañcavīsatime cetasikā <span class="bld">sobhanā</span>ti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Ettāvatā ca –</p>
- <p class="gatha1">Terasaññasamānā ca, cuddasākusalā tathā;</p>
- <p class="gathalast">Sobhanā pañcavīsāti, dvipaññāsa pavuccare.</p>
- <p class="subhead">Sampayoganayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Tesaṃ <a name="M0.0009"></a> cittāviyuttānaṃ, yathāyogamito paraṃ.</p>
- <p class="gathalast">Cittuppādesu paccekaṃ, sampayogo pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Satta sabbattha yujjanti, yathāyogaṃ pakiṇṇakā.</p>
- <p class="gathalast">Cuddasākusalesveva, sobhanesveva sobhanā.</p>
- <p class="subhead">Aññasamānacetasikasampayoganayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Kathaṃ? <span class="bld">Sabbacittasādhāraṇā</span> tāva sattime cetasikā sabbesupi ekūnanavuticittuppādesu labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Pakiṇṇakesu</span> pana vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaracittesu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ceti pañcapaññāsacittesu uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Vicāro <a name="V0.0010"></a> pana tesu ceva ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Adhimokkho dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatavajjitacittesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Vīriyaṃ pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavajjitacittesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Pīti domanassupekkhāsahagatakāyaviññāṇacatutthajjhānavajjitacittesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Chando ahetukamomūhavajjitacittesūti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Te pana cittuppādā yathākkamaṃ –</p>
- <p class="gatha1">Chasaṭṭhi pañcapaññāsa, ekādasa ca soḷasa;</p>
- <p class="gathalast">Sattati vīsati ceva, pakiṇṇakavivajjitā.</p>
- <p class="gatha1">Pañcapaññāsa <a name="M0.0010"></a> chasaṭṭhiṭṭhasattati tisattati;</p>
- <p class="gathalast">Ekapaññāsa cekūnasattati sapakiṇṇakā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacetasikasampayoganayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Akusalesu</span> pana moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccañcāti cattārome cetasikā sabbākusalasādhāraṇā nāma, sabbesupi dvādasā kusalesu labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Lobho aṭṭhasu lobhasahagatacittesveva labbhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Diṭṭhi catūsu diṭṭhigatasampayuttesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Māno catūsu diṭṭhigatavippayuttesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Doso <a name="V0.0011"></a> issā macchariyaṃ kukkuccañcāti dvīsu paṭighasampayuttacittesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikacittesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Vicikicchā vicikicchāsahagatacitteyevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Sabbāpuññesu cattāro,</p>
- <p class="gatha2">Lobhamūle tayo gatā;</p>
- <p class="gatha3">Dosamūlesu cattāro,</p>
- <p class="gathalast">Sasaṅkhāre dvayaṃ tathā.</p>
- <p class="gatha1">Vicikicchā vicikicchā-citte cāti catuddasa;</p>
- <p class="gathalast">Dvādasākulesveva, sampayujjanti pañcadhā.</p>
- <p class="subhead">Sobhanacetasikasampayoganayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Sobhanesu</span> pana sobhanasādhāraṇā tāva ekūnavīsatime cetasikā sabbesupi ekūnasaṭṭhisobhanacittesu saṃvijjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Viratiyo <a name="M0.0011"></a> pana tissopi lokuttaracittesu sabbathāpi niyatā ekatova labbhanti, lokiyesu pana kāmāvacarakusalesveva kadāci sandissanti visuṃ visuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Appamaññāyo pana dvādasasu pañcamajjhānavajjitamahaggatacittesu ceva kāmāvacarakusalesu ca sahetukakāmāvacarakiriyacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesveva kadāci nānā hutvā jāyanti, upekkhāsahagatesu panettha karuṇāmuditā na santīti keci vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Paññā pana dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sabbesupi pañcatiṃsamahaggatalokuttaracittesu cāti sattacattālīsacittesu sampayogaṃ gacchatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Ekūnavīsati <a name="V0.0012"></a> dhammā, jāyantekūnasaṭṭhisu.</p>
- <p class="gathalast">Tayo soḷasacittesu, aṭṭhavīsatiyaṃ dvayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Paññā pakāsitā, sattacattālīsavidhesupi;</p>
- <p class="gathalast">Sampayuttā catudhevaṃ, sobhanesveva sobhanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Issāmaccherakukkucca-viratikaruṇādayo.</p>
- <p class="gathalast">Nānā kadāci māno ca, thina middhaṃ tathā saha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Yathāvuttānusārena, sesā <span class="bld">niyatayogino</span>.</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saṅgahañca</span> pavakkhāmi, tesaṃ dāni yathārahaṃ.</p>
- <p class="subhead">Saṅgahanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Chattiṃsānuttare dhammā, pañcatiṃsa mahaggate.</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhatiṃsāpi labbhanti, kāmāvacarasobhane.</p>
- <p class="gatha1">Sattavīsatipuññamhi, dvādasāhetuketi ca;</p>
- <p class="gathalast">Yathāsambhavayogena, pañcadhā tattha saṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Lokuttaracittasaṅgahanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Kathaṃ<a name="M0.0012"></a>? <span class="bld">Lokuttaresu</span> tāva aṭṭhasu paṭhamajjhānikacittesu aññasamānā terasa cetasikā, appamaññāvajjitā tevīsati sobhanacetasikā ceti chattiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, tathā dutiyajjhānikacittesu vitakkavajjā, tatiyajjhānikacittesu vitakkavicāravajjā, catutthajjhānikacittesu vitakkavicārapītivajjā, pañcamajjhānikacittesupi upekkhāsahagatā te eva saṅgayhantīti sabbathāpi aṭṭhasu lokuttaracittesu pañcakajjhānavasena pañcadhāva saṅgaho hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Chattiṃsa <a name="V0.0013"></a> pañcatiṃsa ca, catuttiṃsa yathākkamaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Tettiṃsadvayamiccevaṃ, pañcadhānuttare ṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Mahaggatacittasaṅgahanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Mahaggatesu</span> pana tīsu paṭhamajjhānikacittesu tāva aññasamānā terasa cetasikā, viratittayavajjitā dvāvīsati sobhanacetasikā ceti pañcatiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, karuṇāmuditā panettha paccekameva yojetabbā, tathā dutiyajjhānikacittesu vitakkavajjā, tatiyajjhānikacittesu vitakkavicāravajjā, catutthajjhānikacittesu vitakkavicārapītivajjā, pañcamajjhānikacittesu pana pannarasasu appamaññāyo na labbhantīti sabbathāpi sattavīsatimahaggatacittesu pañcakajjhānavasena pañcadhāva saṅgaho hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Pañcatiṃsa catuttiṃsa, tettiṃsa ca yathākkamaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Bāttiṃsa ceva tiṃseti, pañcadhāva mahaggate.</p>
- <p class="subhead">Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Kāmāvacarasobhanesu</span> pana kusalesu tāva paṭhamadvaye aññasamānā terasa cetasikā, pañcavīsati sobhanacetasikā <a name="M0.0013"></a> ceti aṭṭhatiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, appamaññāviratiyo panettha pañcapi paccekameva yojetabbā, tathā dutiyadvaye ñāṇavajjitā, tatiyadvaye ñāṇasampayuttā pītivajjitā, catutthadvaye ñāṇapītivajjitā te eva saṅgayhanti. Kiriyacittesupi virativajjitā tatheva catūsupi dukesu catudhāva saṅgayhanti. Tathā vipākesu ca appamaññāvirativajjitā te eva saṅgayhantīti sabbathāpi catuvīsatikāmāvacarasobhanacittesu dukavasena dvādasadhāva saṅgaho hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Aṭṭhatiṃsa sattatiṃsa, dvayaṃ chattiṃsakaṃ subhe.</p>
- <p class="gatha2">Pañcatiṃsa catuttiṃsa, dvayaṃ tettiṃsakaṃ kriye;</p>
- <p class="gatha3">Tettiṃsa pāke bāttiṃsa, dvayekatiṃsakaṃ bhave;</p>
- <p class="gathalast">Sahetukāmāvacarapuñña-pākakriyāmane.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Navijjantettha <a name="V0.0014"></a> viratī, kriyesu ca mahaggate.</p>
- <p class="gatha2">Anuttare appamaññā, kāmapāke dvayaṃ tathā;</p>
- <p class="gatha3">Anuttare jhānadhammā, appamaññā ca majjhime;</p>
- <p class="gathalast">Viratī ñāṇapītī ca, parittesu visesakā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacittasaṅgahanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Akusalesu</span> pana lobhamūlesu tāva paṭhame asaṅkhārike aññasamānā terasa cetasikā, akusalasādhāraṇā cattāro cāti sattarasa lobhadiṭṭhīhi saddhiṃ ekūnavīsati dhammā saṅgahaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Tatheva dutiye asaṅkhārike lobhamānena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Tatiye tatheva pītivajjitā lobhadiṭṭhīhi saha aṭṭhārasa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Catutthe <a name="M0.0014"></a> tatheva lobhamānena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Pañcame pana paṭighasampayutte asaṅkhārike doso issā macchariyaṃ kukkuccañcāti catūhi saddhiṃ pītivajjitā te eva vīsati dhammā saṅgayhanti, issāmacchariyakukkuccāni panettha paccekameva yojetabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Sasaṅkhārikapañcakepi tatheva thinamiddhena visesetvā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Chandapītivajjitā pana aññasamānā ekādasa, akusalasādhāraṇā cattāro cāti pannarasa dhammā uddhaccasahagate sampayujjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Vicikicchāsahagatacitte ca adhimokkhavirahitā vicikicchāsahagatā tatheva pannarasa <a name="V0.0015"></a> dhammā samupalabbhantīti sabbathāpi dvādasākusalacittuppādesu paccekaṃ yojiyamānāpi gaṇanavasena sattadhāva saṅgahitā bhavantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ekūnavīsāṭṭhārasa, vīsekavīsa vīsati.</p>
- <p class="gathalast">Dvāvīsa pannaraseti, sattadhā kusaleṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Sādhāraṇā ca cattāro, samānā ca dasāpare.</p>
- <p class="gathalast">Cuddasete pavuccanti, <span class="bld">sabbākusalayogino</span>.</p>
- <p class="subhead">Ahetukacittasaṅgahanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Ahetukesu</span> pana hasanacitte tāva chandavajjitā aññasamānā dvādasa dhammā saṅgahaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Tathā voṭṭhabbane chandapītivajjitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Sukhasantīraṇe chandavīriyavajjitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugaḷe chandapītivīriyavajjitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Dvipañcaviññāṇe <a name="M0.0015"></a> pakiṇṇakavajjitā teyeva saṅgayhantīti sabbathāpi aṭṭhārasasu ahetukesu gaṇanavasena catudhāva saṅgaho hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Dvādasekādasa dasa, satta cāti catubbidho.</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhārasāhetukesu, cittuppādesu saṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Ahetukesu sabbattha, satta sesā yathārahaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Iti vitthārato vutto, tettiṃsavidhasaṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Itthaṃ <a name="V0.0016"></a> cittāviyuttānaṃ, sampayogañca saṅgahaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Ñatvā bhedaṃ yathāyogaṃ, cittena samamuddise.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe cetasikasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Dutiyo paricchedo.</p>
- <p class="chapter">3. Pakiṇṇakaparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Sampayuttā yathāyogaṃ, tepaññāsa sabhāvato.</p>
- <p class="gathalast">Cittacetasikā dhammā, tesaṃ dāni yathārahaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Vedanāhetuto kiccadvārālambaṇavatthuto.</p>
- <p class="gathalast">Cittuppādavaseneva, saṅgaho nāma nīyate.</p>
- <p class="subhead">Vedanāsaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Tattha <span class="bld">vedanāsaṅgahe</span> tāva tividhā vedanā sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhā ceti, sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti ca bhedena pana pañcadhā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tattha sukhasahagataṃ kusalavipākaṃ kāyaviññāṇamekameva, tathā dukkhasahagataṃ akusalavipākaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Somanassasahagatacittāni <a name="M0.0016"></a> pana lobhamūlāni cattāri, dvādasa kāmāvacarasobhanāni, sukhasantīraṇahasanāni ca dveti aṭṭhārasa kāmāvacarasomanassasahagatacittāni ceva paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānasaṅkhātāni <a name="V0.0017"></a> catucattālīsa mahaggatalokuttaracittāni ceti dvāsaṭṭhividhāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Domanassasahagatacittāni pana dve paṭighasampayuttacittāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Sesāni sabbānipi pañcapaññāsa upekkhāsahagatacittānevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Sukhaṃ dukkhamupekkhāti, tividhā tattha vedanā.</p>
- <p class="gathalast">Somanassaṃ domanassamitibhedena pañcadhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Sukhamekattha dukkhañca, domanassaṃ dvaye ṭhitaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Dvāsaṭṭhīsu somanassaṃ, pañcapaññāsaketarā.</p>
- <p class="subhead">Hetusaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Hetusaṅgahe</span> hetū nāma lobho doso moho alobho adoso amoho cāti chabbidhā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Tattha pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanahasanavasena ahetukacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Sesāni sabbānipi ekasattati cittāni sahetukāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Tatthāpi dve momūhacittāni ekahetukāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Sesāni dasa akusalacittāni ceva ñāṇavippayuttāni dvādasa kāmāvacarasobhanāni ceti dvāvīsati dvihetukacittāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Dvādasa <a name="M0.0017"></a><a name="V0.0018"></a> ñāṇasampayuttakāmāvacarasobhanāni ceva pañcatiṃsa mahaggatalokuttaracittāni ceti sattacattālīsa tihetukacittānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Lobho doso ca moho ca,</p>
- <p class="gatha2">Hetū akusalā tayo;</p>
- <p class="gatha3">Alobhādosāmoho ca,</p>
- <p class="gathalast">Kusalābyākatā tathā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Ahetukāṭṭhārasekahetukā dve dvāvīsati.</p>
- <p class="gathalast">Dvihetukā matā sattacattālīsatihetukā.</p>
- <p class="subhead">Kiccasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Kiccasaṅgahe</span> kiccāni nāma paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasavidhāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Paṭisandhibhavaṅgāvajjanapañcaviññāṇaṭhānādivasena pana tesaṃ dasadhā ṭhānabhedo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Tattha dve upekkhāsahagatasantīraṇāni ceva aṭṭha mahāvipākāni ca nava rūpārūpavipākāni ceti ekūnavīsati cittāni paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Āvajjanakiccāni pana dve.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Tathā dassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanakiccāni ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Tīṇi santīraṇakiccāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Manodvārāvajjanameva <a name="V0.0019"></a> pañcadvāre voṭṭhabbanakiccaṃ sādheti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Āvajjanadvayavajjitāni kusalākusalaphalakiriyacittāni pañcapaññāsa javanakiccāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Aṭṭha <a name="M0.0018"></a> mahāvipākāni ceva santīraṇattayañceti ekādasa tadārammaṇakiccāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Tesu pana dve upekkhāsahagatasantīraṇacittāni paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇasantīraṇavasena pañcakiccāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Mahāvipākāni aṭṭha paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena catukiccāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Mahaggatavipākāni nava paṭisandhibhavaṅgacutivasena tikiccāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Somanassasantīraṇaṃ santīraṇatadārammaṇavasena dukiccaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Tathā voṭṭhabbanaṃ voṭṭhabbanāvajjanavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Sesāni pana sabbānipi javanamanodhātuttikadvipañcaviññāṇāni yathāsambhavamekakiccānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Paṭisandhādayo nāma, kiccabhedena cuddasa.</p>
- <p class="gathalast">Dasadhā ṭhānabhedena, cittuppādā pakāsitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Aṭṭhasaṭṭhi tathā dve ca, navāṭṭha dve yathākkamaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Ekadviticatupañcakiccaṭhānāni niddise.</p>
- <p class="subhead">Dvārasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Dvārasaṅgahe</span> <a name="V0.0020"></a> dvārāni nāma cakkhudvāraṃ sotadvāraṃ ghānadvāraṃ jivhādvāraṃ kāyadvāraṃ manodvārañceti chabbidhāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Tattha cakkhumeva cakkhudvāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Tathā sotādayo sotadvārādīni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Manodvāraṃ <a name="M0.0019"></a> pana bhavaṅganti pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Tattha pañcadvārāvajjanacakkhuviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanakāmāvacarajavanatadārammaṇavasena chacattālīsa cittāni cakkhudvāre yathārahaṃ uppajjanti, tathā pañcadvārāvajjanasotaviññāṇādivasena sotadvārādīsupi chacattālīseva bhavantīti sabbathāpi pañcadvāre catupaññāsa cittāni kāmāvacarāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Manodvāre pana manodvārāvajjanapañcapaññāsajavanatadārammaṇavasena sattasaṭṭhi cittāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Ekūnavīsati paṭisandhibhavaṅgacutivasena dvāravimuttāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Tesu pana pañcaviññāṇāni ceva mahaggatalokuttarajavanāni ceti chattiṃsa yathārahamekadvārikacittāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Manodhātuttikaṃ pana pañcadvārikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Sukhasantīraṇavoṭṭhabbanakāmāvacarajavanāni chadvārikacittāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Upekkhāsahagatasantīraṇamahāvipākāni <a name="V0.0021"></a> chadvārikāni ceva dvāravimuttāni ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Mahaggatavipākāni dvāravimuttānevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Ekadvārikacittāni, pañcachadvārikāni ca.</p>
- <p class="gathalast">Chadvārikavimuttāni, vimuttāni ca sabbathā.</p>
- <p class="gatha1">Chattiṃsati tathā tīṇi, ekatiṃsa yathākkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dasadhā navadhā ceti, pañcadhā paridīpaye.</p>
- <p class="subhead">Ālambaṇasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Ālambaṇasaṅgahe</span> <a name="M0.0020"></a> ārammaṇāni nāma rūpārammaṇaṃ saddārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ dhammārammaṇañceti chabbidhāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Tattha rūpameva rūpārammaṇaṃ, tathā saddādayo saddārammaṇādīni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Dhammārammaṇaṃ pana pasādasukhumarūpacittacetasikanibbānapaññattivasena chadhā saṅgayhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Tattha cakkhudvārikacittānaṃ sabbesampi rūpameva ārammaṇaṃ, tañca paccuppannaṃ. Tathā sotadvārikacittādīnampi saddādīni, tāni ca paccuppannāniyeva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Manodvārikacittānaṃ pana chabbidhampi paccuppannamatītaṃ anāgataṃ kālavimuttañca yathārahamārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Dvāravimuttānañca paṭisandhibhavaṅgacutisaṅkhātānaṃ chabbidhampi yathāsambhavaṃ yebhuyyena bhavantare <a name="V0.0022"></a> chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītaṃ paññattibhūtaṃ vā kammakammanimittagatinimittasammataṃ ārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Tesu cakkhuviññāṇādīni yathākkamaṃ rūpādiekekārammaṇāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Manodhātuttikaṃ pana rūpādipañcārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Sesāni kāmāvacaravipākāni hasanacittañceti sabbathāpi kāmāvacarārammaṇāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Akusalāni ceva ñāṇavippayuttakāmāvacarajavanāni ceti lokuttaravajjitasabbārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalāni <a name="M0.0021"></a> ceva pañcamajjhānasaṅkhātaṃ abhiññākusalañceti arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakiriyāni ceva kiriyābhiññāvoṭṭhabbanañceti sabbathāpi sabbārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Sesāni mahaggatacittāni sabbānipi paññattārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Lokuttaracittāni nibbānārammaṇānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Pañcavīsa parittamhi, cha cittāni mahaggate.</p>
- <p class="gathalast">Ekavīsati vohāre, aṭṭha nibbānagocare.</p>
- <p class="gatha1">Vīsānuttaramuttamhi<a name="V0.0023"></a>, aggamaggaphalujjhite;</p>
- <p class="gathalast">Pañca sabbattha chacceti, sattadhā tattha saṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Vatthusaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Vatthusaṅgahe</span> vatthūni nāma cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthu ceti chabbidhāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Rūpaloke pana ghānādittayaṃ natthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Arūpaloke pana sabbānipi na saṃvijjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Tattha pañcaviññāṇadhātuyo yathākkamaṃ ekantena pañca pasādavatthūni nissāyeva pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanasaṅkhātā pana manodhātu ca hadayaṃ nissitāyeva pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Avasesā <a name="M0.0022"></a> pana manoviññāṇadhātusaṅkhātā ca santīraṇamahāvipākapaṭighadvayapaṭhamamaggahasanarūpāvacaravasena hadayaṃ nissāyeva pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Avasesā kusalākusalakiriyānuttaravasena pana nissāya vā anissāya vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Āruppavipākavasena hadayaṃ anissāyevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Chavatthuṃ <a name="V0.0024"></a> nissitā kāme, satta rūpe catubbidhā.</p>
- <p class="gathalast">Tivatthuṃ nissitāruppe, dhātvekā nissitā matā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Tecattālīsa nissāya, dvecattālīsa jāyare.</p>
- <p class="gathalast">Nissāya ca anissāya, pākāruppā anissitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe pakiṇṇakasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Tatiyo paricchedo.</p>
- <p class="chapter">4. Vīthiparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Cittuppādānamiccevaṃ, katvāsaṅgahamuttaraṃ.</p>
- <p class="gathalast">Bhūmipuggalabhedena, pubbāparaniyāmitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Pavattisaṅgahaṃ nāma, paṭisandhipavattiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pavakkhāmi samāsena, yathāsambhavato kathaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.. Vīthimuttānaṃ pana kammakammanimittagatinimittavasena tividhā hoti visayappavatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tattha vatthudvārārammaṇāni pubbe vuttanayāneva.</p>
- <p class="subhead">Viññāṇachakkaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Cakkhuviññāṇaṃ <a name="M0.0023"></a><a name="V0.0025"></a> sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇañceti cha viññāṇāni.</p>
- <p class="subhead">Vīthichakkaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Cha vīthiyo</span> pana cakkhudvāravīthi sotadvāravīthi ghānadvāravīthi jivhādvāravīthi kāyadvāravīthi manodvāravīthi ceti dvāravasena vā, cakkhuviññāṇavīthi sotaviññāṇavīthi ghānaviññāṇavīthi jivhāviññāṇavīthi kāyaviññāṇavīthi manoviññāṇavīthi ceti viññāṇavasena vā dvārappavattā cittappavattiyo yojetabbā.</p>
- <p class="subhead">Vīthibhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittañceti pañcadvāre manodvāre pana vibhūtamavibhūtañceti chadhā visayappavatti veditabbā.</p>
- <p class="subhead">Pañcadvāravīthi</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Kathaṃ? Uppādaṭhitibhaṅgavasena khaṇattayaṃ ekacittakkhaṇaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Tāni pana sattarasa cittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Ekacittakkhaṇātītāni vā bahucittakkhaṇātītāni vā ṭhitippattāneva pañcārammaṇāni pañcadvāre āpāthamāgacchanti. Tasmā yadi ekacittakkhaṇātītakaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati, tato dvikkhattuṃ bhavaṅge calite bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā tameva rūpārammaṇaṃ āvajjantaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tato tassānantaraṃ tameva <a name="M0.0024"></a> rūpaṃ passantaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sampaṭicchantaṃ sampaṭicchanacittaṃ, santīrayamānaṃ santīraṇacittaṃ, vavatthapentaṃ voṭṭhabbanacittañceti yathākkamaṃ uppajjitvā nirujjhanti, tato paraṃ ekūnatiṃsa <a name="V0.0026"></a> kāmāvacarajavanesu yaṃkiñci laddhapaccayaṃ yebhuyyena sattakkhattuṃ javati, javanānubandhāni ca dve tadārammaṇapākāni yathārahaṃ pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Ettāvatā cuddasa vīthicittuppādā, dve bhavaṅgacalanāni, pubbevātītakamekacittakkhaṇanti katvā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrenti, tato paraṃ nirujjhati, ārammaṇametaṃ <span class="bld">atimahantaṃ</span> nāma gocaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Yāva tadārammaṇuppādā pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">mahantaṃ</span> nāma, tattha javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Yāva javanuppādāpi appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">parittaṃ</span> nāma, tattha javanampi anuppajjitvā dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanameva pavattati, tato paraṃ bhavaṅgapātova hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Yāva voṭṭhabbanuppādā ca pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ nirodhāsannamārammaṇaṃ <span class="bld">atiparittaṃ</span> nāma, tattha bhavaṅgacalanameva hoti, natthi vīthicittuppādo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Iccevaṃ cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsu ceti sabbathāpi pañcadvāre tadārammaṇajavanavoṭṭhabbanamoghavārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ ārammaṇabhūtā visayappavatti catudhā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Vīthicittāni satteva, cittuppādā catuddasa.</p>
- <p class="gathalast">Catupaññāsa vitthārā, pañcadvāre yathārahaṃ.</p>
- <p class="centered">Ayamettha pañcadvāre vīthicittappavattinayo.</p>
- <p class="subhead">Manodvāravīthi parittajavanavāro</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Manodvāre</span> <a name="M0.0025"></a><a name="V0.0027"></a> pana yadi <span class="bld">vibhūta</span>mārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tato paraṃ bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanajavanāvasāne tadārammaṇapākāni pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Avibhūte</span> panārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Vīthicittāni tīṇeva, cittuppādā daseritā.</p>
- <p class="gathalast">Vitthārena panettheka-cattālīsa vibhāvaye;</p>
- <p class="centered">Ayamettha parittajavanavāro.</p>
- <p class="subhead">Appanājavanavāro</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Appanājavanavāre</span> pana vibhūtāvibhūtabhedo natthi, tathā tadārammaṇuppādo ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Tattha hi ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanānamaṭṭhannaṃ aññatarasmiṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ tikkhattumeva vā yathākkamaṃ uppajjitvā niruddhānantarameva yathārahaṃ catutthaṃ, pañcamaṃ vā chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yathābhinīhāravasena yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotarati, tato paraṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Tattha somanassasahagatajavanānantaraṃ appanāpi somanassasahagatāva pāṭikaṅkhitabbā, upekkhāsahagatajavanānantaraṃ upekkhāsahagatāva, tatthāpi kusalajavanānantaraṃ kusalajavanañceva heṭṭhimañca phalattayamappeti, kiriyajavanānantaraṃ kiriyajavanaṃ arahattaphalañcāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Dvattiṃsa <a name="M0.0026"></a> sukhapuññamhā, dvādasopekkhakā paraṃ,</p>
- <p class="gathalast">Sukhitakriyato aṭṭha, cha sambhonti upekkhakā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Puthujjanāna <a name="V0.0028"></a> sekkhānaṃ, kāmapuññatihetuto.</p>
- <p class="gathalast">Tihetukāmakriyato, vītarāgānamappanā.</p>
- <p class="centered">Ayamettha manodvāre vīthicittappavattinayo.</p>
- <p class="subhead">Tadārammaṇaniyamo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Sabbatthāpi panettha aniṭṭhe ārammaṇe akusalavipākāneva pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Iṭṭhe kusalavipākāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Atiiṭṭhe pana somanassasahagatāneva santīraṇatadārammaṇāni, tatthāpi somanassasahagatakiriyajavanāvasāne somanassasahagatāneva tadārammaṇāni bhavanti, upekkhāsahagatakiriyajavanāvasāne ca upekkhāsahagatāneva honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Domanassasahagatajavanāvasāne ca pana tadārammaṇāniceva bhavaṅgāni ca upekkhāsahagatāneva bhavanti, tasmā yadi somanassapaṭisandhikassa domanassasahagatajavanāvasāne tadārammaṇasambhavo natthi, tadā yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati, tamanantaritvā bhavaṅgapātova hotīti vadanti ācariyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Tathā kāmāvacarajavanāvasāne kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu tadārammaṇaṃ icchantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Kāme javanasattālambaṇānaṃ niyame sati.</p>
- <p class="gathalast">Vibhūtetimahante ca, tadārammaṇamīritaṃ.</p>
- <p class="centered">Ayamettha tadārammaṇaniyamo.</p>
- <p class="subhead">Javananiyamo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Javanesu</span> <a name="M0.0027"></a><a name="V0.0029"></a> ca parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattumeva vā javanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Mandappavattiyaṃ pana maraṇakālādīsu pañcavārameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Bhagavato pana yamakapāṭihāriyakālādīsu lahukappavattiyaṃ cattāripañca vā paccavekkhaṇacittāni bhavantītipi vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Ādikammikassa pana paṭhamakappanāyaṃ mahaggatajavanāniabhiññājavanāni ca sabbadāpi ekavārameva javanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Cattāro pana magguppādā ekacittakkhaṇikā, tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni yathārahaṃ uppajjanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Nirodhasamāpattikāle dvikkhattuṃ catutthāruppajavanaṃ javati, tato paraṃ nirodhaṃ phusati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Vuṭṭhānakāle ca anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā yathārahamekavāraṃ uppajjitvā niruddhe bhavaṅgapātova hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ bhavaṅgasoto viya vīthiniyamo natthīti katvā bahūnipi labbhantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Sattakkhattuṃ parittāni, maggābhiññā sakiṃ matā.</p>
- <p class="gathalast">Avasesāni labbhanti, javanāni bahūnipi.</p>
- <p class="centered">Ayamettha javananiyamo.</p>
- <p class="subhead">Puggalabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Duhetukānamahetukānañca</span> <a name="M0.0028"></a><a name="V0.0030"></a> panettha kiriyajavanāni ceva appanājavanāni ca labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Tathā ñāṇasampayuttavipākāni ca sugatiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Duggatiyaṃ pana ñāṇavippayuttāni ca mahāvipākāni na labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Tihetukesu</span> ca khīṇāsavānaṃ kusalākusalajavanāni na labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Tathā sekkhaputhujjanānaṃ kiriyajavanāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Diṭṭhigatasampayuttavicikicchājavanāni ca sekkhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Anāgāmipuggalānaṃ pana paṭighajavanāni ca na labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Lokuttarajavanāni ca yathārahaṃ ariyānameva samuppajjantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Asekkhānaṃ catucattālīsa sekkhānamuddise.</p>
- <p class="gathalast">Chappaññāsāvasesānaṃ, catupaññāsa sambhavā.</p>
- <p class="centered">Ayamettha puggalabhedo.</p>
- <p class="subhead">Bhūmivibhāgo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Kāmāvacarabhūmiyaṃ</span> panetāni sabbānipi vīthicittāni yathārahamupalabbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Rūpāvacarabhūmiyaṃ</span> <a name="V0.0031"></a> paṭighajavanatadārammaṇavajjitāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Arūpāvacarabhūmiyaṃ</span> paṭhamamaggarūpāvacarahasanaheṭṭhimāruppavajjitāni ca labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Sabbatthāpi <a name="M0.0029"></a> ca taṃtaṃpasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārikavīthicittāni na labbhanteva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Asaññasattānaṃ pana sabbathāpi cittappavatti natthevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Asīti vīthicittāni, kāme rūpe yathārahaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Catusaṭṭhi tathārūpe, dvecattālīsa labbhare.</p>
- <p class="centered">Ayamettha bhūmivibhāgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Iccevaṃ chadvārikacittappavatti yathāsambhavaṃ bhavaṅgantaritā yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe vīthisaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Catuttho paricchedo.</p>
- <p class="chapter">5. Vīthimuttaparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vīthicittavasenevaṃ, pavattiyamudīrito.</p>
- <p class="gathalast">Pavattisaṅgaho nāma, sandhiyaṃ dāni vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Catasso bhūmiyo, catubbidhā paṭisandhi, cattāri kammāni, catudhā maraṇuppatti ceti vīthimuttasaṅgahe cattāri catukkāni veditabbāni.</p>
- <p class="subhead">Bhūmicatukkaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Tattha <a name="V0.0032"></a> apāyabhūmi kāmasugatibhūmi rūpāvacarabhūmi arūpāvacarabhūmi ceti catasso bhūmiyo nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tāsu nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyo ceti <span class="bld">apāyabhūmi catubbidhā</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Manussā <a name="M0.0030"></a> cātumahārājikā tāvatiṃsā yāmā tusitā nimmānarati paranimmitavasavattī ceti <span class="bld">kāmasugatibhūmi sattavidhā</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Sā panāyamekādasavidhāpi kāmāvacarabhūmicceva saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Brahmapārisajjā brahmapurohitā mahābrahmā ceti paṭhamajjhānabhūmi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Parittābhā appamāṇābhā ābhassarā ceti dutiyajjhānabhūmi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhā ceti tatiyajjhānabhūmi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Vehapphalā asaññasattā suddhāvāsā ceti catutthajjhānabhūmīti <span class="bld">rūpāvacarabhūmi soḷasavidhā</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Avihā atappā sudassā sudassī akaniṭṭhā ceti <span class="bld">suddhāvāsabhūmi pañcavidhā</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Ākāsānañcāyatanabhūmi viññāṇañcāyatanabhūmi ākiñcaññāyatanabhūmi nevasaññānāsaññāyatanabhūmi ceti <span class="bld">arūpabhūmi catubbidhā</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Puthujjanā <a name="V0.0033"></a> na labbhanti, suddhāvāsesu sabbathā.</p>
- <p class="gathalast">Sotāpannā ca sakadāgāmino cāpi puggalā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Ariyā nopalabbhanti, asaññāpāyabhūmisu.</p>
- <p class="gathalast">Sesaṭṭhānesu labbhanti, ariyānariyāpi ca.</p>
- <p class="centered">Idamettha bhūmicatukkaṃ.</p>
- <p class="subhead">Paṭisandhicatukkaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Apāyapaṭisandhi <a name="M0.0031"></a> kāmasugatipaṭisandhi rūpāvacarapaṭisandhi arūpāvacarapaṭisandhi ceti <span class="bld">catubbidhā paṭisandhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Tattha akusalavipākopekkhāsahagatasantīraṇaṃ apāyabhūmiyaṃ okkantikkhaṇe paṭisandhi hutvā tato paraṃ bhavaṅgaṃ pariyosāne cavanaṃ hutvā vocchijjati, <span class="bld">ayamekāpāyapaṭisandhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Kusalavipākopekkhāsahagatasantīraṇaṃ pana kāmasugatiyaṃ manussānañceva jaccandhādīnaṃ bhummassitānañca vinipātikāsurānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Mahāvipākāni pana aṭṭha sabbatthāpi kāmasugatiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Imā nava kāmasugatipaṭisandhiyo nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Sā panāyaṃ dasavidhāpi kāmāvacarapaṭisandhicceva saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Tesu <a name="V0.0034"></a> catunnaṃ apāyānaṃ manussānaṃ vinipātikāsurānañca āyuppamāṇagaṇanāya niyamo natthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Cātumahārājikānaṃ pana devānaṃ dibbāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ, manussagaṇanāya navutivassasatasahassappamāṇaṃ hoti, tato catugguṇaṃ tāvatiṃsānaṃ, tato catugguṇaṃ yāmānaṃ, tato catugguṇaṃ tusitānaṃ, tato catugguṇaṃ nimmānaratīnaṃ, tato catugguṇaṃ paranimmitavasavattīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Navasatañcekavīsa-vassānaṃ koṭiyo tathā.</p>
- <p class="gathalast">Vassasatasahassāni, saṭṭhi ca vasavattisu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Paṭhamajjhānavipākaṃ <a name="M0.0032"></a> paṭhamajjhānabhūmiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Tathā dutiyajjhānavipākaṃ tatiyajjhānavipākañca dutiyajjhānabhūmiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Catutthajjhānavipākaṃ tatiyajjhānabhūmiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Pañcamajjhānavipākaṃ catutthajjhānabhūmiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Asaññasattānaṃ pana rūpameva paṭisandhi hoti. Tathā tato paraṃ pavattiyaṃ cavanakāle ca rūpameva pavattitvā nirujjhati, imā <span class="bld">cha rūpāvacarapaṭisandhiyo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Tesu brahmapārisajjānaṃ devānaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Brahmapurohitānaṃ upaḍḍhakappo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Mahābrahmānaṃ eko kappo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Parittābhānaṃ dve kappāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Appamāṇābhānaṃ cattārikappāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Ābhassarānaṃ <a name="V0.0035"></a> aṭṭha kappāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Parittasubhānaṃ soḷasa kappāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Appamāṇasubhānaṃ dvattiṃsa kappāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Subhakiṇhānaṃ catusaṭṭhi kappāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Vehapphalānaṃ asaññasattānañca pañcakappasatāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Avihānaṃ kappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Atappānaṃ dve kappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Sudassānaṃ cattāri kappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Sudassīnaṃ aṭṭha kappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Akaniṭṭhānaṃ <a name="M0.0033"></a> soḷasa kappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Paṭhamāruppādivipākāni paṭhamāruppādibhūmīsu yathākkamaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanti. Imā <span class="bld">catasso arūpapaṭisandhiyo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Tesu pana ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ vīsatikappasahassāni āyuppamāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Viññāṇañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ cattālīsakappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Ākiñcaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ saṭṭhikappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ caturāsītikappasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Paṭisandhi bhavaṅgañca, tathā cavanamānasaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Ekameva tathevekavisayañcekajātiyaṃ.</p>
- <p class="centered">Idamettha paṭisandhicatukkaṃ.</p>
- <p class="subhead">Kammacatukkaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Janakaṃ <a name="V0.0036"></a> upatthambhakaṃ upapīḷakaṃ upaghātakañceti <span class="bld">kiccavasena</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Garukaṃ āsannaṃ āciṇṇaṃ kaṭattākammañceti <span class="bld">pākadānapariyāyena</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparāpariyavedanīyaṃ ahosikammañceti <span class="bld">pākakālavasena</span> cattāri kammāni nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Tathā akusalaṃ kāmāvacarakusalaṃ rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacarakusalañceti <span class="bld">pākaṭhānavasena</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Tattha <a name="M0.0034"></a> akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammañceti kammadvāravasena tividhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Kathaṃ? Pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro ceti kāyaviññattisaṅkhāte kāyadvāre bāhullavuttito <span class="bld">kāyakammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo ceti vacīviññattisaṅkhāte vacīdvāre bāhullavuttito <span class="bld">vacīkammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi ceti aññatrāpi viññattiyā manasmiṃyeva bāhullavuttito <span class="bld">manokammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Tesu pāṇātipāto pharusavācā byāpādo ca dosamūlena jāyanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Kāmesumicchācāro abhijjhā micchādiṭṭhi ca lobhamūlena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Sesāni <a name="V0.0037"></a> cattāripi dvīhi mūlehi sambhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Cittuppādavasena panetaṃ akusalaṃ sabbathāpi dvādasavidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Kāmāvacarakusalampi kāyadvāre pavattaṃ kāyakammaṃ, vacīdvāre pavattaṃ vacīkammaṃ, manodvāre pavattaṃ manokammañceti kammadvāravasena tividhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Tathā dānasīlabhāvanāvasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Cittuppādavasena panetaṃ aṭṭhavidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Dānasīlabhāvanāpacāyanaveyyāvaccapattidānapattānumodanadhammassavanadhammadesanā diṭṭhijukammavasena dasavidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Taṃ <a name="M0.0035"></a> panetaṃ vīsatividhampi kāmāvacarakammamicceva saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Rūpāvacarakusalaṃ pana manokammameva, tañca bhāvanāmayaṃ appanāppattaṃ, jhānaṅgabhedena pañcavidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Tathā arūpāvacarakusalañca manokammaṃ, tampi bhāvanāmayaṃ appanāppattaṃ. Ārammaṇabhedena catubbidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Etthākusalakammamuddhaccarahitaṃ apāyabhūmiyaṃ paṭisandhiṃ janeti, pavattiyaṃ pana sabbampi dvādasavidhaṃ sattākusalapākāni sabbatthāpi kāmaloke rūpaloke ca yathārahaṃ vipaccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Kāmāvacarakusalampi kāmasugatiyameva paṭisandhiṃ janeti, tathā pavattiyañca mahāvipākāni<a name="V0.0038"></a>, ahetukavipākāni pana aṭṭhapi sabbatthāpi kāmaloke rūpaloke ca yathārahaṃ vipaccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Tatthāpi tihetukamukkaṭṭhaṃ kusalaṃ tihetukaṃ paṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasa vipākāni vipaccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Tihetukamomakaṃ dvihetukamukkaṭṭhañca kusalaṃ dvihetukaṃ paṭisandhiṃ datvā pavatte tihetukarahitāni dvādasa vipākāni vipaccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Dvihetukamomakaṃ pana kusalaṃ ahetukameva paṭisandhiṃ deti, pavatte ca ahetukavipākāneva vipaccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccati.</p>
- <p class="gathalast">Sasaṅkhāramasaṅkhāra-vipākānīti kecana.</p>
- <p class="gatha1">Tesaṃ dvādasa pākāni, dasāṭṭha ca yathākkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yathāvuttānusārena yathāsambhavamuddise.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Rūpāvacarakusalaṃ <a name="M0.0036"></a> pana paṭhamajjhānaṃ parittaṃ bhāvetvā brahmapārisajjesu uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. Tadeva majjhimaṃ bhāvetvā brahmapurohitesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. Paṇītaṃ bhāvetvā mahābrahmesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. Tathā dutiyajjhānaṃ tatiyajjhānañca parittaṃ bhāvetvā parittābhesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Majjhimaṃ bhāvetvā appamāṇābhesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Paṇītaṃ bhāvetvā ābhassaresu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Catutthajjhānaṃ parittaṃ bhāvetvā parittasubhesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Majjhimaṃ <a name="V0.0039"></a> bhāvetvā appamāṇasubhesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Paṇītaṃ bhāvetvā subhakiṇhesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. Pañcamajjhānaṃ bhāvetvā vehapphalesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Tadeva saññāvirāgaṃ bhāvetvā asaññasattesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Anāgāmino pana suddhāvāsesu uppajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Arūpāvacarakusalañca yathākkamaṃ bhāvetvā āruppesu uppajjantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. Itthaṃ mahaggataṃ puññaṃ, yathābhūmivavatthitaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Janeti sadisaṃ pākaṃ, paṭisandhipavattiyaṃ.</p>
- <p class="centered">Idamettha kammacatukkaṃ.</p>
- <p class="subhead">Cutipaṭisandhikkamo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. Āyukkhayena kammakkhayena ubhayakkhayena upacchedakakammunā ceti <span class="bld">catudhā maraṇuppatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Tathā <a name="M0.0037"></a> ca marantānaṃ pana maraṇakāle yathārahaṃ abhimukhībhūtaṃ bhavantare paṭisandhijanakaṃ kammaṃ vā, taṃkammakaraṇakāle rūpādikamupaladdhapubbamupakaraṇabhūtañca kammanimittaṃ vā, anantaramuppajjamānabhave upalabhitabbamupabhogabhūtañca gatinimittaṃ vā kammabalena channaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ paccupaṭṭhāti, tato paraṃ tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha vipaccamānakakammānurūpaṃ parisuddhaṃ upakkiliṭṭhaṃ vā upalabhitabbabhavānurūpaṃ tatthoṇataṃva cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattati bāhullena, tameva vā pana janakabhūtaṃ kammaṃ abhinavakaraṇavasena dvārappattaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. Paccāsannamaraṇassa <a name="V0.0040"></a> tassa vīthicittāvasāne bhavaṅgakkhaye vā cavanavasena paccuppannabhavapariyosānabhūtaṃ cuticittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tasmiṃ niruddhāvasāne tassānantarameva tathāgahitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha savatthukaṃ avatthukameva vā yathārahaṃ avijjānusayaparikkhittena taṇhānusayamūlakena saṅkhārena janiyamānaṃ sampayuttehi pariggayhamānaṃ sahajātānamadhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūtaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena paṭisandhisaṅkhātaṃ mānasaṃ uppajjamānameva patiṭṭhāti bhavantare.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Maraṇāsannavīthiyaṃ panettha mandappavattāni pañceva javanāni pāṭikaṅkhitabbāni, tasmā yadi paccuppannārammaṇesu āpāthagatesu dharantesveva maraṇaṃ hoti, tadā paṭisandhibhavaṅgānampi paccuppannārammaṇatā labbhatīti katvā kāmāvacarapaṭisandhiyā chadvāraggahitaṃ kammanimittaṃ gatinimittañca paccuppannamatītārammaṇaṃ upalabbhati, kammaṃ pana atītameva, tañca manodvāraggahitaṃ, tāni pana sabbānipi parittadhammabhūtānevārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. Rūpāvacarapaṭisandhiyā pana paññattibhūtaṃ kammanimittamevārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Tathā <a name="M0.0038"></a> arūpapaṭisandhiyā ca mahaggatabhūtaṃ paññattibhūtañca kammanimittameva yathārahamārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Asaññasattānaṃ pana jīvitanavakameva paṭisandhibhāvena patiṭṭhāti, tasmā te rūpapaṭisandhikā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. Arūpā arūpapaṭisandhikā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Sesā rūpārūpapaṭisandhikā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Āruppacutiyā honti, heṭṭhimāruppavajjitā.</p>
- <p class="gathalast">Paramāruppasandhī ca, tathā kāmatihetukā.</p>
- <p class="gatha1">Rūpāvacaracutiyā<a name="V0.0041"></a>, aheturahitā siyuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sabbā kāmatihetumhā, kāmesveva panetarā.</p>
- <p class="centered">Ayamettha cutipaṭisandhikkamo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Iccevaṃ gahitapaṭisandhikānaṃ pana paṭisandhinirodhānantarato pabhuti tamevārammaṇamārabbha tadeva cittaṃ yāva cuticittuppādā asati vīthicittuppāde bhavassa aṅgabhāvena bhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ mānasaṃ abbocchinnaṃ nadīsoto viya pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. Pariyosāne ca cavanavasena cuticittaṃ hutvā nirujjhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Tato parañca paṭisandhādayo rathacakkamiva yathākkamaṃ eva parivattantā pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Paṭisandhibhavaṅgavīthiyo, cuticeha tathā bhavantare.</p>
- <p class="gathalast">Puna sandhi bhavaṅgamiccayaṃ, parivattati cittasantati.</p>
- <p class="gatha1">Paṭisaṅkhāyapanetamaddhuvaṃ<a name="M0.0039"></a>, adhigantvā padamaccutaṃ budhā;</p>
- <p class="gathalast">Susamucchinnasinehabandhanā, samamessanti cirāya subbatā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe vīthimuttasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Pañcamo paricchedo.</p>
- <p class="chapter">6. Rūpaparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ettāvatā vibhattā hi, sappabhedappavattikā.</p>
- <p class="gathalast">Cittacetasikā dhammā, rūpaṃ dāni pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Samuddesā <a name="V0.0042"></a> vibhāgā ca, samuṭṭhānā kalāpato.</p>
- <p class="gathalast">Pavattikkamato ceti, pañcadhā tattha saṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Rūpasamuddeso</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti <span class="bld">duvidhampetaṃ rūpaṃ</span> ekādasavidhena saṅgahaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Kathaṃ? Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu <span class="bld">bhūtarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo <span class="bld">pasādarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Rūpaṃ saddo gandho raso āpodhātuvivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbaṃ <span class="bld">gocararūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Itthattaṃ purisattaṃ <span class="bld">bhāvarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Hadayavatthu <span class="bld">hadayarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Jīvitindriyaṃ <span class="bld">jīvitarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Kabaḷīkāro āhāro <span class="bld">āhārarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Iti <a name="M0.0040"></a> ca aṭṭhārasavidhampetaṃ rūpaṃ sabhāvarūpaṃ salakkhaṇarūpaṃ nipphannarūpaṃ rūparūpaṃ sammasanarūpanti ca saṅgahaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Ākāsadhātu <span class="bld">paricchedarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Kāyaviññatti vacīviññatti <span class="bld">viññattirūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Rūpassa lahutā mudutā kammaññatā viññattidvayaṃ <span class="bld">vikārarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā <span class="bld">lakkhaṇarūpaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Jātirūpameva <a name="V0.0043"></a> panettha upacayasantatināmena pavuccatīti ekādasavidhampetaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti sarūpavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Kathaṃ –</p>
- <p class="gatha1">Bhūtappasādavisayā, bhāvo hadayamiccapi;</p>
- <p class="gathalast">Jīvitāhārarūpehi, aṭṭhārasavidhaṃ tathā.</p>
- <p class="gatha1">Paricchedo ca viññatti, vikāro lakkhaṇanti ca;</p>
- <p class="gathalast">Anipphannā dasa ceti, aṭṭhavīsavidhaṃ bhave.</p>
- <p class="centered">Ayamettha rūpasamuddeso.</p>
- <p class="subhead">Rūpavibhāgo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Sabbañca panetaṃ rūpaṃ ahetukaṃ sappaccayaṃ sāsavaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ anārammaṇaṃ appahātabbamevāti ekavidhampi ajjhattikabāhirādivasena bahudhā bhedaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Kathaṃ? Pasādasaṅkhātaṃ pañcavidhampi <span class="bld">ajjhattikarūpaṃ</span> nāma, itaraṃ <span class="bld">bāhirarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Pasādahadayasaṅkhātaṃ <a name="M0.0041"></a> chabbidhampi <span class="bld">vatthurūpaṃ</span> nāma, itaraṃ <span class="bld">avatthurūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Pasādaviññattisaṅkhātaṃ sattavidhampi <span class="bld">dvārarūpaṃ</span> nāma, itaraṃ advārarūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Pasādabhāvajīvitasaṅkhātaṃ aṭṭhavidhampi <span class="bld">indriyarūpaṃ</span> nāma, itaraṃ <span class="bld">anindriyarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Pasādavisayasaṅkhātaṃ dvādasavidhampi <span class="bld">oḷārikarūpaṃ santikerūpaṃ, sappaṭigharūpañca,</span> itaraṃ <span class="bld">sukhumarūpaṃ dūrerūpaṃ appaṭigharūpañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kammajaṃ <a name="V0.0044"></a> <span class="bld">upādinnarūpaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">anupādinnarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Rūpāyatanaṃ <span class="bld">sanidassanarūpaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">anidassanarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Cakkhādidvayaṃ asampattavasena, ghānādittayaṃ sampattavasenāti pañcavidhampi <span class="bld">gocaraggāhikarūpaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">agocaraggāhikarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Vaṇṇo gandho raso ojā bhūtacatukkañceti aṭṭhavidhampi <span class="bld">avinibbhogarūpaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">vinibbhogarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Iccevamaṭṭhavīsati-vidhampi ca vicakkhaṇā.</p>
- <p class="gathalast">Ajjhattikādibhedena, vibhajanti yathārahaṃ.</p>
- <p class="centered">Ayamettha rūpavibhāgo.</p>
- <p class="subhead">Rūpasamuṭṭhānanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Kammaṃ cittaṃ utu āhāro ceti <span class="bld">cattāri rūpasamuṭṭhānāni</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Tattha kāmāvacaraṃ rūpāvacarañceti pañcavīsatividhampi kusalākusalakammamabhisaṅkhataṃ ajjhattikasantāne kammasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhimupādāya khaṇe khaṇe samuṭṭhāpeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Arūpavipākadvipañcaviññāṇavajjitaṃ <a name="M0.0042"></a> pañcasattatividhampi cittaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭhamabhavaṅgamupādāya jāyantameva samuṭṭhāpeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Tattha appanājavanaṃ iriyāpathampi sannāmeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Voṭṭhabbanakāmāvacarajavanābhiññā pana viññattimpi samuṭṭhāpenti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Somanassajavanāni panettha terasa hasanampi janenti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Sītuṇhotusamaññātā <a name="V0.0045"></a> tejodhātu ṭhitippattāva utusamuṭṭhānarūpaṃ ajjhattañca bahiddhā ca yathārahaṃ samuṭṭhāpeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Ojāsaṅkhāto āhāro āhārasamuṭṭhānarūpaṃ ajjhoharaṇakāle ṭhānappattova samuṭṭhāpeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Tattha hadayaindriyarūpāni kammajāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Viññattidvayaṃ cittajameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Saddo cittotujo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Avinibbhogarūpāni ceva ākāsadhātu ca. Catūhi sambhūtāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Lakkhaṇarūpāni na kutoci jāyanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Aṭṭhārasa pannarasa, terasa dvādasāti ca.</p>
- <p class="gathalast">Kammacittotukāhāra-jāni honti yathākkamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Jāyamānādirūpānaṃ, sabhāvattā hi kevalaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Lakkhaṇāni na jāyanti, kehicīti pakāsitaṃ.</p>
- <p class="centered">Ayamettha rūpasamuṭṭhānanayo.</p>
- <p class="subhead">Kalāpayojanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Ekuppādā <a name="M0.0043"></a> ekanirodhā ekanissayā sahavuttino <span class="bld">ekavīsati rūpakalāpā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Tattha jīvitaṃ avinibbhogarūpañca cakkhunā saha cakkhudasakanti pavuccati. Tathā <a name="V0.0046"></a> sotādīhi saddhiṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ kāyadasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ vatthudasakañceti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Avinibbhogarūpameva jīvitena saha jīvitanavakanti pavuccati. Ime <span class="bld">nava kammasamuṭṭhānakalāpā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Avinibbhogarūpaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ, tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ, vacīviññattisaddehi saha vacīviññattidasakaṃ, lahutādīhi saddhiṃ lahutādekādasakaṃ, kāyaviññattilahutādidvādasakaṃ, vacīviññattisaddalahutāditerasakañceti <span class="bld">cha cittasamuṭṭhānakalāpā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Suddhaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ lahutādekādasakaṃ saddalahutādidvādasakañceti <span class="bld">cattāro utusamuṭṭhānakalāpā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Suddhaṭṭhakaṃ lahutādekādasakañceti <span class="bld">dveāhārasamuṭṭhānakalāpā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Tattha suddhaṭṭhakaṃ saddanavakañceti dve utusamuṭṭhānakalāpā bahiddhāpi labbhanti, avasesā pana sabbepi ajjhattikamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Kammacittotukāhāra-samuṭṭhānā yathākkamaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Nava cha caturo dveti, kalāpā ekavīsati.</p>
- <p class="gatha1">Kalāpānaṃ pariccheda-lakkhaṇattā vicakkhaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Na kalāpaṅgamiccāhu, ākāsaṃ lakkhaṇāni ca.</p>
- <p class="centered">Ayamettha kalāpayojanā.</p>
- <p class="subhead">Rūpapavattikkamo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Sabbānipi <a name="M0.0044"></a> panetāni rūpāni kāmaloke yathārahaṃ anūnāni pavattiyaṃ upalabbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Paṭisandhiyaṃ <a name="V0.0047"></a> pana saṃsedajānañceva opapātikānañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni satta dasakāni pātubhavanti ukkaṭṭhavasena, omakavasena pana cakkhusotaghānabhāvadasakāni kadācipi na labbhanti, tasmā tesaṃ vasena kalāpahāni veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Gabbhaseyyakasattānaṃ pana kāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni tīṇi dasakāni pātubhavanti, tatthāpi bhāvadasakaṃ kadāci na labbhati, tato paraṃ pavattikāle kamena cakkhudasakādīni ca pātubhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Iccevaṃ paṭisandhimupādāya kammasamuṭṭhānā, dutiyacittamupādāya cittasamuṭṭhānā, ṭhitikālamupādāya utusamuṭṭhānā, ojāpharaṇamupādāya āhārasamuṭṭhānā ceti catusamuṭṭhānarūpakalāpasantati kāmaloke dīpajālā viya, nadīsoto viya ca yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Maraṇakāle pana cuticittoparisattarasamacittassa ṭhitikālamupādāya kammajarūpāni na uppajjanti, puretaramuppannāni ca kammajarūpāni cuticittasamakālameva pavattitvā nirujjhanti, tato paraṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjati, tato paraṃ utusamuṭṭhānarūpaparamparā yāva matakaḷevarasaṅkhātā pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Iccevaṃ matasattānaṃ, punadeva bhavantare.</p>
- <p class="gathalast">Paṭisandhimupādāya, tathā rūpaṃ pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Rūpaloke <a name="M0.0045"></a> pana ghānajivhākāyabhāvadasakāni ca āhārajakalāpāni ca na labbhanti, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle cakkhusotavatthuvasena tīṇi dasakāni jīvitanavakañceti cattāro kammasamuṭṭhānakalāpā, pavattiyaṃ cittotusamuṭṭhānā ca labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Asaññasattānaṃ pana cakkhusotavatthusaddāpi na labbhanti, tathā sabbānipi cittajarūpāni, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle jīvitanavakameva, pavattiyañca saddavajjitaṃ utusamuṭṭhānarūpaṃ atiricchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Iccevaṃ <a name="V0.0048"></a> kāmarūpāsaññīsaṅkhātesu tīsu ṭhānesu paṭisandhipavattivasena duvidhā rūpappavatti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Aṭṭhavīsati kāmesu, honti tevīsa rūpisu.</p>
- <p class="gathalast">Sattaraseva saññīnaṃ, arūpe natthi kiñcipi.</p>
- <p class="gatha1">Saddo vikāro jaratā, maraṇañcopapattiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Na labbhanti pavatte tu, na kiñcipi na labbhati.</p>
- <p class="centered">Ayamettha rūpapavattikkamo.</p>
- <p class="subhead">Nibbānabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Nibbānaṃ</span> pana lokuttarasaṅkhātaṃ catumaggañāṇena sacchikātabbaṃ maggaphalānamārammaṇabhūtaṃ vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Tadetaṃ sabhāvato ekavidhampi saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti kāraṇapariyāyena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Tathā <a name="M0.0046"></a> suññataṃ animittaṃ appaṇihitañceti tividhaṃ hoti ākārabhedena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Padamaccutamaccantaṃ, asaṅkhatamanuttaraṃ.</p>
- <p class="gathalast">Nibbānamiti bhāsanti, vānamuttā mahesayo.</p>
- <p class="gatha1">Iti cittaṃ cetasikaṃ, rūpaṃ nibbānamiccapi;</p>
- <p class="gathalast">Paramatthaṃ pakāsenti, catudhāva tathāgatā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe rūpasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Chaṭṭho paricchedo.</p>
- <p class="chapter">7. Samuccayaparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Dvāsattatividhā <a name="V0.0049"></a> vuttā, vatthudhammā salakkhaṇā.</p>
- <p class="gathalast">Tesaṃ dāni yathāyogaṃ, pavakkhāmi samuccayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Akusalasaṅgaho missakasaṅgaho bodhipakkhiyasaṅgaho sabbasaṅgaho ceti samuccayasaṅgaho catubbidho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">Akusalasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Kathaṃ? <span class="bld">Akusalasaṅgahe</span> tāva cattāro āsavā – kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Cattāro oghā – kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjogho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Cattāro yogā – kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Cattāro ganthā – abhijjhākāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Cattāro <a name="M0.0047"></a> upādānā – kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Cha nīvaraṇāni – kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Satta <a name="V0.0050"></a> anusayā – kāmarāgānusayo bhavarāgānusayo paṭighānusayo mānānusayo diṭṭhānusayo vicikicchānusayo avijjānusayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ rūparāgasaṃyojanaṃ arūparāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ mānasaṃyojanaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojanaṃ uddhaccasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ suttante.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Aparānipi dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ mānasaṃyojanaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojanaṃ issāsaṃyojanaṃ macchariyasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ abhidhamme (vibha. 969).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Dasa kilesā – lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Āsavādīsu panettha kāmabhavanāmena tabbatthukā taṇhā adhippetā, sīlabbataparāmāso idaṃsaccābhiniveso attavādupādo ca tathāpavattaṃ diṭṭhigatameva pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Āsavoghā ca yogā ca,</p>
- <p class="gatha2">Tayo ganthā ca vatthuto;</p>
- <p class="gatha3">Upādānā duve vuttā,</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭha nīvaraṇā siyuṃ.</p>
- <p class="gatha1">Chaḷevānusayā <a name="M0.0048"></a> honti, nava saṃyojanā matā;</p>
- <p class="gathalast">Kilesā dasa vuttoyaṃ, navadhā pāpasaṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Missakasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Missakasaṅgahe</span> cha hetū – lobho doso moho alobho adoso amoho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Satta <a name="V0.0051"></a> jhānaṅgāni – vitakko vicāro pīti ekaggatā somanassaṃ domanassaṃ upekkhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Dvādasa maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ manindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Nava balāni – saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Cattāro adhipatī – chandādhipati vīriyādhipati cittādhipati vīmaṃsādhipati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Cattāro āhārā – kabaḷīkāro āhāro, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Indriyesu <a name="M0.0049"></a> panettha sotāpattimaggañāṇaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Arahattaphalañāṇaṃ aññātāvindriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Majjhe cha ñāṇāni aññindriyānīti pavuccanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Jīvitindriyañca rūpārūpavasena duvidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Pañcaviññāṇesu jhānaṅgāni, avīriyesu balāni, ahetukesu maggaṅgāni na labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Tathā <a name="V0.0052"></a> vicikicchācitte ekaggatā maggindriyabalabhāvaṃ na gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Dvihetukatihetukajavanesveva yathāsambhavaṃ adhipati ekova labbhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Cha hetū pañca jhānaṅgā, maggaṅgā nava vatthuto.</p>
- <p class="gathalast">Soḷasindriyadhammā ca, baladhammā naveritā.</p>
- <p class="gatha1">Cattārodhipati vuttā, tathāhārāti sattadhā;</p>
- <p class="gathalast">Kusalādisamākiṇṇo, vuttomissakasaṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Bodhipakkhiyasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Bodhipakkhiyasaṅgahe</span> cattāro satipaṭṭhānā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Cattāro sammappadhānā uppannānaṃ pāpakānaṃ pahānāya vāyāmo, anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāya vāyāmo, anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya vāyāmo, uppannānaṃ kusalānaṃ bhiyyobhāvāya vāyāmo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Cattāro <a name="M0.0050"></a> iddhipādā – chandiddhipādo vīriyiddhipādo cittiddhipādo vīmaṃsiddhipādo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Pañcindriyāni – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Pañca balāni – saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Satta bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Aṭṭha <a name="V0.0053"></a> maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Ettha pana cattāro satipaṭṭhānāti sammāsati ekāva pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Tathā cattāro sammappadhānāti ca sammāvāyāmo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Chando cittamupekkhā ca, saddhāpassaddhipītiyo.</p>
- <p class="gathalast">Sammādiṭṭhi ca saṅkappo, vāyāmo viratittayaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Sammāsati samādhīti, cuddasete sabhāvato;</p>
- <p class="gathalast">Sattatiṃsappabhedena, sattadhā tattha saṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Saṅkappapassaddhi ca pītupekkhā,</p>
- <p class="gatha2">Chando ca cittaṃ viratittayañca;</p>
- <p class="gatha3">Navekaṭhānā viriyaṃ navaṭṭha,</p>
- <p class="gatha2">Satī samādhī catu pañca paññā;</p>
- <p class="gatha3">Saddhā duṭhānuttamasattatiṃsa-</p>
- <p class="gathalast">Dhammānameso pavaro vibhāgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Sabbe <a name="M0.0051"></a> lokuttare honti, na vā saṅkappapītiyo.</p>
- <p class="gathalast">Lokiyepi yathāyogaṃ, chabbisuddhipavattiyaṃ.</p>
- <p class="subhead">Sabbasaṅgaho</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Sabbasaṅgahe</span> pañcakkhandhā – rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Pañcupādānakkhandhā <a name="V0.0054"></a> – rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ manāyatanaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ dhammāyatanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu sotadhātu ghānadhātu jivhādhātu kāyadhātu rūpadhātu saddadhātu gandhadhātu rasadhātu phoṭṭhabbadhātu cakkhuviññāṇadhātu sotaviññāṇadhātu ghānaviññāṇadhātu jivhāviññāṇadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, dukkhanirodho ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Ettha pana cetasikasukhumarūpanibbānavasena ekūnasattati dhammā dhammāyatanadhammadhātūti saṅkhaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Manāyatanameva sattaviññāṇadhātuvasena bhijjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Rūpañca vedanā saññā, sesacetasikā tathā.</p>
- <p class="gathalast">Viññāṇamiti pañcete, pañcakkhandhāti bhāsitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Pañcupādānakkhandhāti<a name="M0.0052"></a>, tathā tebhūmakā matā.</p>
- <p class="gathalast">Bhedābhāvena nibbānaṃ, khandhasaṅgahanissaṭaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Dvārārammaṇabhedena, bhavantāyatanāni ca.</p>
- <p class="gathalast">Dvārālambataduppanna-pariyāyena dhātuyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Dukkhaṃ <a name="V0.0055"></a> tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ, taṇhā samudayo bhave.</p>
- <p class="gathalast">Nirodho nāma nibbānaṃ, maggo lokuttaro mato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Maggayuttā phalā ceva, catusaccavinissaṭā.</p>
- <p class="gathalast">Iti pañcappabhedena, pavutto sabbasaṅgaho.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe samuccayasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Sattamo paricchedo.</p>
- <p class="chapter">8. Paccayaparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Yesaṃ saṅkhatadhammānaṃ, ye dhammā paccayā yathā.</p>
- <p class="gathalast">Taṃ vibhāgamihedāni, pavakkhāmi yathārahaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Paṭiccasamuppādanayo paṭṭhānanayo ceti paccayasaṅgaho duvidho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Tattha tabbhāvabhāvībhāvākāramattopalakkhito paṭiccasamuppādanayo, paṭṭhānanayo pana āhaccapaccayaṭṭhitimārabbha pavuccati, ubhayaṃ pana vomissetvā papañcenti ācariyā.</p>
- <p class="subhead">Paṭiccasamuppādanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Tattha avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo<a name="M0.0053"></a>, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā <a name="V0.0056"></a> jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti ayamettha <span class="bld">paṭiccasamuppādanayo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Tattha tayo addhā dvādasaṅgāni vīsatākārā tisandhi catusaṅkhepā tīṇi vaṭṭāni dve mūlāni ca veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Kathaṃ? Avijjāsaṅkhārā atīto addhā, jātijarāmaraṇaṃ anāgato addhā, majjhe aṭṭha paccuppanno addhāti tayo addhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Avijjā saṅkhārā viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā taṇhā upādānaṃ bhavo jāti jarāmaraṇanti dvādasaṅgāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Sokādivacanaṃ panettha nissandaphalanidassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Avijjāsaṅkhāraggahaṇena panettha taṇhupādānabhavāpi gahitā bhavanti, tathā taṇhupādānabhavaggahaṇena ca avijjāsaṅkhārā, jātijarāmaraṇaggahaṇena ca viññāṇādiphalapañcakameva gahitanti katvā –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ.</p>
- <p class="gatha2">Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakanti;</p>
- <p class="gathalast">Vīsatākārā tisandhi, catusaṅkhepā ca bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Avijjātaṇhupādānā ca kilesavaṭṭaṃ, kammabhavasaṅkhāto bhavekadeso saṅkhārā ca kammavaṭṭaṃ, upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso avasesā ca vipākavaṭṭanti tīṇi vaṭṭāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Avijjātaṇhāvasena dve mūlāni ca veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Tesameva <a name="M0.0054"></a><a name="V0.0057"></a> ca mūlānaṃ, nirodhena nirujjhati.</p>
- <p class="gatha2">Jarāmaraṇamucchāya, pīḷitānamabhiṇhaso;</p>
- <p class="gathalast">Āsavānaṃ samuppādā, avijjā ca pavattati.</p>
- <p class="gatha1">Vaṭṭamābandhamiccevaṃ, tebhūmakamanādikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Paṭiccasamuppādoti, paṭṭhapesi mahāmuni.</p>
- <p class="subhead">Paṭṭhānanayo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Hetupaccayo ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo anantarapaccayo samanantarapaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo nissayapaccayo upanissayapaccayo purejātapaccayo pacchājātapaccayo āsevanapaccayo kammapaccayo vipākapaccayo āhārapaccayo indriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo vippayuttapaccayo atthipaccayo natthipaccayo vigatapaccayo avigatapaccayoti ayamettha <span class="bld">paṭṭhānanayo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Chadhā nāmaṃ tu nāmassa, pañcadhā nāmarūpinaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Ekadhā puna rūpassa, rūpaṃ nāmassa cekadhā.</p>
- <p class="gatha1">Paññattināmarūpāni, nāmassa duvidhā dvayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dvayassa navadhā ceti, chabbidhā paccayā kathaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Anantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ anantarasamanantaranatthivigatavasena, purimāni javanāni pacchimānaṃ javanānaṃ āsevanavasena, sahajātā cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sampayuttavaseneti ca <span class="bld">chadhā nāmaṃ nāmassa</span> paccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Hetujhānaṅgamaggaṅgāni sahajātānaṃ nāmarūpānaṃ hetādivasena, sahajātā cetanā sahajātānaṃ nāmarūpānaṃ, nānākkhaṇikā cetanā kammābhinibbattānaṃ nāmarūpānaṃ kammavasena, vipākakkhandhā <a name="V0.0058"></a> aññamaññaṃ sahajātānaṃ rūpānaṃ vipākavaseneti <a name="M0.0055"></a> ca <span class="bld">pañcadhā nāmaṃ nāmarūpānaṃ</span> paccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātavaseneti <span class="bld">ekadhāva nāmaṃ rūpassa</span> paccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Cha vatthūni pavattiyaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ pañcārammaṇāni ca pañcaviññāṇavīthiyā purejātavaseneti <span class="bld">ekadhāva rūpaṃ nāmassa</span> paccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Ārammaṇavasena upanissayavaseneti ca <span class="bld">duvidhā paññattināmarūpāni nāmasseva</span> paccayā honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Tattha rūpādivasena chabbidhaṃ hoti ārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Upanissayo pana tividho hoti – ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayo ceti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Tattha ārammaṇameva garukataṃ ārammaṇūpanissayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Anantaraniruddhā cittacetasikā dhammā anantarūpanissayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Rāgādayo pana dhammā saddhādayo ca sukhaṃ dukkhaṃ puggalo bhojanaṃ utusenāsanañca yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhā ca kusalādidhammānaṃ, kammaṃ vipākānanti ca bahudhā hoti pakatūpanissayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Adhipatisahajātaaññamaññanissayaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatavaseneti yathārahaṃ <span class="bld">navadhā nāmarūpāni nāmarūpānaṃ</span> paccayā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Tattha <a name="V0.0059"></a> garukatamārammaṇaṃ ārammaṇādhipativasena nāmānaṃ, sahajātādhipati catubbidhopi sahajātavasena sahajātānaṃ nāmarūpānanti ca duvidho hoti adhipatipaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Cittacetasikā dhammā <a name="M0.0056"></a> aññamaññaṃ sahajātarūpānañca, mahābhūtā aññamaññaṃ upādārūpānañca, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamaññanti ca tividho hoti sahajātapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ, mahābhūtā aññamaññaṃ, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamaññanti ca tividho hoti aññamaññapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sahajātarūpānañca, mahābhūtā aññamaññaṃ upādārūpānañca, cha vatthūni sattannaṃ viññāṇadhātūnanti ca tividho hoti nissayapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa, arūpino āhārā sahajātānaṃ nāmarūpānanti ca duvidho hoti āhārapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Pañca pasādā pañcannaṃ viññāṇānaṃ, rūpajīvitindriyaṃ upādinnarūpānaṃ, arūpino indriyā sahajātānaṃ nāmarūpānanti ca tividho hoti indriyapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Okkantikkhaṇe vatthu vipākānaṃ, cittacetasikā dhammā sahajātarūpānaṃ sahajātavasena, pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātavasena cha vatthūni pavattiyaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ purejātavaseneti ca tividho hoti vippayuttapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Sahajātaṃ purejātaṃ, pacchājātañca sabbathā.</p>
- <p class="gathalast">Kabaḷīkāro āhāro, rūpajīvitamiccayanti. –</p>
- <p class="unindented">Pañcavidho hoti atthipaccayo avigatapaccayo ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Ārammaṇūpanissayakammatthipaccayesu <a name="V0.0060"></a> ca sabbepi paccayā samodhānaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Sahajātarūpanti <a name="M0.0057"></a> panettha sabbatthāpi pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca vasena duvidhaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Iti tekālikā dhammā, kālamuttā ca sambhavā.</p>
- <p class="gatha2">Ajjhattañca bahiddhā ca, saṅkhatāsaṅkhatā tathā;</p>
- <p class="gatha3">Paññattināmarūpānaṃ, vasena tividhā ṭhitā;</p>
- <p class="gathalast">Paccayā nāma paṭṭhāne, catuvīsati sabbathā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Tattha rūpadhammā rūpakkhandhova, cittacetasikasaṅkhātā cattāro arūpino khandhā, nibbānañceti pañcavidhampi arūpanti ca nāmanti ca pavuccati.</p>
- <p class="subhead">Paññattibhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Tato avasesā paññatti pana paññāpiyattā paññatti, paññāpanato paññattīti ca duvidhā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Kathaṃ? Taṃtaṃbhūtavipariṇāmākāramupādāya tathā tathā paññattā bhūmipabbatādikā, sambhārasannivesākāramupādāya geharathasakaṭādikā, khandhapañcakamupādāya purisapuggalādikā, candāvaṭṭanādikamupādāya disākālādikā, asamphuṭṭhākāramupādāya kūpaguhādikā, taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya kasiṇanimittādikā ceti evamādippabhedā pana paramatthato avijjamānāpi atthacchāyākārena cittuppādānamārammaṇabhūtā taṃ taṃ upādāya upanidhāya kāraṇaṃ katvā tathā tathā parikappiyamānā saṅkhāyati samaññāyati voharīyati paññāpīyatīti paññattīti pavuccati. Ayaṃ paññatti paññāpiyattā paññatti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Paññāpanato paññatti pana nāmanāmakammādināmena paridīpitā, sā vijjamānapaññatti avijjamānapaññatti, vijjamānena <a name="M0.0058"></a> avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti<a name="V0.0061"></a>, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññatti ceti chabbidhā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Tattha yadā pana paramatthato vijjamānaṃ rūpavedanādiṃ etāya paññāpenti, tadāyaṃ vijjamānapaññatti. Yadā pana paramatthato avijjamānaṃ bhūmipabbatādiṃ etāya paññāpenti, tadāyaṃ avijjamānapaññattīti pavuccati. Ubhinnaṃ pana vomissakavasena sesā yathākkamaṃ chaḷabhiñño, itthisaddo, cakkhuviññāṇaṃ, rājaputtoti ca veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Vacīghosānusārena, sotaviññāṇavīthiyā.</p>
- <p class="gathalast">Pavatthānantaruppanna-manodvārassa gocarā.</p>
- <p class="gatha1">Atthā yassānusārena, viññāyanti tato paraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāyaṃ paññatti viññeyyā, lokasaṅketanimmitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe paccayasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamo paricchedo.</p>
- <p class="chapter">9. Kammaṭṭhānaparicchedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Samathavipassanānaṃ, bhāvanānamito paraṃ.</p>
- <p class="gathalast">Kammaṭṭhānaṃ pavakkhāmi, duvidhampi yathākkamaṃ.</p>
- <p class="subhead">Samathakammaṭṭhānaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Tattha <span class="bld">samathasaṅgahe</span> tāva dasa kasiṇāni, dasa asubhā, dasa anussatiyo, catasso appamaññāyo, ekā saññā, ekaṃ vavatthānaṃ, cattāro āruppā ceti sattavidhena samathakammaṭṭhānasaṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Caritabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Rāgacaritā <a name="M0.0059"></a><a name="V0.0062"></a> dosacaritā mohacaritā saddhācaritā buddhicaritā vitakkacaritā ceti chabbidhena caritasaṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Bhāvanābhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Parikammabhāvanā upacārabhāvanā appanābhāvanā ceti tisso bhāvanā.</p>
- <p class="subhead">Nimittabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Parikammanimittaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittañceti tīṇi nimittāni ca veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Kathaṃ? Pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ākāsakasiṇaṃ ālokakasiṇañceti imāni <span class="bld">dasa kasiṇāni</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakaṃ vicchiddakaṃ vikkhāyitakaṃ vikkhittakaṃ hatavikkhittakaṃ lohitakaṃ puḷavakaṃ aṭṭhikañceti ime <span class="bld">dasa asubhā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Buddhānussati dhammānussati saṃghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati maraṇānussati kāyagatāsati ānāpānassati ceti imā <span class="bld">dasa anussatiyo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Mettā karuṇā muditā upekkhā ceti imā <span class="bld">catasso appamaññāyo</span> nāma, brahmavihāroti ca pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Āhārepaṭikūlasaññā <span class="bld">ekā saññā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Catudhātuvavatthānaṃ <a name="V0.0063"></a> <span class="bld">ekaṃ vavatthānaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Ākāsānañcāyatanādayo <a name="M0.0060"></a> <span class="bld">cattāro āruppā</span> nāmāti sabbathāpi samathaniddese cattālīsa kammaṭṭhānāni bhavanti.</p>
- <p class="subhead">Sappāyabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Caritāsu pana dasa asubhā kāyagatāsatisaṅkhātā koṭṭhāsabhāvanā ca rāgacaritassa sappāyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Catasso appamaññāyo nīlādīni ca cattāri kasiṇāni dosacaritassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Ānāpānaṃ mohacaritassa vitakkacaritassa ca,</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Buddhānussatiādayo cha saddhācaritassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Maraṇaupasamasaññāvavatthānāni buddhicaritassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Sesāni pana sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbesampi sappāyāni, tatthāpi kasiṇesu puthulaṃ mohacaritassa, khuddakaṃ vitakkacaritassevāti.</p>
- <p class="centered">Ayamettha sappāyabhedo.</p>
- <p class="subhead">Bhāvanābhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Bhāvanāsu</span> sabbatthāpi parikammabhāvanā labbhateva, buddhānussatiādīsu aṭṭhasu saññāvavatthānesu cāti dasasukammaṭṭhānesu upacārabhāvanāva sampajjati, natthi appanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Sesesu pana samatiṃsakammaṭṭhānesu appanābhāvanāpi sampajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Tatthāpi <a name="V0.0064"></a> dasa kasiṇāni ānāpānañca pañcakajjhānikāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Dasa <a name="M0.0061"></a> asubhā kāyagatāsati ca paṭhamajjhānikā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Mettādayo tayo catukkajjhānikā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Upekkhā pañcamajjhānikāti chabbīsati rūpāvacarajjhānikāni kammaṭṭhānāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Cattāro pana āruppā āruppajjhānikāti.</p>
- <p class="centered">Ayamettha bhāvanābhedo.</p>
- <p class="subhead">Gocarabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Nimittesu</span> pana parikammanimittaṃ uggahanimittañca sabbatthāpi yathārahaṃ pariyāyena labbhanteva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Paṭibhāganimittaṃ pana kasiṇāsubhakoṭṭhāsaānāpānesveva labbhati, tattha hi paṭibhāganimittamārabbha upacārasamādhi appanāsamādhi ca pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Kathaṃ? Ādikammikassa hi pathavīmaṇḍalādīsu nimittaṃ uggaṇhantassa tamārammaṇaṃ parikammanimittanti pavuccati, sā ca bhāvanā parikammabhāvanā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Yadā pana taṃ nimittaṃ cittena samuggahitaṃ hoti, cakkhunā passantasseva manodvārassa āpāthamāgataṃ, tadā tamevārammaṇaṃ uggahanimittaṃ nāma, sā ca bhāvanā samādhiyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Tathā samāhitassa panetassa tato paraṃ tasmiṃ uggahanimitte parikammasamādhinā bhāvanamanuyuñjantassa yadā tappaṭibhāgaṃ vatthudhammavimuccitaṃ paññattisaṅkhātaṃ bhāvanāmayamārammaṇaṃ citte sannisannaṃ samappitaṃ hoti, tadā taṃ paṭibhāganimittaṃ samuppannanti pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Tato <a name="V0.0065"></a> paṭṭhāya paripanthavippahīnā kāmāvacarasamādhisaṅkhātā upacārabhāvanā nipphannā nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Tato <a name="M0.0062"></a> paraṃ tameva paribhāganimittaṃ upacārasamādhinā samāsevantassa rūpāvacarapaṭhamajjhānamappeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Tato paraṃ tameva paṭhamajjhānaṃ āvajjanaṃ samāpajjanaṃ adhiṭṭhānaṃ vuṭṭhānaṃ paccavekkhaṇā ceti imāhi pañcahi vasitāhi vasībhūtaṃ katvā vitakkādikamoḷārikaṅgaṃ pahānāya vicārādisukhumaṅgupattiyā padahato yathākkamaṃ dutiyajjhānādayo yathārahamappenti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Iccevaṃ pathavīkasiṇādīsu dvāvīsatikammaṭṭhānesu paṭibhāganimittamupalabbhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Avasesesu pana appamaññā sattapaññattiyaṃ pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Ākāsavajjitakasiṇesu pana yaṃ kiñci kasiṇaṃ ugghāṭetvā laddhamākāsaṃ anantavasena parikammaṃ karontassa paṭhamāruppamappeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Tameva paṭhamāruppaviññāṇaṃ anantavasena parikammaṃ karontassa dutiyāruppamappeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Tameva paṭhamāruppaviññāṇābhāvaṃ pana ‘‘natthi kiñcī’’ti parikammaṃ karontassa tatiyāruppamappeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Tatiyāruppaṃ ‘‘santametaṃ, paṇītameta’’nti parikammaṃ karontassa catutthāruppamappeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Avasesesu ca dasasu kammaṭṭhānesu buddhaguṇādikamārammaṇamārabbha parikammaṃ katvā tasmiṃ nimitte sādhukamuggahite tattheva parikammañca samādhiyati, upacāro ca sampajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Abhiññāvasena <a name="M0.0063"></a> pavattamānaṃ pana rūpāvacarapañcamajjhānaṃ abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvā adhiṭṭheyyādikamāvajjetvā parikammaṃ karontassa rūpādīsu ārammaṇesu yathārahamappeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Abhiññā <a name="V0.0066"></a> ca nāma –</p>
- <p class="gatha1">Iddhividhaṃ dibbasotaṃ, paracittavijānanā;</p>
- <p class="gathalast">Pubbenivāsānussati, dibbacakkhūti pañcadhā.</p>
- <p class="centered">Ayamettha gocarabhedo.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhito ca samathakammaṭṭhānanayo.</p>
- <p class="title">Vipassanākammaṭṭhānaṃ</p>
- <p class="subhead">Visuddhibhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Vipassanākammaṭṭhāne</span> pana sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhi ceti sattavidhena visuddhisaṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Aniccalakkhaṇaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañceti tīṇi lakkhaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā ceti tisso anupassanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Sammasanañāṇaṃ udayabbayañāṇaṃ bhaṅgañāṇaṃ bhayañāṇaṃ ādīnavañāṇaṃ nibbidāñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇañceti dasa vipassanāñāṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho ceti tayo vimokkhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Suññatānupassanā <a name="M0.0064"></a> animittānupassanā appaṇihitānupassānā ceti tīṇi vimokkhamukhāni ca veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Kathaṃ<a name="V0.0067"></a>? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ paccayasannissitasīlañceti catupārisuddhisīlaṃ <span class="bld">sīlavisuddhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Upacārasamādhi appanāsamādhi ceti duvidhopi samādhi <span class="bld">cittavisuddhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena nāmarūpa pariggaho <span class="bld">diṭṭhivisuddhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tesameva ca nāmarūpānaṃ paccayapariggaho <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇavisuddhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Tato paraṃ pana tathāpariggahitesu sappaccayesu tebhūmakasaṅkhāresu atītādibhedabhinnesu khandhādinayamārabbha kalāpavasena saṅkhipitvā ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenā’’ti addhānavasena santativasena khaṇavasena vā sammasanañāṇena lakkhaṇattayaṃ sammasantassa tesveva paccayavasena khaṇavasena ca udayabbayañāṇena udayabbayaṃ samanupassantassa ca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Obhāso pīti passaddhi, adhimokkho ca paggaho;</p>
- <p class="gathalast">Sukhaṃ ñāṇamupaṭṭhānamupekkhā ca nikanti ce’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Obhāsādivipassanupakkilesaparipanthapariggahavasena maggāmaggalakkhaṇavavatthānaṃ <span class="bld">maggāmaggañāṇadassanavisuddhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Tathā paripanthavimuttassa pana tassa udayabbayañāṇato paṭṭhāya yā vānulomā tilakkhaṇaṃ vipassanāparamparāya paṭipajjantassa nava vipassanāñāṇāni <span class="bld">paṭipadāñāṇadassanavisuddhi</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Tassevaṃ paṭipajjantassa <a name="M0.0065"></a> pana vipassanāparipākamāgamma ‘‘idāni appanā uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ vocchijjitvā uppannamanodvārāvajjanānantaraṃ dve tīṇi vipassanācittāni yaṃ kiñci aniccādilakkhaṇamārabbha parikammopacārānulomanāmena pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Yā <a name="V0.0068"></a> sikhāppattā, sā sānulomā saṅkhārupekkhā vuṭṭhānagāminivipassanāti ca pavuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Tato paraṃ gotrabhucittaṃ nibbānamālambitvā puthujjanagottamabhibhavantaṃ, ariyagottamabhisambhontañca pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Tassānantarameva maggo dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto, nirodhasaccaṃ sacchikaronto, maggasaccaṃ bhāvanāvasena appanāvīthimotarati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni pavattitvā bhavaṅgapātova hoti, puna bhavaṅgaṃ vocchinditvā paccavekkhaṇañāṇāni pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Maggaṃ phalañca nibbānaṃ, paccavekkhati paṇḍito.</p>
- <p class="gathalast">Hīne kilese sese ca, paccavekkhati vāna vā.</p>
- <p class="gatha1">Chabbisuddhikamenevaṃ, bhāvetabbo catubbidho;</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Ñāṇadassanavisuddhi,</span> nāma maggo pavuccati.</p>
- <p class="centered">Ayamettha visuddhibhedo.</p>
- <p class="subhead">Vimokkhabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Tattha anattānupassanā attābhinivesaṃ muñcantī suññatānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Aniccānupassanā <a name="M0.0066"></a> vipallāsanimittaṃ muñcantī animittānupassanā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Dukkhānupassanā <a name="V0.0069"></a> taṇhāpaṇidhiṃ muñcantī appaṇihitānupassanā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Tasmā yadi vuṭṭhānagāminivipassanā anattato vipassati, suññato vimokkho nāma hoti maggo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Yadi aniccato vipassati, animitto vimokkho nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Yadi dukkhato vipassati, appaṇihito vimokkho nāmāti ca maggo vipassanāgamanavasena tīṇi nāmāni labhati, tathā phalañca maggāgamanavasena maggavīthiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Phalasamāpattivīthiyaṃ pana yathāvuttanayena vipassantānaṃ yathāsakaphalamuppajjamānampi vipassanāgamanavaseneva suññatādivimokkhoti ca pavuccati, ārammaṇavasena pana sarasavasena ca nāmattayaṃ sabbattha sabbesampi samameva ca.</p>
- <p class="centered">Ayamettha vimokkhabhedo.</p>
- <p class="subhead">Puggalabhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Ettha pana sotāpattimaggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattuparamo <span class="bld">sotāpanno</span> nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Sakadāgāmimaggaṃ bhāvetvā rāgadosamohānaṃ tanukarattā <span class="bld">sakadāgāmī</span> nāma hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Anāgāmimaggaṃ <a name="M0.0067"></a> bhāvetvā kāmarāgabyāpādānamanavasesappahānena <span class="bld">anāgāmī</span> nāma hoti anāgantvā itthattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Arahattamaggaṃ bhāvetvā anavasesakilesappahānena <span class="bld">arahā</span> nāma hoti khīṇāsavo loke aggadakkhiṇeyyoti.</p>
- <p class="centered">Ayamettha puggalabhedo.</p>
- <p class="subhead">Samāpattibhedo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Phalasamāpattivīthiyaṃ</span> <a name="V0.0070"></a> panettha sabbesampi yathāsakaphalavasena sādhāraṇāva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ</span> pana anāgāmīnañceva arahantānañca labbhati, tattha yathākkamaṃ paṭhamajjhānādimahaggatasamāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha gate saṅkhāradhamme tattha tattheva vipassanto yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā tato paraṃ adhiṭṭheyyādikaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, tassa dvinnaṃ appanājavanānaṃ parato vocchijjati cittasantati, tato nirodhasamāpanno nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Vuṭṭhānakāle pana anāgāmino anāgāmiphalacittaṃ, arahato arahattaphalacittaṃ ekavārameva pavattitvā bhavaṅgapāto hoti, tato paraṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ pavattati.</p>
- <p class="centered">Ayamettha samāpattibhedo.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhito ca vipassanākammaṭṭhānanayo.</p>
- <p class="subhead">Uyyojanaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Bhāvetabbaṃ <a name="M0.0068"></a> paniccevaṃ, bhāvanādvayamuttamaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Paṭipattirasassādaṃ, patthayantena sāsaneti.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthasaṅgahe kammaṭṭhānasaṅgahavibhāgo nāma</p>
- <p class="centered">Navamo paricchedo.</p>
- <p class="subhead">Nigamanaṃ</p>
- <p class="gatha1">(Ka) cārittasobhitavisālakulodayena<a name="V0.0071"></a>,</p>
- <p class="gatha2">Saddhābhivuḍḍhaparisuddhaguṇodayena;</p>
- <p class="gatha3"><span class="bld">Nampa</span>vhayena paṇidhāya parānukampaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ patthitaṃ pakaraṇaṃ pariniṭṭhitaṃ taṃ.</p>
- <p class="gatha1">(Kha) puññena tena vipulena tu <span class="bld">mūlasomaṃ</span>;</p>
- <p class="gatha2">Dhaññādhivāsamuditoditamāyukantaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Paññāvadātaguṇasobhitalajjibhikkhū,</p>
- <p class="gathalast">Maññantu puññavibhavodayamaṅgalāya.</p>
- <p class="centered">Iti anuruddhācariyena racitaṃ</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Abhidhammatthasaṅgahaṃ</span> nāma pakaraṇaṃ.</p>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.</p>
- <p class="book">Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā</p>
- <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
- <p class="gatha1">(Ka) visuddhakaruṇāñāṇaṃ<a name="M0.0069"></a><a name="V0.0072"></a>, buddhaṃ sambuddhapūjitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ saddhammasambhūtaṃ, natvā saṃghaṃ niraṅgaṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">(Kha) sāriputtaṃ mahātheraṃ, pariyattivisāradaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vanditvā sirasā dhīraṃ, garuṃ gāravabhājanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">(Ga) vaṇṇayissaṃ samāsena, abhidhammatthasaṅgahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ābhidhammikabhikkhūnaṃ, paraṃ pītivivaḍḍhanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">(Gha) porāṇehi <a name="V0.0073"></a> anekāpi, katā yā pana vaṇṇanā;</p>
- <p class="gathalast">Na tāhi sakkā sabbattha, attho viññātave idha.</p>
- <p class="gatha1">(Ṅa) tasmā līnapadānettha, sādhippāyamahāpayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vibhāvento samāsena, racayissāmi vaṇṇananti.</p>
- <p class="subsubhead">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Paramavicittanayasamannāgataṃ sakasamayasamayantaragahanaviggāhaṇasamatthaṃ suvimalavipulapaññāveyyattiyajananaṃ pakaraṇamidamārabhantoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ratanattayapaṇāmābhidheyya karaṇappakārapakaraṇābhidhānapayojanāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘sammāsambuddha’’</span>ntyādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0070"></a> hi ‘‘sammāsambuddha…pe… abhivādiyā’’ti iminā <span class="bld">ratanattayapaṇāmo</span> vutto, abhidhammatthasaṅgaha’’nti etena <span class="bld">abhidheyyakaraṇappakārapakaraṇābhidhānāni</span> abhidhammatthānaṃ idha saṅgahetabbabhāvadassanena tesaṃ iminā samuditena paṭipādetabbabhāvadīpanato, ekattha saṅgayha kathanākāradīpanato, atthānugatasamaññāparidīpanato ca. <span class="bld">Payojanaṃ</span> pana saṅgahapadena sāmatthiyato dassitameva abhidhammatthānaṃ ekattha saṅgahe sati taduggahaparipucchādivasena tesaṃ sarūpāvabodhassa, tammūlikāya ca diṭṭhadhammikasamparāyikatthasiddhiyā anāyāsena saṃsijjhanato.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ratanattayapaṇāmappayojanaṃ tāva bahudhā papañcenti ācariyā, visesato pana antarāyanivāraṇaṃ paccāsīsanti. Tathā hi vuttaṃ saṅgahakārehi ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā). Ratanattayapaṇāmo hi atthato paṇāmakiriyābhinipphādikā kusalacetanā, sā ca vandaneyyavandakānaṃ khettajjhāsayasampadāhi diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa anubalappadānavasena tannibbattitavipākasantatiyā antarāyakarāni upapīḷakaupacchedakakammāni paṭibāhitvā tannidānānaṃ yathādhippetasiddhivibandhakānaṃ rogādiantarāyānamappavattiṃ sādheti. Tasmā pakaraṇārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāraddhapakaraṇassa anantarāyena parisamāpanatthañceva sotūnañca vandanāpubbaṅgamāya paṭipattiyā anantarāyena uggahaṇadhāraṇādisaṃsijjhanatthañca. Abhidheyyakathanaṃ pana viditābhidheyyasseva ganthassa viññūhi uggahaṇādivasena <a name="V0.0074"></a> paṭipajjitabbabhāvato. Karaṇappakārappayojanasandassanāni ca sotujanasamussāhajananatthaṃ. Abhidhānakathanaṃ pana vohārasukhatthanti ayamettha <span class="bld">samudāyattho</span>. Ayaṃ pana <span class="bld">avayavattho</span> <a name="M0.0071"></a> – sasaddhammagaṇuttamaṃ atulaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādiya abhidhammatthasaṅgahaṃ bhāsissanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sammā sāmañca sabbadhamme abhisambuddhoti <span class="bld">sammā sambuddho,</span> bhagavā. So hi saṅkhatāsaṅkhatabhedaṃ sakalampi dhammajātaṃ yāthāvasarasalakkhaṇapaṭivedhavasena sammā sayaṃ vicitopacitapāramitāsambhūtena sayambhūñāṇena sāmaṃ bujjhi aññāsi. Yathāha ‘‘sayaṃ abhiññāya kamuddiseyya’’nti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341; dha. pa. 353), atha vā budhadhātussa jāgaraṇavikasanatthesupi pavattanato sammā sāmañca paṭibuddho anaññapaṭibodhito hutvā sayameva savāsanasammohaniddāya accantaṃ vigato, dinakarakiraṇasamāgamena paramarucirasirisobhaggappattiyā vikasitamiva padumaṃ aggamaggañāṇasamāgamena aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇappattiyā sammā sayameva vikasito vikāsamanuppattotyattho. Yathāvuttavacanatthayogepi sammāsambuddhasaddassa bhagavati samaññāvasena pavattattā ‘‘atula’’nti iminā viseseti. Tulāya sammito tulyo, soyeva tulo yakāralopavasena. Atha vā sammitatthe akārapaccayavasena tulāya sammito tulo, na tulo <span class="bld">atulo,</span> sīlādīhi guṇehi kenaci asadiso, natthi etassa vā tulo sadisoti <span class="bld">atulo</span> sadevake loke aggapuggalabhāvato. Yathāha ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā ca hetuphalasattūpakārasampadāvasena tīhākārehi bhagavato thomanā katā hoti. Tattha <span class="bld">hetusampadā</span> nāma mahākaruṇāsamāyogo bodhisambhārasambharaṇañca<a name="M0.0072"></a>. <span class="bld">Phalasampadā</span> pana ñāṇapahānaānubhāvarūpakāyasampadāvasena catubbidhā. Tattha sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni <span class="bld">ñāṇasampadā</span>. Savāsanasakalasaṃkilesānamaccantamanuppādadhammatāpādanaṃ <span class="bld">pahānasampadā</span>. Yathicchitanipphādane ādhipaccaṃ <span class="bld">ānubhāvasampadā</span>. Sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti <span class="bld">rūpakāyasampadā</span> nāma. <span class="bld">Sattūpakāro</span> pana āsayapayogavasena duvidho. Tattha devadattādīsu virodhisattesupi <a name="V0.0075"></a> niccaṃ hitajjhāsayatā, aparipākagatindriyānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca <span class="bld">āsayo</span> nāma. Tadaññasattānaṃ pana lābhasakkārādinirapekkhacittassa yānattayamukhena sabbadukkhaniyyānikadhammadesanā <span class="bld">payogo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tattha purimā dve phalasampadā ‘‘sammāsambuddha’’nti iminā dassitā, itarā pana dve, tathā sattūpakārasampadā ca ‘‘atula’’nti etena, tadupāyabhūtā pana hetusampadā dvīhipi sāmatthiyato dassitā tathāvidhahetubyatirekena tadubhayasampattīnamasambhavato, ahetukatte ca sabbattha tāsaṃ sambhavappasaṅgato.</p>
- <p class="bodytext">Tadevaṃ tividhāvatthāsaṅgahitathomanāpubbaṅgamaṃ buddharatanaṃ vanditvā idāni sesaratanānampi paṇāmamārabhanto āha <span class="bld">‘‘sasaddhammagaṇuttama’’</span>nti. Guṇībhūtānampi hi dhammasaṃghānaṃ abhivādetabbabhāvo sahayogena viññāyati yathā ‘‘saputtadāro āgatoti puttadārassāpi āgamana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha attānaṃ dhārente catūsu apāyesu, vaṭṭadukkhesu ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo, catumaggaphalanibbānavasena navavidho, pariyattiyā saha dasavidho vā dhammo. Dhāraṇañca panetassa apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ, taṃ ariyamaggassa kilesasamucchedakabhāvato, nibbānassa ca <a name="M0.0073"></a> ārammaṇabhāvena tassa tadatthasiddhihetutāya nippariyāyato labbhati, phalassa pana kilesānaṃ paṭippassambhanavasena maggānukūlappavattito, pariyattiyā ca tadadhigamahetutāyāti ubhinnampi pariyāyatoti daṭṭhabbaṃ. Sataṃ sappurisānaṃ ariyapuggalānaṃ, santo vā saṃvijjamāno na titthiyaparikappito attā viya paramatthato avijjamāno santo vā pasattho svākkhātatādiguṇayogato na bāhirakadhammo viya ekantanindito dhammoti saddhammo, gaṇo ca so aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ samūhabhāvato uttamo ca suppaṭipannatādiguṇavisesayogato, gaṇānaṃ, gaṇesu vā devamanussādi samūhesu uttamo yathāvuttaguṇavasenāti gaṇuttamo, saha saddhammena, gaṇuttamena cāti sasaddhammagaṇuttamo, taṃ <span class="bld">sasaddhammagaṇuttamaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhivādiyā</span>ti visesato vanditvā, bhayalābhakulācārādivirahena sakkaccaṃ ādarena kāyavacīmanodvārehi vanditvātyattho. <span class="bld">Bhāsissa</span>nti kathessāmi. Nibbattitaparamatthabhāvena abhi visiṭṭhā <a name="V0.0076"></a> dhammā etthātiādinā abhidhammo, dhammasaṅgaṇīādisattapakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tattha vuttā atthā abhidhammatthā, te saṅgayhanti ettha, etenāti vā <span class="bld">abhidhammatthasaṅgahaṃ</span>.</p>
- <p class="subsubhead">Paramatthadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Evaṃ tāva yathādhippetappayojananimittaṃ ratanattayapaṇāmādikaṃ vidhāya idāni yesaṃ abhidhammatthānaṃ saṅgahaṇavasena idaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhapīyati, te tāva saṅkhepato uddisanto āha <span class="bld">‘‘tattha vuttā’’</span>tyādi. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ abhidhamme <span class="bld">sabbathā</span> kusalādivasena, khandhādivasena ca <span class="bld">vuttā</span> abhidhammatthā <span class="bld">paramatthato</span> sammutiṃ ṭhapetvā nibbattitaparamatthavasena <span class="bld">cittaṃ</span> viññāṇakkhandho, <span class="bld">cetasikaṃ</span> vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ <a name="M0.0074"></a> bhūtupādāyabhedabhinno rūpakkhandho, <span class="bld">nibbānaṃ</span> maggaphalānamārammaṇabhūto asaṅkhatadhammoti evaṃ <span class="bld">catudhā</span> catūhākārehi ṭhitāti yojanā. Tattha paramo uttamo aviparīto attho, paramassa vā uttamassa ñāṇassa attho gocaroti <span class="bld">paramattho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Cintetīti <span class="bld">cittaṃ,</span> ārammaṇaṃ vijānātīti attho. Yathāha ‘‘visayavijānanalakkhaṇaṃ citta’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā). Satipi hi nissayasamanantarādipaccayena vinā ārammaṇena cittamuppajjatīti tassa taṃlakkhaṇatā vuttā, etena nirārammaṇavādimataṃ paṭikkhittaṃ hoti. Cintenti vā etena karaṇabhūtena sampayuttadhammāti <span class="bld">cittaṃ</span>. Atha vā cintanamattaṃ <span class="bld">cittaṃ</span>. Yathāpaccayaṃ hi pavattimattameva yadidaṃ sabhāvadhammo nāma. Evañca katvā sabbesampi paramatthadhammānaṃ bhāvasādhanameva nippariyāyato labbhati, kattukaraṇavasena pana nibbacanaṃ pariyāyakathāti daṭṭhabbaṃ. Sakasakakiccesu hi dhammānaṃ attappadhānatāsamāropanena kattubhāvo ca, tadanukūlabhāvena sahajātadhammasamūhe kattubhāvasamāropanena paṭipādetabbadhammassa karaṇattañca pariyāyatova labbhati, tathānidassanaṃ pana dhammasabhāvavinimuttassa kattādino abhāvaparidīpanatthanti veditabbaṃ. Vicittakaraṇāditopi cittasaddatthaṃ papañcenti. Ayaṃ panettha saṅgaho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vicittakaraṇā cittaṃ, attano cittatāya vā;</p>
- <p class="gatha1">Citaṃ kammakilesehi, citaṃ tāyati vā tathā;</p>
- <p class="gathalast">Cinoti attasantānaṃ, vicittārammaṇanti cā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Cetasi <a name="V0.0077"></a> bhavaṃ tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">cetasikaṃ</span>. Na hi taṃ cittena vinā ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ asati citte sabbena sabbaṃ anuppajjanato, cittaṃ pana kenaci cetasikena vināpi <a name="M0.0075"></a> ārammaṇe pavattatīti taṃ cetasikameva cittāyattavuttikaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2), etena sukhādīnaṃ acetanattaniccattādayo vippaṭipattiyopi paṭikkhittā honti. Cetasi niyuttaṃ vā <span class="bld">cetasikaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ruppatīti <span class="bld">rūpaṃ,</span> sītuṇhādivirodhipaccayehi vikāramāpajjati, āpādīyatīti vā attho. Tenāha bhagavā ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tyādi (saṃ. ni. 3.79), ruppanañcettha sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppattiyeva. Yadi evaṃ arūpadhammānampi rūpavohāro āpajjatīti? Nāpajjati sītādiggahaṇasāmatthiyato vibhūtatarasseva ruppanassādhippetattā. Itarathā hi ‘‘ruppatī’’ti avisesavacaneneva pariyattanti kiṃ sītādiggahaṇena, taṃ pana sītādinā phuṭṭhassa ruppanaṃ vibhūtataraṃ, tasmā tadevetthādhippetanti ñāpanatthaṃ sītādiggahaṇaṃ kataṃ. Yadi evaṃ kathaṃ brahmaloke rūpavohāro, na hi tattha upaghātakā sītādayo atthīti? Kiñcāpi upaghātakā natthi, anuggāhakā pana atthi, tasmā taṃvasenettha ruppanaṃ sambhavatīti, atha vā taṃsabhāvānativattanato tattha rūpavohāroti alamatippapañcena.</p>
- <p class="bodytext">Bhavābhavaṃ vinanato saṃsibbanato vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantaṃ, nibbāti vā etena rāgaggiādikoti <span class="bld">nibbānaṃ</span>.</p>
- <p class="chapter">1. Cittaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Bhūmibhedacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Idāni yasmā vibhāgavantānaṃ dhammānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgena vinā na hoti, tasmā yathāuddiṭṭhānaṃ abhidhammatthānaṃ uddesakkamena vibhāgaṃ dassetuṃ cittaṃ tāva bhūmijātisampayogādivasena <a name="M0.0076"></a> vibhajitvā niddisitumārabhanto āha <span class="bld">‘‘tattha cittaṃ tāvā’’</span>tyādi. <span class="bld">Tāva</span>-saddo paṭhamanti etassatthe. Yathāuddiṭṭhesu catūsu abhidhammatthesu paṭhamaṃ cittaṃ niddisīyatīti <a name="V0.0078"></a> ayañhetthattho. Cattāro vidhā pakārā assāti <span class="bld">catubbidhaṃ</span>. Yasmā panete catubhummakā dhammā anupubbapaṇītā, tasmā hīnukkaṭṭhukkaṭṭhataratamānukkamena tesaṃ niddeso kato. Tattha kāmetīti kāmo, kāmataṇhā, sā ettha avacarati ārammaṇakaraṇavasenāti <span class="bld">kāmāvacaraṃ</span>. Kāmīyatīti vā kāmo, ekādasavidho kāmabhavo, tasmiṃ yebhuyyena avacaratīti <span class="bld">kāmāvacaraṃ</span>. Yebhuyyena caraṇassa hi adhippetattā rūpārūpabhavesu pavattassāpi imassa kāmāvacarabhāvo upapanno hoti. Kāmabhavoyeva vā kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro, tattha pavattampi cittaṃ nissite nissayavohārena <span class="bld">kāmāvacaraṃ</span> ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tyādīsu viyāti alamativisāraṇiyā kathāya. Hoti cettha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmovacaratītyettha, kāmevacaratīti vā;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhānūpacārato vāpi, taṃ kāmāvacaraṃ bhave’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpārūpāvacare</span>supi eseva nayo yathārahaṃ daṭṭhabbo. Upādānakkhandhasaṅkhātalokato uttarati anāsavabhāvenāti <span class="bld">lokuttaraṃ,</span> maggacittaṃ. Phalacittaṃ pana tato uttiṇṇanti <span class="bld">lokuttaraṃ</span>. Ubhayampi vā saha nibbānena lokato uttaraṃ adhikaṃ yathāvuttaguṇavasenevāti <span class="bld">lokuttaraṃ</span>.</p>
- <p class="centered">Bhūmibhedacittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Imesu pana catūsu cittesu kāmāvacaracittassa kusalākusalavipākakiriyabhedena catubbidhabhāvepi pāpāhetukavajjānaṃ ekūnasaṭṭhiyā, ekanavutiyā vā cittānaṃ sobhananāmena vohārakaraṇatthaṃ ‘‘pāpāhetukamuttāni <a name="M0.0077"></a> ‘sobhanānī’ti vuccare’’ti evaṃ vakkhamānanayassa anurūpato pāpāhetukeyeva paṭhamaṃ dassento, tesu ca bhavesu gahitapaṭisandhikassa sattassa ādito vīthicittavasena lobhasahagatacittuppādānameva sambhavato teyeva paṭhamaṃ dassetvā tadanantaraṃ dvihetukabhāvasāmaññena domanassasahagate, tadanantaraṃ ekahetuke ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘somanassasahagata’’</span>ntyādinā <a name="V0.0079"></a> lobhamūlaṃ tāva vedanādiṭṭhisaṅkhārabhedena aṭṭhadhā vibhajitvā dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sundaraṃ mano, taṃ vā etassa atthīti sumano, cittaṃ, taṃsamaṅgipuggalo vā, tassa bhāvo tasmiṃ abhidhānabuddhīnaṃ pavattihetutāyāti somanassaṃ, mānasikasukhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ, tena sahagataṃ ekuppādādivasena saṃsaṭṭhaṃ, tena saha ekuppādādibhāvaṃ gatanti vā <span class="bld">somanassasahagataṃ</span>. Micchā passatīti diṭṭhi. Sāmaññavacanassapi hi atthappakaraṇādinā visesavisayatā hotīti idha micchādassanameva ‘‘diṭṭhī’’ti vuccati. Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘saṅkhāragataṃ thāmagata’’ntyādīsu viya gata-saddassa tabbhāvavuttittā. Dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīsu gataṃ antogataṃ, diṭṭhiyā vā gamanamattaṃ na ettha gantabbo attādiko koci atthīti diṭṭhigataṃ, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti pavatto attattaniyādiabhiniveso, tena samaṃ ekuppādādīhi pakārehi yuttanti <span class="bld">diṭṭhigatasampayuttaṃ</span>. Saṅkharoti cittaṃ tikkhabhāvasaṅkhātamaṇḍanavisesena sajjeti, saṅkharīyati vā taṃ etena yathāvuttanayena sajjīyatīti saṅkhāro, tattha tattha kicce saṃsīdamānassa cittassa anubalappadānavasena attano vā paresaṃ vā pavattapubbappayogo, so pana attano pubbabhāgappavatte cittasantāne ceva parasantāne ca pavattatīti tannibbattito cittassa tikkhabhāvasaṅkhāto visesovidha saṅkhāro, so yassa natthi taṃ asaṅkhāraṃ<a name="M0.0078"></a>, tadeva <span class="bld">asaṅkhārikaṃ</span>. Saṅkhārena sahitaṃ <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ</span>. Tathā ca vadanti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pubbappayogasambhūto, viseso cittasambhavī;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhāro taṃvasenettha, hotyāsaṅkhārikāditā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā ‘‘sasaṅkhārikaṃ asaṅkhārika’’nti cetaṃ kevalaṃ saṅkhārassa bhāvābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na tassa sahappavattisabbhāvābhāvatoti bhinnasantānappavattinopi saṅkhārassa idamatthitāya taṃvasena nibbattaṃ cittaṃ saṅkhāro assa atthīti <span class="bld">sasaṅkhārikaṃ</span> ‘‘salomako sapakkhako’’tyādīsu viya saha-saddassa vijjamānatthaparidīpanato. Tabbiparītaṃ pana tadabhāvato vuttanayena <span class="bld">asaṅkhārikaṃ</span>. Diṭṭhigatena vippayuttaṃ visaṃsaṭṭhanti <span class="bld">diṭṭhigatavippayuttaṃ</span>. Upapattito yuttito ikkhati anubhavati vedayamānāpi majjhattākārasaṇṭhitiyāti upekkhā. Sukhadukkhānaṃ vā upetā yuttā aviruddhā ikkhā <a name="V0.0080"></a> anubhavananti upekkhā. Sukhadukkhāvirodhitāya hesā tesaṃ anantarampi pavattati. <span class="bld">Upekkhāsahagata</span>nti idaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā panettha aññesupi phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu somanassasahagatādibhāvova vuttoti? Somanassādīnameva asādhāraṇabhāvato. Phassādayo hi keci sabbacittasādhāraṇā, keci kusalādisādhāraṇā, mohādayo ca sabbākusalasādhāraṇāti na tehi sakkā cittaṃ visesetuṃ, somanassādayo pana katthaci citte honti, katthaci na hontīti pākaṭova taṃvasena cittassa viseso. Kasmā panete katthaci honti, katthaci na hontīti? Kāraṇassa sannihitāsannihitabhāvato. Kiṃ pana nesaṃ kāraṇanti? Vuccatesabhāvato, parikappato vā hi iṭṭhārammaṇaṃ, somanassapaṭisandhikatā, agambhīrasabhāvatā ca idha somanassassa <a name="M0.0079"></a> kāraṇaṃ, iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ, upekkhāpaṭisandhikatā, gambhīrasabhāvatā ca upekkhāya, diṭṭhivipannapuggalasevanā, sassatucchedāsayatā ca diṭṭhiyā, balavautubhojanādayo pana paccayā asaṅkhārikabhāvassāti. Tasmā attano anurūpakāraṇavasena nesaṃ uppajjanato katthaci citteyeva sambhavoti sakkā etehi cittassa viseso paññāpetunti. Evañca katvā nesaṃ satipi mohahetukabhāve lobhasahagatabhāvova nigamane vutto.</p>
- <p class="bodytext">Imesaṃ pana aṭṭhannampi ayamuppattikkamo veditabbo. Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’tyādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittamuppajjati. Yadā pana mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā pana micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā pana mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma, aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. <span class="bld">Aṭṭhapī</span>ti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena vakkhamānanayena akusalakammapathesu nesaṃ labbhamānakammapathānurūpato pavattibhedaṃ kāladesasantānārammaṇādibhedena anekavidhatampi saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Duṭṭhu <a name="V0.0081"></a> mano, taṃ vā etassāti dummano, tassa bhāvo domanassaṃ, mānasikadukkhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ, tena <a name="M0.0080"></a> sahagatanti <span class="bld">domanassasahagataṃ</span>. Ārammaṇe paṭihaññatīti <span class="bld">paṭigho,</span> doso. Caṇḍikkasabhāvatāya hesa ārammaṇaṃ paṭihananto viya pavattati. Domanassasahagatassa vedanāvasena abhedepi asādhāraṇadhammavasena cittassa upalakkhaṇatthaṃ domanassaggahaṇaṃ, paṭighasampayuttabhāvo pana ubhinnaṃ ekantasahacāritā dassanatthaṃ vuttoti daṭṭhabbaṃ. Domanassañcettha aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇo vedanākkhandhapariyāpanno eko dhammo, paṭigho caṇḍikkasabhāvo saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti ayametesaṃ viseso. Ettha ca yaṃ kiñci aniṭṭhārammaṇaṃ, navavidhaāghātavatthūni ca domanassassa kāraṇaṃ, paṭighassa kāraṇañcāti daṭṭhabbaṃ. Dvinnaṃ pana nesaṃ cittānaṃ pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle uppatti veditabbā. Etthāpi nigamane <span class="bld">pi</span>-saddassa attho vuttanayānusārena daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Atha vā cikicchituṃ dukkaratāya vigatā cikicchā ñāṇappaṭikāro imissāti vicikicchā, tāya sampayuttaṃ <span class="bld">vicikicchāsampayuttaṃ</span>. Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ. Uddhaccassa sabbākusalasādhāraṇabhāvepi idha sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva tena visesetvā vuttaṃ. Evañca katvā dhammuddesapāḷiyaṃ sesākusalesu uddhaccaṃ yevāpanakavasena vuttaṃ, idha pana ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti sarūpeneva desitaṃ. Honti cettha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbākusalayuttampi, uddhaccaṃ antamānase;</p>
- <p class="gathalast">Balavaṃ iti taṃyeva, vuttamuddhaccayogato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Teneva hi munindena, yevāpanakanāmato;</p>
- <p class="gathalast">Vatvā sesesu ettheva, taṃ sarūpena desita’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Imāni <a name="M0.0081"></a> pana dve cittāni mūlantaravirahato atisammūḷhatāya, saṃsappanavikkhipanavasena pavattavicikicchuddhaccasamāyogena cañcalatāya ca sabbatthāpi rajjanadussanarahitāni upekkhāsahagatāneva pavattanti, tatoyeva ca sabhāvatikkhatāya ussāhetabbatāya abhāvato saṅkhārabhedopi nesaṃ natthi. Honti cettha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mūḷhattā <a name="V0.0082"></a> ceva saṃsappa-vikkhepā cekahetukaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sopekkhaṃ sabbadā no ca, bhinnaṃ saṅkhārabhedato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na hi tassa sabhāvena, tikkhatussāhanīyatā;</p>
- <p class="gathalast">Atthi saṃsappamānassa, vikkhipantassa sabbadā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Mohena muyhanti atisayena muyhanti mūlantaravirahatoti momūhāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Iccevantyādi yathāvuttānaṃ dvādasākusalacittānaṃ nigamanaṃ. Tattha <span class="bld">iti</span>-saddo vacanavacanīyasamudāyanidassanattho. <span class="bld">Evaṃ</span>-saddo vacanavacanīyapaṭipāṭisandassanattho. Nipātasamudāyo vā esa vacanavacanīyanigamanārambhe. <span class="bld">Iccevaṃ</span> yathāvuttanayena <span class="bld">sabbathāpi</span> somanassupekkhādiṭṭhisampayogādinā paṭighasampayogādinā vicikicchuddhaccayogenāti sabbenāpi sampayogādiākārena dvādasa akusalacittāni <span class="bld">samattāni</span> pariniṭṭhitāni, saṅgahetvā vā attāni gahitāni, vuttānītyattho. Tattha kusalapaṭipakkhāni akusalāni mittappaṭipakkho amitto viya, paṭipakkhabhāvo ca kusalākusalānaṃ yathākkamaṃ pahāyakapahātabbabhāvena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Aṭṭhadhā</span>tyādi saṅgahagāthā. Lobho ca so suppatiṭṭhitabhāvasādhanena mūlasadisattā mūlañca, kaṃ etesanti <span class="bld">lobhamūlāni</span> cittāni vedanādibhedato <span class="bld">aṭṭhadhā</span> siyuṃ<a name="M0.0082"></a>. Tathā <span class="bld">dosamūlāni</span> saṅkhārabhedato <span class="bld">dvidhā. Mohamūlāni</span> suddho mohoyeva mūlametesanti mohamūlasaṅkhātāni sampayogabhedato <span class="bld">dve cā</span>ti akusalā dvādasa siyuntyattho.</p>
- <p class="centered">Akusalacittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ahetukacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Evaṃ mūlabhedato tividhampi akusalaṃ sampayogādibhedato dvādasadhā vibhajitvā idāni <a name="V0.0083"></a> ahetukacittāni niddisanto tesaṃ akusalavipākādivasena tividhabhāvepi akusalānantaraṃ akusalavipākeyeva cakkhādinissayasampaṭicchanādikiccabhedena sattadhā vibhajituṃ <span class="bld">‘‘upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇa’’</span>ntyādimāha. Tattha cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya hotīti cakkhu. Atha vā cakkhati rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti cakkhu. Cakkhatīti hi ayaṃ saddo ‘‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhatī’’tyādīsu viya assādanattho hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘cakkhuṃ kho pana, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’ntyādi. Yadi evaṃ ‘‘sotaṃ kho, māgaṇḍiya, saddārāmaṃ saddarataṃ saddasammudita’’ntyādivacanato (ma. ni. 2.209) sotādīnampi saddādiassādanaṃ atthīti tesampi cakkhusaddābhidheyyatā āpajjeyyāti? Nāpajjati niruḷhattā, niruḷho hesa cakkhu-saddo daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtappasādalakkhaṇe cakkhuppasādeyeva mayūrādisaddā viya sakuṇavisesādīsu, cakkhunā sahavuttiyā pana bhamukaṭṭhiparicchinno maṃsapiṇḍopi ‘‘cakkhū’’ti vuccati. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana anekatthattā dhātūnaṃ cakkhati-saddassa vibhāvanatthatāpi sambhavatīti ‘‘cakkhati rūpaṃ vibhāvetīti cakkhū’’ti (visuddhi. 2.510) vuttaṃ. Cakkhusmiṃ <a name="M0.0083"></a> viññāṇaṃ tannissitatthāti <span class="bld">cakkhuviññāṇaṃ</span>. Tathā hetaṃ ‘‘cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇa’’nti (dha. sa. aṭṭha. 431; visuddhi. 2.454) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">sotaviññāṇā</span>dīsupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā upekkhāsahagatabhāvaṃ atidisati. Viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā suṇātīti <span class="bld">sotaṃ</span>. Ghāyati gandhopādānaṃ karotīti <span class="bld">ghānaṃ</span>. Jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, taṃ avhāyati tasmiṃ ninnatāyāti <span class="bld">jivhā</span> niruttinayena. Kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ āyo pavattiṭṭhānanti <span class="bld">kāyo</span>. Kāyindriyañhi phoṭṭhabbaggahaṇasabhāvattā tadassādavasappavattānaṃ, tammūlakānañca pāpadhammānaṃ visesakāraṇanti tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati. Sasambhārakāyo vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti <span class="bld">kāyo</span>. Taṃsahacaritattā pana pasādakāyopi tathā vuccati. Du kucchitaṃ hutvā khanati kāyikasukhaṃ, dukkhamanti vā <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Dukkaramokāsadānaṃ etassāti <span class="bld">dukkha’’</span>ntipi apare. Pañcaviññāṇaggahitaṃ rūpādiārammaṇaṃ sampaṭicchati tadākārappavattiyāti <span class="bld">sampaṭicchanaṃ</span>. Sammā tīreti yathāsampaṭicchitaṃ rūpādiārammaṇaṃ vīmaṃsatīti <span class="bld">santīraṇaṃ</span>. Aññamaññaviruddhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti <span class="bld">vipākā,</span> vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Evañca katvā kusalākusalakammasamuṭṭhānānampi <a name="V0.0084"></a> kaṭattārūpānaṃ natthi vipākavohāro. Akusalassa vipākacittāni <span class="bld">akusalavipākacittāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Sukhayati kāyacittaṃ, suṭṭhu vā khanati kāyacittābādhaṃ, sukhena khamitabbanti vā <span class="bld">sukhaṃ</span>. ‘‘Sukaramokāsadānaṃ etassāti <span class="bld">sukha’’</span>nti apare. Kasmā pana yathā akusalavipākasantīraṇaṃ ekameva vuttaṃ, evamavatvā kusalavipākasantīraṇaṃ dvidhā vuttanti? Iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedasambhavato. Yadi evaṃ tatthāpi aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedena bhavitabbanti? Nayidamevaṃ aniṭṭhārammaṇe <a name="M0.0084"></a> uppajjitabbassapi domanassassa paṭighena vinā anuppajjanato, paṭighassa ca ekantākusalasabhāvassa abyākatesu asambhavato. Na hi bhinnajātiko dhammo bhinnajātikesu upalabbhati, tasmā attanā samānayogakkhamassa asambhavato akusalavipākesu domanassaṃ na sambhavatīti tassa taṃsahagatatā na vuttā. Atha vā yathā koci balavatā pothiyamāno dubbalapuriso tassa paṭippaharituṃ asakkonto tasmiṃ upekkhakova hoti, evameva akusalavipākānaṃ paridubbalabhāvato aniṭṭhārammaṇepi domanassuppādo natthīti santīraṇaṃ upekkhāsahagatameva.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhuviññāṇādīni pana cattāri ubhayavipākānipi vatthārammaṇaghaṭṭanāya dubbalabhāvato aniṭṭhe iṭṭhepi ca ārammaṇe upekkhāsahagatāneva. Tesañhi catunnampi vatthubhūtāni cakkhādīni upādārūpāneva, tathā ārammaṇabhūtānipi rūpādīni, upādārūpakena ca upādārūpakassa saṅghaṭṭanaṃ atidubbalaṃ picupiṇḍakena picupiṇḍakassa phusanaṃ viya, tasmā tāni sabbathāpi upekkhāsahagatāneva. Kāyaviññāṇassa pana phoṭṭhabbasaṅkhātabhūtattayameva ārammaṇanti taṃ kāyappasāde saṅghaṭṭitampi taṃ atikkamitvā tannissayesu mahābhūtesu paṭihaññati. Bhūtarūpehi ca bhūtarūpānaṃ saṅghaṭṭanaṃ balavataraṃ adhikaraṇimatthake picupiṇḍakaṃ ṭhapetvā kūṭena pahaṭakāle kūṭassa picupiṇḍakaṃ atikkamitvā adhikaraṇiggahaṇaṃ viya, tasmā vatthārammaṇaghaṭṭanāya balavabhāvato kāyaviññāṇaṃ aniṭṭhe dukkhasahagataṃ, iṭṭhe sukhasahagatanti. Sampaṭicchanayugaḷhaṃ pana attanā asamānanissayānaṃ cakkhuviññāṇādīnamanantaraṃ uppajjatīti samānanissayato aladdhānantarapaccayatāya sabhāgūpatthambharahito viya puriso nātibalavaṃ sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ na sakkotīti sabbathāpi upekkhāsahagatameva. Vuttavipariyāyato kusalavipākasantīraṇaṃ iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesu <a name="M0.0085"></a> sukhopekkhāsahagatanti. Yadi evaṃ āvajjanadvayassa <a name="V0.0085"></a> upekkhāsampayogaṃ kasmā vakkhati, nanu tampi samānanissayānantaraṃ pavattatīti? Saccaṃ, tattha pana purimaṃ pubbe kenaci aggahiteyeva ārammaṇe ekavārameva pavattati, pacchimampi visadisacittasantānaparāvattanavasena byāpārantarasāpekkhanti na sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ sakkoti, tasmā majjhattavedanāsampayuttamevāti. Honti cettha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vatthālambasabhāvānaṃ, bhūtikānañhi ghaṭṭanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dubbalaṃ iti cakkhādi-catucittamupekkhakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāyanissayaphoṭṭhabba-bhūtānaṃ ghaṭṭanāya tu;</p>
- <p class="gathalast">Balavattā na viññāṇaṃ, kāyika majjhavedanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samānanissayo yasmā, natthānantarapaccayo;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā dubbalamālambe, sopekkhaṃ sampaṭicchana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Kusalassa vipākāni, sampayuttahetuvirahato ahetukacittāni cāti <span class="bld">kusalavipākāhetukacittāni</span>. Nibbattakahetuvasena nipphannānipi hetāni sampayuttahetuvaseneva ahetukavohāraṃ labhanti, itarathā mahāvipākehi imesaṃ nānattāsambhavato. Kiṃ panettha kāraṇaṃ yathā idhevaṃ akusalavipākanigamane ahetukaggahaṇaṃ na katanti? Byabhicārābhāvato. Sati hi sambhave, byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ siyā. Akusalavipākānaṃ pana lobhādisāvajjadhammavipākabhāvena tabbidhurehi, alobhādīhi sampayogāyogato, sayaṃ abyākataniravajjasabhāvānaṃ lobhādiakusaladhammasampayogavirodhato ca natthi kadācipi sahetukatāya sambhavoti ahetukabhāvābyabhicārato <a name="M0.0086"></a> na tāni ahetukasaddena visesitabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Idāni ahetukādhikāre ahetukakiriyacittānipi kiccabhedena tidhā dassetuṃ <span class="bld">‘‘upekkhāsahagata’’</span>ntyādi vuttaṃ. Cakkhādipañcadvāre ghaṭṭitamārammaṇaṃ āvajjeti tattha ābhogaṃ karoti, cittasantānaṃ vā bhavaṅgavasena pavattituṃ adatvā vīthicittabhāvāya pariṇāmetīti <span class="bld">pañcadvārāvajjanaṃ,</span> kiriyāhetukamanodhātucittaṃ. Āvajjanassa anantarapaccayabhūtaṃ bhavaṅgacittaṃ manodvāraṃ vīthicittānaṃ pavattimukhabhāvato. Tasmiṃ diṭṭhasutamutādivasena āpāthamāgatamārammaṇaṃ āvajjeti<a name="V0.0086"></a>, vuttanayena vā cittasantānaṃ pariṇāmetīti <span class="bld">manodvārāvajjanaṃ,</span> kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatacittaṃ. Idameva ca pañcadvāre yathāsantīritaṃ ārammaṇaṃ vavatthapetīti voṭṭhabbananti ca vuccati. Hasitaṃ uppādetīti <span class="bld">hasituppādaṃ,</span> khīṇāsavānaṃ anoḷārikārammaṇesu pahaṭṭhākāramattahetukaṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Sabbathāpī</span>ti akusalavipākakusalavipākakiriyabhedena. <span class="bld">Aṭṭhārasā</span>ti gaṇanaparicchedo. <span class="bld">Ahetukacittānī</span>ti paricchinnadhammanidassanaṃ.</p>
- <p class="centered">Ahetukacittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sobhanacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evaṃ dvādasākusalaahetukāṭṭhārasavasena samatiṃsa cittāni dassetvā idāni tabbinimuttānaṃ sobhanavohāraṃ ṭhapetuṃ <span class="bld">‘‘pāpāhetukamuttānī’’</span>tyādi vuttaṃ. Attanā adhisayitassa apāyādidukkhassa pāpanato pāpehi<a name="M0.0087"></a>, hetusampayogābhāvato ahetukehi ca muttāni catuvīsatikāmāvacarapañcatiṃsamahaggatalokuttaravasena ekūnasaṭṭhiparimāṇāni, atha vā aṭṭha lokuttarāni jhānaṅgayogabhedena paccekaṃ pañcadhā katvā <span class="bld">ekanavutipi</span> cittāni sobhanaguṇāvahanato, alobhādianavajjahetusampayogato ca <span class="bld">sobhanānīti vuccare</span> kathīyanti.</p>
- <p class="subhead">Kāmāvacarasobhanacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Idāni sobhanesu kāmāvacarānameva paṭhamaṃ uddiṭṭhattā tesupi abyākatānaṃ kusalapubbakattā paṭhamaṃ kāmāvacarakusalaṃ, tato tabbipākaṃ, tadanantaraṃ tadekabhūmipariyāpannaṃ kiriyacittañca paccekaṃ vedanāñāṇasaṅkhārabhedena aṭṭhadhā dassetuṃ <span class="bld">‘‘somanassasahagata’’</span>ntyādi vuttaṃ. Tattha jānāti yathāsabhāvaṃ paṭivijjhatīti <span class="bld">ñāṇaṃ</span>. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca balavasaddhāya dassanasampattiyā paccayapaṭiggāhakādisampattiyāti evamādīhi kāraṇehi somanassasahagatatā, paññāsaṃvattanikakammato, abyāpajjalokūpapattito, indriyaparipākato, kilesadūrībhāvato <a name="V0.0087"></a> ca ñāṇasampayuttatā, tabbipariyāyena upekkhāsahagatatā ceva ñāṇavippayuttatā ca, āvāsasappāyādivasena kāyacittānaṃ kallabhāvato, pubbe dānādīsu kataparicayatādīhi ca asaṅkhārikatā, tabbipariyāyena sasaṅkhārikatā ca veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yadā pana yo deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ, aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntyādinayappavattaṃ sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā muttacāgatādivasena asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa cittaṃ somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ hoti. Yadā pana vuttanayeneva haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ <a name="M0.0088"></a> purakkhatvāpi amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhārikaṃ hoti. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tesaṃ tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha, vandathā’’ti ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ, aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. <span class="bld">Aṭṭhapī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena dasapuññakiriyādivasena anekavidhataṃ sampiṇḍeti. Tathā hi vadanti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kamena puññavatthūhi, gocarādhipatīhi ca;</p>
- <p class="gathalast">Kammahīnādito ceva, gaṇeyya nayakovido’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Imāni hi aṭṭha cittāni dasapuññakiriyavatthuvasena pavattanato paccekaṃ dasa dasāti katvā asīti cittāni honti, tāni ca chasu ārammaṇesu pavattanato paccekaṃ chagguṇitāni sāsītikāni cattāri satāni honti, adhipatibhedena pana ñāṇavippayuttānaṃ cattālīsādhikadvisataparimāṇānaṃ vīmaṃsādhipatisampayogābhāvato tāni tiṇṇaṃ adhipatīnaṃ vasena tiguṇitāni vīsādhikāni sattasatāni, tathā ñāṇasampayuttāni ca catunnaṃ adhipatīnaṃ vasena catugguṇitāni sasaṭṭhikāni nava satānīti evaṃ adhipativasena sahassaṃ sāsītikāni ca cha satāni honti, tāni kāyavacīmanokammasaṅkhātakammattikavasena tiguṇitāni cattālīsādhikāni pañca <a name="V0.0088"></a> sahassāni honti, tāni ca hīnamajjhimapaṇītabhedato tiguṇitāni vīsasatādhikapannarasasahassāni honti. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">ācariyabuddhadattattherena</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattarasa <a name="M0.0089"></a> sahassāni, dve satāni asīti ca;</p>
- <p class="gathalast">Kāmāvacarapuññāni, bhavantīti viniddise’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ adhipativasena gaṇanaparihāniṃ anādiyitvā sotapatitavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, kāladesādibhedena pana nesaṃ bhedo appameyyova.</p>
- <p class="bodytext">Kucchite (dha. sa. aṭṭha. 1) pāpadhamme salayanti kampenti viddhaṃsenti apagamentīti vā kusalāni. Atha vā kucchitākārena santāne sayanato pavattanato kusasaṅkhāte pāpadhamme lunanti chindantīti kusalāni. Atha vā kucchite pāpadhamme sānato tanukaraṇato osānakaraṇato vā kusasaṅkhātena ñāṇena, saddhādidhammajātena vā lātabbāni sahajātaupanissayabhāvena yathārahaṃ pavattetabbānīti kusalāni, tāneva yathāvuttatthena kāmāvacarāni kusalacittāni cāti <span class="bld">kāmāvacarakusalacittāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Yathā panetāni puññakiriyavasena, kammadvāravasena, kammavasena, adhipativasena ca pavattanti, nevaṃ vipākāni dānādivasena appavattanato, viññattisamuṭṭhāpanābhāvato, avipākasabhāvato, chandādīni purakkhatvā appavattito ca, tasmā taṃvasena parihāpetvā yathārahaṃ gaṇanabhedo yojetabbo. Imānipi iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇavasena yathākkamaṃ somanassupekkhāsahitāni. Paṭisandhādivasappavattiyaṃ kammassa balavābalavabhāvato, tadārammaṇappavattiyaṃ yebhuyyena javanānurūpato, kadāci tatthāpi kammānurūpato ca ñāṇasampayuttāni, ñāṇavippayuttāni ca honti. Yathāpayogaṃ vinā sappayogañca yathāupaṭṭhitehi kammādipaccayehi utubhojanādisappāyāsappāyavasena asaṅkhārikasasaṅkhārikāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Kiriyacittānampi <a name="M0.0090"></a> kusale vuttanayena yathārahaṃ somanassasahagatāditā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Sahetukakāmāvacarakusalavipākakiriyacittānī</span>ti ettha <span class="bld">sahetukaggahaṇaṃ</span> vipākakiriyāpekkhaṃ <a name="V0.0089"></a> visesanaṃ kusalassa ekantasahetukattā. Hoti hi yathālābhayojanā, ‘‘sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tyādīsu (dī. ni. 1.249) viya sakkharakathalassa caraṇāyogato macchagumbāpekkhāya caraṇakiriyā yojīyatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Sahetukāmāvacarapuññapākakiriyā vedanāñāṇasaṅkhārabhedena paccekaṃ vedanābhedato duvidhattā, ñāṇabhedato catubbidhattā, saṅkhārabhedato aṭṭhavidhattā ca sampiṇḍetvā catuvīsati matāti yojanā. Nanu ca vedanābhedo tāva yutto tāsaṃ bhinnasabhāvattā. Ñāṇasaṅkhārabhedo pana kathanti? Ñāṇasaṅkhārānaṃ bhāvābhāvakatopi bhedo ñāṇasaṅkhārakatova yathā vassakato subhikkho dubbhikkhoti, tasmā ñāṇasaṅkhārakato bhedo ñāṇasaṅkhārabhedoti na ettha koci virodhoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Idāni sabbānipi kāmāvacaracittāni sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāme tevīsā’’</span>tyādi vuttaṃ. <span class="bld">Kāme</span> bhave satta akusalavipākāni, sahetukāhetukāni soḷasa kusalavipākānīti evaṃ tevīsati vipākāni dvādasa akusalāni, aṭṭha kusalānīti <span class="bld">puññāpuññāni vīsati</span> ahetukā tisso sahetukā aṭṭhāti <span class="bld">ekādasa kiriyā cā</span>ti <span class="bld">sabbathāpi</span> kusalākusalavipākakiriyānaṃ antogadhabhedena <span class="bld">catupaññāseva</span> kāladesasantānādibhedena anekavidhabhāvepītyattho.</p>
- <p class="centered">Kāmāvacarasobhanacittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Rūpāvacaracittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Idāni <a name="M0.0091"></a> tadanantaruddiṭṭhassa rūpāvacarassa niddesakkamo anuppattoti tassa jhānaṅgayogabhedena pañcadhā vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vitakka…pe… sahita’’</span>ntyādimāha. Vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca ekaggatā cāti imehi sahitaṃ <span class="bld">vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ</span>. Tattha ārammaṇaṃ vitakketi sampayuttadhamme abhiniropetīti <span class="bld">vitakko,</span> so sahajātānaṃ ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo, yathā hi koci gāmavāsī puriso rājavallabhaṃ sambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Tampi vitakkabaleneva <a name="V0.0090"></a> abhinirohati. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ abhinirohati. <span class="bld">Paricayo</span>ti cettha savitakkacittassa santāne abhiṇhappavattivasena nibbattā cittabhāvanā. Api cettha pañcaviññāṇaṃ avitakkampi vatthārammaṇasaṅghaṭṭanabalena, dutiyajjhānādīni ca heṭṭhimabhāvanābalena abhirohanti.</p>
- <p class="bodytext">Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti <span class="bld">vicāro</span>. So āraṇanumajjanalakkhaṇo. Tathā hesa ‘‘anusandhānatā’’ti (dha. sa. 8) niddiṭṭho. Ettha ca vicārato oḷārikaṭṭhena, tasseva pubbaṅgamaṭṭhena ca paṭhamaghaṇṭābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, anuravo viya anusañcaraṇaṃ vicāro. Vipphāravācettha vitakko cittassa paripphandanabhūto, ākāse uppatitukāmassa sakuṇassa pakkhavikkhepo viya, padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetasā bhamarassa, santavutti vicāro cittassa nātiparipphandanabhūto, ākāse uppatitassa <a name="M0.0092"></a> sakuṇassa pakkhappasāraṇaṃ viya, padumassa uparibhāge paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa.</p>
- <p class="bodytext">Pinayati kāyacittaṃ tappeti, vaḍḍhetīti vā <span class="bld">pīti,</span> sā sampiyāyanalakkhaṇā, ārammaṇaṃ kallato gahaṇalakkhaṇāti vuttaṃ hoti, sampayuttadhamme sukhayatīti <span class="bld">sukhaṃ,</span> taṃ iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ subhojanarasassādako rājā viya. Tattha ārammaṇappaṭilābhe pītiyā viseso pākaṭo kantārakhinnassa vanantodakadassane viya, yathāladdhassa anubhavane sukhassa viseso pākaṭo yathādiṭṭhaudakassa pānādīsu viyāti. Nānārammaṇavikkhepābhāvena ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ imassāti ekaggaṃ, cittaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">ekaggatā,</span> samādhi. So avikkhepalakkhaṇo. Tassa hi vasena sasampayuttaṃ cittaṃ avikkhittaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamañca desanākkamato ceva uppattikkamato ca ādibhūtattā taṃ jhānañca ārammaṇūpanijjhānato, paccanīkajhāpanato cāti paṭhamajjhānaṃ, vitakkādipañcakaṃ. Jhānaṅgasamudāye yeva hi jhānavohāro nemiādiaṅgasamudāye rathavohāro viya, tathā hi vuttaṃ <span class="bld">vibhaṅge</span> ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569). Paṭhamajjhānena sampayuttaṃ kusalacittaṃ <span class="bld">paṭhamajjhānakusalacittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā <a name="V0.0091"></a> pana aññesu phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu imeyeva pañca jhānaṅgavasena vuttāti? Vuccate – upanijjhānakiccavantatāya, kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca. Vitakko hi ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti. Vicāro anuppabandheti, pīti cassa pīnanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti, atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā samādhānakiccena <a name="M0.0093"></a> attānaṃ anuvattāpentī ekattārammaṇe samaṃ, sammā ca ādhiyati. Indriyasamatāvasena samaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti evamete sameva upanijjhānakiccaṃ āveṇikaṃ. Kāmacchandādipaṭipakkhabhāve pana samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujupaccanīkabhāvato. Kāmacchandavasena hi nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānaṃ ekaggatāya hoti. Pīti byāpādassa pāmojjasabhāvattā. Vitakko thinamiddhassa yoniso saṅkappanavasena savipphārappavattito sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa vūpasantasītalasabhāvattā. Vicāro vicikicchāya ārammaṇe anumajjanavasena paññāpatirūpasabhāvattā. Evaṃ upanijjhānakiccavantatāya, kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca imeyeva pañca jhānaṅgabhāvena vavatthitāti. Yathāhu –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upanijjhānakiccattā, kāmādipaṭipakkhato;</p>
- <p class="gathalast">Santesupi ca aññesu, pañceva jhānasaññitā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Upekkhā panetta santavuttisabhāvattā sukheva antogadhāti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Upekkhā santavuttittā, sukhamicceva bhāsitā’’ti. (vibha. aṭṭha. 232; visuddhi. 2.644);</p>
- <p class="bodytext">Pahānaṅgādivasena panassa viseso upari āvi bhavissati, tathā arūpāvacaralokuttaresupi labbhamānakaviseso. Athettha kāmāvacarakusalesu viya saṅkhārabhedo kasmā na gahito. Idampi hi kevalaṃ samathānuyogavasena paṭiladdhaṃ sasaṅkhārikaṃ, maggādhigamavasena paṭiladdhaṃ asaṅkhārikanti sakkā vattunti? Nayidamevaṃ maggādhigamavasenasattito <a name="V0.0092"></a> paṭiladdhassāpi aparabhāge parikammavaseneva uppajjanato, tasmā sabbassapi jhānassa parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhārena <a name="M0.0094"></a> vinā kevalaṃ adhikāravasena anuppajjanato ‘‘asaṅkhārika’’ntipi, adhikārena ca vinā kevalaṃ parikammābhisaṅkhāreneva anuppajjanato ‘‘sasaṅkhārika’’ntipi na sakkā vattunti. Atha vā pubbābhisaṅkhāravaseneva uppajjamānassa na kadāci asaṅkhārikabhāvo sambhavatīti ‘‘asaṅkhārika’’nti ca byabhicārābhāvato ‘‘sasaṅkhārika’’nti ca na vuttanti.</p>
- <p class="bodytext">Pi-saddena cettha catukkapañcakanayavasena suddhikanavako, tañca dukkhappaṭipadādandhābhiññādukkhappaṭipadākhippābhiññāsukhappaṭipadādandhābhiññāsukhappaṭipadākhippābhiññāvasena paṭipadācatukkena yojetvā desitattā cattāro navakā, parittaṃ parittārammaṇaṃ, parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti ārammaṇacatukkena yojitattā cattāro navakā, ‘‘dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ, dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇa’’ntyādinā ārammaṇappaṭipadāmissakanayavasena soḷasa navakāti pañcavīsati navakāti evamādibhedaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Jhānavisesena nibbattitavipāko ekantato taṃtaṃjhānasadisovāti vipākaṃ jhānasadisameva vibhattaṃ. Imameva hi atthaṃ dīpetuṃ bhagavatā vipākaniddesepi kusalaṃ uddisitvāva tadanantaraṃ mahaggatalokuttaravipākā vibhattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Rūpāvacaramānasaṃ <span class="bld">jhānabhedena</span> pañcahi catūhi tīhi dvīhi puna dvīhi jhānaṅgehi sampayogabhedena <span class="bld">pañcadhā</span> pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikaṃ puna duvaṅgikanti pañcavidhaṃ hoti avisesena, puna taṃ puññapākakiriyānaṃ paccekaṃ pañcannaṃ pañcannaṃ bhedā pañcadasadhā bhavetyattho.</p>
- <p class="centered">Rūpāvacaracittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Arūpāvacaracittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Idāni <a name="M0.0095"></a><a name="V0.0093"></a> arūpāvacaraṃ ārammaṇabhedena catudhā vibhajitvā dassento āha <span class="bld">‘‘ākāsānañcāyatanā’’</span>tiādi. Tattha uppādādiantarahitatāya nāssa antoti anantaṃ, ākāsañca taṃ anantañcāti ākāsānantaṃ, kasiṇugghāṭimākāso. ‘‘Anantākāsa’’nti ca vattabbe ‘‘agyāhito’’tyādīsu viya visesanassa paranipātavasena ‘‘ākāsānanta’’nti vuttaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ sakatthe bhāvapaccayavasena. Ākāsānañcameva āyatanaṃ sasampayuttadhammassa jhānassa adhiṭṭhānaṭṭhena devānaṃ devāyatanaṃ viyāti ākāsānañcāyatanaṃ. Tasmiṃ appanāppattaṃ paṭhamāruppajjhānampi idha ‘‘ākāsānañcāyatana’’nti vuttaṃ yathā pathavīkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ ‘‘pathavīkasiṇa’’nti. Atha vā ākāsānañcaṃ āyatanaṃ assāti ākāsānañcāyatanaṃ, jhānaṃ, tena sampayuttaṃ kusalacittaṃ <span class="bld">ākāsānañcāyatanakusalacittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Viññāṇameva anantaṃ viññāṇānantaṃ, paṭhamāruppaviññāṇaṃ. Tañhi uppādādiantavantampi anantākāse pavattanato attānaṃ ārabbha pavattāya bhāvanāya uppādādiantaṃ aggahetvā anantato pharaṇavasena pavattanato ca ‘‘ananta’’nti vuccati. Viññāṇānantameva viññāṇañcaṃ ākārassa rassattaṃ, na-kārassa lopañca katvā. Dutiyāruppaviññāṇena vā añcitabbaṃ pāpuṇitabbanti viññāṇañcaṃ, tadeva āyatanaṃ dutiyāruppassa adhiṭṭhānattāti <span class="bld">viññāṇañcāyatanaṃ</span>. Sesaṃ purimasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nāssa <a name="M0.0096"></a> paṭhamāruppassa kiñcanaṃ appamattakaṃ antamaso bhaṅgamattampi avasiṭṭhaṃ atthīti akiñcanaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">ākiñcaññaṃ,</span> paṭhamāruppaviññāṇābhāvo. Tadeva āyatanantyādi purimasadisaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca saññāya atthitāya nevassa sasampayuttadhammassa saññā atthi, nāpi asaññaṃ avijjamānasaññanti nevasaññānāsaññaṃ, catutthāruppajjhānaṃ. Dīghaṃ katvā pana ‘‘nevasaññānāsañña’’nti vuttaṃ. Nevasaññānāsaññameva āyatanaṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā saññāva vipassanāya gocarabhāvaṃ gantvā nibbedajananasaṅkhātassa paṭusaññākiccassa abhāvato nevasaññā ca <a name="V0.0094"></a> uṇhodake tejodhātu viya saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā na asaññāti nevasaññānāsaññā, sā eva āyatanaṃ imassa sasampayuttadhammassa jhānassa nissayādibhāvatoti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Saññāvasena cettha jhānūpalakkhaṇaṃ nidassanamattaṃ. Vedanādayopi hi tasmiṃ jhāne nevavedanānāvedanādikāyevāti. Nevasaññānāsaññāyatanena sampayuttaṃ kusalacittaṃ <span class="bld">nevasaññānāsaññāyatanakusalacittaṃ</span>. <span class="bld">Pi</span>-saddena cettha ārammaṇappaṭipadāmissakanayavasena soḷasakkhattukadesanaṃ (dha. sa. 265-268), aññampi ca <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgatanayabhedaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Ārammaṇānaṃ atikkamitabbānaṃ, kasiṇākāsaviññāṇatadabhāvasaṅkhātānaṃ ālambitabbānañca ākāsādicatunnaṃ gocarānaṃ pabhedena āruppamānasaṃ catubbidhaṃ hoti. Tañhi yathākkamaṃ pañcamajjhānārammaṇaṃ kasiṇanimittaṃ atikkamma tadugghāṭena laddhaṃ ākāsamālambitvā tampi atikkamma tattha pavattaṃ viññāṇamālambitvā tampi atikkamma tadabhāvabhūtaṃ akiñcanabhāvamālambitvā tampi atikkamma tattha pavattaṃ tatiyāruppaviññāṇamālambitvā <a name="M0.0097"></a> pavattati, na pana rūpāvacarakusalaṃ viya purimapurimaaṅgātikkamavasena purimapurimassāpi ārammaṇaṃ gahetvā. Tenāhu ācariyā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ārammaṇātikkamato, catassopi bhavantimā;</p>
- <p class="gathalast">Aṅgātikkamametāsaṃ, na icchanti vibhāvino’’ti; (Dha. sa. aṭṭha. 268);</p>
- <p class="centered">Arūpāvacaracittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sobhanacittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Lokuttaracittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Idāni lokuttarakusalaṃ catumaggayogato, phalañca tadanurūpappavattiyā catudhā vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘sotāpattimaggacitta’’</span>ntyādi vuttaṃ. Nibbānaṃ patisavanato upagamanato, nibbānamahāsamuddaninnatāya <a name="V0.0095"></a> sotasadisattā vā ‘‘soto’’ti vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa āpatti ādito pajjanaṃ pāpuṇanaṃ paṭhamasamannāgamo sotāpatti ā-upasaggassa ādikammani pavattanato. Nibbānaṃ maggeti, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese mārento gacchatīti vā maggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ maggacittaṃ, sotāpattiyā laddhaṃ maggacittaṃ <span class="bld">sotāpattimaggacittaṃ</span>. Atha vā ariyamaggasotassa ādito pajjanaṃ etassāti sotāpatti, puggalo, tassa maggo sotāpattimaggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">sotāpattimaggacittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sakiṃ ekavāraṃ paṭisandhivasena imaṃ manussalokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, idha patvā idha parinibbāyī, tattha patvā tattha parinibbāyī, idha patvā tattha parinibbāyī, tattha patvā idha parinibbāyī, idha patvā tattha nibbattitvā idha parinibbāyīti pañcasu sakadāgāmīsu pañcamako idhādhippeto. So hi ito <a name="M0.0098"></a> gantvā puna sakiṃ idha āgacchatīti. Tassa maggo sakadāgāmimaggo. Kiñcāpi maggasamaṅgino tathāgamanāsambhavato phalaṭṭhoyeva sakadāgāmī nāma, tassa pana kāraṇabhūto purimuppanno maggo maggantarāvacchedanatthaṃ phalaṭṭhena visesetvā vuccati ‘‘sakadāgāmimaggo’’ti. Evaṃ anāgāmimaggoti. Sakadāgāmimaggena sampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">sakadāgāmimaggacittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Paṭisandhivasena imaṃ kāmadhātuṃ na āgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">anāgāmimaggacittaṃ</span>. Aggadakkhiṇeyyabhāvena pūjāvisesaṃ arahatīti arahā, atha vā kilesasaṅkhātā arayo, saṃsāracakkassa vā arā kilesā hatā anenāti arahā, pāpakaraṇe rahābhāvato vā arahā, aṭṭhamako ariyapuggalo, tassa bhāvo arahattaṃ, catutthaphalassetaṃ adhivacanaṃ, tassa āgamanabhūto maggo arahattamaggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ <span class="bld">arahattamaggacittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pi</span>-saddena ekekassa maggassa nayasahassavasena catunnaṃ catusahassabhedaṃ <span class="bld">saccavibhaṅge</span> (vibha. 206; vibha. aṭṭha. 206-214) āgataṃ saṭṭhisahassabhedaṃ nayaṃ heṭṭhā vuttanayena anekavidhattampi saṅgaṇhāti. Tatthāyaṃ nayasahassamattaparidīpanā, kathaṃ? Sotāpattimaggo tāva jhānanāmena paṭipadābhedaṃ anāmasitvā kevalaṃ suññato appaṇihitoti dvidhā vibhatto, puna paṭipadācatukkena yojetvā paccekaṃ catudhā vibhattoti evaṃ jhānanāmena dasadhā vibhatto. Tathā maggasatipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgasaccasamathadhammakhandhaāyatanadhātuāhāraphassavedanāsaññācetanācittanāmehipi <a name="V0.0096"></a> paccekaṃ dasadasākārehi vibhatto tathā tathā bujjhanakānaṃ puggalānaṃ vasena. Tasmā <a name="M0.0099"></a> jhānavasena dasamaggādīnaṃ ekūnavīsatiyā vasena dasa dasāti vīsatiyā ṭhānesu dve nayasatāni honti. Puna tāni catūhi adhipatīhi yojetvā paccekaṃ catudhā vibhattānīti evaṃ adhipatīhi amissetvā dve satāni, missetvā aṭṭha satānīti sotāpattimagge nayasahassaṃ hoti, tathā sakadāgāmimaggādīsupi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Sotāpattiyā laddhaṃ, sotāpattissa vā phalacittaṃ vipākabhūtaṃ cittaṃ <span class="bld">sotāpattiphalacittaṃ</span>. Arahattañca taṃ phalacittañcāti <span class="bld">arahattaphalacittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Catumaggappabhedenā</span>ti indriyānaṃ apāṭavapāṭavataratamabhedena bhinnasāmatthiyatāya sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsānaṃ niravasesappahānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāpādanaṃ tesameva niravasesappahānaṃ rūpārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānanti evaṃ saṃyojanappahānavasena catubbidhānaṃ sotāpattimaggādīnaṃ aṭṭhaṅgikamaggānaṃ sampayogabhedena catumaggasaṅkhātaṃ lokuttarakusalaṃ catudhā hoti, vipākaṃ pana <span class="bld">tasseva</span> kusalassa <span class="bld">phalattā</span> tadanurūpato tathā catudhāti evaṃ <span class="bld">anuttaraṃ</span> attano uttaritarābhāvena anuttarasaṅkhātaṃ lokuttaraṃ cittaṃ aṭṭhadhā matanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Kiriyānuttarassa pana asambhavato dvādasavidhatā na vuttā. Kasmā pana tassa asambhavoti? Maggassa ekacittakkhaṇikattā. Yadi hi maggacittaṃ punappunaṃ uppajjeyya, taduppattiyā kiriyabhāvo sakkā vattuṃ. Taṃ pana kilesasamucchedakavaseneva upalabhitabbato ekavārappavatteneva ca tena asanisampātena viya taruādīnaṃ samūlaviddhaṃsanassa taṃtaṃkilesānaṃ accantaṃ appavattiyā sādhitattā puna uppajjamānepi kātabbābhāvato diṭṭhadhammasukhavihāratthañca phalasamāpattiyā eva <a name="M0.0100"></a> nibbānārammaṇavasena pavattanato na kadāci sekkhānaṃ asekkhānaṃ vā uppajjati. Tasmā natthi sabbathāpi lokuttarakiriyacittanti.</p>
- <p class="centered">Lokuttaracittavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Cittagaṇanasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">‘‘Dvādasākusalāneva’’</span>ntyādi <a name="V0.0097"></a> yathāvuttānaṃ catubhūmikacittānaṃ gaṇanasaṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Evaṃ jātivasena saṅgahaṃ dassetvā puna bhūmivasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘catupaññāsadhā kāme’’</span>tyādi vuttaṃ. <span class="bld">Kāme</span> bhave cittāni catupaññāsadhā īraye, <span class="bld">rūpe</span> bhave pannarasa īraye, <span class="bld">āruppe</span> bhave dvādasa īraye, <span class="bld">anuttare</span> pana navavidhe dhammasamudāye cittāni aṭṭhadhā <span class="bld">īraye,</span> katheyyātyattho. Ettha ca kāmataṇhādivisayabhāvena kāmabhavādipariyāpannāni cittāni sakasakabhūmito aññattha pavattamānānipi kāmabhavādīsu cittānīti vuttāni, yathā manussitthiyā kucchismiṃ nibbattopi tiracchānagato tiracchānayonipariyāpannattā tiracchānesveva saṅgayhati. Katthaci apariyāpannāni navavidhalokuttaradhammasamūhekadesabhūtāni ‘‘rukkhe sākhā’’tyādīsu viya anuttare cittānīti vuttāni. Atha vā ‘‘kāme, rūpe’’ti ca uttarapadalopaniddeso. Arūpe bhavāni āruppāni. Natthi etesaṃ uttaraṃ cittanti anuttarānīti upayogabahuvacanavasena <span class="bld">kāme</span> kāmāvacarāni cittāni catupaññāsadhā īraye, <span class="bld">rūpe</span> rūpāvacarāni cittāni pannarasa īraye, <span class="bld">āruppe</span> āruppāni cittāni dvādasa īraye. <span class="bld">Anuttare</span> lokuttarāni cittāni aṭṭhadhā īrayeti evamettha sambandho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Itthaṃ</span> <a name="M0.0101"></a> yathāvuttena jātibhedabhinnacatubhūmikacittabhedavasena ekūnanavutippabhedaṃ katvā <span class="bld">mānasaṃ</span> cittaṃ <span class="bld">vicakkhaṇā</span> visesena atthacakkhaṇasabhāvā paṇḍitā vibhajanti. Atha vā <span class="bld">ekavīsasataṃ</span> ekuttaravīsādhikaṃ sataṃ vibhajanti.</p>
- <p class="centered">Cittagaṇanasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vitthāragaṇanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Jhānaṅgavasena paṭhamajjhānasadisattā paṭhamajjhānañca taṃ sotāpattimaggacittañceti <span class="bld">paṭhamajjhānasotāpattimaggacittaṃ</span>. Pādakajjhānasammasitajjhānapuggalajjhāsayesupi, hi aññataravasena taṃtaṃjhānasadisattā <a name="V0.0098"></a> vitakkādiaṅgapātubhāvena cattāropi maggā paṭhamajjhānādivohāraṃ labhantā paccekaṃ pañcadhā vibhajanti. Tenāha ‘‘jhānaṅgayogabhedenā’’tyādi, tattha paṭhamajjhānādīsu yaṃ yaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasantassa vuṭṭhānagāminivipassanā pavattā, taṃ <span class="bld">pādakajjhānaṃ</span> vuṭṭhānagāminivipassanāya padaṭṭhānabhāvato. Yaṃ yaṃ jhānaṃ sammasantassa sā pavattā, taṃ <span class="bld">sammasitajjhānaṃ</span>. ‘‘Aho vata me paṭhamajjhānasadiso maggo pañcaṅgiko, dutiyajjhānādīsu vā aññatarasadiso caturaṅgādibhedo maggo bhaveyyā’’ti evaṃ yogāvacarassa uppannajjhāsayo <span class="bld">puggalajjhāsayo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yena paṭhamajjhānādīsu aññataraṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā maggo uppādito hoti, tassa so maggo paṭhamajjhānādīsu taṃtaṃpādakajjhānasadiso hoti. Sace pana vipassanāpādakaṃ kiñci jhānaṃ natthi, kevalaṃ paṭhamajjhānādīsu aññataraṃ jhānaṃ sammasitvā <a name="M0.0102"></a> maggo uppādito hoti, tassa so sammasitajjhānasadiso hoti. Yadā pana yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya aññataraṃ sammasitvā maggo uppādito hoti, tadā puggalajjhāsayavasena dvīsu aññatarasadiso hoti. Sace pana puggalassa tathāvidho ajjhāsayo natthi, heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato vuṭṭhāya uparūparijhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo pādakajjhānaṃ anapekkhitvā sammasitajjhānasadiso hoti. Uparūparijhānato pana vuṭṭhāya heṭṭhimaheṭṭhimajjhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo sammasitajjhānaṃ anapekkhitvā pādakajjhānasadiso hoti. Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato hi uparūparijhānaṃ balavataranti. Vedanāniyamo pana sabbatthāpi vuṭṭhānagāminivipassanāniyamena hoti. Tathā sukkhavipassakassa sakalajjhānaṅganiyamo. Tassa hi pādakajjhānādīnaṃ abhāvena tesaṃ vasena niyamābhāvato vipassanāniyamena pañcaṅgikova maggo hotīti. Apica samāpattilābhinopi jhānaṃ pādakaṃ akatvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi vipassanāniyameneva pañcaṅgikova hotīti ayamettha aṭṭhakathādito uddhaṭo vinicchayasāro. Theravādadassanādivasappavatto pana papañco aṭṭhakathādīsu vuttanayena veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbatthāpi vitthāranayo tattha tattha vuttanayena gahetabbo. Ganthabhīrukajanānuggahatthaṃ panettha saṅkhepakathā adhippetā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yathā <span class="bld">rūpāvacaraṃ</span> cittaṃ paṭhamādipañcavidhajhānabhedena <span class="bld">gayhati</span> ‘‘paṭhamajjhāna’’ntyādinā vuccati<a name="V0.0099"></a>, tathā anuttarampi cittaṃ ‘‘paṭhamajjhānasotāpattimaggacitta’’ntyādinā gayhati. Āruppañcāpi upekkhekaggatāyogena aṅgasamatāya pañcamajjhāne gayhati, pañcamajjhānavohāraṃ labhatītyattho. Atha vā <a name="M0.0103"></a> <span class="bld">rūpāvacaraṃ</span> cittaṃ anuttarañca <span class="bld">paṭhamādijhānabhede</span> ‘‘paṭhamajjhānakusalacittaṃ, paṭhamajjhānasotāpattimaggacittantyādinā yathā gayhati, tathā āruppañcāpi <span class="bld">pañcame</span> jhāne gayhatīti yojanā. Ācariyassāpi hi ayameva yojanā adhippetāti dissati <span class="bld">nāmarūpaparicchede</span> ujukameva tathā vuttattā. Vuttañhi tattha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rūpāvacaracittāni, gayhantānuttarāni ca;</p>
- <p class="gathalast">Paṭhamādijhānabhede, āruppañcāpi pañcame’’ti. (nāma. pari. 24);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā rūpāvacaraṃ viya anuttarampi paṭhamādijhānabhede gayhati, āruppañcāpi pañcame gayhati, yasmā vā jhānaṅgayogabhedena ekekaṃ pañcadhā katvā anuttaraṃ cittaṃ cattālīsavidhanti vuccati, rūpāvacaralokuttarāni viya ca paṭhamādijhānabhede, tathā āruppañcāpi pañcame gayhati, tasmā paṭhamādikamekekaṃ jhānaṃ lokiyaṃ tividhaṃ, lokuttaraṃ aṭṭhavidhanti ekādasavidhaṃ. Ante tu jhānaṃ <span class="bld">tevīsatividhaṃ</span> tividharūpāvacaradvādasavidhaarūpāvacaraaṭṭhalokuttaravasenātyattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Pādakajjhānādivasena gaṇanavuḍḍhi kusalavipākesveva sambhavatīti tesameva gaṇanaṃ ekavīsasatagaṇanāya aṅgabhāvena dassento āha <span class="bld">‘‘sattatiṃsā’’</span>tyādi.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Cittaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">2. Cetasikaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Sampayogalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Evaṃ <a name="M0.0104"></a><a name="V0.0100"></a> tāva cittaṃ bhūmijātisampayogasaṅkhārajhānārammaṇamaggabhedena yathārahaṃ vibhajitvā idāni cetasikavibhāgassa anuppattattā paṭhamaṃ tāva catubbidhasampayogalakkhaṇasandassanavasena cetasikalakkhaṇaṃ ṭhapetvā, tadanantaraṃ aññasamānaakusalasobhanavasena tīhi rāsīhi cetasikadhamme uddisitvā, tesaṃ soḷasahākārehi sampayogaṃ, tettiṃsavidhena saṅgahañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekuppādanirodhā cā’’</span>tyādi āraddhaṃ. Cittena saha ekato uppādo ca nirodho ca yesaṃ te <span class="bld">ekuppādanirodhā</span>. Ekaṃ ālambaṇañca vatthu ca yesaṃ te <span class="bld">ekālambaṇavatthukā</span>. Evaṃ catūhi lakkhaṇehi <span class="bld">cetoyuttā</span> cittena sampayuttā dvipaññāsa lakkhaṇā dhāraṇato <span class="bld">dhammā</span> niyatayogino, aniyatayogino ca cetasikā matā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yadi ekuppādamatteneva cetoyuttāti adhippetā, tadā cittena saha uppajjamānānaṃ rūpadhammānampi cetoyuttatā āpajjeyyāti ekanirodhaggahaṇaṃ. Evampi cittānuparivattino viññattidvayassa pasaṅgo nasakkā nivāretuṃ, tathā ‘‘ekato uppādo vā nirodho vā etesanti ekuppādanirodhā’’ti parikappentassa puretaramuppajjitvā cittassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhamānānampi rūpadhammānanti ekālambaṇaggahaṇaṃ. Ye evaṃ tividhalakkhaṇā, te niyamato ekavatthuyevātidassanatthaṃ ekavatthukaggahaṇanti alamatippapañcena.</p>
- <p class="centered">Sampayogalakkhaṇavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Aññasamānacetasikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Katha</span>nti <a name="M0.0105"></a> sarūpasampayogākārānaṃ kathetukamyatāpucchā. Phusatīti <span class="bld">phasso</span> (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā), svāyaṃ <a name="V0.0101"></a> phusanalakkhaṇo. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati, sā cassa phusanākārappavatti ambilakhādakādīnaṃ passantassa parassa kheḷuppādādi viya daṭṭhabbā. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti <span class="bld">vedanā,</span> sā vedayitalakkhaṇā. Ārammaṇarasānubhavanañhi patvā sesasampayuttadhammā ekadesamatteneva rasaṃ anubhavanti, ekaṃsato pana issaravatāya vedanāva anubhavati. Tathā hesā ‘‘subhojanarasānubhavanakarājā viyā’’ti vuttā. Sukhādivasena panassā bhedaṃ sayameva vakkhati. Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānāti saññaṃ katvā jānātīti <span class="bld">saññā,</span> sā sañjānanalakkhaṇā. Sā hi uppajjamānā dāruādīsu vaḍḍhakiādīnaṃ saññāṇakaraṇaṃ viya pacchā sañjānanassa kāraṇabhūtaṃ ākāraṃ gahetvā uppajjati. Nimittakārikāya tāvetaṃ yujjati, nimittena sañjānantiyā pana kathanti? Sāpi puna aparāya saññāya sañjānanassa nimittaṃ ākāraṃ gahetvā uppajjatīti na ettha koci asambhavo.</p>
- <p class="bodytext">Ceteti attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahati, saṅkhatābhisaṅkharaṇe vā byāpāramāpajjatīti <span class="bld">cetanā</span>. Tathā hi ayameva abhisaṅkharaṇe padhānattā vibhaṅge suttantabhājaniye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) vatvā ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tyādinā (vibha. 21) niddiṭṭhā. Sā cetayitalakkhaṇā, jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya sakiccaparakiccasādhikāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekaggatāvitakkavicārapītīnaṃ</span> sarūpavibhāvanaṃ heṭṭhā āgatameva.</p>
- <p class="bodytext">Jīvanti <a name="M0.0106"></a> tena sampayuttadhammāti jīvitaṃ, tadeva sahajātānupālane ādhipaccayogena indriyanti <span class="bld">jīvitindriyaṃ,</span> taṃ anupālanalakkhaṇaṃ uppalādianupālakaṃ udakaṃ viya. Karaṇaṃ kāro, manasmiṃ kāro <span class="bld">manasikāro,</span> so cetaso ārammaṇe samannāhāralakkhaṇo. Vitakko hi sahajātadhammānaṃ ārammaṇe abhiniropanasabhāvattā te tattha pakkhipanto viya hoti, cetanā attanā ārammaṇaggahaṇena yathāruḷhe dhammepi tattha tattha niyojentī balanāyako viya hoti, manasikāro te ārammaṇābhimukhaṃ payojanato ājānīyānaṃ payojanakasārathi viyāti ayametesaṃ viseso. Dhammānañhi taṃ taṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ sabhāvato paṭivijjhitvā bhagavatā te te dhammā vibhattāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃ visesā ime dhammā’’ti okappetvā uggahaṇaparipucchādivasena tesaṃ sabhāvasamadhigamāya yogo karaṇīyo, na pana tattha tattha vippaṭipajjantehi <a name="V0.0102"></a> sammoho āpajjitabboti ayamettha ācariyānaṃ anusāsanī. Sabbesampi ekūnanavuticittānaṃ sādhāraṇā niyamato tesu uppajjanatoti <span class="bld">sabbacittasādhāraṇā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Adhimuccanaṃ <span class="bld">adhimokkho,</span> so sanniṭṭhānalakkhaṇo, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. Vīrānaṃ bhāvo, kammaṃ, vidhinā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vā <span class="bld">vīriyaṃ,</span> ussāho, so sahajātānaṃ upatthambhanalakkhaṇo. Vīriyavasena hi tesaṃ olīnavuttitā na hoti. Evañca katvā imassa vitakkādīhi viseso supākaṭo hoti. Chandanaṃ <span class="bld">chando,</span> ārammaṇena atthikatā, so kattukāmatālakkhaṇo. Tathā hesa ‘‘ārammaṇaggahaṇe cetaso hatthappasāraṇaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā) vuccati. Dānavatthuvissajjanavasena <a name="M0.0107"></a> pavattakālepi cesa vissajjitabbena tena atthikova khipitabbausūnaṃ gahaṇe atthiko issāso viya. Sobhanesu taditaresu ca pakārena kiṇṇā vippakiṇṇāti <span class="bld">pakiṇṇakā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Sobhanāpekkhāya itare, itarāpekkhāya sobhanā ca aññe nāma, tesaṃ samānā na uddhaccasaddhādayo viya akusalādisabhāvāyevāti <span class="bld">aññasamānā</span>.</p>
- <p class="centered">Aññasamānacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacetasikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Evaṃ tāva sabbacittasādhāraṇavasena, pakiṇṇakavasena ca sobhanetarasabhāve terasa dhamme uddisitvā idāni heṭṭhā cittavibhāge niddiṭṭhānukkamena akusaladhammapariyāpanne paṭhamaṃ, tato sobhanadhammapariyāpanne ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘moho’’</span>tyādi vuttaṃ. Ahetukā pana āveṇikadhammā natthīti na te visuṃ vuttā. Ārammaṇe muyhatīti <span class="bld">moho,</span> aññāṇaṃ, so ārammaṇasabhāvacchādanalakkhaṇo. Ārammaṇaggahaṇavasappavattopi hesa tassa yathāsabhāvappaṭicchādanākaāreneva pavattati. Na hirīyati na lajjatīti ahiriko, puggalo, dhammasamūho vā. Ahirikassa bhāvo ahirikkaṃ, tadeva <span class="bld">ahirikaṃ</span>. Na ottappatīti <span class="bld">anottappaṃ</span>. Tattha gūthato gāmasūkaro <a name="V0.0103"></a> viya kāyaduccaritādito ajigucchanalakkhaṇaṃ ahirikaṃ, aggito salabho viya tato anuttāsalakkhaṇaṃ anottappaṃ. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Jigucchati nāhiriko, pāpā gūthāva sūkaro;</p>
- <p class="gathalast">Na bhāyati anottappī, salabho viya pāvakā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Uddhatassa <a name="M0.0108"></a> bhāvo <span class="bld">uddhaccaṃ,</span> taṃ cittassa avūpasamalakkhaṇaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya. Lubbhatīti <span class="bld">lobho,</span> so ārammaṇe abhisaṅgalakkhaṇo makkaṭālepo viya. Cittassa ālambitukāmatāmattaṃ chando, lobho tattha abhigijjhananti ayametesaṃ viseso. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti micchābhinivesalakkhaṇā diṭṭhi. Ñāṇañhi ārammaṇaṃ yathāsabhāvato jānāti, diṭṭhi yathāsabhāvaṃ vijahitvā ayāthāvato gaṇhātīti ayametesaṃ viseso. ‘‘Seyyohamasmī’’tyādinā maññatīti <span class="bld">māno,</span> so uṇṇatilakkhaṇo. Tathā hesa ‘‘ketukamyatāpaccupaṭṭhāno’’ti (dha. sa. aṭṭha. 400) vutto. Dussatīti <span class="bld">doso,</span> so caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, issatīti <span class="bld">issā,</span> sā parasampattiusūyanalakkhaṇā. Maccharassa bhāvo <span class="bld">macchariyaṃ,</span> ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotū’’ti pavattaṃ vā <span class="bld">macchariyaṃ,</span> taṃ attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ. Kucchitaṃ katanti kukataṃ. Katākataduccaritasucaritaṃ. Akatampi hi kukata’’nti voharanti ‘‘yaṃ mayā akataṃ. Taṃ kukata’’nti. Idha pana katākataṃ ārabbha uppanno vippaṭisāracittuppādo kukataṃ, tassa bhāvo <span class="bld">kukkuccaṃ,</span> taṃ katākataduccaritasucaritānusocanalakkhaṇaṃ. Thinanaṃ <span class="bld">thinaṃ,</span> anussāhanāvasaṃsīdanavasena saṃhatabhāvo. Middhanaṃ <span class="bld">middhaṃ,</span> vigatasāmatthiyatā, asattivighāto vā, tattha thinaṃ cittassa akammaññatālakkhaṇaṃ, middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayametesaṃ viseso. Tathā hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> (dha. sa. 1162-1163) ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā’’tyādinā imesaṃ niddeso pavatto. Nanu ca ‘‘kāyassā’’ti vacanato rūpakāyassapi akammaññatā middhanti tassa rūpabhāvopi āpajjatīti? Nāpajjati, tattha tattha ācariyehi ānītakāraṇavasenevassa <a name="M0.0109"></a> paṭikkhittattā. Tathā hi middhavādimatappaṭikkhepanatthaṃ tesaṃ vādanikkhepapubbakaṃ aṭṭhakathādīsu bahudhā vitthārenti ācariyā. Ayaṃ panettha saṅgaho –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Keci <a name="V0.0104"></a> middhampi rūpanti, vadantetaṃ na yujjati;</p>
- <p class="gathalast">Pahātabbesu vuttattā, kāmacchandādayo viya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pahātabbesu akkhāta-metaṃ nīvaraṇesu hi;</p>
- <p class="gathalast">Rūpantu na pahātabba-makkhātaṃ dassanādinā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘‘Na tumhaṃ bhikkhave rūpaṃ, pajahethā’ti pāṭhato;</p>
- <p class="gathalast">Paheyyabhāvalesopi, yattha rūpassa dissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tattha tabbisayacchanda-rāgahāni pakāsitā;</p>
- <p class="gathalast">Vuttañhi tattha yo chanda-rāgakkhepotiādikaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rūpārūpesu middhesu, arūpaṃ tattha desitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Iti ce natthi taṃ tattha, avisesena pāṭhato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sakkā hi anumātuṃ yaṃ, middhaṃ rūpanti cintitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tampi nīvaraṇaṃ middha-bhāvato itaraṃ viya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sampayogābhidhānā ca, na taṃ rūpanti nicchayo;</p>
- <p class="gathalast">Arūpīnañhi khandhānaṃ, sampayogo pavuccati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tathāruppe samuppatti, pāṭhato natthi rūpatā;</p>
- <p class="gathalast">Niddā khīṇāsavānantu, kāyagelaññato siyā’’ti.</p>
- <p class="centered">Akusalacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sobhanacetasikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Saddahatīti <a name="V0.0105"></a> <span class="bld">saddhā,</span> buddhādīsu pasādo, sā sampayuttadhammānaṃ pasādanalakkhaṇā udakappasādakamaṇi viya. Saraṇaṃ <a name="M0.0110"></a> <span class="bld">sati,</span> asammoso, sā sampayuttadhammānaṃ sāraṇalakkhaṇā. Hirīyati kāyaduccaritādīhi jigucchatīti <span class="bld">hirī,</span> sā pāpato jigucchanalakkhaṇā. Ottappatīti <span class="bld">ottappaṃ,</span> taṃ pāpato uttāsalakkhaṇaṃ. Attagāravavasena pāpato jigucchanato kulavadhū viya hirī, paragāravavasena pāpato uttāsanato vesiyā viya ottappaṃ. Lobhappaṭipakkho <span class="bld">alobho,</span> so ārammaṇe cittassa alaggatālakkhaṇo muttabhikkhu viya. Dosappaṭipakkho <span class="bld">adoso,</span> so acaṇḍikkalakkhaṇo anukūlamitto viya. Tesu dhammesu majjhattatā <span class="bld">tatramajjhattatā,</span> sā cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanalakkhaṇā samappavattānaṃ assānaṃ ajjhupekkhako sārathi viya.</p>
- <p class="bodytext">Kāyassa passambhanaṃ <span class="bld">kāyappassaddhi</span>. Cittassa passambhanaṃ <span class="bld">cittappassaddhi</span>. Ubhopi cetā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā. Kāyassa lahubhāvo <span class="bld">kāyalahutā</span>. Tathā <span class="bld">cittalahutā</span>. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā. Kāyassa mudubhāvo <span class="bld">kāyamudutā</span>. Tathā <span class="bld">cittamudutā</span>. Tā kāyacittathaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā. Kammani sādhu kammaññaṃ, tassa bhāvo kammaññatā, kāyassa kammaññatā <span class="bld">kāyakammaññatā</span>. Tathā <span class="bld">cittakammaññatā</span>. Tā kāyacittaakammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā. Paguṇassa bhāvo pāguññaṃ, tadeva pāguññatā, kāyassa pāguññatā <span class="bld">kāyapāguññatā</span>. Tathā <span class="bld">cittapāguññatā</span>. Tā kāyacittānaṃ gelaññavūpasamalakkhaṇā. Kāyassa ujukabhāvo <span class="bld">kāyujukatā</span>. Tathā <span class="bld">cittujukatā</span>. Tā kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā. Yathākkamaṃ panetā kāyacittānaṃ sārambhādikaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā, <span class="bld">kāyo</span>ti cettha vedanādikkhandhattayassa gahaṇaṃ. Yasmā cete dve dve dhammāva ekato hutvā yathāsakaṃ paṭipakkhadhamme hananti, tasmā idheva <a name="M0.0111"></a> duvidhatā vuttā, na samādhiādīsu. Apica cittappassaddhiādīhi cittasseva passaddhādibhāvo hoti, kāyappassaddhiādīhi pana rūpakāyassapi taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpapharaṇavasenāti tadatthasandassanatthañcettha duvidhatā vuttā. Sobhanānaṃ sabbesampi sādhāraṇā niyamena tesu uppajjanatoti <span class="bld">sobhanasādhāraṇā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Sammā vadanti etāyāti <span class="bld">sammāvācā,</span> vacīduccaritavirati. Sā catubbidhā musāvādā <a name="V0.0106"></a> veramaṇi, pisuṇavācā veramaṇi, pharusavācā veramaṇi, samphappalāpā veramaṇīti. Kammameva kammanto suttantavanantādayo viya. Sammā pavatto kammanto <span class="bld">sammākammanto,</span> kāyaduccaritavirati. Sā tividhā pāṇātipātā veramaṇi, adinnādānā veramaṇi, kāmesumicchācārā veramaṇīti. Sammā ājīvanti etenāti <span class="bld">sammāājīvo,</span> micchājīvavirati. So pana ājīvahetukakāyavacīduccaritato viramaṇavasena sattavidho, kuhanalapanādimicchājīvaviramaṇavasena bahuvidho vā. Tividhāpi panetā paccekaṃ sampattasamādānasamucchedavirativasena tividhā <span class="bld">viratiyo nāma</span> yathāvuttaduccaritehi viramaṇato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Karoti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ janeti, kirati vā vikkhipati paradukkhaṃ, kiṇāti vā taṃ hiṃsati, kiriyati vā dukkhitesu pasāriyatīti <span class="bld">karuṇā,</span> sā paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā. Tāya hi paradukkhaṃ apanīyatu vā, mā vā, tadākāreneva sā pavattati. Modanti etāyāti <span class="bld">muditā,</span> sā parasampattianumodanalakkhaṇā, appamāṇasattārammaṇattā appamāṇā, tā eva <span class="bld">appamaññā</span>. Nanu ca ‘‘catasso appamaññā’’ti vakkhati, kasmā panettha dveyeva vuttāti? Adosatatramajjhattatāhi mettupekkhānaṃ gahitattā. Adosoyeva hi sattesu hitajjhāsayavasappavatto <a name="M0.0112"></a> <span class="bld">mettā</span> nāma. Tatramajjhattatāyeva tesu paṭighānunayavūpasamappavattā <span class="bld">upekkhā</span> nāma. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abyāpādena mettā hi, tatramajjhattatāya ca;</p>
- <p class="gathalast">Upekkhā gahitā yasmā, tasmā na gahitā ubho’’ti. (abhidha. 70);</p>
- <p class="bodytext">Pakārena jānāti aniccādivasena avabujjhatīti paññā, sā eva yathāsabhāvāvabodhane ādhipaccayogato indriyanti <span class="bld">paññindriyaṃ</span>. Atha saññāviññāṇapaññānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saññā tāva nīlādivasena sañjānanamattaṃ karoti, lakkhaṇappaṭivedhaṃ kātuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ lakkhaṇappaṭivedhampi sādheti, ussakkitvā pana maggaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā pana tividhampi karoti, bālagāmikaheraññikānaṃ kahāpaṇāvabodhanamettha nidassananti. Ñāṇavippayuttasaññāya cettha ākāraggahaṇavasena uppajjanakāle viññāṇaṃ abbohārikaṃ, sesakāle balavaṃ. Ñāṇasampayuttā pana ubhopi tadanugatikā honti. Sabbathāpi pañcavīsatīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">‘‘Terasaññasamānā’’</span>tyādi <a name="V0.0107"></a> tīhi rāsīhi vuttānaṃ saṅgaho.</p>
- <p class="centered">Sobhanacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sampayoganayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Cittena saha aviyuttā <span class="bld">cittāviyuttā,</span> cetasikāti vuttaṃ hoti. Uppajjatīti uppādo, cittameva uppādo <span class="bld">cittuppādo</span><a name="M0.0113"></a>. Aññattha pana sasampayuttaṃ cittaṃ cittuppādoti vuccati ‘‘uppajjati cittaṃ etenāti uppādo, dhammasamūho, cittañca taṃ uppādo cāti cittuppādo’’ti katvā. Samāhāradvandepi hi pulliṅgaṃ katthaci saddavidū icchanti. Tesaṃ cittāviyuttānaṃ cittuppādesu paccekaṃ sampayogo ito paraṃ yathāyogaṃ pavuccatīti sambandho.</p>
- <p class="subhead">Aññasamānacetasikasampayoganayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Sabhāvena avitakkattā dvipañcaviññāṇāni vajjitāni etehi, tehi vā etāni vajjitānīti <span class="bld">dvipañcaviññāṇavajjitāni,</span> catucattālīsa kāmāvacaracittāni. Tesu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ca vitakko jāyati sesānaṃ bhāvanābalena avitakkattāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Tesu ceva</span> pañcapaññāsasavitakkacittesu, ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu vicāro jāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Dvipañcaviññāṇehi, vicikicchāsahagatena cāti ekādasahi vajjitesu aṭṭhasattaticittesu adhimokkho jāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Pañcadvārāvajjanena, dvipañcaviññāṇehi, sampaṭicchanadvayena, santīraṇattayena cāti soḷasahi vajjitesu tesattatiyā cittesu vīriyaṃ jāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Domanassasahagatehidvīhi<a name="V0.0108"></a>, upekkhāsahagatehi pañcapaññāsacittehi, kāyaviññāṇadvayena, ekādasahi catutthajjhānehi cāti sattaticittehi vajjitesu ekapaññāsacittesu pīti jāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Ahetukehi <a name="M0.0114"></a> aṭṭhārasahi, momūhehi dvīhi cāti vīsatiyā cittehi vajjitesu ekūnasattaticittesu chando jāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Te panā</span>ti pakiṇṇakavivajjitā taṃsahagatā ca. <span class="bld">Yathākkama</span>nti vitakkādichapakiṇṇakavajjitataṃsahitakamānurūpato. <span class="bld">‘‘Chasaṭṭhi pañcapaññāsā’’</span>tyādi ekavīsasatagaṇanavasena, ekūnanavutigaṇanavasena ca yathārahaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Aññasamānacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacetasikasampayoganayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. ‘‘Sabbākusalasādhāraṇā’’ti vatvā tadeva samatthetuṃ <span class="bld">‘‘sabbesupī’’</span>tyādi vuttaṃ. Yo hi koci pāṇātipātādīsu paṭipajjati, so sabbopi mohena tattha anādīnavadassāvī ahirikena tato ajigucchanto, anottappena anottappanto, uddhaccena avūpasanto ca hoti, tasmā te sabbākusalesu upalabbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Lobhasahagatacittesvevā</span>ti <span class="bld">eva</span>-kāro adhikāratthāyapi hotīti ‘‘diṭṭhisahagatacittesū’’tiādīsupi avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkāyādīsu hi abhinivisantassa tattha mamāyanasambhavato diṭṭhi lobhasahagatacittesveva labbhati. Mānopi ahaṃmānavasena pavattanato diṭṭhisadisova pavattatīti diṭṭhiyā saha ekacittuppādena pavattati kesarasīho viya aparena tathāvidhena saha ekaguhāyaṃ, na cāpi dosamūlādīsu uppajjati attasinehasannissayabhāvena ekantalobhapadaṭṭhānattāti so diṭṭhivippayuttesveva labbhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Tathā <a name="M0.0115"></a><a name="V0.0109"></a> parasampattiṃ usūyantassa, attasampattiyā ca parehi sādhāraṇabhāvaṃ anicchantassa, katākataduccaritasucarite anusocantassa ca tattha tattha paṭihananavaseneva pavattanato issāmacchariyakukkuccāni paṭighacittesveva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Akammaññatāpakatikassa tathā sabhāvatikkhesu asaṅkhārikesu pavattanāyogato thinamiddhaṃ sasaṅkhārikesveva labbhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Sabbāpuññesveva <span class="bld">cattāro</span> cetasikā gatā, lobhamūleyeva yathāsambhavaṃ tayo gatā, dosamūlesveva dvīsu cattāro gatā, tathā sasaṅkhāreyeva dvayanti yojanā. <span class="bld">Vicikicchā vicikicchācitte cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo avadhāraṇe. Vicikicchā vicikicchācitteyevāti sambandho.</p>
- <p class="centered">Akusalacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sobhanacetasikasampayoganayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Lokuttaracittesu pādakajjhānādivasena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā, na pana viratīnaṃ abhāvo maggassa kāyaduccaritādīnaṃ samucchedavasena, phalassa ca tadanukūlavasena pavattanatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘viratiyo panā’’</span>tyādi. <span class="bld">Sabbathāpī</span>ti sabbehipi taṃtaṃduccaritadurājīvānaṃ vidhamanavasappavattehi ākārehi. Na hi etāsaṃ lokiyesu viya lokuttaresupi musāvādādīnaṃ visuṃ visuṃ pahānavasena pavatti hoti sabbesameva duccaritadurājīvānaṃ tena tena maggena kesañci sabbaso, kesañci apāyagamanīyādiavatthāya pahānavasena ekakkhaṇe samucchindanato. Nanu cāyamattho <span class="bld">‘‘ekatovā’’</span>ti imināva siddhoti? Taṃ na, tissannaṃ ekatovuttiparidīpanamattena catubbidhavacīduccaritādīnaṃ paṭipakkhākārappavattiyā adīpitattā. Keci pana imamatthaṃ asallakkhetvāva <a name="M0.0116"></a> ‘‘‘sabbathāpī’ti idaṃ atiritta’’nti vadanti, tattha tesaṃ aññāṇameva kāraṇaṃ. <span class="bld">‘‘Niyatā’’</span>ti imināpi lokiyesu viya kadāci sambhavaṃ nivāreti. Tathā hetā lokiyesu yevāpanakavasena desitā, idha pana sarūpeneva. <span class="bld">Kāmāvacarakusalesvevā</span>ti avadhāraṇena <a name="V0.0110"></a> kāmāvacaravipākakiriyesu mahaggatesu ca sambhavaṃ nivāreti. Tathā ceva upari vakkhati. <span class="bld">Kadācī</span>ti musāvādādiekekaduccaritehi paṭiviramaṇakāle. Kadāci uppajjantāpi na ekato uppajjanti vītikkamitabbavatthusaṅkhātānaṃ attano ārammaṇānaṃ sambhavāpekkhattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘visuṃ visu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Appanāppattānaṃ appamaññānaṃ na kadāci somanassarahitā pavatti atthīti <span class="bld">‘‘pañcama…pe… cittesu cā’’</span>ti vuttaṃ. Vinīvaraṇāditāya mahattaṃ gatāni, mahantehi vā jhāyīhi gatāni pattānīti <span class="bld">mahaggatāni. Nānā hutvā</span>ti bhinnārammaṇattā attano ārammaṇabhūtānaṃ dukkhitasukhitasattānaṃ āpāthagamanāpekkhatāya visuṃ visuṃ hutvā. <span class="bld">Etthā</span>ti imesu kāmāvacarakusalacittesu, karuṇāmuditābhāvanākāle appanāvīthito pubbe paricayavasena upekkhāsahagatacittehipi parikammaṃ hoti, yathā taṃ paguṇaganthaṃ sajjhāyantassa kadāci aññavihitassapi sajjhāyanaṃ, yathā ca paguṇavipassanāya saṅkhāre sammasantassa kadāci paricayabalena ñāṇavippayuttacittehipi sammasananti upekkhāsahagatakāmāvacaresu karuṇāmuditānaṃ asambhavavādo kecivādo kato. Appanāvīthiyaṃ pana tāsaṃ ekantato somanassasahagatesveva sambhavo daṭṭhabbo bhinnajātikassa viya bhinnavedanassapi āsevanapaccayābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Tayo soḷasacittesū</span>ti sammāvācādayo tayo dhammā aṭṭhalokuttarakāmāvacarakusalavasena soḷasacittesu jāyanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Evaṃ <a name="M0.0117"></a> niyatāniyatasampayogavasena vuttesu aniyatadhamme ekato dassetvā sesānaṃ niyatabhāvaṃ dīpetuṃ <span class="bld">‘‘issāmaccherā’’</span>tyādi vuttaṃ. Issāmaccherakukkuccaviratikaruṇādayo nānā kadāci jāyanti, māno ca kadāci ‘‘seyyohamasmī’’tyādivasappavattiyaṃ jāyati. Thinamiddhaṃ <span class="bld">tathā</span> kadāci akammaññatāvasappavattiyaṃ <span class="bld">saha</span> aññamaññaṃ avippayogivasena jāyatīti yojanā. Atha vā <span class="bld">māno cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddaṃ ‘‘sahā’’ti etthāpi yojetvā thinamiddhaṃ <span class="bld">tathā kadāci saha</span> ca sasaṅkhārikapaṭighe, diṭṭhigatavippayuttasasaṅkhārikesu ca issāmacchariyakukkuccehi, mānena ca saddhiṃ, <span class="bld">kadāci</span> taditarasasaṅkhārikacittasampayogakāle, taṃsampayogakālepi vā <span class="bld">nānā</span> ca jāyatīti yojanā daṭṭhabbā. Apare pana ācariyā ‘‘māno ca thinamiddhañca tathā kadāci nānā kadāci saha ca jāyatī’’ti ettakameva yojesuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Sesā</span>ti <a name="V0.0111"></a> yathāvuttehi ekādasahi aniyatehi itare ekacattālīsa. Keci pana ‘‘yathāvuttehi aniyatayevāpanakehi sesā niyatayevāpanakā’’ti vaṇṇenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, idha yevāpanakanāmena kesañci anuddhaṭattā. Kevalañhettha niyatāniyatavasena cittuppādesu yathārahaṃ labbhamānacetasikamattasandassanaṃ ācariyena kataṃ, na yevāpanakanāmena keci uddhaṭāti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tāva ‘‘phassādīsu ayaṃ dhammo ettakesu cittesu upalabbhatī’’ti cittaparicchedavasena sampayogaṃ dassetvā idāni ‘‘imasmiṃ cittuppāde ettakā cetasikā’’ti cetasikarāsiparicchedavasena saṅgahaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅgahañcā’’</span>tyādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Sobhanacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saṅgahanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">‘‘Chattiṃsā’’</span>tyādi <a name="M0.0118"></a> tattha tattha yathārahaṃ labbhamānakadhammavasena gaṇanasaṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Paṭhamajjhāne niyuttāni cittāni, taṃ vā etesaṃ atthīti <span class="bld">paṭhamajjhānikacittāni</span>. Appamaññānaṃ sattārammaṇattā, lokuttarānañca nibbānārammaṇattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘appamaññāvajjitā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā aññasamānā, appamaññāvajjitā sobhanacetasikā ca saṅgahaṃ gacchantīti ākaḍḍhati. <span class="bld">Upekkhāsahagatā</span>ti vitakkavicārapītisukhavajjā sukhaṭṭhānaṃ paviṭṭhaupekkhāya sahagatā. <span class="bld">Pañcakajjhānavasenā</span>ti vitakkavicāre visuṃ visuṃ atikkamitvā bhāventassa nātitikkhañāṇassa vasena desitassa jhānapañcakassa vasena. Te pana ekato atikkamitvā bhāventassa tikkhañāṇassa vasena desitacatukkajjhānavasena dutiyajjhānikesu vitakkavicāravajjitānaṃ sambhavato catudhā eva saṅgaho hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Tettiṃsadvayaṃ</span> catutthapañcamajjhānacittesu.</p>
- <p class="subhead">Mahaggatacittasaṅgahanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Tīsū</span>ti <a name="V0.0112"></a> kusalavipākakiriyavasena tividhesu sīlavisuddhivasena suvisodhitakāyavacīpayogassa kevalaṃ cittasamādhānamattena mahaggatajjhānāni pavattanti, na pana kāyavacīkammānaṃ visodhanavasena, nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanapaṭippassambhanavasenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘virativajjitā’’</span>ti. <span class="bld">Paccekamevā</span>ti visuṃ visuṃyeva. <span class="bld">Pannarasasū</span>ti rūpāvacaravasena tīsu, āruppavasena dvādasasūti pannarasasu. <span class="bld">Appamaññāyo na labbhantī</span>ti ettha kāraṇaṃ vuttameva.</p>
- <p class="centered">Mahaggatacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Paccekamevā</span>ti <a name="M0.0119"></a> ekekāyeva. Appamaññānaṃ hi sattārammaṇattā, viratīnañca vītakkamitabbavatthuvisayattā natthi tāsaṃ ekacittuppāde sambhavoti lokiyaviratīnaṃ ekantakusalasabhāvattā natthi abyākatesu sambhavoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘virativajjitā’’</span>ti. Tenāha ‘‘pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti (vibha. 715). Itarathā saddhāsatiādayo viya ‘‘siyā kusalā, siyā abyākatā’’ti vadeyya. Phalassa pana maggapaṭibimbabhūtattā, duccaritadurājīvānaṃ paṭippassambhanato ca na lokuttaraviratīnaṃ ekantakusalatā yuttāti tāsaṃ tattha aggahaṇaṃ. Kāmāvacaravipākānampi ekantaparittārammaṇattā, appamaññānañca sattārammaṇattā, viratīnampi ekantakusalattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘appamaññāvirativajjitā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca paññattādiārammaṇampi kāmāvacarakusalaṃ hotīti tassa vipākenapi kusalasadisārammaṇena bhavitabbaṃ yathā taṃ mahaggatalokuttaravipākehīti? Nayidamevaṃ, kāmataṇhādhīnassa phalabhūtattā. Yathā hi dāsiyā putto mātarā icchitaṃ kātuṃ asakkonto sāmikeneva icchiticchitaṃ karoti, evaṃ kāmataṇhāyattatāya dāsisadisassa kāmāvacarakammassa vipākabhūtaṃ cittaṃ tena gahitārammaṇaṃ aggahetvā kāmataṇhārammaṇameva gaṇhātīti. <span class="bld">Dvādasadhā</span>ti kusalavipākakiriyabhedesu paccekaṃ cattāro cattāro dukāti katvā tīsu dvādasadhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Idāni <a name="V0.0113"></a> imesu paṭhamajjhānikādīhi dutiyajjhānikādīnaṃ bhedakaradhamme dassetuṃ <span class="bld">‘‘anuttare jhānadhammā’’</span>tyādi vuttaṃ. <span class="bld">Anuttare</span> citte vitakkavicārapītisukhavasena <span class="bld">jhānadhammā visesakā</span> bhedakā. <span class="bld">Majjhime</span> mahaggate appamaññā, jhānadhammā <a name="M0.0120"></a> ca. <span class="bld">Parittesu</span> kāmāvacaresu viratī, ñāṇapītī ca appamaññā ca visesakā, tattha <span class="bld">viratī</span> kusalehi vipākakiriyānaṃ visesakā, <span class="bld">appamaññā</span> kusalakiriyehi vipākānaṃ, <span class="bld">ñāṇapītī</span> pana tīsu paṭhamayugaḷādīhi dutiyayugaḷādīnanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Akusalacittasaṅgahanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Dutiye asaṅkhārike</span>ti diṭṭhivippayutte asaṅkhārike lobhamānena tatheva aññasamānā, akusalasādhāraṇā ca ekūnavīsati dhammāti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Tatiye</span>ti upekkhāsahagatadiṭṭhisampayutte asaṅkhārike.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Catutthe</span>ti diṭṭhivippayutte asaṅkhārike.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Issāmacchariyakukkuccāni panettha paccekameva yojetabbāni</span> bhinnārammaṇattāyevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Adhimokkhassa nicchayākārappavattito dveḷhakasabhāve vicikicchācitte sambhavo natthīti <span class="bld">‘‘adhimokkhavirahitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Ekūnavīsati paṭhamadutiyaasaṅkhārikesu, aṭṭhārasa tatiyacatutthaasaṅkhārikesu, vīsa pañcame <a name="V0.0114"></a> asaṅkhārike, ekavīsa paṭhamadutiyasasaṅkhārikesu, vīsati tatiyacatutthasasaṅkhārikesu, dvāvīsa pañcame sasaṅkhārike, pannarasa momūhadvayeti evaṃ akusale sattadhā ṭhitāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Sādhāraṇā</span>ti <a name="M0.0121"></a> akusalānaṃ sabbesameva sādhāraṇabhūtā <span class="bld">cattāro samānā ca</span> chandapītiadhimokkhavajjitā aññasamānā apare dasāti ete cuddasa dhammā sabbākusalayoginoti pavuccantīti yojanā.</p>
- <p class="centered">Akusalacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ahetukacittasaṅgahanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā aññasamāne paccāmasati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Manoviññāṇadhātuyā viya visiṭṭhamananakiccāyogato mananamattā dhātūti <span class="bld">manodhātu. Ahetukapaṭisandhiyugaḷe</span>ti upekkhāsantīraṇadvaye.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Dvādasa hasanacitte, ekādasa voṭṭhabbanasukhasantīraṇesu, dasa manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugaḷavasena pañcasu, satta dvipañcaviññāṇesūti aṭṭhārasāhetukesu cittuppādesu saṅgaho catubbidho hotīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Tettiṃsavidhasaṅgaho</span>ti anuttare pañca, tathā mahaggate, kāmāvacarasobhane dvādasa, akusale satta, ahetuke cattāroti tettiṃsavidhasaṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Itthaṃ</span> yathāvuttanayena <span class="bld">cittāviyuttānaṃ</span> cetasikānaṃ cittaparicchedavasena vuttaṃ <span class="bld">sampayogañca</span> cetasikarāsiparicchedavasena vuttaṃ <span class="bld">saṅgahañca</span> ñatvā <span class="bld">yathāyogaṃ cittena samaṃ bhedaṃ uddise</span> ‘‘sabbacittasādhāraṇā tāva satta ekūnanavuticittesu uppajjanato paccekaṃ ekūnanavutividhā<a name="V0.0115"></a>, pakiṇṇakesu <a name="M0.0122"></a> vitakko pañcapaññāsacittesu uppajjanato pañcapaññāsavidho’’tyādinā katheyyāti attho.</p>
- <p class="centered">Ahetukacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Cetasikaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">3. Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni yathāvuttānaṃ cittacetasikānaṃ vedanādivibhāgato, taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādavibhāgato ca pakiṇṇakasaṅgahaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sampayuttā yathāyoga’’</span>ntyādi āraddhaṃ. Yathāyogaṃ sampayuttā cittacetasikā dhammā <span class="bld">sabhāvato</span> attano attano sabhāvavasena ekūnanavutividhampi cittaṃ ārammaṇavijānanasabhāvasāmaññena ekavidhaṃ, sabbacittasādhāraṇo phasso phusanasabhāvena ekavidhotyādinā <span class="bld">tepaññāsa</span> honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Idāni tesaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ vedanā…pe… vatthuto <span class="bld">saṅgaho nāma</span> vedanāsaṅgahādināmako pakiṇṇakasaṅgaho <span class="bld">cittuppādavaseneva</span> taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādānaṃ vaseneva na katthaci taṃvirahena <span class="bld">nīyate</span> upanīyate, āharīyatītyattho.</p>
- <p class="subhead">Vedanāsaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu chasu saṅgahesu. Sukhādivedanānaṃ, taṃsahagatacittuppādānañca vibhāgavasena saṅgaho <span class="bld">vedanāsaṅgaho</span>. Dukkhato, sukhato ca aññā <span class="bld">adukkhamasukhā</span> <span class="bld">ma</span>-kārāgamavasena. Nanu ca ‘‘dvemā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā’’ti (saṃ. ni. 4.267) vacanato dve eva vedanāti? Saccaṃ, taṃ pana anavajjapakkhikaṃ <a name="M0.0123"></a> adukkhamasukhaṃ sukhavedanāyaṃ<a name="V0.0116"></a>, sāvajjapakkhikañca dukkhavedanāyaṃ saṅgahetvā vuttaṃ. Yampi katthaci sutte ‘‘yaṃ kiñci vedayitamidamettha dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.259) vacanaṃ, taṃ saṅkhāradukkhatāya sabbavedanānaṃ dukkhasabhāvattā vuttaṃ. Yathāha – ‘‘saṅkhārāniccataṃ, ānanda, mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmatañca yaṃ kiñcivedayitamidamettha dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.259; itivu. aṭṭha. 52). Tasmā tissoyeva vedanāti daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā – ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā cā’’ti (itivu. 52-53; saṃ. ni. 4.249-251). Evaṃ tividhāpi panetā <span class="bld">indriyadesanāyaṃ</span> ‘‘sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriya’’nti (vibha. 219) pañcadhā desitāti taṃvasenapettha vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sukhaṃ dukkha’’</span>ntyādi vuttaṃ. Kāyikamānasikasātāsātabhedato hi sukhaṃ dukkhañca paccekaṃ dvidhā vibhajitvā ‘‘sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ dukkhindriyaṃ domanassindriya’’nti (vibha. 219) desitā, upekkhā pana bhedābhāvato upekkhindriyanti ekadhāva. Yathā hi sukhadukkhāni aññathā kāyassa anuggahamupaghātañca karonti, aññathā manaso, nevaṃ upekkhā, tasmā sā ekadhāva desitā, tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāyikaṃ mānasaṃ dukkhaṃ, sukhañcopekkhavedanā;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃ mānasameveti, pañcadhindriyabhedato’’ti. (sa. sa. 74);</p>
- <p class="bodytext">Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ <span class="bld">sukhaṃ</span>. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Sabhāvato, parikappato vā iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ <span class="bld">somanassaṃ</span>. Tathā aniṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ <span class="bld">domanassaṃ</span>. Majjhattānubhavanalakkhaṇā <span class="bld">upekkhā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Catucattālīsa</span> paccekaṃ lokiyalokuttarabhedena ekādasavidhattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Sesānī</span>ti <a name="M0.0124"></a> sukhadukkhasomanassadomanassasahagatehi avasesāni akusalato cha, ahetukato cuddasa, kāmāvacarasobhanato dvādasa, pañcamajjhānikāni tevīsāti sabbānipi <span class="bld">pañcapaññāsa</span>.</p>
- <p class="centered">Vedanāsaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Hetusaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Lobhādihetūnaṃ <a name="V0.0117"></a> vibhāgavasena, taṃsampayuttavasena ca saṅgaho <span class="bld">hetusaṅgaho</span>. Hetavo nāma chabbidhā bhavantīti sambandho. Hetubhāvo pana nesaṃ sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhāto mūlabhāvo. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti, na ahetukā viya jalatale sevālasadisā. Evañca katvā ete mūlasadisatāya ‘‘mūlānī’’ti ca vuccanti. Apare pana ‘‘kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetubhāvo’’ti vadanti, evaṃ sati hetūnaṃ attano kusalādibhāvasādhano añño hetu maggitabbo siyā. Atha sesasampayuttahetupaṭibaddho tesaṃ kusalādibhāvo, evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo appaṭibaddho siyā. Atha tassa sabhāvato akusalabhāvopi siyā, evaṃ sati sesahetūnampi sabhāvatova kusalādibhāvoti tesaṃ viya sampayuttadhammānampi so hetupaṭibaddho na siyā. Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo, tadā ahetukānaṃ abyākatabhāvo na siyāti alamatinippīḷanena. Kusalādibhāvo pana kusalākusalānaṃ yonisoayonisomanasikārappaṭibaddho. Yathāha – ‘‘yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā <a name="M0.0125"></a> ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tyādi (a. ni. 1.67), abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusayasantānappaṭibaddho kammappaṭibaddho avipākabhāvappaṭibaddho cāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Idāni hetūnaṃ jātibhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘lobho doso cā’’</span>tyādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Hetusaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kiccasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ vibhāgavasena, taṃkiccavantānañca paricchedavasena saṅgaho <span class="bld">kiccasaṅgaho</span>. Bhavato bhavassa paṭisandhānaṃ <span class="bld">paṭisandhikiccaṃ</span>. Avicchedappavattihetubhāvena bhavassa aṅgabhāvo <span class="bld">bhavaṅgakiccaṃ. Āvajjanakiccādīni</span> heṭṭhā vuttavacanatthānusārena yathārahaṃ yojetabbāni. Ārammaṇe <a name="V0.0118"></a> taṃtaṃkiccasādhanavasena anekakkhattuṃ, ekakkhattuṃ vā javamānassa viya pavatti <span class="bld">javanakiccaṃ</span>. Taṃtaṃjavanaggahitārammaṇassa ārammaṇakaraṇaṃ <span class="bld">tadārammaṇakiccaṃ</span>. Nibbattabhavato parigaḷhanaṃ <span class="bld">cutikiccaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Imāni pana kiccāni ṭhānavasena pākaṭāni hontīti taṃ dāni pabhedato dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhī’’</span>tyādi vuttaṃ, tattha paṭisandhiyā ṭhānaṃ <span class="bld">paṭisandhiṭhānaṃ</span>. Kāmaṃ paṭisandhivinimuttaṃ ṭhānaṃ nāma natthi, sukhaggahaṇatthaṃ pana ‘‘silāputtakassa sarīra’’ntyādīsu viya abhedepi bhedaparikappanāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi. Dassanādīnaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">pañcaviññāṇaṭhānaṃ. Ādi</span>-saddena sampaṭicchanaṭhānādīnaṃ saṅgaho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0126"></a> cutibhavaṅgānaṃ antarā <span class="bld">paṭisandhiṭhānaṃ</span>. Paṭisandhiāvajjanānaṃ, javanāvajjanānaṃ, tadārammaṇāvajjanānaṃ, voṭṭhabbanāvajjanānaṃ, kadāci javanacutīnaṃ, tadārammaṇacutīnañca antarā <span class="bld">bhavaṅgaṭhānaṃ</span>. Bhavaṅgapañcaviññāṇānaṃ, bhavaṅgajavanānañca antarā <span class="bld">āvajjanaṭhānaṃ</span>. Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanānamantarā <span class="bld">pañcaviññāṇaṭhānaṃ</span>. Pañcaviññāṇasantīraṇānamantarā <span class="bld">sampaṭicchanaṭhānaṃ</span>. Sampaṭicchanavoṭṭhabbanānamantarā <span class="bld">santīraṇaṭhānaṃ</span>. Santīraṇajavanānaṃ, santīraṇabhavaṅgānañca antarā <span class="bld">voṭṭhabbanaṭhānaṃ</span>. Voṭṭhabbanatadārammaṇānaṃ, voṭṭhabbanabhavaṅgānaṃ, voṭṭhabbanacutīnaṃ, manodvārāvajjanatadārammaṇānaṃ, manodvārāvajjanabhavaṅgānaṃ, manodvārāvajjanacutīnañca antarā <span class="bld">javanaṭhānaṃ</span>. Javanabhavaṅgānaṃ, javanacutīnañca antarā <span class="bld">tadārammaṇaṭhānaṃ</span>. Javanapaṭisandhīnaṃ, tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ, bhavaṅgapaṭisandhīnaṃ vā antarā <span class="bld">cutiṭhānaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Dve upekkhāsahagatasantīraṇāni</span> sukhasantīraṇassa paṭisandhivasappavattibhāvābhāvatotiadhippāyo. Evañca katvā <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘upekkhāsahagataṃ dhammaṃ paṭicca upekkhāsahagato dhammo uppajjati na hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 4.13.179) evamāgatassa upekkhāsahagatapadassa vibhaṅge ‘‘ahetukaṃ upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho, ahetukapaṭisandhikkhaṇe upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti (paṭṭhā. 4.13.179) evaṃ pavattipaṭisandhivasena paṭiccanayo uddhaṭo, pītisahagatasukhasahagatapadavibhaṅge pana ‘‘ahetukaṃ pītisahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccatayo khandhā…pe… dve khandhā. Ahetukaṃ sukhasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā <a name="V0.0119"></a> …pe… eko khandho’’ti (paṭṭhā. 4.13.144, 167) pavattivaseneva uddhaṭo, na pana ‘‘ahetukapaṭisandhikkhaṇe’’tyādinā paṭisandhivasena, tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti na tassa paṭisandhivasena pavatti <a name="M0.0127"></a> atthi. Yattha pana labbhamānassapi kassaci avacanaṃ, tattha kāraṇaṃ upari āvi bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Manodvārāvajjanassa parittārammaṇe dvattikkhattuṃ pavattamānassapi natthi javanakiccaṃ tassa ārammaṇarasānubhavanābhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘āvajjanadvayavajjitānī’’</span>ti. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā). Itarathā ‘‘javanaṃ hutvā’’ti vattabbaṃ siyāti. <span class="bld">Kusalākusalaphalakiriyacittānī</span>ti ekavīsati lokiyalokuttarakusalāni, dvādasa akusalāni, cattāri lokuttaraphalacittāni, aṭṭhārasa tebhūmakakiriyacittāni. Ekacittakkhaṇikampi hi lokuttaramaggādikaṃ taṃsabhāvavantatāya javanakiccaṃ nāma, yathā ekekagocaravisayampi sabbaññutaññāṇaṃ sakalavisayāvabodhanasāmatthiyayogato na kadāci taṃnāmaṃ vijahatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Evaṃ kiccabhedena vuttāneva yathāsakaṃ labbhamānakiccagaṇanavasena sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesu panā’’</span>tyādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Paṭisandhādayo cittuppādā <span class="bld">nāmakiccabhedena</span> paṭisandhādīnaṃ nāmānaṃ, kiccānañca bhedena, atha vā <span class="bld">paṭisandhādayo nāma</span> tannāmakā cittuppādā paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ bhedena cuddasa, ṭhānabhedena paṭisandhādīnaṃyeva ṭhānānaṃ bhedena dasadhā pakāsitāti yojanā. Ekakiccaṭhānadvikiccaṭhānatikiccaṭhānacatukiccaṭhānapañcakiccaṭhānāni cittāni yathākkamaṃ aṭṭhasaṭṭhi, tathā dve ca nava ca aṭṭha ca dve cāti niddiseti sambandho.</p>
- <p class="centered">Kiccasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dvārasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Dvārānaṃ<a name="M0.0128"></a><a name="V0.0120"></a>, dvārappavattacittānañca paricchedavasena saṅgaho <span class="bld">dvārasaṅgaho</span>. Āvajjanādīnaṃ arūpadhammānaṃ pavattimukhabhāvato dvārāni viyāti <span class="bld">dvārāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Cakkhumevā</span>ti pasādacakkhumeva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Āvajjanādīnaṃ manānaṃ, manoyeva vā dvāranti <span class="bld">manodvāraṃ. Bhavaṅga</span>nti āvajjanānantaraṃ bhavaṅgaṃ. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Sāvajjanaṃ bhavaṅgantu, manodvāranti vuccatī’’ti;</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu cakkhādidvāresu cakkhudvāre chacattālīsa cittāni yathārahamuppajjantīti sambandho. Pañcadvārāvajjanamekaṃ, cakkhuviññāṇādīni ubhayavipākavasena satta, voṭṭhabbanamekaṃ, kāmāvacarajavanāni ca kusalākusalanirāvajjanakiriyavasena ekūnatiṃsa, tadārammaṇāni ca aggahitaggahaṇena aṭṭhevāti <span class="bld">chacattālīsa. Yathāraha</span>nti iṭṭhādiārammaṇe yonisoayonisomanasikāraniranusayasantānādīnaṃ anurūpavasena. <span class="bld">Sabbathāpī</span>ti āvajjanāditadārammaṇapariyosānena sabbenapi pakārena kāmāvacarānevāti yojanā. Sabbathāpi catupaññāsa cittānīti vā sambandho. Sabbathāpi taṃtaṃdvārikavasena ṭhitāni aggahitaggahaṇena cakkhudvārikesu chacattālīsacittesu sotaviññāṇādīnaṃ catunnaṃ yugaḷānaṃ pakkhepena catupaññāsapītyattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Cakkhādidvāresu appavattanato, manodvārasaṅkhātabhavaṅgato ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito ca paṭisandhādivasena pavattāni <span class="bld">ekūnavīsati dvāravimuttāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Dvipañcaviññāṇāni <a name="M0.0129"></a> sakasakadvāre, chabbīsati mahaggatalokuttarajavanāni manodvāreyeva uppajjanato chattiṃsa cittāni yathārahaṃ sakasakadvārānurūpaṃ <span class="bld">ekadvārikacittāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Pañcadvāresu <a name="V0.0121"></a> santīraṇatadārammaṇavasena, manodvāre ca tadārammaṇavasena pavattanato <span class="bld">chadvārikāni ceva</span> paṭisandhādivasappavattiyā <span class="bld">dvāravimuttāni ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Pañcadvārikāni ca chadvārikāni ca <span class="bld">pañcachadvārikāni</span>. Chadvārikāni ca tāni kadāci dvāravimuttāni cāti <span class="bld">chadvārikavimuttāni</span>. Atha vā chadvārikāni ca chadvārikavimuttāni cāti <span class="bld">chadvārikavimuttānī</span>ti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Dvārasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Ārammaṇānaṃ sarūpato, vibhāgato, taṃvisayacittato ca saṅgaho <span class="bld">ālambaṇasaṅgaho</span>. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpayati hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ, tadeva dubbalapurisena daṇḍādi viya cittacetasikehi ālambīyati, tāni vā āgantvā ettha ramantīti ārammaṇanti <span class="bld">rūpārammaṇaṃ</span>. Saddīyatīti saddo, soyeva ārammaṇanti <span class="bld">saddārammaṇaṃ</span>. Gandhayati attano vatthuṃ sūceti ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti gandho, soyeva ārammaṇaṃ <span class="bld">gandhārammaṇaṃ</span>. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso, soyeva ārammaṇaṃ <span class="bld">rasārammaṇaṃ</span>. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ, tadeva ārammaṇaṃ <span class="bld">phoṭṭhabbārammaṇaṃ</span>. Dhammoyeva ārammaṇaṃ <span class="bld">dhammārammaṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="M0.0130"></a> tesu rūpādiārammaṇesu, <span class="bld">rūpamevā</span>ti vaṇṇāyatanasaṅkhātaṃ rūpameva. <span class="bld">Saddādayo</span>ti saddāyatanādisaṅkhātā saddādayo, āpodhātuvajjitabhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbāyatanañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Pañcārammaṇapasādāni ṭhapetvā sesāni soḷasa <span class="bld">sukhumarūpāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Paccuppanna</span>nti vattamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Chabbidhampī</span>ti <a name="V0.0122"></a> rūpādivasena chabbidhampi. Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ, paññatti ca <span class="bld">kālavimuttaṃ</span> nāma. <span class="bld">Yathāraha</span>nti kāmāvacarajavanaabhiññāsesamahaggatādijavanānaṃ anurūpato. Kāmāvacarajavanānañhi hasituppādavajjānaṃ chabbidhampi tikālikaṃ, kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti. Hasituppādassa tikālikameva. Tathā hissa ekantaparittārammaṇataṃ vakkhati. Dibbacakkhādivasappavattassa pana abhiññājavanassa yathārahaṃ chabbidhampi tikālikaṃ, kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti. Vibhāgo panettha navamaparicchede āvi bhavissati. Sesānaṃ pana kālavimuttaṃ, atītañca yathārahamārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Dvāra…pe… saṅkhātānaṃ chabbidhampi ārammaṇaṃ hotīti sambandho, taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci aggahitameva gocarabhāvaṃ gacchati, na ca pañcadvārikajavanānaṃ viya ekantapaccuppannaṃ, nāpi manodvārikajavanānaṃ viya tikālikameva, avisesena kālavimuttaṃ vā, nāpi maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhivohāravinimuttanti āha <span class="bld">‘‘yathāsambhavaṃ…pe… sammata’’</span>nti. Tattha <span class="bld">yathāsambhava</span>nti taṃtaṃbhūmikapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ taṃtaṃdvāraggahitādivasena sambhavānurūpato. Kāmāvacarānañhi <a name="M0.0131"></a> paṭisandhibhavaṅgānaṃ tāva rūpādipañcārammaṇaṃ chadvāraggahitaṃ yathārahaṃ paccuppannamatītañca kammanimittasammatamārammaṇaṃ hoti, tathā cuticittassa atītameva. Dhammārammaṇaṃ pana tesaṃ tiṇṇannampi manodvāraggahitameva atītaṃ kammakammanimittasammataṃ, tathā rūpārammaṇaṃ ekameva manodvāraggahitaṃ ekantapaccuppannaṃ gatinimittasammatanti evaṃ kāmāvacarapaṭisandhādīnaṃ yathāsambhavaṃ chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītañca kammakammanimittagatinimittasammatamārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Mahaggatapaṭisandhādīsu pana rūpāvacarānaṃ, paṭhamatatiyāruppānañca dhammārammaṇameva manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ kammanimittasammataṃ, tathā dutiyacatutthāruppānaṃ atītamevāti evaṃ mahaggatapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ, atītaṃ vā kammanimittasammatameva ārammaṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yebhuyyena bhavantare chadvāraggahita</span>nti bāhullena atītānantarabhave maraṇāsannappavattachadvārikajavanehi gahitaṃ. Asaññībhavato cutānañhi paṭisandhivisayassa anantarātītabhave <a name="V0.0123"></a> na kenaci dvārena gahaṇaṃ atthīti tadevettha yebhuyyaggahaṇena byabhicāritaṃ. Kevalañhi kammabaleneva tesaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikamārammaṇaṃ upaṭṭhāti. Tathā hi <span class="bld">saccasaṅkhepe</span> asaññībhavato cutassa paṭisandhinimittaṃ pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhavantarakataṃ kammaṃ, yamokāsaṃ labhe tato;</p>
- <p class="gathalast">Hoti sā sandhi teneva, upaṭṭhāpitagocare’’ti. (sa. sa. 171) –</p>
- <p class="unindented">Kevalaṃ kammabaleneva paṭisandhigocarassa upaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Itarathā hi javanaggahitassapi ārammaṇassa kammabaleneva upaṭṭhāpiyamānattā <span class="bld">‘‘tenevā’’</span>ti sāvadhāraṇavacanassa adhippāyasuññatā <a name="M0.0132"></a> āpajjeyyāti. Nanu ca tesampi paṭisandhigocaro kammabhave kenaci dvārena javanaggahito sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati kammakammanimittasammato, gatinimittasammato pana sabbesampi maraṇakāleyeva upaṭṭhātīti kuto tassa kammabhave gahaṇasambhavo. Apicettha maraṇāsannapavattajavanehi gahitameva sandhāya ‘‘chadvāraggahita’’nti vuttaṃ, evañca katvā ācariyena imasmiṃyeva adhikāre <span class="bld">paramatthavinicchaye</span> vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Maraṇāsannasattassa, yathopaṭṭhitagocaraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Chadvāresu tamārabbha, paṭisandhi bhavantare’’ti. (parama. vi. 89);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Paccuppanna’’</span>ntyādinā anāgatassa paṭisandhigocarabhāvaṃ nivāreti. Na hi taṃ atītakammakammanimittāni viya anubhūtaṃ, nāpi paccuppannakammanimittagatinimittāni viya āpāthagatañca hotīti, kammakammanimittādīnañca sarūpaṃ sayameva vakkhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Tesū</span>ti rūpādipaccuppannādikammādiārammaṇesu viññāṇesu. Rūpādīsu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti <span class="bld">rūpādiekekārammaṇāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Rūpādikaṃ pañcavidhampi ārammaṇametassāti <span class="bld">rūpādipañcārammaṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Sesānī</span>ti dvipañcaviññāṇasampaṭicchanehi avasesāni ekādasa kāmāvacaravipākāni<a name="V0.0124"></a>. <span class="bld">Sabbathāpi kāmāvacarārammaṇānī</span>ti sabbenapi chadvārikadvāravimuttachaḷārammaṇavasappavattākārena nibbattānipi ekantakāmāvacarasabhāvachaḷārammaṇagocarāni. Ettha hi vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcārammaṇe, paṭisandhādivasena chaḷārammaṇasaṅkhāte kāmāvacarārammaṇeyeva pavattanti.</p>
- <p class="bodytext">Hasanacittampi <a name="M0.0133"></a> padhānasāruppaṭṭhānaṃ disvā tussantassa rūpārammaṇe, bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘evarūpā loluppataṇhā me pahīnā’’ti tussantassa saddārammaṇe, gandhādīhi cetiyapūjanakāle tussantassa gandhārammaṇe, rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi bhājetvā paribhuñjanakāle tussantassa rasārammaṇe, ābhisamācārikavattaparipūraṇakāle tussantassa phoṭṭhabbārammaṇe, pubbenivāsañāṇādīhi gahitakāmāvacaradhammaṃ ārabbha tussantassa dhammārammaṇeti evaṃ parittadhammapariyāpannesveva chasu ārammaṇesu pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Dvādasākusalaaṭṭhañāṇavippayuttajavanavasena vīsati cittāni attano jaḷabhāvato lokuttaradhamme ārabbha pavattituṃ na sakkontīti navavidhalokuttaradhamme vajjetvā tebhūmakāni, paññattiñca ārabbha pavattantīti āha <span class="bld">‘‘akusalāni cevā’’</span>tyādi. Imesu hi akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā parittadhamme ārabbha parāmasanaassādanābhinandanakāle kāmāvacarārammaṇā, tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattiyaṃ mahaggatārammaṇā, sammutidhamme ārabbha pavattiyaṃ paññattārammaṇā. Diṭṭhivippayuttacittuppādāpi teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ, paṭighasampayuttā ca dussanavippaṭisāravasena, vicikicchāsahagato aniṭṭhaṅgamanavasena, uddhaccasahagato vikkhipanavasena, avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatapaññattārammaṇo, kusalato cattāro, kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu parittadhamme ārabbha pavattikāle kāmāvacarārammaṇā, atipaguṇajjhānapaccavekkhaṇakāle <a name="M0.0134"></a> mahaggatārammaṇā, kasiṇanimittādīsu parikammādikāle paññattārammaṇāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni</span> sekkhaputhujjanasantānesveva pavattanato. Sekkhāpi hi ṭhapetvā lokiyacittaṃ arahato maggaphalasaṅkhātaṃ pāṭipuggalikacittaṃ jānituṃ na sakkonti anadhigatattā, tathā puthujjanādayopi sotāpannādīnaṃ, sekkhānaṃ pana attano attano maggaphalapaccavekkhaṇesu <a name="V0.0125"></a> parasantānagatamaggaphalārammaṇāya abhiññāya parikammakāle, abhiññācitteneva maggaphalānaṃ paricchindanakāle ca attano attano samānānaṃ, heṭṭhimānañca maggaphaladhamme ārabbha kusalajavanānaṃ pavatti atthīti arahattamaggaphalasseva paṭikkhepo kato. Kāmāvacaramahaggatapaññattinibbānāni pana sekkhaputhujjanānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanasaṅkhārasammasanakasiṇaparikammādīsu taṃtadārammaṇikābhiññānaṃ parikammakāle, gotrabhuvodānakāle, dibbacakkhādīhi rūpavijānanādikāle ca kusalajavanānaṃ gocarabhāvaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Sabbathāpi sabbārammaṇānī</span>ti kāmāvacaramahaggatasabbalokuttarapaññattivasena sabbathāpi sabbārammaṇāni, na pana akusalādayo viya sappadesasabbārammaṇānītyattho. Kiriyajavanānañhi sabbaññutaññāṇādivasappavattiyaṃ, voṭṭhabbanassa ca taṃtaṃpurecārikavasappavattiyaṃ na ca kiñci agocaraṃ nāma atthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Paṭhamatatiyāruppārammaṇattā <span class="bld">āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Sesāni…pe… paññattārammaṇānī</span>ti pannarasa rūpāvacarāni, paṭhamatatiyāruppāni cāti ekavīsati kasiṇādipaññattīsu pavattanato paññattārammaṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Tevīsatikāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanahasanavasena <a name="M0.0135"></a> pañcavīsati cittāni <span class="bld">paritthamhi</span> kāmāvacarārammaṇe yeva bhavanti. Kāmāvacarañhi mahaggatādayo upādāya mandānubhāvatāya parisamantato attaṃ khaṇḍitaṃ viyāti <span class="bld">parittaṃ</span>. ‘‘Cha cittāni mahaggateyevā’’tyādinā sabbattha sāvadhāraṇayojanā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vatthusaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Vatthuvibhāgato<a name="V0.0126"></a>, tabbatthukacittaparicchedavasena ca saṅgaho <span class="bld">vatthusaṅgaho</span>. Vasanti etesu cittacetasikā tannissayattāti <span class="bld">vatthūni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti</span> paripuṇṇindriyassa tattheva upalabbhanato. <span class="bld">Pi</span>-saddena pana andhabadhirādivasena kesañci asambhavaṃ dīpeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Ghānādittayaṃ natthi</span> brahmānaṃ kāmavirāgabhāvanāvasena gandharasaphoṭṭhabbesu virattatāya tabbisayappasādesupi virāgasabhāvato. Buddhadassanadhammassavanādiatthaṃ pana cakkhusotesu avirattabhāvato cakkhādidvayaṃ tattha upalabbhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Arūpaloke sabbānipi</span> cha vatthūni na <span class="bld">saṃvijjanti</span> arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanābalena tattha sabbena sabbaṃ rūpappavattiyā abhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Pañcaviññāṇāneva nissattanijjīvaṭṭhena dhātuyoti <span class="bld">pañcaviññāṇadhātuyo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Mananamattā dhātu <span class="bld">manodhātu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Manoyeva <a name="M0.0136"></a> visiṭṭhavijānanakiccayogato viññāṇaṃ nissattanijjīvaṭṭhena dhātu cāti <span class="bld">manoviññāṇadhātu</span>. Manaso viññāṇadhātūti vā <span class="bld">manoviññāṇadhātu</span>. Sā hi manatoyeva anantarapaccayato sambhūyamanasoyeva anantarapaccayabhūtāti manaso sambandhinī hoti. Santīraṇattayassa, aṭṭhamahāvipākānaṃ, paṭighadvayassa, paṭhamamaggassa, hasituppādassa, pannarasarūpāvacarānañca vasena pavattā yathāvuttamanodhātupañcaviññāṇadhātūhi avasesā manoviññāṇadhātu saṅkhātā ca tiṃsa dhammā na kevalaṃ manodhātuyeva, tathā hadayaṃ nissāyeva pavattantīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext">Santīraṇamahāvipākāni hi ekādasa dvārābhāvato, kiccābhāvato ca āruppe na uppajjanti<a name="V0.0127"></a>. Paṭighassa anīvaraṇāvatthassa abhāvato taṃsahagataṃ cittadvayaṃ rūpalokepi natthi, pageva āruppe. Paṭhamamaggopi paratoghosapaccayābhāve sāvakānaṃ anuppajjanato, buddhapaccekabuddhānañca manussalokato aññattha anibbattanato, hasanacittañca kāyābhāvato, rūpāvacarāni arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanāvasena tadārammaṇesu jhānesupi virattabhāvato arūpabhave na uppajjantīti sabbānipi etāni tettiṃsa cittāni hadayaṃ nissāyeva pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Pañcarūpāvacarakusalato avasesāni dvādasa lokiyakusalāni, paṭighadvayato avasesāni dasa akusalāni, pañcadvārāvajjanahasanarūpāvacarakiriyehi avasesāni terasa kiriyacittāni, paṭhamamaggato avasesāni satta anuttarāni cāti imesaṃ vasena dvecattālīsavidhā manoviññāṇadhātusaṅkhātā dhammā pañcavokārabhavavasena <span class="bld">hadayaṃ nissāya vā,</span> catuvokārabhavavasena <span class="bld">anissāyavā</span> pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Kāme</span> <a name="M0.0137"></a> bhave chavatthuṃ nissitā satta viññāṇadhātuyo, <span class="bld">rūpe</span> bhave tivatthuṃ nissitā ghānaviññāṇādittayavajjitā catubbidhā viññāṇadhātuyo, <span class="bld">āruppe</span> bhave anissitā ekā manoviññāṇadhātu matāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Kāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanapaṭighadvayahasanavasena sattavīsati kāmāvacarāni, pannarasa rūpāvacarāni, paṭhamamaggoti <span class="bld">tecattālīsa</span> nissāyeva jāyare, tatoyeva avasesā āruppavipākavajjitā <span class="bld">dvecattālīsa</span> nissāya ca anissāya ca jāyare, <span class="bld">pākāruppā</span> cattāro anissitāyevāti sambandho.</p>
- <p class="centered">Vatthusaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">4. Vīthiparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Iccevaṃ</span> <a name="V0.0128"></a> yathāvuttanayena <span class="bld">cittuppādānaṃ</span> catunnaṃ khandhānaṃ <span class="bld">uttaraṃ</span> vedanāsaṅgahādivibhāgato uttamaṃ pabhedasaṅgahaṃ katvā puna kāmāvacarādīnaṃ tiṇṇaṃ bhūmīnaṃ, dvihetukādipuggalānañca bhedena lakkhitaṃ ‘‘idaṃ ettakehi paraṃ, imassa anantaraṃ ettakāni cittānī’’ti evaṃ pubbāparacittehi niyāmitaṃ paṭisandhipavattīsu cittuppādānaṃ <span class="bld">pavattisaṅgahaṃ nāma</span> tannāmakaṃ saṅgahaṃ yathāsambhavato samāsena pavakkhāmīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Vatthudvārārammaṇasaṅgahā heṭṭhā kathitāpi paripuṇṇaṃ katvā pavattisaṅgahaṃ dassetuṃ puna nikkhittā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Visayānaṃ dvāresu, visayesu ca cittānaṃ pavatti <span class="bld">visayappavatti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu chasu chakkesu.</p>
- <p class="subhead">Vīthichakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. ‘‘Cakkhudvāre <a name="M0.0138"></a> pavattā vīthi cittaparamparā cakkhudvāravīthī’’tyādinā dvāravasena, ‘‘cakkhuviññāṇasambandhinī vīthi tena saha ekārammaṇaekadvārikatāya sahacaraṇabhāvato cakkhuviññāṇavīthī’’tyādinā viññāṇavasena vā vīthīnaṃ nāma yojanā kātabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhudvāravīthī’’</span>tyādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Vīthichakkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vīthibhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">‘‘Atimahanta’’</span>ntyādīsu <a name="V0.0129"></a> ekacittakkhaṇātītaṃ hutvā āpāthāgataṃ soḷasacittakkhaṇāyukaṃ <span class="bld">atimahantaṃ</span> nāma. Dviticittakkhaṇātītaṃ hutvā pannarasacuddasacittakkhaṇāyukaṃ <span class="bld">mahantaṃ</span> nāma. Catucittakkhaṇato paṭṭhāya yāva navacittakkhaṇātītaṃ hutvā terasacittakkhaṇato paṭṭhāya yāva aṭṭhacittakkhaṇāyutaṃ <span class="bld">parittaṃ</span> nāma. Dasacittakkhaṇato paṭṭhāya yāva pannarasacittakkhaṇātītaṃ hutvā sattacittakkhaṇato paṭṭhāya yāva dvicittakkhaṇāyukaṃ <span class="bld">atiparittaṃ</span> nāma. Evañca katvā vakkhati ‘‘ekacittakkhaṇātītānī’’tyādi. <span class="bld">Vibhūtaṃ</span> pākaṭaṃ. <span class="bld">Avibhūtaṃ</span> apākaṭaṃ.</p>
- <p class="centered">Vīthibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañcadvāravīthivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Katha</span>nti kena pakārena atimahantādivasena visayavavatthānanti pucchitvā cittakkhaṇavasena taṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘uppādaṭhitī’’</span>tyādi āraddhaṃ. Uppajjanaṃ <span class="bld">uppādo,</span> attapaṭilābho. Bhañjanaṃ <span class="bld">bhaṅgo,</span> sarūpavināso. Ubhinnaṃ vemajjhe bhaṅgābhimukhappavatti <span class="bld">ṭhiti</span> nāma. Keci pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ paṭisedhenti. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – <span class="bld">cittayamake</span> (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā; yama. 2.cittayamaka.81, 102) ‘‘uppannaṃ uppajjamāna’’nti evamādipadānaṃ vibhaṅge ‘‘bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ<a name="M0.0139"></a>, no ca uppajjamānaṃ, uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañcā’’tyādinā (yama. 2.cittayamaka.81, 102) bhaṅguppādāva kathitā, na ṭhitikkhaṇo. Yadi ca cittassa ṭhitikkhaṇopi atthi, ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti vattabbaṃ siyā. Atha mataṃ ‘‘uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti (a. ni. 3.47) suttantapāṭhato ṭhitikkhaṇo atthī’’ti, tatthapi ekasmiṃ dhamme aññathattassa anuppajjanato, paññāṇavacanato ca pabandhaṭhitiyeva adhippetā, na ca khaṇaṭhiti, na ca abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthi, tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti. Tattha vuccate yatheva hi ekadhammādhārabhāvepi uppādabhaṅgānaṃ añño uppādakkhaṇo, añño bhaṅgakkhaṇoti uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā. Itarathā hi ‘‘aññoyeva dhammo uppajjati, añño nirujjhatī’’ti āpajjeyya, evameva uppādabhaṅgāvatthāhi bhinnā <a name="V0.0130"></a> bhaṅgābhimukhāvatthāpi icchitabbā, sā ṭhiti nāma. <span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> pana veneyyajjhāsayānurodhato nayadassanavasena sā na vuttā. Abhidhammadesanāpi hi kadāci veneyyajjhāsayānurodhena pavattati, yathā rūpassa uppādo upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desito, <span class="bld">sutte ca</span> ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti evaṃ saṅkhatadhammasseva lakkhaṇadassanatthaṃ uppādādīnaṃ vuttattā na sakkā pabandhassa paññattisabhāvassa asaṅkhatassa ṭhiti tattha vuttāti viññātuṃ. Upasaggassa ca dhātvattheyeva pavattanato ‘‘paññāyatī’’ti etassa viññāyatīti attho. Tasmā na ettāvatā cittassa ṭhitikkhaṇo paṭibāhituṃ yuttoti suvuttametaṃ ‘‘uppādaṭhitibhaṅgavasenā’’ti. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>mpi ‘‘ekekassa <a name="M0.0140"></a> uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ, rūpaṃ garupariṇāmaṃ gāhakagāhetabbabhāvassa taṃtaṃkhaṇavasena uppajjanatoti āha <span class="bld">‘‘tānī’’</span>tyādi. <span class="bld">Tānī</span>ti tādisāni. Sattarasannaṃ cittānaṃ khaṇāni viya khaṇāni <span class="bld">sattarasacittakkhaṇāni,</span> tāni cittakkhaṇāni sattarasāti vā sambandho. Visuṃ visuṃ pana ekapaññāsa cittakkhaṇāni honti. <span class="bld">Rūpadhammāna</span>nti viññattilakkhaṇarūpavajjānaṃ rūpadhammānaṃ. Viññattidvayañhi ekacittakkhaṇāyukaṃ. Tathā hi taṃ cittānuparivattidhammesu vuttaṃ. Lakkhaṇarūpesu ca jāti ceva aniccatā ca cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi samānāyukā, jaratā pana ekūnapaññāsacittakkhaṇāyukā. Evañca katvā vadanti –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Taṃ sattarasacittāyu, vinā viññattilakkhaṇa’’nti (sa. sa. 60);</p>
- <p class="bodytext">Keci (vibha. mūlaṭī. 20) pana <span class="bld">‘‘paṭiccasamuppādaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke’ti (visuddhi. 2.623; vibha. aṭṭha. 227) vacanato soḷasacittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū. Uppajjamānameva hi rūpaṃ bhavaṅgacalanassa paccayo hotī’’ti vadanti, tayidamasāraṃ ‘‘paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati, paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’’tyādinā (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>meva sattarasacittakkhaṇassa āgatattā. Yattha pana soḷasacittakkhaṇāneva paññāyanti, tattha cittappavattiyā <a name="V0.0131"></a> paccayabhāvayogyakkhaṇavasena nayo nīto. Heṭṭhimakoṭiyā hi ekacittakkhaṇampi <a name="M0.0141"></a> atikkantasseva rūpassa āpāthāgamanasāmatthiyanti alamativitthārena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Ekacittassa khaṇaṃ viya khaṇaṃ ekacittakkhaṇaṃ, taṃ atītaṃ etesaṃ, etāni vā taṃ atītānīti <span class="bld">ekacittakkhaṇātītāni. Āpāthamāgacchantī</span>ti rūpasaddārammaṇāni sakasakaṭṭhāne ṭhatvāva gocarabhāvaṃ gacchantīti ābhogānurūpaṃ anekakalāpagatāni āpāthaṃ āgacchanti, sesāni pana ghānādinissayesu allīnāneva viññāṇuppattikāraṇānīti ekekakalāpagatānipi. Ekekakalāpagatāpi hi pasādā viññāṇassa ādhārabhāvaṃ gacchanti, te pana bhavaṅgacalanassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena saddhiṃ uppannā. ‘‘Āvajjanena saddhiṃ uppannā’’ti apare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvikkhattuṃ bhavaṅge calite</span>ti visadisaviññāṇuppattihetubhāvasaṅkhātabhavaṅgacalanavasena purimaggahitārammaṇasmiṃyeva dvikkhattuṃ bhavaṅge pavatte. Pañcasu hi pasādesu yogyadesāvatthānavasena ārammaṇe ghaṭṭite pasādaghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgasantati vocchijjamānā sahasā anocchijjitvā yathā vegena dhāvanto ṭhātukāmopi puriso ekadvipadavāre atikkamitvāva tiṭṭhati, evaṃ dvikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati. Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiṃ cālentaṃ viya uppajjatīti <span class="bld">bhavaṅgacalanaṃ,</span> dutiyaṃ tassa occhijjanākārena uppajjanato <span class="bld">bhavaṅgupacchedo</span>ti voharanti. Idha pana avisesena vuttaṃ ‘‘dvikkhattuṃ bhavaṅge calite’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissitasseva calanaṃ yuttaṃ, kathaṃ pana hadayavatthunissitassa bhavaṅgassāti? Santativasena ekābaddhattā. Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nisinnāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāya <a name="M0.0142"></a> calitāya makkhikāya uppatitvā gamanaṃ hoti, evameva rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti. Vuttañca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ghaṭṭite <a name="V0.0132"></a> aññavatthumhi, aññanissitakampanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekābaddhena hotīti, sakkharopamayā vade’’ti. (sa. sa. 176);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavaṅgasota</span>nti bhavaṅgappavāhaṃ. <span class="bld">Āvajjanta</span>nti ‘‘kiṃ nāmeta’’nti vadantaṃ viya ābhogaṃ kurumānaṃ. <span class="bld">Passanta</span>nti paccakkhato pekkhantaṃ. Nanu ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti (dī. ni. 1.213; a. ni. 3.62; vibha. 517) vacanato cakkhundriyameva dassanakiccaṃ sādeti, na viññāṇanti? Nayidamevaṃ, rūpassa andhabhāvena rūpadassane asamatthabhāvato. Yadi ca taṃ rūpaṃ passati, tathā sati aññaviññāṇasamaṅginopi rūpadassanappasaṅgo siyā. Yadi evaṃ viññāṇassa taṃ kiccaṃ sādheti, viññāṇassa appaṭibandhattā antaritarūpassapi dassanaṃ siyā. Hotu antaritassapi dassanaṃ, yassa phalikāditirohitassa ālokapaṭibandho natthi, yassa pana kuṭṭādiantaritassa alokapaṭibandho atthi. Tattha paccayābhāvato viññāṇaṃ nuppajjatīti na tassa cakkhuviññāṇena gahaṇaṃ hoti. ‘‘Cakkhunā’’ti panettha tena dvārena karaṇabhūtenāti adhippāyo. Atha vā nissitakiriyā nissayappaṭibaddhā vuttā yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampaṭicchanta</span>nti tameva rūpaṃ paṭiggaṇhantaṃ viya. <span class="bld">Santīrayamāna</span>nti tameva rūpaṃ vīmaṃsantaṃ viya. <span class="bld">Vavatthapenta</span>nti tameva rūpaṃ suṭṭhu sallakkhentaṃ viya. Yonisomanasikārādivasena laddho paccayo etenāti <span class="bld">laddhapaccayaṃ</span>. Yaṃ kiñci javananti sambandho. Mucchāmaraṇāsannakālesu ca chappañcapi javanāni pavattantīti āha <a name="M0.0143"></a> <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti. <span class="bld">Javanānubandhānī</span>ti paṭisotagāmināvaṃ nadīsoto viya kiñci kālaṃ javanaṃ anugatāni. Tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇametesanti tadārammaṇāni ‘‘brahmassaro’’tyādīsu viya majjhepadalopavasena, tadārammaṇāni ca tāni pākāni cāti <span class="bld">tadārammaṇapākāni. Yathāraha</span>nti ārammaṇajavanasattānurūpaṃ. Tathā pavattiṃ pana sayameva pakāsayissati, <span class="bld">bhavaṅgapāto</span>ti vīthicittavasena appavattitvā cittassa bhavaṅgapāto viya, bhavaṅgavasena uppattīti vuttaṃ hoti. Ettha ca vīthicittappavattiyā sukhaggahaṇatthaṃ ambopamādikaṃ āharanti, tatridaṃ ambopamāmattaṃ (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) – eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā niddāyanto āsanne patitassa ekassa ambaphalassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā disvā ca taṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvā <a name="V0.0133"></a> paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena ajjhoharitvā puna tattheva niddāyati. Tattha purisassa niddāyanakālo viya bhavaṅgakālo, phalassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo, tassa saddena pabuddhakālo viya āvajjanakālo, ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇappavattikālo, gahitakālo viya sampaṭicchanakālo, maddanakālo viya santīraṇakālo, upasiṅghanakālo viya voṭṭhabbanakālo, paribhogakālo viya javanakālo, mukhagataṃ saha semhena ajjhoharaṇakālo viya tadārammaṇakālo, puna niddāyanakālo viya puna bhavaṅgakālo.</p>
- <p class="bodytext">Imāya ca upamāya kiṃ dīpitaṃ hoti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ, āvajjanassa visayābhujanameva, cakkhuviññāṇassa dassanamattameva, sampaṭicchanādīnañca paṭiggaṇhanādimattameva<a name="M0.0144"></a>, javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ, tadārammaṇassa ca tena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā dīpitā hoti. Evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘āvajjanaṃ nāma hutvā bhavaṅgānantaraṃ hoti, tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ hutvā āvajjanānantara’’ntyādinā niyuñjake kārake asatipi utubījaniyāmādi (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) viya cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Ettāvatā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrentīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Appahontātītaka</span>nti appahontaṃ hutvā atītaṃ. <span class="bld">Natthi tadārammaṇuppādo</span>ti cuddasacittakkhaṇāyuke tāva ārammaṇassa niruddhattāva tadārammaṇaṃ nuppajjati. Na hi ekavīthiyaṃ kesuci paccuppannārammaṇesu kānici atītārammaṇāni honti. Pannarasacittakkhaṇāyukesupi javanuppattito paraṃ ekameva cittakkhaṇaṃ avasiṭṭhanti dvikkhattuṃ tadārammaṇuppattiyā appahonakabhāvato natthi dutiyatadārammaṇassa uppattīti paṭhamampi nuppajjati. Dvikkhattumeva hi tadārammaṇuppatti <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> niyamitā cittappavattigaṇanāyaṃ sabbavāresu ‘‘tadārammaṇāni dve’’ti (vibha. aṭṭha. 227) dvinnameva cittavārānaṃ āgatattā. Yaṃ pana <span class="bld">paramatthavinicchaye</span> vuttaṃ –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sakiṃ <a name="V0.0134"></a> dve vā tadālambaṃ, sakimāvajjanādayo’’ti (parama. vi. 116), taṃ majjhimabhāṇakamatānusārena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana majjhimabhāṇakānaṃ vādo heṭṭhā vuttapāḷiyā asaṃsandanato <span class="bld">sammohavinodanīyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 227) paṭikkhittova, tasmā ācariyenapi attanā anadhippetattāyeva idha ceva nāmarūpaparicchede ca sakiṃ tadārammaṇuppatti na vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Voṭṭhabbanuppādato <a name="M0.0145"></a> paraṃ chacittakkhaṇāvasiṭṭhāyukampi ārammaṇaṃ appāyukabhāvena paridubbalattā javanuppattiyā paccayo na hoti. Javanañhi uppajjamānaṃ niyamena sattacittakkhaṇāyukeyeva uppajjatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘javanampi anuppajjitvā’’</span>ti. Hetumhi cāyaṃ tvāpaccayo, javanassapi anuppattiyāti attho. Itarathā hi aparakālakiriyāya samānakattukatā na labbhatīti. <span class="bld">Dvattikkhattu</span>nti dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā. Keci pana ‘‘tikkhattu’nti idaṃ vacanasiliṭṭhatāmattappayojana’’nti vadanti, taṃ pana tesaṃ abhinivesamattaṃ. Na hi ‘‘dvikkhattuṃ voṭṭhabbanameva parivattatī’’ti vuttepi vacanassa asiliṭṭhabhāvo atthi, na ca tikkhattuṃ pavattiyā bādhakaṃ kiñci vacanaṃ aṭṭhakathādīsu atthi. Evañca katvā tattha tattha sīhaḷasaṃvaṇṇanākārāpi ‘‘dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā’’icceva vaṇṇenti. <span class="bld">Voṭṭhabbanameva parivattatī</span>ti voṭṭhabbanameva punappunaṃ uppajjati. Taṃ pana appatvā antarā cakkhuviññāṇādīsu ṭhatvā cittappavattiyā nivattanaṃ natthi.</p>
- <p class="bodytext">Ānandācariyo panettha (dha. sa. mūlaṭī. 498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā) ‘‘āvajjanā kusalākusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) āvajjanāya kusalākusalānaṃ anantarapaccayabhāvassa vuttattā voṭṭhabbanāvajjanānañca atthantarābhāvato sati uppattiyaṃ voṭṭhabbanaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva pavatteyya, no aññathāti mucchākālādīsu mandībhūtavegatāya javanapāripūriyā parittārammaṇaṃ niyamitabbaṃ, na voṭṭhabbanassa dvattikkhattuṃ pavattiyāti dīpeti. Kiñcāpi evaṃ dīpeti, tihetukavipākāni pana anantarapaccayabhāvena vuttāneva. Khīṇāsavānaṃ cutivasena pavattāni na kassaci anantarapaccayabhāvaṃ gacchantīti tāni viya voṭṭhabbanampi paccayavekallato kusalākusalādīnaṃ anantarapaccayo <a name="M0.0146"></a> na hotīti na na sakkā vattuṃ, tasmā <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> āgatanayenevettha parittārammaṇaṃ niyamitanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Natthi</span> <a name="V0.0135"></a> <span class="bld">vīthicittuppādo</span> uparimakoṭiyā sattacittakkhaṇāyukassapi dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanuppattiyā appahonakabhāvato vīthicittānaṃ uppādo natthi, bhavaṅgapātova hotīti adhippāyo. Bhavaṅgacalanamevāti avadhāraṇaphalaṃ dassetuṃ ‘‘natthi vīthicittuppādo’’ti vuttaṃ. Apare pana ‘‘natthi bhavaṅgupacchedo’’ti avadhāraṇaphalaṃ dassenti, taṃ pana vīthicittuppādābhāvavacaneneva siddhaṃ. Sati hi vīthicittuppāde bhavaṅgaṃ upacchijjati. Bhavaṅgupacchedanāmena pana heṭṭhāpi visuṃ avuttattā idha avisesena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Sabbaso vīthicittuppattiyā abhāvato pacchimavārovidhamoghavāravasena vutto, aññattha (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) pana dutiyatatiyavārāpi tadārammaṇajavanehi suññattā ‘‘moghavārā’’ti vuttā. <span class="bld">Ārammaṇabhūtā</span>ti visayabhūtā, paccayabhūtā ca. Paccayopi hi ‘‘ārammaṇa’’nti vuccati ‘‘na lacchati māro otāraṃ, na lacchati māro ārammaṇa’’ntyādīsu (dī. ni. 3.80) viya. Tenevettha moghavārassapi ārammaṇabhūtā visayappavattīti siddhaṃ. Atiparittārammaṇañhi moghavārapaññāpanassa paccayo hoti. Itarathā hi bhavaṅgacalanassa sakasakagocareyeva pavattanato pacchimavārassa atiparittārammaṇe pavatti natthīti ‘‘catunnaṃ vārānaṃ ārammaṇabhūtā’’ti vacanaṃ durupapādanaṃ siyāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Pañcadvāre <span class="bld">yathārahaṃ</span> taṃtaṃdvārānurūpaṃ, taṃtaṃpaccayānurūpaṃ, taṃtaṃārammaṇādianurūpañca uppajjamānāni vīthicittāni āvajjanadassanādisampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇavasena avisesato <span class="bld">satteva</span> honti. <span class="bld">Cittuppādā</span> cittānaṃ <a name="M0.0147"></a> visuṃ visuṃ uppattivasena uppajjamānacittāniyeva vā <span class="bld">catuddasa</span> āvajjanādipañcakasattajavanatadārammaṇadvayavasena. Vitthārā pana <span class="bld">catupaññāsa</span> sabbesameva kāmāvacarānaṃ yathāsambhavaṃ tattha uppajjanato,</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti visayappavattisaṅgahe.</p>
- <p class="centered">Pañcadvāravīthivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Manodvāravīthi</p>
- <p class="subhead">Parittajavanavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Manodvārikacittānaṃ <a name="V0.0136"></a> atītānāgatampi ārammaṇaṃ hotīti tesaṃ atimahantādivasena visayavavatthānaṃ kātuṃ na sakkāti vibhūtāvibhūtavasenevetaṃ niyametuṃ <span class="bld">‘‘yadi vibhūtamārammaṇa’’</span>ntyādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti manodvāre. <span class="bld">Ekacattālīsa</span> pañcadvārāveṇikānaṃ dvipañcaviññāṇamanodhātuttayavasena terasacittānaṃ tattha appavattanato.</p>
- <p class="centered">Parittajavanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Appanājavanavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Vibhūtāvibhūtabhedo natthi</span> ārammaṇassa vibhūtakāleyeva appanāsambhavato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Tattha hi chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotaratīti sambandho. Parikammopacārānulomagotrabhunāmena yathākkamaṃ uppajjitvā niruddeti <a name="M0.0148"></a> yojanā. Paṭhamacittañhi appanāya parikammattā paṭisaṅkhārakabhūtattā <span class="bld">parikammaṃ</span>. Dutiyaṃ samīpacārittā <span class="bld">upacāraṃ</span>. Nāccāsannopi hi nātidūrappavatti samīpacārī nāma hoti, appanaṃ upecca caratīti vā <span class="bld">upacāraṃ</span>. Tatiyaṃ pubbabhāge parikammānaṃ, upariappanāya ca anukūlattā <span class="bld">anulomaṃ</span>. Catutthaṃ parittagottassa, puthujjanagottassa ca abhibhavanato, mahaggatagottassa, lokuttaragottassa ca bhāvanato vaḍḍhanato <span class="bld">gotrabhu,</span> imāni cattāri nāmāni catukkhattuṃ pavattiyaṃ anavasesato labbhanti, tikkhattuṃ pavattiyaṃ pana upacārānulomagotrabhunāmeneva labbhanti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (visuddhi. 2.804) pana purimānaṃ tiṇṇaṃ<a name="V0.0137"></a>, dvinnaṃ vā avisesenapi parikammādināmaṃ vuttaṃ, catukkhattuṃ, tikkhattumeva vā pañcamaṃ, catutthaṃ vā uppajjitabbaappanānurūpatoti adhippāyo. Parikammādināmānaṃ anavasesato labbhamānavāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘catukkhattu’’</span>nti ādito vuttaṃ, gaṇanapaṭipāṭivasena pana <span class="bld">‘‘pañcamaṃ vā’’</span>ti osāne vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāraha</span>nti khippābhiññadandhābhiññānurūpaṃ. Khippābhiññassa hi tikkhattuṃ pavattakāmāvacarajavanānantaraṃ catutthaṃ appanācittamuppajjati. Dandhābhiññassa catukkhattuṃ pavattajavanānantaraṃ pañcamaṃ appanā uppajjati, yasmā pana aladdhāsevanaṃ anulomaṃ gotrabhuṃ uppādetuṃ na sakkoti, laddhāsevanampi ca chaṭṭhaṃ sattamaṃ bhavaṅgassa āsannabhāvena papātāsannapuriso viya appanāvasena patiṭṭhātuṃ na sakkoti, tasmā catutthato oraṃ, pañcamato paraṃ vā appanā na hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yathābhinīhāravasenā</span>ti rūpārūpalokuttaramaggaphalānurūpasamathavipassanābhāvanācittābhinīharaṇānurūpato, appanāya vīthi <span class="bld">appanāvīthi</span>. ‘‘Tato paraṃ bhavaṅgapātova hotī’’ti ettakeyeva vutte catutthaṃ, pañcamaṃ vā otiṇṇaappanāto <a name="M0.0149"></a> paraṃ bhavaṅgapātova hoti, na maggānantaraṃ phalacittaṃ, samāpattivīthiyañca jhānaphalacittāni punappunanti gaṇheyyunti puna <span class="bld">‘‘appanāvasāne’’</span>ti vuttaṃ. Nikāyantariyā kira lokiyappanāsu paṭhamakappanāto paraṃ sattamajavanapūraṇatthaṃ dvattikkhattuṃ kāmāvacarajavanānampi pavattiṃ vaṇṇentīti tesaṃ matinisedhanatthaṃ <span class="bld">‘‘bhavaṅgapātovā’’</span>ti sāvadhāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu aṭṭhañāṇasampayuttakāmāvacarajavanesu, tesu ca chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu. <span class="bld">Tatthā</span>ti vā tasmiṃ appanāvāre. <span class="bld">Somanassasahagatajavanānantara</span>nti somanassasahagatānaṃ catunnaṃ kusalakiriyajavanānaṃ anantaraṃ. <span class="bld">Somanassasahagatāvā</span>ti catukkajjhānassa, sukkhavipassakādīnaṃ maggaphalassa ca vasena somanassasahagatāva, na pana upekkhāsahagatā bhinnavedanānaṃ aññamaññaṃ āsevanapaccayabhāvassa anuddhaṭattā. <span class="bld">Pāṭikaṅkhitabbā</span>ti pasaṃsitabbā, icchitabbāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tatthāpī</span>ti tasmiṃ ekavedanajavanavārepi. <span class="bld">Kusalajavanānantara</span>nti catubbidhañāṇasampayuttakusalajavanānantaraṃ kusalajavanamappeti, na kiriyajavanaṃ bhinnasantāne nibbattanato. Heṭṭhimañca phalattayamappeti samāpattivīthiyantyadhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Sukhapuññamhā</span> <a name="V0.0138"></a> somanassasahagatatihetukakusaladvayato paraṃ aggaphalavipākakiriyavajjitalokiyalokuttaracatukkajjhānajavanavasena <span class="bld">dvattiṃsa, upekkhakā</span> tihetukakusaladvayato paraṃ tatheva pañcamajjhānāni <span class="bld">dvādasa, sukhitakriyato</span> tihetukadvayato paraṃ kiriyajjhānacatukkassa, aggaphalacatukkassa ca vasena <span class="bld">aṭṭha, upekkhakā</span> tihetukadvayato paraṃ upekkhāsahagatarūpārūpakiriyapañcakassa, aggaphalassa ca vasena <span class="bld">cha</span> appanā sambhonti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti vīthisaṅgahādhikāre.</p>
- <p class="centered">Appanājavanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Manodvāravīthivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Appanājavanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tadārammaṇaniyamavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Sabbatthāpī</span>ti <a name="M0.0150"></a> pañcadvāramanodvārepi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Iṭṭhe</span>ti iṭṭhamajjhatte. Atiiṭṭhārammaṇañhi visuṃ vakkhati. Kusalavipākāni pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇānīti sambandho. Iṭṭhamajjhatte santīraṇatadārammaṇāni upekkhāsahagatānevāti āha <span class="bld">‘‘atiiṭṭhe pana somanassasahagatānevā’’</span>ti. Vipākassa hi kammānubhāvato pavattamānassa ādāse mukhanimittaṃ viya nibbikappatāya pakappetvā gahaṇābhāvato yathārammaṇameva vedanāyogo hoti, kusalākusalānaṃ pana appahīnavipallāsesu santānesu pavattiyā atiiṭṭhepi iṭṭhamajjhattaaniṭṭhākārato, aniṭṭhepi iṭṭhaiṭṭhamajjhattākārato gahaṇaṃ hoti. Tathā hi assaddhādīnaṃ buddhādīsu atiiṭṭhārammaṇesupi upekkhājavanaṃ hoti, titthiyādīnañca domanassajavanaṃ, gambhīrapakatikādīnañca paṭikkūlārammaṇe upekkhājavanaṃ, sunakhādīnañca tattha somanassajavanaṃ, purimapacchābhāgappavattāni pana vipākāni yathāvatthukāneva<a name="V0.0139"></a>. Apica asucidassane sumanāyamānānaṃ sunakhādīnanti. Cakkhuviññāṇādīnaṃ pana atiiṭṭhāniṭṭhesu pavattamānānampi upekkhāsahagatabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā kathitameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Tatthāpī</span>ti tadārammaṇesupi. <span class="bld">Somanassasahagatakiriyajavanāvasāne</span>ti sahetukāhetukasukhasahagatakiriyapañcakāvasāne. Khīṇāsavānaṃ cittavipallāsābhāvena kiriyajavanānipi yathārammaṇameva pavattantīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘somanassasahagatakiriyajavanāvasāne’’</span>tyādi. Keci pana ācariyā <span class="bld">‘‘paṭṭhāne</span> (dha. sa. mūlaṭī. 498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā) ‘kusalākusale niruddhe vipāko <a name="M0.0151"></a> tadārammaṇatā uppajjatī’ti (paṭṭhā. 3.1.98) kusalākusalānamevānantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttanti natthi kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇuppādo’’ti vadanti. Tattha vuccate – yadi abyākatānantarampi tadārammaṇaṃ vucceyya. Parittārammaṇe voṭṭhabbanānantarampi tassa pavattiṃ maññeyyunti kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na vuttaṃ, na pana alabbhanato. Labbhamānassapi hi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati, yathā taṃ <span class="bld">dhammasaṅgahe</span> labbhamānampi hadayavatthu desanābhedaparihāratthaṃ na vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Domanassa…pe… upekkhāsahagatāneva bhavanti,</span> na somanassasahagatāni aññamaññaṃ viruddhasabhāvattā. Teneva hi <span class="bld">paṭṭhāne</span> domanassānantaraṃ somanassaṃ, tadanantarañca domanassaṃ anuddhaṭaṃ. Tathā hi ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo sukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tyādinā (paṭṭhā. 1.2.45) sukhadukkhavedanāya sampayuttā dhammā attano attano samānavedanāsampayuttānaṃ adukkhamasukhavedanāya sampayuttakānañca anantarapaccayabhāvena dvīsu dvīsu vāresu vuttā, adukkhamasukhavedanāya sampayuttakā pana samānavedanāsampayuttānaṃ, itaravedanādvayasampayuttānañca dhammānaṃ anantarapaccayabhāvena tīsu vāresūti evaṃ vedanāttike satteva anantarapaccayavārā vuttā. Yadi ca domanassānantaraṃ somanassaṃ, somanassānantaraṃ vā domanassaṃ uppajjeyya, sukhadukkhavedanāsampayuttānampi aññamaññaṃ anantarapaccayavasena dve vāre vaḍḍhetvā nava vārā vattabbā siyuṃ, na panevaṃ vuttā. Tasmā na tesaṃ tadanantaraṃ uppatti atthi. Ettha ca ‘‘somanassasahagatakiriyajavanāvasāne’’tyādinā ayampi niyamo anuññāto –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Parittakusalādosa-pāpasātakriyājavā<a name="V0.0140"></a>;</p>
- <p class="gathalast">Pañcasvekaṃ tadālambaṃ, sukhitesu yathārahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāpākāmasubhā <a name="M0.0152"></a> ceva, sopekkhā ca kriyājavā;</p>
- <p class="gathalast">Sopekkhesu tadālambaṃ, chasvekamanurūpato’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Ayañhi javanena tadārammaṇaniyamo abyabhicārī. ‘‘Ñāṇasampayuttajavanato ñāṇasampayuttatadārammaṇa’’ntyādinayappavatto pana anekantiko. Yebhuyyena hi akusalajavanesu paricitassa kadāci kusalajavanesu javitesu, kusalajavanesu vā paricitassa kadāci akusalajavanesu javitesu akusalānantaraṃ pavattaparicayena tihetukajavanatopi paraṃ ahetukatadārammaṇaṃ hoti, tathā kusalānantaraṃ pavattaparicayena akusalajavanato paraṃ tihetukatadārammaṇampi, paṭisandhinibbattakakammato pana aññakammena tadārammaṇappavattiyaṃ vattabbameva natthi. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘ahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā domanassajavanāvasāne upekkhāsahagatāneva honti. Tasmā domanassasahagatajavanāvasāne upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjatīti sambandho. ‘Somanassapaṭisandhikassā’ti imināva bhavaṅgapātābhāvo dīpitova hoti domanassānantaraṃ somanassābhāvatoti taṃ avatvā tadārammaṇābhāvameva parikappento āha <span class="bld">‘‘yadi tadārammaṇasambhavo natthī’’</span>ti. Somanassapaṭisandhikassa titthiyādino buddhādiatiiṭṭhārammaṇe pi paṭihatacittassa domanassajavane javite vuttanayena somanassatadārammaṇassa atiiṭṭhārammaṇe ca upekkhāsahagatatadārammaṇassa anuppajjanato, kenaci vā asappāyena parihīnalokiyajjhānaṃ ārabbha ‘‘paṇītadhammo me naṭṭho’’ti vippaṭisāraṃ <a name="M0.0153"></a> janentassa domanassajavane sati akāmāvacarārammaṇe tadārammaṇābhāvato yadi tadārammaṇassa uppattisambhavo natthīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paricitapubba</span>nti pubbe paricitaṃ, tasmiṃ bhave yebhuyyena gahitapubbaṃ. <span class="bld">Upekkhāsahagatasantīraṇaṃ</span> <a name="V0.0141"></a> <span class="bld">uppajjati</span> nirāvajjanampi. Yathā taṃ nirodhā vuṭṭhahantassa phalacittantyadhippāyo. Yathāhu –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nirāvajjaṃ kathaṃ cittaṃ, hoti netañhi sammataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Niyamo na vināvajjaṃ, nirodhā phaladassanā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Kena pana kiccena idaṃ cittaṃ pavattatīti? Tadārammaṇakiccena tāva na pavattati javanārammaṇassa aggahaṇato, nāpi santīraṇakiccena yathāsampaṭicchitassa santīraṇavasena appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva natthi, pārisesato pana bhavassa aṅgabhāvato bhavaṅgakiccenāti yuttaṃ siyā. <span class="bld">Ācariyadhammapālattherenapi</span> (dha. sa. anuṭī. 498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā) hi ayamattho dassitova. Yaṃ pana paṭisandhibhavaṅgānaṃ dhammato, ārammaṇato ca samānataṃ vakkhati, taṃ yebhuyyatoti daṭṭhabbaṃ. Na hi idamekaṃ ṭhānaṃ vajjetvā paṭisandhibhavaṅgānaṃ visadisatā atthi. <span class="bld">Tamanantaritvā</span>ti taṃ attano anantaraṃ abyavahitaṃ katvā, tadanantarantyattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Kāmāvacara…pe… icchantī</span>ti ettha kāmāvacarajavanāvasāneyeva tadārammaṇaṃ icchanti kāmataṇhānidānakammanibbattattā. Na hi taṃ kāmataṇhāhetukena kammunā janitaṃ ataṃsabhāvassa rūpārūpāvacaralokuttarajavanassa anantaraṃ uppajjati. Kiṃkāraṇā? Ajanakattā, janakasamānattābhāvato ca. Yathā hi gehato bahi nikkhamitukāmo bālako janakaṃ, taṃsadisaṃ vā aṅguliyaṃ gahetvā nikkhamati, nāññaṃ rājapurisādiṃ, evaṃ bhavaṅgavisayato <a name="M0.0154"></a> aññattha pavattamānaṃ tadārammaṇaṃ janakaṃ kāmāvacarakusalākusalaṃ, taṃsadisaṃ vā kāmāvacarakiriyajavanaṃ anubandhati, na pana tassa visadisāni mahaggatalokuttarajavanāni. Tathā kāmāvacarasattānameva tadārammaṇaṃ icchanti, na brahmānaṃ tadārammaṇūpanissayassa kāmāvacarapaṭisandhibījassābhāvato. Tathā kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu icchanti. Na itaresu aparicitattā. Yathā hi so bālako janakaṃ, taṃsadisaṃ vā anugacchantopi araññādiaparicitaṭṭhānaṃ gacchantaṃ ananubandhitvā pamukhaṅgaṇādimhi paricitaṭṭhāneyeva anubandhati, evamidampi rūpāvacarādiaparicitārammaṇaṃ ārabbha pavattantaṃ nānubandhati. Apica kāmataṇhāyattakammajanitattāpi etaṃ kāmataṇhārammaṇesu parittadhammesveva pavattatīti vuttovāyamattho. Honti cettha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Janakaṃ <a name="V0.0142"></a> taṃsamānaṃ vā, javanaṃ anubandhati;</p>
- <p class="gathalast">Na tu aññaṃ tadālambaṃ, bāladārakalīlayā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bījassābhāvato natthi, brahmānampi imassa hi;</p>
- <p class="gathalast">Paṭisandhimano bījaṃ, kāmāvacarasaññitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ṭhāne pariciteyeva, taṃ idaṃ bālako viya;</p>
- <p class="gathalast">Anuyātīti nāññattha, hoti taṇhāvasena vā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘kāmāvacarapaṭisandhibījābhāvato’’ti vuttaṃ, tathā ca cakkhuviññāṇādīnampi abhāvo āpajjatīti? Nāpajjati indriyappavattiānubhāvato, dvāravīthibhede cittaniyamato ca.</p>
- <p class="centered">Tadārammaṇaniyamavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Javananiyamavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Mandappavattiya</span>nti <a name="M0.0155"></a> maraṇāsannakāle vatthudubbalatāya mandībhūtavegattā mandaṃ hutvā pavattiyaṃ. <span class="bld">Maraṇakālādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena mucchākālaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Bhagavato…pe… vadantī</span>ti bhagavato yamakapāṭihāriyakālādīsu udakakkhandhaaggikkhandhappavattanādiatthaṃ visuṃ visuṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya jhānadhamme visuṃ visuṃ āvajjentassa āvajjanavasitāya matthakappattiyā āvajjanatapparova cittābhinīhāro hotīti yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni cattāri, pañcavā paccavekkhaṇajavanacittāni pavattantīti vadanti (visuddhi. 1.78) <span class="bld">aṭṭhakathācariyā</span>. ‘‘Bhagavato’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ aññesampi dhammasenāpatiādīnaṃ evarūpe accāyikakāle aparipuṇṇajavanānaṃ pavattanato. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ayañca matthakappattā vasitā bhagavato yamakapāṭihāriyakāle <a name="V0.0143"></a> aññesaṃ vā evarūpe kāle’’ti (visuddhi. 1.78). <span class="bld">‘‘Cattāri pañca vā’’</span>ti ca panetaṃ tikkhindriyamudindriyavasena gahetabbanti <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> (visuddhi. mahā. 1.78) vuttaṃ, tasmā bhagavato cattāri, aññesaṃ pañcapīti yuttaṃ viya dissati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Ādikammikassā</span>ti ādito katayogakammassa. Paṭhamaṃ nibbattā appanā <span class="bld">paṭhamakappanā</span>. Abhiññājavanānampi ‘‘paṭhamakappanāyā’’ti adhikāro siyāti āha <span class="bld">‘‘sabbadāpī’’</span>ti, paṭhamuppattikāle, ciṇṇavasīkāle ca pañcābhiññājavanāni ekavārameva javantītyattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Maggāyeva uppajjanato <span class="bld">magguppādā. Yathāraha</span>nti pañcamaṃ vā catutthaṃ vā uppannamaggānurūpaṃ. Sattajavanaparamattā hi ekāvajjanavīthiyā <a name="M0.0156"></a> catutthaṃ uppannamaggato paraṃ tīti phalacittāni, pañcamaṃ uppannamaggato paraṃ dve vā honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Nirodhasamāpattikāle</span>ti nirodhassa pubbabhāge. <span class="bld">Catutthāruppajavana</span>nti kusalakiriyānaṃ aññataraṃ nevasaññānāsaññāyatanajavanaṃ. Anāgāmikhīṇāsavāyeva nirodhasamāpattiṃ samāpajjanti, na sotāpannasakadāminoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā’’</span>ti. Vibhattivipallāso cettha daṭṭhabbo ‘‘anāgāmiphale vā arahattaphale vā’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘niruddhe’’</span>ti. <span class="bld">Yathāraha</span>nti taṃtaṃpuggalānurūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Sabbatthāpi samāpattivīthiya</span>nti sakalāyapi jhānasamāpattivīthiyaṃ, phalasamāpattivīthiyañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Parittāni</span> javanāni sattakkhattuṃ matāni ukkaṃsakoṭiyā. Maggābhiññā pana <span class="bld">sakiṃ</span> ekavārameva matā. <span class="bld">Avasesāni</span> abhiññāmaggavajjitāni mahaggatalokuttarajavanāni bahūnipi labbhanti samāpattivīthiyaṃ ahorattampi pavattanato. <span class="bld">Api</span>-saddena lokiyajjhānāni paṭhamakappanāyaṃ, antimaphaladvayañca nirodhānantaraṃ ekavāraṃ, phalacittāni maggānantaraṃ dvattikkhattumpīti sampiṇḍeti.</p>
- <p class="centered">Javananiyamavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Puggalabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Idāni <a name="V0.0144"></a> duhetukāhetukāpāyikāhetukatihetukavasena catubbidhānaṃ puthujjanānaṃ, maggaṭṭhaphalaṭṭhavasena aṭṭhavidhānaṃ ariyānanti dvādasannaṃ puggalānaṃ uppajjanakavīthicittaparicchedadassanatthaṃ paṭhamaṃ tāva tesaṃ vajjitabbacittāni dassetumāha <span class="bld">‘‘duhetukānamahetukānañcā’’</span>tyādi. Paṭisandhiviññāṇasahagatālobhādosavasena dve hetū <a name="M0.0157"></a> imesanti <span class="bld">dvihetukā</span>. Tādisānaṃ hetūnaṃ abhāvato <span class="bld">ahetukā</span>. Ma-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Appanājavanāni na labbhanti</span> vipākāvaraṇasabbhāvato. Dvihetukāhetukapaṭisandhi hi ‘‘vipākāvaraṇa’’nti vuccati. Appanājavanābhāvatoyeva arahattaṃ natthīti <span class="bld">kiriyajavanāni na labbhanti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. ‘‘Sahetukaṃ (paṭṭhā. 3.1.102) bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti pāṭhato ahetukānampi nānākammena dvihetukatadārammaṇaṃ sambhavati, dvihetukānaṃ vattabbameva natthi. Mūlasandhiyā pana jaḷabhāvato ubhinnampi natthi tihetukatadārammaṇanti āha <span class="bld">‘‘tathā ñāṇasampayuttavipākāni cā’’</span>ti. Ācariya<span class="bld">jotipālattherena</span> pana ‘‘sahetukaṃ bhavaṅga’’nti avisesena vuttattā ahetukānampi tihetukatadārammaṇaṃ vatvā idha ñāṇasampayuttavipākābhāvavacanassa parihāsavasena ‘‘so eva pucchitabbo, yo tassa kattā’’ti vuttaṃ, taṃ pana parihāsavasena vuttampi ācariyaṃ pucchitvāva vijānanatthaṃ vuttavacanaṃ viya ṭhitaṃ. Tathā hi ācariyenevettha kāraṇaṃ <span class="bld">paramatthavinicchaye</span> vuttaṃ –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Ñāṇapākā na vattanti, jaḷattā mūlasandhiyā’’ti; (Parama. vi. 271);</p>
- <p class="bodytext">Apare pana ‘‘yathā ahetukānaṃ sahetukatadārammaṇaṃ hoti, evaṃ dvihetukānaṃ tihetukatadārammaṇampī’’ti vaṇṇenti, tesaṃ matānurodhena ca idhāpi ñāṇasampayuttavipākapaṭikkhepo ahetukeyeva sandhāyāti vadanti. Tattha pana pamāṇapāṭhābhāvato ācariyena ubhinnampi sādhāraṇavasena ñāṇasampayuttavipākābhāve kāraṇaṃ vatvā samakameva cittaparicchedassa dassitattā tesaṃ vacanaṃ vīmaṃsitvā sampaṭicchitabbaṃ. Ahetukāpekkhāya cettha <a name="M0.0158"></a> ‘‘sugatiya’’nti vacanaṃ, taṃ pana atthato anuññātadvihetukavipākānaṃ tattheva sambhavadassanaparaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘duggatiyaṃ panā’’</span>tyādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Tihetukesū</span>ti <a name="V0.0145"></a> paṭisandhiviññāṇasahagatālobhādosāmohavasena tihetukesu puthujjādīsū navavidhapuggalesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Diṭṭhī…pe… sekkhāna</span>nti sikkhāya aparipūrakāritāya sikkhanasīlatāya ‘‘sekkhā’’ti laddhanāmānaṃ sotāpannasakadāgāmīnaṃ puggalānaṃ paṭhamamaggeneva sakkāyadiṭṭhivicikicchānaṃ pahīnattā taṃsahagatajavanāni ceva <span class="bld">ca</span>-saddena ākaḍḍhitāni khīṇāsavāveṇikāni kiriyajavanāni ca na labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Paṭighajavanāni cā</span>ti domanassajavanāni ceva diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatakiriyajavanāni ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Lokuttara…pe… samuppajjantī</span>ti catunnaṃ maggānaṃ ekacittakkhaṇikabhāvena puggalantaresu asambhavato, heṭṭhimaheṭṭhimānañca uparūparisamāpattiyā anadhigatattā, uparūparipuggalānañca asamugghāṭitakammakilesanirodhena puthujjanehi viya sotāpannānaṃ sotāpannādīhi puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā ca aṭṭhapi lokuttarajavanāni yathāsakaṃ maggaphalaṭṭhānaṃ ariyānameva samuppajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. Idāni tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ yathāpaṭikkhittajavanāni vajjetvā pārisesato labbhamānajavanāni sampiṇḍetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘asekkhāna’’</span>ntyādi vuttaṃ. Tividhasikkhāya paripūrakāribhāvato <span class="bld">asekkhānaṃ</span> khīṇāsavānaṃ tettiṃsavidhakusalākusalassa, heṭṭhimaphalattayassa, vīthimuttānañca navamahaggatavipākānaṃ vasena pañcacattālīsavajjitāni sesāni <a name="M0.0159"></a> tevīsatikaāmāvacaravipākavīsatikiriyaarahattaphalavasena <span class="bld">catucattālīsa</span> vīthicittāni <span class="bld">sambhavā</span> yathālābhaṃ kāmabhave ṭhitānaṃ vasena uddise.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sekkhānaṃ</span> aṭṭhārasakiriyajavanadiṭṭhivicikicchāsahagatapañcakaaggaphalamahaggatavipākavasena tettiṃsa vajjetvā tevīsatikāmāvacaravipākaāvajjanadvayaekavīsatikusalasattākusalaheṭṭhimaphalattayavasena <span class="bld">chappaññāsa</span> vīthicittāni yathāsambhavaṃ uddise avisesato. Visesato pana sotāpannasakadāgāmīnaṃ ekapaññāsa, anāgāmīnaṃ ekūnapaññāsa, avasesānaṃ catunnaṃ puthujjanānaṃ <a name="V0.0146"></a> aṭṭhārasakiriyajavanasabbalokuttaramahaggatavipākavasena pañcatiṃsa vajjetvā avasesāni kāmāvacaravipākaāvajjanadvayalokiyakusalākusalavasena <span class="bld">catupaññāsa</span> vīthicittāni yathāsambhavato uddise avisesato. Visesato pana tihetukānaṃ catupaññāseva labbhanti, dvihetukāhetukānaṃ ñāṇasampayuttavipākaappanājavanavajjitāni ekacattālīsa, āpāyikānaṃ tāneva dvihetukavipākavajjitāni sattatiṃsa vīthicittānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Puggalānaṃ vasena cittappavattibhedo <span class="bld">puggalabhedo</span>.</p>
- <p class="centered">Puggalabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhūmivibhāgavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Sabbānipi vīthicittāni upalabbhanti</span> channaṃ dvārānaṃ, sabbesañca puggalānaṃ tattha sambhavato. <span class="bld">Yathāraha</span>nti taṃtaṃbhavānurūpaṃ, taṃtaṃpuggalānurūpañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tyādinā <a name="M0.0160"></a> ghānaviññāṇādīnampi paṭikkhepo hessatīti rūpāvacarabhūmiyaṃ paṭighajavanatadārammaṇāneva paṭikkhittāni. Sabbatthāpīti kāmabhave, rūpabhave, arūpabhave ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Kāma</span>bhave yathārahaṃ vīthimuttavajjāni <span class="bld">asīti vīthicittāni,</span> rūpabhave paṭighadvayaaṭṭhatadārammaṇaghānādiviññāṇachakkavīthimuttakavasena pañcavīsati vajjetvā sesāni āvajjanadvayanavaahetukavipākatepaññāsajavanavasena <span class="bld">catusaṭṭhi, arūpe</span> bhave tevīsatikāmāvacaravipākapaṭhamamaggapañcadasarūpāvacarapaṭighadvayaāruppavipākakiriyamanodhātuhasanavasena sattacattālīsa vajjetvā sesāni chabbīsati parittajavanaaṭṭhaāruppajavanasattalokuttarajavanamanodvārāvajjanavasena <span class="bld">dvecattālīsa</span> cittāni <span class="bld">labbhare</span> upalabbhanti.</p>
- <p class="bodytext">Keci <a name="V0.0147"></a> pana ‘‘rūpabhave aniṭṭhārammaṇābhāvato idhāgatānaṃyeva brahmānaṃ akusalavipākasambhavoti tāni parihāpetvā pañcaparittavipākehi saddhiṃ rūpabhave saṭṭhiyeva vīthicittānī’’ti vadanti. Idha pana tattha ṭhatvāpi imaṃ lokaṃ passantānaṃ aniṭṭhārammaṇassa asambhavo na sakkā vattunti tehi saddhiṃyeva tattha catusaṭṭhi vuttāni. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">dhammānusāraṇiyaṃ</span> ‘‘yadā brahmāno kāmāvacaraṃ aniṭṭhārammaṇaṃ ālambanti, tadā taṃ sugatiyampi akusalavipākacakkhusotaviññāṇamanodhātusantīraṇānaṃ uppatti sambhavatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Bhūmivasena vibhāgo <span class="bld">bhūmivibhāgo</span>.</p>
- <p class="centered">Bhūmivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti taṃtaṃdvāresu, taṃtaṃbhavesu vā sambhavānurūpato. <span class="bld">Yāvatāyuka</span>nti paṭisandhito paraṃ bhavanikantivasena pavattamanodvārikacittavīthito paṭṭhāya cuticittāvasānaṃ<a name="M0.0161"></a>, tato pubbe pavattabhavaṅgāvasānaṃ vā abbocchinnā asati nirodhasamāpattiyanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Vīthiparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">5. Vīthimuttaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ettāvatā vīthisaṅgahaṃ dassetvā idāni vīthimuttasaṅgahaṃ dassetumārabhanto āha <span class="bld">‘‘vīthicittavaseneva’’</span>ntyādi. <span class="bld">Evaṃ</span> yathāvuttanayena vīthicittavasena pavattiyaṃ paṭisandhito aparabhāge cutipariyosānaṃ pavattisaṅgaho nāma saṅgaho udīrito, idāni tadanantaraṃ <span class="bld">sandhiyaṃ</span> paṭisandhikāle, tadāsannatāya taṃgahaṇeneva gahitacutikāle ca pavattisaṅgaho vuccatīti yojanā.</p>
- <p class="subhead">Bhūmicatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Puññasammatā <a name="V0.0148"></a> ayā yebhuyyena apagatoti apāyo, soyeva bhūmi bhavanti ettha sattāti <span class="bld">apāyabhūmi</span>. Anekavidhasampattiadhiṭṭhānatāya sobhanā gantabbato upapajjitabbato gatīti sugati, kāmataṇhāsahacaritā sugati kāmasugati, sāyeva bhūmīti <span class="bld">kāmasugatibhūmi</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Ayato sukhato niggatoti <span class="bld">nirayo</span>. Tiro añcitāti tiracchānā, tesaṃ yoni <span class="bld">tiracchānayoni</span>. Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti <span class="bld">yoni</span>. Sā pana atthato khandhānaṃ pavattiviseso. Pakaṭṭhena sukhato itā gatāti petā, nijjhāmataṇhikādibhedānaṃ petānaṃ visayo <span class="bld">pettivisayo</span><a name="M0.0162"></a>. Ettha pana tiracchānayonipettivisayaggahaṇena khandhānaṃyeva gahaṇaṃ tesaṃ tādisassa paricchinnokāsassa abhāvato. Yattha vā te araññapabbatapādādike nibaddhavāsaṃ vasanti, tādisassa ṭhānassa vasena okāsopi gahetabbo. Na suranti issariyakīḷādīhi na dibbantīti <span class="bld">asurā,</span> petāsurā. Itare pana na surā surappaṭipakkhāti asurā, idha ca petāsurānameva gahaṇaṃ itaresaṃ tāvatiṃsesu gahaṇassa icchitattā. Tathā hi vuttaṃ ācariyena –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Tāvatiṃsesu devesu, vepacittāsurā gatā’’ti; (Nāma. pari. 438);</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇehi ukkaṭṭhamanatāya mano ussannaṃ etesanti <span class="bld">manussā</span>. Tathā hi paramasatinepakkādippattā buddhādayopi manussabhūtāyeva. Jambudīpavāsino cettha nippariyāyato manussā. Tehi pana samānarūpāditāya saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’ti vuccanti. Lokiyā pana ‘‘manuno ādikhattiyassa apaccaṃ puttāti manussā’’ti vadanti. Manussānaṃ nivāsabhūtā bhūmi idha <span class="bld">manussā</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext">Catūsu mahārājesu bhatti etesaṃ, catunnaṃ vā mahārājānaṃ nivāsaṭṭhānabhūte cātumahārāje bhavāti <span class="bld">cātumahārājikā</span>. Māghena māṇavena saddhiṃ tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ, taṃnivāso etesanti <span class="bld">tāvatiṃsā</span>ti vadanti. Yasmā pana <a name="V0.0149"></a> ‘‘sahassaṃ cātumahārājikānaṃ sahassaṃ tāvatiṃsāna’’nti (a. ni. 3.81) vacanato sesacakkavāḷesupi chakāmāvacaradevalokā atthi, tasmā nāmamattameva etaṃ tassa devalokassāti gahetabbaṃ. Dukkhato yātā apayātāti <a name="M0.0163"></a> <span class="bld">yāmā</span>. Attano sirisampattiyā tusaṃ pītiṃ itā gatāti <span class="bld">tusitā</span>. Nimmāne rati etesanti <span class="bld">nimmānaratino</span>. Paranimmitesu bhogesu attano vasaṃ vattentīti <span class="bld">paranimmitavasavattino</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Mahābrahmānaṃ paricārikattā tesaṃ parisati bhavāti <span class="bld">brahmapārisajjā</span>. Tesaṃ purohitaṭṭhāne ṭhitattā <span class="bld">brahmapurohitā</span>. Tehi tehi jhānādīhi guṇavisesehi brūhitā parivuddhāti brahmāno, vaṇṇavantatāya ceva dīghāyukatādīhi ca brahmapārisajjādīhi mahantā brahmānoti <span class="bld">mahābrahmāno</span>. Tayopete paṇītaratanapabhāvabhāsitasamānatalavāsino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Uparimehi parittā ābhā etesanti <span class="bld">parittābhā</span>. Appamāṇā ābhā etesanti <span class="bld">appamāṇābhā</span>. Valāhakato vijju viya ito cito ca ābhā sarati nissarati etesaṃ sappītikajjhānanibbattakkhandhasantānattāti <span class="bld">ābhassarā</span>. Daṇḍadīpikāya vā acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati nissaratīti <span class="bld">ābhassarā</span>. Yathāvuttāya vā pabhāya ābhāsanasīlāti <span class="bld">ābhassarā</span>. Etepi tayo paṇītaratanapabhāvabhāsitekatalavāsino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Subhāti ekagghanā acalā sarīrābhā vuccati, sā uparibrahmehi parittā etesanti <span class="bld">parittasubhā</span>. Appamāṇā subhā etesanti <span class="bld">appamāṇasubhā</span>. Pabhāsamudayasaṅkhātehi subhehi kiṇṇā ākiṇṇāti <span class="bld">subhakiṇhā</span>. ‘‘Subhākiṇṇā’’ti ca vattabbe ā-saddassa rassattaṃ, antimaṇa-kārassa ca ha-kāraṃ katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttaṃ. Etepi paṇītaratanapabhāvabhāsitekatalavāsino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Jhānappabhāvanibbattaṃ <a name="M0.0164"></a> vipulaṃ phalametesanti <span class="bld">vehapphalā</span>. Saññāvirāgabhāvanānibbattarūpasantatimattattā natthi saññā, taṃmukhena vuttāvasesā arūpakkhandhā ca etesanti asaññā. Teyeva sattāti <span class="bld">asaññasattā</span>. Etepi paṇītaratanapabhāvabhāsitekatalavāsino. Suddhānaṃ <a name="V0.0150"></a> anāgāmiarahantānameva āvāsāti suddhāvāsā. Anunayapaṭighābhāvato vā suddho āvāso etesanti suddhāvāsā, tesaṃ nivāsabhūmipi <span class="bld">suddhāvāsā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Imesu pana paṭhamatalavāsino appakena kālena attano ṭhānaṃ na vijahantīti <span class="bld">avihā</span>. Dutiyatalavāsino na kenaci tappantīti <span class="bld">atappā</span>. Tatiyatalavāsino paramasundararūpattā sukhena dissantīti <span class="bld">sudassā</span>. Catutthatalavāsino suparisuddhadassanattā sukhena passantīti <span class="bld">sudassino</span>. Pañcamatalavāsino pana ukkaṭṭhasampattikattā natthi etesaṃ kaniṭṭhabhāvoti <span class="bld">akaniṭṭhā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Ākāsānañcāyatane pavattā paṭhamāruppavipākabhūtacatukkhandhā eva, tehi paricchinnaokāso vā <span class="bld">ākāsānañcāyatanabhūmi</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Puthujjanā, sotāpannā ca sakadāgāmino cāpi puggalā suddhāvāsesu sabbathā na labbhantīti sambandho. Puthujjanādīnañca paṭikkhepena anāgāmiarahantānameva tattha lābho vutto hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Sesaṭṭhānesū</span>ti suddhāvāsaapāyaasaññivajjitesu sesaṭṭhānesu ariyā, anariyāpi ca labbhanti.</p>
- <p class="centered">Bhūmicatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paṭisandhicatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Okkantikkhaṇe</span>ti <a name="M0.0165"></a> paṭisandhikkhaṇe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Jātiyā andho <span class="bld">jaccandho</span>. Kiñcāpi jātikkhaṇe aṇḍajajalābujā sabbepi acakkhukāva<a name="V0.0151"></a>. Tathāpi cakkhādiuppajjanārahakālepi cakkhuppattivibandhakakammappaṭibāhitasāmatthiyena dinnapaṭisandhinā, itarenapi vā kammena anuppādetabbacakkhuko satto <span class="bld">jaccandho</span> nāma. Apare pana ‘‘jaccandhoti pasūtiyaṃyeva andho, mātukucchiyaṃ andho hutvā nikkhantoti attho, tena duhetukatihetukānaṃ mātukucchiyaṃ cakkhussa avipajjanaṃ siddha’’nti vadanti. <span class="bld">Jaccandhādīna</span>nti ettha <span class="bld">ādi</span>ggahaṇena jaccabadhirajaccamūgajaccajaḷajaccummattakapaṇḍakaubhatobyañjanakanapuṃsakamammādīnaṃ saṅgaho. Apare pana ‘‘ekacce ahetukapaṭisandhikā avikalindriyā hutvā thokaṃ vicāraṇapakatikā honti, tādisānampi ādisaddena saṅgaho’’ti vadanti. Bhummadeve sitā nissitā taggatikattāti <span class="bld">bhummassitā</span>. Sukhasamussayato vinipātāti <span class="bld">vinipātikā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Sabbatthāpi kāmasugatiya</span>nti devamanussavasena sattavidhāyapi kāmasugatiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Tesū</span>ti yathāvuttapaṭisandhiyuttesu puggalesu, apāyādīsu vā. <span class="bld">Āyuppamāṇagaṇanāya niyamo natthi</span> kesañci cirāyukattā, kesañci ciratarāyukattā ca. Tathācāhu –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āpāyikamanussāyu-</p>
- <p class="gatha2">Paricchedo na vijjati;</p>
- <p class="gatha3">Tathā hi kālo mandhātā,</p>
- <p class="gathalast">Yakkhā keci cirāyuno’’ti. –</p>
- <p class="bodytext">Apāyesu <a name="M0.0166"></a> hi kammameva pamāṇaṃ, tattha nibbattānaṃ yāva kammaṃ nakhīyati. Tāva cavanābhāvato, tathā bhummadevānaṃ. Tesupi hi nibbattā keci sattāhādikālaṃ tiṭṭhanti, keci kappamattampi, tathā manussānampi kadāci tesampi asaṅkhyeyyāyukattā kadāci dasavassāyukattā. ‘‘Yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ jīvati, appaṃ vā bhiyyo (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145; a. ni. 7.74), dutiyaṃ vassasataṃ na pāpuṇātī’’ti idaṃ pana ajjatanakālike sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Dibbāni pañcavassasatānī</span>ti manussānaṃ paññāsa vassāni ekadinaṃ, tadanurūpato māsasaṃvacchare <a name="V0.0152"></a> paricchinditvā dibbappamāṇāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāni paññāsa vassāni, manussānaṃ dino tahiṃ;</p>
- <p class="gatha1">Tiṃsarattidivo māso, māsā dvādasa saṃvaccharaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tena saṃvaccharenāyu, dibbaṃ pañcasataṃ mata’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manussagaṇanāyā</span>ti manussānaṃ saṃvaccharagaṇanāya. <span class="bld">Tato catugguṇa</span>nti cātumahārājikānaṃ paññāsamānussakavassaparimitaṃ divasaṃ, dibbāni ca pañcavassasatāni diguṇaṃ katvā dibbavassasahassāni tāvatiṃsānaṃ sambhavatīti evaṃ divasasaṃvaccharadiguṇavasena catugguṇaṃ, taṃ pana dibbagaṇanāya vassasahassaṃ, manussagaṇanāya saṭṭhivassasatasahassādhikatikoṭippamāṇaṃ hoti. <span class="bld">Tato catugguṇaṃ yāmāna</span>nti tāvatiṃsānamāyuppamāṇato vuttanayena catugguṇaṃ, dibbagaṇanāya dvisahassaṃ, manussagaṇanāya cattālīsavassasatasahassādhikā cuddasa vassakoṭiyo honti. <span class="bld">Tato catugguṇaṃ tusitāna</span>nti dibbāni cattāri vassasahassāni, manussagaṇanāya saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaññāsa <a name="M0.0167"></a> vassakoṭiyo. <span class="bld">Tato catugguṇaṃ nimmānaratīna</span>nti dibbāni aṭṭhavassasahassāni, manussagaṇanāya dve vassakoṭisatāni cattālīsavassasatasahassādhikā tiṃsa vassakoṭiyo ca. <span class="bld">Tato catugguṇaṃ paranimmitavasavattīna</span>nti dibbāni soḷasa vassasahassāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Manussagaṇanaṃ pana sayameva dassento āha <span class="bld">‘‘navasatañcā’’</span>tyādi. Vassānaṃ sambandhi navasataṃ ekavīsa koṭiyo, tathā saṭṭhi ca vassasatasahassāni vasavattīsu āyuppamāṇanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Dutiyajjhānabhūmiya</span>nti catukkanayavasena vuttaṃ. Tato paraṃ pavattiyaṃ, cavanakāle ca tathārūpameva bhavaṅgacutivasena pavattitvā nirujjhatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Tesū</span>ti tāhi gahitapaṭisandhikesu brahmesu. <span class="bld">Kappassā</span>ti asaṅkhyeyyakappassa. Na hi brahmapārisajjādīnaṃ tiṇṇaṃ mahākappavasena āyuparicchedo sambhavati ekakappepi tesaṃ avināsābhāvena <a name="V0.0153"></a> paripuṇṇakappe asambhavato. Tathā hesa (visuddhi. 2.409) loko sattavāresu agginā vinassati, aṭṭhame vāre udakena, puna sattavāresu agginā, aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhasu aṭṭhakesu paripuṇṇesu pacchime vāre vātena vinassati. Tattha paṭhamajjhānatalaṃ upādāya agginā, dutiyatatiyajjhānatalaṃ upādāya udakena, catutthajjhānatalaṃ upādāya vātena vinassati. Vuttampi cetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Satta sattagginā vārā, aṭṭhame aṭṭhame dakā;</p>
- <p class="gathalast">Catusaṭṭhi yadā puṇṇā, eko vāyuvaro siyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Agginābhassarā <a name="M0.0168"></a> heṭṭhā, āpena subhakiṇhato;</p>
- <p class="gathalast">Vehapphalato vātena, evaṃ loko vinassatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Tasmā tiṇṇampi paṭhamajjhānatalānaṃ ekakappepi avināsābhāvato sakalakappe tesaṃ sambhavo natthīti asaṅkhyeyyakappavasena tesaṃ āyuparicchedo daṭṭhabbo. Dutiyajjhānāditalato paṭṭhāya pana paripuṇṇassa mahākappassa vasena, na asaṅkhyeyyakappavasena. <span class="bld">Asaṅkhyeyyakappo</span>ti ca yojanāyāmavitthārato setasāsaparāsito vassasatavassasataccayena ekekabījassa haraṇena sāsaparāsino parikkhayepi akkhayasabhāvassa mahākappassa catutthabhāgo. So pana sattharogadubbhikkhānaṃ aññatarasaṃvaṭṭena bahūsu vināsamupagatesu avasiṭṭhasattasantānappavattakusalakammānubhāvena dasavassato paṭṭhāya anukkamena asaṅkhyeyyāyukappamāṇesu sattesu puna asaddhammasamādānavasena kamena parihāyitvā dasavassāyukesu jātesu rogādīnaṃ aññatarasaṃvaṭṭena sattānaṃ vināsappattiyāva ‘‘ayameko antarakappo’’ti evaṃ paricchinnassa antarakappassa vasena catusaṭṭhiantarakappappamāṇo hoti, ‘‘vīsatiantarakappappamāṇo’’ti ca vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Ākāsānañcāyatanaṃ upagacchantīti <span class="bld">ākāsānañcāyatanūpagā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Ekamevā</span>ti bhūmito, jātito, sampayuttadhammato, saṅkhārato ca samānameva. <span class="bld">Ekajātiya</span>nti ekasmiṃ bhave.</p>
- <p class="centered">Paṭisandhicatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kammacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Idāni <a name="M0.0169"></a><a name="V0.0154"></a> kammacatukkaṃ catūhākārehi dassetuṃ <span class="bld">‘‘janaka’’</span>ntyādi āraddhaṃ, janayatīti <span class="bld">janakaṃ</span>. Upatthambhetīti <span class="bld">upatthambhakaṃ</span>. Upagantvā pīḷetīti <span class="bld">upapīḷakaṃ</span>. Upagantvā ghātetīti <span class="bld">upaghātakaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha paṭisandhipavattīsu vipākakaṭattārūpānaṃ nibbattakā kusalākusalacetanā <span class="bld">janakaṃ</span> nāma. Sayaṃ vipākaṃ nibbattetuṃ asakkontampi kammantarassa cirataravipākanibbattane paccayabhūtaṃ, vipākasseva vā sukhadukkhabhūtassa vicchedapaccayānuppattiyā, upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakasāmatthiyānurūpaṃ ciratarappavattipaccayabhūtaṃ kusalākusalakammaṃ <span class="bld">upatthambhakaṃ</span> nāma. Kammantarajanitavipākassa byādhidhātusamatādinimittavibādhanena ciratarappavattivinibandhakaṃ yaṃ kiñci kammaṃ <span class="bld">upapīḷakaṃ</span> nāma. Dubbalassa pana kammassa janakasāmatthiyaṃ upahacca vicchedakapaccayuppādanena tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayaṃ vipākanibbattakakammaṃ <span class="bld">upaghātakaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Janakopaghātakānañhi ayaṃ viseso – janakaṃ kammantarassa vipākaṃ anupacchinditvāva vipākaṃ janeti, upaghātakaṃ upacchedanapubbakanti idaṃ tāva aṭṭhakathāsu (visuddhi. 2.687; a. ni. aṭṭha. 2.3.34) sanniṭṭhānaṃ. Apare pana ācariyā ‘‘upapīḷakakammaṃ bahvābādhatādipaccayopasaṃhārena kammantarassa vipākaṃ antarantarā vibādhati. Upaghātakaṃ pana taṃ sabbaso upacchinditvā aññassa okāsaṃ deti, na pana sayaṃ vipākanibbattakaṃ. Evañhi janakato imassa viseso supākaṭo’’ti vadanti. <span class="bld">Kiccavasenā</span>ti jananaupatthambhanaupapīḷanaupacchedanakiccavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Garuka</span>nti mahāsāvajjaṃ, mahānubhāvañca aññena kammena paṭibāhituṃ asakkuṇeyyakammaṃ. <span class="bld">Āsanna</span>nti maraṇakāle anussaritaṃ, tadā katañca. <span class="bld">Āciṇṇa</span>nti abhiṇhaso kataṃ<a name="M0.0170"></a>, ekavāraṃ katvāpi vā abhiṇhaso samāsevitaṃ. <span class="bld">Kaṭattākamma</span>nti garukādibhāvaṃ asampattaṃ katamattatoyeva kammanti vattabbakammaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ akusalapakkhe mātughātakādikammaṃ<a name="V0.0155"></a>, kusalapakkhe mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati satipi āsannādikamme parittaṃ udakaṃ ottharitvā gacchanto mahogho viya. Tathā hi taṃ ‘‘garuka’’nti vuccati. Tasmiṃ asati dūrāsannesu yaṃ āsannaṃ maraṇakāle anussaritaṃ, tadeva paṭhamaṃ vipaccati, āsannakāle kate vattabbameva natthi. Tasmimpi asati āciṇṇānāciṇṇesu ca yaṃ āciṇṇaṃ susīlyaṃ vā, dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Kaṭattākammaṃ pana laddhāsevanaṃ purimānaṃ abhāvena paṭisandhiṃ ākaḍḍhatīti garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati. Garuke asati āsannaṃ, tasmimpi asati āciṇṇaṃ, tasmimpi asati kaṭattākammaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘pākadānapariyāyenā’’</span>ti, vipākadānānukkamenātyattho. <span class="bld">Abhidhammāvatārā</span>dīsu pana āsannato āciṇṇaṃ paṭhamaṃ vipaccantaṃ katvā vuttaṃ. Yathā pana gogaṇaparipuṇṇassa vajassa dvāre vivaṭe aparabhāge dammagavabalavagavesu santesupi yo vajadvārassa āsanno hoti, antamaso dubbalajaraggavopi, soyeva paṭhamataraṃ nikkhamati, evaṃ garukato aññesu kusalākusalesu santesupi maraṇakālassa āsannattā āsannameva paṭhamaṃ vipākaṃ detīti idha taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Diṭṭhadhammo paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaṃ vipākānubhavanavasenāti <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyaṃ</span>. Diṭṭhadhammato anantaraṃ upapajjitvā veditabbaṃ <span class="bld">upapajjavedanīyaṃ</span>. Apare apare diṭṭhadhammato aññasmiṃ yattha katthaci attabhāve veditabbaṃ kammaṃ <span class="bld">aparāpariyavedanīyaṃ</span>. Ahosi eva kammaṃ<a name="M0.0171"></a>, na tassa vipāko ahosi, atthi, bhavissati cāti evaṃ vattabbakammaṃ <span class="bld">ahosikammaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī paṭhamajavanacetanā <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyaṃ</span> nāma. Sā hi vuttappakārena balavajanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā, āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ, okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ ahetukaphalaṃ deti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā sanniṭṭhāpakacetanābhūtā vuttanayena paṭiladdhavisesā anantarattabhāve vipākadāyinī <span class="bld">upapajjavedanīyaṃ</span> nāma. Sā ca paṭisandhiṃ datvāva pavattivipākaṃ deti. Paṭisandhiyā <a name="V0.0156"></a> pana adinnāya pavattivipākaṃ detīti natthi. Cuti anantarañhi upapajjavedanīyassa okāso. Paṭisandhiyā pana dinnāya jātisatepi pavattivipākaṃ detīti ācariyā. Yathāvuttakaāraṇavirahato diṭṭhadhammavedanīyādibhāvaṃ asampattā ādipariyosānacetanānaṃ majjhe pavattā pañca cetanā vipākadānasabhāvassa anupacchinnattā yadā kadāci okāsalābhe sati paṭisandhipavattīsu vipākaṃ abhinipphādentī <span class="bld">aparāpariyavedaniyaṃ</span> nāma. Sakasakakālātītaṃ pana purimakammadvayaṃ, tatiyampi ca saṃsārappavattiyā vocchinnāya <span class="bld">ahosikammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pākakālavasenā</span>ti paccuppanne, tadanantare, yadā kadācīti evaṃ purimānaṃ tiṇṇaṃ yathāparicchinnakālavasena, itarassa taṃkālābhāvavasena ca. Ahosikammassa hi kālātikkamatova taṃ vohāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Pākaṭhānavasenā</span>ti <a name="M0.0172"></a> paṭisandhiyā vipaccanabhūmivasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Idāni akusalādikammānaṃ kāyakammadvārādivasena pavattiṃ, taṃniddesamukhena ca tesaṃ pāṇātipātādivasena dasavidhādibhedañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha akusala’’</span>ntyādi āraddhaṃ. Kāyadvāre pavattaṃ kammaṃ <span class="bld">kāyakammaṃ</span>. Evaṃ <span class="bld">vacīkammā</span>dīni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Pāṇassa saṇikaṃ patituṃ adatvā atīva pātanaṃ <span class="bld">pāṇātipāto</span>. Kāyavācāhi adinnassa ādānaṃ <span class="bld">adinnādānaṃ</span>. Methunavītikkamasaṅkhātesu kāmesu micchā caraṇaṃ <span class="bld">kāmesu micchācāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā <span class="bld">pāṇātipāto</span>. Parabhaṇḍe tathāsaññino tadādāyakappayogasamuṭṭhāpikā theyyacetanā <span class="bld">adinnādānaṃ</span>. Asaddhammasevanavasena kāyadvārappavattā agantabbaṭṭhānavītikkamacetanā <span class="bld">kāmesumicchācāro</span> nāma. Surāpānampi ettheva saṅgayhatīti vadanti rasasaṅkhātesu kāmesu micchācārabhāvato. <span class="bld">Kāyaviññattisaṅkhāte kāyadvāre</span>ti kāyena adhippāyaviññāpanato, sayañca kāyena viññeyyattā kāyaviññattisaṅkhāte abhikkamādijanakacittajavāyodhātvādhikakalāpassa vikārabhūte santhambhanādīnaṃ sahakārīkāraṇabhūte copanakāyabhāvato, kammānaṃ pavattimukhabhāvato ca kāyadvārasaṅkhāte kammadvāre.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi <a name="V0.0157"></a> hi taṃtaṃkammasahagatacittuppādeneva sā viññatti janīyati. Tathāpi tassā tathā pavattamānāya taṃsamuṭṭhāpakakammassa kāyakammādivohāro hotīti sā tasseva pavattimukhabhāvena vattuṃ labbhati. ‘‘Kāyadvāre vuttito’’ti <a name="M0.0173"></a> ettakeyeva vutte ‘‘yadi evaṃ kammadvāravavatthānaṃ na siyā. Kāyadvāre hi pavattaṃ ‘kāyakamma’nti vuccati, kāyakammassa ca pavattimukhabhūtaṃ ‘kāyadvāra’nti. Pāṇātipātādikaṃ pana vācāya āṇāpentassa kāyakammaṃ vacīdvārepi pavattatīti dvārena kammavavatthānaṃ na siyā, tathā musāvādādiṃ kāyavikārena karontassa vacīkammaṃ kāyadvārepi pavattatīti kammena dvāravavatthānampi na siyā’’ti ayaṃ codanā paccupaṭṭheyyāti bāhullavuttiyā vavatthānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bāhullavuttito’’</span>ti vuttaṃ. Kāyakammañhi kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattati, appaṃ vacīdvāre, tasmā kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattanato kāyakammabhāvo siddho vanacarakādīnaṃ vanacarakādibhāvo viya. Tathā kāyakammameva yebhuyyena kāyadvāre pavattati, na itarāni, tasmā kāyakammassa yebhuyyena ettheva pavattanato kāyakammadvārabhāvo siddho brāhmaṇagāmādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti natthi kammadvāravavatthāne koci vibandhoti ayametthādhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Musāti abhūtaṃ vatthu, taṃ tacchato vadanti etenāti <span class="bld">musāvādo</span>. Pisati sāmaggiṃ sañcuṇṇeti vikkhipati, piyabhāvaṃ suññaṃ karotīti vā <span class="bld">pisuṇā</span>. Attānampi parampi pharusaṃ karoti, kakaco viya kharasamphassāti vā <span class="bld">pharusā</span>. Saṃ sukhaṃ, hitañca phalati visarati vināsetīti samphaṃ, attano, paresañca anupakāraṃ yaṃ kiñci, taṃ palapati etenāti <span class="bld">samphappalāpo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha abhūtaṃ vatthuṃ bhūtato paraṃ viññāpetukāmassa tathā viññāpanappayogasamuṭṭhāpikā cetanā <span class="bld">musāvādo</span>. So parassa atthabhedakarova kammapatho hoti, itaro <a name="M0.0174"></a> kammameva. Paresaṃ bhedakāmatāya, attappiyakāmatāya vā parabhedakaravacīpayogasamuṭṭhāpikā saṃkiliṭṭhacetanā <span class="bld">pisuṇavācā,</span> sāpi dvīsu bhinnesuyeva kammapatho. Parassa mammacchedakaravacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā <span class="bld">pharusavācā</span>. Na hi cittasaṇhatāya sati pharusavācā nāma hoti. Sītāharaṇādianatthaviññāpanappayogasamuṭṭhāpikā saṃkiliṭṭhacetanā <span class="bld">samphappalāpo,</span> so pana parehi tasmiṃ anatthe gahiteyeva kammapatho. <span class="bld">Vacīviññattisaṅkhāte vacīdvāre</span>ti vācāya adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca vācāya viññāyatīti vacīviññattisaṅkhāte vacībhedakarappayogasamuṭṭhāpakacittasamuṭṭhānapathavīdhātvādhikakalāpassa <a name="V0.0158"></a> vikārabhūte copanavācābhāvato, kammānaṃ pavattimukhabhāvato ca vacīdvārasaṅkhāte kammadvāre. <span class="bld">Bāhullavuttito</span>ti idaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyati lobhavasena cintetīti <span class="bld">abhijjhā</span>. Byāpajjati hitasukhaṃ etenāti <span class="bld">byāpādo</span>. Micchā viparītato passatīti <span class="bld">micchādiṭṭhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘aho vata idaṃ mama siyā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanaṃ <span class="bld">abhijjhā,</span> sā parabhaṇḍassa attano nāmaneneva kammapatho hoti. ‘‘Aho vatāyaṃ satto vinasseyyā’’ti evaṃ manopadoso <span class="bld">byāpādo</span>. ‘‘Natthi dinna’’ntyādinā nayena viparītadassanaṃ <span class="bld">micchādiṭṭhi</span>. Ettha pana natthikaahetukaakiriyadiṭṭhīhiyeva kammapathabhedo. Imesaṃ pana aṅgādivavatthānavasena papañco tattha tattha (dī. ni. aṭṭha. 1.8; dha. sa. aṭṭha. 1 akusalakammapathakathā; pārā. aṭṭha. 2.172) āgatanayena daṭṭhabbo. <span class="bld">Aññatrāpi viññattiyā</span>ti kāyavacīviññattiṃ vināpi, taṃ asamuṭṭhāpetvāpītyattho. Viññattisamuṭṭhāpakacittasampayuttā cettha abhijjhādayo cetanāpakkhikāva honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Dosamūlena</span> <a name="M0.0175"></a> <span class="bld">jāyantī</span>ti sahajātādipaccayena dosasaṅkhātamūlena, dosamūlakacittena vā jāyanti, na lobhamūlādīhi. Hasamānāpi hi rājāno dosacitteneva pāṇavadhaṃ āṇāpenti, tathā pharusavācābyāpādesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Micchādassanassa abhinivisitabbavatthūsu lobhapubbaṅgamameva abhinivisanato āha <span class="bld">‘‘micchādiṭṭhi ca lobhamūlenā’’</span>ti. <span class="bld">Sesāni cattāripi dvīhi mūlehi sambhavantī</span>ti yo tāva abhimataṃ vatthuṃ, anabhimataṃ vā attabandhuparittāṇādippayojanaṃ sandhāya harati, tassa adinnādānaṃ lobhamūlena hoti. Veraniyyātanatthaṃ harantassa dosamūlena. Nītipāṭhakappamāṇato duṭṭhaniggahaṇatthaṃ parasantakaṃ harantānaṃ rājūnaṃ, brāhmaṇānañca ‘‘sabbamidaṃ brāhmaṇānaṃ rājūhi dinnaṃ, tesaṃ pana sabbadubbalabhāvena aññe paribhuñjanti, attasantakameva brāhmaṇā paribhuñjantī’’tyādīni vatvā sakasaññāya evaṃ yaṃ kiñci harantānaṃ, kammaphalasambandhāpavādīnañca mohamūlena. Evaṃ musāvādādīsupi yathārahaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Chasu ārammaṇesu tividhakammavasena uppajjamānampetaṃ tividhaniyamena uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘tathā dānasīlabhāvanāvasenā’’</span>ti. Dasadhā niddisiyamānānaṃ hi dvinnaṃ, puna dvinnaṃ, tiṇṇañca <a name="V0.0159"></a> yathākkamaṃ dānādīsu tīsveva saṅgaho. Kāraṇaṃ panettha parato vakkhāma. Chaḷārammaṇesu pana tividhakammadvāresu ca nesaṃ pavattiyojanā <span class="bld">aṭṭhakathā</span>dīsu (dha. sa. aṭṭha. 156-159) āgatanayena gahetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Dīyati etenāti <span class="bld">dānaṃ,</span> pariccāgacetanā. Evaṃ sesesupi. Sīlatīti <span class="bld">sīlaṃ,</span> kāyavacīkammāni samādahati, sammā ṭhapetītyattho, sīlayati vā upadhāretīti <span class="bld">sīlaṃ</span><a name="M0.0176"></a>, upadhāraṇaṃ panettha kusalānaṃ adhiṭṭhānabhāvo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tyādi (saṃ. ni. 1.23, 192). Bhāveti kusale dhamme āsevati vaḍḍheti etāyāti <span class="bld">bhāvanā</span>. Apacāyati pūjāvasena sāmīciṃ karoti etenāti <span class="bld">apacāyanaṃ</span>. Taṃtaṃkiccakaraṇe byāvaṭassa bhāvo <span class="bld">veyyāvaccaṃ</span>. Attano santāne nibbattā patti dīyati etenāti <span class="bld">pattidānaṃ</span>. Pattiṃ anumodati etāyāti <span class="bld">pattānumodanā</span>. Dhammaṃ suṇanti etenāti <span class="bld">dhammassavanaṃ</span>. Dhammaṃ desenti etāyāti <span class="bld">dhammadesanā</span>. Diṭṭhiyā ujukaraṇaṃ <span class="bld">diṭṭhijukammaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sānusayasantānavato paresaṃ pūjānuggahakāmatāya attano vijjamānavatthupariccajanavasappavattacetanā <span class="bld">dānaṃ</span> nāma, dānavatthupariyesanavasena, dinnassa somanassacittena anussaraṇavasena ca pavattā pubbapacchābhāgacetanā ettheva samodhānaṃ gacchanti. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Niccasīlādivasena pañca, aṭṭha, dasa vā sīlāni samādiyantassa, paripūrentassa, asamādiyitvāpi sampattakāyavacīduccaritato viramantassa, pabbajantassa, upasampadamāḷake saṃvaraṃ samādiyantassa, catupārisuddhisīlaṃ paripūrentassa ca pavattacetanā <span class="bld">sīlaṃ</span> nāma. Cattālīsāya kammaṭṭhānesu, khandhādīsu ca bhūmīsu parikammasammasanavasappavattā appanaṃ appattā gotrabhupariyosānacetanā <span class="bld">bhāvanā</span> nāma, niravajjavijjādipariyāpuṇanacetanāpi ettheva samodhānaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext">Vayasā, guṇehi ca jeṭṭhānaṃ cīvarādīsu paccāsārahitena asaṃkiliṭṭhajjhāsayena paccuṭṭhānaāsanābhinīhārādividhinā bahumānakaraṇacetanā <span class="bld">apacāyanaṃ</span> nāma. Tesameva, gilānānañca yathāvuttajjhāsayena taṃtaṃkiccakaraṇacetanā <span class="bld">veyyāvaccaṃ</span> nāma. Attano santāne nibbattassa puññassa parehi <a name="M0.0177"></a> sādhāraṇabhāvaṃ paccāsīsanacetanā <span class="bld">pattidānaṃ</span> nāma. Parehi dinnassa, adinnassapi vā puññassa maccheramalavinissaṭena cittena abbhānumodanacetanā <span class="bld">pattānumodanā</span> nāma<a name="V0.0160"></a>. Evamimaṃ dhammaṃ sutvā tattha vuttanayena paṭipajjanto ‘‘lokiyalokuttaraguṇavisesassa bhāgī bhavissāmi, bahussuto vā hutvā paresaṃ dhammadesanādīhi anuggaṇhissāmī’’ti evaṃ attano, paresaṃ vā hitapharaṇavasappavattena asaṃkiliṭṭhajjhāsayena hitūpadesasavanacetanā <span class="bld">dhammassavanaṃ</span> nāma, niravajjavijjādisavanacetanāpi ettheva saṅgayhati. Lābhasakkārādinirapekkhatāya yoniso manasi karoto hitūpadesacetanā <span class="bld">dhammadesanā</span> nāma, niravajjavijjādiupadisanacetanāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati. ‘‘Atthi dinna’’ntyādinayappavattasammādassanavasena diṭṭhiyā ujukaraṇaṃ <span class="bld">diṭṭhijukammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ ñāṇavippayuttacittuppādassa diṭṭhijukammapuññakiriyabhāvo na labbhatīti? No na labbhati purimapacchimacetanānampi taṃtaṃpuññakiriyāsveva saṅgaṇhanato. Kiñcāpi hi ujukaraṇavelāyaṃ ñāṇasampayuttameva cittaṃ hoti, purimapacchābhāge pana ñāṇavippayuttampi sambhavatīti tassapi diṭṭhijukammabhāvo upapajjatīti alamatippapañcena.</p>
- <p class="bodytext">Imesu pana dasasu pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti taṃsabhāvattā. Dānampi hi issāmaccherānaṃ paṭipakkhaṃ, etepi. Tasmā samānappaṭipakkhatāya ekalakkhaṇattā te dānamayapuññakiriyavatthumhi saṅgayhanti. Apacāyanaveyyāvaccāsīlamayapuññeva saṅgayhanti cārittasīlabhāvato. Desanāsavanadiṭṭhijukā pana kusaladhammāsevanabhāvato bhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantīti (dī. ni. ṭī. 3.305) ācariya<span class="bld">dhammapālattherena</span> vuttaṃ. Apare pana ‘‘desento, suṇanto ca desanānusārena ñāṇaṃ <a name="M0.0178"></a> pesetvā lakkhaṇāni paṭivijjha paṭivijjha deseti, suṇāti ca, tāni ca desanāsavanāni paṭivedhamevāharantīti desanāsavanābhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantī’’ti vadanti. Dhammadānasabhāvato desanā dānamaye saṅgahaṃ gacchatītipi sakkā vattuṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbadānaṃ dhammadānaṃ jinātī’’ti (dha. pa. 354). Tathā diṭṭhijukammaṃ sabbatthāpi sabbesaṃ niyamanalakkhaṇattā. Dānādīsu hi yaṃ kiñci ‘‘atthi dinna’’ntyādinayappavattāya sammādiṭṭhiyā visodhitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, evañca katvā <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 3.305; dha. sa. aṭṭha. 156-159 puññākiriyavatthādikathā) ‘‘diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇa’’nti vuttaṃ. Evaṃ dānasīlabhāvanāvasena tīsu itaresaṃ saṅgaṇhanato saṅkhepato tividhameva puññakiriyavatthu hotīti daṭṭhabbaṃ, tathā ceva ācariyena heṭṭhā dassitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Manokammameva</span> <a name="V0.0161"></a> viññattisamuṭṭhāpakattābhāvena kāyadvārādīsu appavattanato. <span class="bld">Tañca</span> rūpāvacarakusalaṃ <span class="bld">bhāvanāmayaṃ</span> dānādivasena appavattanato. <span class="bld">Appanāppattaṃ</span> pubbabhāgappavattānaṃ kāmāvacarabhāvato. <span class="bld">Jhānaṅgabhedenā</span>ti paṭipadādibhedato anekavidhattepi aṅgātikkamavasena nibbattajjhānaṅgabhedato pañcavidhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Ārammaṇabhedenā</span>ti kasiṇugghāṭimākāsaṃ, ākāsavisayaṃ mano, tadabhāvo, tadālambaṃ viññāṇanti catubbidhanti imesaṃ catunnaṃ ārammaṇānaṃ bhedena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti imesu pākaṭṭhānavasena catubbidhesu kammesu. <span class="bld">Uddhaccarahita</span>nti uddhaccasahagatacetanārahitaṃ ekādasavidhaṃ akusalakammaṃ. Kiṃ panettha kāraṇaṃ adhimokkhavirahena sabbadubbalampi vicikicchāsahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, adhimokkhasampayogena tato balavantampi uddhaccasahagataṃ nākaḍḍhatīti<a name="M0.0179"></a>? Paṭisandhidānasabhāvābhāvato. Balavaṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatīti hi ayaṃ vicāraṇā paṭisandhidānasabhāvesuyeva. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvoyeva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ uddhaccasahagatassa paṭisandhidānasabhāvo natthīti? Dassanenapahātabbesu anāgatattā. Tividhā hi akusalā dassanena pahātabbā, bhāvanāya pahātabbā, siyā dassanena pahātabbā, siyā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha diṭṭhisahagatavicikicchāsahagatacittuppādā dassanena pahātabbā nāma paṭhamaṃ nibbānadassanavasena ‘‘dassana’’nti laddhanāmena sotāpattimaggena pahātabbattā. Uddhaccasahagatacittuppādo bhāvanāya pahātabbo nāma aggamaggena pahātabbattā. Uparimaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhanibbāne bhāvanāvasena pavattanato ‘‘bhāvanā’’ti vuccati. Diṭṭhivippayuttadomanassasahagatacittuppādā pana siyā dassanena pahātabbā, siyā bhāvanāya pahātabbā tesaṃ apāyanibbattakāvatthāya paṭhamamaggena, sesabahalābahalāvatthāya uparimaggehi pahīyamānattā. Tattha siyā dassanena pahātabbampi dassanena pahātabbasāmaññena idha ‘‘dassanena pahātabba’’nti voharanti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi ca uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ dadeyya, tadā akusalapaṭisandhiyā sugatiyaṃ asambhavato apāyesveva dadeyya. Apāyagamanīyañca avassaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā. Itarathā <a name="V0.0162"></a> apāyagamanīyassa appahīnattā sekkhānaṃ apāyuppatti āpajjati, na ca panetaṃ yuttaṃ ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234), avinipātadhammo’’ti (pārā. 21; saṃ. ni. 5.998) ādivacanehi saha virujjhanato. Sati ca panetassa dassanena pahātabbabhāve ‘‘siyā dassanena pahātabbā’’ti imassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā, na ca panetaṃ vuttanti<a name="M0.0180"></a>. Atha siyā ‘‘apāyagāminiyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti evaṃ dassanena pahātabbesu vuttattā uddhaccasahagatacetanāya tattha saṅgaho sakkā vattunti. Taṃ na, tassa ekantato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ – ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406), tasmā dassanena pahātabbesu avacanaṃ imassa paṭisandhidānābhāvaṃ sādheti. Nanu ca <span class="bld">paṭisambhidāvibhaṅge</span> –</p>
- <p class="indent">‘‘Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā, yaṃ yaṃ vā panārabbha tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā akusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ uddhaccasahagatacittuppādaṃ uddharitvā tassa vipākopi uddhaṭoti kathamassa paṭisandhidānābhāvo sampaṭicchitabboti? Nāyaṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya uddhaṭo. Atha kho pavattivipākaṃ sandhāya. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ, kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) –</p>
- <p class="unindented">Dassanena pahātabbacetanāya eva sahajātanānākkhaṇikakammapaccayabhāvaṃ uddharitvā ‘‘sahajātā bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti <a name="M0.0181"></a> (paṭṭhā. 2.8.89) bhāvanāya pahātabbacetanāya sahajātakammapaccayabhāvova uddhaṭo, na pana nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo, na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthi<a name="V0.0163"></a>, tasmā natthi tassa sabbathāpi paṭisandhidānanti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘uddhaccacetanā ubhayavipākampi na deti paṭṭhāne nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa anuddhaṭattā’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ <span class="bld">paṭisambhidāvibhaṅge</span> uddhaccasahagatānampi pavattivipākassa uddhaṭattā, <span class="bld">paṭṭhāne</span> ca paṭisandhivipākabhāvameva sandhāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa anuddhaṭattā. Yadi hi pavattivipākaṃ sandhāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, tadā paṭisandhivipākampissa maññeyyunti labbhamānassapi pavattivipākassa vasena nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, tasmā na sakkā tassa pavattivipākaṃ nivāretuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘pavattiyaṃ panā’’</span>tyādi. <span class="bld">Ācariyabuddhamittā</span>dayo pana atthi uddhaccasahagataṃ bhāvanāya pahātabbampi. Atthi na bhāvanāya pahātabbampi, tesu bhāvanāya pahātabbaṃ sekkhasantānappavattaṃ, itaraṃ puthujjanasantānappavattaṃ, phaladānañca puthujjanasantānappavattasseva na itarassāti evaṃ uddhaccasahagataṃ dvidhā vibhajitvā ekassa ubhayavipākadānaṃ, ekassa sabbathāpi vipākābhāvaṃ vaṇṇenti. Yo panettha tesaṃ vinicchayo, yañca tassa nirākaraṇaṃ, yañca sabbathāpi vipākābhāvavādīnaṃ matapaṭikkhepanaṃ idha avuttaṃ, taṃ sabbaṃ <span class="bld">paramatthamañjūsādīsu,</span> visesato ca abhidhammatthavikāsiniyā nāma <span class="bld">abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> vuttanayena veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthāpi kāmaloke</span>ti sugatiduggativasena sabbasmimpi kāmaloke. <span class="bld">Yathāraha</span>nti dvārārammaṇānurūpaṃ. Apāyesupi yaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ mahāsampattivisayaṃ vipākaviññāṇaṃ, yañca nirayavāsīnaṃ mahāmoggallānattheradassanādīsu uppajjati vipākaviññāṇaṃ<a name="M0.0182"></a>, taṃ kusalakammasseva phalaṃ. Na hi akusalassa iṭṭhavipāko sambhavati. Vuttañhetaṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ akusalassa kammassa iṭṭho kanto vipāko saṃvijjatī’’ti (ma. ni. 3.131; a. ni. 1.284-286; vibha. 809), tasmā kusalakammaṃ apāyesupi ahetukavipākāni janeti. Aññabhūmikassa ca kammassa aññabhūmikavipākābhāvato kāmavirāgabhāvanāya kāmataṇhāvisayaviññāṇuppādanāyogato ekantasadisavipākattā ca mahaggatānuttarakusalānaṃ rūpāvacarakammena ahetukavipākuppattiyā abhāvato rūpalokepi yathārahaṃ rūpādivisayāni tāni abhinipphādetīti vuttaṃ ‘‘sabbatthāpi kāmaloke’’tyādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Evaṃ pana vipaccantaṃ kammaṃ soḷasakadvādasakaaṭṭhakavasena tidhā vipaccatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthāpi’’</span>tyādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthāpī</span>ti evaṃ vipaccamānepi kusalakamme. <span class="bld">Ukkaṭṭha</span>nti kusalaparivāralābhato<a name="V0.0164"></a>, pacchā āsevanappavattiyā vā visiṭṭhaṃ. Yañhi kammaṃ attano pavattikāle purimapacchābhāgappavattehi kusalakammehi parivāritaṃ, pacchā vā āsevanalābhena samudāciṇṇaṃ. Taṃ <span class="bld">ukkaṭṭhaṃ</span>. Yaṃ pana karaṇakāle akusalakammehi parivāritaṃ, pacchā vā ‘‘dukkaṭametaṃ mayā’’ti vippaṭisāruppādanena paribhāvitaṃ, taṃ <span class="bld">omaka</span>nti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhi</span>nti ekameva paṭisandhiṃ. Na hi ekena kammena anekāsu jātīsu paṭisandhi hoti, pavattivipāko pana jātisatepi jātisahassepi hoti. Yathāha ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379). Yasmā panettha ñāṇaṃ jaccandhādivipattinimittassa mohassa, sabbākusalasseva vā paṭipakkhaṃ, tasmā taṃsampayuttaṃ kammaṃ jaccandhādivipattipaccayaṃ na hotīti tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ <a name="M0.0183"></a> duhetukapaṭisandhimeva ākaḍḍhati, nāhetukaṃ. Duhetukañca kammaṃ ñāṇasampayogābhāvato ñāṇaphaluppādane asamatthaṃ, yathā taṃ alobhasampayogābhāvato alobhaphaluppādane asamatthaṃ akusalakammanti taṃ atiukkaṭṭhampi samānaṃ duhetukameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, na tihetukanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tihetukamomakaṃ duhetukamukkaṭṭhañcā’’</span>tyādi.</p>
- <p class="bodytext">Ettha siyā – yathā <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti (paṭi. ma. 1.231) kusalassa kammassa javanakkhaṇe tiṇṇaṃ, nikantikkhaṇe dvinnaṃ, paṭisandhikkhaṇe tiṇṇañca hetūnaṃ vasena aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttūpapatti, tathā ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti (paṭi. ma. 1.233) javanakkhaṇe dvinnaṃ, nikantikkhaṇe dvinnaṃ, paṭisandhikkhaṇe dvinnañca hetūnaṃ vasena channaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇavippayuttūpapatti vuttā, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti tihetukakammena duhetukapaṭisandhiyā avuttattā natthi tihetukassa duhetukapaṭisandhiākaḍḍhananti? Nayidamevaṃ duhetukomakakammena ahetukapaṭisandhiyā viya tihetukomakakammena sāmatthiyānurūpato duhetukapaṭisandhiyāva dātabbattā, kammasarikkhakavipākadassatthaṃ pana <span class="bld">mahātherena</span> sāvaseso pāṭho kato. Itarathā ‘‘catunnaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti vacanābhāvato duhetukakammena ahetukūpapattiyāpiabhāvo āpajjati, tasmā yathā sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukūpapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukūpapattidassanatthaṃ duhetukūpapatti eva uddhaṭā, na ahetukūpapatti, evaṃ kammasarikkhakavipākadassanatthaṃ <a name="V0.0165"></a> tihetukakammena <a name="M0.0184"></a> tihetukūpapatti eva uddhaṭā, na duhetukūpapatti, na pana alabbhanatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Evaṃ ekāya cetanāya soḷasa vipākāni ettheva dvādasakamaggo ahetukaṭṭhakampīti pavattassa <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgatthera</span>vādassa vasena vipākappavattiṃ dassetvā idāni ekāya cetanāya dvādasa vipākāni ettheva dasakamaggo ahetukaṭṭhakampīti āgatassa <span class="bld">moravāpīvāsīmahādhammarakkhitatthera</span>vādassapi vasena dassetuṃ <span class="bld">asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākānī’’</span>tyādi vuttaṃ. Yathā mukhe calite ādāsatale mukhanimittaṃ calati, evaṃ asaṅkhārakusalassa asaṅkhāravipākova hoti, na sasaṅkhāroti evaṃ āgamanatova saṅkhārabhedoti ayametthādhippāyo. Yasmā pana vipākassa saṅkhārabhedo paccayavasena icchito, na kammavasena, tasmā esa kecivādo kato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ evaṃvādīnaṃ. <span class="bld">Yathākkama</span>nti tihetukukkaṭṭhādīnaṃ anukkamena. <span class="bld">Dvādasa vipākānī</span>ti tihetukukkaṭṭhaasaṅkhārikasasaṅkhārikakammassa vasena yathākkamaṃ sasaṅkhārikacatukkavajjitāni, asaṅkhārikacatukkavajjitāni ca <span class="bld">dvādasa vipākāni,</span> tathā tihetukomakassa, duhetukukkaṭṭhassa ca kammassa vasena duhetukasasaṅkhāradvayavajjitāni, duhetukāsaṅkhāradvayavajjitāni ca <span class="bld">dasa vipākāni,</span> duhetukomakassa vasena duhetukadvayavajjitāni ca <span class="bld">aṭṭha vipākāni</span> yathāvuttassa ‘‘tihetukamukkaṭṭha’’ntyādinā vuttanayassa <span class="bld">anusārena</span> anussaraṇena <span class="bld">yathāsambhavaṃ</span> tassa tassa sambhavānurūpato uddise.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ viya appānubhāvanti <span class="bld">parittaṃ</span>. Pakaṭṭhabhāvaṃ nītanti <span class="bld">paṇītaṃ,</span> ubhinnaṃ majjhe bhavaṃ <span class="bld">majjhimaṃ</span>. Tattha ‘‘paṭiladdhamattaṃ <a name="M0.0185"></a> anāsevitaṃ paritta’’nti avisesatova <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ, tathā ‘‘nātisubhāvitaṃ aparipuṇṇavasībhāvaṃ majjhimaṃ. Ativiya subhāvitaṃ pana sabbaso paripuṇṇavasībhāvaṃ paṇīta’’nti. <span class="bld">Ācariyena</span> panettha parittampi īsakaṃ laddhāsevanamevādhippetanti dissati. Tathā hānena <span class="bld">nāmarūpaparicchede</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samānāsevane <a name="V0.0166"></a> laddhe, vijjamāne mahabbale;</p>
- <p class="gathalast">Aladdhā tādisaṃ hetuṃ, abhiññā na vipaccatī’’ti. (nāma. pari. 474);</p>
- <p class="unindented">Samānabhūmikatova āsevanalābhena balavabhāvato mahaggatadhammānaṃ vipākadānaṃ vatvā tadabhāvato abhiññāya avipaccanaṃ vuttaṃ. Hīnehi chandacittavīriyavīmaṃsāhi nibbattitaṃ vā <span class="bld">parittaṃ</span>. Majjhimehi chandādīhi <span class="bld">majjhimaṃ</span>. Paṇītehi <span class="bld">paṇīta</span>nti alamatippapañcena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Pañcamajjhānaṃ bhāvetvā</span>ti abhiññābhāvaṃ asampattaṃ pañcamajjhānaṃ tividhampi bhāvetvā. Abhiññābhāvappattassa pana avipākabhāvo ‘‘aladdhā tādisa’’ntyādinā (nāma. pari. 474) <span class="bld">ācariyena</span> sādhito. <span class="bld">Mūlaṭīkākārā</span>dayo pana aññathāpi taṃ sādhenti. Taṃ pana saṅkhepato, tattha tattha vitthārato ca <span class="bld">abhidhammatthavikāsiniyaṃ</span> vuttanayena daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Saññāvirāgaṃ bhāvetvā</span>ti ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo’’tyādinā, ‘‘dhī cittaṃ dhibbataṃ citta’’ntyādinā vā nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena tadabhāve ca paṇītabhāvasanniṭṭhānena vāyokasiṇe kesañci matena paricchinnākāsakasiṇe vā bhāvanābalena tena paṭilabhitabbabhāve arūpassa anibbattisabhāvāpādanavasena arūpavirāgabhāvanaṃ bhāvetvā aññasattesu uppajjanti kammakiriyavādino titthiyā evātyadhippāyo<a name="M0.0186"></a>. Te pana yena iriyāpathena idha maranti. Teneva tattha nibbattantīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Anāgāmino pana suddhāvāsesu uppajjantī</span>ti anāgāminoyeva ariyā puthujjanādikāle, pacchāpi vā pañcamajjhānaṃ tividhampi bhāvetvā saddhādiindriyavemattatānukkamena pañcasu suddhāvāsesu uppajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. Yathākkamaṃ bhāvetvā yathākkamaṃ āruppesu uppajjantīti yojanā <span class="bld">yathākkama</span>nti ca paṭhamāruppādianukkamena. Sabbampi cetaṃ tassa tasseva jhānassa āveṇikabhūmivasena vuttaṃ. Nikantiyā pana sati puthujjanādayo yathāladdhajjhānassa bhūmibhūtesu suddhāvāsavajjitesu yattha katthaci nibbattanti, tathā kāmabhavepi kāmāvacarakammabalena. ‘Ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’ti (a. ni. 8.35) hi vuttaṃ. Anāgāmino pana kāmarāgassa sabbaso <a name="V0.0167"></a> pahīnattā kāmabhavesu nikantiṃ na uppādentīti kāmalokavajjite yathāladdhajjhānabhūmibhūte yattha katthaci nibbattanti. Suddhāvāsesu hi anāgāminoyeva nibbattantīti niyamo atthi. Te pana aññattha na nibbattantīti niyamo natthi. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">ācariyena</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suddhāvāsesvanāgāmi-puggalāvopapajjare;</p>
- <p class="gathalast">Kāmadhātumhi jāyanti, anāgāmivivajjitā’’ti. (parama. vi. 205);</p>
- <p class="bodytext">Sukkhavipassakāpi panete maraṇakāle ekanteneva samāpattiṃ nibbattenti samādhimhi paripūrakārībhāvatoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Itthiyopi pana ariyā vā anariyā vā aṭṭhasamāpattilābhiniyo brahmapārisajjesuyeva nibbattantī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 809; a. ni. aṭṭha. 1.1.279 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 3.130) vuttaṃ. Apicettha vehapphalaakaniṭṭhacatutthāruppabhavānaṃ seṭṭhabhavabhāvato <a name="M0.0187"></a> tattha nibbattā ariyā aññattha nuppajjanti, tathā avasesesu uparūpari brahmalokesu nibbattā heṭṭhimaheṭṭhimesu. Vuttañhetaṃ <span class="bld">ācariyena</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vehapphale akaniṭṭhe, bhavagge ca patiṭṭhitā;</p>
- <p class="gatha1">Na punāññattha jāyanti, sabbe ariyapuggalā;</p>
- <p class="gathalast">Brahmalokagatā heṭṭhā, ariyā nopapajjare’’ti. (nāma. pari. 452-453);</p>
- <p class="centered">Kammacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Cutipaṭisandhikkamavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">‘‘Āyukkhayenā’’</span>tyādīsu satipi kammānubhāve taṃtaṃgatīsu yathāparicchinnassa āyuno parikkhayena maraṇaṃ <span class="bld">āyukkhayamaraṇaṃ</span>. Satipi tattha tattha paricchinnāyusese gatikālādipaccayasāmaggiyañca <a name="V0.0168"></a> taṃtaṃbhavasādhakassa kammuno pariniṭṭhitavipākattā maraṇaṃ <span class="bld">kammakkhayamaraṇaṃ</span>. Āyukammānaṃ samakameva parikkhīṇattā maraṇaṃ <span class="bld">ubhayakkhayamaraṇaṃ</span>. Satipi tasmiṃ duvime purimabhavasiddhassa kassaci upacchedakakammuno balena satthaharaṇādīhi upakkamehi upacchijjamānasantānānaṃ, guṇamahantesu vā katena kenaci upakkamena āyūhitaupacchedakakammunā paṭibāhitasāmatthiyassa kammassa taṃtaṃattabhāvappavattane asamatthabhāvato dusimārakalāburājādīnaṃ viya taṅkhaṇeyeva ṭhānācāvanavasena pavattamaraṇaṃ <span class="bld">upacchedakamaraṇaṃ</span> nāma. Idaṃ pana nerayikānaṃ uttarakuruvāsīnaṃ kesañci devānañca na hoti. Tenāhu –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Upakkamena vā kesañcupacchedakakammunā’’ti. (sa. sa. 62);</p>
- <p class="bodytext">Maraṇassa uppatti pavatti <span class="bld">maraṇuppatti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Maraṇakāle</span>ti <a name="M0.0188"></a> maraṇāsannakāle. <span class="bld">Yathāraha</span>nti taṃtaṃgatīsu uppajjanakasattānurūpaṃ, katthaci pana anuppajjamānassa khīṇāsavassa yathopaṭṭhitaṃ nāmarūpadhammādikameva cutipariyosānānaṃ gocarabhāvaṃ gacchati, na kammakammanimittādayo. <span class="bld">Upaladdhapubba</span>nti cetiyadassanādivasena pubbe <span class="bld">upaladdhaṃ. Upakaraṇabhūta</span>nti pupphādivasena upakaraṇabhūtaṃ. <span class="bld">Upalabhitabba</span>nti anubhavitabbaṃ. <span class="bld">Upabhogabhūta</span>nti accharāvimānakapparukkhanirayaggiādikaṃ upabhuñjitabbaṃ. Accharāvimānakapparukkhamātukucchiādigataṃ hi rūpāyatanaṃ sugatinimittaṃ. Nirayagginirayapālādigataṃ duggatinimittaṃ. Gatiyā nimittaṃ <span class="bld">gatinimittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammabalenā</span>ti paṭisandhinibbattakassa kusalākusalakammassa ānubhāvena. <span class="bld">Channaṃ dvārāna</span>nti vakkhamānanayena yathāsambhavaṃ channaṃ upapattidvārānaṃ, yadi kusalakammaṃ vipaccati, tadā parisuddhaṃ kusalacittaṃ pavattati, atha akusalakammaṃ, tadā upakkiliṭṭhaṃ akusalacittanti āha <span class="bld">‘‘vipaccamānaka…pe… kiliṭṭhaṃ vā’’</span>ti. Tenāha bhagavā ‘‘nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, anubyañjanassādagadhitaṃ vā, tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235). <span class="bld">Tatthoṇataṃ vā</span>ti tasmiṃ upapajjitabbabhave oṇataṃ viya, tatthoṇataṃ evāti vā padacchedo. <span class="bld">‘‘Bāhullenā’’</span>ti ettha adhippāyo ‘‘yebhuyyena bhavantare’’ti ettha <a name="V0.0169"></a> vuttanayena daṭṭhabbo. Atha vā ‘‘yathāraha’’nti imināva so sakkā saṅgahetunti <span class="bld">‘‘bāhullenā’’</span>ti iminā sahasā occhijjamānajīvitānaṃ saṇikaṃ marantānaṃ viya na abhikkhaṇamevāti dīpitanti viññāyati. <span class="bld">Abhinavakaraṇavasenā</span>ti taṅkhaṇe kariyamānaṃ viya attānaṃ abhinavakaraṇavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Paccāsannamaraṇassā</span>ti <a name="M0.0189"></a> ekavīthippamāṇāyukavasena, tato vā kiñci adhikāyukavasena samāsannamaraṇassa. <span class="bld">Vīthicittāvasāne</span>ti tadārammaṇapariyosānānaṃ, javanapariyosānānaṃ vā vīthicittānaṃ avasāne. Tattha ‘‘kāmabhavato cavitvā tattheva uppajjamānānaṃ tadārammaṇapariyosānāni, sesānaṃ javanapariyosānānī’’ti <span class="bld">dhammānusāraṇiyaṃ</span> vuttaṃ. <span class="bld">Bhavaṅgakkhayevā</span>ti yadi ekajavanavīthito adhikatarāyuseso siyā, tadā bhavaṅgāvasāne vā uppajjitvā nirujjhati. Atha ekacittakkhaṇāyuseso siyā, tadā vīthicittāvasāne, tañca atītakammādivisayameva. <span class="bld">‘‘Tassānantaramevā’’</span>ti iminā antarābhavavādimataṃ paṭikkhipati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāraha</span>nti kammakaraṇakālassa, vipākadānakālassa ca anurūpavasena. Atha vā vipaccamānakakammānurūpaṃ anusayavasena, javanasahajātavasena vā pavattianurūpatotyattho. Nanu ca ‘‘avijjānusayaparikkhittenā’’tyādi vuttaṃ. Javanasahajātānañca kathaṃ anusayabhāvoti? Nāyaṃ doso anusayasadisatāya tāsampi anusayavohārabhāvato. Itarathā akusalakammasahajātānaṃ bhavataṇhāsahajātānaṃ vā cutiāsannajavanasahajātānañca saṅgaho na siyā. Avijjāva appahīnaṭṭhena anusayanato pavattanato anusayo, tena parikkhittena parivāritena. Taṇhānusayova mūlaṃ padhānaṃ sahakārīkāraṇabhūtaṃ imassāti <span class="bld">taṇhānusayamūlako. Saṅkhārenā</span>ti kusalākusalakammena kammasahajātaphassādidhammasamudāyena cutiāsannajavanasahajātena vā, tena janiyamānaṃ. Avijjāya hi paṭicchannādīnavavisaye taṇhā nāmeti, khipanakasaṅkhārasammatā yathāvuttasaṅkhārā khipanti, yathāhu –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Avijjātaṇhāsaṅkhāra-sahajehi apāyinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Visayādīnavacchādinamanakkhipakehi tu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appahīnehi <a name="M0.0190"></a><a name="V0.0170"></a> sesānaṃ, chādanaṃ namanampi ca;</p>
- <p class="gathalast">Khipakā pana saṅkhārā, kusalāva bhavantihā’’ti. (sa. sa. 164-165);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampayuttehi pariggayhamāna</span>nti attanā sampayuttehi phassādīhi dhammehi sampayuttapaccayādinā parivāretvā gayhamānaṃ, <span class="bld">sahajātānamadhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūta</span>nti attanā sahajātānaṃ patiṭṭhānabhāvena padhānabhūtaṃ. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) hi vuttaṃ. <span class="bld">Bhavantarapaṭisandhānavasenā</span>ti purimabhavantarassa, pacchimabhavantarassa ca aññamaññaṃ ekābaddhaṃ viya paṭisandahanavasena uppajjamānameva patiṭṭhāti, na ito gantvātyadhippāyo. Na hi purimabhavapariyāpanno koci dhammo bhavantaraṃ saṅkamati, nāpi purimabhavapariyāpannahetūhi vinā uppajjati paṭighosapadīpamuddā viyāti alamatippapañcena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. Mandaṃ hutvā pavattāni <span class="bld">mandappavattāni</span>. Paccuppannārammaṇesu āpāthagatesu manodvāre gatinimittavasena, pañcadvāre kammanimittavasenātyadhippāyo. <span class="bld">Paṭisandhibhavaṅgānampi paccuppannārammaṇatā labbhatī</span>ti manodvāre tāva paṭisandhiyā catunnaṃ bhavaṅgānañca, pañcadvāre pana paṭisandhiyāva paccuppannārammaṇabhāvo labbhati. Tathā hi kassaci manodvāre āpāthamāgataṃ paccuppannaṃ gatinimittaṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya cittavīthiyā anantaraṃ cuticitte uppanne tadanantaraṃ pañcacittakkhaṇāyuke ārammaṇe pavattāya paṭisandhiyā catunnaṃ bhavaṅgānaṃ, pañcadvāre ca ñātakādīhi upaṭṭhāpitesu deyyadhammesu vaṇṇādike ārabbha yathārahaṃ pavattāya cittavīthiyā cuticittassa ca anantaraṃ ekacittakkhaṇāyuke ārammaṇe pavattāya paṭisandhiyā paccuppannārammaṇe pavatti upalabbhatīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro <a name="M0.0191"></a> pana <span class="bld">visuddhimagge</span>(visuddhi. 2.620 ādayo)<span class="bld"> vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 227) vā saṅkhārapaccayāviññāṇapadavaṇṇanāyaṃ vuttanayena daṭṭhabbo. <span class="bld">Chadvāraggahita</span>nti kammanimittaṃ chadvāraggahitaṃ, gatinimittaṃ chaṭṭhadvāraggahitanti yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Apare pana avisesato vaṇṇenti. <span class="bld">Saccasaṅkhepe</span>pi tenevādhippāyena idaṃ vuttaṃ –</p>
- <p class="gathalast">‘‘Pañcadvāre siyā sandhi, vinā kammaṃ dvigocare’’ti; (Sa. sa. 173);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (visuddhi. 2.624-625; vibha. aṭṭha. 227) <a name="V0.0171"></a> pana ‘‘gatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchatī’’ti vuttattā, tadārammaṇāya ca pañcadvārikapaṭisandhiyā adassitattā, <span class="bld">mūlaṭīkā</span>dīsu ca ‘‘kammabalena upaṭṭhāpitaṃ vaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya dibbacakkhussa viya ca manodvāreyeva gocarabhāvaṃ gacchatī’’ti (visuddhi. mahā. 2.623) niyametvā vuttattā tesaṃ vacanaṃ na sampaṭicchanti ācariyā. ‘‘Paccuppannañcā’’ti ettha gatinimittaṃ tāva paccuppannārammaṇaṃ yujjati, kammanimittaṃ pana paṭisandhijanakakammasseva nimittabhūtaṃ adhippetanti kathaṃ tassa cutiāsannajavanehi gahitassa paccuppannabhāvo sambhavati. Na hi tadeva ārammaṇupaṭṭhāpakaṃ, tadeva paṭisandhijanakaṃ bhaveyya upacitabhāvābhāvato anassāditattā ca. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vacanato punappunaṃ laddhāsevanameva kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati. <span class="bld">Paṭisambhidāmagge</span> (paṭi. ma. 1.232) ca nikantikkhaṇe dvinnaṃ hetūnaṃ paccayāpi sahetukapaṭisandhiyā vuttattākatūpacitampi kammaṃ taṇhāya assāditameva vipākaṃ abhinipphādeti, tadā ca paṭisandhiyā samānavīthiyaṃ viya pavattamānāni cutiāsannajavanāni kathaṃ punappunaṃ laddhāsevanāni siyuṃ, kathañca tāni tadā kaṇhāya parāmaṭṭhāni. Apica paccuppannaṃ kammanimittaṃ cutiāsannappavattānaṃ pañcadvārikajavanānaṃ ārammaṇaṃ hoti. ‘‘Pañcadvārikakammañca paṭisandhinimittakaṃ na <a name="M0.0192"></a> hoti paridubbalabhāvato’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (visuddhi. 2.620; vibha. aṭṭha. 227) vuttanti saccametaṃ. Ñātakādīhi upaṭṭhāpitesu pana pupphādīsu sannihitesveva maraṇasambhavato tattha vaṇṇādikaṃ ārabbha cutiāsannavīthito purimabhāgappavattānaṃ paṭisandhijananasamatthānaṃ manodvārikajavanānaṃ ārammaṇabhūtena saha samānattā tadekasantatipatitaṃ cutiāsannajavanaggahitampi paccuppannaṃ vaṇṇādikaṃ kammanimittabhāvena vuttaṃ. Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">ānandācariyena</span> ‘‘pañcadvāre ca āpāthamāgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ, taṃsadisañca daṭṭhabba’’nti (vibha. mūlaṭī. 227; visuddhi. mahā. 2.623).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Yathāraha</span>nti dutiyacatutthapaṭhamatatiyānaṃ paṭisandhīnaṃ anurūpato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. Āruppacutiyā paraṃ heṭṭhimāruppavajjitā āruppapaṭisandhiyo honti uparūpariarūpīnaṃ heṭṭhimaheṭṭhimakammassa anāyūhanato, upacārajjhānassa pana balavabhāvato tassa vipākabhūtā kāmatihetukā paṭisandhiyo honti. Rūpāvacaracutiyā paraṃ ahetukarahitā upacārajjhānānubhāveneva <a name="V0.0172"></a> duhetukatihetukapaṭisandhiyo siyuṃ, kāmatihetumhā cutito paraṃ sabbā eva kāmarūpārūpabhavapariyāpannā yathārahaṃ ahetukādipaṭisandhiyo siyuṃ. Itaro duhetukāhetukacutito paraṃ kāmesveva bhavesu tihetukādipaṭisandhiyo siyuṃ.</p>
- <p class="centered">Cutipaṭisandhikkamavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Paṭisandhiyā <a name="M0.0193"></a> nirodhassa anantarato <span class="bld">paṭisandhinirodhānantarato. Tadeva citta</span>nti taṃsadisatāya tabbohārappavattattā tadeva cittaṃ yathā ‘‘tāniyeva osadhānī’’ti. <span class="bld">Asati vīthicittuppāde</span>ti antarantarā vīthicittānaṃ uppāde asati, cuticittaṃ hutvā nirujjhati tadeva cittanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Parivattantā pavattanti</span> yāva vaṭṭamūlasamucchedātyadhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Yathā <span class="bld">iha</span> bhavepaṭisandhi ceva bhavaṅgañca vīthiyo ca cuti ca, tathā puna bhavantare paṭisandhibhavaṅganti evamādikā ayaṃ cittasantati parivattatīti yojanā. Keci pana imasmiṃ paricchede vīthimuttasaṅgahasseva dassitattā paṭisandhibhavaṅgacutīnameva idha gahaṇaṃ yuttantyādhippāyena ‘‘paṭisandhibhavaṅgavīthiyo’’ti imassa paṭisandhibhavaṅgappavāhāti atthaṃ vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ pavattisaṅgahadassanāvasāne tattha saṅgahitānaṃ sabbesameva nigamanassa adhippetattā. Evañhi sati ‘‘paṭisaṅkhāya panetamaddhuva’’nti ettha sabbesameva eta-saddena parāmasanaṃ suṭṭhu upapannaṃ hoti. <span class="bld">Etaṃ</span> yathāvuttaṃ vaṭṭapavattaṃ <span class="bld">addhuvaṃ</span> aniccaṃ palokadhammaṃ <span class="bld">paṭisaṅkhāya</span> paccavekkhitvā <span class="bld">budhā</span> paṇḍitā <span class="bld">cirāya</span> cirakālaṃ subbatā hutvā <span class="bld">accutaṃ</span> dhuvaṃ acavanadhammaṃ <span class="bld">padaṃ</span> nibbānaṃ <span class="bld">adhigantvā</span> maggaphalañāṇena sacchikatvā tatoyeva suṭṭhu samucchinnasinehabandhanā <span class="bld">samaṃ</span> nirupadhisesanibbānadhātuṃ <span class="bld">essanti</span> pāpuṇissanti.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Vīthimuttaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">6. Rūpaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Evaṃ <a name="M0.0194"></a><a name="V0.0173"></a> tāva cittacetasikavasena duvidhaṃ abhidhammatthaṃ dassetvā idāni rūpaṃ, tadanantarañca nibbānaṃ dassetumārabhanto āha <span class="bld">‘‘ettāvatā’’</span>tyādi. <span class="bld">Sappabhedappavattikā</span> uddesaniddesapaṭiniddesavasena tīhi paricchedehi vuttappabhedavanto, pavattipaṭisandhivasena dvīhi paricchedehi vuttappavattivanto ca <span class="bld">cittacetasikā dhammā ettāvatā</span> pañcahi paricchedehi vibhattā <span class="bld">hi</span> yasmā, idāni yathānuppattaṃ rūpaṃ pavuccatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Idāni yathāpaṭiññātarūpavibhāgatthaṃ mātikaṃ ṭhapetuṃ <span class="bld">‘‘samuddesā’’</span>tyādi vuttaṃ. Saṅkhepato uddisanaṃ <span class="bld">samuddeso</span>. Ekavidhādivasena vibhajanaṃ <span class="bld">vibhāgo,</span> samuṭṭhāti etasmā phalanti <span class="bld">samuṭṭhānaṃ,</span> kammādayo rūpajanakapaccayā. Cakkhudasakādayo <span class="bld">kalāpā. Pavattikkamato ce</span>ti bhavakālasattabhedena rūpānaṃ uppattikkamato.</p>
- <p class="subhead">Rūpasamuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Upādinnānupādinnasantānesu sasambhāradhātuvasena mahantā hutvā bhūtā pātubhūtāti <span class="bld">mahābhūtā</span> (dha. sa. aṭṭha. 584). Athavā anekavidhaabbhutavisesadassanena, anekābhūtadassanena vā mahantāni abbhutāni, abhūtāni vā etesūti mahābhūtā, māyākārādayo. Tehi samānā sayaṃ anīlādisabhāvāneva nīlādiupādāyarūpadassanāditoti <span class="bld">mahābhūtā</span>. Manāpavaṇṇasaṇṭhānādīhi vā sattānaṃ vañcikā yakkhiniādayo viya manāpaitthipurisarūpadassanādinā sattānaṃ vañcakattā mahantāni abhūtāni etesūti <span class="bld">mahābhūtā</span>. Vuttampi hetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mahantā <a name="M0.0195"></a> pātubhūtāti, mahābhūtasamāti vā;</p>
- <p class="gathalast">Vañcakattā abhūtena, ‘mahābhūtā’ti sammatā’’ti. (abhidha. 626);</p>
- <p class="bodytext">Atha vā mahantapātubhāvato mahantāni bhavanti etesu upādārūpāni, bhūtāni cāti <span class="bld">mahābhūtāni</span>. Mahābhūte upādāya pavattaṃ rūpaṃ <span class="bld">upādāyarūpaṃ</span>. Yadi evaṃ ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tato <a name="V0.0174"></a> mahābhūtā’’tyādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekekamahābhūtā sesamahābhūtānaṃ nissayā hontīti tesampi upādāyarūpatāpasaṅgoti? Nayidamevaṃ upādāyeva pavattarūpānaṃ taṃsamaññāsiddhito. Yañhi mahābhūte upādiyati, sayañca aññehi upādīyati. Na taṃ upādāyarūpaṃ. Yaṃ pana upādīyateva, na kenaci upādīyati, tadeva upādāyarūpanti natthi bhūtānaṃ tabbohārappasaṅgo. Apica catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti upādāyarūpalakkhaṇanti natthi tayo upādāya pavattānaṃ upādāyarūpatāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Pathanaṭṭhena pathavī, tarupabbatādīnaṃ pakatipathavī viya sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānabhāvena pakkhāyati, upaṭṭhātīti vuttaṃ hoti, pathavī eva dhātu salakkhaṇadhāraṇādito nissattanijjīvaṭṭhena sarīraselāvayavadhātusadisattā cāti <span class="bld">pathavīdhātu</span>. Āpeti sahajātarūpāni pattharati, āpāyati vā brūheti vaḍḍhetīti <span class="bld">āpo</span>. Tejeti paripāceti, niseti vā tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpetīti <span class="bld">tejo</span>. Vāyati desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ pāpetīti <span class="bld">vāyo</span>. Catassopi panetā yathākkamaṃ kathinattadavattauṇhattavitthambhanattalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Cakkhādīnaṃ vacanattho heṭṭhā kathitova. <span class="bld">Pasādarūpaṃ nāma</span> catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasannabhāvahetukattā. Taṃ <a name="M0.0196"></a> pana yathākkamaṃ daṭṭhukāmatāsotukāmatāghāyitukāmatāsāyitukāmatāphusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ. Tattha cakkhu tāva majjhe kaṇhamaṇḍalassa ūkāsirappamāṇe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese telamiva picupaṭalāni sattakkhipaṭalāni byāpetvā dhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi viya khattiyakumāro sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā paripāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivāritaṃ yathāyogaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhāvaṃ sadhentaṃ pavattati, itaraṃ ‘‘sasambhāracakkhū’’ti vuccati. Evaṃ sotādayopi yathākkamaṃ sotabilabbhantare aṅgulivedhanākāraṃ upacitatanutambalomaṃ, nāsikabbhantare ajapadasaṇṭhānaṃ, jivhāmajjhe uppaladalaggasaṇṭhānaṃ padesaṃ abhibyāpetvā pavattanti, itaraṃ pana ṭhapetvā kammajatejassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ kesaggalomagganakhaggasukkhacammāni ca avasesaṃ sakalasarīraṃ pharitvā pavattati. Evaṃ santepi itarehi tassa saṅkaro na hoti bhinnanissayalakkhaṇattā. Ekanissayānipi hi rūparasādīni lakkhaṇabhedato asaṃkiṇṇāti kiṃ pana bhinnanissayā pasādā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Āpodhātuyā <a name="V0.0175"></a> sukhumabhāvena phusituṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘āpodhātu vivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhāta’’</span>nti. Kiñcāpi hi sītatā phusitvā gayhati, sā pana tejoyeva. Mande hi uṇhatte sītabuddhi sītatāsaṅkhātassa kassaci guṇassa abhāvato. Tayidaṃ sītabuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato viññāyati pārāpāre viya. Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva cirakālaṃ ṭhitānaṃ uṇhabuddhi. Yadi ca āpodhātu sītatā siyā, uṇhabhāvena saha ekasmiṃ kalāpe <a name="M0.0197"></a> upalabbheyya, na cevaṃ upalabbhati, tasmā viññāyati ‘‘na āpodhātu sītatā’’ti. Ye pana ‘‘davatā āpodhātu, sā ca phusitvā gayhatī’’ti vadanti, te vattabbā ‘‘davatā nāma phusitvā gayhatīti idaṃ āyasmantānaṃ abhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā’’ti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Davatāsahavuttīni, tīṇi bhūtāni samphusaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Davataṃ samphusāmīti, lokoyamabhimaññati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato yathā;</p>
- <p class="gathalast">Paccakkhato phusāmīti, viññeyyā davatā tathā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gocararūpaṃ nāma</span> pañcaviññāṇavisayabhāvato. Gāvo indriyāni caranti etthāti gocaranti hi ārammaṇassetaṃ nāmaṃ. Taṃ panetaṃ pañcavidhampi yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ gocarabhāvalakkhaṇaṃ, cakkhādipaṭihananalakkhaṇaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Itthiyā bhāvo <span class="bld">itthattaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 632). Purisassa bhāvo <span class="bld">purisattaṃ</span>. Tattha itthiliṅganimittakuttākappahetubhāvalakkhaṇaṃ itthattaṃ, purisaliṅgādihetubhāvalakkhaṇaṃ purisattaṃ. Tattha itthīnaṃ aṅgajātaṃ <span class="bld">itthiliṅgaṃ</span>. Sarādhippāyā <span class="bld">itthinimittaṃ</span> ‘‘itthī’’ti sañjānanassa paccayabhāvato. Avisadaṭhānagamananisajjādi <span class="bld">itthikuttaṃ</span>. Itthisaṇṭhānaṃ <span class="bld">itthākappo</span>. Purisaliṅgādīnipi vuttanayena daṭṭhabbāni. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana aññathā itthiliṅgādīni vaṇṇitāni. Taṃ pana evaṃ saṅgahetvā vadanti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Liṅgaṃ <a name="V0.0176"></a> hatthādisaṇṭhānaṃ, nimittaṃ mihitādikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kuttaṃ suppādinā kīḷā, ākappo gamanādika’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvarūpaṃ nāma</span> bhavati etena itthādiabhidhānaṃ, buddhi cāti katvā. Taṃ panetaṃ kāyindriyaṃ viya sakalasarīraṃ pharitvā tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Hadayameva <a name="M0.0198"></a> manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayattā vatthu cāti <span class="bld">hadayavatthu</span>. Tathā hi taṃ dhātudvayanissayabhāvalakkhaṇaṃ, tañca hadayakosabbhantare aḍḍhapasatamattaṃ lohitaṃ nissāya pavattati. <span class="bld">Rūpakaṇḍe</span> avuttassapi panetassa āgamato, yuttito ca atthibhāvo daṭṭhabbo. Tattha, taṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti ‘‘yaṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evamāgataṃ paṭṭhānavacanaṃ āgamo. Yutti panevaṃ daṭṭhabbā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nipphannabhūtikādhārā, dve dhātū kāmarūpinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rūpānubandhavuttittā, cakkhuviññāṇādayo viya.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cakkhādinissitānetā, tassaññādhārabhāvato;</p>
- <p class="gathalast">Nāpi rūpādike tesaṃ, bahiddhāpi pavattito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na cāpi jīvitaṃ tassa, kiccantaraniyuttito;</p>
- <p class="gathalast">Na ca bhāvadvayaṃ tasmiṃ, asantepi pavattito.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasmā tadaññaṃ vatthu taṃ, bhūtikanti vijāniyaṃ;</p>
- <p class="gatha2">Vatthālambadukānantu, desanābhedato idaṃ;</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Dhammasaṅgaṇi</span>pāṭhasmiṃ, na akkhātaṃ mahesinā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Jīvanti tenāti jīvitaṃ, tadeva kammajarūpaparipālane ādhipaccayogato indriyanti <span class="bld">jīvitindriyaṃ</span>. Tathā hetaṃ kammajarūpaparipālanalakkhaṇaṃ. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnampi hi sahajātānaṃ <a name="V0.0177"></a> pavattihetubhāveneva anupālakaṃ. Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hoti āhārajādīnaṃ āhārādi viya kammassa taṅkhaṇābhāvato. Idaṃ pana saha pācanagginā anavasesaupādinnakāyaṃ byāpetvā pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Kabaḷaṃ <a name="M0.0199"></a> katvā ajjhoharīyatīti <span class="bld">kabaḷīkāro āhāro,</span> idañca savatthukaṃ katvā āhāraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sendriyakāyopatthambhanahetubhūtā pana aṅgamaṅgānusārī rasaharasaṅkhātā ajjhoharitabbāhārasinehabhūtā ojā idha āhārarūpaṃ nāma. Tathā hetaṃ sendriyakāyopatthambhanahetubhāvalakkhaṇaṃ, ojaṭṭhamakarūpāharaṇalakkhaṇaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Kakkhaḷattādinā attano attano sabhāvena upalabbhanato <span class="bld">sabhāvarūpaṃ nāma</span>. Uppādādīhi, aniccatādīhi vā lakkhaṇehi sahitanti <span class="bld">salakkhaṇaṃ</span>. Paricchedādibhāvaṃ vinā attano sabhāveneva kammādīhi paccayehi nipphannattā <span class="bld">nippharūpaṃ nāma</span>. Ruppanasabhāvo rūpaṃ, tena yuttampi rūpaṃ, yathā ‘‘arisaso, nīluppala’’nti, svāyaṃ rūpa-saddo ruḷhiyā ataṃsabhāvepi pavattatīti aparena rūpa-saddena visesetvā <span class="bld">‘‘rūparūpa’’</span>nti vuttaṃ yathā ‘‘dukkhadukkha’’nti. Paricchedādibhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva upalabbhanato lakkhaṇattayāropanena sammasituṃ arahattā <span class="bld">sammasanarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Na kassatīti akāso. Akāsoyeva ākāso, nijjīvaṭṭhena dhātu cāti <span class="bld">ākāsadhātu</span>. Cakkhudasakādiekekakalāpagatarūpānaṃ kalāpantarehi asaṃkiṇṇabhāvāpādanavasena paricchedakaṃ, tehi vā paricchijjamānaṃ, tesaṃ paricchedamattaṃ vā rūpaṃ <span class="bld">paricchedarūpaṃ</span>. Tañhi taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindantaṃ viya hoti. Vijjamānepi ca kalāpantarabhūtehi kalāpantarabhūtānaṃ samphuṭṭhabhāve taṃtaṃrūpavivittatā rūpapariyanto ākāso. Yesañca so paricchedo, tehi sayaṃ asamphuṭṭhoyeva. Aññathā paricchinnatā na siyā tesaṃ rūpānaṃ byāpībhāvāpattito. Abyāpitā <a name="M0.0200"></a> hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Calamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca tena viññāyatīti <span class="bld">kāyaviññatti</span>. Saviññāṇakasaddasaṅkhātavācāya adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca tāya viññāyatīti <span class="bld">vacīviññatti</span>. Tattha abhikkamādijanakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajātarūpasanthambhanasandhāraṇacalitesu <a name="V0.0178"></a> sahakārīkāraṇabhūto phandamānakāyaphandanataṃhetukavāyodhātuvinimutto mahantaṃ pāsāṇaṃ ukkhipantassa sabbathāmena gahaṇakāle ussāhanavikāro viya rūpakāyassa pariphandanapaccayabhāvena upalabbhamāno vikāro kāyaviññatti. Sā hi phandamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāretī’’ti adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhanti. Hatthacalanādīsu ca phandamānakāyaggahaṇānantaraṃ aviññāyamānantarehi manodvārajavanehi gayhamānattā sayañca kāyena viññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ pana viññattivasena hatthacalanādayo hontīti? Vuccate – ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu sattamajavanasamuṭṭhānavāyodhātu viññattivikārasahitāva paṭhamajavanādisamuṭṭhānāhi vāyodhātūhi laddhopatthambhā desantaruppattihetubhāvena calayati cittajaṃ, purimajavanādisambhūtā pana santhambhanasandhāraṇamattakarā tassa upakārāya hontīti. Yathā hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭe sattamayugayuttāyeva goṇā heṭṭhā chasu yugesu yuttagoṇehi laddhūpatthambhā sakaṭaṃ cālenti, paṭhamayugādiyuttā pana upatthambhanasandhāraṇamattameva sādhentā tesaṃ upakārāya honti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Desantaruppattiyeva <a name="M0.0201"></a> cettha calanaṃ uppannadesato kesaggamattampi dhammānaṃ saṅkamanābhāvato. Itarathā nesaṃ abyāpārakatā, khaṇikatā ca na siyā. Desantaruppattihetubhāvoti ca yathā attanā sahajarūpāni heṭṭhimajavanasamuṭṭhitarūpehi patiṭṭhitaṭṭhānato aññattha uppajjanti, evaṃ tehi saha tattha uppattiyevāti daṭṭhabbaṃ, ettha pana cittaje calite taṃsambandhena itarampi calati nadīsote pakkhittasukkhagomayapiṇḍaṃ viya. Tathā calayituṃ asakkonti yopi paṭhamajavanādisamuṭṭhānavāyodhātuyo viññattivikārasahitāyeva yena disābhāgena ayaṃ abhikkamādīni pavattetukāmo, tadabhimukhabhāvavikārasambhavato. Evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ vakkhati. Vacībhedakaracittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā akkharuppattiṭṭhānagataupādinnarūpehi saha ghaṭṭanapaccayabhūto eko vikāro vacīviññatti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kāyaviññattiyaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘phandamānakāyaggahaṇānantara’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘suyyamānasaddasavanānantara’’nti yojetabbaṃ. Idha ca santhambhanādīnaṃ abhāvato sattamajavanasamuṭṭhitātyādinayo <a name="V0.0179"></a> na labbhati. Ghaṭṭanena hi saddhiṃyeva saddo uppajjati. Ghaṭṭanañca paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Ettha ca yathā ussāpetvā baddhagosīsatālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacāritappakāraṃ saññāṇaṃ gahetvā udakaggahaṇaṃ hoti, evaṃ vipphandamānasamuccāriyamānakāyasadde gahetvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimasiddhasambandhūpanissayāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hotīti ayaṃ dvinnaṃ sādhāraṇā upamā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Lahubhāvo <a name="M0.0202"></a> <span class="bld">lahutā</span>. Mudubhāvo <span class="bld">mudutā</span>. Kammaññabhāvo <span class="bld">kammaññatā</span>. Yathākkamañcetā arogino viya rūpānaṃ agarutā suparimadditacammassa viya akathinatā sudhantasuvaṇṇassa viya sarīrakiriyānaṃ anukūlabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Aññamaññaṃ avijahantassapi hi lahutādittayassa taṃtaṃvikārādhikarūpehi nānattaṃ vuccati, dandhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno hi rūpavikāro lahutā. Thaddhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno mudutā. Sarīrakiriyānaṃ ananukūlabhāvakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno kammaññatāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Upacayanaṃ <span class="bld">upacayo,</span> paṭhamacayotyattho ‘‘upaññatta’’ntyādīsu viya upa-saddassa paṭhamatthajotanato. Santāno <span class="bld">santati,</span> pabandhotyattho. Tattha paṭisandhito paṭṭhāya yāva cakkhādidasakānaṃ uppatti, etthantare rūpuppādo upacayo nāma. Tato paraṃ santati nāma. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnaṃ rūpānaṃ nirodhābhimukhabhāvavasena jīraṇaṃ jarā, sāyeva <span class="bld">jaratā,</span> niccadhuvabhāvena na iccaṃ anupagantabbanti aniccaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">aniccatā,</span> rūpaparibhedo. <span class="bld">Lakkhaṇarūpaṃ nāma</span> dhammānaṃ taṃtaṃavatthāvasena lakkhaṇahetuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Jātirūpamevā</span>ti paṭisandhito paṭṭhāya rūpānaṃ khaṇe khaṇe uppattibhāvato jātisaṅkhātaṃ rūpuppattibhāvena catusantatirūpappaṭibaddhavuttittā rūpasammatañca jātirūpameva upacayasantatibhāvena pavuccati paṭhamupariniccattasaṅkhātappavattiākārabhedato veneyyavasena ‘‘upacayo santatī’’ti (dha. sa. 642) vibhajitvā vuttattā. Evañca katvā tāsaṃ niddese atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā <a name="M0.0203"></a> rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. <span class="bld">Ekādasavidhampī</span>ti sabhāgasaṅgahavasena ekādasappakārampi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Cattāro <a name="V0.0180"></a> bhūtā, pañca pasādā, cattāro visayā, duvidho bhāvo, hadayarūpamiccapi idaṃ jīvitāhārarūpehi dvīhi saha aṭṭhārasavidhaṃ, tathā paricchedo ca duvidhā viññatti, tividho vikāro, catubbidhaṃ lakkhaṇanti rūpānaṃ paricchedavikārādibhāvaṃ vinā visuṃ paccayehi anibbattattā ime <span class="bld">anipphannā</span> dasa ceti aṭṭhavīsatividhaṃ bhave.</p>
- <p class="centered">Rūpasamuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Rūpavibhāgavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Idāni yathāuddiṭṭharūpānaṃ ekavidhādinayadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sabbañca paneta’’</span>ntyādi vuttaṃ. Sampayuttassa alobhādihetuno abhāvā <span class="bld">ahetukaṃ</span>. Yathāsakaṃ paccayavantatāya <span class="bld">sappaccayaṃ</span>. Attānaṃ ārabbha pavattehi kāmāsavādīhi sahitattā <span class="bld">sāsavaṃ</span>. Paccayehi abhisaṅkhatattā <span class="bld">saṅkhataṃ</span>. Upādānakkhandhasaṅkhāte loke niyuttatāya <span class="bld">lokiyaṃ</span>. Kāmataṇhāya avacaritattā <span class="bld">kāmāvacaraṃ</span>. Arūpadhammānaṃ viya kassaci ārammaṇassa aggahaṇato nāssa ārammaṇanti <span class="bld">anārammaṇaṃ</span>. Tadaṅgādivasena pahātabbatābhāvato <span class="bld">appahātabbaṃ</span>. <span class="bld">Iti</span>-saddo pakārattho, tena ‘‘abyākata’’ntyādikaṃ sabbaṃ ekavidhanayaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Ajjhattikarūpaṃ</span> attabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattattā. Kāmaṃ aññepi hi ajjhattasambhūtā atthi, ruḷhīvasena pana cakkhādikaṃyeva ajjhattikaṃ. Atha vā ‘‘yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissasī’’ti vadantā viya attabhāvassa <a name="M0.0204"></a> sātisayaṃ upakārattā cakkhādīneva visesato ajjhattikāni nāma. Attasaṅkhātaṃ vā cittaṃ adhikicca tassa dvārabhāvena pavattatīti ajjhattaṃ, tadeva ajjhattikaṃ. Tato bahibhūtattā itaraṃ tevīsatividhaṃ <span class="bld">bāhirarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Itaraṃ bāvīsatividhaṃ <span class="bld">avatthurūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Aṭṭhavidhampi</span> <a name="V0.0181"></a> <span class="bld">indriyarūpaṃ</span> pañcaviññāṇesu liṅgādīsu sahajarūpaparipālane ca ādhipaccayogato. Pasādarūpassa hi pañcavidhassa cakkhuviññāṇādīsu ādhipaccaṃ attano paṭumandādibhāvena tesampi paṭumandādibhāvāpādanato. Bhāvadvayassāpi itthiliṅgādīsu ādhipaccaṃ yathāsakaṃ paccayehi uppajjamānānampi tesaṃ yebhuyyena sabhāvakasantāneyeva taṃtadākārena uppajjanato, na pana indriyapaccayabhāvato. Jīvitassa ca kammajaparipālane ādhipaccaṃ tesaṃ yathāsakaṃ khaṇaṭṭhānassa jīvitindriyappaṭibaddhattā. Sayañca attanā ṭhapitadhammasambandheneva pavattati nāviko viya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Visayavisayibhāvappattivasena thūlattā <span class="bld">oḷārikarūpaṃ</span>. Tatoyeva gahaṇassa sukarattā <span class="bld">santikerūpaṃ āsannarūpaṃ</span> nāma. Yo sayaṃ, nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ, so paṭigho viyāti paṭigho. Yathā hi paṭighāte sati dubbalassa calanaṃ hoti, evaṃ aññamaññaṃ paṭimukhabhāve sati arūpasabhāvattā dubbalassa bhavaṅgassa calanaṃ hoti. Paṭigho yassa atthi taṃ <span class="bld">sappaṭighaṃ</span>. Tattha sayaṃ sampatti phoṭṭhabbassa, nissayavasena sampatti ghānajivhākāyagandharasānaṃ, ubhayathāpi asampatti cakkhusotarūpasaddānanti daṭṭhabbaṃ. Itaraṃ soḷasavidhaṃ oḷārikatādisabhāvābhāvato <span class="bld">sukhumarūpā</span>dikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. Kammato <a name="M0.0205"></a> jātaṃ aṭṭhārasavidhaṃ <span class="bld">upādinnarūpaṃ</span> taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā attano phalabhāvena ādinnattā gahitattā. Itaraṃ aggahitaggahaṇenadasavidhaṃ <span class="bld">anupādinnarūpaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena nidassanena saha vattatīti <span class="bld">sanidassanaṃ</span>. Cakkhuviññāṇagocarabhāvo hi nidassananti vuccati tassa ca rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi taṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vattuṃ vaṭṭatīti saha nidassanena sanidassananti. Dhammabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso, so añño viya katvā upacarituṃ yutto. Evañhi atthavisesāvabodho hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Asampattavasenā</span>ti attānaṃ asampattassa gocarassa vasena, attanā visayappadesaṃ vā asampattavasena. Cakkhusotāni hi rūpasaddehi asampattāni, sayaṃ vā tāni asampattāneva ārammaṇaṃ gaṇhanti. Tenetaṃ vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cakkhusotaṃ <a name="V0.0182"></a> panetesu, hotāsampattagāhakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Viññāṇuppattihetuttā, santarādhikagocare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tathā hi dūradesaṭṭhaṃ, phalikāditirohitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mahantañca nagādīnaṃ, vaṇṇaṃ cakkhu udikkhati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ākāsādigato kucchi-cammānantarikopi ca;</p>
- <p class="gathalast">Mahanto ca ghaṇṭādīnaṃ, saddo sotassa gocaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce;</p>
- <p class="gathalast">Adhiṭṭhānavidhānepi, tassa so gocaro siyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhūtappabandhato so ce, yāti indriyasannidhiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kammacittojasambhūto, vaṇṇo saddo ca cittajo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na tesaṃ gocarā honti, na hi sambhonti te bahi;</p>
- <p class="gathalast">Vuttā ca avisesena, pāṭhe taṃvisayāva te.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadi <a name="M0.0206"></a> cetaṃ dvayaṃ attasamīpaṃyeva gaṇhati;</p>
- <p class="gathalast">Akkhivaṇṇaṃ tathā mūlaṃ, passeyya bhamukassa ca.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Disādesavavatthānaṃ, saddassa na bhaveyya ca;</p>
- <p class="gathalast">Siyā ca saravedhissa, sakaṇṇe sarapātana’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gocaraggāhikarūpaṃ</span> viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā taṃtaṃgocaraggahaṇasabhāvattā. Itaraṃ tevīsatividhaṃ <span class="bld">agocaraggāhikarūpaṃ</span> gocaraggahaṇābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Vaṇṇitabbo daṭṭhabboti <span class="bld">vaṇṇo</span>. Attano udayānantaraṃ rūpaṃ janetīti <span class="bld">ojā. Avinibbhogarūpaṃ</span> <a name="V0.0183"></a> katthacipi aññamaññaṃ vinibhuñjanassa visuṃ visuṃ pavattiyā abhāvato. Rūpaloke gandhādīnaṃ abhāvavādimatampi hi tattha tattha (vibha. mūlaṭī. 227; vibha. anuṭī. 227) ācariyehi paṭikkhittameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Icceva</span>nti etthapi <span class="bld">iti</span>-saddo pakārattho, tena idha anāgatampi sabbaṃ dukatikādibhedaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="centered">Rūpavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Kāni pana tāni kammādīni, kathaṃ, kattha, kadā ca rūpasamuṭṭhānānīti āha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tyādi. <span class="bld">Paṭisandhimupādāyā</span>ti paṭisandhicittassa uppādakkhaṇaṃ upādāya. <span class="bld">Khaṇe khaṇe</span>ti ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu, nirantaramevāti vuttaṃ hoti. Apare pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā), bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādaṃ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) paṭisedhenti. Tattha kiñcāpi ṭhitikkhaṇābhāve tesaṃ upapatti ceva tattha vattabbañca heṭṭhā kathitameva, idhāpi <a name="M0.0207"></a> pana bhaṅgakkhaṇe rūpuppādābhāve upapattiyā tattha vattabbena ca saha sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā vuccati –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uppannuppajjamānanti, vibhaṅge evamādinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Bhaṅgakkhaṇasmiṃ uppannaṃ, no ca uppajjamānakaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uppajjamānamuppāde, uppannañcātiādinā;</p>
- <p class="gathalast">Bhaṅguppādāva akkhātā, na cittassa ṭhitikkhaṇo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘‘Uppādo <a name="V0.0184"></a> ca vayo ceva, aññathattaṃ ṭhitassa ca;</p>
- <p class="gathalast">Paññāyatī’ti (a. ni. 3.47) vuttattā, ṭhiti atthīti ce mataṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aññathattassa ekasmiṃ, dhamme anupaladdhito;</p>
- <p class="gathalast">Paññāṇavacanā ceva, pabandhaṭṭhiti tatthapi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vuttā tasmā na cittassa, ṭhiti dissati pāḷiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abhidhamme abhāvopi, nisedhoyeva sabbathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadā samudayo yassa, nirujjhati tadāssa kiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhamuppajjatītyettha, pañhe noti nisedhato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rūpuppādo na bhaṅgasmiṃ, tasmā sabbepi paccayā;</p>
- <p class="gathalast">Uppādeyeva cittassa, rūpahetūti kecana.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vuccate tattha ekasmiṃ, dhammeyeva yathā matā;</p>
- <p class="gathalast">Uppādāvatthato bhinnā, bhaṅgāvatthā tatheva tu.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhaṅgassābhimukhāvatthā, icchitabbā ayaṃ ṭhiti;</p>
- <p class="gathalast">Nayadassanato esā, vibhaṅge na tu desitā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lakkhaṇaṃ saṅkhatasseva, vattumuppādaādinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Desitattā na tatthāpi, pabandhassa ṭhitīritā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upasaggassa dhātūnamattheyeva pavattito;</p>
- <p class="gathalast">Paññāyatīti cetassa, attho viññāyate iti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhaṅge <a name="M0.0208"></a><a name="V0.0185"></a> rūpassa nuppādo, cittajānaṃ vasena vā;</p>
- <p class="gathalast">Āruppaṃvābhisandhāya, bhāsito yamakassa hi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabhāvoyaṃ yathālābha-yojanāti tato nahi;</p>
- <p class="gathalast">Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca, na rūpassa asambhavo’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Rūpavirāgabhāvanānibbattattā hetuno tabbidhuratāya, anokāsatāya ca arūpavipākā, rūpajanane visesapaccayehi jhānaṅgehi sampayogābhāvato dvipañcaviññāṇāni cāti cuddasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘āruppavipākadvipañcaviññāṇavajjita’’</span>nti. Paṭisandhicittaṃ, pana cuticittañca ekūnavīsati bhavaṅgasseva antogadhattā cittantaraṃ na hotīti na tassa vajjanaṃ kataṃ. Kiñcāpi na kataṃ, pacchājātapaccayarahitaṃ, pana āhārādīhi ca anupatthaddhaṃ dubbalavatthuṃ nissāya pavattattā, attano ca āgantukatāya kammajarūpehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitattā ca paṭisandhicittaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ na hoti. Cuticitte pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 636; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) tāva ‘‘vūpasantavaṭṭamūlasmiṃ santāne sātisayaṃ santavuttitāya khīṇāsavasseva cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 636) vuttaṃ. <span class="bld">Ānandācariyā</span>dayo pana ‘‘sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti vadanti. Vinicchayo pana nesaṃ saṅkhepato <span class="bld">mūlaṭīkādīsu,</span> vitthārato ca <span class="bld">abhidhammatthavikāsiniyaṃ</span> vuttanayena daṭṭhabbo. <span class="bld">Paṭhamabhavaṅgamupādāyā</span>ti paṭisandhiyā anantaranibbattapaṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya. <span class="bld">Jāyantameva samuṭṭhāpeti,</span> na pana ṭhitaṃ, bhijjamānaṃ vā anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇeyeva janakasāmatthiyayogato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Iriyāya kāyikakiriyāya pavattipathabhāvato <span class="bld">iriyāpatho,</span> gamanādi, atthato tadavatthā rūpappavatti. Tampi <a name="M0.0209"></a> <span class="bld">sandhāreti</span> yathāpavattaṃ upatthambheti. Yathā hi vīthicittehi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti, na evametesu dvattiṃsavidhesu, vakkhamānesu ca chabbīsatiyā jāgaraṇacittesu pavattamānesu. Tadā pana aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Viññattimpi samuṭṭhāpenti,</span> na kevalaṃ rūpiriyāpathāneva. Avisesavacanepi panettha manodvārappavattāneva <a name="V0.0186"></a> voṭṭhabbanajavanāni viññattisamuṭṭhāpakāni, tathā hāsajanakāni ca pañcadvārappavattānaṃ paridubbalabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho, viññatti vā natthi, tathāpi na sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ, viññattivikārajanakañca hoti. Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ, taṃ ekaṃsato iriyāpathūpatthambhakaṃ iriyāpathassa viññattiyā saha avinābhāvato. Iriyāpathūpatthambhakañca rūpajanakanti imassa visesadassanatthaṃ rūpato iriyāpathaviññattīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Terasā</span>ti kusalato cattāri, akusalato cattāri, kiriyato pañcāti terasa. Tesu hi puthujjanā aṭṭhahi kusalākusalehi hasanti, sekkhā diṭṭhisahagatavajjitehi, asekkhā pana pañcahi kiriyacittehi, tatthāpi buddhā catūhi sahetukakiriyacitteheva hasanti, na ahetukena ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihatañāṇaṃ patvā imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti vacanato (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Na hi vicāraṇapaññārahitassa hasituppādassa buddhānaṃ pavatti yuttāti vadanti. Hasituppādacittena pana pavattiyamānampi tesaṃ sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evañca katvā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> <a name="M0.0210"></a> (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ, tasmā na tassa buddhānaṃ pavatti sakkā nivāretuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Pacchājātādipaccayūpatthambhalābhena ṭhitikkhaṇeyeva utuojānaṃ balavabhāvoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tejodhātu ṭhitippattā’’</span>tyādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Tattha <span class="bld">hadayaindriyarūpāni</span> nava kammatoyeva jātattā <span class="bld">kammajāneva</span>. Yañhi jātaṃ, jāyati, jāyissati ca, taṃ ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā duddhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Paccuppannapaccayāpekkhattā lahutādittayaṃ kammajaṃ na hoti, itarathā sabbadābhāvīhi bhavitabbanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Ekantakammajāni <a name="V0.0187"></a> nava, catujesu kammajāni navāti aṭṭhārasa kammajāni, pañcavikārarūpasaddaavinibbhogarūpaākāsavasena pannarasa cittajāni, saddo, lahutādittayaṃ, avinibbhogākāsarūpāni navāti terasa utujāni, lahutādittayaavinibbhogākāsavasena dvādasa āhārajāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Kevalaṃ <span class="bld">jāyamānādirūpānaṃ</span> jāyamānaparipaccamānabhijjamānarūpānaṃ <span class="bld">sabhāvattā</span> sabhāvamattaṃ vinā attano jātiādilakkhaṇābhāvato <span class="bld">lakkhaṇāni kehici</span> paccayehi na jāyantīti pakāsitaṃ. Uppādādiyuttānañhi cakkhādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjanti, na evaṃ jātiādīnaṃ. Yadi tesampi jātiādīni siyuṃ, evaṃ anavatthānameva āpajjeyya. Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro. Ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tyādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ<a name="M0.0211"></a>, tampi rūpajanakapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ paccayabhāvūpagamanakkhaṇe jāyamānadhammavikārabhāvena upalabbhamānataṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ. Yampi ‘‘jāti, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanaṃ (saṃ. ni. 2.20), tatthāpi paṭiccasamuppannānaṃ lakkhaṇabhāvatoti ayametthābhisandhi. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pāṭhe kutoci jātattaṃ, jātiyā pariyāyato;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhatānaṃ sabhāvattā, tīsu saṅkhatatoditā’’ti.</p>
- <p class="centered">Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kalāpayojanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Yasmā panetāni rūpāni kammādito uppajjamānānipi na ekekaṃ samuṭṭhahanti, atha kho piṇḍatova. Tasmā piṇḍānaṃ gaṇanaparicchedaṃ, sarūpañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekuppādā’’</span>tyādi vuttaṃ<a name="V0.0188"></a>. <span class="bld">Sahavuttino</span>ti visuṃ visuṃ kalāpagatarūpavasena sahavuttino, na sabbakalāpānaṃ aññamaññaṃ sahuppattivasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Dasa parimāṇā assāti dasakaṃ, samudāyassetaṃ nāmaṃ, cakkhunā upalakkhitaṃ, tappadhānaṃ vā dasakaṃ <span class="bld">cakkhudasakaṃ</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Vacīviññattiggahaṇena saddopi saṅgahito hoti tassā tadavinābhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vacīviññattidasaka’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Kiṃ <a name="M0.0212"></a> panete ekavīsati kalāpā sabbepi sabbattha honti, udāhu keci katthacīti āha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tyādi.</p>
- <p class="centered">Kalāpayojanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Rūpapavattikkamavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Idāni nesaṃ sambhavavasena, pavattipaṭisandhivasena, yonivasena ca pavattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbānipi panetānī’’</span>tyādi vuttaṃ. <span class="bld">Yathāraha</span>nti sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ anurūpato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Kamalakuharagabbhamalādisaṃsedaṭṭhānesu jātā <span class="bld">saṃsedajā</span>. Upapāto nesaṃ atthīti <span class="bld">opapātikā,</span> ukkaṃsagatiparicchedavasena cettha visiṭṭhaupapāto gahito yathā ‘‘abhirūpassa kaññā dātabbā’’ti. <span class="bld">Satta dasakāni pātubhavanti</span> paripuṇṇāyatanabhāvena upalabbhanato. <span class="bld">Kadāci na labbhanti</span> jaccandhajaccabadhirajaccāghānanapuṃsakaādikappikānaṃ vasena. Tattha sugatiyaṃ mahānubhāvena kammunā nibbattamānānaṃ opapātikānaṃ indriyavekallāyogato cakkhusotaghānālābho saṃsedajānaṃ, bhāvālābho paṭhamakappikaopapātikānaṃ vasenapi. Duggatiyaṃ pana cakkhusotabhāvālābho dvinnampi vasena, ghānālābho saṃsedajānameva vasena, na opapātikānaṃ <a name="V0.0189"></a> vasenāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi <span class="bld">dhammahadayavibhaṅge</span> ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasa, kassaci aparānipi dasa, kassaci nava, kassaci sattā’’ti (vibha. 1007) vacanato paripuṇṇindriyassa opapātikassa saddāyatanavajjitāni ekādasāyatanāni vuttāni. Andhassa cakkhāyatanavajjitāni <a name="M0.0213"></a> dasa, tathā badhirassa sotāyatanavajjitāni, andhabadhirassa tadubhayavajjitāni nava, gabbhaseyyakassa cakkhusotaghānajivhāsaddāyatanavajjitānisattāyatanāni vuttāni. Yadi pana aghānakopi opapātiko siyā, andhabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ dasa, andhabadhiraandhāghānakabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ nava, andhabadhirāghānakassa vasena ca aṭṭha āyatanāni vattabbāni siyuṃ, na panevaṃ vuttāni. Tasmā natthi opapātikassa ghānavekallanti. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">yamakaṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, kassaci aṭṭhāyatanānīti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka. 18-21).</p>
- <p class="bodytext">Saṃsedajānaṃ pana ghānābhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe’’tyādipāḷiyā (vibha. 1007) opapātikayonimeva sandhāya, sattāyatanaggahaṇassa ca aññesaṃ asambhavato gabbhaseyyakameva sandhāya vuttattā. Yaṃ pana ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ, tampi paripuṇṇāyatanaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahavasena vuttaṃ. Apare pana yamake ghānajivhānaṃ sahacāritā vuttāti ajivhassa asambhavato aghānakassapi abhāvameva vaṇṇenti, tatthāpi yathā cakkhusotāni rūpabhave ghānajivhāhi vinā pavattanti, na evaṃ ghānajivhā aññamaññaṃ vinā pavattanti dvinnampi rūpabhave anuppajjanatoti evaṃ visuṃ visuṃ kāmabhave appavattivasena tesaṃ sahacāritā vuttāti na na sakkā vattunti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Gabbhe mātukucchiyaṃ sentīti gabbhaseyyakā, teyeva rūpādīsu sattatāya sattāti <span class="bld">gabbhaseyyakasattā</span>. Ete <a name="M0.0214"></a> aṇḍajajalābujā. <span class="bld">Tīṇi dasakāni pātubhavanti,</span> yāni ‘‘kalalarūpa’’nti vuccanti, paripiṇḍitāni ca tāni jātiuṇṇāya ekassa aṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattāni acchāni vippasannāni. <span class="bld">Kadāci na labbhati</span> abhāvakasattānaṃ vasena. <span class="bld">Tato para</span>nti paṭisandhito paraṃ. <span class="bld">Pavattikāle</span>ti sattame sattāhe, <span class="bld">ṭīkākāra</span>matena ekādasame sattāhe vā. <span class="bld">Kamenā</span>ti cakkhudasakapātubhāvato sattāhātikkamena sotadasakaṃ<a name="V0.0190"></a>, tato sattāhātikkamena ghānadasakaṃ, tato sattāhātikkamena jivhādasakanti evaṃ anukkamena. <span class="bld">Aṭṭhakathāyampi</span> hi ayamattho dassitova.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Ṭhitikāla</span>nti paṭisandhicittassa ṭhitikālaṃ. Paṭisandhicittasahajātā hi utu ṭhānappattā tassa ṭhitikkhaṇe suddhaṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, tadā uppannā bhaṅgakkhaṇetyādinā anukkamena utu rūpaṃ janeti. <span class="bld">Ojāpharaṇamupādāyā</span>ti gabbhaseyyakassa mātu ajjhohaṭāhārato saṃsedajopapātikānañca mukhagatasemhādito ojāya rasaharaṇīanusārena sarīre pharaṇakālato paṭṭhāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Cuticittaṃ uparimaṃ etassāti <span class="bld">cuticittopari. Kammajarūpāni na uppajjanti</span> taduppattiyaṃ maraṇābhāvato. Kammajarūpavicchede hi ‘‘mato’’ti vuccati. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Apaviddho tadā seti, niratthaṃva kaliṅgara’’nti. (saṃ. ni. 3.95 thokaṃ visadisaṃ);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puretara</span>nti sattarasamassa uppādakkhaṇe. <span class="bld">Tatoparaṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjatī</span>ti ajīvakasantāne tesaṃ uppattiyā <a name="M0.0215"></a> abhāvato yathānibbattaṃ cittajaṃ, āhārajañca tato paraṃ kiñci kālaṃ pavattitvā nirujjhati. Apare pana ācariyā ‘‘cittajarūpaṃ cuticittato puretarameva vocchijjatī’’ti vaṇṇenti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. Rūpaloke ghānajivhākāyānaṃ abhāve kāraṇaṃ vuttameva. Bhāvadvayaṃ pana bahalakāmarāgūpanissayattā brahmānañca tadabhāvato tattha na pavattati. <span class="bld">Āhārajakalāpāni ca na labbhanti</span> ajjhohaṭāhārābhāvena sarīragatassapi āhārassa rūpasamuṭṭhāpanābhāvato. Bāhirañhi utuṃ, āhārañca upanissayaṃ labhitvā utuāhārā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. <span class="bld">Jīvitanavaka</span>nti kāyābhāvato kāyadasakaṭṭhāniyaṃ jīvitanavakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Atiricchati</span> sesabrahmānaṃ paṭisandhiyaṃ, pavatte ca upalabhitabbarūpato avasiṭṭhaṃ hoti<a name="V0.0191"></a>, maraṇakāle pana brahmānaṃ sarīranikkhepābhāvato sabbesampi tisamuṭṭhānāni, dvisamuṭṭhānāni ca saheva nirujjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Rūpesu tevīsati</span> ghānajivhākāyabhāvadvayavasena pañcannaṃ abhāvato. Keci pana ‘‘lahutādittayampi tesu natthi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ. Na hi vūpasametabbāpekkhā tabbirodhidhammappavatti tathā sati sahetukakiriyacittesu lahutādīnaṃ abhāvappasaṅgato. <span class="bld">‘‘Saddo vikāro’’</span>tyādi sabbesampi sādhāraṇavasena vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Rūpapavattikkamavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nibbānabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Ettāvatā <a name="M0.0216"></a> cittacetasikarūpāni vibhāgato niddisitvā idāni nibbānaṃ niddisanto āha <span class="bld">‘‘nibbānaṃ panā’’</span>tyādi. <span class="bld">‘‘Catumaggañāṇena sacchikātabba’’</span>nti iminā nibbānassa taṃtaṃariyapuggalānaṃ paccakkhasiddhataṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Maggaphalānamārammaṇabhūta’’</span>nti iminā kalyāṇaputhujjanānaṃ anumānasiddhataṃ. Saṅkhatadhammārammaṇañhi, paññattārammaṇaṃ vā ñāṇaṃ kilesānaṃ samucchedapaṭippassambhane asamatthaṃ, atthi ca loke kilesasamucchedādi. Tasmā atthi saṅkhatasammutidhammaviparīto kilesānaṃ samucchedapaṭippassaddhikarānaṃ maggaphalānaṃ ārammaṇabhūto nibbānaṃ nāma eko dhammoti siddhaṃ. Paccakkhānumānasiddhatāsandassanena ca abhāvamattaṃ nibbānanti vippaṭipannānaṃ vādaṃ nisedhetīti alamatippapañcena. Khandhādibhede tebhūmakadhamme heṭṭhupariyavasena vinanato saṃsibbanato <span class="bld">vānasaṅkhātāya</span> taṇhāya <span class="bld">nikkhantattā</span> visayātikkamavasena atītattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Sabhāvato</span>ti attano santilakkhaṇena. Upādīyati kāmupādādīhīti upādi, pañcakkhandhassetaṃ adhivacanaṃ, upādiyeva seso kilesehīti upādiseso, tena saha vattatīti saupādisesā<a name="V0.0192"></a>, sā eva nibbānadhātūti <span class="bld">saupādisesanibbānadhātu. Kāraṇapariyāyenā</span>ti saupādisesādivasena paññāpane kāraṇabhūtassa upādisesa bhāvābhāvassa lesena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Ārammaṇato, sampayogato ca rāgadosamohehi suññattā suññaṃ, suññameva <span class="bld">suññataṃ,</span> tathā rāgādinimittarahitattā <span class="bld">animittaṃ</span>. Rāgādipaṇidhirahitattā <span class="bld">appaṇihitaṃ</span>. Sabbasaṅkhārehi vā suññattā <span class="bld">suññataṃ</span>. Sabbasaṅkhāranimittābhāvato <a name="M0.0217"></a> <span class="bld">animittaṃ</span>. Taṇhāpaṇidhiyā abhāvato <span class="bld">appaṇihitaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Cavanābhāvato <span class="bld">accutaṃ</span>. Antassa pariyosānassa atikkantattā <span class="bld">accantaṃ</span>. Paccayehi asaṅkhatattā <span class="bld">asaṅkhataṃ</span>. Attano uttaritarassa abhāvato, sahadhammena vattabbassa uttarassa vā abhāvato <span class="bld">anuttaraṃ</span>. Vānato taṇhāto muttattā sabbaso apagatattā <span class="bld">vānamuttā</span>. Mahante sīlakkhandhādike esanti gavesantīti <span class="bld">mahesayo. ‘‘Iti citta’’</span>ntyādi chahi paricchedehi vibhattānaṃ cittādīnaṃ nigamanaṃ.</p>
- <p class="centered">Nibbānabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Rūpaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">7. Samuccayaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Salakkhaṇā</span> cintanādisalakkhaṇā cittacetasikanipphannarūpanibbānavasena dvāsattatipabhedā <span class="bld">vatthudhammā</span> sabhāvadhammā vuttā, idāni tesaṃ <span class="bld">yathāyogaṃ</span> sabhāvadhammānaṃ ekekasamuccayavasena yogānurūpato akusalasaṅgahādibhedaṃ <span class="bld">samuccayaṃ</span> rāsiṃ pavakkhāmīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Akusalānameva <a name="V0.0193"></a> sabhāgadhammavasena saṅgaho <span class="bld">akusalasaṅgaho</span>. Kusalādivasena missakānaṃ saṅgaho <span class="bld">missakasaṅgaho,</span> saccābhisambodhisaṅkhātassa ariyamaggassa pakkhe bhavānaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ satipaṭṭhānādibhedānaṃ sabhāgavatthuvasena saṅgaho <span class="bld">bodhipakkhiyasaṅgaho</span>. Khandhādivasena sabbesaṃ saṅgaho <span class="bld">sabbasaṅgaho</span>.</p>
- <p class="subhead">Akusalasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Pubbakoṭiyā <a name="M0.0218"></a> apaññāyanato cirapārivāsiyaṭṭhena, vaṇato vā vissandamānayūsā viya cakkhādito visayesu vissandanato <span class="bld">āsavā</span>. Atha vā bhavato ābhavaggaṃ dhammato āgotrabhuṃ savanti pavattantīti <span class="bld">āsavā</span>. Avadhiattho cettha <span class="bld">ā</span>-kāro, avadhi ca mariyādābhividhivasena duvidho. Tattha ‘‘āpāṭaliputtaṃ vuṭṭho devo’’tyādīsu viya kiriyaṃ bahi katvā pavatto <span class="bld">mariyādo</span>. ‘‘Ābhavaggaṃ saddo abbhuggato’’tyādīsu viya kiriyaṃ byāpetvā pavatto <span class="bld">abhividhi</span>. Idha pana abhividhimhi daṭṭhabbo. Tathā hete nibbattiṭṭhānabhūte ca bhavagge, gotrabhumhi ca ārammaṇabhūte pavattanti. Vijjamānesu ca aññesu ābhavaggaṃ, āgotrabhuñca savantesu mānādīsu attattaniyaggahaṇavasena abhibyāpanato madakaraṇaṭṭhena āsavasadisatāya ca eteyeva āsavabhāvena niruḷhāti daṭṭhabbaṃ. Kāmoyeva āsavo <span class="bld">kāmāsavo,</span> kāmarāgo. Rūpārūpabhavesu chandarāgo <span class="bld">bhavāsavo</span>. Jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato ca rāgo ettheva saṅgayhati. Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo, dutiyo kammabhave, tatiyo bhavadiṭṭhisahagato. Dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi <span class="bld">diṭṭhāsavo</span>. Dukkhādīsu catūsu saccesu, pubbante, aparante, pubbāparante, paṭiccasamuppādesu cāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ <span class="bld">avijjāsavo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Ottharitvā haraṇato, ohananato vā heṭṭhā katvā hananato osīdāpanato ‘‘ogho’’ti vuccati jalappavāho, ete ca satte ottharitvā hanantā vaṭṭasmiṃ satte osīdāpentā viya hontīti oghasadisatāya <span class="bld">oghā</span><a name="M0.0219"></a>, āsavāyeva panettha yathāvuttaṭṭhena ‘‘oghā’’ti ca vuccanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Vaṭṭasmiṃ, bhavayantake vā satte kammavipākena bhavantarādīhi, dukkhena vā satte yojentīti <span class="bld">yogā,</span> heṭṭhā vuttadhammāva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Nāmakāyena <a name="V0.0194"></a> rūpakāyaṃ, paccuppannakāyena vā anāgatakāyaṃ ganthenti duppamuñcaṃ veṭhentīti <span class="bld">kāyaganthā</span>. Gosīlādinā sīlena, vatena, tadubhayena ca suddhīti evaṃ parato asabhāvato āmasanaṃ <span class="bld">parāmāso</span>. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivisanaṃ daḷhaggāho <span class="bld">idaṃ saccābhiniveso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Maṇḍūkaṃ pannago viya bhusaṃ daḷhaṃ ārammaṇaṃ ādiyantīti upādānāni. Kāmoyeva upādānaṃ, kāme upādiyatīti vā <span class="bld">kāmupādānaṃ</span>. ‘‘Iminā me sīlavatādinā saṃsārasuddhī’’ti evaṃ sīlavatādīnaṃ gahaṇaṃ <span class="bld">sīlabbatupādānaṃ</span>. Vadanti etenāti vādo, khandhehi byatirittābyatirittavasena vīsati parikappitassa attano vādo attavādo. Soyeva upādānanti <span class="bld">attavādupādānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Jhānādivasena uppajjanakakusalacittaṃ nisedhenti tathā tassa uppajjituṃ na dentīti <span class="bld">nīvaraṇāni,</span> paññācakkhuno vā āvaraṇaṭṭhena <span class="bld">nīvaraṇā</span>. Pañcasu kāmaguṇesu adhimattarāgasaṅkhāto kāmoyeva chandanaṭṭhena chando cāti kāmacchando. Soyeva nīvaraṇanti <span class="bld">kāmacchandanīvaraṇaṃ</span>. Byāpajjati vinassati etena cittanti byāpādo, ‘‘anatthaṃ me acarī’’tyādinayappavattanavavidhaāghātavatthupadaṭṭhānatāya navavidho, aṭṭhānakopena saha dasavidho vā doso, soyeva <a name="M0.0220"></a> nīvaraṇanti <span class="bld">byāpādanīvaraṇaṃ</span>. Thinamiddhameva nīvaraṇaṃ <span class="bld">thinamiddhanīvaraṇaṃ</span>. Tathā <span class="bld">uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ</span>. Kasmā panete bhinnadhammā dve dve ekanīvaraṇabhāvena vuttāti? Kiccāhārapaṭipakkhānaṃ samānabhāvato. Thinamiddhānañhi cittuppādassa layāpādanakiccaṃ samānaṃ, uddhaccakukkuccānaṃ avūpasantabhāvakāraṇaṃ. Tathā purimānaṃ dvinnaṃ tandīvijambhitā āhāro, hetūtyattho, pacchimānaṃ ñātibyasanādivitakkanaṃ. Purimānañca dvinnaṃ vīriyaṃ paṭipakkhabhūtaṃ, pacchimānaṃ samathoti, tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kiccāhāravipakkhānaṃ, ekattā ekamettha hi;</p>
- <p class="gathalast">Katamuddhaccakukkuccaṃ, thinamiddhañca tādinā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Līnatāsantatā kiccaṃ, tandī ñātivitakkanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Hetu vīriyasamathā, ime tesaṃ virodhino’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Appahīnaṭṭhena <a name="V0.0195"></a> anu anu santāne sentīti <span class="bld">anusayā,</span> anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantītyattho. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati upajjanārahā santāne anu anu sayitā viya hontīti tadavatthā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Te pana nippariyāyato anāgatā kilesā, atītapaccuppannāpi taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthi, yadi appahīnaṭṭhena anusayā, nanu sabbepi kilesā appahīnā anusayā bhaveyyunti? Na mayaṃ appahīnatāmattena ‘‘anusayā’’ti vadāma, atha kho appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā anusayāti. <span class="bld">Thāmagamanañca</span> anaññasādhāraṇo kāmarāgādīnameva āveṇiko sabhāvoti alaṃ vivādena. Kāmarāgoyeva anusayo <span class="bld">kāmarāgānusayo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Saṃyojenti bandhantīti <span class="bld">saṃyojanāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Cittaṃ <a name="M0.0221"></a> kilissati upatappati, bādhīyati vā etehīti <span class="bld">kilesā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Kāmabhavanāmenā</span>ti kāmabhavasaṅkhātānaṃ ārammaṇānaṃ nāmena. <span class="bld">Tathāpavatta</span>nti sīlabbatādīnaṃ parato āmasanādivasena pavattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Āsavā ca oghā ca yogā ca ganthā ca <span class="bld">vatthuto</span> dhammato vuttanayena tayo. <span class="bld">Tathā upādānā</span> duve vuttā taṇhādiṭṭhivasena. <span class="bld">Nīvaraṇā aṭṭha siyuṃ</span> thinamiddhauddhaccakukkuccānaṃ visuṃ gahaṇato. <span class="bld">Anusayā chaḷeva honti</span> kāmarāgabhavarāgānusayānaṃ taṇhāsabhāvena ekato gahitattā. <span class="bld">Nava saṃyojanā matā</span> ubhayattha vuttānaṃ taṇhāsabhāvānaṃ, diṭṭhisabhāvānañca ekekaṃ saṅgahitattā. Kilesā pana suttantavasena, abhidhammavasenapi dasa. <span class="bld">Iti</span> evaṃ <span class="bld">pāpānaṃ</span> akusalānaṃ saṅgaho navadhā vutto. Ettha ca –</p>
- <p class="gatha1">Navāṭṭhasaṅgahā lobha-diṭṭhiyo sattasaṅgahā;</p>
- <p class="gatha2">Avijjā paṭigho pañca-saṅgaho catusaṅgahā;</p>
- <p class="gathalast">Kaṅkhā tisaṅgahā mānuddhaccā thinaṃ dvisaṅgahaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Kukkuccamiddhāhirikā-nottappissā <a name="V0.0196"></a> nigūhanā;</p>
- <p class="gathalast">Ekasaṅgahitā pāpā, iccevaṃ navasaṅgahā.</p>
- <p class="centered">Akusalasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Missakasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Hetūsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Ārammaṇaṃ upagantvā cintanasaṅkhātena upanijjhāyanaṭṭhena yathārahaṃ paccanīkadhammajhāpanaṭṭhena ca jhānāni ca tāni aṅgāni ca samuditānaṃ <a name="M0.0222"></a> avayavabhāvena aṅgīyanti ñāyantīti <span class="bld">jhānaṅgāni</span>. Avayavavinimuttassa ca samudāyassa abhāvepi senaṅgarathaṅgādayo viya visuṃ visuṃ aṅgabhāvena vuccanti ekato hutvā jhānabhāvena. Domanassañcettha akusalajhānaṅgaṃ, sesāni kusalākusalābyākatajhānaṅgāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Sugatiduggatīnaṃ, nibbānassa ca abhimukhaṃ pāpanato maggā, tesaṃ pathabhūtāni aṅgāni, maggassa vā aṭṭhaṅgikassa aṅgāni <span class="bld">maggaṅgāni</span>. Sammā aviparītato passatīti <span class="bld">sammādiṭṭhi</span>. Sā pana ‘‘atthi dinna’’ntyādivasena dasavidhā, pariññādikiccavasena catubbidhā vā. Sammā saṅkappenti etenāti <span class="bld">sammāsaṅkappo</span>. So nekkhammasaṅkappaabyāpādasaṅkappaavihiṃsāsaṅkappavasena tividho. Sammāvācādayo heṭṭhā vibhāvitāva. Sammā vāyamanti etenāti <span class="bld">sammāvāyāmo</span>. Sammā saranti etāyāti <span class="bld">sammāsati</span>. Imesaṃ pana bhedaṃ upari vakkhati. Sammā sāmañca ādhīyati etena cittanti <span class="bld">sammāsamādhi,</span> paṭhamajjhānādivasena pañcavidhā ekaggatā. Micchādiṭṭhiādayo duggatimaggattā maggaṅgāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Dassanādīsu cakkhuviññāṇādīhi, yebhuyyena taṃsahitasantānappavattiyaṃ liṅgādīhi, jīvane jīvantehi kammajarūpasampayuttadhammehi, manane jānane sampayuttadhammehi, sukhitādibhāve sukhitādīhi <a name="V0.0197"></a> sahajātehi, saddahanādīsu saddahanādivasappavattehi teheva, ‘‘anaññātaṃ ñassāmī’’ti pavattiyaṃ tathāpavattehi sahajātehi, ājānane aññabhāvibhāve ca ājānanādivasappavattehi sahajātehi attānaṃ anuvattāpentā dhammā issaraṭṭhena indriyāni nāmāti āha <span class="bld">‘‘cakkhundriya’’</span>ntyādi. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 219; visuddhi. 2.525) pana aparepi indaliṅgaṭṭhādayo indriyaṭṭhā vuttā. <span class="bld">Jīvitindriya</span>nti rūpārūpavasena duvidhaṃ jīvitindriyaṃ. ‘‘Anamatagge saṃsāre anaññātaṃ <a name="M0.0223"></a> amataṃ padaṃ, catusaccadhammameva vā ñassāmī’’ti evamajjhāsayena paṭipannassa indriyaṃ <span class="bld">anaññātaññassāmītindriyaṃ</span>. Ājānāti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvā jānāti indriyañcāti <span class="bld">aññindriyaṃ</span>. Aññātāvino cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitassa arahato indriyaṃ <span class="bld">aññātāvindriyaṃ</span>. Dhammasarūpavibhāvanatthañcettha paññindriyaggahaṇaṃ, puggalajjhāsayakiccavisesavibhāvanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca sattapaññattiyā visesanissayattā ajjhattikāyatanāni ādito vuttāni, manindriyaṃ pana ajjhattikāyatanabhāvasāmaññena ettheva vattabbampi arūpindriyehi saha ekato dassanatthaṃ jīvitindriyānantaraṃ vuttaṃ, sāyaṃ paññatti imesaṃ vasena ‘‘itthī puriso’’ti vibhāgaṃ gacchatīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ bhāvadvayaṃ, tayime upādinnadhammā imassa vasena tiṭṭhantīti dassanatthaṃ tato paraṃ jīvitindriyaṃ, sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ tato vedanāpañcakaṃ, tāhi pana visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ tato saddhādipañcakaṃ, sambhūtavodānasambhārā ca imehi visujjhantīti visuddhippattā, niṭṭhitakiccā ca hontīti dassanatthaṃ ante tīṇi vuttāni. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇanti idametesaṃ anukkamena desanāya kāraṇanti alamatippapañcena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Asaddhiyakosajjapamādauddhaccaavijjāahirikaanottappasaṅkhātehi paṭipakkhadhammehi akampiyaṭṭhena, sampayuttadhammesu thirabhāvena ca saddhādīni satta <span class="bld">balāni,</span> ahirikānottappadvayaṃ pana sampayuttadhammesu thirabhāveneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Attādhīnappavattīnaṃ patibhūtā dhammā <span class="bld">adhipatī</span>. ‘‘Chandavato kiṃnāma na sijjhatī’’tyādikaṃ hi pubbābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā <a name="M0.0224"></a> uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtā <a name="V0.0198"></a> sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti, te ca tesaṃ vasena pavattanti, tena te attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanti. Aññesaṃ adhipatidhammānaṃ adhipatibhāvanivāraṇavasena issariyaṃ adhipatitā. Santesupi indriyantaresu kevalaṃ dassanādīsu cakkhuviññāṇādīhi anuvattāpanamattaṃ indriyatāti ayaṃ adhipatiindriyānaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Ojaṭṭhamakarūpādayo āharantīti <span class="bld">āhārā</span>. Kabaḷīkārāhāro hi ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati, phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhārasaṅkhātaṃ kusalākusalakammaṃ tīsu bhavesu paṭisandhiṃ. Viññāṇāhārasaṅkhātaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ sahajātanāmarūpeāharati, kiñcāpi sakasakapaccayuppanne āharantā aññepi atthi. Ajjhattikasantatiyā pana visesapaccayattā imeyeva cattāro ‘‘āhārā’’ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Kabaḷīkārāhārabhakkhānañhi sattānaṃ rūpakāyassa <span class="bld">kabaḷīkārāhāro</span> visesapaccayo kammādijanitassapi tassa kabaḷīkārāhārūpatthambhabaleneva dasavassādippavattisambhavato. Tathā hesa ‘‘dhāti viya kumārassa, upatthambhanakayantaṃ viya gehassā’’ti vutto. <span class="bld">Phasso</span>pi sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hoti. <span class="bld">Manosañcetanā</span> kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hoti. <span class="bld">Viññāṇaṃ</span> vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hotīti evameteyeva ajjhattasantānassa visesapaccayattā ‘‘āhārā’’ti vuttā, phassādīnaṃ dutiyādibhāvo desanākkamato, na uppattikkamato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Pañcaviññāṇānaṃ <a name="M0.0225"></a> vitakkavirahena ārammaṇesu abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgabhāvena na uddhaṭāni. ‘‘Vitakkapacchimakaṃ hi jhānaṅga’’nti vuttaṃ. Dvipañcaviññāṇamanodhātuttikasantīraṇattikavasena soḷasacittesu vīriyābhāvato tattha vijjamānopi samādhi balabhāvaṃ na gacchati. ‘‘Vīriyapacchimakaṃ bala’’nti hi vuttaṃ. Tathā aṭṭhārasāhetukesu hetuvirahato maggaṅgāni na labbhanti. ‘‘Hetupacchimakaṃ maggaṅga’’nti (dha. sa. aṭṭha. 438) hi vuttanti imamatthaṃ manasi nidhāyāha <span class="bld">‘‘dvipañcaviññāṇesū’’</span>tyādi. Jhānaṅgāni na labbhantīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Adhimokkhavirahato <a name="V0.0199"></a> vicikicchācitte ekaggatā cittaṭṭhitimattaṃ, na pana micchāsamādhisamādhindriyasamādhibalavohāraṃ gacchatīti āha <span class="bld">‘‘tathā vicikicchācitte’’</span>tyādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Dvihetukatihetuka</span>ggahaṇena ekahetukesu adhipatīnaṃ abhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Javanesvevā</span>ti avadhāraṇaṃ lokiyavipākesu adhipatīnaṃ asambhavadassanatthaṃ. Na hi te chandādīni purakkhatvā pavattanti. Vīmaṃsādhipatino dvihetukajavanesu asambhavato cittābhisaṅkhārūpanissayassa ca sambhavānurūpato labbhamānataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathāsambhava’’</span>nti. <span class="bld">Ekova labbhati,</span> itarathā adhipatibhāvāyogato, teneva hi bhagavatā ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ hetupaccayena paccayo’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.1) hetupaccayaniddese viya ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’’ntyādinā avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntyādinā (paṭṭhā. 1.1.3) ekekādhipativaseneva adhipatipaccayo uddhaṭo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Vatthuto</span> <a name="M0.0226"></a> dhammavasena hetudhammā cha, jhānaṅgāni <span class="bld">pañca</span> somanassadomanassupekkhānaṃ vedanāvasena ekato gahitattā, <span class="bld">maggaṅgā nava</span> micchāsaṅkappavāyāmasamādhīnaṃ vitakkavīriyacittekaggatāsabhāvena sammāsaṅkappādīhi ekato gahitattā. <span class="bld">Indriyadhammā soḷasa</span> pañcannaṃ vedanindriyānaṃ vedanāsāmaññena, tiṇṇaṃ lokuttarindriyānaṃ paññindriyassa ca ñāṇasāmaññena ekato gahitattā, rūpārūpajīvitindriyānañca visuṃ gahitattā, baladhammā pana yathāvuttanayeneva nava īritā, adhipatidhammā cattāro vuttā, āhārā tathā cattāro vuttāti kusalādīhi tīhi samākiṇṇo tatoyeva <span class="bld">missakasaṅgaho</span> evaṃnāmako saṅgaho sattadhā vutto. Ettha ca –</p>
- <p class="gatha1">Pañcasaṅgahitā paññā, vāyāmekaggatā pana;</p>
- <p class="gathalast">Catusaṅgahitā cittaṃ, sati ceva tisaṅgahā.</p>
- <p class="gatha1">Saṅkappo vedanā saddhā, dukasaṅgahitā matā;</p>
- <p class="gathalast">Ekekasaṅgahā sesā, aṭṭhavīsati bhāsitā.</p>
- <p class="centered">Missakasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bodhipakkhiyasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Paṭṭhātīti <a name="V0.0200"></a> paṭṭhānaṃ, asubhaggahaṇādivasena anupavisitvā kāyādiārammaṇe pavattatītyattho, satiyeva paṭṭhānaṃ <span class="bld">satipaṭṭhānaṃ</span>. Taṃ pana kāyavedanācittadhammesu asubhadukkhāniccānattākāraggahaṇavasena, subhasukhaniccaattasaññāvipallāsappahānavasena ca catubbidhanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’</span>ti. Kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo, sarīraṃ, assāsapassāsānaṃ vā samūho kāyo<a name="M0.0227"></a>, tassa anupassanā parikammavasena, vipassanāvasena ca saraṇaṃ <span class="bld">kāyānupassanā</span>. Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtānaṃ vedanānaṃ vasena anupassanā <span class="bld">vedanānupassanā</span>. Tathā sarāgamahaggatādivasena sampayogabhūmibhedena bhinnasseva cittassa anupassanā <span class="bld">cittānupassanā</span>. Saññāsaṅkhārānaṃ dhammānaṃ bhinnalakkhaṇānameva anupassanā <span class="bld">dhammānupassanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Sammā padahanti etenāti <span class="bld">sammappadhānaṃ,</span> vāyāmo. So ca kiccabhedena catubbidhoti āha <span class="bld">‘‘cattāro sammappadhānā’’</span>tyādi. Asubhamanasikārakammaṭṭhānānuyuñjanādivasena vāyamanaṃ <span class="bld">vāyāmo. Bhiyyobhāvāyā</span>ti abhivuddhiyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Ijjhati adhiṭṭhānādikaṃ etāyāhi iddhi, iddhividhañāṇaṃ iddhiyā pādo iddhipādo, chandoyeva iddhipādo <span class="bld">chandiddhipādo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Bujjhatīti bodhi, āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaro. Yāya vā so satiādikāya dhammasāmaggiyā bujjhati saccāni paṭivijjhati, kilesaniddāto vā vuṭṭhāti, kilesasaṅkocābhāvato vā maggaphalappattiyā vikasati, sā dhammasāmaggī bodhi, tassa bodhissa, tassā vā bodhiyā aṅgabhūtā kāraṇabhūtāti bojjhaṅgā, te pana dhammavasena sattavidhāti āha <span class="bld">‘‘satisambojjhaṅgo’’</span>tyādi. Satiyeva sundaro bojjhaṅgo, sundarassa vā bodhissa, sundarāya vā bodhiyā aṅgoti <span class="bld">satisambojjhaṅgo</span>. Dhamme vicināti upaparikkhatīti <span class="bld">dhammavicayo,</span> vipassanāpaññā. <span class="bld">Upekkhā</span>ti idha tatramajjhattupekkhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. ‘‘Sattadhā <a name="M0.0228"></a> tattha saṅgaho’’ti vatvāna puna taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅkappapassaddhi cā’’</span>tyādi vuttaṃ<a name="V0.0201"></a>. Tattha <span class="bld">vīriyaṃ navaṭṭhānaṃ</span> sammappadhānacatukkavīriyiddhipādavīriyindriyavīriyabalasambojjhaṅgasammāvāyāmavasena navakiccattā, <span class="bld">sati aṭṭhaṭṭhānā</span> satipaṭṭhānacatukkasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgasammāsativasena aṭṭhakiccattā. <span class="bld">Samādhi catuṭṭhāno</span> samādhindriyasamādhibalasamādhisambojjhaṅgasammāsamādhivasena catukiccattā, <span class="bld">paññā pañcaṭṭhānā</span> vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgasammādiṭṭhivasena pañcakiccattā, <span class="bld">saddhā dviṭṭhānā</span> saddhindriyasaddhābalavasena dvikiccattā. Eso uttamānaṃ bodhipakkhiyabhāvena visiṭṭhānaṃ sattatiṃsa dhammānaṃ <span class="bld">pavaro</span> uttamo vibhāgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Lokuttare aṭṭhavidhepi sabbe sattatiṃsa dhammā honti, saṅkappapītiyo na vā honti, dutiyajjhānike saṅkappassa, catutthapañcamajjhānike pītiyā ca asambhavato na honti vā, lokiyepi citte sīlavisuddhādi <span class="bld">chabbisuddhipavattiyaṃ yathāyogaṃ</span> taṃtaṃkiccassa anurūpavasena keci katthaci visuṃ visuṃ honti, katthaci na vā honti.</p>
- <p class="centered">Bodhipakkhiyasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sabbasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Atītānāgatapaccuppannādibhedabhinnā te te sabhāgadhammā ekajjhaṃ rāsaṭṭhena <span class="bld">khandhā</span>. Tenāha bhagavā – ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tyādi (vibha. 2), te panete khandhā bhājanabhojanabyañjanabhattakārakabhuñjakavikappavasena pañceva vuttāti āha <span class="bld">‘‘rūpakkhandho’’</span>tyādi<a name="M0.0229"></a>. Rūpañhi vedanānissayattā bhājanaṭṭhāniyaṃ, vedanā bhuñjitabbattā bhojanaṭṭhāniyā, saññā vedanāssādalābhahetuttā byañjanaṭṭhāniyā, saṅkhārā abhisaṅkharaṇato bhattakārakaṭṭhāniyā, viññāṇaṃ upabhuñjakattā bhuñjakaṭṭhāniyaṃ. Ettāvatā ca adhippetatthasiddhīti pañceva vuttā. Desanākkamepi idameva kāraṇaṃ yattha bhuñjati, yañca bhuñjati, yena ca bhuñjati, yo ca bhojako, yo ca bhuñjitā, tesaṃ anukkamena dassetukāmattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Upādānānaṃ <a name="V0.0202"></a> gocarā khandhā <span class="bld">upādānakkhandhā,</span> te pana upādānavisayabhāvena gahitā rūpādayo pañcevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpupādānakkhandho’’</span>tyādi. Sabbasabhāgadhammasaṅgahatthaṃ hi sāsavā, anāsavāpi dhammā avisesato ‘‘pañcakkhandhā’’ti desitā. Vipassanābhūmisandassanatthaṃ pana sāsavāva ‘‘upādānakkhandhā’’ti. Yathā panettha vedanādayo sāsavā, anāsavā ca, na evaṃ rūpaṃ, ekantakāmāvacarattā. Sabhāgarāsivasena pana taṃ khandhesu desitaṃ, upādāniyabhāvena, pana rāsivasena ca upādānakkhandhesūti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Āyatanti ettha taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā tena tena kiccena ghaṭṭenti vāyamanti, āyabhūte vā te dhamme etāni tanonti vitthārenti, āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattenti, cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇabhūtānīti vā <span class="bld">āyatanāni</span>. Apica loke nivāsaākarasamosaraṇasañjātiṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati, tasmā etepi taṃtaṃdvārikānaṃ, taṃtadārammaṇānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhānatāya, tesameva ākiṇṇabhāvena pavattānaṃ ākaraṭṭhānatāya, dvārārammaṇato samosarantānaṃ samosaraṇaṭṭhānatāya, tattheva uppajjantānaṃ sañjātiṭṭhānatāya ca āyatanāni. Tāni pana dvārabhūtāni ajjhattikāyatanāni <a name="M0.0230"></a> cha, ārammaṇabhūtāni ca bāhirāyatanāni chāti dvādasavidhānīti āha <span class="bld">‘‘cakkhāyatana’’</span>ntyādi. Cakkhu ca taṃ āyatanañcāti <span class="bld">cakkhāyatanaṃ</span>. Evaṃ sesesupi.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ajjhattikāyatanesu sanidassanasappaṭighārammaṇattā cakkhāyatanaṃ vibhūtanti taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tadanantaraṃ anidassanasappaṭighārammaṇāni itarāni, tatthāpi asampattaggāhakasāmaññena cakkhāyatanānantaraṃ sotāyatanaṃ vuttaṃ, itaresu sīghataraṃ ārammaṇaggahaṇasamatthattā ghānāyatanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Purato ṭhapitamattassa hi bhojanādikassa gandho vātānusārena ghāne paṭihaññati, tadanantaraṃ pana padesavuttisāmaññena jivhāyatanaṃ vuttaṃ, tato sabbaṭṭhānikaṃ kāyāyatanaṃ, tato pañcannampi gocaraggahaṇasamatthaṃ manāyatanaṃ, yathāvuttānaṃ pana anukkamena tesaṃ tesaṃ ārammaṇāni rūpāyatanādīni vuttāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Attano sabhāvaṃ dhārentīti <span class="bld">dhātuyo</span>. Atha vā yathāsambhavaṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti, bhārahārehi viya ca bhāro sattehi dhīyanti dhāriyanti, avasavattanato dukkhavidhānamattameva cetā, sattehi ca saṃsāradukkhaṃ anuvidhīyati etāhi, tathāvihitañca etāsveva <a name="V0.0203"></a> mīyati ṭhapiyati, rasasoṇitādisarīrāvayavadhātuyo viya, haritālamanosilādiselāvayavadhātuyo viya ca ñeyyāvayavabhūtā cāti <span class="bld">dhātuyo</span>. Yathāhu –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vidahati vidhānañca, dhīyate ca vidhīyate;</p>
- <p class="gatha1">Etāya dhīyate ettha, iti vā dhātusammatā;</p>
- <p class="gathalast">Sarīraselāvayava-dhātuyo viya dhātuyo’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tā pana manāyatanaṃ sattaviññāṇadhātuvasena sattadhā bhinditvā avasesehi ekādasāyatanehi saha aṭṭhārasadhātū <a name="M0.0231"></a> vuttāti āha <span class="bld">‘‘cakkhudhātū’’</span>tyādi. Kamakāraṇaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Ariyakarattā ariyāni, tacchabhāvato saccānīti <span class="bld">ariyasaccāni</span>. Imāni hi cattāro paṭipannake, cattāro phalaṭṭheti aṭṭhaariyapuggale sādhenti asati saccappaṭivedhe tesaṃ ariyabhāvānupagamanato, sati ca tasmiṃ ekantena tabbhāvūpagamanato ca. Dukkhasamudayanirodhamaggānameva pana yathākkamaṃ bādhakattaṃ pabhavattaṃ nissaraṇattaṃ niyyānikattaṃ, nāññesaṃ, bādhakādibhāvoyeva ca dukkhādīnaṃ, na abādhakādibhāvo, tasmā aññatthābhāvatatthabyāpitāsaṅkhātena lakkhaṇena etāni tacchāni. Tenāhu porāṇā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bodhānurūpaṃ cattāro, chindante caturo male;</p>
- <p class="gathalast">Khīṇadose ca cattāro, sādhentāriyapuggale.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aññattha bādhakattādi, na hi etehi labbhati;</p>
- <p class="gathalast">Nābādhakattametesaṃ, tacchānetānivetato’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Ariyānaṃ vā saccāni tehi paṭivijjhitabbattā, ariyassa vā sammāsambuddhassa saccāni tena desitattāti <span class="bld">ariyasaccāni</span>. Tāni pana saṃkiliṭṭhāsaṃkiliṭṭhaphalahetuvasena catubbidhānīti āha <span class="bld">‘‘cattāri ariyasaccānī’’</span>tyādi. Tattha kucchitattā, tucchattā ca <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Kammādipaccayasanniṭṭhāne dukkhuppattinimittatāya samudayo samudeti etasmā dukkhanti katvā, dukkhassa <a name="V0.0204"></a> samudayo <span class="bld">dukkhasamudayo</span>. Dukkhassa anuppādanirodho ettha, etenāti vā <span class="bld">dukkhanirodho</span>. Dukkhanirodhaṃ gacchati, paṭipajjanti ca taṃ etāyāti <span class="bld">dukkhanirodhagāminipaṭipadā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Cetasikānaṃ, soḷasasukhumarūpānaṃ, nibbānassa ca vasena ekūnasattati dhammā āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātūti ca saṅkhaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Sesā</span> <a name="M0.0232"></a> <span class="bld">cetasikā</span>ti vedanāsaññāhi sesā paññāsa cetasikā. Kasmā pana vedanāsaññā visuṃ katāti? Vaṭṭadhammesu assādatadupakaraṇabhāvato. Tebhūmakadhammesu hi assādavasappavattā vedanā, asubhe subhādisaññāvipallāsavasena ca tassā tadākārappavattīti tadupakaraṇabhūtā saññā, tasmā saṃsārassa padhānahetutāya etā vinibhujjitvā desitāti. Vuttañhetaṃ ācariyena –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vaṭṭadhammesu assādaṃ, tadassādupasevanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vinibhujja nidassetuṃ, khandhadvayamudāhaṭa’’nti. (nāma. pari. 649);</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Nanu ca āyatanadhātūsu nibbānaṃ saṅgahitaṃ, khandhesu kasmā na saṅgahitanti āha <span class="bld">‘‘bhedābhāvenā’’</span>tyādi. Atītādibhedabhinnānañhi rāsaṭṭhena khandhavohāroti nibbānaṃ bhedābhāvato khandhasaṅgahato <span class="bld">nissaṭaṃ,</span> vinimuttantyattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Channaṃ dvārānaṃ, channaṃ ārammaṇānañca bhedena āyatanāni dvādasa bhavanti, channaṃ dvārānaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ tadubhayaṃ nissāya uppannānaṃ tattakānameva viññāṇānaṃ <span class="bld">pariyāyena</span> kamena dhātuyo aṭṭhārasa bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Tisso bhūmiyo imassāti tibhūmaṃ, tibhūmaṃyeva <span class="bld">tebhūmakaṃ</span>. Vattati ettha kammaṃ, tabbipāko cāti <span class="bld">vaṭṭaṃ. Taṇhā</span>ti kāmataṇhādivasena tividhā, puna chaḷārammaṇavasena aṭṭhārasavidhā, atītānāgatapaccuppannavasena catupaññāsavidhā, ajjhattikabāhiravasena aṭṭhasatappabhedā taṇhā. Kasmā pana aññesupi dukkhahetūsu santesu taṇhāyeva samudayoti vuttāti? Padhānakāraṇattā. Kammavicittatāhetubhāvena, hi kammasahāyabhāvūpagamanena ca dukkhavicittatākāraṇattā <a name="V0.0205"></a> taṇhā dukkhassa visesakāraṇanti<a name="M0.0233"></a>. Maggo dukkhanirodhagāminipaṭipadānāmena vutto maggo lokuttaro matoti maggoti puna maggaggahaṇaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Maggayuttā</span> aṭṭhaṅgikavinimuttā sesā maggasampayuttā phassādayo <span class="bld">phalañceva</span> sasampayuttanti ete catūhi saccehi vinissaṭā viniggatā nippariyāyato, pariyāyato pana aññātāvindriyaniddesepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti (dha. sa. 555) vuttattā phaladhammesu sammādiṭṭhādīnaṃ maggasacce, itaresañca maggaphalasampayuttānaṃ saṅkhāradukkhasāmaññena dukkhasacce saṅgaho sakkā kātuṃ. Evañhi sati saccadesanāyapi sabbasaṅgāhikatā upapannā hoti. Kasmā panete khandhādayo bahū dhammā vuttāti? Bhagavatāpi tatheva desitattā. Bhagavatāpi kasmā tathā desitāti? Tividhasattānuggahassa adhippetattā. Nāmarūpatadubhayasammuḷhavasena hi tikkhanābhitikkhamudindriyavasena, saṅkhittamajjhimavitthārarucivasena ca tividhā sattā. Tesu nāmasammuḷhānaṃ khandhaggahaṇaṃ nāmassa tattha catudhā vibhattattā, rūpasammuḷhānaṃ āyatanaggahaṇaṃ rūpassa tattha aḍḍhekādasadhā vibhattattā, ubhayamuḷhānaṃ dhātuggahaṇaṃ ubhayesampi tattha vitthārato vibhattattā, tathā tikkhindriyānaṃ, saṅkhittarucikānañca khandhāggahaṇantyādi yojetabbaṃ. Taṃ panetaṃ tividhampi pavattinivattitadubhayahetuvasena diṭṭhameva upakārāvahaṃ. No aññathāti saccaggahaṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Sabbasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Samuccayaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">8. Paccayaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Idāni <a name="M0.0234"></a> yathāvuttanāmarūpadhammānaṃ paṭiccasamuppādapaṭṭhānanayavasena paccaye dassetuṃ <span class="bld">‘‘yesa’’</span>ntyādi āraddhaṃ. <span class="bld">Yesaṃ</span> paccayehi saṅkhatattā <span class="bld">saṅkhatānaṃ</span> paccayuppannadhammānaṃ <span class="bld">ye</span> paccayadhammā <span class="bld">yathā</span> yenākārena <span class="bld">paccayā</span> ṭhitiyā, uppattiyā ca upakārakā, <span class="bld">taṃ vibhāgaṃ</span> tesaṃ paccayuppannānaṃ, tesaṃ <a name="V0.0206"></a> paccayānaṃ, tassa ca paccayākārassa pabhedaṃ <span class="bld">iha</span> imasmiṃ samuccayasaṅgahānantare ṭhāne <span class="bld">yathārahaṃ</span> taṃtaṃpaccayuppannadhamme sati taṃtaṃpaccayānaṃ taṃtaṃpaccayabhāvākārānurūpaṃ idāni pavakkhāmīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Tattha paccayasāmaggiṃ paṭicca samaṃ gantvā phalānaṃ uppādo etasmāti <span class="bld">paṭiccasamuppādo,</span> paccayākāro. Nānappakārāni ṭhānāni paccayā etthātyādinā paṭṭhānaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ, tattha desitanayo <span class="bld">paṭṭhānanayo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu dvīsu nayesu. Tassa paccayadhammassa bhāvena bhavanasīlassa bhāvo tabbhāvabhāvībhāvo, soyeva ākāramattaṃ, tena upalakkhito <span class="bld">tabbhāvabhāvībhāvākāramattopalakkhito</span>. Eteneva tadabhāvābhāvākāramattopalakkhitatāpi atthato dassitā hoti. Anvayabyatirekavasena hi paccayalakkhaṇaṃ dassetabbaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idamuppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.404, 406; saṃ. ni. 2.21; udā. 1, 2). Paṭicca phalaṃ eti etasmāti paccayo. Tiṭṭhati phalaṃ ettha tadāyattavuttitāyāti ṭhiti, āhacca visesetvā pavattā paccayasaṅkhātā ṭhiti <span class="bld">āhaccapaccayaṭṭhiti</span>. Paṭiccasamuppādanayo hi tabbhāvabhāvībhāvākāramattaṃ upādāya pavattattā hetādipaccayaniyamavisesaṃ anapekkhitvā <a name="M0.0235"></a> avisesatova pavattati, ayaṃ pana hetāditaṃtaṃpaccayānaṃ tassa tassa dhammantarassa taṃtaṃpaccayabhāvasāmatthiyākāravisesaṃ upādāya visesetvā pavattoti āhaccapaccayaṭṭhitimārabbha pavuccatīti. Keci pana ‘‘āhacca kaṇṭhatāluādīsu paharitvā vuttā ṭhiti <span class="bld">āhaccapaccayaṭṭhitī’’</span>ti vaṇṇenti. Taṃ pana savanamatteneva tesaṃ avahasitabbavacanataṃ pakāseti. Na hi paṭiccasamuppādanayo, añño vā koci nayo kaṇṭhatāluādīsu anāhacca desetuṃ sakkāti. <span class="bld">Vomissetvā</span>ti paṭṭhānanayampi paṭiccasamuppādeyeva pakkhipitvā tabbhāvabhāvībhāvena hetādipaccayavasena ca missetvā <span class="bld">ācariyā</span> saṅgahakārādayo <span class="bld">papañcenti</span> vitthārenti, mayaṃ pana visuṃ visuṃyeva dassayissāmātyadhippāyo.</p>
- <p class="subhead">Paṭiccasamuppādanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Na <a name="V0.0207"></a> vijānātīti avijjā, avindiyaṃ vā kāyaduccaritādiṃ vindati paṭilabhati, vindiyaṃ vā kāyasucaritādiṃ na vindati, veditabbaṃ vā catusaccādikaṃ na viditaṃ karoti, avijjamāne vā javāpeti, vijjamāne vā na javāpetīti avijjā, catūsu ariyasaccesu pubbantādīsu catūsu aññāṇassetaṃ nāmaṃ. Avijjā eva paccayo <span class="bld">avijjāpaccayo</span>. Tato avijjāpaccayā saṅkhatamabhisaṅkharontīti <span class="bld">saṅkhārā,</span> kusalākusalakammāni. Te tividhā puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti. Tatthakāmarūpāvacarā terasa kusalacetanā puññābhisaṅkhāro, dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro, catasso āruppacetanā āneñjābhisaṅkhāroti evametā ekūnatiṃsa cetanā saṅkhārā nāma. Paṭisandhivasena ekūnavīsatividhaṃ, pavattivasena dvattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ <span class="bld">viññāṇaṃ</span> nāma. Nāmañca rūpañca <span class="bld">nāmarūpaṃ</span>. Tattha nāmaṃ idha vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ pana bhūtupādāyabhedato duvidhaṃ <a name="M0.0236"></a> kammasamuṭṭhānarūpaṃ, tadubhayampi idha paṭisandhiviññāṇasahagatanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nāmarūpapaccayā</span>ti ettha nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti sarūpekaseso veditabbo. Cakkhādīni cha ajjhattikāyatanāni, kesañci matena rūpādīni cha bāhirāyatanānipi vā āyatanaṃ nāma. Cha āyatanāni ca chaṭṭhāyatanañca <span class="bld">saḷāyatanaṃ</span>. Cakkhusamphassādivasena chadvāriko phasso <span class="bld">phasso</span> nāma. Sukhadukkhupekkhāvasena tividhā <span class="bld">vedanā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti tividhā <span class="bld">taṇhā</span>. Chaḷārammaṇādivasena pana aṭṭhasatappabhedā honti kāmupādānādivasena cattāri upādānāni. Ettha ca dubbalā taṇhā taṇhā nāma, balavatī upādānaṃ. Asampattavisayapatthanā vā taṇhā tamasi corānaṃ hatthappasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ corānaṃ hatthappattassa gahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā, santosappaṭipakkhaṃ upādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso. Kammabhavo upapattibhavoti duvidho <span class="bld">bhavo</span>. Tattha paṭhamo bhavati etasmā phalanti bhavo, so kāmāvacarakusalākusalādivasena ekūnatiṃsavidho. Dutiyo pana bhavatīti bhavo, so kāmabhavādivasena navavidho. <span class="bld">Upādānapaccayā bhavo</span>ti cettha upapattibhavopi adhippeto. <span class="bld">Bhavapaccayā jātī</span>ti kammabhavova. So hi jātiyā paccayo hoti, na itaro. So hi paṭhamābhinibbattakkhandhasabhāvo jātiyeva, na ca <a name="V0.0208"></a> tadeva tassa kāraṇaṃ yuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ taṃtaṃgatiādīsu attabhāvapaṭilābho <span class="bld">jāti</span>. Tathānibbattassa ca attabhāvassa purāṇabhāvo <span class="bld">jarā</span>. Etasseva ekabhavaparicchinnassa pariyosānaṃ <span class="bld">maraṇaṃ</span>. Ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo <span class="bld">soko</span>. Tasseva vacīpalāpo <span class="bld">paridevo</span>. Kāyikadukkhavedanā <a name="M0.0237"></a> <span class="bld">dukkhaṃ</span>. Mānasikadukkhavedanā <span class="bld">domanassaṃ</span>. Ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito bhuso āyāso <span class="bld">upāyāso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca satipi vatthārammaṇādike paccayantare avijjādiekekapaccayaggahaṇaṃ padhānabhāvato, pākaṭabhāvato cāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca avijjānusayiteyeva santāne saṅkhārānaṃ vipākadhammabhāvena pavattanato avijjāpaccayāsaṅkhārāsambhavanti, viññāṇañca saṅkhārajanitaṃ hutvā bhavantare patiṭṭhāti. Na hi janakābhāve tassuppatti siyā, tasmā saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. Nāmarūpañca pubbaṅgamādhiṭṭhānabhūtaviññāṇupatthaddhaṃ paṭisandhipavattīsu patiṭṭhahatīti viññāṇapaccayānāmarūpaṃ, saḷāyatanañca nāmarūpanissayameva chabbidhaphassassa dvārabhāvena yathārahaṃ pavattati, no aññathāti nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Phasso ca saḷāyatanasambhaveyeva ārammaṇaṃ phusati. Na hi dvārābhāve tassuppatti siyāti saḷāyatanapaccayā phasso. Iṭṭhāniṭṭhamajjhattañca ārammaṇaṃ phusantoyeva vedanaṃ vedayati, no aññathāti phassapaccayā vedanā. Vedanīyesu ca dhammesu assādānupassino vedanāhetukā taṇhā samuṭṭhātīti vedanāpaccayā taṇhā. Taṇhāsinehapipāsitāyeva ca upādāniyesu dhammesu upādāya daḷhabhāvāya saṃvattanti. Taṇhāya hi rūpādīni assādetvā assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjantīti taṇhā kāmupādānassa paccayo. Tathā rūpādibhedegadhito ‘‘natthi dinna’’ntyādinā micchādassanaṃ saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmāsaṃ khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ attavādadassanadvayañca gaṇhāti, tasmā diṭṭhupādādīnampi paccayoti taṇhāpaccayā upādānaṃ. Yathārahaṃ sampayogānusayavasena upādānapatiṭṭhitāyeva sattā kammāyūhanāya saṃvattantīti upādānaṃ bhavassa paccayo. Upapattibhavasaṅkhātā ca jāti kammabhavahetukāyeva<a name="M0.0238"></a>. Bījato aṅkuro viya tattha tattha samupalabbhatīti bhavo jātiyā paccayo nāma. Sati ca jātiyā eva jarāmaraṇasambhavo. Na hi ajātānaṃ jarāmaraṇasambhavo hotīti jāti jarāmaraṇānaṃ paccayoti evametesaṃ tabbhāvabhāvībhāvo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī</span>ti yathāvuttena paccayaparamparavidhinā, na <a name="V0.0209"></a> pana issaranimmānādīhi <span class="bld">etassa</span> vaṭṭasaṅkhātassa <span class="bld">kevalassa</span> sukhādīhi asammissassa, sakalassa vā <span class="bld">dukkhakkhandhassa</span> dukkharāsissa na sukhasubhādīnaṃ <span class="bld">samudayo</span> nibbatti hoti. <span class="bld">Ettha</span> imasmiṃ paccayasaṅgahādhikāre.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Atati satataṃ gacchati pavattatīti <span class="bld">addhā,</span> kālo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Avijjāsaṅkhārā atīto addhā</span> atītabhavapariyāpannahetūnamevettha adhippetattā, addhāggahaṇena ca avijjādīnaṃ dhammānameva gahaṇaṃ tabbinimuttassa kassaci kālassa anupalabbhanato. Niruddhānuppādā eva hi dhammā atītānāgatakālavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannā ca paccuppannakālavasena voharīyanti. <span class="bld">Jātijarāmaraṇaṃ anāgato addhā</span> paccuppannahetuto anāgate nibbattanato. <span class="bld">Majjhe paccuppanno addhā</span> atītahetuto idha nibbattanakaphalasabhāvattā, anāgataphalassa idha hetusabhāvattā ca majjhe viññāṇādīni aṭṭhaṅgāni paccuppanno addhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Nanu sokaparidevādayopi aṅgabhāvena vattabbāti āha <span class="bld">‘‘sokādivacana’’</span>ntyādi. Sokādivacanaṃ jātiyā nissandassa amukhyaphalamattassa nidassanaṃ, na pana visuṃ aṅgadassanantyattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Taṇhupādānabhavāpi</span> <a name="M0.0239"></a> <span class="bld">gahitā hontī</span>ti kilesabhāvasāmaññato avijjāggahaṇena taṇhupādānāni, kammabhavasāmaññato saṅkhāraggahaṇena kammabhavo gahito. Tathā taṇhupādānabhavaggahaṇena ca avijjāsaṅkhārā gahitāti sambandho. Etthāpi vuttanayena tesaṃ gahaṇena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāva jātijarāmaraṇanti ca vuttāti āha <span class="bld">‘‘jātijarāmaraṇaggahaṇenā’’</span>tyādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Atīte hetavo pañcā</span>ti sarūpato vuttānaṃ dvinnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ, saṅgahavasena gahitānaṃ tiṇṇaṃ taṇhupādānabhavānañca vasena paccuppannaphalassa paccayā atītabhave nibbattā hetavo pañca, <span class="bld">idāni phalapañcaka</span>nti atītahetupaccayā idha paccuppanne nibbattaṃ viññāṇādiphalapañcakaṃ. <span class="bld">Idāni hetavo pañcā</span>ti sarūpato vuttānaṃ taṇhādīnaṃ tiṇṇaṃ, saṅgahato laddhānaṃ <a name="V0.0210"></a> avijjāsaṅkhārānaṃ dvinnañca vasena āyatiṃ phalassa paccayā idāni hetavo pañca. <span class="bld">Āyatiṃ phalapañcaka</span>nti jātijarāmaraṇaggahaṇena vuttaṃ paccuppannahetupaccayā anāgate nibbattanakaviññāṇādiphalapañcakanti evaṃ vīsati atītādīsu tattha tattha ākiriyantīti <span class="bld">ākārā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atītahetūnaṃ, idāni phalapañcakassa ca antarā eko sandhi, idāni phalapañcakassa, idāni hetūnañca antarā eko, idāni hetūnaṃ, āyatiṃ phalassa ca antarā ekoti evaṃ tisandhi. Vuttañhetaṃ – ‘‘saṅkhāraviññāṇānamantarā eko, vedanātaṇhānamantarā eko, bhavajātīnamantarā eko sandhī’’ti. Ettha hi hetutophalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto paṭhamo sandhi, tathā tatiyo, dutiyo pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto. Phalabhūtopi hi <a name="M0.0240"></a> dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayoti. Saṅkhipīyanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, atītahetu, etarahi vipāko, etarahi hetu āyatiṃ vipākoti cattāro saṅkhepāti <span class="bld">catusaṅkhepā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Kammabhavasaṅkhāto bhavekadeso</span>ti ettha āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāma, purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārāti veditabbā. <span class="bld">Avasesā cā</span>ti viññāṇādipañcakajātijarāmaraṇavasena sattavidhā paccuppannaphalavasena vuttadhammā. <span class="bld">Upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso</span>ti pana anāgatapariyāpannā veditabbā. Bhava-saddena kammabhavassapi vuccamānattā bhavekadesa-saddo vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Pubbantassa avijjā mūlaṃ. Aparantassa taṇhā mūlanti āha <span class="bld">avijjātaṇhāvasena dve mūlānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Tesameva</span> avijjātaṇhāsaṅkhātānaṃ vaṭṭa<span class="bld">mūlānaṃ nirodhena</span> anuppādadhammatāpattiyā saccappaṭivedhato siddhāya appavattiyā vaṭṭaṃ nirujjhati. <span class="bld">Abhiṇhaso</span> abhikkhaṇaṃ <span class="bld">jarāmaraṇa</span>saṅkhātāya <span class="bld">mucchāya pīḷitānaṃ</span> sattānaṃ sokādisamappitānaṃ kāmāsavādi<span class="bld">āsavānaṃ</span> samuppādato puna avijjā ca pavattati. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi vuttaṃ. Etena avijjāyapi paccayo dassito hoti, itarathā paṭiccasamuppādacakkaṃ <a name="V0.0211"></a> abaddhaṃ siyāti. <span class="bld">Iccevaṃ</span> vuttanayena <span class="bld">ābaddhaṃ</span> avicchinnaṃ <span class="bld">anādikaṃ</span> ādirahitaṃ tibhūmakapariyāpannattā <span class="bld">tebhūmakaṃ</span> kilesakammavipākavasena tivaṭṭabhūtaṃ <span class="bld">paṭiccasamuppādoti paṭṭhapesi</span> paññapesi <span class="bld">mahāmuni</span> sammāsambuddho.</p>
- <p class="centered">Paṭiccasamuppādanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paṭṭhānanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Evaṃ <a name="M0.0241"></a> paṭiccasamuppādanayaṃ vibhāgato dassetvā idāni paṭṭhānanayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘hetupaccayo’’</span>tyādi vuttaṃ. Tattha hinoti patiṭṭhāti etenāti hetu. Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo idha patiṭṭhatthoti daṭṭhabbo. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti hetu. Hetu ca so paccayo cāti <span class="bld">hetupaccayo</span>. Hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Mūlaṭṭhena hetu, upakāraṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. So pana pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ ubhayattha sampayuttānaṃ nāmadhammānañca rukkhassa mūlāni viya suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhātamūlaṭṭhena upakārakā cha dhammāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ālambīyati dubbalena viya daṇḍādikaṃ cittacetasikehi gayhatīti <span class="bld">ārammaṇaṃ</span>. Cittacetasikā hi yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha pavattanti, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayo nāma. Na hi so dhammo atthi, yo cittacetasikānaṃ ārammaṇapaccayabhāvaṃ na gaccheyya. Attādhīnappavattīnaṃ patibhūto paccayo <span class="bld">adhipatipaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Na vijjati paccayuppannena saha antaraṃ etassa paccayassāti <span class="bld">anantarapaccayo</span>. Saṇṭhānābhāvena suṭṭhu anantarapaccayo <span class="bld">samanantarapaccayo</span>. Attano attano anantaraṃ anurūpacittuppādajananasamattho purimapurimaniruddho dhammo ‘‘anantarapaccayo’’, ‘‘samanantarapaccayo’’ti ca <a name="V0.0212"></a> vuccati. Byañjanamatteneva hi nesaṃ viseso. Atthato pana ubhayampi samanantaraniruddhassevādhivacanaṃ. Na hi tesaṃ atthato bhedo upalabbhati<a name="M0.0242"></a>. Yaṃ pana keci vadanti ‘‘atthānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tyādīhi (paṭṭhā. 1.1.417) virujjhati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ hi sattāhādikālaṃ niruddhaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayo, tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Pubbadhammanirodhassa hi pacchājātadhammuppādanassa ca antarābhāvena uppādanasamatthatāya nirodho anantarapaccayatā, ‘‘idamito uddhaṃ, idaṃ heṭṭhā, idaṃ samantato’’ti attanā ekattaṃ upanetvā viya suṭṭhu anantarabhāvena uppādetuṃ samatthaṃ hutvā nirodho samanantarapaccayatāti evaṃ byañjanamattatova bhedo. Nirodhapaccayassapi hi nevasaññānāsaññāyatanassa asaññuppattiyā purimassa ca cuticittassa kālantarepi uppajjantānaṃ phalapaṭisandhīnaṃ antarā samānajātiyena arūpadhammena byavadhānābhāvato bhinnajātikānañca rūpadhammānaṃ byavadhānakaraṇe asamatthatāya nirantaruppādane ekattaṃ upanetvā viya uppādane ca samatthatā atthīti tesampi anantarasamanantarapaccayatā labbhati, tasmā dhammato avisesepi tathā tathā bujjhanakānaṃ veneyyānaṃ vasena upasaggatthavisesamattatova bhedo paccetabboti.</p>
- <p class="bodytext">Attano anuppattiyā sahuppannānampi anuppattito pakāsassa padīpo viya sahuppannānaṃ sahuppādabhāvena paccayo <span class="bld">sahajātapaccayo,</span> arūpino catukkhandhā, cattāro mahābhūtā, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā ca dhammā.</p>
- <p class="bodytext">Aññamaññaṃ upatthambhayamānaṃ tidaṇḍaṃ viya attano upakārakadhammānaṃ upatthambhakabhāvena paccayo <span class="bld">aññamaññapaccayo</span>. Aññamaññatāvaseneva <a name="M0.0243"></a> ca upakārakatā aññamaññapaccayatā, na sahajātamattenāti ayametesaṃ dvinnaṃ viseso. Tathā hi sahajātapaccayabhāvīyeva koci aññamaññapaccayo na hoti cittajarūpānaṃ sahajātapaccayabhāvino nāmassa upādārūpānaṃ sahajātapaccayabhāvīnaṃ mahābhūtānañca aññamaññapaccayabhāvassa anuddhaṭattā. Yadi hi sahajātabhāveneva attano upakārakānaṃ upakārakatā aññamaññapaccayatā siyā, tadā sahajātaaññamaññapaccayehi samānehi bhavitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Cittakammassa <a name="V0.0213"></a> paṭo viya sahajātanāmarūpānaṃ nissayabhūtā catukkhandhā, tarupabbatādīnaṃ pathavī viya ādhāraṇatoyeva sahajātarūpasattaviññāṇadhātūnaṃ yathākkamaṃ nissayā bhūtarūpaṃ, vatthu cāti ime <span class="bld">nissayapaccayo</span> nāma nissīyati nissitakehīti katvā, balavabhāvena nissayo paccayo <span class="bld">upanissayapaccayo</span> upa-saddassa atisayajotakattā, tassa pana bhedaṃ vakkhati.</p>
- <p class="bodytext">Cha vatthūni, cha ārammaṇāni cāti ime paccayuppannato paṭhamaṃ uppajjitvā pavattamānabhāvena upakārako <span class="bld">purejātapaccayo</span>. Pacchājātapaccaye asati santānaṭṭhitihetubhāvaṃ āgacchantassa kāyassa upatthambhanabhāvena upakārakā pacchājātā cittacetasikā dhammā <span class="bld">pacchājātapaccayo</span>. So gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsā cetanā viya daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Purimapurimaparicitagantho viya uttarauttaraganthassa kusalādibhāvena attasadisassa paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaattasamānajātiyatāgāhaṇaṃ āsevanaṃ, tena paccayā sajātiyadhammānaṃ sajātiyadhammāva <span class="bld">āsevanapaccayo</span>. Bhinnajātikā hi bhinnajātikehi āsevanapaguṇena paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ kusalādibhāvasaṅkhātaṃ attano gatiṃ <a name="M0.0244"></a> gāhāpetuṃ na sakkonti, na ca sayaṃ tato gaṇhanti, te pana anantarātītāni lokiyakusalākusalāni ceva anāvajjanakiriyajavanāni cāti daṭṭhabbaṃ. Cittappayogasaṅkhātakiriyābhāvena sahajātānaṃ nānākkhaṇikānaṃ vipākānaṃ, kaṭattārūpānañca upakārikā cetanā <span class="bld">kammapaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Attano nirussāhasantabhāvena sahajātanāmarūpānaṃ nirussāhasantabhāvāya upakārakā vipākacittacetasikā <span class="bld">vipākapaccayo</span>. Te hi payogena asādhetabbatāya kammassa kaṭattā nipphajjamānamattato nirussāhasantabhāvā honti, na kilesavūpasamasantabhāvā. Tathā santabhāvatoyeva hi bhavaṅgādayo dubbiññeyyā. Abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā dubbiññeyyāva. Javanappavattiyāva nesaṃ rūpādiggahitatā viññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakā cattāro āhārā <span class="bld">āhārapaccayo</span>. Satipi hi janakabhāve upatthambhakattameva āhārassa padhānakiccaṃ. Janayantopi āhāro avicchedavasena upatthambhento va janetīti upatthambhakabhāvo va āhārabhāvo. Tesu tesu kiccesu paccayuppannadhammehi attānaṃ anuvattāpanasaṅkhātādhipatiyaṭṭhena paccayo <span class="bld">indriyapaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānavasena <a name="V0.0214"></a> upagantvā ārammaṇanijjhānakā vitakkādayo <span class="bld">jhānapaccayo</span>. Sugatito puññato, duggahito pāpato vā niyyānaṭṭhena upakārakā sammādiṭṭhādayo <span class="bld">maggapaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Paramatthato bhinnāpi ekībhāvagatā viya ekuppādādibhāvasaṅkhātasampayogalakkhaṇena upakārakā nāmadhammā va <span class="bld">sampayuttapaccayo</span>. Aññamaññasambandhatāya yuttāpi samānā vippayuttabhāvena <a name="M0.0245"></a> visaṃsaṭṭhatāya nānattupagamanena upakārakā vatthucittacetasikā <span class="bld">vippayuttapaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Paccuppannasabhāvasaṅkhātena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārakā ‘‘sahajātaṃ purejāta’’ntyādinā vakkhamānadhammā <span class="bld">atthipaccayo</span>. Satipi hi janakatte ṭhitiyaṃyeva sātisayo atthipaccayānaṃ byāpāroti upatthambhakatāva tesaṃ gahitā. Ekasmiṃ phassādisamudāye pavattamāne dutiyassa abhāvato attano ṭhitiyā okāsaṃ alabhantānaṃ anantaramuppajjamānakacittacetasikānaṃ okāsadānavasena upakārakā anantaraniruddhā cittacetasikā <span class="bld">natthipaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Attano sabhāvāvigamanena appavattamānānaṃ vigatabhāvena upakārakāyeva dhammā <span class="bld">vigatapaccayo</span>. Nirodhānupagamanavasena upakārakā atthipaccayā va <span class="bld">avigatapaccayo</span>. Sasabhāvatāmattena upakārakatā atthipaccayatā, nirodhānupagamanavasena upakārakatā avigatapaccayatāti paccayatāviseso nesaṃ dhammāvisesepi daṭṭhabbo. Dhammānañhi samatthatāvisesaṃ sabbākārena ñatvā bhagavatā catuvīsatipaccayā desitāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃ visesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayañāṇehi tadabhisamayāya yogo karaṇīyo. Avisesepi hi dhammasāmaggiyassa tathā tathā vinetabbapuggalānaṃ vasena heṭṭhā vuttopi paccayo puna pakārantena vuccati ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttadukaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Nāmaṃ</span> catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmaṃ tādisasseva <span class="bld">nāmassa chadhā</span> chahākārehi paccayo hoti, tadeva <span class="bld">nāmarūpīnaṃ</span> samuditānaṃ <a name="M0.0246"></a> <span class="bld">pañcadhā</span> paccayo hoti, <span class="bld">rūpassa puna</span> bhūtupādāyabhedassa <span class="bld">ekadhā</span> paccayo hoti, rūpañca nāmassa ekadhā paccayo, paññattināmarūpāni nāmassa <span class="bld">dvidhā</span> dvippakārā <a name="V0.0215"></a> paccayā honti, <span class="bld">dvayaṃ</span> pana nāmarūpadvayaṃ samuditaṃ <span class="bld">dvayassa</span> tādisasseva nāmarūpadvayassa <span class="bld">navadhā</span> paccayo ceti evaṃ paccayā chabbidhā ṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Vipākabyākataṃ kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammavegakkhittapatitaṃ viya hutvā pavattamānaṃ attano sabhāvaṃ gāhetvā paribhāvetvā neva aññaṃ pavatteti, na ca purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjati. ‘‘Na maggapaccayā āsevane eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.221) vacanato ca ahetukakiriyesu hasituppādasseva āsevanatāuddharaṇena āvajjanadvayaṃ āsevanapaccayo na hoti, tasmā javanāneva āsevanapaccayabhāvaṃ gacchantīti āha <span class="bld">‘‘purimāni javanānī’’</span>tyādi. Avisesavacanepettha lokiyakusalākusalābyākatajavanāneva daṭṭhabbāni lokuttarajavanānaṃ āsevanabhāvassa anuddhaṭattā.</p>
- <p class="bodytext">Evañca katvā vuttaṃ <span class="bld">paṭṭhānaṭṭhakathāyaṃ</span> (paṭṭhā. aṭṭha. 1.12) ‘‘lokuttaro pana āsevanapaccayo nāma natthī’’ti. Tattha hi kusalaṃ bhinnajātikassa purecarattā na tena āsevanaguṇaṃ gaṇhāpeti, phalacittāni ca javanavasena uppajjamānānipi vipākābyākate vuttanayena āsevanaṃ na gaṇhanti, na ca aññaṃ gāhāpenti. Yampi ‘‘āsevanavinimuttaṃ javanaṃ natthī’’ti <span class="bld">ācariyadhammapālattherena</span> vuttaṃ, tampi yebhuyyavasena vuttanti viññāyati. Itarathā ācariyassa asamapekkhitābhidhāyakattappasaṅgo siyā. Maggo pana gotrabhuto āsevanaṃ na gaṇhātīti natthi bhūmiādivasena nānājātitāya anadhippetattā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘gotrabhu <a name="M0.0247"></a> maggassa āsevanapaccayena paccayo, vodānaṃ maggassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.426). Ekuppādādicatubbidhasampayogalakkhaṇābhāvato sahuppannānampi rūpadhammānaṃ sampayuttapaccayatā natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘cittacetasikā dhammā aññamañña’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Hetujhānaṅgamaggaṅgāni sahajātānaṃ nāma rūpāna</span>nti tayopete paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, ubhayattha sahajātānaṃ nāmānañca hetādipaccayena paccayā honti. ‘‘Sahajātarūpanti hi sabbattha paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānāna’’nti vakkhati. <span class="bld">Sahajātā cetanā</span>ti antamaso cakkhuviññāṇādīhipi sahajātacetanā. <span class="bld">Sahajātānaṃ nāma rūpāna</span>nti sabbāpi cetanā nāmānaṃ, paṭisandhisahagatā cetanā kammasamuṭṭhānarūpānaṃ, pavattiyaṃ rūpasamuṭṭhāpakacittasahagatā cetanā cittasamuṭṭhānarūpānañca. <span class="bld">Nānākkhaṇikā</span> <a name="V0.0216"></a> <span class="bld">cetanā</span>ti vipākakkhaṇato nānākkhaṇe atītabhavādīsu nibbattā kusalākusalacetanā. <span class="bld">Nāmarūpāna</span>nti ubhayatthāpi nāmarūpānaṃ. <span class="bld">Vipākakkhandhā</span>ti paṭisandhiviññāṇādikā vipākā arūpakkhandhā. Kammasamuṭṭhānampi hi rūpaṃ vipākavohāraṃ na labhati arūpadhammabhāvena, sārammaṇabhāvena ca kammasadisesu arūpadhammesveva vipāka-saddassa niruḷhattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Purejātassa imassa kāyassā</span>ti paccayadhammato pure uppannassa imassa rūpakāyassa. Kathaṃ pana paccayuppannassa pure nibbattiyaṃ pacchājātassa paccayatāti? Nanu vuttaṃ ‘‘pacchājātapaccaye asati santānaṭṭhitihetukabhāvaṃ āgacchantassā’’ti, tasmā santānappavattassa hetubhāvupatthambhane imassa byāpāroti na koci virodho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Paṭisandhiyaṃ <a name="M0.0248"></a> cakkhādivatthūnaṃ asambhavato, sati ca sambhave taṃtaṃviññāṇānaṃ paccayabhāvānupagamanato, hadayavatthuno ca paṭisandhiviññāṇena sahuppannassa purejātakatābhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘chavatthūni pavattiya’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Pañcārammaṇāni pañcaviññāṇavīthiyā’’</span>ti ca idaṃ ārammaṇapurejātaniddese āgataṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Pañhāvāre</span> pana ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.424) avisesena paccuppannacakkhādīnampi gahitattā dhammārammaṇampi ārammaṇapurejātaṃ manoviññāṇavīthiyā labbhati. Atthato hetaṃ siddhaṃ, yaṃ paccuppannadhammārammaṇaṃ gahetvā manodvārikavīthi pavattati, taṃ tassa ārammaṇapurejātaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Pakatiyā eva paccayantararahitena attano sabhāveneva upanissayo <span class="bld">pakatūpanissayo</span>. Ārammaṇānantarehi asaṃmisso puthageva koci upanissayoti vuttaṃ hoti. Atha vā pakato upanissayo <span class="bld">pakatūpanissayo. Pakato</span>ti cettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādanasamatthabhāvena santāne nipphāditabhāvaṃ, āsevitabhāvañca dīpeti, tasmā attano santāne nipphanno rāgādi, saddhādi, upasevito vā utubhojanādi pakatūpanissayo. Tathā ceva niddisati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Garukata</span>nti garuṃ katvā paccavekkhitaṃ. Tathā hi ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā <a name="V0.0217"></a> uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhatī’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.413) dānasīlauposathakammapubbekatasuciṇṇajhānagotrabhuvodānamaggādīni garuṃ katvā paccavekkhaṇavasena assa niddeso pavatto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. ‘‘Purimā <a name="M0.0249"></a> purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvā anantarūpanissayassa āgatattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘anantaraniruddhā’’</span>tyādi. Evaṃ santepi attano anantaraṃ anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayapaccayoti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhā ca rāgādayo…pe… senāsanañcāti yojanā. Rāgādayo hi ajjhattaṃ nipphāditā, puggalādayo bahiddhā sevitā. Tathā hi vuttaṃ ācariyena –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgasaddhādayo dhammā, ajjhattamanuvāsitā;</p>
- <p class="gathalast">Sattasaṅkhāradhammā ca, bahiddhopanisevitā’’ti. (nāma. pari. 827);</p>
- <p class="bodytext">Atha vā ajjhattañca bahiddhā ca kusalādidhammānanti yathāṭhitavaseneva yojanā attano hi rāgādayo ca attano kusalādidhammānaṃ kalyāṇamittassa saddhādike nissāya kusalaṃ karontānaṃ paresañca nissayā honti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kāmarāgādayo nissāya kāmabhavādīsu nibbattanatthaṃ, rāgādivūpasamatthañca dānasīlauposathajjhānābhiññāvipassanāmaggabhāvanā, rāgādihetukā ca uparūparirāgādayo hontīti yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ yañhi nissāya yassa yassa sambhavo, taṃ taṃ tassa tassa pakatūpanissayo hoti. Paccayamahāpadeso hesa, yadidaṃ ‘‘upanissayapaccayo’’ti vuttaṃ. Tathā cāha <span class="bld">‘‘bahudhā hoti pakatūpanissayo’’</span>ti. <span class="bld">Saddhādayo</span>ti sīlasutacāgapaññā. Attano saddhādikañhi upanissāya attano dānasīlādayo, tathā kalyāṇamittānaṃ saddhādayo upanissāya <a name="V0.0218"></a> paresañca dānasīlādayo <a name="M0.0250"></a> hontīti pākaṭametaṃ. <span class="bld">Sukhaṃ dukkha</span>nti kāyikaṃ sukhaṃ dukkhaṃ. <span class="bld">Puggalo</span>ti kalyāṇamittādipuggalo. <span class="bld">Bhojana</span>nti sappāyādibhojanaṃ, <span class="bld">utu</span>pi tādisova.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. ‘‘Adhipati…pe… paccayā hontī’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthāretuṃ <span class="bld">‘‘tattha garukatamārammaṇa’’</span>ntyādi vuttaṃ. <span class="bld">Garukatamārammaṇa</span>nti paccavekkhaṇaassādādinā garukataṃ ārammaṇaṃ. Tañhi jhānamaggaphalavipassanānibbānādibhedaṃ paccavekkhaṇaassādādimaggaphalādidhamme attādhīne karotīti ārammaṇādhipati nāma. Garukātabbatāmattena ārammaṇādhipati. Garukatopi balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Sahajātā…pe… nāmarūpāna</span>nti chandacittavīriyavīmaṃsānaṃ, vasena catubbidhopi sahajātādhipati yathārahaṃ sahajātanāmarūpānaṃ pavattiyaṃyeva sahajātādhipativasena paccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. Rūpadhammassa arūpadhammaṃ pati sahajātapaccayatā paṭisandhiyaṃ vatthuvasena vuttāti āha <span class="bld">‘‘vatthuvipākā aññamañña’’</span>nti –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Yasmā pana aññamaññupatthambhanavaseneva aññamaññapaccayatā, na sahajātamattatoti pavattiyaṃ rūpaṃ nāmānaṃ aññamaññapaccayo na hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cittacetasikā dhammā aññamañña’’</span>nti. Tathā upādārūpāni ca bhūtarūpānaṃ aññamaññapaccayā na hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘mahābhūtā aññamañña’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Nanu ca ‘‘arūpino āhārā sahajātānaṃ nāmarūpāna’’nti vuttaṃ, evañca sati asaññīnaṃ sahajātāhārassa asambhavato ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti kathamidaṃ nīyatīti? Vuccate – manosañcetanāhāravasappavattassa kammassa<a name="M0.0251"></a>, taṃsahagatānampi vā sesāhārānaṃ kammūpanissayapaccayehi paccayattapariyāyaṃ gahetvā sabbasattānaṃ āhāraṭṭhitikatā vuttā, na āhārapaccayabhāvatoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. ‘‘Pañca pasādā’’tyādīsu nanu itthindriyapurisindriyā na gahitāti? Saccaṃ na gahitā. Yadipi tesaṃ liṅgādīhi anuvattanīyatā atthi, sā pana na paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā yesaṃ paccayā honti, tesaṃ anupālakā upatthambhakā atthi, avigatapaccayabhūtā ca <a name="V0.0219"></a> honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci upakārena upakārā honti. Kevalaṃ pana yathāsakeheva kammādipaccayehi pavattamānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃ-sahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā, indriyatā ca nesaṃ vuccati, tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Yesaṃ nāmānaṃ cakkhādīnaṃ abbhantarato nikkhamantānaṃ viya pavattānaṃ, yesañca rūpānaṃ nāmasannissayeneva uppajjamānānaṃ sampayogāsaṅkā hoti, tesameva vippayuttapaccayatā. Rūpānaṃ pana rūpehi sāsaṅkā natthi. Vatthusannissayeneva jāyantānaṃ visayabhāvamattaṃ ārammaṇanti tenāpi tesaṃ sampayogāsaṅkā natthīti yesaṃ sampayogāsaṅkā atthi, tesameva vippayuttapaccayatāpi vuttāti āha <span class="bld">‘‘okkantikkhaṇe vatthū’’</span>tyādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Sabbathā</span> sabbākārena yathārahaṃ nāmavasena vuttaṃ tividhaṃ sahajātaṃ, duvidhaṃ purejātaṃ, ekavidhaṃ pacchājātañca paccayajātaṃ, āhāresu kabaḷīkāro āhāro, rūpajīvitindriyanti ayaṃ pañcavidhopi atthipaccayo, avigatapaccayo ca hoti. Paccuppannasabhāvena atthibhāvena tādisasseva dhammassa <a name="M0.0252"></a> upatthambhakattā atthibhāvābhāvena anupakārakānameva atthibhāvena upakārakatā atthipaccayabhāvoti natthi nibbānassa sabbadā bhāvino atthipaccayatā, avigatapaccayatā ca. Uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakārakatāviruddho, vigatabhāvopakārakatāviruddho ca upakārakabhāvo atthipaccayatādikāti na tassa tappaccayattappasaṅgo. Rūpajīvitindriyañcettha ojā viya ṭhitikkhaṇeva upakārakattā sahajātapaccayesu na gayhatīti visuṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Idāni sabbepi paccayā saṅkhepatopi catudhāyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇū…pe… gacchantī’’</span>ti vuttaṃ. Na hi so koci paccayo atthi, yo cittacetasikānaṃ ārammaṇabhāvaṃ na gaccheyya, sakasakapaccayuppannassa ca upanissayabhāvaṃ na gacchati, kammahetukattā ca lokappavattiyā phalahetūpacāravasena sabbepi kammasabhāvaṃ nātivattanti, te ca paramatthato lokasammutivasena ca vijjamānāyevāti sabbepi catūsu samodhānaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Idāni yaṃ vuttaṃ tattha tattha ‘‘sahajātarūpa’’nti, taṃ sabbaṃ na avisesato daṭṭhabbanti <a name="V0.0220"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘sahajātarūpa’’</span>ntyādi vuttaṃ. Paṭisandhiyañhi cittasamuṭṭhānarūpābhāvato pavattiyaṃ kammasamuṭṭhānānañca cittacetasikehi sahuppattiniyamābhāvato sahajātarūpanti sabbatthāpi pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpasaṅkhātakammajarūpānañca vasena duvidhaṃ hoti. Kammassa katattā nibbattamānāni rūpāni <span class="bld">kaṭattārūpāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Iti</span> evaṃ vuttanayena <span class="bld">sambhavā</span> yathāsambhavaṃ <span class="bld">tekālikā</span> anantarasamanantaraāsevananatthivigatavasena pañcannaṃ atītakālikānaṃ, kammapaccayassa atītavattamānavasena dvikālikassa, ārammaṇaadhipatiupanissayapaccayānaṃ tikālikānaṃ<a name="M0.0253"></a>, itaresaṃ pannarasannaṃ paccuppannakālikānañca vasena kālattayavanto, nibbānapaññattivasena kālavimuttā ca, cakkhādirāgādisaddhādivasena ajjhattikā ca, puggalautubhojanādivasena tato bahiddhā ca, paccayuppannabhāvena saṅkhatā ca, <span class="bld">kathā</span> tappaṭipakkhabhāvena asaṅkhatā ca dhammā paññattināmarūpānaṃ vasena saṅkhepato tividhā ṭhitā sabbathā <span class="bld">paṭṭhāne</span> anantanayasamantapaṭṭhāne pakaraṇe catuvīsatisaṅkhātā paccayā nāmāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu paññattināmarūpesu.</p>
- <p class="centered">Paṭṭhānanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paññattibhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Vacanīyavācakabhedā duvidhā paññattīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paññāpiyattā’’</span>tyādi. <span class="bld">Paññāpiyattā</span>ti tena tena pakārena ñāpetabbattā, iminā rūpādidhammānaṃ samūhasantānādiavatthāvisesādibhedā sammutisaccabhūtā upādāpaññattisaṅkhātā atthapaññatti vuttā. Sā hi nāmapaññattiyā paññāpīyati. <span class="bld">Paññāpanato</span>ti pakārehi atthapaññattiyā ñāpanato. Iminā hi paññāpetīti ‘‘paññattī’’ti laddhanāmānaṃ atthānaṃ abhidhānasaṅkhātā nāmapaññatti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Bhūtapariṇāmākāramupādāyā</span>ti <a name="V0.0221"></a> pathavādikānaṃ mahābhūtānaṃ pabandhavasena pavattamānānaṃ patthaṭasaṅgahatādiākārena pariṇāmākāraṃ pariṇatabhāvasaṅkhātaṃ ākāraṃ upādāya nissayaṃ katvā. <span class="bld">Tathā tathā</span>ti bhūmādivasena. <span class="bld">Bhūmipabbatādikā</span>ti bhūmipabbatarukkhādikā santānapaññatti. <span class="bld">Sambhārasannivesākāra</span>nti dārumattikātantādīnaṃ sambhārānaṃ upakaraṇānaṃ <a name="M0.0254"></a> sannivesākāraṃ racanādivisiṭṭhataṃtaṃsaṇṭhānādiākāraṃ. <span class="bld">Rathasakaṭādikā</span>ti rathasakaṭagāmaghaṭapaṭādikā samūhapaññatti. <span class="bld">Candāvaṭṭanādika</span>nti candimasūriyanakkhattānaṃ sineruṃ padakkhiṇavasena udayādiāvaṭṭanākāraṃ. <span class="bld">Disākālādikā</span>ti puratthimadisādikā disāpaññatti, pubbaṇhādikā kālapaññatti, māsotuvesākhamāsādikā taṃtaṃnāmavisiṭṭhā māsādipaññatti ca. <span class="bld">Asamphuṭṭhākāra</span>nti taṃtaṃrūpakalāpehi asamphuṭṭhaṃ susirādiākāraṃ. <span class="bld">Kūpaguhādikā</span> ti kūpaguhachiddādikā ākāsapaññatti. <span class="bld">Taṃtaṃbhūtanimitta</span>nti pathavīkasiṇāditaṃtaṃbhūtanimittaṃ. <span class="bld">Bhāvanāvisesa</span>nti parikammādibhedaṃ bhāvanāya pabandhavisesaṃ. <span class="bld">Kasiṇanimittādikā</span>ti kasiṇāsubhanimittādibhedā yogīnaṃ upaṭṭhitā uggahapaṭibhāgādibhedā nimittapaññatti. <span class="bld">Evamādippabhedā</span>ti kasiṇugghāṭimākāsanirodhakasiṇādibhedā ca. <span class="bld">Atthacchāyākārenā</span>ti paramatthadhammassa chāyākārena paṭibhāgākārena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Nāmanāmakammādināmenā</span>ti nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti imehi chahi nāmehi. Tattha atthesu namatīti <span class="bld">nāmaṃ</span>. Taṃ anvattharuḷhīvasena duvidhaṃ, sāmaññaguṇakiriyāyadicchāvasena catubbidhaṃ. Nāmameva <span class="bld">nāmakammaṃ</span>. Tathā <span class="bld">nāmadheyyaṃ</span>. Akkharadvārena atthaṃ nīharitvā utti kathanaṃ <span class="bld">nirutti,</span> atthaṃ byañjayatīti <span class="bld">byañjanaṃ</span>. Abhilapatīti <span class="bld">abhilāpo,</span> saddagataakkharasannivesakkamo. Sā panāyaṃ nāmapaññatti vijjamānaavijjamānatadubhayasaṃyogavasena chabbidhā hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vijjamānapaññattī’’</span>tyādi vuttaṃ, <span class="bld">etāya paññāpentī</span>ti ‘‘rūpavedanā’’tyādinā pakāsenti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Ubhinna</span>nti vijjamānāvijjamānānaṃ dvinnaṃ. Pañcābhiññā, āsavakkhayañāṇanti cha abhiññā assāti <span class="bld">chaḷabhiñño</span>. Ettha <a name="M0.0255"></a> ca abhiññānaṃ vijjamānattā, tappaṭilābhino puggalassa avijjamānattā ca ayaṃ <span class="bld">vijjamānena avijjamānapaññatti</span> nāma. Tathā itthiyā avijjamānattā, saddassa ca vijjamānattā itthisaddoti <span class="bld">avijjamānena vijjamānapaññatti</span>. Pasādacakkhuno, tannissitaviññāṇassa ca vijjamānattā cakkhuviññāṇanti <span class="bld">vijjamānena vijjamānapaññatti</span><a name="V0.0222"></a>. Rañño ca puttassa ca sammutisaccabhūtattā rājaputtoti <span class="bld">avijjamānena avijjamānapaññatti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Vacīghosānusārenā</span>ti bhūmipabbatarūpavedanādivacīmayasaddassa anusārena anugamanena anussaraṇena ārammaṇakaraṇena pavattāya <span class="bld">sotaviññāṇavīthiyā</span> pavattito anantaraṃ uppannassa manodvārassa nāmacintanākārappavattassa manodvārikaviññāṇasantānassa ‘‘idamīdisassa atthassa nāma’’nti pubbeyeva gahitasaṅketopanissayassa <span class="bld">gocarā</span> ārammaṇabhūtā <span class="bld">tato</span> nāmaggahaṇato paraṃ <span class="bld">yassā</span> sammutiparamatthavisayāya nāmapaññattiyā <span class="bld">anusārena</span> anugamanena <span class="bld">atthā</span> sammutiparamatthabhedā viññāyanti, <span class="bld">sāyaṃ</span> bhūmipabbatarūpavedanādikā paññāpetabbatthapaññāpikā <span class="bld">lokasaṅketena nimmitā</span> lokavohārena siddhā, manodvāraggahitā akkharāvalibhūtā <span class="bld">paññatti viññeyyā</span> paññāpanato paññattisaṅkhātā nāmapaññattīti viññeyyā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca sotaviññāṇavīthiyā anantarabhāviniṃ manodvārikavīthimpi sotaviññāṇavīthiggahaṇeneva saṅgahetvā ‘‘sotaviññāṇavīthiyā’’ti vuttaṃ. Ghaṭādisaddañhi suṇantassa ekamekaṃ saddaṃ ārabbha paccuppannātītārammaṇavasena dve dve javanavārā, buddhiyā gahitanāmapaṇṇattibhūtaṃ akkharāvalimārabbha ekoti evaṃ sotaviññāṇavīthiyā anantarāya atītasaddārammaṇāya <a name="M0.0256"></a> javanavīthiyā anantaraṃ nāmapaññattiyā gahaṇaṃ, tato paraṃ atthāvabodhoti ācariyā.</p>
- <p class="centered">Paññattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Paccayaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">9. Kammaṭṭhānaparicchedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Ito</span> <a name="V0.0223"></a> paccayaniddesato paraṃ nīvaraṇānaṃ samanaṭṭhena <span class="bld">samatha</span>saṅkhātānaṃ, aniccādivividhākārato dassanaṭṭhena <span class="bld">vipassanā</span>saṅkhātānañca dvinnaṃ <span class="bld">bhāvanānaṃ</span> duvidhampi <span class="bld">kammaṭṭhānaṃ</span> duvidhabhāvanākammassa pavattiṭṭhānatāya kammaṭṭhānabhūtamārammaṇaṃ uttaruttarayogakammassa padaṭṭhānatāya kammaṭṭhānabhūtaṃ bhāvanāvīthiñca <span class="bld">yathākkamaṃ</span> samathavipassanānukkamena pavakkhāmīti yojanā.</p>
- <p class="title">Samathakammaṭṭhānaṃ</p>
- <p class="subhead">Caritabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Rāgo va caritā pakatīti <span class="bld">rāgacaritā</span>. Evaṃ <span class="bld">dosacaritā</span>dayopi. <span class="bld">Caritasaṅgaho</span>ti mūlacaritavasena puggalasaṅgaho, saṃsaggavasena pana tesaṭṭhi caritā honti. Vuttañhi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgādike tike satta, satta saddhādike tike;</p>
- <p class="gathalast">Ekadvitikamūlamhi, missato sattasattaka’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha hi rāgacaritā dosacaritā mohacaritā rāgadosacaritā rāgamohacaritā dosamohacaritā rāgadosamohacaritāti <a name="M0.0257"></a> evaṃ rāgādike tike sattakamekaṃ. Tathā saddhācaritā buddhicaritā vitakkacaritā saddhābuddhicaritā saddhābuddhivitakkacaritā buddhivitakkacaritā saddhābuddhivitakkacaritāti saddhādikepi tike ekanti evaṃ dve tike amissetvā cuddasa caritā honti. Rāgāditike pana ekadvitikamūlavasena saddhāditikena saha yojite rāgasaddhācaritā rāgabuddhicaritā rāgavitakkacaritā rāgasaddhābuddhicaritā rāgasaddhāvitakkacaritā rāgabuddhivitakkacaritā rāgasaddhābuddhivitakkacaritāti rāgamūlanaye ekaṃ sattakaṃ, tathā ‘‘dosasaddhācaritā dosabuddhicaritā dosavitakkacaritā’’tyādinā dosamūlanayepi ekaṃ, ‘‘mohasaddhācaritā’’tyādinā mohamūlanayepi ekanti evaṃ ekamūlanaye sattakattayaṃ hoti. Yathā <a name="V0.0224"></a> cettha, evaṃ dvimūlakanayepi ‘‘rāgadosasaddhācaritā rāgadosabuddhicaritā rāgadosavitakkacaritā’’tyādinā sattakattayaṃ. Timūlakanaye pana ‘‘rāgadosamohasaddhācaritā’’tyādinā ekaṃ sattakanti evaṃ missato sattasattakavasena ekūnapaññāsa caritā honti. Iti imā ekūnapaññāsa, purimā ca cuddasāti tesaṭṭhi caritā daṭṭhabbā. Keci pana diṭṭhiyā saddhiṃ ‘‘catusaṭṭhī’’ti vaṇṇenti.</p>
- <p class="centered">Caritabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhāvanābhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Bhāvanāya paṭisaṅkhārakammabhūtā, ādikammabhūtā vā pubbabhāgabhāvanā <span class="bld">parikammabhāvanā</span> nāma. Nīvaraṇavikkhambhanato paṭṭhāya gotrabhūpariyosānā kāmāvacarabhāvanā <span class="bld">upacārabhāvanā</span> nāma. Appanāya samīpacārittā gāmūpacārādayo viya. Mahaggatabhāvappattā <span class="bld">appanābhāvanā</span> nāma appanāsaṅkhātavitakkapamukhattā<a name="M0.0258"></a>. Sampayuttadhammehi ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko <span class="bld">appanā</span>. Tathā hi so ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho. Tappamukhatāvasena pana sabbepi mahaggatānuttarajhānadhammā ‘‘appanā’’ti vuccanti.</p>
- <p class="centered">Bhāvanābhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nimittabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Parikammassa nimittaṃ ārammaṇattāti <span class="bld">parikammanimittaṃ,</span> kasiṇamaṇḍalādi. Tadeva cakkhunā diṭṭhaṃ viya manasā uggahetabbaṃ nimittaṃ, uggaṇhantassa vā nimittanti <span class="bld">uggahanimittaṃ</span>. Tappaṭibhāgaṃ vaṇṇādikasiṇadosarahitaṃ nimittaṃ upacārappanānaṃ ārammaṇattāti <span class="bld">paṭibhāganimittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Pathavīyeva <a name="V0.0225"></a> kasiṇaṃ ekadese aṭṭhatvā anantassa pharitabbatāya sakalaṭṭhenāti <span class="bld">pathavīkasiṇaṃ,</span> kasiṇamaṇḍalaṃ. Paṭibhāganimittaṃ, tadārammaṇañca jhānaṃ ‘pathavīkasiṇa’nti vuccati. Tathā <span class="bld">āpokasiṇā</span>dīsupi. Tattha pathavādīni cattāri bhūtakasiṇāni. Nīlādīni cattāri vaṇṇakasiṇāni, paricchinnākāso ākāsakasiṇaṃ, candādiāloko ālokakasiṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Uddhaṃ dhumātaṃ sūnaṃ chavasarīraṃ uddhumātaṃ, tadeva kucchitaṭṭhena<span class="bld">uddhumātakaṃ</span>. Evaṃ sesesupi. Setarattādinā vimissitaṃ yebhuyyena nīlavaṇṇaṃ chavasarīraṃ <span class="bld">vinīlakaṃ</span> visesato nīlakanti katvā. Vissavantapubbakaṃ <span class="bld">vipubbakaṃ</span>. Majjhe dvidhā chinnaṃ <span class="bld">vicchiddakaṃ</span>. Soṇasiṅgālādīhi vividhākārena khāyitaṃ <a name="M0.0259"></a> <span class="bld">vikkhāyitakaṃ</span>. Soṇasiṅgālādīhi vividhenākārena khaṇḍitvā tattha tattha khittaṃ <span class="bld">vikkhittakaṃ</span>. Kākapadādiākārena satthena hanitvā vividhaṃ khittaṃ <span class="bld">hatavikkhittakaṃ</span>. Lohitapaggharaṇakaṃ <span class="bld">lohitakaṃ</span>. Kimikulapaggharaṇakaṃ <span class="bld">puḷavakaṃ</span>. Antamaso ekampi aṭṭhi <span class="bld">aṭṭhikaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Anu anu saraṇaṃ anussati, arahatādibuddhaguṇārammaṇā anussati <span class="bld">buddhānussati</span>. Svākkhātatādidhammaguṇārammaṇā anussati <span class="bld">dhammānussati</span>. Suppaṭipannatādisaṃghaguṇārammaṇā anussati <span class="bld">saṃghānussati</span>. Akhaṇḍatādinā suparisuddhassa attano sīlaguṇassa anussaraṇaṃ <span class="bld">sīlānussati</span>. Vigatamalamaccheratādivasena attano cāgānussaraṇaṃ <span class="bld">cāgānussati</span>. ‘‘Yehi saddhādīhi samannāgatā devā devattaṃ gatā, tādisā guṇā mayi santī’’ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇānussaraṇaṃ <span class="bld">devatānussati</span>. Sabbadukkhūpasamabhūtassa nibbānassa guṇānussaraṇaṃ <span class="bld">upasamānussati</span>. Jīvitindriyupacchedabhūtassa maraṇassa anussaraṇaṃ <span class="bld">maraṇānussati</span>. Kesādikāyakoṭṭhāse gatā pavattā sati <span class="bld">kāyagatāsati</span>. Ānañca apānañca ānāpānaṃ, assāsapassāsā, tadārammaṇā sati <span class="bld">ānāpānassati</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. Mijjati siniyhatīti <span class="bld">mettā,</span> mittesu bhavāti vā <span class="bld">mettā,</span> sā sattānaṃ hitasukhūpasaṃharaṇalakkhaṇā. Paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā karuṇā. Parasampattipamodalakkhaṇā muditā. Iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā. Appamāṇasattārammaṇattā <span class="bld">appamaññā</span>. Uttamavihārabhāvato, uttamānaṃ vā vihārabhāvato <span class="bld">brahmavihāro</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Gamanapariyesanaparibhogādipaccavekkhaṇavasena <a name="M0.0260"></a><a name="V0.0226"></a> kabaḷīkārāhāre paṭikūlanti pavattā saññā <span class="bld">āhāre paṭikūlasaññā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Pathavīdhātuādīnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ salakkhaṇato kesādisasambhārādito ca vavatthānaṃ <span class="bld">catudhātuvavatthānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Arūpe ārammaṇe pavattā <span class="bld">āruppā</span>.</p>
- <p class="centered">Nimittabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sappāyabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Idāni tassa tassa puggalassa caritānukūlakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘caritāsu panā’’</span>tyādimāha. Rāgo va caritaṃ pakati etassāti <span class="bld">rāgacarito,</span> rāgabahulo puggalo, rāgassa ujuvipaccanīkabhāvato asubhakammaṭṭhānaṃ tassa sappāyaṃ. <span class="bld">Ānāpānaṃ mohacaritassa, vitakkacaritassa ca sappāyaṃ</span> buddhivisayabhāvena mohappaṭipakkhattā, vitakkasandhāvanassa nivārakattā ca. <span class="bld">Cha buddhānussatiādayo saddhācaritassa sappāyā</span> saddhāvuddhihetubhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Maraṇaupasamasaññāvavatthānāni buddhicaritassa sappāyāni</span> gambhīrabhāvato buddhiyā eva visayattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Sesānī</span>ti catubbidhabhūtakasiṇaākāsaālokakasiṇaāruppacatukkavasena dasavidhāni. <span class="bld">Tatthāpī</span>ti tesu dasasu kammaṭṭhānesu. <span class="bld">Puthulaṃ mohacaritassa sappāyaṃ</span> sambādhe okāse cittassa bhiyyosomattāya sammuyhanato. <span class="bld">Khuddakaṃ vitakkacaritassa sappāyaṃ</span> mahantārammaṇassa vitakkasandhāvanapaccayattā. Ujuvipaccanīkato ceva atisappāyatāya <a name="M0.0261"></a> cetaṃ vuttaṃ. Rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā, saddhādīnaṃ vā anupakārikā kasiṇādibhāvanā nāma natthi.</p>
- <p class="centered">Sappāyabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhāvanābhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Sabbatthāpī</span>ti <a name="V0.0227"></a> cattālīsakammaṭṭhānesupi <span class="bld">natthi appanā,</span> buddhaguṇādīnaṃ paramatthabhāvato, anekavidhattā, ekassapi gambhīrabhāvato ca. Buddhānussatiādīsu dasasu kammaṭṭhānesu appanāvasena samādhissa patiṭṭhātuṃ asakkuṇeyyattā appanābhāvaṃ appatvā samādhi upacārabhāvena patiṭṭhāti. Lokuttarasamādhi, pana dutiyacatutthāruppasamādhi ca sabhāvadhammepi bhāvanāvisesavasena appanaṃ pāpuṇāti. Visuddhibhāvanānukkamavasena hi lokuttaro appanaṃ pāpuṇāti. Ārammaṇasamatikkamabhāvanāvasena āruppasamādhi. Appanāppattasseva hi catutthajjhānasamādhino ārammaṇasamatikkamanamattaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Pañcapi jhānāni etesamatthi, tattha niyuttānīti vā <span class="bld">pañcakajjhānikāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Asubhabhāvanāya paṭikūlārammaṇattā caṇḍasotāya nadiyā arittabalena nāvā viya vitakkabaleneva tattha cittaṃ pavattatīti asubhakammaṭṭhāne avitakkajjhānāsambhavato <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānikā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Mettākaruṇāmuditānaṃ domanassasahagatabyāpādavihiṃsānabhiratīnaṃ pahāyakattā domanassappaṭipakkhena somanasseneva sahagatatā yuttāti <span class="bld">‘‘mettādayo tayo catukkajjhānikā’’</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. ‘‘Sabbe <a name="M0.0262"></a> sattā sukhitā hontu, dukkhā muccantu, laddhasukhasampattito mā vigacchantū’’ti mettādivasappavattabyāpārattayaṃ pahāya kammassakatādassanena sattesu majjhattākārappavattabhāvanānibbattāya tatramajjhattupekkhāya balavatarattā upekkhābrahmavihārassa sukhasahagatāsambhavato <span class="bld">‘‘upekkhā pañcamajjhānikā’’</span>ti vuttā.</p>
- <p class="centered">Bhāvanābhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Gocarabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Yathāraha</span>nti <a name="V0.0228"></a> taṃtaṃārammaṇānurūpato. Kassaci ārammaṇassa aparibyattatāya <span class="bld">‘‘pariyāyenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Kasiṇāsubhakoṭṭhāsānāpānassatīsveva hi paribyattanimittasambhavoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Pathavīmaṇḍalādīsu nimittaṃ uggaṇhantassā</span>ti ādimhi tāva catupārisuddhisīlaṃ visodhetvā dasavidhaṃ palibodhaṃ upacchinditvā piyagarubhāvanīyādiguṇasamannāgataṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā attano cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā aṭṭhārasavidhaṃ ananurūpavihāraṃ pahāya pañcaṅgasamannāgate anurūpavihāre viharantassa kesanakhaharaṇādikhuddakapalibodhupacchedaṃ katvā kasiṇamaṇḍalādīni purato katvā ānāpānakoṭṭhāsādīsu cittaṃ ṭhapetvā nisīditvā ‘‘pathavī pathavī’’tyādinā taṃtaṃbhāvanānukkamena pathavīkasiṇādīsu taṃtadārammaṇesu nimittaṃ uggaṇhantassa. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana bhāvanā <span class="bld">visuddhimaggato</span> (visuddhi. 1.54 ādayo) gahetabbā. Duvidhampi hi bhāvanāvidhānaṃ idha ācariyena <a name="M0.0263"></a> atisaṅkhepato vuttaṃ, tadatthadassanatthañca vitthāranaye āhariyamāne atippapañco siyāti mayampi taṃ na vitthāressāma. <span class="bld">Yadā pana taṃ nimittaṃ cittena samuggahita</span>nti evaṃ pavattānupubbabhāvanāvasena yadā taṃ parikammanimittaṃ cittena sammā uggahitaṃ hoti. <span class="bld">Manodvārassa āpāthamāgata</span>nti cakkhuṃ nimmīletvā, aññattha gantvā vā manasi karontassa kasiṇamaṇḍalasadisameva hutvā manodvārikajavanānaṃ āpāthaṃ āgataṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti visesato cittekaggatāpattiyā samāhitā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Cittasamādhānavasena puggalopi samāhitoyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tathā samāhitassā’’</span>ti. <span class="bld">Tappaṭibhāga</span>nti uggahanimittasadisaṃ, tatoyeva hi taṃ ‘‘paṭibhāganimitta’’nti vuccati. Taṃ pana uggahanimittato atiparisuddhaṃ hoti. <span class="bld">Vatthudhammavimuccita</span>nti paramatthadhammato vimuttaṃ, vatthudhammato vā kasiṇamaṇḍalagatakasiṇadosato vinimuttaṃ. Bhāvanāya nibbattattā <span class="bld">bhāvanāmayaṃ. Samappita</span>nti suṭṭhu appitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Tato paṭṭhāyā</span>ti paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Pañcasu jhānaṅgesu ekekārammaṇe uppannāvajjanānantaraṃ catupañcajavanakatipayabhavaṅgato <a name="V0.0229"></a> paraṃ agantvā aparāparaṃ jhānaṅgāvajjanasamatthatā <span class="bld">āvajjanavasitā</span> nāma. Samāpajjitukāmatānantaraṃ katipayabhavaṅgato paraṃ agantvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjituṃ samatthatā <span class="bld">samāpajjanavasitā</span> nāma. Setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ bhavaṅgavegaṃ upacchinditvā yathāparicchinnakālaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā bhavaṅgapātato rakkhaṇayogyatā <span class="bld">adhiṭṭhānavasitā</span> nāma. Yathā paricchinnakālaṃ anatikkamitvā jhānato vuṭṭhānasamatthatā <span class="bld">vuṭṭhānavasitā</span> nāma. Atha vā yathāparicchinnakālato uddhaṃ gantuṃ adatvā ṭhapanasamatthatā <span class="bld">adhiṭṭhānavasitā</span> <a name="M0.0264"></a> nāma. Yathāparicchinnakālato anto avuṭṭhahitvā yathākālavaseneva vuṭṭhānasamatthatā <span class="bld">vuṭṭhānavasitā</span> nāmāti alamatippapañcena. Paccavekkhaṇavasitā pana āvajjanavasitāya eva siddhā. Āvajjanānantarajavanāneva hi paccavekkhaṇajavanāni nāma. <span class="bld">Vitakkādioḷārikaṅgaṃ pahānāyā</span>ti dutiyajjhānādīhi vitakkādioḷārikaṅgānaṃ jhānakkhaṇe anuppādāya. <span class="bld">Padahato</span>ti parikammaṃ karontassa. Tassa pana upacārabhāvanā nipphannā nāma hoti vitakkādīsu nikantivikkhambhanato paṭṭhāyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yathāraha</span>nti taṃtaṃjhānikakasiṇādiārammaṇānurūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Ākāsakasiṇassa ugghāṭetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ākāsavajjitesū’’</span>ti. <span class="bld">Kasiṇa</span>nti kasiṇapaṭibhāganimittaṃ. <span class="bld">Ugghāṭetvā</span>ti amanasikāravasena uddharitvā. <span class="bld">Anantavasena parikammaṃ karontassā</span>ti ‘‘anantaṃ ākāsaṃ, anantaṃ ākāsa’’nti ākāsaṃ ārabbha parikammaṃ karontassa, na pana kevalaṃ ‘‘anantaṃ ananta’’nti. Evaṃ viññāṇañcāyatanepi. ‘‘Ananta’’nti avatvāpi ‘‘ākāso ākāso (visuddhi. 1.276), viññāṇaṃ viññāṇa’’nti (visuddhi. 1.281) manasi kātuṃ vaṭṭatīti ācariyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">‘‘Santametaṃ, paṇītameta’’nti parikammaṃ karontassā</span>ti abhāvamattārammaṇatāya ‘‘etaṃ santaṃ, etaṃ paṇīta’’nti bhāventassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Avasesesu cā</span>ti kasiṇādīhi saha appanāvahakammaṭṭhānato avasesesu buddhānussatiādīsu aṭṭhasu<a name="M0.0265"></a>, saññāvavatthānesu cāti dasasu kammaṭṭhānesu. <span class="bld">Parikammaṃ katvā</span>ti ‘‘so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho’’tyādinā (visuddhi. 1.124) vuttavidhānena parikammaṃ katvā. <span class="bld">Sādhukamuggahite</span>ti buddhādiguṇaninnapoṇapabbhāracittatāvasena suṭṭhu uggahite. <span class="bld">Parikammañca samādhiyatī</span>ti parikammabhāvanā samāhitā nipphajjati. <span class="bld">Upacāro ca sampajjatī</span>ti nīvaraṇāni vikkhambhento upacārasamādhi ca uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Abhiññāvasena</span> <a name="V0.0230"></a> <span class="bld">pavattamāna</span>nti abhivisesato jānanaṭṭhena abhiññāsaṅkhātaṃ iddhividhādipañcalokiyābhiññāvasena pavattamānaṃ, <span class="bld">abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvā</span>ti kasiṇānulomādīhi cuddasahākārehi (visuddhi. 2.365) cittaṃ paridametvā abhinīhārakkhamaṃ katvā upekkhekaggatāyogato anurūpattā ca rūpāvacarapañcamajjhānameva abhiññānaṃ pādakaṃ patiṭṭhābhūtaṃ pathavādikasiṇārammaṇaṃ pañcamajjhānaṃ, taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya. <span class="bld">Adhiṭṭheyyādikamāvajjetvā</span>ti iddhividhañāṇassa parikammakāle adhiṭṭhātabbaṃ vikubbanīyaṃ satādikaṃ komārarūpādikaṃ, dibbasotassa parikammakāle thūlasukhumabhedaṃ saddaṃ, cetopariyañāṇassa parikammakāle parassa hadayaṅgatavaṇṇadassanena sarāgādibhedaṃ cittaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇassa parikammasamaye purimabhavesu cuticittādibhedaṃ pubbe nivutthakkhandhaṃ, dibbacakkhussa parikammasamaye obhāsapharitaṭṭhānagataṃ rūpaṃ vā āvajjetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parikammaṃ karontassā</span>ti ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homī’’tyādinā parikammaṃ karontassa. <span class="bld">Rūpādīsū</span>ti parikammavisayabhūtesu rūpapādakajjhānasaddaparacittapubbenivutthakkhandhādibhedesu ārammaṇesu. Ettha hi iddhividhañāṇassa tāva pādakajjhānaṃ, kāyo, rūpādiadhiṭṭhāne rūpādīni cāti cha ārammaṇāni<a name="M0.0266"></a>. Tattha pādakajjhānaṃ atītameva, kāyo paccuppanno, itaraṃ paccuppannamanāgataṃ vā. Dibbasotassa pana saddoyeva, so ca kho paccuppanno. Paracittavijānanāya pana atīte sattadivasesu, anāgate sattadivasesu ca pavattaṃ parittādīsu yaṃ kiñci tikālikaṃ cittameva ārammaṇaṃ hotīti <span class="bld">mahāaṭṭhakathācariyā</span> (visuddhi. 2.416; dha. sa. aṭṭha. 1434).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgahakārā pana</span> ‘‘cattāropi khandhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1434) vadanti, kathaṃ panassā paccuppannacittārammaṇatā, nanu ca āvajjanāya gahitameva iddhicittassa ārammaṇaṃ hoti, āvajjanāya ca paccuppannacittamārammaṇaṃ katvā nirujjhamānāya taṃsamakālameva parassa cittampi nirujjhatīti āvajjanajavanānaṃ kālavasena ekārammaṇatā na siyā, maggaphalavīthito aññattha āvajjanajavanānaṃ kathañca nānārammaṇatā na adhippetāti? <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (visuddhi. 2.416; dha. sa. aṭṭha. 1434) tāva santatiaddhāpaccuppannārammaṇatā yojitā. <span class="bld">Ānandācariyo</span> (dha. sa. mūlaṭī. 1434 thoka visadisaṃ) pana bhaṇati ‘‘pādakajjhānato vuṭṭhāya paccuppannādivibhāgaṃ akatvā kevalaṃ ‘imassa cittaṃ <a name="V0.0231"></a> jānāmi’cceva parikammaṃ katvā punapi pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya aviseseneva cittaṃ āvajjetvā tiṇṇaṃ, catunnaṃ vā parikammānaṃ anantaraṃ cetopariyañāṇena parassa cittaṃ paṭivijjhati rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Pacchā kāmāvacaracittena sarāgādivavatthānampi karoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tāni ca sabbāni abhimukhībhūtacittārammaṇāneva, aniṭṭhe ca ṭhāne nānārammaṇatādoso natthi abhinnākārappavattito’’ti. Pubbenivāsānussatiñāṇassa pubbe nivutthakkhandhā, khandhappaṭibaddhāni ca nāmagottāni, nibbānañca ārammaṇaṃ hoti, dibbacakkhussa pana rūpameva <a name="M0.0267"></a> paccuppannanti ayametesaṃ ārammaṇavibhāgo. <span class="bld">Yathārahamappetī</span>ti taṃtaṃparikammānurūpato appeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Idāni ārammaṇānaṃ bhedena abhiññābhedaṃ dassetuṃ ‘‘iddhividhā’’tyādimāha. Adhiṭṭhānādi iddhippabhedo etissāti <span class="bld">iddhividhā</span>. Dibbānaṃ sotasadisatāya, dibbavihārasannissitatāya ca dibbañca taṃ sotañcāti <span class="bld">dibbasotaṃ</span>. Paresaṃ cittaṃ viññāyati etāyāti <span class="bld">paracittavijānanā</span>. Attano santāne nivutthavasena ceva gocaranivāsavasena ca pubbe atītabhavesu khandhādīnaṃ anussaraṇaṃ <span class="bld">pubbenivāsānussati</span>. Vuttanayena dibbañca taṃ cakkhu cāti <span class="bld">dibbacakkhu</span>. ‘Cutūpapātañāṇa’nti pana dibbacakkhumeva vuccati. Yathākammūpagañāṇaanāgataṃsañāṇānipi dibbacakkhuvaseneva ijjhanti. Na hi tesaṃ visuṃ parikammaṃ atthi. Tattha anāgataṃsañāṇassa tāva anāgate sattadivasato paraṃ pavattanakaṃ cittacetasikaṃ dutiyadivasato paṭṭhāya pavattanakañca yaṃ kiñci ārammaṇaṃ hoti. Tañhi savisaye sabbaññutaññāṇagatikanti. Yathā kammūpagañāṇassa pana kusalākusalasaṅkhātā cetanā, cattāropi vā khandhā ārammaṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gocaravasena bhedo <span class="bld">gocarabhedo</span>.</p>
- <p class="centered">Gocarabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Samathakammaṭṭhānavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Vipassanākammaṭṭhānaṃ</p>
- <p class="subhead">Visuddhibhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. Aniccādivasena <a name="V0.0232"></a> vividhākārena passatīti vipassanā, aniccānupassanādikā bhāvanāpaññā. Tassā kammaṭṭhānaṃ, sāyeva vā kammaṭṭhānanti vipassanākammaṭṭhānaṃ. Tasmiṃ <span class="bld">vipassanākammaṭṭhāne</span> sattavidhena visuddhisaṅgahoti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. Aniccatāyeva <a name="M0.0268"></a> lakkhaṇaṃ lakkhitabbaṃ, lakkhīyati anenāti vā <span class="bld">aniccalakkhaṇaṃ</span>. Udayavayapaṭipīḷanasaṅkhātadukkhabhāvo va lakkhaṇanti <span class="bld">dukkhalakkhaṇaṃ</span>. Paraparikappitassa attano abhāvo anattatā, tadeva lakkhaṇanti <span class="bld">anattalakkhaṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ anu anu passanā <span class="bld">aniccānupassanā</span>dikā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Khandhādīnaṃ kalāpato sammasanavasappavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">sammasanañāṇaṃ</span>. Uppādabhaṅgānupassanāvasappavattañāṇaṃ <span class="bld">udayabbayañāṇaṃ</span>. Udayaṃ muccitvā vaye pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">bhaṅgañāṇaṃ</span>. Saṅkhārānaṃ bhayato anupassanāvasena pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">bhayañāṇaṃ,</span> diṭṭhabhayānaṃ ādīnavato pekkhaṇavasena pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">ādīnavañāṇaṃ,</span> diṭṭhādīnavesu nibbindanavasappavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">nibbidāñāṇaṃ</span>. Nibbinditvā saṅkhārehi muccitukamyatāvasena pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">muccitukamyatāñāṇaṃ</span>. Muccanassa upāyasampaṭipādanatthaṃ puna saṅkhārānaṃ pariggahavasappavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">paṭisaṅkhāñāṇaṃ</span>. Paṭisaṅkhātadhammesu bhayanandīvivajjanavasena ajjhupekkhitvā pavattaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">saṅkhārupekkhāñāṇaṃ</span>. Purimānaṃ navannaṃ kiccanipphattiyā, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ anukūlaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">anulomañāṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Attasuññatāya <span class="bld">suññato</span>. Saṃyojanādīhi vimuccanaṭṭhena <span class="bld">vimokkho</span>. Niccanimittādino abhāvato <span class="bld">animitto</span>. Paṇihitassa taṇhāpaṇidhissa abhāvato <span class="bld">appaṇihito</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Yo <a name="V0.0233"></a> naṃ pāti, taṃ mokkheti apāyādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ, tadeva kāyaduccaritādīhi saṃvaraṇato saṃvaro, samādhānopadhāraṇaṭṭhena sīlañcāti <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasīlaṃ</span>. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rūpādīsu saṃvaraṇavasena <a name="M0.0269"></a> pavattaṃ sīlaṃ <span class="bld">indriyasaṃvarasīlaṃ</span>. Micchājīva vivajjanena ājīvassa parisuddhivasappavattaṃ <span class="bld">ājīvapārisuddhisīlaṃ</span>. Paccaye sannissitaṃ tesaṃ idamatthikatāya paccavekkhaṇasīlaṃ <span class="bld">paccayasannissitasīlaṃ</span>. Catubbidhattā desanāsaṃvarapariyeṭṭhipaccavekkhaṇavasena, parisuddhattā ca <span class="bld">catupārisuddhisīlaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Cittavisuddhi nāma</span> cittassa vinīvaraṇabhāvāpādanavasena visodhanato, cittasīsena niddiṭṭhattā, visuddhattā cāti vā katvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. ‘‘Dhammānaṃ sāmaññasabhāvo lakkhaṇaṃ, kiccasampattiyo raso, upaṭṭhānākāro, phalañca paccupaṭṭhāna’’nti evaṃ vuttānaṃ lakkhaṇādīnaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo phasso, kakkhaḷalakkhaṇā pathavī’’tyādinā vitthārato, ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’ntyādinā saṅkhepato ca pariggaho paccattalakkhaṇādivasena paricchijja gahaṇaṃ dukkhasaccavavatthānaṃ <span class="bld">diṭṭhivisuddhi nāma</span> ‘‘nāmarūpato attā natthī’’ti dassanato diṭṭhi ca attadiṭṭhimalavisodhanato visuddhi cāti katvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Paccayapariggaho</span>ti nāmañca rūpañca paṭisandhiyaṃ tāva avijjātaṇhāupādānakammahetuvasena nibbattati. Pavattiyañca rūpaṃ kammacittautuāhārapaccayavasena, nāmañca cakkhurūpādinissayārammaṇādipaccayavasena, visesato ca yonisomanasikārādicatucakkasampattiyā kusalaṃ, tabbipariyāyena akusalaṃ, kusalākusalavasena vipāko bhavaṅgādivasena āvajjanaṃ, khīṇāsavasantānavasena kiriyajavanaṃ, āvajjanañca uppajjatīti evaṃ sādhāraṇāsādhāraṇavasena tīsu addhāsu nāmarūpappavattiyā paccakkhādisiddhassa kammādipaccayassa pariggaṇhanaṃ samudayasaccassa vavatthānaṃ <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma</span> ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntyādikāya <a name="M0.0270"></a> (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasavidhāya, ‘‘sattharikaṅkhatī’’tyādikāya (dha. sa. 1123; vibha. 915) aṭṭhavidhāya ca kaṅkhāya vitaraṇato atikkamanato kaṅkhāvitaraṇā, ahetukavisamahetudiṭṭhimalavisodhanato visuddhi cāti katvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Tato</span> <a name="V0.0234"></a> paccayapariggahato paraṃ <span class="bld">tathāpariggahitesu</span> paccattalakkhaṇādivavatthānavasena, paccayavavatthānavasena ca pariggahitesu lokuttaravajjesu tibhūmipariyāpannesu nāmarūpesu <span class="bld">atītādibhedabhinnesu khandhādinayamārabbha</span> pañcakkhandhachadvārachaḷārammaṇachadvārappavattadhammādivasena āgataṃ khandhādinayaṃ ārabbha <span class="bld">kalāpavasena</span> piṇḍavasena <span class="bld">saṅkhipitvā</span> yaṃ atīte jātaṃ rūpaṃ, taṃ atīteva niruddhaṃ. Yaṃ anāgate bhāvi rūpaṃ, tampi tattheva nirujjhissati. Yaṃ paccuppannaṃ, taṃ anāgataṃ appatvā ettheva nirujjhati, tathā ajjhattabahiddhasukhumaoḷārikahīnapaṇītarūpādayo. Tasmā <span class="bld">‘‘aniccaṃ</span> attādivasena na iccaṃ anupagantabbaṃ <span class="bld">khayaṭṭhena</span> khayagamanato, <span class="bld">dukkhaṃ bhayaṭṭhena</span> bhayakarattā, <span class="bld">anattā asārakaṭṭhena</span> attasārādiabhāvenā’’ti ca ‘‘cakkhuṃ aniccaṃ…pe… mano. Rūpaṃ…pe… dhammā. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’tyādinā (paṭi. ma. 1.48) atītādiaddhāvasena, atītādisantānavasena, atītādikhaṇavasena ca <span class="bld">sammasanañāṇena</span> hutvāabhāvaudayabbayapaṭipīḷanaavasavattanākārasaṅkhātalakkhaṇattayasammasanavasappavattena kalāpasammasanañāṇena lakkhaṇattayaṃ <span class="bld">sammasantassa</span> parimajjantassa.</p>
- <p class="bodytext">Sammasanañāṇe pana uppanne puna <span class="bld">tesveva</span> saṅkhāresu ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo, tathā avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho’’ti <a name="M0.0271"></a> (paṭi. ma. 1.50) evaṃ rūpakkhandhe vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesupi āhāraṃ apanetvā ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti ca evaṃ phassaṃ pakkhipitvā, viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti nāmarūpaṃ pakkhipitvā paccayasamudayavasena, paccayanirodhavasena ca, paccaye anāmasitvā paccuppannakkhandhesu nibbattilakkhaṇamattassa, vipariṇāmalakkhaṇamattassa ca dassanena khaṇavasena cāti ekekasmiṃ khandhe <span class="bld">paccayavasena</span> catudhā, <span class="bld">khaṇavasena</span> ekadhā cāti pañcadhā udayaṃ, pañcadhā vayanti dasadasaudayabbayadassanavasena samapaññāsākārehi <span class="bld">udayabbayañāṇena udayabbayaṃ samanupassantassa</span> āraddhavipassakassa yogino vipassanācittasamuṭṭhāno sarīrato niccharaṇakaālokasaṅkhāto <span class="bld">obhāso,</span> vipassanācittasahajātā khuddikādipañcavidhā (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesavāra jhānaṅgarāsivaṇṇanā) <span class="bld">pīti,</span> tathā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittavasena duvidhā <span class="bld">passaddhi,</span> balavasaddhindriyasaṅkhāto <span class="bld">adhimokkho,</span> sammappadhānakiccasādhako vīriyasambojjhaṅgasaṅkhāto <span class="bld">paggaho,</span> atipaṇītaṃ <span class="bld">sukhaṃ,</span> indavissaṭṭhavajirasadisaṃ tilakkhaṇavipassanābhūtaṃ <a name="V0.0235"></a> <span class="bld">ñāṇaṃ,</span> satipaṭṭhānabhūtā cirakatādianussaraṇasamatthā upaṭṭhānasaṅkhātā sati, samappavattavipassanāsahajātā upekkhāsambojjhaṅgabhūtā tatramajjhattupekkhā, manodvāre āvajjhanupekkhā cāti duvidhāpi <span class="bld">upekkhā,</span> obhāsādīsu uppannesu ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo’’tyādinā (visuddhi. 2.733) nayena tattha ālayaṃ kurumānā sukhumataṇhā rūpa<span class="bld">nikanti</span>cāti obhāsādīsu dasasu vipassanupakkilesesu uppannesu ‘‘na vata me ito pubbe evarūpā obhāsādayo uppannapubbā addhā maggappattosmi, phalappattosmī’’ti (visuddhi. 2.733) aggahetvā ‘‘ime obhāsādayo <a name="M0.0272"></a> taṇhādiṭṭhimānavatthutāya na maggo, atha kho vipassanupakkilesā eva, tabbinimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti evaṃ maggāmaggalakkhaṇassa vavatthānaṃ nicchayanaṃ maggāmaggassa jānanato, dassanato, amagge maggasaññāya visodhanato ca <span class="bld">maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Yāvānulomā</span>ti yāva saccānulomañāṇā. <span class="bld">Nava vipassanāñāṇānī</span>ti (visuddhi. 2.737 ādayo) khandhānaṃ udayañca vayañca jānanakaṃ <span class="bld">udayabbayañāṇaṃ,</span> udayaṃ muñcitvā bhaṅgamattānupekkhakaṃ <span class="bld">bhaṅgañāṇaṃ,</span> bhaṅgavasena upaṭṭhitānaṃ sīhādīnaṃ viya bhāyitabbākārānupekkhakaṃ <span class="bld">bhayañāṇaṃ,</span> tathānupekkhitānaṃ ādittagharassa viya ādīnavākārānupekkhakaṃ <span class="bld">ādīnavañāṇaṃ,</span> diṭṭhādīnavesu nibbindanavasena pavattaṃ <span class="bld">nibbidāñāṇaṃ,</span> jālādito macchādikā viya tehi tebhūmakadhammehi muccitukāmatāvasena pavattaṃ <span class="bld">muccitukamyatāñāṇaṃ,</span> muccanupāyasampādanatthaṃ diṭṭhādīnavesupi samuddasakuṇī viya punappunaṃ sammasanavasappattaṃ <span class="bld">paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ,</span> cattabhariyo puriso viya diṭṭhādīnavesu tesu saṅkhāresu upekkhanākārappavattaṃ <span class="bld">saṅkhārupekkhāñāṇaṃ,</span> aniccādilakkhaṇavipassanatāya heṭṭhā pavattānaṃ aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ, uddhaṃ maggakkhaṇe adhigantabbānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammānañca anulomato maggavīthiyaṃ gotrabhuto pubbe pavattaṃ saccānulomikañāṇasaṅkhātaṃ navamaṃ <span class="bld">anulomañāṇa</span>nti imāni nava ñāṇāni ñāṇadassanavisuddhiyā paṭipadābhāvato tilakkhaṇajānanaṭṭhena, paccakkhato dassanaṭṭhena, paṭipakkhato visuddhattā ca <span class="bld">paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Vipassanāya paripāko <span class="bld">vipassanāparipāko,</span> saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Taṃ <span class="bld">āgamma</span> paṭicca. Idāni <span class="bld">appanā</span> <span class="bld">uppajjissatī</span>ti <a name="M0.0273"></a> ‘‘idāni appanāsaṅkhāto lokuttaramaggo uppajjissatī’’ti vattabbakkhaṇe. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti saṅkhārupekkhāya gahitesu tīsu ekaṃ yaṃ kiñci.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. Vipassanāya <a name="V0.0236"></a> matthakappattiyā <span class="bld">sikhāppattā</span>. Anulomañāṇasahitatāya <span class="bld">sānulomā</span>. Sā eva saṅkhāresu udāsīnattā <span class="bld">saṅkhārupekkhā</span>. Yathānurūpaṃ apāyādito, saṅkhāranimittato ca vuṭṭhahanato vuṭṭhānasaṅkhātaṃ maggaṃ gacchatīti <span class="bld">vuṭṭhānagāminī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Abhisambhonta</span>nti pāpuṇantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Parijānanto</span>ti ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito ūnādhika’’nti paricchijja jānanto. <span class="bld">Sacchikaronto</span>ti ārammaṇakaraṇavasena paccakkhaṃ karonto. <span class="bld">Maggasaccaṃ bhāvanāvasenā</span>ti maggasaccasaṅkhātassa sampayuttamaggasaṅkhātassa catutthasaccassa sahajātādipaccayo hutvā vaḍḍhanavasena. Ekasseva ñāṇassa catukiccasādhanaṃ padīpādīnaṃ vaṭṭidāhādicatukiccadassanato, ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tyādi (saṃ. ni. 5.1100; visuddhi. 2.839) āgamato ca sampaṭicchitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Dve tīṇi phalacittāni pavattitvā</span>ti magguppattiyā anurūpato dve vā tīṇi vā phalacittāni apanītaggimhi ṭhāne uṇhattanibbāpanatthāya ghaṭehi abhisiñcamānamudakaṃ viya samucchinnakilesepi santāne darathapaṭippassambhakāni hutvā pavattitvā, tesaṃ pavattiyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paccavekkhaṇañāṇānī</span>ti maggaphalādivisayāni kāmāvacarañāṇāni, yāni sandhāya ‘‘vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (mahāva. 23) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Idāni paccavekkhaṇāya bhūmiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggaṃ phalañcā’’</span>tyādi vuttaṃ. Tattha ‘‘imināva vatāhaṃ maggena āgato’’ti <a name="M0.0274"></a> <span class="bld">maggaṃ paccavekkhati</span>. Tato ‘‘ayaṃ nāma me ānisaṃso laddho’’ti tassa <span class="bld">phalaṃ,</span> tato ‘‘ayaṃ nāma me dhammo ārammaṇato sacchikato’’ti <span class="bld">nibbānañca paṇḍito paccavekkhati.</span> Tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti <span class="bld">pahīne kilese,</span> ‘‘ime nāma avasiṭṭhā’’ti avasiṭṭhakilese paccavekkhati vā, na vā. Koci sekkho paccavekkhati, koci na paccavekkhati. Tattha kāmacārotyadhippāyo. Tathā hi mahānāmo sakko ‘‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno’’ti (ma. ni. 1.175; visuddhi. 2.812) appahīne kilese pucchi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ natthi sabbakilesānaṃ <a name="V0.0237"></a> pahīnattā, tasmā tiṇṇaṃ sekkhānaṃ pannarasa arahato cattārīti ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chabbisuddhikamenā</span>ti (visuddhi. 2.662 ādayo) sīlacittavisuddhīnaṃ vasena mūlabhūtānaṃ dvinnaṃ, diṭṭhivisuddhiādīnaṃ vasena sarīrabhūtānaṃ catunnanti etāsaṃ channaṃ visuddhīnaṃ kamena. Catunnaṃ saccānaṃ jānanatā, paccakkhakaraṇato, kilesamalehi visuddhattā ca <span class="bld">ñāṇadassanavisuddhi nāma</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti vipassanākammaṭṭhāne.</p>
- <p class="centered">Visuddhibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vimokkhabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ uddese. Saṅkhāresu ‘‘yo attābhiniveso kammassa kārako phalassa ca vedako eso me attā’’ti evaṃ abhiniveso daḷhaggāho, taṃ muñcantī <a name="M0.0275"></a> ‘‘anattā’’ti pavattā anupassanāva attasuññatākārānupassanato <span class="bld">suññatānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ</span> paṭipakkhato vimuttivasena vimokkhasaṅkhātassa lokuttaraṃ maggaphalassa dvāraṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Saṅkhāresu ‘‘anicca’’nti pavattā anupassanā anicce ‘‘nicca’’nti (a. ni. 4.49; paṭi. ma. 1.236; vibha. 939) pavattaṃ saññācittadiṭṭhivipallāsasaṅkhātaṃ <span class="bld">vipallāsanimittaṃ muñcantī</span> pajahantī vipallāsanimittarahitākārānupassanato <span class="bld">animittānupassanā nāma</span> vimokkhamukhaṃ hotīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. ‘‘Dukkha’’nti pavattānupassanā saṅkhāresu ‘‘etaṃ mama, etaṃ sukha’’ntyādinā nayena pavattaṃ <a name="V0.0238"></a> kāmabhavataṇhāsaṅkhātaṃ <span class="bld">taṇhāpaṇidhiṃ</span> taṇhāpatthanaṃ <span class="bld">muñcantī</span> dukkhākāradassanena pariccajantī paṇidhirahitākārānupassanato <span class="bld">appaṇihitānupassanā nāma</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā etāsaṃ tissannaṃ etāni tīṇi nāmāni, tasmā yadi vuṭṭhānagāminivipassanā anattato vipassati. <span class="bld">Maggo suññato nāma vimokkho hoti</span> āgamanavasena laddhanāmattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">Vipassanāgamanavasenā</span>ti vipassanāsaṅkhātāgamanavasena. Āgacchati etena maggo, phalañcāti vipassanāmaggo idha <span class="bld">āgamanaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Yathāvuttanayenā</span>ti pubbe vuttaanattānupassanādivasena. <span class="bld">Yathāsakaṃ phalamuppajjamānampī</span>ti yathāladdhamaggassa phalabhūtaṃ attano attano phalaṃ uppajjamānampi maggāgamanavasena alabhitvā vipassanāgamanavaseneva tīṇi nāmāni labhati <a name="M0.0276"></a> phalasamāpattikāle tadā maggappavattābhāvena tassa dvārabhāvāyogato. <span class="bld">Ārammaṇavasenā</span>ti sabbasaṅkhārasuññatattā, saṅkhāranimittarahitattā, taṇhāpaṇidhirahitattā ca suññataanimittaappaṇihitanāmavantaṃ nibbānaṃ ārabbha pavattattā tassa vasena. <span class="bld">Sarasavasenā</span>ti rāgādisuññatattā, rūpanimittādiārammaṇarahitattā, kilesapaṇidhirahitattā attano guṇavasena. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti maggavīthiyaṃ, phalasamāpattivīthiyañca. <span class="bld">Sabbesampī</span>ti maggassa, phalassapi.</p>
- <p class="centered">Vimokkhabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Puggalabhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Sattakkhattuṃ sattasu vāresu kāmasugatiyaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ paramaṃ etassāti <span class="bld">sattakkhattuparamo</span> na pana aṭṭhamādikāmabhavagāmītyadhippāyo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti <a name="V0.0239"></a> (khu. pā. 6.9; su. ni. 232; netti. 115). Rūpārūpasugatibhavaṃ pana sattavārato parampi gacchatīti ācariyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Rāgadosamohāna</span>nti mohaggahaṇaṃ rāgadosekaṭṭhamohaṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Khīṇā cattāro āsavā etassāti <span class="bld">khīṇāsavo</span>. Dakkhiṇārahesu aggattā <span class="bld">aggadakkhiṇeyyo</span>.</p>
- <p class="centered">Puggalabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Samāpattibhedavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Sabbesampī</span>ti catunnampi ariyapuggalānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Cittacetasikānaṃ <a name="M0.0277"></a> appavattisaṅkhātassa nirodhassa samāpatti <span class="bld">nirodhasamāpatti,</span> diṭṭheva dhamme cittanirodhaṃ patvā viharaṇaṃ. <span class="bld">Anāgāmīnañcā</span>ti kāmarūpabhavaṭṭhānaṃ aṭṭhasamāpattilābhīnameva anāgāmīnaṃ, tathā khīṇāsavānañca. <span class="bld">Tatthā</span>ti nirodhasamāpattiyaṃ. <span class="bld">Yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā</span>ti evaṃ samathavipassanānaṃ yuganaddhabhāvāpādanavasena yāva ākiñcaññāyatanaṃ, tāva gantvā. <span class="bld">Adhiṭṭheyyādika</span>nti kāyapaṭibaddhaṃ ṭhapetvā visuṃ visuṃ ṭhapitacīvarādiparikkhāragehādīnaṃ aggiādinā avināsanādhiṭṭhānaṃ, saṃghapaṭimānanasatthupakkosanānaṃ puretaraṃ vuṭṭhānaṃ, sattāhabbhantare āyusaṅkhārappavattiolokananti catubbidhaṃ adhiṭṭhānādikaṃ pubbakiccaṃ katvā.</p>
- <p class="centered">Samāpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Vipassanākammaṭṭhānavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Uyyojanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Paṭipattirasassāda</span>nti <a name="V0.0240"></a> jhānasukhaphalasukhādibhedaṃ samathavipassanāpaṭipattirasassādaṃ.</p>
- <p class="centered">Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya</p>
- <p class="centered">Kammaṭṭhānaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">(Ka) cārittena kulācārena sobhite visālakule udayo nibbatti yassa, tena, kammādivisayāya saddhāya abhivuddho parisuddho ca dānasīlādiguṇānaṃ udayo yassa, tena, <span class="bld">nampavhayena</span> nampanāmakena, <span class="bld">parānukampaṃ</span> sāsane sukhotaraṇaparipācanalakkhaṇaṃ parānuggahaṃ, <span class="bld">paṇidhāya</span> patthetvā yaṃ pakaraṇaṃ <span class="bld">patthitaṃ</span> abhiyācitaṃ, taṃ ettāvatā pariniṭṭhitanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">(Kha) <span class="bld">tena</span> <a name="M0.0278"></a> pakaraṇappasutena vipulena puññena paññāvadātena ariyamaggapaññāparisuddhena sīlādiguṇena sobhitā. Tatoyeva lajjino bhikkhū, dhaññānaṃ adhivāsabhūtaṃ, <span class="bld">uditoditaṃ</span> accantappasiddhaṃ, <span class="bld">mūlasomaṃ</span> nāma vihāraṃ, puññavibhavassa udayasaṅkhātāya maṅgalatthāya āyukantaṃ maññantu, tattha nivāsino bhikkhū īdisā hontūtyadhippāyo.</p>
- <p class="centered">Nigamanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā cāyaṃ abhidhammatthavibhāvinī nāma.</p>
- <p class="centered">Abhidhammatthasaṅgahaṭīkā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">1</span>. Ramme <span class="bld">pulatthi</span>nagare nagarādhirāje,</p>
- <p class="gatha2">Raññā <span class="bld">parakkama</span>bhujena mahābhujena;</p>
- <p class="gatha3">Kārāpite <a name="V0.0241"></a> vasati <span class="bld">jetavane</span> vihāre;</p>
- <p class="gathalast">Yo rammahammiyavarūpavanābhirāme.</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">2</span>. Sampannasīladamasaṃyamatositehi,</p>
- <p class="gatha2">Sammānito vasigaṇehi guṇākarehi;</p>
- <p class="gatha3">Patto munindavacanādisu nekagantha-</p>
- <p class="gathalast">Jātesu cācariyataṃ mahitaṃ vidūhi.</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">3</span>. Ñāṇānubhāvamiha yassa ca sūcayantī,</p>
- <p class="gatha2">Saṃvaṇṇanā ca vinayaṭṭhakathādikānaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Sāratthadīpanimukhā madhuratthasāra-</p>
- <p class="gathalast">Sandīpanena sujanaṃ paritosayantī.</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">4</span>. Tassānukampamavalambiya <a name="M0.0279"></a> <span class="bld">sāriputta</span>-</p>
- <p class="gatha2">Ttherassa thāmagatasāraguṇākarassa;</p>
- <p class="gatha3">Yo nekaganthavisayaṃ paṭutaṃ alatthaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Tassesa ñāṇavibhavo vibhavekahetu.</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">5</span>. Sohametassa saṃsuddha-vāyāmassānubhāvato;</p>
- <p class="gathalast">Addhāsāsanadāyādo, hessaṃ metteyyasatthuno.</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">6</span>. Jotayantaṃ tadā tassa, sāsanaṃ suddhamānasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Passeyyaṃ sakkareyyañca, garuṃ me sārisambhavaṃ.</p>
- <p class="gatha1"><span class="paranum">7</span>. Dinehi catuvīsehi, ṭīkāyaṃ niṭṭhitā yathā;</p>
- <p class="gathalast">Tathā kalyāṇasaṅkappā, sīghaṃ sijjhantu pāṇinanti.</p>
- <p class="centered">Iti bhadantasāriputtamahātherassa sissena racitā</p>
- <p class="centered">Abhidhammatthavibhāvinī nāma</p>
- <p class="centered">Abhidhammatthasaṅgahaṭīkā niṭṭhitā.</p>
- </body>
|