| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
- <p class="book">Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā</p>
- <p class="chapter">Dhātukathāpakaraṇa-mūlaṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dhātukathāpakaraṇaṃ <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> desento bhagavā yasmiṃ samaye desesi, taṃ samayaṃ dassetuṃ, vibhaṅgānantaraṃ desitassa pakaraṇassa dhātukathābhāvaṃ dassetuṃ vā <span class="bld">‘‘aṭṭhārasahī’’</span>tiādimāha. Tattha balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamārassa, appavattikaraṇavasena kilesābhisaṅkhāramārānaṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamārassa, maccumārassa ca bodhimūle eva bhañjitattā parūpanissayarahitaṃ <a name="V0.0002"></a> niratisayaṃ taṃ bhañjanaṃ upādāya bhagavā eva ‘‘mārabhañjano’’ti thomito. Tattha māre abhañjesi, mārabhañjanaṃ vā etassa, na pararājādibhañjananti <span class="bld">mārabhañjano</span>. Mahāvikkanto mahāvīriyoti <span class="bld">mahāvīro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Khandhādayo araṇantā dhammā sabhāvaṭṭhena dhātuyo, abhidhammakathādhiṭṭhānaṭṭhena vāti katvā tesaṃ kathanato imassa pakaraṇassa <span class="bld">dhātukathā</span>ti adhivacanaṃ. Yadipi aññesu ca pakaraṇesu te sabhāvā kathitā, ettha pana tesaṃ sabbesaṃ saṅgahāsaṅgahādīsu cuddasasu nayesu ekekasmiṃ kathitattā sātisayaṃ kathananti idameva evaṃnāmakaṃ. Ekadesakathanameva hi aññattha katanti. Khandhāyatanadhātūhi vā khandhādīnaṃ araṇantānaṃ saṅgahāsaṅgahādayo nayā vuttāti tattha mahāvisayānaṃ dhātūnaṃ <a name="M0.0002"></a> vasena dhātūhi kathā <span class="bld">dhātukathā</span>ti evaṃ assa nāmaṃ vuttanti veditabbaṃ. Dvidhā tidhā chadhā aṭṭhārasadhāti anekadhā dhātubhedaṃ pakāsesīti <span class="bld">dhātubhedappakāsano</span>ti. <span class="bld">Tassattha</span>nti tassā dhātukathāya atthaṃ. A-kāre ā-kārassa lopo daṭṭhabbo. ‘‘Yaṃ dhātukatha’’nti vā ettha pakaraṇanti vacanaseso sattannaṃ pakaraṇānaṃ kamena vaṇṇanāya pavattattāti tena yojanaṃ katvā tassa pakaraṇassa atthaṃ <span class="bld">tassattha</span>nti a-kāralopo vā. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ dīpanaṃ suṇātha, <span class="bld">taṃ</span> vā atthaṃ taṃdīpanavacanasavanena upadhārethāti attho. <span class="bld">Samāhitā</span>ti nānākiccehi avikkhittacittā, attano citte āhitāti vā attho.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Mātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Nayamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Ko <a name="M0.0003"></a><a name="V0.0003"></a> panetassa pakaraṇassa paricchedoti? Na so idha vattabbo, <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) pakaraṇaparicchedo vutto evāti dassento āha <span class="bld">‘‘cuddasavidhena vibhattanti vutta’’</span>nti. Khandhādīnaṃ desanā nīyati pavattīyati etehi, khandhādayo eva vā nīyanti ñāyanti etehi pakārehīti nayā, nayānaṃ mātikā uddeso, nayā eva vā mātikāti <span class="bld">nayamātikā</span>. <span class="bld">Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattā</span>ti ‘‘mūlamātikā’’ti vattabbānaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ cuddasannaṃ padānaṃ khandhādidhammavibhajanassa imassa pakaraṇassa mūlabhūtattā nissayabhūtattāti attho.</p>
- <p class="subhead">2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. ‘‘Pañcakkhandhā’’tiādīhi rūpakkhandhādipadāni dassitāni, paṭiccasamuppādavacanena ca yesu dvādasasu aṅgesu paccekaṃ paṭiccasamuppādasaddo vattati, tadatthāni dvādasa padāni dassitānīti tesaṃ tathādassitānaṃ sarūpeneva dassitānaṃ phassādīnañca padānaṃ vasena āha <span class="bld">‘‘pañcavīsādhikena padasatenā’’</span>ti. Tattha kammupapattikāmabhavādīnaṃ idha vibhattānaṃ bhāvanabhavanabhāvena bhave viya sokādīnaṃ jarāmaraṇassa viya aniṭṭhattā tannidānadukkhabhāvena ca jarāmaraṇe antogadhatāya paṭiccasamuppādassa dvādasapadatā daṭṭhabbā. Ettha ca pāḷiyaṃ bhinditvā avissajjitānampi satipaṭṭhānādīnaṃ bhinditvā gahaṇaṃ karonto tesaṃ bhinditvāpi vissajjitabbataṃ dassetīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nayamātikādikā <a name="V0.0004"></a> lakkhaṇamātikantā mātikā pakaraṇantarāsādhāraṇatāya dhātukathāya mātikā nāma, tassā abbhantare vutto vibhajitabbānaṃ uddeso abbhantaramātikā nāmāti imamatthaṃ pakāsento <span class="bld">‘‘ayañhī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">evaṃ avatvā</span>ti yathā ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti ayaṃ dhātukathāmātikato bahiddhā vuttā, evaṃ avatvāti attho. <span class="bld">Dhātukathāya abbhantareyevā</span>ti ca dhātukathāmātikāya abbhantareyevāti attho daṭṭhabbo. Tadāveṇikamātikāabbhantare hi ṭhapitā tassāyeva abbhantare ṭhapitāti vuttā<a name="M0.0004"></a>. Atha vā <span class="bld">evaṃ avatvā</span>ti yathā ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti etena vacanena dhātukathāto bahibhūtā kusalādiaraṇantā mātikā pakaraṇantaragatā vuttā, evaṃ avatvāti attho. <span class="bld">Dhātukathāya abbhantareyevā</span>ti ca imassa pakaraṇassa abbhantare eva sarūpato dassetvā ṭhapitattāti attho. Sabbassa abhidhammassa mātikāya asaṅgahitattā vikiṇṇabhāvena <span class="bld">pakiṇṇakatā</span> veditabbā.</p>
- <p class="subhead">3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Nayānaṃ pavattidvārabhūtā saṅgahāsaṅgahaviyogīsahayogīdhammā nayamukhānīti tesaṃ uddeso <span class="bld">nayamukhamātikā</span>. Cuddasapi hi saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogānaṃ vomissakatāvasena pavattāti yehi te cattāropi honti, te dhammā cuddasannampi nayānaṃ mukhāni hontīti. Tattha saṅgahitenaasaṅgahitapadādīsu saccādīhipi yathāsambhavaṃ saṅgahāsaṅgaho yadipi vutto, so pana saṅgāhakabhūtehi tehi vutto, na saṅgahabhūtehi, sopi ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā’’tiādinā pucchitabbavissajjitabbadhammuddhāre tatthāpi khandhādīheva saṅgahehi niyametvā vutto, tasmā <span class="bld">‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’</span>ti vuttaṃ. Pucchitabbavissajjitabbadhammuddhārepi pana pucchāvissajjanesu ca rūpakkhandhādīnaṃ araṇantānaṃ yathāsambhavaṃ sampayogavippayogā catūheva khandhehi hontīti <span class="bld">‘‘catūhi sampayogo,</span> <span class="bld">catūhi vippayogo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca vippayogo rūpanibbānehipi hoti, kasmā ‘‘catūhi vippayogo’’ti vuttanti? Rūpanibbānehi bhavantassapi catūheva bhāvato. Na hi rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ hoti, nibbānaṃ vā rūpena, catūheva pana khandhehi hotīti catunnaṃ khandhānaṃ rūpanibbānehi vippayogopi vippayujjamānehi catūhi khandhehi niyamito tehi vinā vippayogābhāvato. So cāyaṃ <a name="V0.0005"></a> vippayogo anārammaṇassa, anārammaṇaanārammaṇamissakehi missakassa ca na hoti, anārammaṇassa pana missakassa ca sārammaṇena, sārammaṇassa sārammaṇena anārammaṇena missakena ca hotīti veditabbo.</p>
- <p class="subhead">4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Saṅgahoyeva <a name="M0.0005"></a> <span class="bld">saṅgahanayo. Sabhāgo. Visabhāgo</span>ti etassa ‘‘tīhi saṅgaho, tīhi asaṅgaho’’ti etena, ‘‘catūhi sampayogo, catūhi vippayogo’’ti etenapi visuṃ yojanā kātabbā. Tena saṅgaho asaṅgaho ca sabhāgo visabhāgo ca bhāvo, tathā sampayogo vippayogo cāti ayamattho viññāyati. Yassa vā saṅgaho ca asaṅgaho ca, so dhammo sabhāgo visabhāgo ca, tathā yassa sampayogo vippayogo ca, sopi sabhāgo visabhāgo cāti. Tattha yena rūpakkhandho…pe… manoviññāṇadhātūti dhammā gaṇanaṃ gacchanti, so ruppanādiko samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā, ekuppādādiko sampayoge veditabbo.</p>
- <p class="subhead">5. Bāhiramātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattā</span>ti ‘‘sabbāpi…pe… mātikā’’ti etena ṭhapanākārena bahi piṭṭhito ṭhapitattāti attho. Etena vā ṭhapanākārena kusalādīnaṃ araṇantānaṃ idha aṭṭhapetvā dhātukathāya mātikato bahi pakaraṇantaramātikāya imassa pakaraṇassa mātikābhāvena ṭhapitattā tathā pakāsitattāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgaho asaṅgaho</span>tiādīsu saṅgaho ekavidhova, so kasmā ‘‘catubbidho’’ti vuttoti? Saṅgahoti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā. <span class="bld">Saṅgaho asaṅgaho</span>tiādīsu saddesu saṅgahasaddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhetthattho. Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’tiādīsu ‘‘saṅgaho’’ti vuttoti na koci doso. Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā, na tato pubbeti. Jātisaddassa sāpekkhasaddattā ‘‘jātiyā saṅgaho’’ti vutte ‘‘attano jātiyā’’ti viññāyati sambandhārahassa aññassa avuttattāti <span class="bld">jātisaṅgaho</span>ti rūpakaṇḍe vutto sajātisaṅgaho vutto hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0006"></a><a name="V0.0006"></a> nayamātikāya ‘‘saṅgaho asaṅgaho, sampayogo vippayogo’’ti ime dve pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesā, avasesā niddhāretvā. ‘‘Saṅgahitena asaṅgahita’’nti hi ‘‘saṅgahitena asaṅgahitaṃ asaṅgahita’’nti vattabbe ekassa asaṅgahitasaddassa lopo daṭṭhabbo. Tena saṅgahitavisesavisiṭṭho yo asaṅgahito dhammaviseso, tannissito asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo uddiṭṭho hoti, ‘‘saṅgahitenā’’ti ca visesane karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo tatiyādīsu dasamāvasānesu nayuddesesu chaṭṭhavajjesu. Tesupi hi vuttanayena dvīhi dvīhi padehi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā tattha tattha antimapadasadisena tatiyapadena pucchanavissajjananayā uddiṭṭhāti. Tattha catutthapañcamesu kattuatthe karaṇaniddeso, sattamādīsu ca catūsu sahayoge daṭṭhabbo, na dutiyatatiyesu viya samānādhikaraṇe visesane. Tattha hi sabhāvantarena sabhāvantarassa visesanaṃ kataṃ, etesu dhammantarena dhammantarassāti. Ekādasamādīsu pana catūsu ādipadeneva dhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā itarehi pucchanavissajjananayā uddiṭṭhā. Visesane eva cettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pucchāvissajjanānañhi nissayabhūtā dhammā saṅgahitatādivisesena karaṇabhūtena sampayuttavippayuttādibhāvaṃ attano visesentīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vikappato</span>ti vividhakappanato, vibhāgatoti attho. <span class="bld">Sanniṭṭhānavasenā</span>ti adhimokkhasampayogavasena. Sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena <span class="bld">vuttasabbacittuppādā,</span> tesaṃ sādhāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Adhimokkho hi sanniṭṭhānavasena vuttānaṃ cittuppādānaṃ sādhāraṇavasena vutto, itare sabbesanti. Tattha sādhāraṇā pasaṭā pākaṭā cāti ādito pariggahetabbā, tasmā tesaṃ saṅgahādipariggahatthaṃ uddeso kato, asādhāraṇāpi pana pariggahetabbāvāti tesu mahāvisayena aññesampi saṅgahādipariggahaṃ dassetuṃ adhimokkho uddiṭṭho. ‘‘Sanniṭṭhānavasena vuttā’’ti ca <span class="bld">dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge</span> ca vacanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sanniṭṭhānavasena ye vuttā, tesaṃ sabbesaṃ sādhāraṇatoti pana atthe sati <a name="M0.0007"></a> sādhāraṇāsādhāraṇesu vattabbesu yo asādhāraṇesu mahāvisayo adhimokkho, tassa vasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato phassādayo sabbasādhāraṇāti adhimokkho ca asādhāraṇesu mahāvisayoti katvā vutto aññassa tādisassa abhāvāti ayamadhippāyo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Jīvitindriyaṃ <a name="V0.0007"></a> panettha rūpamissakattā na vuttanti veditabbaṃ, cittekaggatā pana asamādhisabhāvā sāmaññasaddeneva sāmaññavisesasaddehi ca samādhisabhāvā visesasaddavacanīyaṃ aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca natthīti anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanato tasseva dhammassa bhedadīpakehi vattabbā, na sukhādisabhāvā vedanā viya vuttalakkhaṇaviparītehi sāmaññavisesasaddeheva, tasmā ‘‘cittekaggatā’’ti ayaṃ sāmaññasaddo samādhisabhāve visesasaddanirapekkho pavattamāno sayameva visesasaddamāpajjitvā asamādhisabhāvameva pakāseyya, itaro ca samādhisabhāvamevāti dvidhā bhinnā cittekaggatā asādhāraṇā ceva appavisayā cāti idha uddesaṃ na arahati. Abhinnāpi vā phassādīnaṃ viya pākaṭattābhāvato aññadhammanissayena vattabbato ca sā jīvitañca na arahatīti na uddiṭṭhāti.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Niddesavaṇṇanā</p>
- <p class="title">1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Khandhapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Khandhāyatanadhātuyomahantare <a name="M0.0008"></a><a name="V0.0008"></a> abhiññeyyadhammabhāvena vuttā, tesaṃ pana sabhāvato abhiññātānaṃ dhammānaṃ pariññeyyatādivisesadassanatthaṃ saccāni, adhipatiyādikiccavisesadassanatthaṃ indriyādīni ca vuttānīti saccādiviseso viya saṅgahāsaṅgahaviseso ca abhiññeyyanissito vuccamāno suviññeyyo hotīti <span class="bld">‘‘tīhi saṅgaho. Tīhi asaṅgaho’’ti nayamukhamātikā ṭhapitā</span>ti veditabbā. Evañca katvā ‘‘catūhī’’ti vuttā sampayogavippayogā ca abhiññeyyanissayena khandhādīheva pucchitvā vissajjitāti. <span class="bld">Rūpakkhandho ekena khandhenā</span>ti ye dhammā ‘‘rūpakkhandho’’ti vuccanti, tesaṃ pañcasu khandhesu rūpakkhandhabhāvena sabhāgatā hotīti rūpakkhandhabhāvasaṅkhātena, rūpakkhandhavacanasaṅkhātena vā gaṇanena saṅgahaṃ gaṇanaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘yañhi kiñcī’’</span>tiādi. <span class="bld">Rūpakkhandho</span>ti hi saṅgahitabbadhammo dassito. Yena saṅgahena saṅgayhati, tassa saṅgahassa dassanaṃ ‘‘ekena khandhenā’’ti vacanaṃ. Pañcasu khandhagaṇanesu ekena khandhagaṇanena gaṇitoti ayañhettha attho. Yasmā ca khandhādivacanehi saṅgaho vuccati, tasmā upari ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā’’tiādiṃ vakkhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅgahanayaniddese</span>ti idaṃ ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti etasseva nayassa ekadesanayabhāvena vuttaṃ, na nayantaratāyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Rūpakkhandhamūlakāyeva cettha dukatikacatukkā dassitā</span>ti etena vedanākkhandhamūlakā purimena yojiyamāne viseso natthīti pacchimeheva yojetvā tayo dukā dve tikā <a name="V0.0009"></a> eko catukko, saññākkhandhamūlakā dve dukā eko tiko, saṅkhārakkhandhamūlako eko dukoti ete labbhantīti dasseti. Tesaṃ pana bhedato pañcakapucchāvissajjanānantaraṃ pucchāvissajjanaṃ kātabbaṃ saṃkhittanti daṭṭhabbaṃ, vuttanayena vā sakkā ñātunti pāḷiṃ na āropitanti.</p>
- <p class="subhead">Āyatanapadādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Yasmā</span> <a name="M0.0009"></a> <span class="bld">ca dukatikesū</span>ti yadipi ekakepi sadisaṃ vissajjanaṃ, ekake pana sadisavissajjanānaṃ cakkhundriyasotindriyasukhindriyādīnaṃ dukādīsu asadisavissajjanaṃ diṭṭhaṃ. Na hettha cakkhusotacakkhusukhindriyadukānaṃ aññamaññasadisavissajjanaṃ, nāpi dukehi tikassa, idha pana dukkhasamudayadukkhamaggadukānaṃ aññamaññaṃ tikena ca sadisaṃ vissajjananti dukatikesveva sadisavissajjanataṃ samudayānantaraṃ maggasaccassa vacane kāraṇaṃ vadati.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. ‘‘Pucchaṃ anārabhitvā avijjā ekena khandhena, avijjāpaccayā saṅkhārā ekena khandhenā’’ti likhitabbepi pamādavasena ‘‘avijjā ekena khandhenā’’ti idaṃ na likhitanti daṭṭhabbaṃ. Sarūpekasesaṃ vā katvā avijjāvacanena avijjāvissajjanaṃ dassitanti. <span class="bld">Sabbampi vipākaviññāṇa</span>nti ettha vipākaggahaṇena visesanaṃ na kātabbaṃ. Kusalādīnampi hi viññāṇānaṃ dhātukathāyaṃ saṅkhārapaccayāviññāṇādipadehi saṅgahitatā vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese ‘‘vipākā dhammā’’ti imassa vissajjanāsadisena tesaṃ vissajjanena dassitā, idha ca nāmarūpassa ekādasahāyatanehi saṅgahavacanena akammajānampi saṅgahitatā viññāyatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jāyamānādibhāvamattattā jātijarāmaraṇāni paramatthato vinibbhujjitvā anupalabbhamānāni paramatthānaṃ sabhāvamattabhūtāni, tāni rūpassa nibbattipākabhedabhūtāni ruppanabhāvena gayhantīti rūpakkhandhadhammasabhāgāni, arūpānaṃ pana nibbattiādibhūtāni rūpakalāpajātiādīni viya sahuppajjamānacatukkhandhakalāpanibbattiādibhāvato ekekabhūtāni vediyanasañjānanavijānanehi ekantaparamatthakiccehi agayhamānāni saṅkhatābhisaṅkharaṇena anekantaparamatthakiccena gayhantīti saṅkhārakkhandhadhammasabhāgāni, tathā duvidhānipi <a name="V0.0010"></a> tāni cakkhāyatanādīhi ekantaparamatthakiccehi agayhamānāni nissattaṭṭhena dhammāyatanadhammadhātudhammehi sabhāgāni, tena tehi khandhādīhi saṅgayhantīti <span class="bld">‘‘jāti dvīhi khandhehī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Paṭhamanayasaṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. Saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese <a name="M0.0010"></a> yaṃ taṃ uddese asaṅgahitatāya pucchitabbaṃ vissajjitabbañca saṅgahitatāvisiṭṭhaṃ asaṅgahitaṃ dhammajātaṃ niddhāritaṃ, tadeva tāva dassento <span class="bld">‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’</span>ti āha. Sabbattha khandhādisaṅgahasāmaññānaṃ niccaṃ visesāpekkhattā bhedanissitattā ca pucchāvissajjanānaṃ savisesāva khandhādigaṇanā suddhā. Tattha saṅgahitenaasaṅgahitavacanamattena dhammavisesassa niddhāritattā tīsu saṅgahesu ekena dvīhi vā ye saṅgahitā hutvā aññehi asaṅgahitā, teyeva dhammā ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti ettakeneva dassetabbā siyuṃ, tesaṃ pana evaṃvidhānaṃ asambhavā nayamātikāya ca abbhantarabāhiramātikāpekkhattā uddesepi yaṃ yaṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu saṅgāhakaṃ, taṃ taṃ apekkhitvā saṅgahitenaasaṅgahitaṃ niddhāritanti viññāyatīti tena tena saṅgāhakena yathāniddhāritaṃ dhammaṃ niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhāyatanenā’’</span>tiādimāha. Yattha hi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi, tasmiṃ paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca pucchitabbavissajjitabbabhāvena, itaresu ca yaṃ yaṃ pucchitabbavissajjitabbaṃ niddhāritaṃ, tassa tassa niyāmakabhāvena rūpakkhandhādayo araṇantā uddiṭṭhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘cakkhāyatanena…pe… phoṭṭhabbadhātuyā’’ti kattuatthe karaṇaniddeso daṭṭhabbo, ‘‘khandhasaṅgahena āyatanasaṅgahena dhātusaṅgahenā’’ti karaṇatthe. Ettha ca yena yena saṅgāhakena khandhādisaṅgahesu tena tena saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ aññaṃ atthi, taṃ tadeva saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ. Rūpakkhandhena pana khandhasaṅgahena saṅgahetabbo añño dhammo natthi, tathā vedanākkhandhādīhi<a name="V0.0011"></a>, na ca so eva tassa saṅgāhako asaṅgāhako vā hoti. Yañca ‘‘rūpakkhandho ekena khandhena saṅgahito’’ti vuttaṃ, tañca na tasseva tena saṅgahitataṃ sandhāya vuttaṃ, rūpakkhandhabhāvena pana rūpakkhandhavacanena vā gahitataṃ sandhāya vuttanti pakāsitoyamattho.</p>
- <p class="bodytext">Yadi ca so eva tena saṅgayheyya, saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese – ‘‘vedanākkhandhena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena <a name="M0.0011"></a> saṅgahitā dhātusaṅgahena saṅgahitā, te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayuttā’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ, tasmā yathā cittaṃ cittena sampayuttaṃ vippayuttañca na hoti, evaṃ rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hoti, tathā vedanākkhandhādayo vedanākkhandhādīhi. Na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cāti. Teneva na ekadesā viya samudāyassa, samudāyo ekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca. Yathā rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ, dhammāyatanaṃ vedanākkhandhādīnaṃ, saraṇā dhammā catunnaṃ khandhānaṃ. Samudāyantogadhānañhi ekadesānaṃ na vibhāgo atthi, yena te samudāyassa samudāyo ca tesaṃ sabhāgo visabhāgo ca siyāti, tathā na samudāyo ekadesasabhāgavisabhāgānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca. Yathā dhammāyatanaṃ sukhumarūpasabhāgassa vedanādivisabhāgassa ca rūpakkhandhekadesassa khandhasaṅgahena, jīvitindriyaṃ rūpārūpajīvitasabhāgavisabhāgassa rūpakkhandhekadesassa saṅkhārakkhandhekadesassa ca jīvitavajjassa khandhasaṅgaheneva. Na hi ekadesasabhāgaṃ samudāyasabhāgaṃ, nāpi ekadesavisabhāgaṃ samudāyavisabhāganti, tasmā satipi attato attani antogadhato attekadesasabhāgato ca aññassa asaṅgāhakatte saṅgāhakattameva etesaṃ natthi, yena saṅgahitassa asaṅgāhakā siyunti saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ aggahaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana ‘‘dhammāyatanaṃ asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā catūhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 25), ‘‘cakkhāyatanañca sotāyatanañca ekena khandhena saṅgahita’’nti (dhātu. 26) ca vuttaṃ, na tena ekadesānaṃ samudāyasaṅgāhakattaṃ, samudāyassa ca ekadesasaṅgāhakattaṃ dasseti, catukkhandhagaṇanabhedehi pana dhammāyatanassa gaṇetabbāgaṇetabbabhāvena pañcadhā bhinnataṃ, cakkhāyatanādīnaṃ ekakkhandhagaṇanena gaṇetabbatāya ekavidhatañca dasseti. Saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhānaṃ gaṇetabbāgaṇetabbānaṃ taṃtaṃgaṇanehi gaṇanadassanamattameva hi paṭhamanayo kammakaraṇamattasabbhāvā, dutiyādayo pana saṅgāhakāsaṅgāhakehi saṅgahitāsaṅgahitānaṃ agaṇanādidassanāni kattukaraṇakammattayasabbhāvā<a name="V0.0012"></a>. Tathā paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbabhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatā<a name="M0.0012"></a>, dutiyādīsu yathāniddhāritadhammadassane saṅgāhakasaṅgahetabbānaṃ samānakkhandhādibhāvo sabhāgatā, tadabhāvo ca visabhāgatā. Pucchāvissajjanesu taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo evāti ayametesaṃ visesoti.</p>
- <p class="bodytext">Samudayasaccasukhindriyasadisāni pana tehi saṅgahetabbameva atthi, na saṅgahitaṃ asaṅgahetabbanti asaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭāni. Dukkhasaccasadisāni tehi visabhāgasamudāyabhūtehi anekakkhandhehi khandhasaṅgahena saṅgahetabbaṃ, itarehi asaṅgahetabbañca natthīti saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato. Evaṃ saṅgāhakattābhāvato asaṅgāhakattābhāvato ubhayābhāvato ca yathāvuttasadisāni anuddharitvā saṅgāhakattāsaṅgāhakattabhāvato cakkhāyatanādīneva uddhaṭānīti veditabbāni. Tattha ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’ti cakkhāyatanavajjā rūpadhammā khandhasaṅgahena saṅgahitāti veditabbā, na rūpakkhandhoti. Na hi ekadeso samudāyasaṅgāhakoti dassitametanti.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">khandhapadenā</span>ti khandhapadasaṅgahenāti attho, na saṅgāhakenāti. ‘‘Kenaci saṅgāhakenā’’ti idaṃ pana ānetvā vattabbaṃ. <span class="bld">Taṃ pana rūpakkhandhādīsu na yujjatī</span>ti taṃ vissajjanaṃ rūpakkhandhādīsu saṅgāhakesu na yujjatīti attho. <span class="bld">Rūpakkhandhena hi…pe… saṅgahito</span>ti etena nayena cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito, so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthīti evaṃ cakkhāyatanādīnipi na gahetabbānīti āpajjatīti ce? Nāpajjati. Na hi aññamattanivāraṇaṃ evasaddassa attho, atha kho saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ. <span class="bld">So cā</span>tiādi ca na nirapekkhavacanaṃ, atha kho saṅgāhakāpekkhanti. Kathaṃ? <span class="bld">Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito</span>ti yathā cakkhāyatanena cakkhāyatanato aññampi khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi, yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ hoti, na evaṃ rūpakkhandhena rūpakkhandhato aññaṃ khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ atthi, yaṃ āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitaṃ siyā, rūpakkhandhena pana rūpakkhandhova khandhasaṅgahena saṅgahitoti ayañhettha adhippāyo yutto. Siyā panetaṃ ‘‘so eva rūpakkhandho rūpakkhandhena āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahito hotū’’ti, taṃ nivārento āha <span class="bld">‘‘so ca aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi asaṅgahito nāma natthī’’</span>ti<a name="M0.0013"></a>. Ettha ca ‘‘rūpakkhandhenā’’ti ānetvā vattabbaṃ. Tattha <a name="V0.0013"></a> rūpakkhandho rūpakkhandhassa vā tadekadesānaṃ vā cakkhādīnaṃ āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhako asaṅgāhako ca na hotīti iminā pariyāyena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti yujjati, na rūpakkhandhena rūpakkhandhassa tadekadesānaṃ vā aḍḍhekādasahi āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitatāya. Na hi sā saṅgahitatā atthi. Yadi siyā, saṅgahitenasampayuttavippayuttapadaniddese rūpakkhandhopi uddharitabbo siyā. Tena hi tīhipi saṅgahehi rūpakkhandho tadekadeso vā saṅgahitā siyuṃ, atthi ca tesaṃ vippayuttatāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni, aññāni cā</span>ti etthāpi cakkhāyatanādīhi viya etehi aññehi ca saṅgahitānaṃ asaṅgahitatāya abhāvato etāni aññāni ca yathā vā tathā vā etāni viya ayujjamānavissajjanattā evarūpāni padāni saṅgāhakabhāvena na gahitānīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito’’ti, taṃ teneva tassa saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvadassanena nivāritaṃ. Yañhettha aggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ, tañca satipi saṅgahitatte asaṅgahitatāya abhāvatoti viññāyamānaṃ samudayasaccādīsu yujjeyya sati tehi saṅgahite tadasaṅgahitattābhāvato. Rūpakkhandhādīhi pana saṅgahitameva natthi, kuto tassa asaṅgahitatā bhavissati, tasmā saṅgāhakattābhāvo evettha aggahaṇe kāraṇanti yuttaṃ. Saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ yadipi rūpakkhandhādinā attano attani antogadhassa attekadesasabhāgassa ca natthi, aññassa pana atthīti na dukkhasaccādīsu viya ubhayābhāvo cettha aggahaṇe kāraṇaṃ bhavituṃ yuttoti. Dhammāyatanajīvitindriyādīnañca khandhacatukkadukādisaṅgāhakatte sati na tesaṃ saṅgahitānaṃ tehi dhammāyatanajīvitindriyādīhi āyatanadhātusaṅgahehi asaṅgahitatā natthīti asaṅgahitatāya abhāvo anekantiko, tasmā pubbe vuttanayeneva aggahitānaṃ aggahaṇe, gahitānañca gahaṇe kāraṇaṃ veditabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anidassanaṃ punadeva sappaṭigha</span>nti ettha <span class="bld">anidassana</span>nti etena ‘‘sanidassanasappaṭigha’’nti ettha vuttena sappaṭighasaddena saddhiṃ yojetvā anidassanasappaṭighā <a name="M0.0014"></a> dassitā. <span class="bld">Punadevā</span>ti etena tattheva avisiṭṭhaṃ sanidassanapadaṃ nivattetvā gaṇhanto sanidassanadukapadaṃ dasseti. ‘‘Cakkhāyatanena cakkhāyatanamevekaṃ saṅgahita’’nti idaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi ‘‘cakkhāyatanena <a name="V0.0014"></a> cakkhāyatanaṃ āyatanasaṅgahena saṅgahita’’nti ca ‘‘asaṅgahita’’nti ca vattabbanti dassitoyaṃ nayoti. Evaṃ sabbattha tasseva samudāyekadesānañca saṅgāhakasaṅgahitanti vacanesu asaṅgāhakaasaṅgahitanti vacanesu ca tadavattabbatā yojetabbā. Asaṅgāhakattābhāvato eva hi cakkhāyatanādīni cakkhāyatanādīhi asaṅgahitānīti na vuccanti, na saṅgāhakattābhāvatoti.</p>
- <p class="centered">Dutiyanayasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Asaṅgahitenasaṅgahitapadaniddese rūpakkhandhena khandhasaṅgahena asaṅgahitesu vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ nibbānassa ca sukhumarūpena saha āyatanadhātusabhāgatte satipi na sukhumarūpameva rūpakkhandhoti rūpakkhandhena āyatanadhātusabhāgattaṃ natthi, tasmā na tena tāni āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitāni. Na kevalaṃ saṅgahitāneva, asaṅgahitānipi tena tāni tehi saṅgahehi na honteva tadekadesena sukhumarūpena āyatanadhātusabhāgattā, saṅgahitābhāvo eva pana idhādhippeto, viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi pana asaṅgahitā na te tehi kathañci sammissāti sabbathā te tehi na saṅgahitā. Dukkhasaccādīhi ca pañcakkhandhasamudāyabhūtehi khandhasaṅgahena asaṅgahitaṃ nibbānaṃ rūpakkhandhena viya āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitaṃ tehi na hoti, tasmā saṅgāhakattābhāvato eva evarūpānaṃ asaṅgāhakabhāvena aggahaṇaṃ veditabbaṃ, sanibbānapañcakkhandhasamudāyabhūtānaṃ pana abyākatadhammādīnaṃ asaṅgāhakattābhāvatova. Na hi taṃ kañci atthi, yassa te khandhasaṅgahena asaṅgāhakā siyuṃ, na ca attano ekadeso attekadesasabhāgo ca attanā asaṅgahito hotīti attanā asaṅgahitasaṅgāhakattā pana vedanākkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ katanti.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ <a name="M0.0015"></a> pana aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘ye dhammāyatanena saṅgahitā’’</span>ti, taṃ na sakkā vattuṃ. Dhammāyatanena hi na koci dhammo kenaci saṅgahena saṅgahito atthi visabhāgakkhandhanibbānasamudāyattā<a name="V0.0015"></a>, khandhasaṅgahena sayameva attano saṅgāhakaṃ na hotīti āyatanadhātusaṅgahehi ca saṅgāhakattābhāvatoti dassitoyaṃ nayoti etassa dhammāyatanagaṇanena gaṇitāti attho. <span class="bld">Yāni…pe… gahitānī</span>ti etena viññāṇasammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpentāni iddhipādādipadāni, oḷārikarūpasammissaṃ dīpentāni rūpakkhandhādipadāni, sabbena sabbaṃ dhammāyatanaṃ adīpentāni viññāṇakkhandhacakkhāyatanādipadāni, sakaladhammāyatanadīpakāni dhammāyatanādipadāni ca vajjetvā dhammāyatanekadesaṃ aññāyatanena asammissaṃ dīpentāni gahitānīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Tatiyanayaasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Saṅgahitenasaṅgahitapadaniddese yasmā yathā dutiyatatiyanayā tiṇṇaṃ saṅgahānaṃ saṅgahaṇāsaṅgahaṇappavattivisesena ‘‘saṅgahitena asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena saṅgahita’’nti ca uddiṭṭhā, nevaṃ catutthapañcamā. Saṅgahaṇappavattiyā eva hi saṅgahitena saṅgahitaṃ uddiṭṭhaṃ, asaṅgahaṇappavattiyā eva ca asaṅgahitena asaṅgahitanti, tasmā saṅgahaṇappavattivisesavirahe saṅgahitadhammāsaṅgahitadhammavisese nissitā ete dve nayāti ettha kenaci saṅgahitena dhammavisesena puna saṅgahito dhammaviseso saṅgahitena saṅgahito saṅgahitatāya pucchitabbo vissajjitabbo ca, tameva tāva yathāniddhāritaṃ dassento <span class="bld">‘‘samudayasaccena ye dhammā khandha…pe… saṅgahitā, tehi dhammehi ye dhammā khandha…pe… saṅgahitā’’</span>ti āha. Ettha ca ye tīhipi saṅgahehi na saṅgāhakā rūpakkhandhaviññāṇakkhandhadhammāyatanadukkhasaccādīni viya, ye ca dvīhāyatanadhātusaṅgahehi asaṅgāhakā cakkhāyatanādīni viya, ye ca ekena khandhasaṅgaheneva dhātusaṅgaheneva ca na saṅgāhakā vedanādikkhandhanirodhasaccajīvitindriyādīni viya cakkhuviññāṇadhātādayo viya ca, te dhammā saṅgāhakattābhāvasabbhāvā saṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, tīhipi pana saṅgahehi <a name="M0.0016"></a> ye saṅgāhakā, te saṅgāhakattābhāvābhāvato idha uddhaṭā. Tehi saṅgahitāpi hi ekantena <a name="V0.0016"></a> attano saṅgāhakassa saṅgāhakā honti, yassa puna saṅgaho pucchitabbo vissajjitabbo cāti.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">sakalena hi khandhādipadenā</span>ti sakalavācakena rūpakkhandhādipadenāti attho. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyyā’’ti, taṃ tena khandhādipadenāti evaṃ ayojetvā taṃ aññaṃ saṅgahitaṃ nāma natthīti evaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi yena yaṃ saṅgahitaṃ, teneva tassa saṅgaho pucchito vissajjito, na ca tasseva, atha kho tena saṅgahitassāti. Yathā vedanā saddo ca khandho āyatanañca, na evaṃ sukhumarūpaṃ, taṃ pana khandhāyatanānaṃ ekadesova, tasmā ‘‘sukhumarūpekadesaṃ vā’’ti avatvā <span class="bld">‘‘sukhumarūpaṃ vā’’</span>ti vuttaṃ. Sabbattha ca aññena asammissanti yojetabbaṃ. Yampi cetaṃ vuttaṃ ‘‘tadeva yehi dhammehi khandhādivasena saṅgahitaṃ, te dhamme sandhāyā’’ti, tampi tathā na sakkā vattuṃ. Na hi saṅgahitena saṅgahitassa saṅgahitena saṅgaho ettha pucchito vissajjito ca, atha kho saṅgahova, tasmā <span class="bld">ekena khandhenā</span>ti ekena khandhagaṇanenāti ayamevettha attho, na saṅgāhakenāti. Na hi eko khandho attano ekadesassa saṅgāhakoti.</p>
- <p class="centered">Catutthanayasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. Asaṅgahitenaasaṅgahitapadaniddesepi vuttanayeneva yathāniddhāritadhammadassanaṃ veditabbaṃ. Ettha ca sasukhumarūpaviññāṇasahitadhammasamudāyā ye te dukkhasaccaanidassanaappaṭighaacetasikānupādāsadisā satipi ekena dvīhi vā saṅgahehi kesañci asaṅgāhakatte tīhipi asaṅgahetabbassa abhāvato paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakā na honti, abyākatadhammasadisā kenaci saṅgahena asaṅgahetabbabhāvato asaṅgāhakā eva na honti, tena te asaṅgāhakabhāvena na uddhaṭā, itare pana tabbipariyāyena uddhaṭāti.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ <a name="M0.0017"></a><a name="V0.0017"></a> pana aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘tādisena hi padena nibbānaṃ khandhasaṅgahamattaṃ na gaccheyyā’’</span>ti vuttaṃ, taṃ dukkhasaccaṃ sandhāya vuttaṃ. Anidassanaappaṭighesu pana asaṅgāhakesu nibbānaṃ antogadhaṃ, na ca tadeva tassa asaṅgāhakanti. <span class="bld">Sadisavissajjanānaṃ vasena samodhānetvā katehi saddhi</span>nti evaṃ katehi dutiyapañhādīhi saddhiṃ paṭhamapañhanāmarūpapañhādayo sabbepi catuttiṃsa hontīti attho. <span class="bld">Yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, tadevā</span>ti rūpakkhandhādivisesakapadaṃ vadati, na niddhārite pucchitabbadhamme. Te hi lakkhaṇato dassitā, na padena sarūpatoti. Tattha <span class="bld">tadevā</span>ti eva-saddena na taṃ kadāci saṅgahitena asaṅgahitaṃ na hotīti uddhaṭasseva asaṅgahitenaasaṅgahitabhāve niyatataṃ aññassa ca aniyatataṃ dassetīti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Tadeva yehi asaṅgahita’’</span>nti ettha hi ‘‘niyamato’’ti sakkā vacanaseso yojetunti. Atha vā <span class="bld">tadevā</span>ti pucchāya uddhaṭameva evaṃpakārameva hutvā <span class="bld">yehi asaṅgahita</span>nti tassa pucchāya uddhaṭabhāvena evaṃ asaṅgahitenaasaṅgahitabhāvaniyamanattho eva-saddo, na aññassa asaṅgahitenaasaṅgahitatānivāraṇatthoti daṭṭhabbo. Pucchāya uddhaṭañhi aññasahitaṃ asahitañca asaṅgahitena asaṅgahitaṃ hoti. Rūpakkhandhādīni hi aññasahitāni viññāṇakkhandhādīni asahitānīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesā saṅgahitā</span>ti idaṃ avasesā asaṅgahitā na hontīti evaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tehipi viññāṇadhammehi te rūpadhammāva tīhi saṅgahehi asaṅgahitā</span>ti pucchāya uddhaṭā tīhipi saṅgahehi asaṅgāhakā hutvā asaṅgahitāti adhippāyo. Anuddhaṭā vedanādayopi hi asaṅgahitā evāti. Ettha ca paṭhame naye vedanādayopi viññāṇena asaṅgahitāti vuttā, dutiye rūpadhammāvāti ayaṃ viseso. <span class="bld">Vedanādayo hi rūpaviññāṇeheva khandhādisaṅgahena asaṅgahitā</span>ti oḷārikarūpehi viññāṇena ca tīhipi saṅgahehi asaṅgahitāti attho. Rūpekadeso hi ettha rūpaggahaṇena gahitoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. Catutthapañhe <span class="bld">cakkhāyatanaṃ vedanādīhi catūhī</span>ti ettha <span class="bld">cakkhāyatana</span>nti etena pucchāya uddhaṭaṃ asaṅgāhakaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Cakkhāyatanena pana asaṅgahitena asaṅgahitāni dasa oḷārikāyatanāni na cakkhāyatanamevāti. <span class="bld">‘‘Rūpañca dhammāyatana’’</span>ntiādinā yehi dhammehi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitaṃ taṃ viññāṇameva hoti, asaṅgahitena tena <a name="M0.0018"></a> asaṅgahitañca viññāṇavajjaṃ sabbaṃ teva dhamme udāneti. Sadisavissajjanā hi ekato udānetvā dassetabbā. Tattha paṭhamena rūpakkhandhena sadisavissajjanesu ekato udānetvā dassitesu aññe visadisavissajjanā <a name="V0.0018"></a> nayadānena dassitā honti. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpañca dhammāyatananti…pe… aññenākārena saṅkhipitvā dassitā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">dve bhavā</span>ti asaññekavokārabhavā. <span class="bld">Dve</span>ti bāhirupādādhamme eva sandhāya vuttaṃ. Yena asaṅgāhakena asaṅgahitena asaṅgahitaṃ pucchitabbaṃ vissajjitabbañca paricchijjati, so rūpakkhandhādiko tassa pucchāvissajjanānañca nissayabhāvato <span class="bld">‘‘visayo’’</span>ti vutto, yathādassitassa pana uddānassa nayadānamattattā <span class="bld">‘‘nayo’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Dvevīsanayo cā’’tipi pāṭho, dvevīsapadiko esa nayo cāti attho.</p>
- <p class="centered">Pañcamanayaasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Sampayogavippayogapade <span class="bld">yaṃ labbhati, yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchāya gahita</span>nti idaṃ na rūpakkhandhādīni padāni sandhāya vuttaṃ, atha kho sampayogapadaṃ vippayogapadañcāti veditabbaṃ. Rūpakkhandhādīsu hi yaṃ dhammāyatanādipadaṃ na labbhati, taṃ pucchāyapi na gahitaṃ. Sampayogapadaṃ pana rūpakkhandhādīsu alabbhamānampi ‘‘rūpakkhandho katihi…pe… sampayutto’’ti evaṃ pucchāya gahitaṃ, vedanākkhandhādīsu labbhamānaṃ, vippayogapadaṃ pana sabbattha labbhamānamevāti. <span class="bld">Rūpadhammānaṃ pana rūpena nibbānena vā, nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthī</span>ti ekuppādādisabhāgatāya abhāvato sampayogaṃ nivārentena sā eva ekuppādāditā etesaṃ visabhāgatāti tadabhāvato vippayogopi nivārito eva hotīti daṭṭhabbo. Catūsu hi khandhesu vijjamānā ekuppādāditā tesaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā hoti rūpanibbānehi tesaṃ tehi ca rūpanibbānānaṃ visabhāgatā ca, na ca rūpekadesassa nibbānassa vā sā ekuppādāditā atthi, yā rūpekadesena rūpekadesanibbānānaṃ nibbānena ca rūpassa visabhāgatā siyā. Teneva <span class="bld">‘‘catūhi vippayogo’’</span>ti vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattasu</span> <a name="M0.0019"></a> <span class="bld">viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutte</span>ti yathā rūpabhavo tīhi viññāṇadhātūhi, nevavipākanavipākadhammadhammā pañcahi, avitakkaavicārā ekāya vippayutte anārammaṇamissake dhamme <a name="V0.0019"></a> dīpenti, evaṃ adīpetvā ekāyapi vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā dīpentīti adhippāyo. <span class="bld">Avippayutte</span>ti hi ye vippayuttā na honti, te dhammeti vuttaṃ hoti, na sampayutteti. Tena yāni tāhi sampayutte dīpenti dhammāyatanādipadāni, yāni ca sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ dīpenti acetasikādipadāni, yāni ca sampayuttanavattabbāni dīpenti dukkhasaccādipadāni, tesaṃ sabbesaṃ anārammaṇamissakadhammadīpakānaṃ aggahaṇaṃ vuttaṃ hoti. Na hi anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttatadubhayasamudāyānaṃ khandhāyatanadhātūsu kenaci sampayogo vippayogo vā atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ vippayuttenavippayuttapadaniddese ‘‘kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’ti na vattabbaṃ. Akusalābyākatā hi anārammaṇamissobhayadhammāti? Na, yathāvuttasamudāyānaṃ khandhādīheva sampayogavippayogābhāvavacanato. Khandhādayo hi tadekadesā tadekadesaññasamudāyā ca, samudāyekadesānañca vibhāgābhāvato na sabhāgavisabhāgatā atthi, tena tesaṃ khandhādīhi sampayogavippayogābhāvo hoti. Kusalā pana dhammā akusalābyākatehi vibhattā, te ca kusalehi, na tesaṃ samudāyekadesabhāvo tadekadesaññasamudāyabhāvo vā, tasmā khandhādīni anāmasitvā vippayuttatāmattena yathāniddhāritadhammadassane kusalehi itaresaṃ, itarehi ca kusalānaṃ vippayogo na na hoti visabhāgatāsabbhāvatoti tesaṃ aññamaññavippayuttatā vuttā. Esa nayo sabbesu evarūpesu.</p>
- <p class="bodytext">Uddāne pana <span class="bld">aṭṭhārasa tato pare</span>ti idaṃ ‘‘soḷasā’’ti vattabbaṃ, <span class="bld">tevīsa</span>nti idañca ‘‘ekavīsa’’nti. Sabbattha ca kālasantānabhedarahitārahitabahudhammasamodhānānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūnaṃ ekadesā samudayasaccavedanākkhandhādayo ekadesasammissā ca iddhipādādayo anārammaṇehi asammissā rūpakkhandhādayo ca sārammaṇehi asammissā sampayogīvippayogībhāvena <a name="M0.0020"></a> samānakālasantānehi ca ekadesantarehi vibhattā eva gahitāti tehi te kehici ekadesantarehi vibhattehi yathāyogaṃ sampayogaṃ vippayogañca labhanti. Atthi hi tesaṃ ekuppādāditā sabhāgatā visabhāgatā cāti. Tena tattha tattha ‘‘ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutta’’nti ca, ‘‘ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutta’’nti ca vuttaṃ. Bhinnakālasamudāyā eva pana vedanāsaññāviññāṇakkhandhā vattamānā ca ekekadhammā eva, tasmā tesaṃ samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato na sukhindriyādīni <a name="V0.0020"></a> vedanākkhandhassa vibhāgaṃ karonti, cakkhuviññāṇadhātādayo ca viññāṇakkhandhassa manāyatanassa ca. Tena ‘‘sukhindriyaṃ ekena khandhena kehici vippayutta’’nti, ‘‘cakkhuviññāṇadhātu ekena khandhena ekenāyatanena kehici vippayuttā’’ti ca evamādi na vuttaṃ, khandhāyatanavibhāgavirahitampi pana viññāṇaṃ dhātuvibhāgena vibhattameva vuttanti ‘‘cakkhuviññāṇadhātu…pe… manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā’’ti vuttaṃ, evamevaṃ indriyavibhāgena vibhattānaṃ sukhindriyādīnaṃ ‘‘sukhindriyena ye dhammā vippayuttā’’tiādīsu yathāyogaṃ vippayogo daṭṭhabbo, nāvibhattassa vedanākkhandhassāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Yathā taṃsampayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘samudayasaccaṃ tīhi khandhehi sampayutta’’nti vuttaṃ, evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ sandhāya ‘‘tīhi khandhehi vippayutta’’nti kasmā na vuttanti ce? Avibhāgehi tehi vippayogavacanassa ayuttattā. Vibhāge hi sati samudayasaccaṃ sukhadukkhadomanassindriyehi manoviññāṇadhātuto aññaviññāṇadhātūhi vippayuttanti yuttaṃ vattuṃ vibhāgeneva visabhāgatāya saṅgahitattā, vibhāgarahitehi pana vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ, tehi vijjamānehi vijjamānassa samudayassa visabhāgabhāvābhāvato. Yañhi anuppannā dhammā viya āmaṭṭhakālabhedaṃ na hoti saṅkhataṃ uddharitabbaṃ, taṃ paccuppannabhāvaṃ nissāya sampayogīvippayogībhāvena uddharīyati, tañca vibhāgarahitehi khandhādīhi saṅkhatehi paccuppannabhāvameva nissāya anāmaṭṭhakālabhede atthitāya eva nissitabbattā. Avijjamānassa hi avijjamānena, avijjamānassa ca vijjamānena, vijjamānassa ca avijjamānena sampayogo natthi, vippayogo pana avijjamānatādīpake bhede gahite teneva visabhāgatāpi gahitā evāti hoti<a name="M0.0021"></a>. Bhede pana aggahite tena tena gahaṇena visabhāgatāya aggahitattā sati sabhāgatte vijjamānatāya eva dhammānaṃ sabhāgassa paricchindanato vijjamānatā dassitāti ekuppādādibhāvasaṅkhātā sabhāgatāpi gahitā eva hoti. Tassā ca gahitattā sampayogova labbhati, na vippayogo, tasmā samudayasaccaṃ vedanākkhandhādīhi sampayuttattena vuttaṃ, na vippayuttattenāti. Esa nayo maggasaccādīsupīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">‘‘Dutiyajjhānavicārañhi ṭhapetvā sesā avitakkavicāramattā’’</span>ti aṭṭhakathāvacanaṃ ye padhānā vitakko viya koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā, te eva idha avitakkavicāramattāti adhippetāti dasseti. Teneva hi anantaranaye samudayasaccena samānagatikā na savitakkasavicārehīti <a name="V0.0021"></a> te na gahitā. Dasamosānanayesu ca tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ tehi vippayuttānañca soḷasahi dhātūhi vippayogo aṭṭhārasasaṅgahito ca vutto. Vitakkasahitesupi pana tesu gahitesu sabbepi te vicārena sampayuttāti ‘‘ekena khandhena kehici sampayuttā’’ti sakkā vattuṃ. So hi samudāyo vicāraṃ vajjetvā aññena kenaci sampayutto na hoti. Na hi tadekadesassa vitakkassa vicārato aññena sampayogo samudāyassa hoti. Yathā nānācittuppādesu uppajjamānānaṃ iddhipādānaṃ samudāyassa iddhipādassa ekadesānaṃ tīhi khandhehi sampayogo samudāyassa na hoti, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ. Yathā pana tesu ekopi vedanāsaññākkhandhehi saṅkhārakkhandhekadesena ca asampayutto nāma natthīti samudāyassa tehi sampayuttatā vuttā, evamidhāpi vicārena asampayuttassa avitakkavicāramattassa kassaci abhāvato samudāyassa tena sampayuttatā na na sakkā vattuṃ. Na hi avitakkavicāramattānaṃ dassanenapahātabbahetukādīnaṃ viya sampayuttatā na vattabbā. Yathā hi dassanenapahātabbahetukesu keci saṅkhārakkhandhekadesena mohena sampayuttā, keci asampayuttāti na samudāyo tena sampayutto, nāpi añño koci dhammo atthi, yena so samudāyo sampayutto siyāti ‘‘dassanenapahātabbahetukā dhammā sampayuttāti natthī’’ti vuttaṃ, evaṃ bhāvanāyapahātabbahetukasahetukādayopi. Na panevaṃ yena avitakkavicāramattasamudāyo sampayutto siyā, taṃ natthi avitakkavicāramattesu kassaci vicārena <a name="M0.0022"></a> asampayuttassa abhāvā, tasmā te ‘‘sampayuttā’’ti na na vattabbāti. Sabbattha ca ekadhammepi kehicīti bahuvacananiddeso saṅkhāya aniyamitattā katoti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhanayasampayogavippayogapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. Sampayuttenavippayuttapadaniddese rūpakkhandhādayo tehi sampayuttābhāvato na gahitā. Samudayasaccādīni satipi tehi sampayutte, sampayuttehi ca vippayutte sampayuttenavippayuttānaṃ khandhādīhi vippayogābhāvato. Na hi samudayasaccena sampayuttehi lobhasahagatacittuppādehi vippayuttānaṃ <a name="V0.0022"></a> tato aññadhammānaṃ khandhādīsu kenaci vippayogo atthi. Nanu ca te eva cittuppādā cattāro khandhā aḍḍhadutiyāni āyatanāni aḍḍhadutiyā dhātuyo ca hontīti tehi vippayogo vattabboti? Na, tadaññadhammānaṃ khandhādibhāvato. Na hi te eva dhammā cattāro khandhā, atha kho te ca tato aññe ca, tathā aḍḍhadutiyāyatanadhātuyopi. Na ca tadaññasamudāyehi aññe vippayuttā honti samudāyekadesānaṃ ekadesaññasamudāyānañca vippayogābhāvato. Esa nayo maggasaccasukhindriyādīsu. Avitakkavicāramattesupi niravasesesu adhippetesu tesaṃ savitakkasavicārasamānagatikattā aggahaṇe kāraṇaṃ na dissati.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">evarūpānī</span>ti yathā rūpakkhandhe vissajjanaṃ na yujjati, evaṃ yesu aññesupi na yujjati, tāni vissajjanassa ayogena ‘‘evarūpānī’’ti vuttāni, na sampayuttābhāvenāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yāni pana padāni dhammadhātuyā sampayutte dhamme dīpentī</span>ti etena vedanākkhandhādipadāni dasseti, <span class="bld">viññāṇañca aññena asammissa</span>nti viññāṇakkhandhamanāyatanādipadāni. Tattha <span class="bld">aññena asammissa</span>nti asampayuttena asammissanti attho. Adukkhamasukhāyavedanāyasampayuttapadānipi hi sampayuttehi sammissaviññāṇadīpakāni idha gahitānīti. Etena ca lakkhaṇena evarūpāneva gahitānīti dasseti, na evarūpāni gahitānevāti samudayasaccādiiddhipādādipadānaṃ <a name="M0.0023"></a> asaṅgahitattā. ‘‘Atha phassasattakaṃ cittaṃ saha yuttapadehi sattā’’ti purāṇapāṭho, ayaṃ pana ūnoti katvā <span class="bld">‘‘atha phassasattakaṃ, tike tayo satta mahantare cā’’</span>ti pāṭho kato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Pucchāya uddhaṭapadeneva saddhiṃ vippayuttānaṃ vasenā</span>ti idaṃ pucchāya uddhaṭapadena sampayuttehi vippayuttā tena saddhiṃ vippayuttā hontīti katvā vuttaṃ. Pāḷiuddānagāthāyaṃ <span class="bld">dve ca manena yuttā, vitakkavicāraṇā</span>ti manodhātuyā ekantasampayuttā dve vitakkavicārāti savitakkapadaṃ savicārapadañca dasseti.</p>
- <p class="centered">Sattamanayasampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. Vippayuttenasampayuttapadaniddese <a name="V0.0023"></a> rūpakkhandhādīhi vippayuttenasampayuttameva yathāniddhāritaṃ natthīti ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā, tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā’’ti avatvā <span class="bld">‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… sampayuttāti natthī’’</span>ti vuttaṃ. Tena rūpakkhandhena vippayuttānaṃ kenaci khandhādinā sampayogābhāvato yathāniddhāritaṃ vippayuttenasampayuttameva natthi, kuto tassa puna khandhādīhi sampayuttatāti dasseti.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamanayavippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. Sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanāyaṃ <span class="bld">yaṃkhandhādivasenā</span>ti samāsapadaṃ idaṃ daṭṭhabbaṃ, yassa khandhādino vasenāti attho. <span class="bld">Tassevā</span>ti ca tasseva khandhādinoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ idha sampayuttaṃ vuttaṃ, taṃ rūpakkhandhādīsu araṇantesu yena vedanākkhandhādinā sampayuttaṃ, puna tasseva vedanākkhandhādino khandhādīhi sampayogaṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ<a name="M0.0024"></a>. Tañhi attanā sampayuttena sampayuttattā ‘‘sampayuttena sampayutta’’nti niddhāritanti. <span class="bld">Rūpena vā</span>ti etena nirodhasaccaappaccayaasaṅkhatehipi ayogo vutto hotīti daṭṭhabbo, tathā <span class="bld">rūpamissakehi vā</span>ti etena anupādinnaanupādāniyādīhi nibbānamissakehipi. Vakkhati hi <span class="bld">‘‘nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikamevā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbārūpakkhandhasaṅgāhakehī</span>ti vattamānānameva sampayogo labbhatīti vattamānesu ekampi dhammaṃ anapanetvā avikalacatukkhandhasaṅgāhakehi arūpabhavādīhīti attho. Ayaṃ panettha saṅkhepo – ye sampayogaṃ na labhanti rūpakkhandhādayo, te sabbe na gahitā, itare ca vedanākkhandhādayo sabbe gahitāti.</p>
- <p class="centered">Navamanayasampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Vippayuttenavippayuttapadaniddese <a name="V0.0024"></a> aggahitesu dhammāyatanādidhammā anārammaṇamissakasabbacittuppādagatadhammabhāvato tehi vippayuttassa abhāvā na gahitā, dukkhasaccacatumahābhavaabyākatādidhammā tehi vippayuttehi vippayuttānaṃ khandhādīhi vippayogābhāvatoti ayaṃ viseso veditabboti.</p>
- <p class="centered">Dasamanayavippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. Ekādasamanayavaṇṇanāyaṃ <span class="bld">‘‘te ca sesehi tīhi khandhehi ekena manāyatanena sattahi viññāṇadhātūhī’’</span>ti etesaṃ padānaṃ <span class="bld">‘‘sampayuttā nāmā’’</span>ti etena saha sambandho. ‘‘Kehicī’’ti etassa panatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅkhārakkhandhe dhammāyatanadhammadhātūsu ca ṭhapetvā taṇha’’</span>nti etena ‘‘te cā’’ti vutte samudayasaccena khandhādisaṅgahena saṅgahitadhamme visesetvā tesaṃ eva visesitānaṃ attavajjehi sesehi saṅkhārakkhandhe taṇhāya dhammāyatanadhammadhātūsu ca taṇhāya vedanāsaññākkhandhehi sampayogārahehi <a name="M0.0025"></a> sampayuttataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sesehi sampayuttattā kehici sampayuttā nāmā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Ekādasamanayasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Dvādasamanaye ca navamanaye viya sampayogārahāva labbhantīti āha <span class="bld">‘‘teyeva uddhaṭā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dvādasamanayasampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. Terasamanayavaṇṇanāyaṃ <a name="V0.0025"></a> yehi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitaṃ viññāṇameva hoti, te pāḷiyaṃ ‘‘rūpañca dhammāyatana’’ntiādiuddānagāthāya dassitā bāvīsa dhammā <span class="bld">‘‘rūpakkhandhena sadisapañhā dhammā’’</span>ti vuttā. Yehi pana tīhipi saṅgahehi asaṅgahitāni arūpabhavena viya oḷārikāyatanāneva honti, te vuttāvasesā sabbe idha uddhaṭā <span class="bld">‘‘arūpabhavena sadisā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Sesā</span>ti sesā pañcamanaye āgatā vedanākkhandhādayo satipi asaṅgāhakatte idha vissajjanaṃ na ruhantīti na uddhaṭā. Ye pana asaṅgāhakā eva na honti dukkhasaccādidhammā, tesu vattabbameva natthi. Yathā pana vedanākkhandhādayo na ruhanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vedanākkhandhena hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tesañca sampayogo nāma natthī</span>ti rūpārūpadhammānaṃ asampayogehi vomissatāya sampayogo natthīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yadi pana te kadāci asabbaviññāṇadhātusampayuttā arūpadhammā rūpadhammā ca siyuṃ, na tesaṃ vippayogo natthīti ‘‘vippayogo ca natthī’’ti na vuttaṃ, na vedanākkhandhena asaṅgahitānaṃ vippayogassa atthitāyāti veditabbaṃ. Ubhayābhāvato hi vedanākkhandhādayo idha na ruhantīti. Evaṃ panettha siyā ‘‘vedanākkhandhena hi khandhādivasena anārammaṇamissakā sattaviññāṇadhātudhammā asaṅgahitā honti, tesañca sampayogo <a name="M0.0026"></a> vippayogo ca natthī’’ti. Anārammaṇasahitānañhi sabbaviññāṇadhātūnaṃ sabbaviññāṇadhātusampayuttānaṃ tadubhayadhammānañca vedanākkhandhādiviññāṇakkhandhādicakkhāyatanādīhi tīhipi saṅgahehi asaṅgahitānaṃ sampayogavippayogābhāvo aruhaṇe kāraṇaṃ. Jātivippayogabhūmikālasantānavippayogato catubbidho vippayogo. Tattha <span class="bld">jātivippayogo</span> ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā’’tiādi, <span class="bld">bhūmivippayogo</span> ‘‘kāmāvacarā, rūpāvacarā’’tiādi, <span class="bld">kālavippayogo</span> ‘‘atītā dhammā, anāgatā dhammā’’tiādi, <span class="bld">santānavippayogo</span> ‘‘ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā’’tiādi. Evaṃ vippayogo catudhā veditabbo.</p>
- <p class="centered">Terasamanayaasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. Cuddasamanaye <a name="V0.0026"></a> dhammāyatanādīnaṃ anārammaṇamissakasabbacittuppādagatadhammabhāvato vippayogassa aruhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Jātiādittayassa cettha dhammasabhāvamattattā na kathañci sampayogo vippayogo ca ruhati ajjhattabahiddhadhammānaṃ sabbadhammasamodhānattā, anidassanaappaṭighādīnaṃ anārammaṇamissakasabbacittuppādattā. Dukkhasaccādidhammāva idha tehi vippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahasabbhāvā gahitāti.</p>
- <p class="bodytext">Pāḷiuddānagāthāyaṃ <span class="bld">samucchede na labbhantī</span>ti pariyosāne naye na labbhantīti attho. <span class="bld">Moghapucchakena cā</span>ti alabbhamānā ca te moghapucchakena hetunā na labbhanti tesaṃ pucchāya moghattāti vuttaṃ hoti. Atha vā <span class="bld">moghapucchako</span> aṭṭhamo nayo, tena ca saha osānanaye ete dhammā vippayogassapi abhāvā sabbathāpi na labbhantīti attho.</p>
- <p class="centered">Cuddasamanayavippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhātukathāpakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.</p>
- <p class="chapter">Puggalapaññattipakaraṇa-mūlaṭīkā</p>
- <p class="subhead">1. Mātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Dhammasaṅgahe <a name="M0.0027"></a><a name="V0.0027"></a> tikadukavasena saṅgahitānaṃ dhammānaṃ vibhaṅge khandhādivibhāgaṃ dassetvā tathāsaṅgahitavibhattānaṃ dhātukathāya saṅgahāsaṅgahādippabhedaṃ vatvā yāya paññattiyā tesaṃ sabhāvato upādāya ca paññāpanaṃ hoti, taṃ pabhedato dassetuṃ <span class="bld">‘‘cha paññattiyo’’</span>tiādinā puggalapaññatti āraddhā. Tattha ye dhamme pubbāpariyabhāvena pavattamāne asabhāvasamūhavasena upādāya ‘‘puggalo, itthī, puriso, devo, manusso’’tiādikā <span class="bld">puggalapaññatti</span> hoti, tesaṃ aññesañca bāhirarūpanibbānānaṃ sasabhāvasamūhasasabhāvabhedavasena paññāpanā sabhāvapaññattīti <span class="bld">khandhapaññatti</span>ādikā pañcavidhā veditabbā. Tāya dhammasaṅgahādīsu vibhattā <span class="bld">sabhāvapaññatti</span> sabbāpi saṅgahitā hoti. Puggalapaññatti pana <span class="bld">asabhāvapaññatti</span>. Tāya ca samayavimuttādippabhedāya sattasantānagate pariññeyyādisabhāvadhamme upādāya pavattito padhānāya ‘‘vihāro mañco’’tiādikā ca sabbā <span class="bld">asabhāvapaññatti</span> saṅgahitā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="V0.0028"></a> ca paññatti nāma vijjamānapaññatti avijjamānapaññatti ca. Tā eva hi vomissā itarā catassoti. Tasmā tāsaṃ dassanena imasmiṃ pakaraṇe sabbā paññattiyo dassitāti veditabbā. Khandhādipaññattīsu pana chasu aññattha adassitappabhedaṃ idheva ca dassitappabhedaṃ puggalapaññattiṃ upādāya imassa pakaraṇassa <span class="bld">puggalapaññattī</span>ti nāmaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Ye dhamme idha paññapetukāmo</span>ti paññattiyā vatthubhāvena dassetukāmoti adhippāyo. Na hi etasmiṃ pakaraṇe paññāpanaṃ karoti, vatthūhi pana paññattiyo dassetīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhāti</span> <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">paññāpanā</span>ti idaṃ khandhāti rūpaṃ pathavītiādikā sabbāpi sāmaññappabhedapaññāpanā nāma hoti, taṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paññāpanā</span>ti etassa pana <span class="bld">dassanā ṭhapanā</span>ti ete dve atthā, tesaṃ <span class="bld">pakāsanā nikkhipanā</span>ti. Tattha ‘‘rūpakkhandho…pe… aññātāvindriyaṃ samayavimutto’’tiādinā idamevaṃnāmakaṃ idamevaṃnāmakanti taṃtaṃkoṭṭhāsikakaraṇaṃ bodhanameva nikkhipanā, na paññapetabbānaṃ mañcādīnaṃ viya ṭhānasambandhakaraṇaṃ. Yo panāyaṃ ‘‘nāmapaññatti hi dasseti ca ṭhapeti cā’’ti kattuniddeso kato, so bhāvabhūtāya karaṇabhūtāya vā nāmapaññattiyā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ diṭṭhatāya ṭhapitatāya ca taṃnimittataṃ sandhāya katoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjamānapaññattī</span>tiādinā vacanena pāḷiyaṃ anāgatataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘pāḷimuttakenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kusalākusalassevā</span>ti kusalākusalassa viya. <span class="bld">Vijjamānassā</span>ti etassa attho satoti, tassa attho <span class="bld">sambhūtassā</span>ti. <span class="bld">Vijjamānassa sato</span>ti vā vijjamānabhūtassāti attho. Tamevatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘sambhūtassā’’</span>ti. Tena avijjamānabhāvaṃ paṭikkhipati. <span class="bld">Tathā avijjamānassā</span>ti yathā kusalādīni akusalādisabhāvato, phassādayo ca vedanādisabhāvato vinivattasabhāvāni vijjanti, tathā avijjamānassa ye dhamme upādāya ‘‘itthī, puriso’’ti upaladdhi hoti, te apanetvā tehi vinivattassa itthiādisabhāvassa abhāvato asambhūtassāti attho. Yaṃ panetassa ‘‘tenākārena avijjamānassa aññenākārena vijjamānassā’’ti atthaṃ keci vadanti, tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paññattiduke vuttameva. Avijjamānepi sabhāve lokaniruttiṃ anugantvā anabhinivesena cittena ‘‘itthī, puriso’’ti gahaṇasabbhāvā <span class="bld">‘‘lokaniruttimattasiddhassā’’</span>ti āha. Sābhinivesena pana cittena gayhamānaṃ pañcamasaccādikaṃ na sabhāvato, nāpi saṅketena siddhanti <span class="bld">‘‘sabbākārenapi</span> <a name="V0.0029"></a> <span class="bld">anupalabbhaneyya’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Tāsu imasmiṃ…pe… labbhantī</span>ti imasmiṃ pakaraṇe sarūpato tissannaṃ āgatataṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathāvuttassa pana aṭṭhakathānayassa avirodhena ācariyavādā yojetabbā, tasmā <span class="bld">paññapetabbaṭṭhena cesā paññattī</span>ti etassa sabhāvato avijjamānattā paññapetabbamattaṭṭhena paññattīti attho. Paññapetabbampi hi sasabhāvaṃ tajjaparamatthanāmalābhato na parato labhitabbaṃ <a name="M0.0029"></a> paññattināmaṃ labhati, nisabhāvaṃ pana sabhāvābhāvato na attano sabhāvena nāmaṃ labhatīti. Sattotiādikena nāmena paññapitabbamattaṭṭhena paññattīti nāmaṃ labhati, nisabhāvā ca sattādayo. Na hi sasabhāvassa rūpādīhi ekattena aññattena vā anupalabbhasabhāvatā atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Kirīṭaṃ makuṭaṃ, taṃ assa atthīti <span class="bld">kirīṭī</span>. Etasmiñca ācariyavāde anūnena lakkhaṇena bhavitabbanti sabbasamorodho kātabbo. Dutiyaṃ tatiyanti evaṃpakārā hi upanidhāpaññatti upanikkhittakapaññatti ca saṅkhātabbappadhānattā chapi paññattiyo bhajatīti yuttaṃ vattuṃ, itarā ca yathāyogaṃ taṃ taṃ paññattinti. Dutiyaṃ tatiyaṃ dve tīṇītiādi pana saṅkhā nāma kāci natthīti tāsaṃ upādāsantatipaññattīnaṃ avijjamānapaññattibhāvaṃ, itarāsañca upanidhāpaññattīnaṃ yathānidassitānaṃ avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvaṃ maññamāno āha <span class="bld">‘‘sesā avijjamānapakkhañceva avijjamānenaavijjamānapakkhañca bhajantī’’</span>ti. Dutiyaṃ tatiyaṃ dve tīṇītiādīnaṃ upanidhāupanikkhittakapaññattīnaṃ avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvameva maññati. Yañhi paṭhamādikaṃ apekkhitvā yassa cekādikassa upanikkhipitvā paññāpīyati, tañca saṅkhānaṃ kiñci natthīti. Tathā santatipaññattiyā ca. Na hi asīti āsītiko ca vijjamānoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaccā bhūmipaññattī</span>ti kāmāvacarādipaññattiṃ sandhāyāha. Kāmāvacarādī hi sabhāvadhammāti adhippāyo. Kāmoti pana okāse gahite avijjamānenavijjamānapaññatti esā bhavituṃ arahati, kammanibbattakkhandhesu gahitesu vijjamānenavijjamānapaññatti. Yathā pana vacanasaṅkhātāya vacanasamuṭṭhāpakacetanāsaṅkhātāya vā kiriyāya bhāṇakoti puggalassa paññatti vijjamānenaavijjamānapaññattipakkhaṃ bhajati, evaṃ kiso thūloti rūpāyatanasaṅkhātena saṇṭhānena puggalādīnaṃ paññāpanā vijjamānenaavijjamānapaññatti bhavituṃ arahati. Saṇṭhānanti <a name="V0.0030"></a> vā rūpāyatane aggahite avijjamānenaavijjamānapaññatti. Rūpaṃ phassotiādikā pana vijjamānapaññatti ruppanādikiccavasena kiccapaññattiyaṃ, paccattadhammanāmavasena paccattapaññattiyaṃ vā avarodhetabbā. Vijjamānāvijjamānapaññattīsu ca vuttāsu tāsaṃ vomissatāvasena <a name="M0.0030"></a> pavattā itarāpi vuttāyeva hontīti ayampi ācariyavādo sabbasaṅgāhakoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">‘‘Yāvatā pañcakkhandhā’’</span>tiādikassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘yattakena paññāpanenā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yāvatā pañcakkhandhā</span>ti yāvatā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandhoti khandhānaṃ khandhapaññatti, ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, evaṃ pāḷiyojanaṃ katvā saṅkhepappabhedavasena ayaṃ attho vuttoti veditabbo. <span class="bld">‘‘Yāvatā pañcakkhandhā’’</span>ti, <span class="bld">‘‘khandhānaṃ khandhapaññattī’’</span>ti hi imassa attho <span class="bld">‘‘yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā’’</span>ti etena dassito, <span class="bld">‘‘yāvatā rūpakkhandho’’</span>tiādikassa pana <span class="bld">‘‘pabhedato rūpakkhandho’’</span>tiādikenāti. Tattha <span class="bld">rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho</span>ti pabhedanidassanamattametaṃ. Tena avuttopi sabbo saṅgahito hotīti <span class="bld">‘‘tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayaṃ vā ettha pāḷiyā atthayojanā – ‘‘yāvatā’’ti idaṃ sabbehi padehi yojetvā yattakā pañcakkhandhā, tattakā khandhānaṃ khandhapaññatti. Yattako pañcannaṃ khandhānaṃ tappabhedānañca rūpakkhandhādīnaṃ pabhedo, tattako khandhānaṃ khandhapaññattiyā pabhedoti pakaraṇantare vuttena vatthubhedena khandhapaññattiyā pabhedaṃ dasseti. Esa nayo <span class="bld">‘‘yāvatā āyatanāna’’</span>ntiādīsupi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Ekadesenevā</span>ti uddesamattenevāti attho.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Niddesavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Jhānaṅgāneva <a name="M0.0031"></a><a name="V0.0031"></a> vimokkhoti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘vimokkhasahajātena nāmakāyenā’’</span>ti. <span class="bld">Yena hi saddhi</span>ntiādinā paṭhamaṃ samaṅgibhāvatthaṃ vivarati. <span class="bld">Phassenapi phuṭṭhāyeva nāmā</span>ti etena ‘‘apicesā’’tiādinā vuttaṃ dutiyaṃ samphassena phusanatthaṃ, itarehi itare kāraṇatthe. Samaṅgibhāvaphusanakāraṇabhāvā hi phusanāti vuttāti. Punapi paṭhamatthameva dubbiññeyyattā vivaranto <span class="bld">‘‘tatrāssā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ṭhapetvā tāni aṅgāni sesā atirekapaṇṇāsadhammā</span>ti ettha vedanāsomanassindriyāni saṅgahitānīti āha <span class="bld">‘‘cattāro khandhā hontī’’</span>ti. Evaṃ sati vedanāsomanassindriyehi sukhassa phusitabbattā tiṇṇañca tesaṃ anaññattā teneva tassa phusanā āpajjatīti? Nāpajjati, vedayitādhipatiyaṭṭhehi upanijjhāyanabhāvapaṭilābhassa vuttattā. Atha vā <span class="bld">ṭhapetvā tāni aṅgānī</span>ti aṅgānaṃ bahuttā bahuvacanaṃ. Tesu pana paccekampi yojanā kātabbā ‘‘vitakkaṃ ṭhapetvā’’tiādinā. Tattha ‘‘sukhaṃ ṭhapetvā’’ti imissā yojanāya sesā tayo khandhā honti, itarāsu cattāroti. Sabbayojanāsu ca tayo anto katvā <span class="bld">‘‘cattāro khandhā hontī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Yo asamayavimokkhena ekaccehi āsavehi vimutto asamayavimokkhūpanissayalābhena ca sātisayena samayavimokkhena, so eva <span class="bld">samayavimutto</span>. So hi tena vimutto jhānalābhī sekkho rūpārūpabhavato apunarāvaṭṭako kāmarāgādīhi tathāvimuttova hotīti samayavimuttapaññattiṃ laddhuṃ arahati. Puthujjano pana jhānalābhī punarāvaṭṭakadhammo puna kāmarāgādisamudācārabhāvato vimutto nāma na hotīti samayavimuttapaññattiṃ nārahati, tena so <a name="V0.0032"></a> ‘‘samayavimutto’’ti na vutto. Arahato pana aparikkhīṇā āsavā natthi, yato vimucceyya. Diṭṭhadhammasukhavihāramattā hi tassa aṭṭha vimokkhāti. Tasmā tassa na aṭṭha vimokkhā samayavimuttapaññattibhāvassa asamayavimuttapaññattibhāvassa vā kāraṇaṃ. Tadakāraṇabhāvameva dassetuṃ <a name="M0.0032"></a> <span class="bld">‘‘na heva kho…pe… viharatī’’</span>ti vuttaṃ, na sukkhavipassakasseva asamayavimuttabhāvaṃ dassetunti daṭṭhabbaṃ. Sabbopi hi arahā asamayavimuttoti. <span class="bld">Bāhirāna</span>nti lokuttarato bahibhūtānaṃ, lokiyānanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Arūpakkhandhanibbānamattavācako arūpasaddo na hotīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘rūpato añña’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cittamañjūsa</span>nti samādhiṃ. Abhiññādīnañhi dhammānaṃ pādakabhāvena samādhi mañjūsāsadiso hoti. <span class="bld">Addhānaṃ pharitu</span>nti dīghakālaṃ byāpetuṃ, pavattetunti attho. <span class="bld">‘‘Sammajjitabba’’</span>nti cintetvā tattha ādarassa akatattā vattabhedoti veditabbo. Evaṃ vattabhedamattena naṭṭhā pana samāpatti kāmacchandādīhi naṭṭhā viya na kiñcena paccāharitabbā hoti mandapāripanthakattā, tasmā vattasamitakaraṇamatteneva paccāharitabbattā <span class="bld">‘‘appentova nisīdī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Attano anurūpena pamādena vītināmentānampi samāpatti na kuppatī</span>ti parihīno nāma na hoti, tasmiṃ tasmiṃ byāsaṅge paṭisaṃhaṭamatte samāpajjituṃ samatthatāyāti adhippāyo. ‘‘Kissa pana, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno lābhasakkārasiloko antarāyāyāti? Yā hissa sā, ānanda, akuppā cetovimutti, nāhaṃ tassā lābhasakkārasilokaṃ antarāyāya vadāmi. Ye ca khvassa, ānanda, appamattassa ātāpino pahitattassa viharato diṭṭhadhammasukhavihārā adhigatā, tesāhamassa lābhasakkārasilokaṃ antarāyāya vadāmī’’ti <span class="bld">sutte</span> (saṃ. ni. 2.179) pana samayena samayaṃ āpajjanena pariharitabbānaṃ samāpattisukhavihārānaṃ tasmiṃ tasmiṃ byāsaṅgakāle anipphattito lābhasakkārasiloko antarāyoti vuttoti adhippāyenassa tena avirodho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Dhammānaṃ…pe… pī</span>ti ettha ‘‘dhammehī’’ti vattabbaṃ. Idha hi tāhi samāpattīhi parihāyeyyāti dhammehi puggalassa parihānampi aparihānampi vuttaṃ. Tattha ca puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyunti dhammānaṃ kuppanaṃ akuppanañca vuttaṃ, puggalassa pana parihānadhammānameva <a name="V0.0033"></a> vināsoti vacananānattamattena vacanatthanānattamattena vā pariyāyantaratā vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7-8"></a><span class="paranum">7-8</span>. <span class="bld">Cetanā</span> <a name="M0.0033"></a> samāpatticetanā tadāyūhanā ca. <span class="bld">Anurakkhaṇā</span> samāpattiupakārānupakārapariggāhikā paññāsahitā sati. Tāhi cetiyamānaanurakkhiyamānasamāpattīnaṃ bhabbā cetanābhabbā anurakkhaṇābhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Puthujjanagotta</span>nti puthujjanasikkhaṃ, puthujjanagatā tisso sikkhā atikkantāti attho. Tā hi saṃyojanattayānupacchedena ‘‘puthujjanasikkhā’’ti vuccantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Arahattamaggaṭṭho ca vaṭṭabhayato paññubbegena ubbijjanto uddhambhāgiyasaṃyojanehi uparatoti bhayūparato nāmāti āha <span class="bld">‘‘satta sekkhā bhayūparatā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Bhavaṅgapaññāvirahitā ‘‘vipākāvaraṇena samannāgatā’’ti iminā gahitāti tihetukapaṭisandhikā keci ‘‘duppaññā’’ti iminā gayhantīti dassento āha <span class="bld">‘‘appaṭiladdhamaggaphalūpanissayā’’</span>ti. Paññāya hi vinā na tadupanissayo atthīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Yattha niyatāniyatavomissā pavatti atthi, tattheva niyatadhammā hontīti uttarakurūsu tadabhāvā niyato nāma natthīti dassento <span class="bld">‘‘yā pana uttarakurukāna’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Terasasu sīsesu palibodhasīsādīni pavattasīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādakāni, pariyādakaphalaṃ gocarasīsaṃ. Tañhi visayajjhattaphalavimokkhoti. Pariyādakassa maggassa phalassa ca ārammaṇaṃ saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ pariyādakaphalārammaṇānaṃ saha viya saṃsiddhidassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">paṭisambhidāyaṃ</span> (paṭi. ma. 1.87) terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato tesu kilesapavattasīsānameva vasena yojanaṃ karonto <span class="bld">‘‘tattha kilesasīsa’’</span>ntiādimāha. Tattha pavattasīsampi vaṭṭato vuṭṭhahanto maggo cutito uddhaṃ appavattikaraṇavasena yadipi pariyādiyati<a name="V0.0034"></a>, yāva pana cuti, tāva pavattisabbhāvato <span class="bld">‘‘pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ</span> <a name="M0.0034"></a> <span class="bld">cuticittaṃ pariyādiyatī’’</span>ti āha. Kilesapariyādānena pana attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato hi paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti. Taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā hotīti āha <span class="bld">‘‘vārasamatāyā’’</span>ti. <span class="bld">Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī</span>ti ettha parinibbānacittameva bhavaṅgotaraṇabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Mahāpayogo</span>ti mahākiriyo vipattikaraṇamahāmeghuṭṭhānākāravināso. <span class="bld">Tiṭṭheyyā</span>ti vināso nappavatteyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Araṇīyattā</span>ti payirupāsitabbattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Yāya katakiccatā hoti, tāya aggavijjāya adhigatāya tevijjatābhāvo nippariyāyatā, sā ca āgamanavasena siddhā sātisayā tevijjatāti āha <span class="bld">‘‘āgamanīyameva dhura’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tattha cā</span>ti nimittatthe bhummaṃ, sabbaññutaññāṇappattiyā ādhārabhāve vā. Tattheva hi sabbaññutaṃ patto nāma hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Ananussutesu dhammesū</span>ti ca ananussutesu saccesūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike (ma. ni. 2.248; 3.312; paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248) nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti yadipi mahānidānasutte <a name="V0.0035"></a> vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti idha kīṭāgirisuttavasena sabbaubhatobhāgavimuttasaṅgahatthaṃ <span class="bld">‘‘aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā viharatī’’</span>ti āha. Kīṭāgirisutte <a name="M0.0035"></a> hi ‘‘idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (ma. ni. 2.182) arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā vuttā, ubhatobhāgavimuttaseṭṭho ca vuttalakkhaṇopapattitoti. Kāyasakkhimhipi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī</span>ti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ purimakiriyā hotīti. <span class="bld">Nāmanissitako eso</span>ti eso ubhatobhāgavimutto rūpato muccitvā nāmaṃ nissāya ṭhito puna tato muccanato ‘‘nāmanissitako’’ti vatvā tassa ca sādhakaṃ suttaṃ vatvā ‘‘kāyadvayato suvimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti āhāti attho. Sutte hi ākiñcaññāyatanalābhino upasīvabrāhmaṇassa bhagavatā nāmakāyā vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti muni akkhātoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamattheravāde</span> dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto, <span class="bld">dutiyattheravāde</span> ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimuttoti, <span class="bld">tatiyattheravāde</span> dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ viseso. Tattha <span class="bld">vimutto</span>ti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyadvayato vimuttoti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Arūpāvacaraṃ pana nāmakāyato ca vimutta</span>nti nīvaraṇasaṅkhātanāmakāyato vimuttanti vuttaṃ hoti. Tañhi nīvaraṇadūrībhāvena nāmakāyato rūpataṇhāvikkhambhanena rūpakāyato ca vimuttattā ekadesena ubhatobhāgavimuttaṃ nāma hotīti arahattamaggassa pādakabhūtaṃ ubhatobhāgavimuttanāmalābhassa kāraṇaṃ bhavituṃ yuttanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Etesu hi ekopi aṭṭhavimokkhalābhī na hotī</span>ti ubhatobhāgavimuttabhāvassa kāraṇabhūtaṃ rūpakāyato vimuttaṃ ekampi vimokkhaṃ <a name="M0.0036"></a> anadhigatoti adhippāyo. Arūpāvacaresu hi ekampi adhigato ubhatobhāgavimuttabhāvakāraṇapaṭilābhato aṭṭhavimokkhekadesena tena taṃnāmadāne <a name="V0.0036"></a> samatthena ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’tveva vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘arūpāvacarajjhānesu panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Phuṭṭhantaṃ sacchikarotī</span>ti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cettha upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Phuṭṭhānantarakālameva sacchikaroti sacchikātabbopāyenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu (dī. ni. 1.165) viya bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti <span class="bld">kāyasakkhī</span>ti vuccati, na tu vimuttoti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Diṭṭhattā patto</span>ti etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. ‘‘Diṭṭhantaṃ patto’’ti vā pāṭho, dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. Paṭhamaphalato paṭṭhāya hi yāva aggamaggā diṭṭhippattoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Imaṃ pana nayaṃ ‘‘no’’ti paṭikkhipitvā</span>ti ettha diṭṭhippattasaddhāvimuttabhāvappattānaṃ paññānānattaṃ vuttaṃ, na pana yena visesena so viseso patto, so vuttoti imaṃ dosaṃ disvā paṭikkhepo katoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Āgamaṭṭhakathāsū</span>ti ca vacanena āgamanīyanānattasanniṭṭhānameva thiraṃ karotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Saddahanto vimutto</span>ti etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Saddhāvimutto</span>ti vā saddhāya adhimuttoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Paññaṃ vāhetī</span>ti paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. <span class="bld">Paññā imaṃ puggalaṃ vahatī</span>ti nibbānābhimukhaṃ gametīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0037"></a> <span class="bld">maggakkhaṇepī</span>ti ayaṃ api-saddo kasmā vutto, nanu ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato maggakkhaṇe eva hotīti tadā eva sotāpanno nāmāti āpannanti? Nāpannaṃ<a name="V0.0037"></a>. Maggena hi attanā sadisassa aṭṭhaṅgikassa vā sattaṅgikassa vā phalassa sototi nāmaṃ dinnanti tenapi samannāgatassa sotāpannabhāvato, sotena vā maggena pavattetuṃ aparihīnena phalaṭṭhopi samannāgato eva nāma, na ca tena paṭhamamaggakkhaṇe viya soto samāpajjiyamāno, tasmā samāpannasotattā paṭhamaphalato paṭṭhāya ‘‘sotāpanno’’ti vattuṃ yutto. Vuttañhi ‘‘ye keci, bhikkhave, mayi aveccappasannā, sabbe te sotāpannā. Tesaṃ sotāpannānaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā’’ti (a. ni. 10.64). Tattha dutiyaphalaṭṭhādīnaṃ visuṃ nāmaṃ atthīti paṭhamaphalaṭṭho eva itarehi visesiyamāno ‘‘sotāpanno’’ti vattuṃ yuttoti so eva idhādhippeto. <span class="bld">Paṭiladdhamaggena bujjhatī</span>ti etena paṭiladdhamaggassa catusaccapaccavekkhaṇādīnaṃ upanissayabhāvaṃ dasseti. Sambodhi paraṃ ayanaṃ nissayo etassāti hi <span class="bld">sambodhiparāyaṇo</span>ti. Dutiyenatthena sambodhi paraṃ ayanaṃ gati etassāti <span class="bld">sambodhiparāyaṇo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. Kevalena kulasaddena mahākulameva vuccatīti āha <span class="bld">‘‘mahābhogakulesuyeva nibbattatīti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Khandhabījaṃ nāma</span> paṭisandhiviññāṇaṃ. <span class="bld">Ihaṭṭhakanijjhānikavaseneva imasmiṃ ṭhāne kathitā</span>ti sajjhānako ajjhattasaṃyojanasamucchede akatepi anāgāmisabhāgo anāvattidhammo idha gaṇanūpago na hoti, heṭṭhā upari ca saṃsaraṇako kāmabhavagato hīnajjhānako idha gaṇanūpagoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Yaṃ vattabba</span>nti ‘‘dvīhi kāraṇehi tanubhāvo veditabbo’’tiādi yaṃ vattabbaṃ siyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Upapannaṃ vā samanantarā</span>ti upapannaṃ vā etena puggalena hoti, atha samanantarā ariyamaggaṃ sañjaneti. <span class="bld">Appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇa</span>nti āyuppamāṇaṃ tassa puggalassa vemajjhaṃ appattaṃ hoti, etthantare ariyamaggaṃ <a name="M0.0038"></a> sañjanetīti ayamettha pāḷiattho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘appatvā pabbataṃ nadī’’ti viya <span class="bld">āyuppamāṇaṃ vemajjhaṃ appattaṃ vā hutvā</span>ti parasaddayoge parato bhūto hutvā saddo vacanasesabhūto payuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Upahaccā</span>ti <a name="V0.0038"></a> etassa upagantvāti attho, tena vemajjhātikkamo kālakiriyopagamanañca saṅgahitaṃ hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atikkamitvā vemajjha’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Uddhaṃvāhibhāvenā</span>ti uddhaṃ vahatīti uddhaṃvāhī, taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vā, tassa bhāvo, tena uddhaṃvāhibhāvenāti vuttaṃ hoti. Avihesu uddhaṃsoto yadipi tattha parinibbāyī na hoti, yattha vā tattha vā gantvā parinibbāyatu, parinibbāyino pana tassa asaṅkhāraparinibbāyitā sasaṅkhāraparinibbāyitā ca atthīti tattha dasa anāgāmino vuttā, evaṃ atappādīsupi. <span class="bld">Anupahaccatalā</span>ti appattatalā. Asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīnaṃ lahusālahusagatikā eva parittavipulatiṇakaṭṭhajhāpakapappaṭikāsadisatā veditabbā, na uppajjitvāva nibbāyanakādīhi adhimattatā viya samuddaṃ patvā nibbāyanakato anadhimattatā viya ca antarā upahaccaparinibbāyīhi uddhaṃsotato ca adhimattānadhimattatā. Te eva hi asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyinoti. <span class="bld">Tato mahantatare</span>ti vacanaṃ tiṇakaṭṭhajhāpanasamatthapappaṭikādassanatthaṃ, na adhimatta nādhimattadassanatthanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">No cassa no ca me siyā</span>ti avijjāsaṅkhārādikaṃ hetupañcakaṃ no ca assa, viññāṇādikaṃ idaṃ phalapañcakaṃ vattamānaṃ no ca me siyāti attho. Tena atītabhavasaṃsiddhito dukkhasamudayato imassa dukkhassa pavattidassanato paccayasamudayaṭṭhena khandhānaṃ udayadassanapaṭipatti vuttā hoti. <span class="bld">Na bhavissati, na me bhavissatī</span>ti yadi etarahi hetupañcakaṃ na bhavissati, anāgate phalapañcakaṃ na me bhavissatīti attho. Etena paccayanirodhaṭṭhena vayadassanapaṭipatti vuttā hoti, etarahi anāgate ca attattaniyanivāraṇavasena suññatāpaṭipatti vā catūhipi vuttā. <span class="bld">Yadatthī</span>ti yaṃ atthi. <span class="bld">Bhūta</span>nti sasabhāvaṃ nibbattaṃ vā yathādiṭṭhaudayabbayaṃ yathādiṭṭhasuññataṃ vā khandhapañcakaṃ parikappitaitthipurisasattādibhāvarahitaṃ nāmarūpamattanti attho. Vivaṭṭānupassanāya vivaṭṭamānaso taṃ bhūtaṃ pajahāmīti <a name="M0.0039"></a> <span class="bld">upekkhaṃ paṭilabhati,</span> saṅkhārupekkhāñāṇena upekkhako hotīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhave na rajjati, sambhave na rajjatī</span>ti avisiṭṭhe visiṭṭhe ca bhave na rajjatīti keci vadanti. Paccuppanno pana bhavo <span class="bld">bhavo,</span> anāgato jātiyā gahaṇena gahito <span class="bld">sambhavo</span>ti veditabbo. Atha vā <span class="bld">bhavo</span>ti bhūtameva vuccati, <span class="bld">sambhavo</span> tadāhāro, tasmiṃ dvaye na rajjatīti sekkhapaṭipattiṃ dasseti<a name="V0.0039"></a>. Bhūte hi sasambhave ca virāgo sekkhapaṭipatti. Yathāha ‘‘bhūtamidanti, bhante, yathābhūtaṃ sammappaññāya passati, bhūtamidanti yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Tadāhārasambhavanti yathābhūtaṃ…pe… disvā tadāhārasambhavassa nibbidāya…pe… paṭipanno hoti. Tadāhāranirodhāya yaṃ bhūtaṃ, taṃ nirodhadhammanti yathābhūtaṃ…pe… disvā nirodhadhammassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhante, sekkho hotī’’ti (saṃ. ni. 2.31). <span class="bld">Athuttarī</span>ti atha evaṃ arajjamāno uttari santaṃ padaṃ nibbānaṃ anukkamena maggapaññāya sammā passati, tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ catutthamaggeneva sacchikātabbassa tassa tena asacchikatattā.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dukaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Kassaci kilesassa avikkhambhitattā kassaci kathañci avimutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ajjhattaṃ nāma. Tattha bandhanaṃ ajjhattasaṃyojanaṃ, tena sampayutto <span class="bld">ajjhattasaṃyojano</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Kāraṇena vinā pavattahitacitto <span class="bld">akāraṇavacchalo</span>. Anāgatampi payojanaṃ apekkhamāno purimaggahitaṃ taṃ kataṃ upādāya kataññū eva nāma hoti, na pubbakārīti āha <span class="bld">‘‘karissati me’’</span>tiādi. <span class="bld">Tamojotiparāyaṇo</span> puññaphalaṃ anupajīvanto eva puññāni karotīti <span class="bld">‘‘pubbakārī’’</span>ti vutto. <span class="bld">‘‘Iṇaṃ demī’’ti saññaṃ karotī</span>ti evaṃsaññaṃ akarontopi karonto viya hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Acchamaṃsaṃ</span> <a name="M0.0040"></a> <span class="bld">labhitvā sūkaramaṃsanti na kukkuccāyatī</span>ti acchamaṃsanti jānantopi sūkaramaṃsanti na kukkuccāyati, madditvā vītikkamatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Titto</span>ti niṭṭhitakiccatāya nirussukko.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tikaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Sesasaṃvarabhedenā</span>ti <a name="V0.0040"></a> manosaṃvarabhedena, satisaṃvarādibhedena vā. <span class="bld">Akusalasīlasamannāgamenā</span>ti ‘‘katame ca thapati akusalā sīlā? Akusalaṃ kāyakammaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ pāpako ājīvo’’ti vuttehi samannāgamena. <span class="bld">Tassa hi…pe… evaṃ sāsaṅkasamācāro hotī</span>ti evaṃ sāsaṅko samācāro hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Samānavisayānaṃ puggalānaṃ visesadassanavasena <span class="bld">‘‘kāyasakkhī’’</span>tiādikaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Samādhi vā ādī</span>ti lokuttaradhammā hi paramatthato sāsananti tadattho pādakasamādhi tassa ādi vutto, tadāsannattā <span class="bld">vipassanā,</span> tassa mūlekadesattā <span class="bld">maggo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo</span>ti ucchaṅgasadisapaññatāya eva paññā viya puggalopi ucchaṅgo viya hoti, tasmiṃ dhammānaṃ aciraṭṭhānatoti adhippāyena vuttaṃ. Vakkhati hi <span class="bld">‘‘ucchaṅgasadisapaññotiattho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Yathā ca ucchaṅgasadisā paññā, evaṃ nikkujjakumbhasadisā paññā evāti daṭṭhabbo, tattha dhammānaṃ anavaṭṭhānato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Ciraṭṭhānato thiraṭṭhānato ca pāsāṇalekhasadisā parāparādhanibbattā kodhalekhā yassa so pāsāṇalekhūpamasamannāgato <span class="bld">pāsāṇalekhūpamo</span>ti vutto, evaṃ itarepi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Sutādivatthurahito <a name="M0.0041"></a> tucchamāno naḷo viyāti ‘‘naḷo’’ti vuccati, so uggato naḷo etassāti <span class="bld">unnaḷo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. ‘‘Sīlakathā ca no bhavissatī’’ti ettha vuttaṃ sīlakathābhavanaṃ paṭhamārambhopi dussīlena saha na hotīti dassento āha <span class="bld">neva sīlakathā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="V0.0041"></a> <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ anuggahetabbe paññāya sodhetabbe ca vaḍḍhetabbe ca adhikasīlaṃ nissāya uppannapaññāya anuggaṇhāti nāmāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Gūthakūpo viya dussīlya</span>nti etena dussīlyassa gūthasadisattameva dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">No ca sammā paññapetuṃ sakkontī</span>ti yebhuyyena na sakkontīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ, uppanne tathāgate tasmiṃ anādariyaṃ katvā samāpattiṃ uppādetuṃ vāyamantassa asamatthabhāvaṃ vā. <span class="bld">Titthiyā</span> vā pūraṇādayo adhippetā.</p>
- <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. Parena kataṃ dussīlyaṃ āṇattiyā attanā ca payogena katanti āṇattiyā pāpassa dāyādo <span class="bld">‘‘tato upaḍḍhassa dāyādo’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Aya</span>nti ‘‘tesu paṭhamo’’tiādikaṃ nayaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. Desanāya dhammānaṃ ñāṇassa āpāthabhāvasampādanaṃ <span class="bld">ñāṇugghāṭanaṃ. Saha udāhaṭavelāyā</span>ti udāhaṭavelāya saddhiṃ tasmiṃ kāle anatikkante evāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Ta</span>nti anantaravacanaṃ vadati. ‘‘Katamo loko’’ti vutte ‘‘pañcupādānakkhandhā’’ti mahantaṃ atthaṃ saṅgahitvā ṭhitavacanaṃ <span class="bld">atthayuttaṃ</span>. Lujjatīti lokoti <span class="bld">kāraṇayuttaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Sahitāsahitassā</span>ti <a name="M0.0042"></a> sahitāsahiteti attho, sahitāsahitassa paricchindaneti vā<a name="V0.0042"></a>. <span class="bld">Dveyevā</span>ti dutiyacatutthāyeva. Desakasāvakasampattiyā bodhetuṃ samatthatāya <span class="bld">sabhāvadhammakathikā,</span> saccadhammakathikāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. Kusaladhammehi cittassa vāsanābhāvanā <span class="bld">vāsadhuraṃ. Ayaṃ pāpapuggalo</span>ti catuttho vutto, na paṭhamo. Paṭhamo hi avisaṃvādetukāmo verañjabrāhmaṇasadiso adhippetoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. <span class="bld">Puggalepi ariyānaṃ abhikkamanādisadisatā</span>ti puggale abhikkamanādīnaṃ ariyānaṃ abhikkamanādisadisatāti attho, ariyānaṃ abhikkamanādinā puggalassa sadisatāti vā sadisābhikkamanāditāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. Dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti vadanto <span class="bld">bhūtaṃ bhāsati</span> nāma. Pāṇātipātena dussīlaṃ adinnādānena dussīloti avatvā pāṇātipātenevāti vadanto <span class="bld">tacchaṃ bhāsati</span> nāma. Yamidaṃ ‘‘kālenā’’ti vuttaṃ, tatra tasmiṃ vacane, yo ‘‘kālena bhaṇatī’’ti vutto, so kīdisoti dassanatthaṃ ‘‘kālaññū hotī’’tiādi vuttanti dassento <span class="bld">‘‘yamidaṃ kālenāti vuttaṃ, tatra yo puggalo’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Āgamanavipatti</span> nāma kammaṃ, <span class="bld">pubbuppannapaccayavipatti</span> sukkasoṇitaṃ. Pavatte, pavattassa vā paccayā <span class="bld">pavattapaccayā,</span> āhārādayo. Jotetīti <span class="bld">joti,</span> āloko. Kulasampattiyādīhi jotamāno ca joti viyāti <span class="bld">joti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇāpi yehi kilesehi vimutto avimutto ca, tesaṃ dassanavasena vimuttidassanameva hotīti āha <span class="bld">‘‘vimuttiñāṇadassanaṃ ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇa’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Yāni kānici tantāvutāna</span>nti tantāvutānaṃ vatthānaṃ yāni kānici vatthānīti vuttaṃ hoti. Sāyaṃ tatiyaṃ assāti <span class="bld">sāyatatiyo</span>. Anuyuñjanaṃ <span class="bld">anuyogo</span>. Taṃ <span class="bld">anuyutto</span>ti upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, bhāvanapuṃsakaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="M0.0043"></a><a name="V0.0043"></a> <span class="bld">sikkhanabhāvenā</span>ti sikkhāya sājīve ca sikkhanabhāvena. <span class="bld">Sikkhaṃ paripūrento</span>ti sīlasaṃvaraṃ paripūrento. <span class="bld">Sājīvañca avītikkamanto</span>ti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti vuttaṃ sikkhāpadaṃ bhagavato vacanaṃ avītikkamanto hutvāti attho. Idameva ca dvayaṃ ‘‘sikkhana’’nti vuttaṃ. Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Tato hi yāva maggā saṃvarapāripūrī hotīti. <span class="bld">Vināsanabhāvato</span>ti hiṃsanabhāvato. <span class="bld">Haliddirāgo viya na thirakatho hotī</span>ti ettha kathāya aṭṭhitabhāvena haliddirāgasadisatā veditabbā, na puggalassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchantī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddena evaṃpakāre dasseti. <span class="bld">Aññaṃ dassetvā aññassa parivattana</span>nti dasagghanakaṃ vatthayugaṃ dassetvā tassa ajānantassa pañcagghanakassa dānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Avikiṇṇasukha</span>nti rūpādīsu subhādiparikappanavasena avisaṭasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. Khandhadhammesu aniccādivasena pavattā vipassanā maggaphalalābhena paṭiladdhā nāma hoti tadalābhena anavaṭṭhānatoti maggaphalalābhī eva ‘‘adhipaññādhammavipassanālābhī’’ti vutto, maggaphalañāṇameva ca adhikapaññābhāvato catusaccadhamme sabbadhammassa vare nibbāne eva vā visiṭṭhadassanabhāvato ca <span class="bld">adhipaññādhammavipassanā</span>ti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Sutena anupapanno</span>ti yathāsutena vā atthena vā na samannāgatoti attho.</p>
- <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. Paṭhamapañcake uddeseneva puggalavibhāgo viññāyatīti yathā tesu paṭipajjitabbaṃ<a name="V0.0044"></a>, tāya paṭipattiyā te vibhajanto <span class="bld">‘‘tatra yvāya’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Ārambhasaddo</span>ti ārambhakiriyāvācako saddoti attho. Phaluppattiyā <a name="M0.0044"></a> maggakiccaṃ niṭṭhitaṃ hotīti <span class="bld">‘‘maggakiccavasena phalameva vutta’’</span>nti āha. <span class="bld">Āyācanasādhū</span>ti na pasaṃsanādisādhūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Ādito dheyyaṃ ṭhapetabbaṃ <span class="bld">ādheyyaṃ,</span> dassanasavanapaṭivacanadānavasena mukhena viya pavattaṃ gahaṇaṃ <span class="bld">mukha</span>nti daṭṭhabbaṃ. Taṃ mukhaṃ ādheyyaṃ, gahaṇatthaṃ pakatimukhameva vā ādheyyaṃ yassa so <span class="bld">ādheyyamukho,</span> avicāretvā ādikathāya eva ṭhapitagahaṇoti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">Rajaggasmi</span>nti rajaggabhāve.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Gavā khīraṃ aggamakkhāyatīti na evaṃ sambandho, uppattito pana pañca gorase dassetvā tesu sappimaṇḍassa aggabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘gavā khīra’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘gāvito khīraṃ nāma hotī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Chakke ekantato pākaṭā sammāsambuddhādayo te yathāvuttaguṇā puggalāti dassento <span class="bld">‘‘sammāsambuddho tena daṭṭhabbo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti sāmaṃ saccābhisamayo tattha ca sabbaññutappattibalesu ca vasibhāvappattīti etena sabbena samuditena. ‘‘Sabbaññutaññāṇenā’’ti pana vutte sabbamidaṃ saṅgahitaṃ hoti sāmaṃ saccābhisamayena balesu ca vasibhāvappattiyā ca vinā sabbaññutaññāṇassa abhāvā, tasmā aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘sabbaññutaññāṇenā’’</span>ti ettakameva vuttaṃ. Tattha <span class="bld">anācariyakena attanā uppāditenā</span>ti vacanena sabbaññutaññāṇassa sācariyakattaṃ parato uppattiñca paṭisedheti, na sācariyakaṃ parehi uppāditañca sabbaññutaññāṇaṃ. Na hi taṃ tādisaṃ nivāretabbaṃ atthīti.</p>
- <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sattakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Saddhā</span> <a name="M0.0045"></a><a name="V0.0045"></a> <span class="bld">nāma sādhuladdhikāti ummujjatī</span>ti etena kusalesu dhammesu antogadhā, bodhipakkhiyadhammesu vā adhimokkhabhūtā saddhā sādhūti ummujjamānaṃ kusalaṃ dasseti, evaṃ <span class="bld">hirī</span>yādīsu ca. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti ettha bhummaniddeso tadantogadhatāya tadupakāratāya vā veditabbo. Ettha ca <span class="bld">ummujjati sāhu saddhā kusalesu dhammesū</span>tiādinā saddhādīnaṃ ummujjanapaññāya saddhādīnaṃ uppattiṃ dasseti. Teneva <span class="bld">‘‘tassa sā saddhā neva tiṭṭhatī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Sāhu saddhā kusalesu dhammesū’’</span>ti vā ummujjanassa upakārakaṃ ānisaṃsadassanaṃ vatvā <span class="bld">‘‘ummujjatī’’</span>ti etena saddhāsaṅkhātameva ummujjanaṃ dassitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Caṅkavāre</span>ti rajakānaṃ khāraparisāvane. Ekakammanibbattā paṭisandhibhavaṅgacutisantati eko cittavāroti cutito anantaro yathāgahito dutiyo hotīti āha <span class="bld">‘‘dutiyacittavārenā’’</span>ti. Ummujjitvā ṭhitādayo cattāro tāya tāya jātiyā arahattaṃ asacchikarontā aneke puggalā veditabbā, sacchikaronto pana ekopi pubbabhāge tatiyapuggalādibhāvaṃ āpajjitvā ante sattamapuggalo hotīti.</p>
- <p class="centered">Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dasakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā</span>ti ettha ye sotāpannādayo rūpārūpabhave upapajjitvā parinibbāyissanti, te idha vihāya niṭṭhāpakkhaṃ bhajamānāpi ajjhattasaṃyojanānaṃ asamucchinnattā puthujjanasādhāraṇe ca ṭhāne upapattiyā na gahitā. Asādhāraṇaṭṭhānuppattivasena pana antarāparinibbāyīādayo eva ‘‘idha vihāya niṭṭhā’’ti vuttāti veditabbāti.</p>
- <p class="centered">Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Puggalapaññattipakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.</p>
- <p class="chapter">Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathānaṃ</span> <a name="M0.0047"></a><a name="V0.0046"></a> <span class="bld">vatthubhāvato</span>ti kathāsamudāyassa pakaraṇassa attano ekadesānaṃ okāsabhāvaṃ vadati. Samudāye hi ekadesā antogadhāti. Yena pakārena saṅkhepena adesayi, taṃ dassento <span class="bld">‘‘mātikāṭhapaneneva ṭhapitassā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="subhead">Nidānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyī</span>ti parinibbānameva parinibbānassa parinibbānantarato visesanatthaṃ karaṇabhāvena vuttaṃ. Yāya vā nibbānadhātuyā adhigatāya pacchimacittaṃ appaṭisandhikaṃ jātaṃ, sā tassa appaṭisandhivūpasamassa karaṇabhāvena vuttāti. <span class="bld">Dubbalapakkha</span>nti na kāḷāsokaṃ viya balavantaṃ, atha kho ekamaṇḍalikanti vadanti. Dhammavādīadhammavādīvisesajananasamatthāya pana paññāya abhāvato dubbalatā vuttā. <span class="bld">Tesaṃyevā</span>ti bāhuliyānameva<a name="V0.0047"></a>, bahussutikātipi nāmaṃ. <span class="bld">Bhinnakā</span>ti mūlasaṅgītito mūlanikāyato vā bhinnā, laddhiyā suttantehi liṅgākappehi ca visadisabhāvaṃ gatāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlasaṅgaha</span>nti pañcasatikasaṅgītiṃ. <span class="bld">Aññatra saṅgahitā</span>tiādīsu dīghādīsu aññatra saṅgahitato suttantarāsito taṃ taṃ suttaṃ nikkaḍḍhitvā aññatra akariṃsūti vuttaṃ hoti. Saṅgahitato vā aññatra asaṅgahitaṃ suttaṃ aññatra katthaci akariṃsu, aññaṃ vā akariṃsūti attho. <span class="bld">Atthaṃ dhammañcā</span>ti pāḷiyā atthaṃ pāḷiñca. <span class="bld">Vinaye nikāyesu ca pañcasū</span>ti vinaye ca avasesapañcanikāyesu ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvepānanda<a name="M0.0048"></a>, vedanā vuttā mayā pariyāyenā’’tiādi (ma. ni. 2.89) <span class="bld">pariyāyadesitaṃ</span>. Upekkhāvedanā hi santasmiṃ paṇīte sukhe vuttā bhagavatāti ayañhettha pariyāyo. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā’’tiādi (saṃ. ni. 4.249-251) <span class="bld">nippariyāyadesitaṃ</span>. Vedanāsabhāvo hi tividhoti ayamettha nippariyāyatā. ‘‘Sukhāpi vedanā aniccā saṅkhatā’’tiādi (dī. ni. 2.123) <span class="bld">nītatthaṃ</span>. ‘‘Yaṃ kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.32) <span class="bld">neyyatthaṃ</span>. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse’’tiādikaṃ (a. ni. 9.21) <span class="bld">aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ</span> gahetvā <span class="bld">aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu</span>. ‘‘Natthi devesu brahmacariyavāso’’tiādikaṃ (kathā. 270) suttañca aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ atthañca aññaṃ ṭhapayiṃsūti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādi (pu. pa. mātikā 4.24) <span class="bld">byañjanacchāyāya</span> saṇhasukhumaṃ suññatādi<span class="bld">atthaṃ bahuṃ vināsayuṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vinayagambhīra</span>nti vinaye gambhīrañca ekadesaṃ chaḍḍetvāti attho. Kilesavinayena vā gambhīraṃ ekadesaṃ suttaṃ chaḍḍetvāti attho. <span class="bld">Patirūpa</span>nti attano adhippāyānurūpaṃ <span class="bld">suttaṃ,</span> suttapatirūpakaṃ vā asuttaṃ. Ekacce aṭṭhakathākaṇḍameva vissajjiṃsu, ekacce sakalaṃ abhidhammapiṭakanti āha <span class="bld">‘‘atthuddhāraṃ abhidhammaṃ chappakaraṇa’’</span>nti. Kathāvatthussa savivādattepi avivādāni chappakaraṇāni paṭhitabbāni siyuṃ, tāni nappavattantīti hi dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘chappakaraṇa’’</span>nti vuttanti. Tatiyasaṅgītito vā pubbe pavattamānānaṃ vasena <span class="bld">‘‘chappakaraṇa’’</span>nti vuttaṃ<a name="V0.0048"></a>. <span class="bld">Aññānī</span>ti aññāni abhidhammapakaraṇādīni. <span class="bld">Nāma</span>nti yaṃ buddhādipaṭisaṃyuttaṃ na hoti mañjusirītiādikaṃ, taṃ nikāyanāmaṃ. <span class="bld">Liṅga</span>nti nivāsanapārupanādivisesakataṃ saṇṭhānavisesaṃ. Sikkādikaṃ <span class="bld">parikkhāraṃ</span>. <span class="bld">Ākappo</span> ṭhānādīsu aṅgaṭṭhapanaviseso daṭṭhabbo. <span class="bld">Karaṇa</span>nti cīvarasibbanādikiccaviseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkantikassapikena</span> nikāyena vādena vā bhinnā <span class="bld">saṅkantikā</span>ti attho. <span class="bld">Saṅkantikānaṃ</span> bhedā <span class="bld">suttavādī anupubbena bhijjatha</span> bhijjiṃsūti attho. <span class="bld">Bhinnavādenā</span>ti bhinnā vādā etasminti bhinnavādo, tena abhinnena <a name="M0.0049"></a> theravādena saha aṭṭhārasa hontīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Bhinnavādenā</span>ti vā bhinnāya laddhiyā aṭṭhārasa honti, te sabbepi sahāti attho. <span class="bld">Theravādānamuttamo</span>ti ettha <span class="bld">thera</span>-iti avibhattiko niddeso. Therānaṃ ayanti thero. Ko so? Vādo. Thero vādānamuttamoti ayamettha attho.</p>
- <p class="bodytext">Uppanne vāde sandhāya <span class="bld">‘‘parappavādamathana’’</span>nti āha. Āyatiṃ uppajjanakavādānaṃ paṭisedhanalakkhaṇabhāvato <span class="bld">‘‘āyatilakkhaṇa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Mahāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Puggalakathā</p>
- <p class="subhead">1. Suddhasaccikaṭṭho</p>
- <p class="title">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Māyāya <a name="M0.0050"></a><a name="V0.0049"></a> amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā ‘‘māyā’’ti vuttā. Abhūtena maṇiudakādiākārena gayhamānā māyāmarīciādayo abhūtaññeyyākārattā asaccikaṭṭhā. Yo tathā na hoti, so saccikaṭṭhoti dassento āha <span class="bld">‘‘māyā…pe… bhūtattho’’</span>ti. Anussavādivasena gayhamāno tathāpi hoti aññathāpīti tādiso ñeyyo na paramattho, attapaccakkho pana paramatthoti dassento āha <span class="bld">‘‘anussavā…pe… uttamattho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chalavādassā</span>ti atthīti vacanasāmaññena atthīti vuttehi rūpādīhi sāmaññavacanassāti adhippāyo. ‘‘So sacci…pe… laddhiṃ gahetvā āmantāti paṭijānātī’’ti vacanato pana ‘‘chalavādassā’’ti na sakkā vattuṃ. Na hi laddhi chalanti. <span class="bld">Okāsaṃ adadamāno</span>ti patiṭṭhaṃ pacchindanto. Yadi saccikaṭṭhena upalabbhati, rūpādayo viya upalabbheyya, tathā anupalabbhanīyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattentoti adhippāyo. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti ‘‘yo saccikaṭṭho’’ti ettha vutto yo saccikaṭṭho, so sappaccayādibhāvena dīpito ‘‘rūpañca upalabbhatī’’tiādīsu āgato dhammappabhedoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tena</span> <a name="V0.0050"></a> <span class="bld">saccikaṭṭhaparamatthenā’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘tenākārenā’’</span>ti vadato ayamadhippāyo – saccikaṭṭhaparamatthākārena upalabbhamānaṃ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhamānaṃ nāma hotīti. Aññathā tatoti tassa tenākārenāti vattabbaṃ siyā. Ko panetissā purimapucchāya ca visesoti? Purimapucchāya sattapaññāsavidho dhammappabhedo yathā bhūtena sabhāvatthena upalabbhati, evaṃ puggalo upalabbhatīti vuttaṃ. Idha pana bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno so dhammappabhedo yena ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhati, kiṃ tenākārena puggalopi <a name="M0.0051"></a> upalabbhatīti esa viseso. Yathā pana rūpaṃ viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamānā vedanā na ruppanākārena upalabbhati, evaṃ dhammappabhedo viya bhūtasabhāvatthena upalabbhamāno puggalo na ruppanādisappaccayādiākārena upalabbhatīti sakkā paravādinā vattunti acodanīyaṃ etaṃ siyā. Avajānanañca tassa yuttanti niggaho ca na kātabbo. Dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā dhammappabhedākāreneva codeti. Avajānaneneva niggahaṃ dasseti. Anujānanāvajānanapakkhā sāmaññavisesehi paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anulomapaṭilomapakkhā paṭhamadutiyanayāti ayametesaṃ viseso veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tena vata re vattabbe’’</span>ti vadanto vattabbassa avacane dosaṃ pāpetīti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘niggahassa pāpitattā’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Evametaṃ niggahassa ca anulomapaṭilomato catunnaṃ pāpanāropanañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ, anulomapaṭilomato pana dvīhi ṭhapanāhi saha sattakena bhavitabbaṃ, taṃvajjane vā kāraṇaṃ vattabbaṃ. Yaṃ pana vakkhati ‘‘ṭhapanā nāma paravādīpakkhassa ṭhapanato ‘ayaṃ tava doso’ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti, na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭabhāvakaraṇa’’nti (kathā. aṭṭha. 2). Tenādhippāyena idhāpi ṭhapanādvayaṃ vajjeti. Yathā pana tattha paṭikammapañcakabhāvaṃ avatvā paṭikammacatukkabhāvaṃ vakkhati, evamidhāpi niggahacatukkabhāvo vattabbo siyā. Suddhikaniggahassa pana niggahappadhānattā uddesabhāvena vutto niggahova visuṃ vuttoti daṭṭhabbo. Ye pana ‘‘ayathābhūtaniggahattā tattha paṭikammaṃ visuṃ na vutta’’nti vadanti, tesaṃ dutiye vādamukhe niggahacatukkabhāvo paṭikammapañcakabhāvo ca āpajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevā</span>ti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo. Vakkhati hi <a name="V0.0051"></a> ‘‘suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya ‘yo saccikaṭṭho’ti puna anuyogo paravādissā’’ti (kathā. aṭṭha. 6). Tattha yadi paravādinā attanā adhippetasaccikaṭṭho sammutisaccaṃ, sammutisaccākārena puggalo upalabbhatīti vadantena samānaladdhiko nappaṭisedhitabbo, kathā evāyaṃ nārabhitabbā. Atha sakavādinā attanā <a name="M0.0052"></a> ca adhippetasaccikaṭṭhaṃyeva sandhāya paravādī <span class="bld">‘‘yo saccikaṭṭho’’tiādimāhā</span>ti ayamattho. Sakavādinā sammutisaccaṃyeva saccikaṭṭhoti adhippetanti āpajjati. Yadi ubhayaṃ adhippetaṃ, puna ‘‘sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā’’ti na vattabbaṃ siyāti. Yadi ca dvepi saccāni saccikaṭṭhaparamatthā, saccikaṭṭhekadesena upaladdhiṃ icchantena ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’tiādi anuyogo na kātabbo, na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo yutto. Na hi vedayitākārena upalabbhamānā vedanā ruppanākārena upalabbhatīti anuyuñjitabbā, na ca paravādī ruppanādisabhāvaṃ puggalaṃ icchati, atha kho saccikaṭṭhaparamatthamevāti. Paramatthasaccato aññasmiṃ saccikaṭṭhe vijjamāne nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbā. Asaccikaṭṭhe saccikaṭṭhavohāraṃ āropetvā taṃ sandhāya pucchatīti vadantānaṃ voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatā na yuttā. Voharitaparamatthasaccikaṭṭhānañca dvinnaṃ saccikaṭṭhabhāve vuttanayova doso. Sammutisaccākārena upalabbhamānañca bhūtasabhāvatthena upalabbheyya vā na vā. Yadi bhūtasabhāvatthena upalabbhati, puggalopi upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti anujānanto nānuyuñjitabbo. Atha na bhūtasabhāvatthena, taṃvinimutto sammutisaccassa saccikaṭṭhaparamatthākāro na vattabbo asiddhattā. Vakkhati ca ‘‘yathā rūpādayo paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena atthi, na evaṃ puggalo’’ti. Tasmā maggitabbo ettha adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvinnaṃ saccāna</span>nti ettha saccadvayākārena anupalabbhanīyato anuññeyyametaṃ siyā, na vā kiñci vattabbaṃ. Yathā hi ekadesena paramatthākārena anupalabbhanīyatā anujānanassa na kāraṇaṃ, evaṃ ekadesena sammutiyākārena upalabbhanīyatā paṭikkhepassa cāti maggitabbo etthāpi adhippāyo. <span class="bld">Nupalabbhatīti vacanasāmaññamatta</span>nti nupalabbhatīti idameva vacanaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti etaṃ chalavādaṃ nissāyāti adhippāyo. Yathā <span class="bld">upalabbhatī</span>ti etasseva anujānanapaṭikkhepehi ahaṃ niggahetabbo, evaṃ <span class="bld">nupalabbhatī</span>ti etasseva anujānanapaṭikkhepehi tvanti evaṃ sambhavantassa sāmaññena asambhavantassa kappanaṃ panettha chalavādo <a name="V0.0052"></a> bhavituṃ arahati. Tena nupalabbhatīti vacanasāmaññamattaṃ chalavādassa kāraṇattā ‘‘chalavādo’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vacanasāmaññamattañca chalavādañca <a name="M0.0053"></a> nissāyāti vā attho. Ṭhapanā niggahappaṭikammānaṃ pākaṭabhāvakaraṇaṃ na hotīti idaṃ vicāretabbaṃ. Na hi pakkhaṭṭhapanena vinā purimaṃ anujānitvā pacchimassa avajānanaṃ, pacchimaṃ vā avajānantassa purimānujānanaṃ micchāti sakkā āropetunti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tavā</span>ti, <span class="bld">paṭijānanta</span>nti ca paccatte sāmiupayogavacanānīti adhippāyena <span class="bld">‘‘tvaṃyeva paṭijānanto’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4-5"></a><span class="paranum">4-5</span>. <span class="bld">Catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā</span>ti ‘‘dunniggahitā ca homa, hañcī’’tiādinā tayā mama kato niggaho, mayā tava kato niggaho viya micchāti evaṃ tena anulomapañcake catūhi pāpanāropanāhi katassa niggahassa tena niyāmena dukkaṭabhāvassa attanā kataniggahena saha upanītattā aniggahabhāvassa vā upagamitattāti attho daṭṭhabbo. Evameva <span class="bld">tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci…pe… idaṃ te micchā</span>ti etassa aniggahabhāvanigamanasseva niggamanacatukkatā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Paccanīkānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7-10"></a><span class="paranum">7-10</span>. <span class="bld">‘‘Attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissā’’</span>ti vatvā puna <span class="bld">‘‘paramatthavasena puggalassa abhāvato paṭikkhepo paravādissā’’</span>ti vuttaṃ. Tatrāyaṃ paṭikkhepo attano laddhiyā yadi kato, paramatthato aññena saccikaṭṭhaparamatthena puggalo upalabbhatīti ayamassa laddhīti āpajjati. Tathā ca sati nāyaṃ sammutisaccavasena upaladdhiṃ icchantena niggahetabbo. Atha attano laddhiṃ niggūhitvā parassa laddhivasena paṭikkhipati, purimapaṭiññāya avirodhitattā na niggahetabbo. Na hi attano ca parassa ca laddhiṃ vadantassa doso āpajjatīti. Attano <a name="V0.0053"></a> pana laddhiyā paṭijānitvā paraladdhiyā paṭikkhipantena attano laddhiṃ chaḍḍetvā paraladdhi gahitā hotīti niggahetabboti ayamettha adhippāyo siyā.</p>
- <p class="centered">Paccanīkānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suddhasaccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Okāsasaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti <a name="M0.0054"></a> sabbasmiṃ sarīreti ayamatthoti dassento āha <span class="bld">‘‘sarīraṃ sandhāyā’’</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ saṃkhittapāṭhe. <span class="bld">Yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘sabbattha na upalabbhatī’’ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati, tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissā</span>ti etena na kenaci sabhāvena puggalo upalabbhatīti ayamattho vutto hoti. Na hi kenaci sabhāvena upalabbhamānassa sarīratadaññāvimutto upaladdhiokāso atthīti.</p>
- <p class="subhead">3. Kālasaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Purimapacchimajātikālañcā</span>ti majjhimajātikāle upalabbhamānassa tasseva purimapacchimajātikālesu upaladdhiṃ sandhāyāti adhippāyo. <span class="bld">Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisamevā</span>ti imesu tīsu paṭhame ‘‘sabbatthā’’ti etasmiṃ naye vuttasadisameva, kiṃ taṃ? Pāṭhassa saṃkhittatāti attho. Idhāpi hi yasmā ‘‘sabbadā na upalabbhatī’’ti vutte ekadā upalabbhatīti āpajjati, tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissāti yojetabbanti.</p>
- <p class="subhead">4. Avayavasaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiyanaye <a name="V0.0054"></a> ca yasmā <span class="bld">‘‘sabbesu na upalabbhatī’’ti vutte ekasmiṃ upalabbhatīti āpajjati, tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissā</span>ti yojetabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tādisamevā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Okāsādisaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">2. Paccanīkānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Tattha anulomapañcakassā</span>tiādimhi anulomapañcakanti niggahapañcakaṃ, paccanīkanti ca paṭikammaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha anulomapañcakassa ‘‘sabbattha <a name="M0.0055"></a> puggalo nupalabbhatī’’tiādikassa attho ‘‘sabbattha puggalo nupalabbhatī’’tiādipāḷiṃ saṃkhipitvā āgate sarūpena avutte ‘‘yasmā sarīraṃ sandhāyā’’tiādinā (kathā. aṭṭha. 11) vuttanayena veditabbo, paccanīkassa ca ‘‘sabbattha puggalo upalabbhatī’’tiādikassa paṭikammakaraṇavasena vuttassa attho paṭikammādipāḷiṃ saṃkhipitvā ādimattadassanena āgate ‘‘puggalo upalabbhatī’’tiādimhi anulome ‘‘sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissā’’tiādinā (kathā. aṭṭha. 11) vuttanayena veditabboti evamattho daṭṭhabbo. Atha vā <span class="bld">tatthā</span>ti yaṃ āraddhaṃ, tasminti evaṃ atthaṃ aggahetvā <span class="bld">tattha</span> tesu tīsu mukhesūti attho gahetabbo. Anulomapañcakamūlakā cettha sabbānulomapaccanīkapañcakapāḷi anulomapañcakassa pāḷīti vuttā, tathā paccanīkānulomapañcakapāḷi ca paccanīkassa pāḷīti. Taṃ saṃkhipitvā paṭikammavasena āgate sarūpena avutte ‘‘puggalo nupalabbhatī’’tiādike paccanīke ‘‘upalabbhatī’’tiādike anulome ca attho heṭṭhā suddhikasaccikaṭṭhe vuttanayeneva veditabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17-27"></a><span class="paranum">17-27</span>. <span class="bld">Rūpādīhi</span> <a name="V0.0055"></a> <span class="bld">saddhiṃ saccikaṭṭhasaṃsandana</span>nti saccikaṭṭhassa puggalassa rūpādīhi saddhiṃ saṃsandanaṃ, saccikaṭṭhe vā rūpādīhi saddhiṃ puggalassa saṃsandananti adhippāyo. <span class="bld">Puggalo rūpañcā</span>ti <span class="bld">ca</span>-kārassa samuccayatthattā <span class="bld">yathā rūpa</span>nti evaṃ nidassanavasena vutto attho vicāretabbo. Rūpādīhi añño anañño ca puggalo na vattabboti laddhi <span class="bld">samayo</span>. ‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti abyākatametaṃ bhagavatā’’tiādikaṃ (saṃ. ni. 4.416) <span class="bld">suttaṃ</span>. Anuññāyamāne tadubhayavirodho āpajjatīti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘samayasuttavirodhaṃ disvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammato</span>ti pāḷito. ‘‘Paṭikammacatukkādīni saṃkhittāni. Paravādī…pe… dassitānī’’ti vadantehi <span class="bld">puggalo nupalabbhati…pe… ājānāhi paṭikamma</span>nti <a name="M0.0056"></a> ettha <span class="bld">ājānāhi niggaha</span>nti pāṭho diṭṭho bhavissati. <span class="bld">Aññattaṃ paṭijānāpanattha</span>nti yathā mayā aññattaṃ vattabbaṃ, tathā ca tayāpi taṃ vattabbanti aññattapaṭiññāya codanatthanti attho. <span class="bld">Sammutiparamatthānaṃ ekattanānattapañhassa ṭhapanīyattā</span>ti abyākatattāti attho. Yadi ṭhapanīyattā paṭikkhipitabbaṃ, parenapi ṭhapanīyattā laddhimeva nissāya paṭikkhepo katoti sopi na niggahetabbo siyā. Paro pana puggaloti kañci sabhāvaṃ gahetvā tassa ṭhapanīyattaṃ icchati, sati ca sabhāve ṭhapanīyatā na yuttāti niggahetabbo. Sammuti pana koci sabhāvo natthi. Tenevassa ekattanānattapañhassa ṭhapanīyataṃ vadanto na niggahetabboti sakavādinā paṭikkhepo katoti ayamettha adhippāyo yutto.</p>
- <p class="centered">Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28-36"></a><span class="paranum">28-36</span>. <span class="bld">Upaladdhisāmaññena aññattapucchā cā</span>ti idañca dvinnaṃ samānatā no aññattassa kāraṇaṃ yuttaṃ, atha kho visuṃ attano sabhāvena saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhanīyatāti <a name="V0.0056"></a> vicāretabbaṃ. ‘‘Ekavīsādhikānī’’ti purimapāṭho, <span class="bld">vīsādhikānī</span>ti pana paṭhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37-45"></a><span class="paranum">37-45</span>. ‘‘Atthi puggalo’’ti suttaṃ anujānāpentena upaladdhi anujānitā hotīti maññamāno āha <span class="bld">‘‘upaladdhisāmaññaṃ āropetvā’’</span>ti. <span class="bld">Vīsādhikāni nava paṭikammapañcakasatāni dassitānī</span>ti etena suddhikasaṃsandanepi ‘‘ājānāhi paṭikamma’’micceva pāṭhoti viññāyati. Yañca vādamukhesu suddhikasaccikaṭṭhe ‘‘paṭikammacatukka’’nti vuttaṃ, tampi ‘‘paṭikammapañcaka’’nti.</p>
- <p class="centered">Opammasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46-52"></a><span class="paranum">46-52</span>. Ekadhammatopi <a name="M0.0057"></a> aññattaṃ anicchanto rūpādiekekadhammavasena nānuyuñjitabbo. Samudāyato hi ayaṃ aññattaṃ anicchanto ekadesato anaññattaṃ paṭikkhipanto na niggahāraho siyāti etaṃ vacanokāsaṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘ayañca anuyogo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sakala</span>nti sattapaññāsavidho dhammappabhedo puggaloti vā paramatthasaccaṃ puggaloti vā evaṃ sakalaṃ sandhāyāti attho. Evaṃ sakalaṃ paramatthaṃ cintetvā tantivasena anuyogalakkhaṇassa ṭhapitattā sakalaparamatthato ca aññassa saccikaṭṭhassa abhāvā saccikaṭṭhena puggalena tato aññena na bhavitabbanti ‘‘rūpaṃ puggalo’’ti imaṃ pañhaṃ paṭikkhipantassa niggahāropanaṃ yuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāgavinibbhogato</span>ti rūpato aññasabhāgattāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sabbadhammā</span>ti rūpavajje sabbadhamme vadati. ‘‘Rūpasmiṃ puggalo’’ti ettha nissayavināse vināsāpattibhayena paṭikkhipatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘ucchedadiṭṭhibhayena cevā’’</span>ti. Tīsu pana <span class="bld">samayavirodhena</span> paṭikkhepo adhippeto. Na hi so sakkāyadiṭṭhiṃ icchati, apica sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipatīti yuttaṃ vattuṃ. Sakkāyadiṭṭhīsu <a name="V0.0057"></a> hi pañceva ucchedadiṭṭhiyo, sesāsassatadiṭṭhiyoti. <span class="bld">Aññatra rūpā</span>ti ettha ca rūpavā puggaloti ayamattho saṅgahitoti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā ca saṃsandanakathāvaṇṇanā.</p>
- <p class="subhead">8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Paccanīkānulome</span>ti idaṃ yaṃ vakkhati ‘‘chalavasena pana vattabbaṃ ‘ājānāhi paṭikamma’ntiādī’’ti (kathā. aṭṭha. 54), tena pana na sameti. Paccanīkānulome hi paccanīke ‘‘ājānāhi niggaha’’nti vattabbaṃ, na pana ‘‘paṭikamma’’nti.</p>
- <p class="centered">Lakkhaṇayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Vacanasodhanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55-59"></a><span class="paranum">55-59</span>. <span class="bld">Puggalo</span> <a name="M0.0058"></a> <span class="bld">upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatte</span>ti ettha tadeva ekattaṃ parena sampaṭicchitaṃ asampaṭicchitanti vicāretabbametaṃ. Puggalassa hi avibhajitabbataṃ, upalabbhatīti etassa vibhajitabbataṃ vadanto vibhajitabbāvibhajitabbatthānaṃ upalabbhatipuggala-saddānaṃ kathaṃ atthato ekattaṃ sampaṭiccheyyāti? Yathā ca vibhajitabbāvibhajitabbatthānaṃ upalabbhati-rūpa-saddānaṃ taṃ vibhāgaṃ vadato rūpaṃ kiñci upalabbhati, kiñci na upalabbhatīti ayaṃ pasaṅgo nāpajjati, evaṃ etassapi yathāvuttavibhāgaṃ vadato yathāāpāditena pasaṅgena na bhavitabbanti maggitabbo ettha adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. ‘‘Suññato <a name="V0.0058"></a> lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125) etena atthato puggalo natthīti vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘natthītipi vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Paññattānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61-66"></a><span class="paranum">61-66</span>. Rūpakāyāvirahaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘rūpakāyasabbhāvato’’</span>ti āha. ‘‘Rūpino vā arūpino vā’’ti (itivu. 90) sutte āgatapaññattiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘tathārūpāya ca paññattiyā atthitāyā’’</span>ti. <span class="bld">Vītarāgasabbhāvato</span>ti kāmībhāvassa anekantikattā kāmadhātuyā āyattattābhāvato ca ‘‘kāmī’’ti na vattabboti paṭikkhipatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Kāyānupassanāyā</span>ti kāraṇavacanametaṃ, kāyānupassanāya kāraṇabhūtāya evaṃladdhikattāti attho. <span class="bld">Āhacca bhāsita</span>nti ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti abyākatametaṃ mayā’’ti (ma. ni. 2.128) āhacca bhāsitaṃ.</p>
- <p class="centered">Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Gatianuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69-72"></a><span class="paranum">69-72</span>. <span class="bld">‘‘Dassento</span> <a name="M0.0059"></a> <span class="bld">‘tena hi puggalo sandhāvatī’tiādimāhā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘dassento ‘na vattabbaṃ puggalo sandhāvatī’tiādimāhā’’ti pana bhavitabbaṃ, dassetvāti vā vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Yena rūpasaṅkhātena sarīrena saddhiṃ gacchatī</span>ti ettha ‘‘rūpena saddhiṃ gacchatī’’ti vadantena ‘‘rūpaṃ puggalo’’ti ananuññātattā yenākārena taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti idaṃ āpajjati<a name="V0.0059"></a>, so vattabbo. <span class="bld">Asaññūpapattiṃ sandhāyā</span>ti nirayūpagassa puggalassa asaññūpagassa arūpūpagassa ca antarābhavaṃ na icchatīti cutito anantaraṃ upapattiṃ sandhāyāti attho daṭṭhabbo. Ye pana cutikāle upapattikāle ca asaññūpapattikāle ca asaññasattesu saññā atthīti gahetvā asaññūpagassa ca antarābhavaṃ iccheyyuṃ, tesaṃ antarābhavabhāvato ‘‘asaññūpapatti avedanā’’ti na sakkā vattunti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Avedanotiādīsu tadañña</span>nti saññabhavato aññaṃ asaññānevasaññānāsaññāyatanupapattiṃ. Nevasaññānāsaññāyatanepi hi na vattabbaṃ saññā atthīti icchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Yasmā rūpādidhamme vinā puggalo natthī</span>ti indhanupādāno aggi viya indhanena rūpādiupādāno puggalo rūpādinā vinā natthīti laddhivasena vadati.</p>
- <p class="centered">Gatianuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlotiādīsū</span>ti ‘‘nīlaṃ rūpaṃ upādāya nīlakassa puggalassa paññattī’’ti ettha yo puṭṭho nīlaṃ upādāya nīloti, tadādīsūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Chekaṭṭhaṃ sandhāyā</span>ti chekaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, na kusalapaññattiṃ. ‘‘Kusalaṃ vedanaṃ upādāyā’’ti maññamāno paṭijānātīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Idāni</span> <a name="M0.0060"></a>…pe… <span class="bld">dassetuṃ ‘‘yathā rukkha’’ntiādimāhā</span>ti pubbapakkhaṃ dassetvā uttaramāhāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. ‘‘Yassa <a name="V0.0060"></a> rūpaṃ so rūpavā’’ti uttarapakkhe vuttaṃ vacanaṃ uddharitvā <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Cittānupassanāvasenā</span>ti cittānupassanāvasena paridīpitassa sarāgādicittayogassa vasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Yenāti cakkhu</span>nti ‘‘yenā’’ti vuttaṃ karaṇaṃ cakkhunti attho. <span class="bld">Cakkhumeva rūpaṃ passatī</span>ti viññāṇanissayabhāvūpagamanameva cakkhussa dassanaṃ nāma hotīti sandhāya vadati.</p>
- <p class="centered">Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Purisakārānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Karaṇamatta</span>nti kammānaṃ nipphādakappayojakabhāvena pavattā khandhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Purimakammena vinā puggalassa jāti, jātassa ca vijjaṭṭhānādīsu sammā micchā vā pavatti natthīti sandhāya <span class="bld">‘‘purimakammameva tassā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Kammavaṭṭassā</span>ti ettha kammakārakassa yo kārako, tenapi aññaṃ kammaṃ kātabbaṃ, tassa kārakenapi aññanti evaṃ kammavaṭṭassa anupacchedaṃ vadanti. Puggalassa kārako kammassa kārako āpajjatīti vicāretabbametaṃ. Mātāpitūhi janitatādinā tassa kārakaṃ icchantassa kammakārakānaṃ kārakaparamparā āpajjatīti idañca vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. <span class="bld">Suttavirodhabhayenā</span>ti ‘‘so karoti so paṭisaṃvedayatīti kho, brāhmaṇa, ayameko anto’’tiādīhi (saṃ. ni. 2.46) virodhabhayā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. ‘‘Idha <a name="V0.0061"></a> nandati pecca nandatī’’ti (dha. pa. 18) vacanato kammakaraṇakāle vipākapaṭisaṃvedanakāle ca soyevāti paṭijānātīti adhippāyo. <span class="bld">Sayaṃkataṃ</span> <a name="M0.0061"></a> <span class="bld">sukhadukkha</span>nti ca puṭṭho ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkhanti? Mā hevaṃ kassapā’’tiādisuttavirodhā (saṃ. ni. 2.18) paṭikkhipati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Laddhimattameveta</span>nti soyeveko neva so hoti na aññoti idaṃ pana nattheva, tasmā evaṃvādino asayaṃkārantiādi āpajjatīti adhippāyo. <span class="bld">Apicā</span>tiādinā idaṃ dasseti – na parassa icchāvaseneva ‘‘so karotī’’tiādi anuyogo vutto, atha kho ‘‘so karotī’’tiādīsu ekaṃ anicchantassa itaraṃ, tañca anicchantassa aññaṃ āpannanti evaṃ kārakavedakicchāya ṭhatvā ‘‘so karotī’’tiādīsu taṃ taṃ anicchāya āpannavasenāpīti. Atha vā na kevalaṃ ‘‘so karotī’’tiādīnaṃ sabbesaṃ āpannattā, atha kho ekekasseva ca āpannattā ayaṃ anuyogo katoti dasseti. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti etena ‘‘idha nandatī’’tiādi sabbaṃ paṭijānanādikāraṇaṃ ekato yojetabbanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Purisakārānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Kalyāṇavaggo niṭṭhito.</p>
- <p class="subhead">14. Abhiññānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Abhiññānuyogādivasena arahattasādhanā</span>ti ettha ‘‘nanu atthi koci iddhiṃ vikubbatī’’ti abhiññāanuyogo ca ‘‘hañci atthi koci iddhiṃ vikubbatī’’ti ṭhapanā ca ‘‘tena vata re’’tiādi pāpanā ca ādisaddasaṅgahito atthova daṭṭhabbo. Āsavakkhayañāṇaṃ panettha abhiññā vuttāti tadabhiññāvato arahato sādhanaṃ <span class="bld">‘‘arahattasādhanā’’</span>ti āha. Arahato hi sādhanā tabbhāvassa ca sādhanā hotiyevāti.</p>
- <p class="centered">Abhiññānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Tathārūpassā</span>ti <a name="M0.0062"></a><a name="V0.0062"></a> tatiyakoṭibhūtassa saccikaṭṭhassa abhāvāti adhippāyo. Evaṃ pana paṭikkhipanto asaccikaṭṭhaṃ tatiyakoṭibhūtaṃ puggalaṃ vadeyyāti tādisaṃ puggalaṃ icchanto hi suttena niggahetabbo siyā. Kasmā? <span class="bld">Tathārūpassa saccikaṭṭhassa abhāvato</span>ti, tathārūpassa kassaci sabhāvassa abhāvato paṭikkhepārahattā attano laddhiṃ nigūhitvā paṭikkhepo paravādissāti ayamattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Ñātakānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. <span class="bld">Pariggahitavedano</span>ti vacanena apariggahitavedanassa ‘‘sukhitosmi, dukkhitosmī’’ti jānanaṃ pajānanaṃ nāma na hotīti dasseti yogāvacarassa sukhumānampi vedanānaṃ paricchedanasamatthatañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Lakkhaṇavacana</span>nti rūpabbhantaragamanaṃ saharūpabhāvo, bahiddhā nikkhamanaṃ vinārūpabhāvoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Imā kho</span>ti oḷāriko attapaṭilābho manomayo attapaṭilābho arūpo attapaṭilābhoti imā lokassa samaññā, yāhi tathāgato voharati aparāmasaṃ, yo sacco mogho vā siyā, tasmiṃ anupalabbhamānepi attani tadanupalabbhatoyeva parāmāsaṃ attadiṭṭhiṃ anuppādento loke attapaṭilābhoti pavattavohāravaseneva voharatīti ayamettha attho. Ettha ca paccattasāmaññalakkhaṇavasena puggalassa atthitaṃ paṭikkhipitvā lokavohārena atthitaṃ vadantena puggaloti koci sabhāvo natthīti vuttaṃ hoti. Sati hi tasmiṃ attano sabhāveneva atthitā vattabbā siyā, na lokavohārenāti. Iminā pana yathā sameti, yathā ca <a name="M0.0063"></a> parāmāso na hoti, evaṃ ito purimā ca atthavaṇṇanā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lokasammutikāraṇa</span>nti <a name="V0.0063"></a> yasmā lokasammutivasena pavattaṃ, tasmā saccanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tathalakkhaṇa</span>nti tathakāraṇaṃ. Yasmā dhammānaṃ tathatāya pavattaṃ, tasmā saccanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Puggalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Parihānikathā</p>
- <p class="subhead">1. Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. ‘‘Dveme<a name="M0.0064"></a><a name="V0.0064"></a>, bhikkhave, dhammā sekkhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 2.185) idaṃ suttaṃ arahato parihāniladdhiyā na nissayo, atha kho anāgāmiādīnaṃ parihāniladdhiyā, tasmā <span class="bld">arahatopi parihāniṃ icchantī</span>ti ettha pi-saddena anāgāmissapi sakadāgāmissapīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tatiyasmimpi mudindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhī’’</span>ti purimapāṭho, mudindriyesveva pana adhippetesu parikkhepo na kātabbo siyā, kato ca, tasmā <span class="bld">‘‘tatiyasmimpi tikkhindriyāva adhippetā. Tesañhi sabbesampi parihāni na hotīti tassa laddhī’’</span>ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayoniso atthaṃ gahetvā</span>ti sotāpannoyeva niyatoti vuttoti soyeva na parihāyati, na itareti atthaṃ gahetvā. ‘‘Uparimaggatthāyā’’ti vuttaṃ atthaṃ aggahetvā niyatoti sotāpattiphalā na parihāyatīti etamatthaṃ gaṇhīti pana vadanti.</p>
- <p class="centered">Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Yaṃ</span> <a name="V0.0065"></a> <span class="bld">panetthā</span>tiādimhi dassanamaggaphale ṭhitassa anantaraṃ arahattappattiṃ, tato parihāyitvā tattha ca ṭhānaṃ icchanto puna vāyāmena tadanantaraṃ arahattappattiṃ na icchatīti vicāretabbametaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Avasippatto jhānalābhī</span>ti sekkho vuttoti daṭṭhabbo. Puthujjano pana vasippatto avasippatto ca samayavimuttaasamayavimuttatantiyā aggahito, bhajāpiyamāno pana samāpattivikkhambhitānaṃ kilesānaṃ vasena samayavimuttabhāvaṃ bhajeyyāti vuttoti.</p>
- <p class="centered">Ariyapuggalasaṃsandanaparihānivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Suttasādhanaparihānivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Uttamahīnabhedo</span> <a name="M0.0065"></a> ‘‘tatra yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā, sā ubhayeneva paṇītā akkhāyatī’’tiādisuttavasena (dī. ni. 3.152) vutto. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’nti ettha viya mutasaddo pattabbaṃ vadatīti āha <span class="bld">‘‘phusanāraha’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Appattaparihānāya ceva saṃvattanti</span> yathākatasanniṭṭhānassa samayavimuttassāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Suttasādhanaparihānivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Parihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Brahmacariyakathā</p>
- <p class="subhead">1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">‘‘Paranimmitavasavattideve</span> <a name="M0.0066"></a><a name="V0.0066"></a> <span class="bld">upādāya taduparī’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehī’’ti (a. ni. 9.21) pana suttassa vacanena heṭṭhāpi maggabhāvanampi na icchantīti viññāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">‘‘Gihīnañceva ekaccānañca devānaṃ maggapaṭilābhaṃ sandhāya paṭikkhepo tassevā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘yattha natthī’’ti pana okāsavasena puṭṭho puggalavasena tassa paṭikkhepo na yutto. Yadi ca tassāyaṃ adhippāyo, sakavādinā samānādhippāyattā na niggahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Ekantarikapañhā</span>ti paravādīsakavādīnaṃ aññamaññaṃ pañhantarikā pañhā.</p>
- <p class="centered">Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Rūpāvacaramaggena hi so idhavihāyaniṭṭho nāma jāto</span>ti idaṃ ‘‘idha bhāvitamaggo hi anāgāmī idhavihāyaniṭṭho nāma hotī’’tiādikena laddhikittanena kathaṃ sametīti vicāretabbaṃ. Pubbe pana anāgāmī eva anāgāmīti vutto, idha jhānānāgāmisotāpannādikoti <a name="V0.0067"></a> adhippāyo. Idha arahattamaggaṃ bhāvetvā idheva phalaṃ sacchikarontaṃ ‘‘idhaparinibbāyī’’ti vadati, idha pana maggaṃ bhāvetvā tattha phalaṃ sacchikarontaṃ ‘‘tatthaparinibbāyī arahā’’ti.</p>
- <p class="centered">Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Brahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Odhisokathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. <span class="bld">Odhiso</span> <a name="M0.0067"></a> <span class="bld">odhiso</span>ti etassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘ekadesena ekadesenā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="centered">Odhisokathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Jahatikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Kiccasabbhāva</span>nti tīhi pahātabbassa pahīnataṃ. Taṃ pana kiccaṃ yadi teneva maggena sijjhatīti laddhi, puthujjanakāle eva kāmarāgabyāpādā pahīnāti laddhīti etaṃ na sameti, tasmā puthujjanakāle pahīnānampi dassanamagge uppanne puna kadāci anuppattito tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccaṃ sambhavatīti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Jahatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sabbamatthītikathā</p>
- <p class="subhead">1. Vādayuttivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Sabbasmiṃ</span> <a name="V0.0068"></a> <span class="bld">sarīre sabba</span>nti sirasi pādā pacchato cakkhūnīti evaṃ sabbaṃ sabbattha atthīti attho. <span class="bld">Sabbasmiṃ kāle</span>ti bālakāle yuvatā, vuḍḍhakāle bālatā, evaṃ sabbasmiṃ kāle sabbaṃ. <span class="bld">Sabbenākārenā</span>ti nīlākārena pītaṃ, pītākārena lohitanti evaṃ. <span class="bld">Sabbesu dhammesū</span>ti cakkhusmiṃ sotaṃ, sotasmiṃ ghānanti evaṃ. <span class="bld">Ayutta</span>nti yogarahitaṃ vadati, taṃ pana ekasabhāvaṃ. Kathaṃ pana ekasabhāvassa yogarahitatāti taṃ dassento <span class="bld">‘‘nānāsabhāvānañhī’’</span>tiādimāha. Dvinnañhi nānāsabhāvānaṃ aṅgulīnaṃ meṇḍakānaṃ vā aññamaññayogo hoti, na ekasseva sato, tasmā yo nānāsabhāvesu hoti yogo, tena rahitaṃ ekasabhāvaṃ ayoganti vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ pucchatī</span>ti paravādīdiṭṭhiyā <a name="M0.0068"></a> micchādiṭṭhibhāvaṃ gahetvā uppannāya attano diṭṭhiyā sammādiṭṭhibhāvo atthīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Vādayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Kālasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Atītānāgataṃ pahāya paccuppannarūpameva appiyaṃ avibhajitabbaṃ karitvā</span>ti paccuppannasaddena rūpasaddena cāti ubhohipi paccuppannarūpameva vattabbaṃ katvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paññattiyā avigatattā</span>ti etena idaṃ viññāyati ‘‘na rūpapaññatti viya vatthapaññatti sabhāvaparicchinne pavattā vijjamānapaññatti, atha kho pubbāpariyavasena pavattamānaṃ rūpasamūhaṃ upādāya pavattā avijjamānapaññatti, tasmā vatthabhāvassa odātabhāvavigame vigamāvattabbatā yuttā, na pana rūpabhāvassa paccuppannabhāvavigame’’ti.</p>
- <p class="centered">Kālasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vacanasodhanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Anāgataṃ</span> <a name="V0.0069"></a> <span class="bld">vā paccuppannaṃ vā hutvā hotīti vutta</span>nti ettha anāgataṃ anāgataṃ hutvā puna paccuppannaṃ hontaṃ hutvā hotīti, tathā paccuppannaṃ paccuppannaṃ hontaṃ pubbe anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotīti hutvā hotīti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kiṃ te tampi hutvā hotī</span>ti tabbhāvāvigamato hutvāhotibhāvānuparamaṃ anupacchedaṃ pucchatīti adhippāyo yutto. <span class="bld">Hutvā bhūtassa puna hutvā abhāvato</span>ti anāgataṃ hutvā paccuppannabhūtassa puna anāgataṃ hutvā paccuppannābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmā ta</span>nti taṃ hutvā bhūtaṃ paccuppannaṃ yasmā anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hontaṃ ‘‘hutvā hotī’’ti saṅkhyaṃ gataṃ, tasmā dutiyampi ‘‘hutvā hotī’’ti vacanaṃ arahatīti paṭijānātīti adhippāyo. Evaṃ pana dhamme hutvāhotibhāvānuparamaṃ vadantassa adhamme sasavisāṇe nahutvāna hotibhāvānuparamo āpajjatīti adhippāyena <span class="bld">‘‘atha na’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkhittanayenā</span>ti <a name="M0.0069"></a> kālanānattena. <span class="bld">Paṭiññātanayenā</span>ti atthānānattena. Atthānānattaṃ icchantopi pana anāgatassa paccuppanne vuttaṃ hotibhāvaṃ, paccuppannassa ca anāgate vuttaṃ hutvābhāvaṃ kathaṃ paṭijānātīti vicāretabbaṃ. Atthānānattameva hi tena anuññāyati, na anāgate paccuppannabhāvo, paccuppanne vā anāgatabhāvoti. <span class="bld">Purimaṃ paṭikkhittapañhaṃ parivattitvā</span>ti anuññātapañhassa hutvā hoti hutvā hotīti doso vuttoti avuttadosaṃ atikkamma paṭikkhittapañhaṃ puna gahetvā tena codetīti attho. Ettha ca atthānānattena hutvāhotīti anujānantassa doso kālanānattāyeva anāgataṃ paccuppannanti paṭikkhepena kathaṃ hotīti? Tasseva anujānanapaṭikkhepatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekeka</span>nti anāgatampi na hutvā na hoti paccuppannampīti tadubhayaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘ekekaṃ na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’</span>ti vuttaṃ, na ekekameva na hutvā na hoti na hutvā na hotīti. Esa nayo purimasmiṃ <span class="bld">‘‘ekekaṃ hutvā hoti hutvā hotī’’</span>ti vacanepi. Anāgatassa hi ‘‘hutvā hotī’’ti nāmaṃ paccuppannassa cāti dvepi nāmāni saṅgahetvā ‘‘hutvā hoti hutvā hotī’’ti coditaṃ, tathā ‘‘na hutvā na hoti na hutvā na hotī’’ti cāti adhippāyo<a name="V0.0070"></a>. <span class="bld">Sabbato andhakārena pariyonaddho viyā</span>ti etena apariyonaddhena paṭijānitabbaṃ siyāti dasseti. Ettha ca purimanaye hutvā bhūtassa puna hutvāhotibhāvo codito, dutiyanaye anāgatādīsu ekekassa hutvāhotināmatāti ayaṃ viseso.</p>
- <p class="centered">Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Atītañāṇādikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Puna puṭṭho…pe… atthitāya paṭijānātī</span>ti ettha <span class="bld">paccuppannaṃ ñāṇaṃ tenā</span>ti etena anuvattamānāpekkhanavacanena kathaṃ vuccatīti vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Atītañāṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Arahantādikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Yuttivirodho</span> <a name="M0.0070"></a> arahato sarāgādibhāve puthujjanena anānattaṃ brahmacariyavāsassa aphalatāti evamādiko daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Arahantādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Padasodhanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Tena kāraṇenā</span>ti atītaatthisaddānaṃ ekatthattā atthisaddatthassa ca nvātītabhāvato ‘‘atītaṃ <a name="V0.0071"></a> nvātītaṃ, nvātītañca atītaṃ hotī’’ti vuttaṃ hoti. Ettha pana atītādīnaṃ atthitaṃ vadantassa paravādissevāyaṃ doso yathā āpajjati, na pana ‘‘nibbānaṃ atthī’’ti vadantassa sakavādissa, tathā paṭipādetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Padasodhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Ekaccaṃatthītikathā</p>
- <p class="subhead">1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Tiṇṇaṃ rāsīna</span>nti avipakkavipākavipakkavipākaavipākānaṃ. Vohāravasena avipakkavipākānaṃ atthitaṃ vadanto kathaṃ codetabboti vicāreti ‘‘kammupacayaṃ cittavippayuttaṃ saṅkhāraṃ icchantī’’ti.</p>
- <p class="centered">Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāyā</span>ti lokiyalokuttarāya sammāsatiyā satipaṭṭhānattā, lokuttarāyayeva vā paramatthasatipaṭṭhānattā tassā vasena lokuttarabhāvaṃ pucchanatthāyāti attho. <span class="bld">Pabhedapucchāvasenā</span>ti <a name="M0.0071"></a> lokiyalokuttarasatipaṭṭhānasamudāyabhūtassa satipaṭṭhānassa pabhedānaṃ pucchāvasena.</p>
- <p class="centered">Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Hevatthikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Ayoniso</span> <a name="V0.0072"></a> <span class="bld">patiṭṭhāpitattā</span>ti avattabbuttarena upekkhitabbena patiṭṭhāpitattāti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Hevatthikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Parūpahāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Adhimānikānaṃ</span> sukkavissaṭṭhidassanaṃ vicāretabbaṃ. Te hi samādhivipassanāhi vikkhambhitarāgāva, bāhirakānampi ca kāmesu vītarāgānaṃ sukkavissaṭṭhiyā abhāvo vuttoti. Adhimānikapubbā pana adhippetā siyuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Vacasāyatthe</span>ti nicchayatthe, ‘‘kiṃ kāraṇā’’ti pana kāraṇassa pucchitattā brahmacariyakathāyaṃ viya kāraṇattheti yuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Parūpahāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Vacībhedakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. Vacībhedakathāyaṃ <span class="bld">lokuttaraṃ paṭhamajjhānaṃ samāpanno</span>ti paṭhamamaggaṃ sandhāya vadati, yasmā so dukkhanti vipassati, tasmā dukkhamicceva vācaṃ bhāsati, na samudayotiādīnīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. <span class="bld">Yena</span> <a name="M0.0072"></a><a name="V0.0073"></a> <span class="bld">taṃ saddaṃ suṇātī</span>ti idaṃ vacīsamuṭṭhāpanakkhaṇe eva etaṃ saddaṃ suṇātīti icchite āropite vā yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. Lokuttaramaggakkhaṇe vacībhedaṃ icchato parassa abhibhūsuttāharaṇe adhippāyo vattabbo.</p>
- <p class="centered">Vacībhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. Cittaṭṭhitikathāyaṃ <span class="bld">cullāsīti…pe… ādivacanavasenā</span>ti āruppeyeva evaṃ yāvatāyukaṭṭhānaṃ vuttaṃ, na aññatthāti katvā paṭikkhipatīti adhippāyo. Etena pana ‘‘na tveva tepi tiṭṭhanti, dvīhi cittasamohitā’’ti (mahāni. 10 thokaṃ visadisaṃ) dutiyāpi aḍḍhakathā passitabbā. Purimāya ca vassasatādiṭṭhānānuññāya avirodho vibhāvetabbo. <span class="bld">Muhuttaṃ muhutta</span>nti pañho sakavādinā pucchito viya vutto, paravādinā pana pucchitoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. Anupubbābhisamayakathāyaṃ <span class="bld">athavā</span>tiādinā idaṃ dasseti – catunnaṃ ñāṇānaṃ ekamaggabhāvato na ekamaggassa bahubhāvāpatti, anupubbena ca sotāpattimaggaṃ bhāvetīti upapannanti paṭijānātīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Tadā</span>ti dassane pariniṭṭhite.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Aṭṭhahi</span> <a name="V0.0074"></a> <span class="bld">ñāṇehī</span>ti ettha paṭisambhidāñāṇehi saha aṭṭhasu gahitesu niruttipaṭibhānapaṭisambhidāhi sotāpattiphalasacchikiriyā kathaṃ hotīti vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Vohārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. Vohārakathāyaṃ <a name="M0.0073"></a> <span class="bld">udāhu sotādīnipī</span>ti ekantalokiyesu visayavisayīsu visayasseva lokuttarabhāvo, na visayīnanti natthettha kāraṇaṃ. Yathā ca visayīnaṃ lokuttarabhāvo asiddho, tathā visayassa saddāyatanassa. Tattha yathā asiddhalokuttarabhāvassa tassa lokuttaratā, evaṃ sotādīnaṃ āpannāti kinti tānipi lokuttarānīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi lokuttare paṭihaññeyya, lokuttaro siyāti attho na gahetabbo</span>. Na hi lokuttare paṭihaññatīti parikappitepi saddassa lokuttarabhāvo atthīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Lokiyena ñāṇenā’’</span>ti uddhaṭaṃ, <span class="bld">‘‘viññāṇenā’’</span>ti pana pāḷi, tañca viññāṇaṃ sotasambandhena sotaviññāṇanti viññāyatīti. <span class="bld">Anekantatā</span>ti lokiyena ñāṇena jānitabbato lokiyoti etassa hetussa lokiye lokuttare ca sambhavato anekantabhāvo siyāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Vohārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Nirodhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Dve dukkhasaccāni na icchatī</span>ti yesaṃ dvinnaṃ dvīhi nirodhehi bhavitabbaṃ, tāni dve dukkhasaccāni na icchatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ye paṭisaṅkhāya lokuttarena ñāṇena aniruddhā</span>tiādinā paṭisaṅkhāya vinā niruddhā asamudācaraṇasaṅkhārā appaṭisaṅkhāniruddhāti dasseti<a name="V0.0075"></a>, na uppajjitvā bhaṅgāti. Tena appaṭisaṅkhānirodho ca asamudācaraṇanirodhoti dassitaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Balakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Indriyaparopariyattaṃ</span> <a name="M0.0074"></a> <span class="bld">asādhāraṇa</span>nti yathā niddesato vitthārato sabbaṃ sabbākāraṃ ṭhānāṭṭhānādiṃ ajānantāpi ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyyā’’tiādinā (a. ni. 1.268) ṭhānāṭṭhānāni uddesato saṅkhepato sāvakā jānanti, na evaṃ ‘‘āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānātī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.113) uddesamattenapi indriyaparopariyattaṃ jānantīti <span class="bld">‘‘asādhāraṇa’’</span>nti āha. Therena pana saddhādīnaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanamattaṃ sandhāya ‘‘sattānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāmī’’ti (paṭi. ma. 2.44) vuttaṃ, na yathāvuttaṃ indriyaparopariyattañāṇaṃ tathāgatabalanti ayamettha adhippāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Uddesato ṭhānāṭṭhānādimattajānanavasena paṭijānātī’’</span>ti vuttaṃ, evaṃ pana paṭijānantena <span class="bld">‘‘tathāgatabalaṃ sāvakasādhāraṇa’’</span>nti idampi evameva paṭiññātaṃ siyāti kathamayaṃ codetabbo siyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. <span class="bld">Sesesu paṭikkhepo sakavādissa</span> ṭhānāṭṭhānañāṇādīnaṃ sādhāraṇāsādhāraṇattā tattha sādhāraṇapakkhaṃ sandhāyāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ariyantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Saṅkhāre <a name="V0.0076"></a> sandhāya paṭijānantassa dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjati yathāvuttanayenāti vicāretabbaṃ. Parikappanavasena āropetvā ṭhapetabbatāya satto ‘‘paṇidhī’’ti vutto. So pana ekasmimpi āropetvā na ṭhapetabboti ekasmimpi āropetvā ṭhapetabbena tena rahitatā vuttā.</p>
- <p class="centered">Ariyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Jhānena</span> <a name="M0.0075"></a> <span class="bld">vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ cittaṃ maggakkhaṇe samucchedavimuttiyā vimuccamānaṃ nāma hotī</span>ti etissā laddhiyā ko dosoti vicāretabbaṃ. Yadi vippakataniddese doso, tatrāpi tena vimuccamānatāya <span class="bld">‘‘vimuttaṃ vimuccamāna’’</span>nti vuttaṃ. Sati ca dose uppādakkhaṇe vimuttaṃ, vayakkhaṇe vimuccamānanti vimuttavimuccamānavacanassa na codetabbaṃ siyā, atha kho vimuccamānavacanamevāti. Ekadesena, ekadese vā vimuccamānassa ca vimuttakiriyāya ekadeso visesanaṃ hotīti <span class="bld">‘‘bhāvanapuṃsaka’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Kaṭādayo</span>ti kaṭapaṭādayo. <span class="bld">Ekeneva cittenā</span>ti ekeneva phalacittenāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Vimuccamānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. Anulomagotrabhukkhaṇepi asamudācarantā maggakkhaṇepi pahīnā eva nāma bhaveyyunti laddhi uppannāti adhippāyena <span class="bld">anulomagotrabhuggahaṇaṃ</span> karoti.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para371"></a><span class="paranum">371</span>. <span class="bld">Indriyāni</span> <a name="V0.0077"></a> <span class="bld">paṭilabhati</span> appaṭiladdhindriyattā anindriyabhūtāni saddhādīni niyyānikāni bhāvento indriyāni paṭilabhati, na pana indriyāni bhāventoti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para373"></a><span class="paranum">373</span>. <span class="bld">Upatthaddha</span>nti <a name="M0.0076"></a> yathā visayānubhāvagocarehi visiṭṭhaṃ hoti, tathā paccayabhūtena katabalādhānanti attho. <span class="bld">Taṃmattamevā</span>ti purimaṃ maṃsacakkhumattameva dhammupatthaddhaṃ na hotīti attho. <span class="bld">Anāpāthagata</span>nti maṃsacakkhunā gahetabbaṭṭhānaṃ āpāthaṃ nāgataṃ. Ettha ca visayassa dīpakaṃ ānubhāvagocarānameva asadisataṃ vadanto yādiso maṃsacakkhussa visayoti visayaggahaṇaṃ na visayavisesadassanatthaṃ, atha kho yādise visaye ānubhāvagocaravisesā honti, tādisassa rūpavisayassa dassanatthanti dīpeti, sadisassa vā visayassa ānubhāvagocaravisesova visesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ca maṃsacakkhumeva dibbacakkhūti icchatī</span>ti dhammupatthaddhakāle purimaṃ maṃsacakkhumevāti na icchatīti adhippāyo. <span class="bld">Maṃsacakkhussa uppādo maggo</span>ti maṃsacakkhupaccayatādassanatthameva vuttaṃ, na tena anupādinnatāsādhanatthaṃ. <span class="bld">Rūpāvacarikāna</span>nti rūpāvacarajjhānapaccayena uppannāni mahābhūtāni rūpāvacarikānīti so icchatīti adhippāyo. Esa nayo <span class="bld">‘‘arūpāvacarikāna’’</span>nti etthāpi. <span class="bld">Arūpāvacarakkhaṇe rūpāvacaracittassa abhāvā paṭikkhipatī</span>ti tasmiṃyeva khaṇe rūpāvacaraṃ hutvā arūpāvacaraṃ na jātanti paṭikkhipatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Kiñcāpi dibbacakkhuno dhammupatthaddhassa paññācakkhubhāvaṃ na icchati,</span> yena tīṇi cakkhūni dhammupatthambhena cakkhuntarabhāvaṃ vadato bhaveyyunti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Dibbacakkhukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>. <span class="bld">Dibbena</span> <a name="V0.0078"></a> <span class="bld">cakkhunā yathākammūpage satte pajānātī</span>ti yathākammūpagatañāṇassa upanissaye dibbacakkhumhi karaṇaniddeso kato, na yathākammūpagatajānanakiccake. Taṃkiccakeyeva pana paro karaṇaniddesaṃ maññatīti āha <span class="bld">‘‘ayoniso gahetvā’’</span>ti. <span class="bld">Yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhunti laddhī</span>ti iminā vacanena dibbacakkhumeva yathākammūpagatañāṇanti evaṃ <a name="M0.0077"></a> bhavitabbaṃ. <span class="bld">Eva</span>-saddo ca aṭṭhāne ṭhito dibbacakkhusaddassa parato yojetabbo. Yathākammūpagatañāṇassa hi so dibbacakkhuto atthantarabhāvaṃ nivāreti. Na hi dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇatoti.</p>
- <p class="centered">Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Saṃvarakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. Cātumahārājikānaṃ saṃvarāsaṃvarasabbhāvo āṭānāṭiyasuttena pakāsitoti <span class="bld">‘‘tāvatiṃse deve upādāyā’’</span>ti āha. Evaṃ sati sugatikathāyaṃ ‘‘tāvatiṃse saṅgahitānaṃ pubbadevānaṃ surāpānaṃ, sakkadevānaṃ surāpānanivāraṇaṃ suyyati, taṃ tesaṃ surāpānaṃ asaṃvaro na hotī’’ti vattabbaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Saṃvarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Catutthavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Gihisaṃyojanasampayuttatāyā</span>ti <a name="V0.0079"></a> etena gihichandarāgasampayuttatāya eva <span class="bld">‘‘gihī’’</span>ti vuccati, na byañjanamattenāti imamatthaṃ dasseti.</p>
- <p class="centered">Gihissa arahātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Upapattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para388"></a><span class="paranum">388</span>. <span class="bld">Ayoniso</span>ti opapātiko hoti, tattha tassāyevūpapattiyā parinibbāyīti atthaṃ gahetvāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Upapattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Samannāgatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. Samannāgatakathāyaṃ <a name="M0.0078"></a> pattiṃ sandhāya paṭijānanto catūhi khandhehi viya samannāgamaṃ na vadatīti tassa catūhi phassādīhi samannāgamappasaṅgo yathā hoti, taṃ vattabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Samannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para397"></a><span class="paranum">397</span>. <span class="bld">Imināva</span> <a name="V0.0080"></a> <span class="bld">nayenā</span>ti ‘‘tattha dve samannāgamā’’tiādi sabbaṃ yojetabbaṃ. Tattha pattidhammo nāma rūpāvacarādīsu aññatarabhūmiṃ paṭhamajjhānādivasena pāpuṇantassa paṭhamajjhānādīnaṃ paṭilābho. Niruddhesupi paṭhamajjhānādīsu anirujjhanato cittavippayutto saṅkhāro, yena supanto sajjhāyādipasuto ca tehi samannāgatoti vuccatīti vadanti.</p>
- <p class="centered">Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti yathāvuttassa ñāṇadvayassa bodhibhāvato. Taṃ aggahetvā pattidhammavasena natthitāya bodhiyā samannāgato buddhoti yesaṃ laddhi, te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissāti yojanā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Bodhisattameva sandhāya vutta</span>nti lakkhaṇasamannāgatesu abodhisatte chaḍḍetvā bodhisattameva gahetvā idaṃ suttaṃ vuttaṃ, na <a name="M0.0079"></a> bodhisattato añño lakkhaṇasamannāgato natthīti. Nāpi sabbesaṃ lakkhaṇasamannāgatānaṃ bodhisattatā, tasmā asādhakanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Lakkhaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>. <span class="bld">Ṭhapetvā</span> <a name="V0.0081"></a> <span class="bld">pāramīpūraṇa</span>nti pāramīpūraṇeneva te ‘‘bodhiyā niyatā narā’’ti vuccantīti dasseti. <span class="bld">Kevalañhi na</span>ntiādinā ca na niyāmakassa nāma kassaci uppannattā byākarontīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Niyāmokkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>. <span class="bld">Nippariyāyenevā</span>ti avasiṭṭhassa pahātabbassa abhāvā ‘‘sabbasaṃyojanappahāna’’nti imaṃ pariyāyaṃ aggahetvā arahattamaggena pajahanato evāti gaṇhātīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Appahīnassa abhāvā</span>ti avasiṭṭhassa pahātabbassa abhāvā <span class="bld">paṭijānātī</span>ti vadanti, tathā <span class="bld">‘‘anavasesappahāna’’</span>nti etthāpi. Evaṃ sati tena attano laddhiṃ chaḍḍetvā sakavādissa laddhiyā paṭiññātanti āpajjati.</p>
- <p class="centered">Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Vimuttikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. Phalañāṇaṃ na hotīti <span class="bld">‘‘vimuttānī’’ti vā</span> tadaṅgavimuttiyādibhāvato maggena pahīnānaṃ puna anuppattito ca <span class="bld">‘‘avimuttānī’’ti vā</span> <a name="M0.0080"></a> na vattabbānīti adhippāyo. Gotrabhuñāṇañcettha vipassanāggahaṇena gahitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Vimuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0082"></a> <span class="bld">panetaṃ asekha</span>nti etena asekhavisayattā asekhameva ñāṇanti parassa laddhi, na pana asekhassāti imamatthaṃ dasseti.</p>
- <p class="centered">Asekhañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Viparītakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Na pathavīyevā</span>ti lakkhaṇapathavīyeva, sasambhārapathavīyeva vā na hotīti attho. <span class="bld">Anicce niccantiādivipariyeso pana viparītañāṇaṃ nāmā</span>ti aññāṇepi ñāṇavohāraṃ āropetvā vadatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Viparītakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para428-431"></a><span class="paranum">428-431</span>. <span class="bld">Ñāṇaṃ atthi,</span> yaṃ saccānulomaṃ maggañāṇānugatikaṃ passanto bhagavā ‘‘bhabbo’’ti jānātīti laddhi. <span class="bld">Paṭhamapañhameva catutthaṃ katvā</span>ti ettha ‘‘niyatassa aniyāmagamanāyā’’ti viparītānuyogato pabhuti gaṇetvā ‘‘catuttha’’nti āha.</p>
- <p class="centered">Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para432-433"></a><span class="paranum">432-433</span>. <span class="bld">Yaṃkiñci</span> <a name="V0.0083"></a> <span class="bld">ariyānaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ lokuttaramevā</span>ti gaṇhantenapi sabbaṃ ñāṇaṃ paṭisambhidāti na sakkā vattuṃ. Anariyānampi hi ñāṇaṃ ñāṇamevāti<a name="M0.0081"></a>. Tassa vā ñāṇataṃ na icchatīti vattabbaṃ. <span class="bld">Pathavīkasiṇasammutiyaṃ samāpattiñāṇaṃ sandhāyā</span>ti anariyassa etaṃ ñāṇaṃ sandhāyāti adhippāyo siyā.</p>
- <p class="centered">Paṭisambhidākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para434-435"></a><span class="paranum">434-435</span>. <span class="bld">Saccanti vacanasāmaññena</span> ubhayassapi saccasāmaññattaṃ gahetvā vadatīti dassento <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Sammutiñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para436-438"></a><span class="paranum">436-438</span>. <span class="bld">Phassassa phusanalakkhaṇaṃ manasikaroto</span>ti etena purimā vattabbapaṭiññā anupadadhammamanasikārato aññaṃ samudāyamanasikāraṃ sandhāya katāti dasseti.</p>
- <p class="centered">Cittārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para439-440"></a><span class="paranum">439-440</span>. <span class="bld">Sabbasmimpī</span>ti <a name="V0.0084"></a> ‘‘pāṭaliputtassa kho’’tiādinā anāgate ñāṇanti vuttanti anāgatabhāvasāmaññena anantarānāgatepi ñāṇaṃ icchantīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para441-442"></a><span class="paranum">441-442</span>. <span class="bld">Vacanaṃ</span> <a name="M0.0082"></a> <span class="bld">nissāyā</span>ti atthato āpannaṃ vacanaṃ, anujānanavacanaṃ vā nissāya. <span class="bld">Santatiṃ sandhāyā</span>ti bhaṅgānupassanānaṃ bhaṅgato anupassanāsantatiṃ sandhāyāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para443-444"></a><span class="paranum">443-444</span>. <span class="bld">Buddhānaṃ viyā</span>ti yathā buddhā sabbappakāraphalaparopariyattajānanavasena attano eva ca balena phalaṃ jānanti, evanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Phalañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mahāpaṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">6. Chaṭṭhavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para445-447"></a><span class="paranum">445-447</span>. <span class="bld">Aniyato</span> <a name="V0.0085"></a> <span class="bld">nāma na hotī</span>ti yathā micchattaniyatassa bhavantare aniyataṃ nāma hoti, evaṃ etassa kadācipi aniyatatā na hotīti yo niyāmo, so asaṅkhatoti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Kāraṇaṭṭhena ṭhitatā</span>ti kāraṇabhāvoyeva. Etena ca dhammānaṃ kāraṇabhāvo <span class="bld">dhammaṭṭhitatā</span>ti etamatthaṃ dasseti. Tathā <span class="bld">‘‘dhammaniyāmatā’’</span>ti etthāpi.</p>
- <p class="centered">Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Saccakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para452-454"></a><span class="paranum">452-454</span>. <span class="bld">Vatthusacca</span>nti <a name="M0.0083"></a> jātiyādi kāmataṇhādi sammādiṭṭhiādi ca. Bādhanapabhavaniyyānikalakkhaṇehi <span class="bld">lakkhaṇasaccaṃ</span> bādhanādi.</p>
- <p class="centered">Saccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para457-459"></a><span class="paranum">457-459</span>. <span class="bld">Kariyamānā</span> <a name="V0.0086"></a> <span class="bld">karīyatī</span>ti arūpakkhandhānaṃ pavattamānānaṃ samathavipassanānukkamena appavatti sādhīyatīti attho. <span class="bld">Saṅkhatāsaṅkhatalakkhaṇānaṃ pana abhāvenā</span>ti vadanto sabhāvadhammataṃ paṭisedheti. <span class="bld">Vodānañca</span> vuṭṭhānapariyāyova. <span class="bld">Asaṅkhatabhāve kāraṇaṃ na hoti</span> sabhāvadhammattāsādhakattāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sattamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para471-472"></a><span class="paranum">471-472</span>. <span class="bld">Saṅgahitā</span>ti sambandhā.</p>
- <p class="centered">Saṅgahitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sampayuttakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para473-474"></a><span class="paranum">473-474</span>. <span class="bld">Nānattavavatthānaṃ natthī</span>ti vadanto ‘‘tilamhi telaṃ anupaviṭṭha’’nti vacanameva na yujjatīti ‘‘na heva’’nti paṭikkhittanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Sampayuttakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Cetasikakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para475-477"></a><span class="paranum">475-477</span>. Phassādīnaṃ <a name="M0.0084"></a><a name="V0.0087"></a> ekuppādatādivirahitā sahajātatā natthīti āha <span class="bld">‘‘sampayuttasahajātataṃ sandhāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Cetasikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Dānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>. <span class="bld">Deyyadhammavasena codetu</span>nti yadi cetasikova dhammo dānaṃ, ‘‘diyyatīti dāna’’nti imināpi atthena cetasikasseva dānabhāvo āpajjatīti codetunti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. <span class="bld">Aniṭṭhaphalantiādi acetasikassa dhammassa dānabhāvadīpanatthaṃ vutta</span>nti phaladānabhāvadīpanatthaṃ na vuttanti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Aniṭṭhaphala</span>ntiādinā acetasikassa dhammassa phaladānaṃ vuttaṃ viya hoti, na dānabhāvo, tannivāraṇatthañcetamāhāti. Evañca katvā anantaramevāha <span class="bld">‘‘na hi acetasiko annādidhammo āyatiṃ vipākaṃ detī’’</span>ti. <span class="bld">Iṭṭhaphalabhāvaniyamanattha</span>nti deyyadhammo viya kenaci pariyāyena aniṭṭhaphalatā dānassa natthi, ekantaṃ pana iṭṭhaphalamevāti niyamanatthanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itarenā</span>ti ‘‘diyyatīti dāna’’nti iminā pariyāyena. <span class="bld">Na pana ekenatthenā</span>ti ‘‘deyyadhammova dāna’’nti imaṃ sakavādīvādaṃ nivattetuṃ ‘‘saddhā hiriya’’ntiādikaṃ suttasādhanaṃ paravādīvāde yujjati, ‘‘idhekacco annaṃ detī’’tiādikañca, ‘‘cetasikova dhammo dāna’’nti imaṃ nivattetuṃ ‘‘cetasiko dhammo dāna’’nti imaṃ pana sādhetuṃ ‘‘saddhā hiriya’’ntiādikaṃ sakavādīvāde yujjati, ‘‘idhekacco annaṃ detī’’tiādikaṃ vā ‘‘deyyadhammo dāna’’nti sādhetunti evaṃ nivattanasādhanatthanānattaṃ sandhāya ‘‘na pana ekenatthenā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tattha yathā paravādīvāde ca suttasādhanatthaṃ ‘‘na vattabbaṃ cetasiko dhammo dāna’’nti pucchāyaṃ cetasikovāti attho daṭṭhabbo, tathā ‘‘na vattabbaṃ deyyadhammo dāna’’nti pucchāya ca deyyadhammovāti<a name="V0.0088"></a>. <span class="bld">Deyyadhammo iṭṭhaphaloti iṭṭhaphalābhāvamattameva paṭikkhitta</span>nti ettha ‘‘iṭṭhaphalabhāvamattameva paṭikkhitta’’nti pāṭhena bhavitabbanti<a name="M0.0085"></a>. ‘‘Iṭṭhaphalābhāvamattameva disvā paṭikkhitta’’nti vā vattabbaṃ. <span class="bld">Saṅkarabhāvamocanattha</span>nti cetasikassa dātabbaṭṭhena deyyadhammassa ca iṭṭhaphalaṭṭhena dānabhāvamocanatthanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Dānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. Paribhogamayaṃ nāma cittavippayuttaṃ puññaṃ atthīti laddhi. Tañhi te sandhāya paribhogamayaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti vadantīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. <span class="bld">Tassāpi vasenā</span>ti tassāpi laddhiyā vasena. Pañcaviññāṇānaṃ viya etesampi samodhānaṃ siyāti paṭijānātīti vadanti. Pañcaviññāṇaphassādīnameva pana samodhānaṃ sandhāya paṭijānātīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. <span class="bld">Aparibhuttepī</span>ti iminā ‘‘paṭiggāhako paṭiggahetvā na paribhuñjati chaḍḍetī’’tiādikaṃ dasseti. Aparibhutte deyyadhamme puññabhāvato paribhogamayaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti ayaṃ vādo hīyati. Tasmiñca hīne sakavādīvādo balavā. Cāgacetanāya eva hi puññabhāvo evaṃ siddho hotīti adhippāyo. Aparibhuttepi deyyadhamme puññabhāve cāgacetanāya eva puññabhāvoti āha <span class="bld">‘‘sakavādīvādova balavā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Itodinnakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para488-491"></a><span class="paranum">488-491</span>. <span class="bld">Teneva</span> <a name="V0.0089"></a> <span class="bld">yāpentī</span>ti teneva cīvarādinā yāpenti, teneva vā cīvarādidānena yāpenti, sayaṃkatena kammunā vināpīti adhippāyo. <span class="bld">Iminā kāraṇenā</span>ti yadi yaṃ ito cīvarādi dinnaṃ, na tena yāpeyyuṃ, kathaṃ anumodeyyuṃ…pe… somanassaṃ paṭilabheyyunti laddhiṃ patiṭṭhapentassapīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Itodinnakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para492"></a><span class="paranum">492</span>. <span class="bld">Phasso</span> <a name="M0.0086"></a> <span class="bld">sukhavedanīyādibhedo hotī</span>ti phassena sabbampi kammavipākaṃ dassetvā puna attavajjehi sampayogadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘so ca saññādayo cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Atthi ca nesa</span>nti sāvajjane cakkhuviññāṇādisahajātadhamme sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Yo tattha iṭṭhavipāko, tassa patthanā</span>ti iṭṭhavipāke eva patthanaṃ katvā kammaṃ karontīti kammūpanissayabhūtameva patthanaṃ dasseti, paccuppannavedanāpaccayaṃ vā taṇhaṃ upādānādinibbattanavasena dukkhassa pabhāvitaṃ. <span class="bld">Mūlataṇhā</span>ti paccuppannavipākavaṭṭanibbattakakammassa upanissayabhūtaṃ purimataṇhaṃ, kammasahāyaṃ vā vipākassa upanissayabhūtaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. Sakasamayavasena ca codanāya payujjamānataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesañca laddhiyā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para494"></a><span class="paranum">494</span>. <span class="bld">Paṭilābhavasenā</span>ti kamme sati pathaviyādīnaṃ paṭilābho hotīti kammaṃ taṃsaṃvattanikaṃ nāma hotīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. <span class="bld">Sampayogalakkhaṇābhāvā</span>ti <a name="V0.0090"></a> ‘‘ekārammaṇā’’ti imassa sampayogalakkhaṇassa abhāvāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>. <span class="bld">Pariyāyo natthī</span>ti sakavādinā attanā vattabbatāya pariyāyo natthīti abyākatānaṃ jarāmaraṇassa vipākanivāraṇatthaṃ <span class="bld">abyākatavasena pucchā na katā</span>ti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. <span class="bld">Aparisuddhavaṇṇatā</span> jarāyevāti keci, taṃ <span class="bld">akusalakammaṃ kammasamuṭṭhānassā</span>tiādinā rūpasseva dubbaṇṇatādassanena samamevāti.</p>
- <p class="centered">Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. <span class="bld">Vaṭṭa</span>nti <a name="M0.0087"></a> kammādivaṭṭaṃ.</p>
- <p class="centered">Ariyadhammavipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para501"></a><span class="paranum">501</span>. <span class="bld">Tappaccayāpī</span>ti yassa vipākassa vipāko aññamaññapaccayo hoti tappaccayāpi aññamaññapaccayabhūtatopīti adhippāyo. <span class="bld">So hī</span>tiādinā purimapaṭiññāya imassa codanassa kāraṇabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Aññamaññapaccayādīsu paccayaṭṭhenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sahajātādipaccaye saṅgaṇhitvā tesu tena tena paccayabhāvenāti dasseti.</p>
- <p class="centered">Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sattamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Aṭṭhamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Chagatikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para503-504"></a><span class="paranum">503-504</span>. Vaṇṇoti <a name="V0.0091"></a> vaṇṇanibhā saṇṭhānañca vuccatīti āha <span class="bld">‘‘sadisarūpasaṇṭhānā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Chagatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Antarābhavakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. Atidūrassa antaritassa pattabbassa desassa dassanato <span class="bld">dibbacakkhuko viya</span>. Ākāsena pathavantaraṭṭhānāni bhinditvā gamanato <span class="bld">iddhimā viya. Na sahadhammenā</span>ti yadi so bhavānaṃ antarā na siyā, na nāma antarābhavoti paṭikkhepe karaṇaṃ natthīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="M0.0088"></a> <span class="bld">jātijarāmaraṇāni ceva cutipaṭisandhiparamparañca anicchanto</span>ti etena cutianantaraṃ antarābhavaṃ khandhāti, vattamānā jātīti, mātukucchimeva paviṭṭhā antaradhāyamānā maraṇanti na icchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. <span class="bld">Yathā kāmabhavādīsu</span> tattha tattheva punappunaṃ cavitvā upapattivasena cutipaṭisandhiparamparā hoti, evaṃ taṃ tattha na icchatīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Antarābhavakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. Kāmabhavassa <a name="V0.0092"></a> kamanaṭṭhena kāmabhavabhāvo sabbepi kāmāvacarā khandhādayo kāmabhavoti iminā adhippāyena daṭṭhabbo. Upādinnakkhandhānameva pana kāmabhavabhāvo dhātukathāyaṃ dassito, na kamanaṭṭhena kāmabhavabhāvo. <span class="bld">‘‘Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāyā</span>ti pañceva kāmakoṭṭhāsā ‘‘kāmo’’ti vuttāti <span class="bld">kāmadhātū</span>tivacanaṃ na aññassa nāmanti iminā adhippāyenevaṃ vacanamattaṃ nissāyāti attho.</p>
- <p class="centered">Kāmaguṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515-516"></a><span class="paranum">515-516</span>. Rūpadhātukathāyaṃ <span class="bld">rūpadhātū</span>ti vacanato rūpīdhammeheva rūpadhātuyā bhavitabbanti laddhi daṭṭhabbā. Suttesu ‘‘tayome bhavā’’tiādinā (dī. ni. 3.305) paricchinnabhūmiyova <span class="bld">bhūmiparicchedo,</span> ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādikammaparicchindanampi (vibha. 182) vadanti.</p>
- <p class="centered">Rūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para517-518"></a><span class="paranum">517-518</span>. <span class="bld">Imināvupāyenā</span>ti <a name="M0.0089"></a> yathā hi purimakathāyaṃ rūpino dhammā avisesena ‘‘rūpadhātū’’ti vuttā, evamidhāpi arūpino dhammā avisesena ‘‘arūpadhātū’’ti vuttāti tattha vuttanayo idhāpi samānoti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Arūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. <span class="bld">Ghānanimittānipī</span>ti <a name="V0.0093"></a> idaṃ ghānādinimittānipīti vattabbaṃ. <span class="bld">Nimitta</span>nti ghānādīnaṃ okāsabhāvena upalakkhitaṃ tathāvidhasaṇṭhānaṃ rūpasamudāyamāha.</p>
- <p class="centered">Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Arūperūpakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para524-526"></a><span class="paranum">524-526</span>. <span class="bld">Sukhumarūpaṃ atthi,</span> yato nissaraṇaṃ taṃ āruppanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Arūperūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para527-537"></a><span class="paranum">527-537</span>. <span class="bld">Pakappayamānā</span>ti āyūhamānā, sampayuttesu adhikaṃ byāpāraṃ kurumānāti attho. <span class="bld">Purimavāre</span>ti ‘‘yaṃkiñci akusalena cittena samuṭṭhitaṃ rūpaṃ, sabbaṃ taṃ akusala’’nti imaṃ pañhaṃ vadati.</p>
- <p class="centered">Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para540"></a><span class="paranum">540</span>. <span class="bld">Arūpajīvitindriyantipañhe</span> <a name="M0.0090"></a> ‘‘atthi arūpīnaṃ dhammānaṃ āyū’’tiādikaṃ pañhaṃ antaṃ <a name="V0.0094"></a> gahetvā vadati. <span class="bld">Arūpadhammānaṃ cittavippayuttaṃ jīvitindriyasantānaṃ nāma atthīti icchatī</span>ti ettha rūpārūpadhammānaṃ taṃ icchanto arūpadhammānaṃ icchatīti vattuṃ yuttoti ‘‘arūpadhammāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>. <span class="bld">Sattasantāne rūpino vā dhammā hontū</span>tiādināpi tameva jīvitindriyasantānaṃ vadatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. <span class="bld">Pubbāparabhāgaṃ sandhāyā</span>ti samāpattiyā āsannabhāvato tadāpi samāpannoyevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para544-545"></a><span class="paranum">544-545</span>. <span class="bld">Dve jīvitindriyānī</span>ti ‘‘pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassā’’ti purimapāṭho. ‘‘Pucchā paravādissa, paṭiññā sakavādissā’’ti pacchimapāṭho, so yutto.</p>
- <p class="centered">Jīvitindriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Kammahetukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. <span class="bld">Sesa</span>nti pāṇātipātādikammassa hetūti ito purimaṃ sotāpannādianuyogaṃ vadati. <span class="bld">Handa hī</span>ti paravādissevetaṃ sampaṭicchanavacananti sampaṭicchāpetunti na sakkā vattuṃ, ‘‘katamassa kammassa hetū’’ti pana sakavādī taṃ sampaṭicchāpetuṃ vadatīti yujjeyya, sampaṭicchāpetunti pana pakkhaṃ paṭijānāpetunti atthaṃ aggahetvā paravādī attano laddhiṃ sakavādiṃ gāhāpetunti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Kammahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Navamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. <span class="bld">Vibhāgadassanattha</span>nti <a name="M0.0091"></a><a name="V0.0095"></a> visabhāgadassanatthanti vuttaṃ hoti. Nānācittavasena paṭijānantassa adhippāyamaddanaṃ kathaṃ yuttanti vicāretabbaṃ. Ārammaṇavasena hi dassanadvayaṃ saha vadantassa tadabhāvadassanatthaṃ idaṃ āraddhanti yuttanti. <span class="bld">Anussavavasenā</span>tiādinā na kevalaṃ aniccādiārammaṇameva ñāṇaṃ vipassanā, atha kho ‘‘anuppādo khema’’ntiādikaṃ nibbāne ānisaṃsadassanañcāti dīpeti.</p>
- <p class="centered">Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para549"></a><span class="paranum">549</span>. <span class="bld">Suttabhayenā</span>ti ‘‘pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayanti kho, bhikkhave, nibbānassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) asaṃyojaniyādibhāvaṃ sandhāya khemādibhāvo vuttoti evamādinā suttabhayenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Amatārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para552-553"></a><span class="paranum">552-553</span>. <span class="bld">Ārammaṇatthassa vibhāgadassanattha</span>nti paccayaṭṭho olubbhaṭṭhoti evaṃ vibhāge vijjamāne <a name="V0.0096"></a> paccayolubbhānaṃ visesābhāvaṃ kappetvā akappetvā vā sappaccayattā olubbhārammaṇenapi sārammaṇamevāti na gahetabbanti dassanatthanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para554-556"></a><span class="paranum">554-556</span>. <span class="bld">Appahīnattāva</span> <a name="M0.0092"></a> <span class="bld">atthīti vuccati,</span> na pana vijjamānattāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para557-8"></a><span class="paranum">557-8</span>. <span class="bld">Tassa ñāṇassā</span>ti maggañāṇassāti vadanti.</p>
- <p class="centered">Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. <span class="bld">Avisesenevā</span>ti ārammaṇasampayogehi dvīhipīti attho.</p>
- <p class="centered">Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>. <span class="bld">Sabbaso</span>ti <a name="V0.0097"></a> savitakkacittesu sabbattha sabbadā vāti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘antamaso manodhātupavattikālepī’’</span>ti. <span class="bld">Vitakkavipphāramatta</span>nti vitakkassa pavattimattanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. <span class="bld">Anāpattī</span>ti visaṃvādanādhippāyassa abhāvā musāvādo na hotīti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para568-570"></a><span class="paranum">568-570</span>. <span class="bld">Tāsū</span>ti <a name="M0.0093"></a> tāsu paññattīsu. Samannāgamapaññattiyā <span class="bld">samannāgatoti vuccati,</span> paṭilābhapaññattiyā <span class="bld">lābhīti vuccati. Samannāgatoti vuccati</span> ayaṃ samannāgamapaññatti nāma. <span class="bld">Lābhīti vuccati</span> ayaṃ paṭilābhapaññatti nāmāti vā adhippāyo yojetabbo.</p>
- <p class="centered">Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Nirodhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para571-2"></a><span class="paranum">571-2</span>. <span class="bld">Bhavaṅgacittassa</span> <a name="V0.0098"></a> <span class="bld">bhaṅgakkhaṇena sahevā</span>tiādiṃ vadantena kiriyakhandhānaṃ bhaṅgakkhaṇena saha upapattesiyā khandhā uppajjantīti ca vattabbaṃ, tathā upapattesiyānaṃ bhaṅgakkhaṇena saha upapattesiyā, kiriyānaṃ bhaṅgakkhaṇena saha kiriyāti. Cakkhuviññāṇādīnaṃ kiriyācatukkhandhaggahaṇena gahaṇaṃ. <span class="bld">Ñāṇa</span>nti maggañāṇaṃ yuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. <span class="bld">Taṃ lakkhaṇa</span>nti ‘‘cha viññāṇā’’ti avatvā ‘‘pañcaviññāṇā uppannavatthukā’’tiādinā vuttaṃ lakkhaṇaṃ. ‘‘Cha viññāṇā’’ti avacanaṃ panettha ‘‘no ca vata re vattabbe’’tiādivacanassa kāraṇanti adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. <span class="bld">Lokiyo</span>ti vipassanāmaggamāha. <span class="bld">Yaṃ tattha animitta</span>nti cakkhuviññāṇasamaṅgikkhaṇe yaṃ animittaṃ gaṇhanto na nimittaggāhīti vutto, tadeva suññatanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para584-586"></a><span class="paranum">584-586</span>. <span class="bld">Kusalākusalavasena</span> <a name="M0.0094"></a><a name="V0.0099"></a> <span class="bld">namī</span>ti kusalākusalabhāvena namitvā pavattīti vuttaṃ hoti. Sā pana ārammaṇappakāraggahaṇaṃ yena alobhādīhi lobhādīhi ca sampayogo hotīti daṭṭhabbo ‘‘sukhamiti cetaso abhāgo’’tiādīsu viya.</p>
- <p class="centered">Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para587-589"></a><span class="paranum">587-589</span>. <span class="bld">Khaṇabhaṅganirodhaṃ,</span> na appavattinirodhaṃ, sīlavītikkamanirodhaṃ vā. <span class="bld">Vītikkamaṃ viyā</span>ti yathā vītikkame kate dussīlo, evaṃ niruddhepīti evaṃ vītikkamena ninnānaṃ sallakkhentoti attho.</p>
- <p class="centered">Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para590-594"></a><span class="paranum">590-594</span>. <span class="bld">Yena so sīlavāyeva nāma hotī</span>ti yena cittavippayuttena ṭhitena upacayena akusalābyākatacittasamaṅgī sīlavāyeva nāma hotīti adhippāyo. <span class="bld">Sesamettha ‘‘dānaṃ acetasika’’nti kathāyaṃ vuttanayeneva veditabba</span>nti vuttaṃ, sā pana kathā maggitabbā.</p>
- <p class="centered">Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Samādānahetukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para598-600"></a><span class="paranum">598-600</span>. Samādānahetukathāyaṃ <span class="bld">purimakathāsadisamevā</span>ti paribhogakathekadesasadisatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Samādānahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para603-604"></a><span class="paranum">603-604</span>. <span class="bld">Āṇattiyā</span> <a name="M0.0095"></a> <span class="bld">ca pāṇātipātādīsu aṅgapāripūri</span>nti ekasmiṃ divase āṇattassa aparasmiṃ divase pāṇātipātaṃ karontassa tadā sā āṇatti viññattiṃ vināyeva aṅgaṃ hotīti <span class="bld">aviññatti dussīlya</span>nti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dutiyo paṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">11. Ekādasamavaggo</p>
- <p class="subhead">4. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para614-615"></a><span class="paranum">614-615</span>. Ñāṇakathāyaṃ <span class="bld">seyyathāpi mahāsaṅghikāna</span>nti pubbe <span class="bld">ñāṇaṃanārammaṇantikathāyaṃ</span> (kathā. 557 ādayo) vuttehi andhakehi aññe idha mahāsaṅghikā bhaveyyuṃ. <span class="bld">Yadi aññāṇe vigate</span>tiādinā rāgavigamo viya vītarāgapaññattiyā aññāṇavigamo ñāṇīpaññattiyā kāraṇanti dasseti. Na hi ñāṇaṃ assa atthīti ñāṇī, atha kho aññāṇīpaṭipakkhato ñāṇīti<a name="V0.0101"></a>. <span class="bld">Yasmā ñāṇapaṭilābhenā</span>ti ettha ca ñāṇapaṭilābhena aññāṇassa vigatattā so ñāṇīti vattabbataṃ āpajjatīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Idaṃdukkhantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para618-620"></a><span class="paranum">618-620</span>. <span class="bld">Itaro pana sakasamaye</span>ti paravādī attano samayeti attho.</p>
- <p class="centered">Idaṃdukkhantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Iddhibalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para621-624"></a><span class="paranum">621-624</span>. <span class="bld">Kammassa</span> <a name="M0.0096"></a> <span class="bld">vipākavasena vā</span>ti nirayaṃva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi abbudādiparicchedo tādisassa kammavipākassa vasena vutto. <span class="bld">Vassagaṇanāya vā</span>ti manusse cātumahārājikādideve ca sandhāya. Tesañhi asaṅkhyeyampi kālaṃ vipākadānasamatthaṃ kammaṃ vassagaṇanāya paricchijjatīti.</p>
- <p class="centered">Iddhibalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Samādhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para625-626"></a><span class="paranum">625-626</span>. <span class="bld">Samādhānaṭṭhenā</span>ti samaṃ ṭhapanaṭṭhena samādhi nāma cetasikantaraṃ atthīti aggahetvāti <a name="V0.0102"></a> attho. <span class="bld">Chalenā</span>ti ekacittakkhaṇikatte cakkhuviññāṇassa ca jhānacittassa ca na koci visesoti etena sāmaññamattenāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Samādhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. <span class="bld">Anantarapaccayatañcevā</span>ti avijjā saṅkhārānaṃ anantarapaccayo avijjāya yā ṭhitatā tato hoti, tāya ṭhitatāya anantarapaccayabhāvasaṅkhātā ṭhitatā hotīti adhippāyo. Anantarapaccayaggahaṇañcettha aññamaññapaccayabhāvarahitassa ekassa paccayassa dassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Tena hi sabbo tādiso paccayo dassito hotīti. <span class="bld">Aññamaññapaccayatañcā</span>ti avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, saṅkhārā ca avijjāya. Tattha avijjāya saṅkhārānaṃ paccayabhāvasaṅkhātāya ṭhitatāya saṅkhārānaṃ avijjāya paccayabhāvasaṅkhātā ṭhitatā hoti, tassā ca itarāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Aniccatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. <span class="bld">Rūpādayo</span> <a name="M0.0097"></a> <span class="bld">viya parinipphannā</span>ti rūpādīhi saha uppajjitvā nirujjhanato parinipphannāti attho. <span class="bld">Aniccatāvibhāgānuyuñjanavasenā</span>ti tīsu daṇḍesu daṇḍavohāro viya tīsu lakkhaṇesu aniccatāvohāro hotīti tassā vibhāgānuyuñjanavasenāti vadanti.</p>
- <p class="centered">Aniccatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Dvādasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para630-632"></a><span class="paranum">630-632</span>. <span class="bld">Vipākadvāra</span>nti <a name="V0.0103"></a> bhavaṅgamanaṃ vadati. <span class="bld">Kammadvāra</span>nti kusalākusalamanaṃ.</p>
- <p class="centered">Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Kammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para633-635"></a><span class="paranum">633-635</span>. <span class="bld">Abyākataṃ sandhāya paṭikkhepo</span>ti sakasamayalakkhaṇena paṭikkhepo katoti vadanti. Avipākacetanāya sarūpena dassitāya savipākāpi dassitāyeva nāma hotīti maññamāno āha <span class="bld">‘‘savipākāvipākacetanaṃ sarūpena dassetu’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Saddovipākotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para636-637"></a><span class="paranum">636-637</span>. <span class="bld">Kammasamuṭṭhānā arūpadhammāvā</span>tiādinā kammasamuṭṭhānesu cakkhādīsupi vipākavohāro natthi, ko pana vādo akammasamuṭṭhāne saddeti dasseti.</p>
- <p class="centered">Saddovipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para638-640"></a><span class="paranum">638-640</span>. <span class="bld">Tasmā</span> <a name="M0.0098"></a><a name="V0.0104"></a> <span class="bld">vipāko</span>ti avisesena saḷāyatanaṃ vipākoti yesaṃ laddhīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Saḷāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para641-645"></a><span class="paranum">641-645</span>. <span class="bld">Sattakkhattuparamatāniyato</span>ti sattakkhattuparamatāya niyato. <span class="bld">Imaṃ vibhāga</span>nti imaṃ visesaṃ. <span class="bld">Tvaṃ panassa niyāmaṃ icchasī</span>ti avinipātadhammatāphalappattīhi aññasmiṃ sattakkhattuparamabhāve ca niyāmaṃ icchasīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ānantariyābhāva</span>nti yena so dhammābhisamayena bhabbo nāma hoti, tassa ānantariyakammassa abhāvanti attho, puggalassa vā ānantariyabhāvassa abhāvanti. Kiṃ pana so antarādhammaṃ abhisamissatīti? Keci vadanti ‘‘sattakkhattuparamo sattamaṃ bhavaṃ nātikkamati, orato pana natthi paṭisedho’’ti. Apare ‘‘yo bhagavatā ñāṇabalena byākato, tassa antarā abhisamayo nāma natthi, tathāpi bhavaniyāmassa kassaci abhāvā bhabboti vuccati. Yathā kusalā abhiññācetanā kadāci vipākaṃ adadamānāpi sati kāraṇe dātuṃ bhabbatāya vipākadhammadhammā nāma, tathā indriyānaṃ mudutāya sattakkhattuparamo, na niyāmasabbhāvā nāpi bhagavatā byākatattā, na ca indriyamudutā abhabbatākaro dhammoti na so abhabbo nāma. Abhabbatākaradhammābhāvato cettha abhabbatā paṭisedhitā, na pana antarā abhisametuṃ bhabbatā vuttā. Yadi ca sattakkhattuparamo antarā abhisameyya, kolaṃkolo siyā’’ti. Visesaṃ pana akatvā bhabbasabhāvatāya bhabboti vattuṃ yuttaṃ. <span class="bld">Na bhavaniyāmakaṃ kiñcī</span>ti ettha passitvāti vacanaseso, byākarotīti vā sambandho.</p>
- <p class="centered">Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dvādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Terasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para654-657"></a><span class="paranum">654-657</span>. Kappaṭṭhakathāyaṃ <a name="M0.0099"></a><a name="V0.0105"></a> <span class="bld">heṭṭhā</span>ti iddhibalakathāyaṃ.</p>
- <p class="centered">Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para660-662"></a><span class="paranum">660-662</span>. Anantarāpayuttakathāyaṃ ānantariyaṃ payuttaṃ etenāti <span class="bld">anantarāpayutto</span>ti ānantariye anantarāsaddaṃ āropetvā aṭṭhakathāyaṃ attho vuttoti daṭṭhabbo. ‘‘Anantarapayutto’’tipi pāḷi dissati.</p>
- <p class="centered">Anantarāpayuttakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para663-664"></a><span class="paranum">663-664</span>. <span class="bld">Sesā tebhūmakadhammā aniyatā nāmā</span>ti ettha appattaniyāmānaṃ dhamme sandhāya <span class="bld">‘‘tebhūmakadhammā’’</span>ti āha. Eteva hi sandhāya <span class="bld">‘‘tehi samannāgatopi aniyatoyevā’’</span>ti vuttanti. Iti imaṃ vohāramattaṃ gahetvā ‘‘niyato bodhisatto pacchimabhaviko bhabbo dhammaṃ abhisametuṃ okkamitu’’nti adhippāyena ‘‘niyāmaṃ okkamatī’’ti yesaṃ laddhīti atthayojanā. Evaṃ pana vohāramattasabbhāvo ‘‘niyato’’ti vacanassa, dhammaṃ abhisametuṃ bhabbatā ca ‘‘niyāmaṃ okkamatī’’ti <a name="V0.0106"></a> vacanassa kāraṇabhāvena vuttā hoti, bhabbatāyeva pana ubhayassapi kāraṇanti yuttaṃ. <span class="bld">Aññenā</span>ti yadi niyato niyāmaṃ okkameyya, micchattaniyato sammattaniyāmaṃ, sammattaniyato vā micchattaniyāmaṃ okkameyya, na ca taṃ atthīti dassanatthanti attho.</p>
- <p class="centered">Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Asātarāgakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. Asātarāgakathāyaṃ <a name="M0.0100"></a> <span class="bld">‘‘aho vata me etadeva bhaveyyā’’ti rajjanā</span>ti iminā evaṃ pavattamānoyeva lobho idha ‘‘rāgo’’ti adhippeto, na aññathāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. <span class="bld">Sutte panā</span>ti etassa ‘‘adhippāyo’’ti etena sambandho.</p>
- <p class="centered">Asātarāgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para676-680"></a><span class="paranum">676-680</span>. <span class="bld">Yasmā dhammataṇhāti vuttā, tasmā abyākatā</span>ti kusalesu dhammesu lokuttaresu vā sabbesu taṇhā ‘‘dhammataṇhā’’ti gahetvā yasmā sā taṇhā, tasmā kusalā na hoti, yasmā pana dhamme pavattā, tasmā akusalā na hotīti abyākatāti laddhīti dasseti. <span class="bld">Tīhi koṭṭhāsehi chapi taṇhā saṃkhipitvā dassitā,</span> tasmā dhammataṇhāpi kāmataṇhādibhāvato na abyākatāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Terasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Cuddasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para686-690"></a><span class="paranum">686-690</span>. <span class="bld">Ta</span>nti <a name="V0.0107"></a> kusalaṃ akusalañcāti visuṃ sambandho daṭṭhabbo. <span class="bld">Taṃ</span> ubhayanti vā vacanaseso. <span class="bld">Paṭisandahatī</span>ti ghaṭeti, anantaraṃ uppādetīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para691-692"></a><span class="paranum">691-692</span>. Keci <a name="M0.0101"></a> vādino ‘‘aṅkure sākhāviṭapādisampannānaṃ rukkhādīnaṃ bījamattaṃ āvibhāvaṃ gacchatī’’ti vadantīti tesaṃ vādaṃ nidassanaṃ karonto āha <span class="bld">‘‘sampannasākhāviṭapāna’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="centered">Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para693-697"></a><span class="paranum">693-697</span>. <span class="bld">Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati sotaviññāṇa</span>nti ettha ‘‘laddhivasena paṭijānātī’’ti anantaruppattiṃ sallakkhentopi na so cakkhumhi rūpārammaṇaṃ sotaviññāṇaṃ icchati, atha kho sotamhiyeva saddārammaṇanti anantarūpaladdhivasena āpannattā ‘‘paṭijānātī’’ti yuttaṃ vattuṃ.</p>
- <p class="centered">Anantarapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para698-699"></a><span class="paranum">698-699</span>. Sammāvācādi <a name="V0.0108"></a> rūpaṃ maggo cāti icchanto <span class="bld">‘‘ariyarūpa’’</span>ntipi vadati.</p>
- <p class="centered">Ariyarūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Aññoanusayotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para700-701"></a><span class="paranum">700-701</span>. ‘‘Sarāgotiādi pana tasmiṃ samaye rāgassa appahīnattā sarāgoti vattabbata’’nti purimapāṭho, <span class="bld">‘‘sānusayotiādi pana tasmiṃ samaye anusayassa appahīnattā sānusayoti vattabbata’’</span>nti pacchimapāṭho, so yutto. So hi <span class="bld">na anusayapariyuṭṭhānānaṃ aññattaṃ, tasmā taṃ asādhaka</span>nti etena sametīti.</p>
- <p class="centered">Aññoanusayotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para702"></a><span class="paranum">702</span>. <span class="bld">Yasmā</span> <a name="M0.0102"></a> <span class="bld">aniccādito manasikarotopi rāgādayo uppajjanti,</span> na ca te vipassanāya sampayuttā, tasmā pariyuṭṭhānaṃ cittavippayuttanti laddhīti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para703-705"></a><span class="paranum">703-705</span>. <span class="bld">Tividhāyā</span>ti <a name="V0.0109"></a> kilesavatthuokāsavasena, kāmarāgakāmavitakkakāmāvacaradhammavasena vā tividhāya. <span class="bld">Kilesakāmavasenā</span>ti kilesakāmabhūtakāmadhātubhāvenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Adhippāyaṃ asallakkhento</span>ti rūpadhātusahagatavasena anusetīti, rūpadhātudhammesu aññatarabhāvena rūpadhātupariyāpannoti ca pucchitabhāvaṃ asallakkhentoti attho.</p>
- <p class="centered">Pariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Abyākatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para706-708"></a><span class="paranum">706-708</span>. <span class="bld">Diṭṭhigataṃ ‘‘sassato lokoti kho, vaccha, abyākatameta’’nti sassatādibhāvena akathitattā</span> ‘‘abyākata’’nti vuttanti sambandho. Ettha pana na diṭṭhigataṃ ‘‘abyākata’’nti vuttaṃ, atha kho ‘‘ṭhapanīyo eso pañho’’ti dassitaṃ, tasmā sabbathāpi diṭṭhigataṃ ‘‘abyākata’’nti na vattabbanti yuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Abyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para709-710"></a><span class="paranum">709-710</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā diṭṭhirāgānaṃ samāne vikkhambhanabhāvepi ‘‘vītarāgo’’ti vuccati, na pana ‘‘vigatadiṭṭhiko’’ti, tasmā diṭṭhi lokiyapariyāpannā na hotīti atthaṃ vadanti. Rūpadiṭṭhiyā abhāvā pana kāmadhātupariyāpannāya diṭṭhiyā bhavitabbaṃ. Yadi ca pariyāpannā siyā, tathā ca <a name="M0.0103"></a> sati kāmarāgo viya jhānalābhino diṭṭhipi vigaccheyyāti ‘‘vigatadiṭṭhiko’’ti vattabbo siyā, na ca vuccati, tasmā apariyāpannā diṭṭhi. Na hi sā <a name="V0.0110"></a> tassa avigatā diṭṭhi kāmarāgo viya kāmadiṭṭhi yena kāmadhātuyā pariyāpannā siyāti vadatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Apariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cuddasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">15. Pannarasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paccayatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para711-717"></a><span class="paranum">711-717</span>. <span class="bld">Tasmā paccayatā vavatthitā</span>ti hetupaccayabhūtassa dhammassa ārammaṇapaccayabhāvādinā viya adhipatipaccayatādinā ca na bhavitabbanti hetupaccayabhāvoyevetassa vavatthito hotīti attho.</p>
- <p class="centered">Paccayatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para718-719"></a><span class="paranum">718-719</span>. <span class="bld">Apuññābhisaṅkhārova gahito</span> ‘‘nanu avijjā saṅkhārena sahajātā’’ti vuttattāti adhippāyo. <span class="bld">Sahajātaaññamaññaatthiavigatasampayuttavasenā</span>ti ettha nissayo kamabhedena atthiggahaṇena gahito hotīti na vutto, kammāhārā asādhāraṇatāyāti veditabbā. Vakkhati hi ‘‘tīṇi upādānāni avijjāya saṅkhārā viya taṇhāya paccayā hontī’’ti (kathā. aṭṭha. 718-719), tasmā upādānehi samānā evettha saṅkhārānaṃ paccayatā dassitāti.</p>
- <p class="centered">Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para732"></a><span class="paranum">732</span>. Tatiyasaññāvedayitakathāyaṃ <a name="M0.0104"></a><a name="V0.0111"></a> <span class="bld">sesasatte sandhāyā</span>ti nirodhasamāpannato aññe yesaṃ nirodhasamāpattiyā bhavitabbaṃ, te pañcavokārasatte sandhāyāti adhippāyo, asaññasattānampi ca saññuppādā cutiṃ icchantīti sesasabbasatte sandhāyāti vā. <span class="bld">Sarīrapakati</span>nti tathārūpo ayaṃ kāyo, yathārūpe kāye pāṇisamphassāpi kamantītiādikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para733-734"></a><span class="paranum">733-734</span>. <span class="bld">Suttavirodho siyā</span>ti idaṃ paravādiṃ sampaṭicchāpetvā vattabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para735"></a><span class="paranum">735</span>. <span class="bld">Saññāvirāgavasena pavattabhāvanā asaññasamāpattipī</span>ti laddhikittane saññāvirāgavasena pavattabhāvanaṃ catutthajjhānasamāpattiṃ ‘‘asaññasamāpattī’’ti aggahetvā sāpi asaññitā saññāvedayitanirodhasamāpattiyeva nāmāti parassa laddhīti dasseti. <span class="bld">Yasmā asaññasamāpattiṃ samāpannassa alobhādayo atthī</span>ti ettha sakasamayasiddhā catutthajjhānasamāpatti ‘‘asaññasamāpattī’’ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para736"></a><span class="paranum">736</span>. <span class="bld">Saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā,</span> na saññāya abhāvatoti catutthajjhānasamāpattimeva sandhāya vadati.</p>
- <p class="centered">Asaññasattupikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para738-739"></a><span class="paranum">738-739</span>. <span class="bld">Kammena</span> <a name="V0.0112"></a> <span class="bld">sahajātoti pañhesu</span> ‘‘kammūpacayaṃ sandhāya paṭikkhipati, cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānātī’’ti katthaci pāṭho, ‘‘cittasampayuttaṃ <a name="M0.0105"></a> sandhāya paṭikkhipati, cittavippayuttaṃ sandhāya paṭijānātī’’ti aññattha. Ubhayampi vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para741"></a><span class="paranum">741</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti tiṇṇampi ekakkhaṇe sabbhāvato tiṇṇaṃ phassānañca samodhānā ca ekattaṃ pucchatīti adhippāyo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Kammūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pannarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tatiyo paṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">16. Soḷasamavaggo</p>
- <p class="subhead">3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para747-748"></a><span class="paranum">747-748</span>. Sukhānuppadānakathāyaṃ <span class="bld">yaṃ evarūpa</span>nti yaṃ nevattano, na paresaṃ, na tassa, evarūpaṃ nāma anuppadinnaṃ bhavituṃ na arahati aññassa asakkuṇeyyattāti laddhimattena paṭijānāti, na yuttiyāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para749-753"></a><span class="paranum">749-753</span>. <span class="bld">Taṃcittatāyā</span>ti <a name="V0.0113"></a> tadeva ārammaṇabhūtaṃ cittaṃ etassāti taṃcitto, tassa bhāvo taṃcittatā, tāya taṃcittatāya. Taṃ vā ālambakaṃ ālambitabbañca cittaṃ taṃcittaṃ, tassa bhāvo tasseva ālambakaālambitabbatā taṃcittatā, tāya codetunti attho.</p>
- <p class="centered">Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Rūpaṃrūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para768-770"></a><span class="paranum">768-770</span>. Rūpaṃrūpāvacarārūpāvacarantikathāyaṃ <span class="bld">heṭṭhā</span>ti cuddasamavagge <span class="bld">āgatapariyāpannakathāyaṃ</span> (kathā. aṭṭha. 703-705). ‘‘Samāpattesiya’’ntiādi vuttanayameva. Yañcettha <a name="M0.0106"></a> ‘‘atthi rūpaṃ arūpāvacara’’nti arūpāvacarakammassa katattā rūpaṃ vuttaṃ, tattha ca yaṃ vattabbaṃ, taṃ aṭṭhamavagge <span class="bld">arūperūpakathāyaṃ</span> (kathā. aṭṭha. 524-526) vuttanayamevāti.</p>
- <p class="centered">Rūpaṃrūpāvacarārūpāvacarantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Soḷasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">17. Sattarasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para776-779"></a><span class="paranum">776-779</span>. <span class="bld">Cittaṃ anādiyitvā</span>ti ‘‘kiriyacittena dānādipavattisabbhāvato’’ti vuttaṃ kiriyacittaṃ abyākataṃ anādiyitvāti attho.</p>
- <p class="centered">Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>. <span class="bld">Ayoniso</span> <a name="V0.0114"></a> <span class="bld">gahetvā</span>ti aladdhavipākavārānampi kammānaṃ byantībhāvaṃ na vadāmīti atthaṃ gahetvāti adhippāyo. Keci pana ‘‘kammānaṃ vipākaṃ appaṭisaṃviditvā puggalassa byantībhāvaṃ na vadāmīti evaṃ ayoniso atthaṃ gahetvā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para781"></a><span class="paranum">781</span>. <span class="bld">Tāva na kamatīti laddhiyā paṭikkhipatī</span>ti tāva na kamati, tato paraṃ kamatīti laddhiyā paṭikkhipatīti adhippāyo. Ettha kira ‘‘sati jīvite jīvitāvasese jīvitā voropetī’’ti vacanato attano dhammatāya marantaṃ koṭṭentassa vā sīsaṃ vā chindantassa natthi pāṇātipātoti ācariyā vadanti. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittaupakkamamaraṇesu vijjamānesupi na tena upakkamena matoti natthi pāṇātipātoti adhippāyo. Evaṃ pana marantena tena ekacittavārampi dhammatāmaraṇato orato na matoti dubbiññeyyametaṃ.</p>
- <p class="centered">Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. <span class="bld">Bījato</span> <a name="M0.0107"></a> <span class="bld">aṅkurassevā</span>ti yathā aṅkurassa abījato nibbatti natthi, tathā paccuppannapavattassapi akammato kammavipākato nibbatti natthi, taṃ sandhāya paṭikkhipatīti adhippāyo. <span class="bld">Deyyadhammavasena dānaphalaṃ pucchatī</span>ti deyyadhammavasena yāya cetanāya taṃ deti, tassa dānassa phalaṃ pucchati, na deyyadhammassāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>. <span class="bld">Vināpi</span> <a name="V0.0115"></a> <span class="bld">aniccattenā</span>ti ‘‘yāva dukkhā nirayā’’tiādīsu (ma. ni. 3.250) viya dukkhārammaṇattenapi dukkhaṃ vattabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Indriyabaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para793-794"></a><span class="paranum">793-794</span>. Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāyaṃ <span class="bld">na ca tāni dakkhiṇaṃ visodhetuṃ sakkontī</span>ti yathā puggalo sīlaparisodhanādīni katvā nirodhampi samāpajjitvā visodhetuṃ sakkoti, na evaṃ maggaphalānīti adhippāyo, appaṭiggahaṇatoti vā.</p>
- <p class="centered">Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para800-801"></a><span class="paranum">800-801</span>. Dakkhiṇāvisuddhikathāyaṃ <span class="bld">visujjheyyā</span>ti etassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘mahapphalā bhaveyyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Dāyakasseva cittavisuddhi vipākadāyikā hotī</span>ti paṭiggāhakanirapekkhā paṭiggāhakena paccayabhūtena vinā dāyakeneva mahāvipākacetanattaṃ āpādikā, paṭiggāhakanirapekkhā vipākadāyikā hotīti adhippāyo. <span class="bld">Añño aññassa kārakoti</span> <a name="M0.0108"></a><span class="bld"> yadi dāyakassa dānacetanā nāma paṭiggāhakena katā bhaveyya, yuttarūpaṃ siyā</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu laddhikittane ‘‘dāyakena dānaṃ dinnaṃ, paṭiggāhakena vipāko nibbattitoti añño aññassa kārako bhaveyyā’’ti vuttanti? Saccametaṃ, paṭiggāhakena vipākanibbattanampi pana dānacetanānibbattanena <a name="V0.0116"></a> yadi bhaveyya, evaṃ sati añño aññassa kārakoti yuttarūpaṃ siyāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sattarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">18. Aṭṭhārasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Manussalokakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para802-803"></a><span class="paranum">802-803</span>. <span class="bld">Ayoniso</span>ti ‘‘tusitapuraṃ sandhāyā’’tiādikaṃ gahaṇaṃ sandhāyāha.</p>
- <p class="centered">Manussalokakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para804-806"></a><span class="paranum">804-806</span>. Tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā sayameva ca āyasmatā ānandattherena desitoti vadati.</p>
- <p class="centered">Dhammadesanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para813-816"></a><span class="paranum">813-816</span>. Jhānasaṅkantikathāyaṃ <span class="bld">uppaṭipāṭiyā</span>ti paṭhamajjhānato vuṭṭhāya vitakkavicārā ādīnavato manasikātabbā, tato dutiyajjhānena bhavitabbanti evaṃ yo upacārānaṃ jhānānañca anukkamo, tena vināti attho.</p>
- <p class="centered">Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para817-819"></a><span class="paranum">817-819</span>. <span class="bld">Jhānantarikā</span> <a name="M0.0109"></a><a name="V0.0117"></a> <span class="bld">nāma esā</span>ti paṭhamajjhānādīsu aññatarabhāvābhāvato na jhānaṃ, atha kho dakkhiṇapubbādidisantarikā viya jhānantarikā nāma esāti. Katarā? Yoyaṃ avitakkavicāramatto samādhīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Jhānantarikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para826-827"></a><span class="paranum">826-827</span>. <span class="bld">Paṭijānanaṃ sandhāyā</span>ti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā (dha. sa. 1352) nayena vuttaṃ manoviññāṇapaṭijānanaṃ kira sandhāyāti adhippāyo, tasmā ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjatīti manoviññāṇapaṭijānanaṃ pana rūpadassanaṃ kathaṃ hotī’’ti vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhārasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">19. Ekūnavīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para828-831"></a><span class="paranum">828-831</span>. <span class="bld">Anuppannāyeva nuppajjantīti pahīnā nāma honti,</span> tasmā natthi kilesapajahanāti <a name="V0.0118"></a> paṭikkhipati. Te pana neva uppajjitvā vigatā, nāpi bhavissanti, na ca uppannāti atīte kilese pajahatītiādi na vattabbanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Kilesapajahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Suññatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>. <span class="bld">Anattalakkhaṇaṃ</span> <a name="M0.0110"></a> <span class="bld">tāva ekacca</span>nti arūpakkhandhānaṃ anattalakkhaṇaṃ vadati. <span class="bld">Ekena pariyāyenā</span>ti anattalakkhaṇassa jarāmaraṇabhāvapariyāyenāti vadanti. Rūpakkhandhādīnañhi mā jīratu mā maratūti alabbhaneyyo avasavattanākāro anattatā, sā atthato jarāmaraṇameva, tañca ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) vuttattā arūpakkhandhānaṃ jarāmaraṇaṃ saṅkhārakkhandhapariyāpannanti ayametesaṃ adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Suññatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para835-836"></a><span class="paranum">835-836</span>. <span class="bld">Phaluppatti cā</span>ti pattidhammaṃ vadati.</p>
- <p class="centered">Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Tathatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para841-843"></a><span class="paranum">841-843</span>. <span class="bld">Rūpādisabhāvatāsaṅkhātā</span>ti <a name="V0.0119"></a> ettha rūpādīnaṃ sabhāvatāti rūpādisabhāvatāti evamattho daṭṭhabbo. Bhāvaṃ hesa tathatāti vadati, na bhāvayoganti.</p>
- <p class="centered">Tathatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Kusalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para844-846"></a><span class="paranum">844-846</span>. <span class="bld">Anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusala</span>nti yaṃkiñci kusalaṃ, sabbaṃ taṃ anavajjabhāvamatteneva, tasmā nibbānaṃ kusalanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>. <span class="bld">‘‘Sakiṃ</span> <a name="M0.0111"></a> <span class="bld">nimuggo nimuggova hotī’’ti suttaṃ nissāyā</span>ti tāya jātiyā lokuttarasaddhādīnaṃ anuppattiṃ sandhāya kataṃ avadhāraṇaṃ saṃsārakhāṇukabhāvaṃ sandhāya katanti maññamāno puthujjanassāyaṃ accantaniyāmatā, yāyaṃ niyatamicchādiṭṭhīti ‘‘atthi puthujjanassa accantaniyāmatā’’ti vadati. Vicikicchuppatti niyāmantaruppatti ca accantaniyāmanivattakā vicāretvā gahetabbā.</p>
- <p class="centered">Accantaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Indriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para853-856"></a><span class="paranum">853-856</span>. <span class="bld">Lokiyānampī</span>ti <a name="V0.0120"></a> lokuttarānaṃ viya lokiyānampi saddhādīnaṃyeva saddhindriyādibhāvadassanena lokiyasaddhindriyādibhāvaṃ sādhetuṃ <span class="bld">saddhādīnaṃyeva saddhindriyādibhāvadassanatthaṃ vutta</span>nti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekūnavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">20. Vīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para863-865"></a><span class="paranum">863-865</span>. Ñāṇakathāyaṃ <span class="bld">dukkhaṃ parijānātīti lokuttaramaggañāṇameva dīpetī</span>ti ‘‘dukkhaṃ parijānātī’’ti vadanto idaṃ tava vacanaṃ lokuttaramaggañāṇameva dīpeti, na tasseva ñāṇabhāvaṃ. Kasmā? Yasmā na lokuttarameva ñāṇaṃ, tasmā na idaṃ sādhakanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Nirayapālakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para867-868"></a><span class="paranum">867-868</span>. <span class="bld">Paṇunna</span>nti <a name="M0.0112"></a> paṇuditaṃ, anavasesakhittanti attho.</p>
- <p class="centered">Nirayapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Tiracchānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para869-871"></a><span class="paranum">869-871</span>. <span class="bld">Tassa</span> <a name="V0.0121"></a> <span class="bld">atthitāya paṭiññā</span>ti tassa hatthināgassa ca dibbayānassa ca atthitāyāti visuṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Tiracchānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para876-877"></a><span class="paranum">876-877</span>. Ñāṇakathāyaṃ <span class="bld">sace taṃ dvādasavatthuka</span>nti ettha ca ‘‘lokuttara’’nti vacanaseso, taṃ vā lokuttarañāṇaṃ sace dvādasavatthukanti attho. Pariññeyyanti pubbabhāgo, pariññātanti aparabhāgo, saccañāṇaṃ pana maggakkhaṇepi parijānanādikiccasādhanavasena hotīti āha <span class="bld">‘‘saddhiṃ pubbabhāgaparabhāgehī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Vīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Catuttho paṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">21. Ekavīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sāsanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para878"></a><span class="paranum">878</span>. <span class="bld">Tīsupi pucchāsu codanatthaṃ vutta</span>nti tīsupi pucchāsu ‘‘sāsana’’ntiādivacanaṃ vuttanti samudāyā ekadesānaṃ adhikaraṇabhāvena vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Sāsanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Iddhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para883-884"></a><span class="paranum">883-884</span>. Iddhikathāyaṃ <a name="M0.0113"></a><a name="V0.0122"></a> <span class="bld">atthi adhippāyaiddhī</span>ti adhippāyavasena ijjhanato adhippāyoti evaṃnāmikā iddhi atthīti attho.</p>
- <p class="centered">Iddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dhammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para887-888"></a><span class="paranum">887-888</span>. Dhammakathāyaṃ <span class="bld">rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā</span>ti yo rūpassa niyāmo vucceyya, so rūpaṭṭho nāma koci rūpato añño natthīti rūpaṭṭhato aññaṃ rūpañca na hoti, tasmā rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti vattabbaṃ, na aññathā rūpaṭṭhena niyāmenāti adhippāyo. Tattha rūpato aññassa rūpaṭṭhassa abhāve dassite rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvo dassitoyeva nāma hotīti tameva rūpato aññassa rūpaṭṭhassa abhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘rūpasabhāvo hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Esa vohāro</span>ti rūpassa sabhāvo rūpasabhāvo, rūpassa attho rūpaṭṭhoti evaṃ aññattaṃ gahetvā viya pavatto rūpasabhāvavohāro rūpaṭṭhavohāro vā vedanādīhi nānattameva so sabhāvoti nānattasaññāpanatthaṃ hotīti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti rūpassa rūpaṭṭhena anaññattā. ‘‘Rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāva’’nti avatvā <span class="bld">‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’</span>nti vadato tañca vacanaṃ vuttappakārena sadosaṃ, atha kasmā ‘‘rūpañhi rūpaṭṭhena niyatanti rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāvanti adhippāyena vattabba’’nti vadanto ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’nti paṭijānātīti attho daṭṭhabbo. Nanu cetaṃ attanāva vuttaṃ, na parenāti paṭijānātīti na vattabbanti? Na, attānampi paraṃ viya vacanato. Vattabbanti vā sakavādinā vattabbanti vuttaṃ hoti. Yadi ca tena vattabbaṃ paṭijānāti ca so etamatthanti, atha kasmā paṭijānāti sakavādīti ayamettha attho. <span class="bld">Atthantaravasenā</span>ti tattha vuttameva kāraṇaṃ nigūhitvā parena coditanti tameva kāraṇaṃ dassetvā codanaṃ nivatteti. <span class="bld">Ito aññathā</span>ti rūpādisabhāvamattaṃ muñcitvā tena parikappitaṃ niyataṃ natthīti <a name="V0.0123"></a> tassa <a name="M0.0114"></a> parikappitassa nivattanatthaṃ puna teneva nayena codetuṃ <span class="bld">‘‘micchattaniyata’’</span>ntiādimāhāti attho.</p>
- <p class="centered">Dhammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">22. Bāvīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Kusalacittakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para894-895"></a><span class="paranum">894-895</span>. Kusalacittakathāyaṃ <span class="bld">javanakkhaṇe</span>ti parinibbānacittato purimajavanakkhaṇe.</p>
- <p class="centered">Kusalacittakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Āneñjakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para896"></a><span class="paranum">896</span>. <span class="bld">Bhavaṅgacitte</span>ti bhavaṅgapariyosānattā cuticittaṃ ‘‘bhavaṅgacitta’’nti āha.</p>
- <p class="centered">Āneñjakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5-7. Tissopikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para898-900"></a><span class="paranum">898-900</span>. <span class="bld">Sattavassikaṃ</span> <a name="V0.0124"></a> <span class="bld">gabbhaṃ disvā</span> ‘‘gabbheyeva arahattappattihetubhūto indriyaparipāko atthī’’ti ‘‘arahattappattipi atthī’’ti maññati, ākāsasupinaṃ disvā ‘‘ākāsagamanādiabhiññā viya dhammābhisamayo arahattappatti ca atthī’’ti maññatīti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Tissopikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para903-905"></a><span class="paranum">903-905</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M0.0115"></a> <span class="bld">koci āsevanapaccayaṃ āsevati nāmā</span>ti yathā bījaṃ catumadhurabhāvaṃ na gaṇhāti, evaṃ bhāvanāsaṅkhātaṃ āsevanapaccayaṃ gaṇhanto āsevanto nāma koci natthīti attho.</p>
- <p class="centered">Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Khaṇikakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para906-907"></a><span class="paranum">906-907</span>. Pathaviyādirūpesu kesañci uppādo kesañci nirodhoti evaṃ patiṭṭhānaṃ rūpasantatiyā hoti. Na hi rūpānaṃ anantarādipaccayā santi, yehi arūpasantatiyā viya rūpasantatiyā pavatti siyāti citte ‘‘citte mahāpathavī saṇṭhātī’’tiādi coditaṃ.</p>
- <p class="centered">Khaṇikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Bāvīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">23. Tevīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. <span class="bld">Karuṇādhippāyena</span> <a name="V0.0125"></a> <span class="bld">ekādhippāyo</span>ti rāgādhippāyato aññādhippāyovāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Eko adhippāyo</span>ti ettha ekatobhāve ekasaddo daṭṭhabbo. Samānatthe hi sati rāgādhippāyepi ekādhippāyenāti ekādhippāyatā atthīti.</p>
- <p class="centered">Ekādhippāyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para910-914"></a><span class="paranum">910-914</span>. Issariyena yathādhippetassa karaṇaṃ <span class="bld">issariyakāmakārikā. Gaccheyyā</span>ti gabbhaseyyokkamanaṃ gaccheyya. <span class="bld">Issariyakāmakārikāhetu</span> <a name="M0.0116"></a><span class="bld"> nāma dukkarakārikā micchādiṭṭhiyā karīyatī</span>ti ettha dukkarakārikā nāma issariyakāmakārikāhetu kariyamānā micchādiṭṭhiyā karīyatīti attho daṭṭhabbo, issariyakāmakārikāhetu nāma vinā micchādiṭṭhiyā kariyamānā natthīti vā.</p>
- <p class="centered">Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Patirūpakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para915-916"></a><span class="paranum">915-916</span>. Mettādayo sandhāya ‘‘mettādayo viya na rāgo rāgapatirūpako koci atthīti rāgameva gaṇhāti, evaṃ dosepī’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Patirūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para917-918"></a><span class="paranum">917-918</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0126"></a> <span class="bld">aniccādibhāva</span>nti ettha aniccādiko bhāvo etassāti aniccādibhāvanti rūpaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkha’’</span>nti vadantena <span class="bld">‘‘dukkhaññeva parinipphanna’’</span>nti dukkhasaccaṃ sandhāya pucchā katāti dassitaṃ hoti. Evaṃ sati tena ‘‘cakkhāyatanaṃ aparinipphanna’’ntiādi na vattabbaṃ siyā. Na hi cakkhāyatanādīni anupādinnāni lokuttarāni vā. <span class="bld">Ta</span>nti ‘‘dukkhaññeva parinipphannaṃ, na pana rūpa’’nti etaṃ rūpassa ca dukkhattā no vata re vattabbeti attho.</p>
- <p class="centered">Aparinipphannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tevīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Kathāvatthupakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="chapter">Yamakapakaraṇa-mūlaṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Kathāvatthupakaraṇena <a name="M0.0117"></a><a name="V0.0127"></a> saṅkhepeneva desitena dhammesu viparītaggahaṇaṃ nivāretvā tesveva dhammesu dhammasaṅgahādīsu pakāsitesu dhammapuggalokāsādinissayānaṃ sanniṭṭhānasaṃsayānaṃ vasena nānappakārakaosallatthaṃ yamakapakaraṇaṃ āraddhaṃ, taṃ samayadesadesakavaseneva dassetvā saṃvaṇṇanākkamañcassa anuppattaṃ ‘‘āgato bhāro avassaṃ vahitabbo’’ti saṃvaṇṇanamassa paṭijānanto āha <span class="bld">‘‘saṅkhepenevā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yamassa visayātīto</span>ti jātiyā sati maraṇaṃ hotīti jāti, pañca vā upādānakkhandhā yamassa visayo, taṃ samudayappahānena atītoti attho. Yamassa vā rañño visayaṃ maraṇaṃ, tassa āṇāpavattiṭṭhānaṃ desaṃ vā atīto. ‘‘Chaccābhiṭhānāni abhabba kātu’’nti (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) vuttānaṃ channaṃ abhabbaṭṭhānānaṃ desakoti <span class="bld">chaṭṭhānadesako</span><a name="V0.0128"></a>. Ayamā ekekā hutvā āvattā nīlā amalā ca tanuruhā assāti <span class="bld">ayamāvattanīlāmalatanuruho</span>.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Mūlayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Yamakānaṃ vasena desitattā</span>ti iminā dasasu ekekassa yamakasamūhassa taṃsamūhassa ca sakalassa pakaraṇassa yamakānaṃ vasena laddhavohārataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalamūlasaṅkhātānaṃ</span> <a name="M0.0118"></a> <span class="bld">dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamaka</span>nti etena ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā’’ti etasseva yamakabhāvo āpajjatīti ce? Nāpajjati ñātuṃ icchitānaṃ dutiyapaṭhamapucchāsu vuttānaṃ kusalakusalamūlavisesānaṃ, kusalamūlakusalavisesehi vā ñātuṃ icchitānaṃ paṭhamadutiyapucchāsu sanniṭṭhānapadasaṅgahitānaṃ kusalakusalamūlānaṃ vasena atthayamakabhāvassa vuttattā. Ñātuṃ icchitānañhi visesānaṃ visesavantāpekkhānaṃ, taṃvisesavataṃ vā dhammānañca visesāpekkhānaṃ ettha padhānabhāvoti ekekāya pucchāya ekeko eva attho saṅgahito hotīti. Atthasaddo cettha na dhammavācako hetuphalādivācako vā, atha kho pāḷiatthavācako. Tenevāha <span class="bld">‘‘tesaññeva atthāna’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇipi padāni ekato katvā</span>ti idaṃ nāmapadassa kusalādīnaṃ saṅgāhakattamattameva sandhāya vuttaṃ, na niravasesasaṅgāhakattaṃ. Sabbakusalādisaṅgaṇhanatthameva ca nāmapadassa vuttattā <span class="bld">‘‘kusalattikamātikāya catūsu padesū’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Aññamaññayamake</span> <a name="V0.0129"></a> <span class="bld">ye keci kusalāti apucchitvā</span>ti ettha yathā dutiyayamake ‘‘ye keci kusalamūlā’’ti apucchitvā ‘‘ye keci kusalā’’ti pucchā katā, evamidhāpi ‘‘ye keci kusalā’’ti pucchā kātabbā siyā purimayamakavisiṭṭhaṃ apubbaṃ gahetvā pacchimayamakassa appavattattāti adhippāyo. ‘‘Paṭilomapucchānurūpabhāvato’’ti keci. Purimapucchāya pana atthavasena katāya tadanurūpāya pacchimapucchāya bhavitabbaṃ anulome vigatasaṃsayassa paṭilome saṃsayuppattito. Tena na ca pacchimapucchānurūpāya purimapucchāya bhavitabbanti purimovettha adhippāyo yutto. <span class="bld">Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato</span>ti idamevaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi kusalabyañjanattho eva kusalamūlena ekamūlabyañjanattho, teneva vissajjanampi asamānaṃ hoti. Kusalabyañjanena hi <a name="M0.0119"></a> pucchāya katāya ‘‘avasesā’’ti imasmiṃ ṭhāne ‘‘avasesā kusalā dhammā’’ti vattabbaṃ hoti, itarathā avasesā kusalamūlasahajātā dhammāti, na ca tāni vacanāni samānatthāni kusalakusalābyākatadīpanatoti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – ‘‘ye keci kusalā’’ti imināpi byañjanena ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti vuttabyañjanatthasseva sambhavato dutiyayamake viya apucchitvā ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchā katā. Na hi kusalamūlehi viya kusalamūlena ekamūlehi aññe kusalā santi, kusalehi pana aññepi te santīti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭilomapucchāvaṇṇanāyaṃ <span class="bld">‘‘kusalamūlena ekamūlā’’ti hi pucchāya katāya ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’ti heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyā</span>ti vuttaṃ, tampi tathā na sakkā vattuṃ. ‘‘Ye vā pana kusalamūlena aññamaññamūlā, sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti ca pucchite ‘‘āmantā’’ icceva vissajjanena bhavitabbaṃ. Na hi kusalamūlena aññamaññamūlesu kiñci ekamūlaṃ na hoti, yena anulomapucchāya viya vibhāgo kātabbo bhaveyya. Yattha tīṇi kusalamūlāni uppajjanti, tattha tāni aññamaññamūlāni ekamūlāni ca dvinnaṃ dvinnaṃ ekekena aññamaññekamūlattā. Yattha pana dve uppajjanti, tattha tāni aññamaññamūlāneva, na ekamūlānīti etassa gahaṇassa nivāraṇatthaṃ ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’tiādinā vissajjanaṃ kātabbanti ce? Na, ‘‘āmantā’’ti imināva vissajjanena taṃgahaṇanivāraṇato anulomapucchāvissajjanena ca ekato uppajjamānānaṃ dvinnaṃ tiṇṇañca <a name="V0.0130"></a> mūlānaṃ aññamaññekamūlabhāvassa nicchitattā. Aññamaññamūlānañhi samānamūlatā eva ekamūlavacanena pucchīyati, na aññamaññasamānamūlatā, atthi ca dvinnaṃ mūlānaṃ samānamūlatā. Tesu hi ekekaṃ itarena mūlena taṃmūlehi aññehi samānamūlanti.</p>
- <p class="bodytext">Aññamaññamūlatte pana nicchite ekamūlattasaṃsayābhāvato ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchā na katāti daṭṭhabbā. ‘‘Aññamaññassa mūlā etesantipi aññamaññamūlā, samānatthena ekaṃ mūlaṃ etesanti ekamūlā’’ti ubhayampi vacanaṃ mūlayuttatameva vadati, teneva ca ubhayatthāpi ‘‘kusalamūlenā’’ti vuttaṃ. Tattha mūlayogasāmaññe ekamūlatte nicchite tabbiseso aññamaññamūlabhāvo na nicchito hotīti anulomapucchā pavattā, mūlayogavisese pana aññamaññamūlatte nicchite na vinā ekamūlattena <a name="M0.0120"></a> aññamaññamūlattaṃ atthīti mūlayogasāmaññaṃ ekamūlattaṃ nicchitameva hoti, tasmā ‘‘ekamūlā’’ti pucchaṃ akatvā yathā kusalamūlavacanaṃ ekamūlavacanañca kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāve saṃsayasabbhāvā paṭhamadutiyayamakesu ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti paṭilomapucchā katā, evaṃ aññamaññamūlavacanaṃ kusalabhāvadīpakaṃ na hotīti kusalabhāve saṃsayasabbhāvā kusalādhikārassa ca anuvattamānattā ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti paṭilomapucchā katāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53-61"></a><span class="paranum">53-61</span>. Mūlanaye vutte eva atthe kusalamūlabhāvena mūlassa visesanena samānena mūlena aññamaññassa ca mūlena mūlayogadīpanena cāti iminā pariyāyantarena pakāsetuṃ mūlamūlanayo vutto. Aññapadatthasamāsantena ka-kārena tīsupi yamakesu mūlayogameva dīpetuṃ mūlakanayo vutto. Mūlamūlakanayavacanapariyāyo vuttappakārova.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74-85"></a><span class="paranum">74-85</span>. <span class="bld">Abbohārikaṃ katvā</span>ti na ekamūlabhāvaṃ labhamānehi ekato labbhamānattā sahetukavohārarahitaṃ katvā. Na vā sahetukaduke viya ettha hetupaccayayogāyogavasena abbohārikaṃ kataṃ, atha kho sahetukavohārameva labhati, na ahetukavohāranti abbohārikaṃ kataṃ. <span class="bld">Ekato labbhamānakavasenā</span>ti ahetukacittuppādanibbānehi hetupaccayarahitehi saha labbhamānakarūpavasenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86-97"></a><span class="paranum">86-97</span>. Yassaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ahetukaṃ nāmamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ nāmamūlena ekamūla’’nti (yama. 1.mūlayamaka.87) <a name="V0.0131"></a> pāṭho āgato, tattha ‘‘ye keci nāmā dhammā’’ti nāmānaṃ niddhāritattā ‘‘ahetukaṃ sahetuka’’nti ca vutte ‘‘nāma’’nti ca idaṃ viññāyamānamevāti na vuttanti veditabbaṃ. Yattha pana ‘‘ahetukaṃ nāmaṃ, sahetukaṃ nāma’’nti (yama. 1.mūlayamaka.87) ca pāṭho, tattha supākaṭabhāvatthaṃ ‘‘nāma’’nti vuttanti.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mūlayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Khandhayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2-3"></a><span class="paranum">2-3</span>. Khandhayamake <a name="M0.0121"></a> chasu kālabhedesu puggalaokāsapuggalokāsavasena khandhānaṃ uppādanirodhā tesaṃ pariññā ca vattabbā. Te pana khandhā ‘‘rūpakkhandho’’tiādīhi pañcahi padehi vuccanti, tesaṃ dasa avayavapadāni. Tattha yo rūpādiavayavapadābhihito dhammo, kiṃ so eva samudāyapadassa attho. Yo ca samudāyapadena vutto, so eva avayavapadassāti etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne rūpādiavayavapadehi vutto ekadeso sakalo vā samudāyapadānaṃ attho, samudāyapadehi pana vutto ekantena rūpādiavayavapadānaṃ atthoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’’ntiādinā <span class="bld">padasodhanavāro</span> vutto.</p>
- <p class="bodytext">Puna ‘‘rūpakkhandho’’tiādīnaṃ samāsapadānaṃ uttarapadatthappadhānattā padhānabhūtassa khandhapadassa vedanādiupapadatthassa ca sambhavato yathā ‘‘rūpakkhandho’’ti etasmiṃ pade rūpāvayavapadena vuttassa rūpakkhandhabhāvo hoti rūpasaddassa khandhasaddassa ca samānādhikaraṇabhāvatoti, evaṃ tattha padhānabhūtena khandhāvayavapadena vuttassa vedanākkhandhādibhāvo hoti khandhapadena vedanādipadānaṃ samānādhikaraṇattāti <a name="V0.0132"></a> etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne khandhāvayavapadena vutto dhammo koci kenaci samudāyapadena vuccati, na sabbo sabbenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’’tiādinā <span class="bld">padasodhanamūlacakkavāro</span> vutto. Evañca dassentena rūpādisaddassa visesanabhāvo, khandhasaddassa visesitabbabhāvo, visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo ca dassito hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tenettha saṃsayo hoti – kiṃ khandhato aññampi rūpaṃ atthi, yato vinivattaṃ rūpaṃ khandhavisesanaṃ hoti, sabbeva khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtena rūpena visesitabbāti, kiṃ pana taṃ khandhavisesanabhūtaṃ rūpanti? Bhūtupādāyarūpaṃ tasseva gahitattā. Niddese ‘‘khandhā rūpakkhandho’’ti padaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti. Evaṃ etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthi, teneva cetena rūpasaddena vuccamānaṃ suddhena khandhasaddena vuccate, na <a name="M0.0122"></a> ca sabbe khandhā khandhavisesanabhūtena rūpena visesitabbā, teneva te vibhajitabbā, esa nayo vedanākkhandhādīsupīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpa’’ntiādinā <span class="bld">suddhakhandhavāro</span> vutto.</p>
- <p class="bodytext">Tato ‘‘rūpaṃ khandho’’ti etasmiṃ anuññāyamāne ‘‘na kevalaṃ ayaṃ khandhasaddo rūpavisesanova, atha kho vedanādivisesano cā’’ti rūpassa khandhabhāvanicchayānantaraṃ khandhānaṃ rūpavisesanayoge ca saṃsayo hoti. Tattha na sabbe khandhā vedanādivisesanayuttā, atha kho keci kenaci visesanena yuñjantīti dassetuṃ <span class="bld">suddhakhandhamūlacakkavāro</span> vuttoti. Evaṃ yesaṃ uppādādayo vattabbā, tesaṃ khandhānaṃ paṇṇattisodhanavasena tannicchayatthaṃ <span class="bld">paṇṇattivāro</span> vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāri cattāri cakkāni bandhitvā</span>ti ettha cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttāni ekekakhandhamūlāni cattāri cattāri yamakāni bandhitvāti. Iminā hi ettha atthena bhavitabbanti. Cattāri cattāri yamakāni yathā ekekakhandhamūlakāni honti, evaṃ bandhitvāti vā attho daṭṭhabbo. Tattha ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho’’ti evamādikaṃ mūlapadaṃ nābhiṃ katvā ‘‘khandhā’’ti idaṃ nemiṃ, ‘‘vedanākkhandho’’tiādīni are katvā cakkabhāvo vuttoti veditabbo, na maṇḍalabhāvena sambajjhanato. Vedanākkhandhamūlakādīsupi hi heṭṭhimaṃ sodhetvāva pāṭho gato, na maṇḍalasambandhenāti. <span class="bld">Teneva ca kāraṇenā</span>ti suddhakhandhalābhamattameva gahetvā khandhavisesane rūpādimhi suddharūpādimattatāya <a name="V0.0133"></a> aṭṭhatvā khandhavisesanabhāvasaṅkhātaṃ rūpādiatthaṃ dassetuṃ khandhasaddena saha yojetvā ‘‘khandhā rūpakkhandho’’tiādinā nayena padaṃ uddharitvā atthassa vibhattattāti attho.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Piyarūpaṃ sātarūpa</span>nti ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ…pe… rūpā loke…pe… cakkhuviññāṇaṃ…pe… cakkhusamphasso…pe… cakkhusamphassajā vedanā…pe… rūpasaññā…pe… rūpasañcetanā…pe… rūpataṇhā…pe… rūpavitakko…pe… rūpavicāro’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) evaṃ vuttaṃ taṇhāvatthubhūtaṃ <a name="M0.0123"></a> tebhūmakaṃ veditabbaṃ, tasmā yaṃ pañcakkhandhasamudāyabhūtaṃ piyarūpasātarūpaṃ, taṃ ekadesena rūpakkhandho hotīti āha ‘‘piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho’’ti. Piyasabhāvatāya vā rūpakkhandho piyarūpe pavisati, na ruppanasabhāvenāti ‘‘piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Saññāyamake tāva diṭṭhisaññā</span>ti ‘‘viseso’’ti vacanaseso. Tattha diṭṭhi eva saññā diṭṭhisaññā. ‘‘Sayaṃ samādāya vatāni jantu, uccāvacaṃ gacchati saññasatto’’ti (su. ni. 798), ‘‘saññāvirattassa na santi ganthā’’ti (su. ni. 853) ca evamādīsu hi diṭṭhi ca ‘‘saññā’’ti vuttāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. ‘‘Na khandhā na vedanākkhandhoti? Āmantā’’ti evaṃ khandhasaddappavattiyā abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattameva karotīti daṭṭhabbaṃ, na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇaṃ. Evañca katvā ‘‘nāyatanā na sotāyatananti? Āmantā’’tiādiṃ vakkhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Rūpato aññe vedanādayo</span>ti ettha lokuttarā vedanādayo daṭṭhabbā. Te hi piyarūpā ca sātarūpā ca na honti taṇhāya anārammaṇattāti rūpato aññe hontīti. <span class="bld">Rūpañca khandhe ca</span> <a name="V0.0134"></a> <span class="bld">ṭhapetvā avasesā</span>ti idampi etehi saddhiṃ na-saddānaṃ appavattimattameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā ‘‘cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanā’’tiādiṃ (yama. 1.āyatanayamaka.15) vakkhati. Na hi tattha avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kañci atthi. Yadi siyā, dhammāyatanaṃ siyā. Vakkhati hi ‘‘dhammo āyatananti? Āmantā’’ti (yama. 1.āyatanayamaka.16). Taṇhāvatthu ca na taṃ siyā. Yadi siyā, piyarūpasātarūpabhāvato rūpaṃ siyā ‘‘rūpaṃ khandhoti? Āmantā’’ti (yama. 1.khandhayamaka.40) vacanato khandho cāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana avijjamānepi vijjamānaṃ upādāya itthipurisādiggahaṇasabbhāvaṃ sandhāya <span class="bld">avasesā</span>ti ettha paññattiyā gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50-205"></a><span class="paranum">50-205</span>. Pavattivāre <a name="M0.0124"></a> vedanākkhandhādimūlakāni pacchimeneva saha yojetvā tīṇi dve ekañca yamakāni vuttāni, na purimena. Kasmā? Amissakakālabhedesu vāresu atthavisesābhāvato. Purimassa hi pacchimena yojitayamakameva pacchimassa purimena yojanāya pucchānaṃ uppaṭipāṭiyā vucceyya, atthe pana na koci visesoti. Pucchāvissajjanesupi viseso natthi, tena tathā yojanā na katāti. Kālabhedā panettha cha eva vuttā. Atītena paccuppanno, anāgatena paccuppanno, anāgatenātītoti ete pana tayo yathādassitā missakakālabhedā eva tayo, na visuṃ vijjantīti na gahitā. Tattha tattha hi paṭilomapucchāhi atītena paccuppannādayo kālabhedā dassitā, teneva ca nayena ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjittha, tassa vedanākkhandho uppajjatī’’tiādi sakkā yojetuṃ. Teneva hi missakakālabhedesu ca na pacchimapacchimassa khandhassa purimapurimena yojanaṃ katvā yamakāni vuttāni, amissakakālabhedesu gahitaniyāmena sukhaggahaṇatthampi pacchimapacchimeneva yojetvā vuttānīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imināyeva</span> <a name="V0.0135"></a> <span class="bld">ca lakkhaṇenā</span>tiādinā yena kāraṇena ‘‘purepañho’’ti ca ‘‘pacchāpañho’’ti ca nāmaṃ vuttaṃ, taṃ dasseti. Yassa hi sarūpadassanena vissajjanaṃ hoti, so paripūretvā vissajjetabbatthasaṅgaṇhanato paripuṇṇapañho nāma. Taṃvissajjanassa pana purimakoṭṭhāsena sadisatthatāya purepañho, pacchimakoṭṭhāsasadisatthatāya ‘‘pacchāpañho’’ti ca nāmaṃ vuttaṃ. Sadisatthatā ca sanniṭṭhānasaṃsayapadavisesaṃ avicāretvā ekena padena saṅgahitassa khandhassa uppādanirodhalābhasāmaññamattena purepañhe daṭṭhabbā. Sanniṭṭhānapadasaṅgahitassa vā khandhassa anuññātavasena purepañho vuttoti yuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sanniṭṭhānatthasseva paṭikkhipanaṃ paṭikkhepo, saṃsayatthanivāraṇaṃ paṭisedhoti ayaṃ paṭikkhepapaṭisedhānaṃ viseso. <span class="bld">Pāḷipadameva hutvā</span>ti pucchāpāḷiyā ‘‘nuppajjatī’’ti yaṃ padaṃ vuttaṃ, na-kāravirahitaṃ tadeva padaṃ hutvāti attho. Tattha uppattinirodhapaṭisedhassa paṭisedhanatthaṃ pāḷigatiyā vissajjanaṃ uppattinirodhānameva paṭisedhanatthaṃ paṭisedhena vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Catunnaṃ <a name="M0.0125"></a> pañhānaṃ pañcannañca vissajjanānaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhepo tadekadesapakkhepavasena vuttoti veditabbo. Paripuṇṇapañho eva hi sarūpadassanena ca vissajjanaṃ sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhipitabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ nu sakkā ito para</span>nti ito pāḷivavatthānadassanādito añño kiṃ nu sakkā kātunti aññassa sakkuṇeyyassa abhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suddhāvāsānaṃ tesaṃ tattha rūpakkhandho ca nuppajjittha vedanākkhandho ca nuppajjitthā’’ti etena suddhāvāsabhūmīsu ekabhūmiyampi dutiyā upapatti natthīti ñāpitaṃ hoti. Paṭisandhito pabhuti hi yāva cuti, tāva pavattakammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa uppādanirodhavasena ayaṃ desanā pavattā. Tasmiñhi abbocchinne kusalādīnañca pavatti hoti, vocchinne ca appavattīti teneva ca uppādanirodhā dassitā, tasmā tassa ekasattassa paṭisandhiuppādato yāva cutinirodho, tāva atītatā natthi, na ca tato pubbe tattha paṭisandhivasena kammajasantānaṃ uppannapubbanti khandhadvayampi ‘‘nuppajjitthā’’ti vuttaṃ. Kasmā pana etāya pāḷiyā <a name="V0.0136"></a> sakalepi suddhāvāse dutiyā paṭisandhi natthīti na viññāyatīti? Uddhaṃsotapāḷisabbhāvā. Dvepi hi pāḷiyo saṃsandetabbāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asaññasattānaṃ tesaṃ tattha rūpakkhandho uppajjissatī’’ti ettha ‘‘yassa yattha rūpakkhandho uppajjissatī’’ti etena sanniṭṭhānena visesitā asaññasattāpi santīti te eva gahetvā ‘‘asaññasattāna’’nti vuttaṃ. Tena ye sanniṭṭhānena vajjitā, te tato pañcavokāraṃ gantvā parinibbāyissanti, na tesaṃ puna asaññe upapattippasaṅgo atthīti te sandhāyāha – ‘‘pacchimabhavikānaṃ tesaṃ tattha rūpakkhandho ca nuppajjissati vedanākkhandho ca nuppajjissatī’’ti (yama. 1.khandhayamaka.65). Ettha kiṃ pañcavokārādibhāvo viya pacchimabhavopi koci atthi, yattha tesamanuppatti bhavissatīti? Natthi pañcavokārādibhavesveva yattha vā tattha vā ṭhitānaṃ pacchimabhavikānaṃ ‘‘yassa yattha rūpakkhandho nuppajjissatī’’ti etena sanniṭṭhānena saṅgahitattā. Tesaṃ tattha itarānuppattibhāvañca anujānanto ‘‘vedanākkhandho ca nuppajjissatī’’ti āhāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suddhāvāse <a name="M0.0126"></a> parinibbantāna’’nti idaṃ sappaṭisandhikānaṃ appaṭisandhikānañca suddhāvāsānaṃ taṃtaṃbhūmiyaṃ khandhaparinibbānavasena vuttanti veditabbaṃ. Sabbesañhi tesaṃ tattha vedanākkhandho nuppajjitthāti. Yathā pana ‘‘nirujjhissatī’’ti vacanaṃ paccuppannepi uppādakkhaṇasamaṅgimhi pavattati, na evaṃ ‘‘uppajjitthā’’ti vacanaṃ paccuppanne pavattati, atha kho uppajjitvā vigate atīte eva, tasmā ‘‘parinibbantānaṃ nuppajjitthā’’ti vuttaṃ uppannasantānassa avigatattā. Anantā lokadhātuyoti okāsassa aparicchinnattā okāsavasena vuccamānānaṃ uppādanirodhānampi paricchedābhāvato saṃkiṇṇatā hotīti ‘‘yattha vedanākkhandho uppajjati, tattha saññākkhandho nirujjhatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para206-208"></a><span class="paranum">206-208</span>. <span class="bld">Puggalokāsavāro</span> <a name="V0.0137"></a> <span class="bld">labbhamānopī</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu okāsavārassa alābhe tassapi alābhena bhavitabbanti? Na, tattha puggalasseva pariññāvacanato. Puggalokāsavārepi hi okāse puggalasseva pariññā vuccati, na okāsassa. Okāsavāropi ca yadi vucceyya, ‘‘yattha rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti okāse puggalasseva parijānanavasena vucceyya, tasmā puggalokāsavārasseva labbhamānatā vuttā, na okāsavārassāti. Tenāha – ‘‘āmantā…pe… siyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti pavatte cittakkhaṇavasena tiṇṇaṃ addhānaṃ lābhato eva, aññathā cutipaṭisandhikkhaṇe rūpakkhandhaparijānanassa abhāvā ‘‘yo rūpakkhandhaṃ parijānāti, so vedanākkhandhaṃ parijānātī’’ti ettha ‘‘natthī’’ti vissajjanena bhavitabbaṃ siyā, ‘‘āmantā’’ti ca katanti. Sanniṭṭhānasaṃsayapadasaṅgahitānaṃ pariññānaṃ pavatte cittakkhaṇe eva lābhaṃ dassento <span class="bld">‘‘lokuttaramaggakkhaṇasmiñhī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Na parijānātīti pañhe puthujjanaṃ sandhāya āmantāti vutta</span>nti idaṃ puthujjanassa sabbathā pariññākiccassa abhāvato vuttaṃ. ‘‘Arahā rūpakkhandhaṃ na parijānāti no ca vedanākkhandhaṃ na parijānittha, aggamaggasamaṅgiñca arahantañca ṭhapetvā avasesā puggalā rūpakkhandhañca na parijānanti <a name="M0.0127"></a> vedanākkhandhañca na parijānitthā’’ti pana vacanena ‘‘aggamaggasamaṅgiṃ ṭhapetvā añño koci parijānātī’’ti vattabbo natthīti dassitaṃ hoti, tena tadavasesapuggale sandhāya ‘‘āmantā’’ti vuttanti viññāyatīti.</p>
- <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Āyatanayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-9"></a><span class="paranum">1-9</span>. Āyatanayamakādīsu <a name="V0.0138"></a> ca paṇṇattivāre padasodhanavārādīnaṃ vacane kāraṇaṃ khandhayamake vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Ekādasa ekādasa katvā tettiṃsasataṃ yamakānī’’</span>tiādinā kesuci potthakesu gaṇanā likhitā, sā tathā na hoti. <span class="bld">‘‘Dvattiṃsasata’’</span>ntiādinā aññattha likhitā.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10-17"></a><span class="paranum">10-17</span>. <span class="bld">Vāyanaṭṭhenā</span>ti pasāraṇaṭṭhena, pākaṭabhāvaṭṭhena vā. ‘‘Kāyo dhammo’’ti ca vuccamānaṃ sabbaṃ sasabhāvaṃ āyatanamevāti ‘‘kāyo āyatana’’nti, ‘‘dhammo āyatana’’nti ca ettha ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Kāyavacanena pana dhammavacanena ca avuccamānaṃ kañci sasabhāvaṃ natthīti ‘‘na kāyo nāyatanaṃ, na dhammo nāyatana’’nti ettha ‘‘āmantā’’icceva vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Pavattivāro</p>
- <p class="subhead">1. Uppādavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18-21"></a><span class="paranum">18-21</span>. Pavattivāre <a name="M0.0128"></a> <span class="bld">cakkhāyatanamūlakāni ekādasā</span>ti paṭisandhicutivasena upādinnapavattassa <a name="V0.0139"></a> uppādanirodhavacane etasmiṃ alabbhamānavissajjanampi saddāyatanena saddhiṃ yamakaṃ pucchāmattalābhena saṅgaṇhitvā vadatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Chasaṭṭhi yamakānī</span>ti ettha cakkhusotaghānajivhākāyarūpāyatanamūlakesu ekekaṃ saddāyatanamūlakāni pañcāti ekādasa yamakāni vissajjanavasena hāpetabbāni. Vakkhati hi ‘‘saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthī’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjana</span>ntiādi puggalavārameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Okāsavāre pana asadisavissajjanattā vuttaṃ, na taṃ sabbattha sadisavissajjananti ñāpetuṃ puggalavārepi vissajjitanti. <span class="bld">Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni sadisavissajjanānī</span>ti rūpāvacarasatte sandhāya ‘‘sacakkhukānaṃ agandhakāna’’ntiādinā vissajjitabbattā vuttaṃ. Tesañhi virattakāmakammanibbattassa paṭisandhibījassa evaṃsabhāvattā ghānādīni gandhādayo ca na santīti. <span class="bld">Ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā</span>ti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena saddhiṃ sadisavissajjanattāti attho. Nanu tattha ‘‘sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādinā vissajjanaṃ pavattaṃ, idha pana ghānāyatanamūlakesu ‘‘yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti vissajjanena bhavitabbanti natthi sadisavissajjanatāti? Saccaṃ, yathā pana tattha ghānāyatanayamakena jivhākāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni, evamidhāpi jivhākaāyāyatanayamakāni sadisavissajjanāni, tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷiyaṃ anāruḷhatāya kāraṇanti. Nidassanabhāvena pana gahitaṃ cakkhāyatanamūlakānaṃ sadisavissajjanakānaṃ sadisavissajjanaṃ nidassanabhāveneva kāraṇanti dassento <span class="bld">‘‘ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā’’</span>ti āha. Sadisavissajjanatā cettha ghānāyatanamūlakesu yebhuyyatāya daṭṭhabbā. Tesu hi jivhākāyāyatanayamakesu tiṇṇaṃ pucchānaṃ ‘‘āmantā’’ti vissajjanena bhavitabbaṃ<a name="M0.0129"></a>, pacchimapucchāya ‘‘sakāyakānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādināti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā yathā vedanākkhandhādimūlakānaṃ saññākkhandhādiyamakānaṃ amissakakālabhedesu tīsu ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanassa vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti apubbassa vattabbassa abhāvā vissajjanaṃ na kataṃ, evamidhāpi ghānāyatanamūlakaṃ jivhāyatanayamakaṃ <a name="V0.0140"></a> apubbassa vattabbassa abhāvā pāḷiṃ anāruḷhanti pākaṭoyamattho. Kāyāyatanayamakaṃ pana dutiyapucchāya vasena vissajjitabbaṃ siyā, sā ca cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena sadisavissajjanā, tasmā yassā pucchāya vissajjanā kātabbā, tassā ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā taṃsesāni pāḷiṃ anāruḷhānīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tathā</span>ti idaṃ pāḷianāruḷhatāsāmaññeneva vuttaṃ, na kāraṇasāmaññena. Ghānajivhākāyāyatanānaṃ pana agabbhaseyyakesu pavattamānānaṃ gabbhaseyyakesu ca āyatanapāripūrikāle sahacāritāya avisesattā ca appavisesattā ca ekasmiṃ ghānāyatanayamake vissajjite itarāni dve, ghānāyatanamūlakesu ca vissajjitesu itaradvayamūlakāni na vissajjīyantīti veditabbāni. <span class="bld">Rūpāyatanamanāyatanehi saddhi</span>nti ‘‘yassa rūpāyatanaṃ uppajjati, tassa manāyatanaṃ uppajjatī’’ti etissā pucchāya vuttehi rūpāyatanamanāyatanehi saddhinti adhippāyo. Rūpāyatanamūlakesu hi manāyatanayamake ādipucchāya gandharasaphoṭṭhabbayamakesu ādipucchānaṃ sadisavissajjanatā yamakānaṃ avissajjane kāraṇabhāvena vuttā. Dutiyapucchānañhi paṭivacanavissajjanena bhavitabbanti pubbe vuttanayena vissajjanaṃ na kātabbaṃ, ādipucchānañca na kātabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhimehi sadisavissajjanattā</span>ti ettha gandhāyatanamūlakānaṃ rasaphoṭṭhabbayamakānaṃ rasāyatanamūlakassa ca phoṭṭhabbayamakassa paṭivacanavissajjaneneva bhavitabbanti pubbe vuttanayeneva vissajjanaṃ na kātabbanti yesaṃ kātabbaṃ, tesaṃ gandharasaphoṭṭhabbamūlakānaṃ manāyatanadhammāyatanayamakānaṃ cakkhādipañcāyatanamūlakehi manāyatanadhammāyatanayamakehi sadisavissajjanattāti attho. Cakkhāyatanādimūlakāni saddāyatanayamakāni saddāyatanamūlakāni sabbāni avissajjaneneva alabbhamānavissajjanatādassanena <a name="M0.0130"></a> vissajjitāni nāma hontīti āha <span class="bld">‘‘chasaṭṭhi yamakāni vissajjitāni nāma hontī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jaccandhampi jaccabadhirampī</span>ti ettha ca jaccabadhiraggahaṇena jaccandhabadhiro gahitoti veditabbo. <span class="bld">Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vutta</span>nti ettha <span class="bld">eva</span>-saddaṃ <span class="bld">vutta</span>nti-etassa parato yojetvā yathā ‘‘saghānakānaṃ acakkhukāna’’nti idaṃ aparipuṇṇāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ, na evaṃ ‘‘saghānakānaṃ sacakkhukāna’’nti etaṃ. Etaṃ pana paripuṇṇāyatanaṃ <a name="V0.0141"></a> sandhāya vuttamevāti attho daṭṭhabbo. Tena jaccabadhirampi sandhāya vuttatā na vāritā hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22-254"></a><span class="paranum">22-254</span>. <span class="bld">Yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchatī</span>ti niyamato tattha cakkhusotānaṃ sahuppattimattaṃ passanto vadati, okāsavāre pana tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattā yattha kāmadhātuyaṃ rūpadhātuyañca cakkhāyatanaṃ uppajjati, tattha sotāyatanampi ekantena uppajjatīti ‘‘āmantā’’ti (yama. 1.āyatanayamaka.22) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti kasmā paṭiññātaṃ, nanu yo gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissati, tassa rūpāyatanaṃ paṭisandhiyaṃ uppajjissati, na pana cakkhāyatananti? Yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa tadavatthassa puggalassa rūpāyatanuppādato uddhaṃ cakkhāyatanasantānuppādassa pavattiyampi bhavissantassa paṭiññātabbattā. Atha kasmā ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti paṭiññātaṃ, nanu gabbhaseyyakassa pacchimabhavikassa upapajjantassa ekādasamasattāhā orato ṭhitassa rūpāyatanaṃ nuppajjissati no ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Tasmiṃ bhave bhavissantassa uppādassa anāgatabhāvena avacanato. Bhavantare hi tassa tassa āyatanasantānassa yo ādiuppādo paṭisandhiyaṃ pavatte ca bhavissati, so anāgatuppādo tabbhāvena vuccati addhāpaccuppannānantogadhattā. Na pana yo tasmiṃyeva bhave pavatte bhavissati, so anāgatuppādabhāvena vuccati addhāpaccuppannantogadhattā. Addhāvasena hettha kammajapavattassa paccuppannādikālabhedo adhippeto. Evañca katvā <span class="bld">indriyayamake</span> (yama. 3.indriyayamaka.368) ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati<a name="M0.0131"></a>, tassa purisindriyaṃ uppajjissatīti? Pacchimabhavikānaṃ itthīnaṃ upapajjantīnaṃ, yā ca itthiyo rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, yā ca itthiyo eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti, tāsaṃ upapajjantīnaṃ tāsaṃ itthindriyaṃ uppajjati, no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī’’ti vuttaṃ. Na hi tāsaṃ sabbāsaṃ tasmiṃ bhave pavatte purisindriyaṃ na uppajjissati liṅgaparivattanasabbhāvā, bhavantare pana ādiuppādassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘no ca <a name="V0.0142"></a> tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissatī’’ti vuttaṃ. Bhavantare hi ādiuppādassa anāgatattaṃ adhippetanti. Evañca katvā ‘‘katici bhave dassetvā’’ti bhavaggahaṇaṃ katanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āyatanānaṃ paṭilābho jātī’’ti (dī. ni. 2.388; vibha. 235) vacanato taṃtaṃāyatananibbattakakammena gahitapaṭisandhikassa avassaṃbhāvīāyatanassa yāva āyatanapāripūri, tāva uppajjatīti pana atthe gayhamāne pucchādvayavissajjanaṃ sūpapannaṃ hoti. Evañca sati ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjatīti? Pacchimabhavikānaṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ sotāyatanaṃ nuppajjissati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nuppajjatī’’ti evamādīsu (yama. 1.āyatanayamaka.95) gabbhaseyyakāpi pacchimabhavikādayo upapajjantā gahitā honti. Evañca katvā <span class="bld">indriyayamake</span> (yama. 3.indriyayamaka.186) ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti idampi upapannaṃ hoti. Somanassindriyuppādakassa kammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti, tāva uppajjamānatāya tassā abhinanditabbattā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana ‘‘yassa vā pana yattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, tassa tattha ghānāyatanaṃ uppajjatīti? Kāmāvacarā cavantānaṃ, aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ, rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ uppajjittha, no ca tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ uppajjatī’’ti ettha ‘‘aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantāna’’nti (yama. 1.āyatanayamaka.76) vuttaṃ, taṃ ye ekādasamasattāhā orato kālaṃ karissanti, tesaṃ ghānāyatanānibbattakakammena gahitapaṭisandhikānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, tassa <a name="M0.0132"></a> tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatīti? Kāmāvacaraṃ upapajjantānaṃ, aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantānaṃ, rūpāvacarānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, no ca tesaṃ tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti hi ettha ‘‘aghānakānaṃ kāmāvacarā cavantāna’’nti (yama. 1.āyatanayamaka.181) vacanaṃ anuppanneyeva ghānāyatane gabbhaseyyakānaṃ cuti atthīti dīpeti. Na hi kāmāvacare gabbhaseyyakato añño aghānako atthi <span class="bld">dhammahadayavibhaṅge</span> (vibha. 978 ādayo) ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti avuttattāti. Atha kasmā opapātike eva sandhāya idha, indriyayamake ca yathādassitāsu pucchāsu <a name="V0.0143"></a> ‘‘āmantā’’ti vuttanti na viññāyatīti? Yamake sanniṭṭhānena gahitatthassa ekadese saṃsayatthasambhavena paṭivacanassa akaraṇato. Bhinditabbe hi na paṭivacanavissajjanaṃ hoti. Yadi siyā, paripuṇṇavissajjanameva na siyāti. Atha kasmā ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.186) iminā ‘‘gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthī’’ti na viññāyatīti? ‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassa dasindriyāni pātubhavanti? Gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ sahetukānaṃ ñāṇasampayuttānaṃ upapattikkhaṇe dasindriyāni pātubhavanti kāyindriyaṃ manindriyaṃ itthindriyaṃ vā purisindriyaṃ vā jīvitindriyaṃ somanassindriyaṃ vā upekkhindriyaṃ vā saddhindriya’’ntiādivacanato (vibha. 1012).</p>
- <p class="bodytext">Nirodhavāre anāgatakālabhede yathā tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppattikkhaṇe vutto, evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppāde vattabboti sabbattha upapajjantānaṃ eva so tathā vutto, na uppannānaṃ. Uppannānaṃ pana aññassa anāgatassa santānassa nirodho anāgatabhāvena vattabbo, na tasseva. Tassa hi uppādānantaraṃ nirodho āraddho nāma hotīti. Tasmā arahataṃ pavatte sotassa cakkhussa ca bhede satipi anāgatakālāmasanavaseneva ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissati, tassa sotāyatanaṃ nirujjhissatīti? Āmantā. Yassa vā pana sotāyatanaṃ nirujjhissati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vissajjanadvayaṃ upapannameva hotīti. Yasmā ca upapattianantaraṃ nirodho <a name="M0.0133"></a> āraddho nāma hoti, taṃniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacanaṃ, tasmā pavatte niruddhepi santānekadese aniruddhaṃ upādāya aniṭṭhitanirodhoti cutiyāva tassa nirodhoti vuccati. Vakkhati hi ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ nirujjhati, tassa cakkhundriyaṃ nirujjhatīti? Āmantā’’ti, tenetthāpi cutinirodhe eva ca adhippete yañca pavatte nirujjhissati, tañca niṭṭhānavasena cutiyā eva nirujjhissatīti vuttanti ‘‘āmantā’’ti yuttaṃ paṭivacanaṃ. ‘‘Sacakkhukāna’’ntiādīsu ca ‘‘paṭiladdhacakkhukāna’’ntiādinā attho viññāyatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yassa cakkhāyatanaṃ na nirujjhati, tassa sotāyatanaṃ na nirujjhissatīti? Sabbesaṃ upapajjantānaṃ, acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ na nirujjhati, no ca tesaṃ sotāyatanaṃ <a name="V0.0144"></a> na nirujjhissatī’’ti ettha āruppe pacchimabhavike ṭhapetvā sabbe upapajjantā, acakkhukā cavantā ca gahitāti daṭṭhabbā. Te hi dutiyakoṭṭhāsena saṅgayhantīti tadapekkhattā sāvasesamidaṃ sabbavacanaṃ acakkhukavacanañcāti. ‘‘Āruppe pacchimabhavikāna’’nti ettha ca arūpato pañcavokāraṃ agacchantā anaññūpapattikāpi ‘‘arūpe pacchimabhavikā’’icceva saṅgayhantīti veditabbā. Esa nayo aññesupi evarūpesūti.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Dhātuyamakaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-19"></a><span class="paranum">1-19</span>. <span class="bld">Labbhamānāna</span>nti idaṃ pavattivāre saddadhātusambandhānaṃ yamakānaṃ cakkhuviññāṇadhātādisambandhānañca cutipaṭisandhivasena alabbhamānataṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Saccayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10-26"></a><span class="paranum">10-26</span>. <span class="bld">‘‘Dukkhaṃ</span> <a name="M0.0134"></a> <span class="bld">dukkhasaccanti? Āmantā’’</span>ti ettha kiñcāpi dukkhadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ vipariṇāmadukkhanti tīsupi dukkhasaddo pavattati, ‘‘jātipi dukkhā’’tiādinā (mahāva. 14; vibha. 190) jātiādīsu ca, so pana dukkhadukkhato aññattha pavattamāno <a name="V0.0145"></a> aññanirapekkho nappavattati. Suddhañcettha dukkhapadaṃ aññanirapekkhaṃ gahetvā paṇṇattisodhanaṃ karoti, tena nippariyāyato dukkhasabhāvattā eva yaṃ dukkhadukkhaṃ, tasmiṃ dukkhadukkhe esa dukkhasaddo, tañca ekantena dukkhasaccamevāti ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. Suddhasaccavāre saccavibhaṅge vuttesu samudayesu koci phaladhammesu natthi, na ca phaladhammesu koci nirodhoti vuccamāno atthi, maggasaddo ca phalaphalaṅgesu maggaphalattā pavattati, na maggakiccasabbhāvā. Pariniṭṭhitaniyyānakiccāni hi tāni. Niyyānavācako cettha maggasaddo, na niyyānaphalavācako, tasmā samudayo saccaṃ, nirodho saccaṃ, maggo saccanti etesupi ‘‘āmantā’’icceva vissajjanaṃ kataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā padasodhanena padesu sodhitesu saccavisesanabhūtā eva dukkhādisaddā idha gahitāti viññāyanti. Tesaṃ pana ekantena saccavisesanabhāvaṃ, saccānañca tabbisesanayogavisesaṃ dīpetuṃ suddhasaccavāro vuttoti saccavisesanānaṃ dukkhādīnaṃ ekantasaccattā ‘‘dukkhaṃ saccaṃ…pe… maggo saccanti? Āmantā’’ti vuttanti. Yathā cettha, evaṃ khandhayamakādīsupi suddhakhandhādivāresu khandhādivisesanabhūtānameva rūpādīnaṃ gahaṇaṃ yuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (yama. aṭṭha. khandhayamaka 38) pana ‘‘yasmā piyarūpasātarūpasaṅkhātaṃ vā rūpaṃ hotu bhūtupādārūpaṃ vā, sabbaṃ pañcasu khandhesu saṅgahaṃ gacchateva, tasmā āmantāti paṭijānātī’’ti vacanena rūpādicakkhādidukkhādiggahaṇehi suddhakhandhādivāresupi khandhādivisesanato aññepi gahitāti ayamattho dīpito hoti, tena tadanurūpatāvasena itaro attho vutto.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27-164"></a><span class="paranum">27-164</span>. <span class="bld">Antamaso</span> <a name="M0.0135"></a> <span class="bld">suddhāvāsānampī</span>ti idaṃ tesaṃ ariyattā dukkhasaccena upapajjane āsaṅkā siyāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhāvippayuttacittassā</span>ti idaṃ pañcavokāravaseneva gahetabbanti vuttaṃ. <span class="bld">Yassa dukkhasaccaṃ uppajjatī</span>ti etena pana sanniṭṭhānena sabbe upapajjantā pavattiyaṃ catuvokāre <a name="V0.0146"></a> maggaphalato aññacittānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgino pañcavokāre ca sabbacittānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgino saṅgahitāti tesveva sanniṭṭhānena nicchitesu keci ‘‘pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe’’ti etena dukkhasamudayesu ekakoṭṭhāsappavattisamaṅgino dassīyanti sanniṭṭhānena gahitasseva vibhāgadassanato, tena catuvokārānampi gahaṇaṃ upapannameva. Na hi tesu maggaphaluppādasamaṅgīsu pasaṅgatā atthi taṃsamaṅgīnaṃ tesaṃ sanniṭṭhānena aggahitattāti. <span class="bld">Idaṃ idha na gahetabba</span>nti idaṃ catuvokāre phalasamāpatticittaṃ idha saccānaṃ uppādavacane na gahetabbanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">sabbesaṃ upapajjantāna</span>nti idaṃ kammajapavattassa paṭhamuppādadassanena vuttaṃ, asaññasattāpettha saṅgahitā. <span class="bld">Pavatte taṇhāvippayuttacittassa uppādakkhaṇe</span>ti idaṃ pana samudayasaccuppādavomissassa dukkhasaccuppādassa taṃrahitassa dassanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhāya uppādakkhaṇe</span>ti taṃsahitassa samudayasaccuppādavomissassa. Tesaṃ pana asaññasattānaṃ pavattiyaṃ dukkhasaccassa uppādo sabbattha na gahito, tathā nirodho cāti. Maggasaccayamakepi eseva nayo. <span class="bld">Tesaṃ tasmiṃ upapattikkhaṇe ca taṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇe cāti evamettha khaṇavasena okāso veditabbo</span>ti vuttaṃ, evañca sati ‘‘yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.71) etassa vissajjane pacchimakoṭṭhāse ‘‘itaresaṃ catuvokāraṃ pañcavokāraṃ upapajjantānaṃ, pavatte cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjati samudayasaccañca uppajjissatī’’ti idaṃ na yujjeyya. Na hi upapattikkhaṇe cittuppattikkhaṇe ca samudayasaccaṃ uppajjissatīti. Tasmā upapattikkhaṇataṇhāvippayuttacittuppattikkhaṇasamaṅgīnaṃ puggalānaṃ yasmiṃ kāmāvacarādiokāse sā upapatti cittuppatti ca pavattamānā, tattha tesanti okāsavasenevettha <a name="M0.0136"></a> tattha-saddassa attho yujjati. Puggalokāsavāro hesa. Tattha puggalavisesadassanatthaṃ ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādi vuttaṃ, okāso pana yattha te, so evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe āruppe maggassa ca phalassa ca uppādakkhaṇe tesaṃ samudayasaccañca nuppajjati dukkhasaccañca nuppajjatī’’</span>ti ettha pana ‘‘pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti cittapaṭibaddhavuttittā cittajarūpameva idhādhippetaṃ, na kammajādirūpaṃ cittaṃ anapekkhitvāva uppajjanatoti keci vadanti. <span class="bld">‘‘Yassa vā</span> <a name="V0.0147"></a> <span class="bld">pana samudayasaccaṃ nuppajjatī’’</span>ti etena pana sanniṭṭhānena gahito puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahito, atha kho yo koci evaṃpakāro, tasmā ‘‘tassa dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti etena ca na cittāpekkhameva dukkhasaccaṃ vuttaṃ, atha kho yaṃ kiñcīti cittassa bhaṅgakkhaṇe yaṃ kiñci dukkhasaccaṃ nuppajjatīti ayamattho viññāyatīti. Na hi yamake vibhajitabbe avibhattā nāma pucchā atthīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suddhāvāsānaṃ dutiye cittevattamāne’’ti idaṃ sabbantimena paricchedena yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjittha, no ca samudayasaccaṃ, taṃdassanavasena vuttaṃ. Tasmiṃ pana dassite tena samānagatikattā dutiyākusalacittato purimasabbacittasamaṅgino teneva dassitā honti. Tesampi hi tattha dukkhasaccaṃ uppajjittha no ca tesaṃ tattha samudayasaccaṃ uppajjitthāti. Evañca katvā ‘‘itaresaṃ catuvokārapañcavokārāna’’nti ettha yathāvuttā suddhāvāsā aggahitā honti. Yathā ‘‘yassa yattha dukkhasaccaṃ uppajjati, tassa tattha samudayasaccaṃ uppajjitthā’’ti (yama. 1.saccayamaka.61) etassa vissajjane ‘‘suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti (yama. 1.saccayamaka.61) eteneva upapatticittuppādakkhaṇasamaṅgisamānagatikā dutiyākusalato purimasabbacittuppādakkhaṇasamaṅgino dassitā hontīti na te ‘‘itaresa’’nti etena gayhanti, evamidhāpi daṭṭhabbanti. ‘‘Itaresa’’nti vacanaṃ pañcavokārānaṃ visesanatthaṃ, na catuvokārānaṃ. Na hi te pubbe vuttā vajjetabbā santi pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti. ‘‘Abhisametāvīnaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccañca uppajjittha maggasaccañca uppajjitthā’’ti (yama. 1.saccayamaka.41) etena sanniṭṭhānena puggalokāsā aññamaññaparicchinnā gahitāti yasmiṃ okāse abhisametāvino, te evaṃ ‘‘abhisametāvīna’’nti etena gahitāti daṭṭhabbā<a name="M0.0137"></a>. Tena ye kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare vā abhisametāvino rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ vā upapannā, yāva tatthābhisamayo uppanno bhavissati, tāva te ettha na gayhanti, te pana purimakoṭṭhāse ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti evaṃ dassitehi suddhāvāse anuppannābhisamayehi samānagatikāti visuṃ na dassitā. ‘‘Anabhisametāvīna’’nti gahitā ye sabbattha tattha ca anabhisametāvino, tesu suddhāvāsānaṃ gahaṇakālavisesanatthaṃ ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti (yama. 1.saccayamaka.42) vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissantī</span>ti etena vodānacittasamaṅginā samānagatikā <a name="V0.0148"></a> tato purimataracittasamaṅginopi yāva sabbantimataṇhāsampayuttacittasamaṅgī, tāva dassitāti veditabbā. Esa nayo aññesu evarūpesūti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe</span>ti āgataṭṭhāne paṭisandhicittassapi bhaṅgakkhaṇaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tathā ‘‘pavatte cittassa uppādakkhaṇe’’ti āgataṭṭhāne ca cuticittassapi uppādakkhaṇassāti. ‘‘Yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhati, tassa samudayasaccaṃ na nirujjhissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.116) etassa vissajjane dvīsupi koṭṭhāsesu ‘‘arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe’’icceva (yama. 1.saccayamaka.116) vuttaṃ, na visesitaṃ. Kasmā? Ekassapi maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇasamaṅgino ubhayakoṭṭhāsabhajanato. <span class="bld">Yassa dukkhasaccaṃ na nirujjhatī</span>ti etena sanniṭṭhānena gahitesu hi arupe maggaphalabhaṅgakkhaṇasamaṅgīsu kesañci tiṇṇaṃ phalānaṃ dvinnañca maggānaṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgīnaṃ nirantaraṃ anuppādetvā antarantarā vipassanānikantiṃ bhavanikantiṃ uppādetvā ye uparimagge uppādessanti, tesaṃ samudayasaccaṃ nirujjhissatīti tesaṃyeva pana kesañci antarā taṇhaṃ anuppādetvā uparimaggauppādentānaṃ maggaphalabhaṅgakkhaṇasamaṅgīnaṃ samudayasaccaṃ na nirujjhissatīti. Sāmaññavacanenapi ca purimakoṭṭhāse vuccamānena pacchimakoṭṭhāse vakkhamāne vajjetvāva gahaṇaṃ hotīti dassitoyaṃ nayoti.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para165-170"></a><span class="paranum">165-170</span>. <span class="bld">Pariññāvāre</span> <a name="M0.0138"></a>…pe… <span class="bld">tissopettha pariññā labbhantī</span>ti ettheva visesanaṃ khandhayamakādīsu sabbakhandhādīnaṃ viya sabbasaccānaṃ apariññeyyatādassanatthaṃ sacchikaraṇabhāvanāvasena imassa vārassa appavattidassanatthañca. Dukkhassa pariññatthaṃ samudayassa ca pahānatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatīti pariññāpahānaṃ saccesu dassetuṃ dukkhe tīraṇapariññā vuttā, na pahānapariññā. Samudaye ca pahānapariññā, na tīraṇapariññā. Ñātapariññā pana sādhāraṇāti ubhayattha vuttā. Maggañāṇañhi dukkhasamudayāni vibhāvetīti ñātapariññā ca hoti<a name="V0.0149"></a>, dukkhatīraṇakiccānaṃ nipphādanato tīraṇapariññā ca, samudayassa appavattikaraṇatova pahānapariññā cāti tissopi pariññā maggakkhaṇe eva yojetabbāti.</p>
- <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Saṅkhārayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Paṇṇattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Khandhādayo viya pubbe avibhattā kāyasaṅkhārādayoti tesaṃ aviññātattā ‘‘assāsapassāsā kāyasaṅkhāro’’tiādinā (saṃ. ni. 4.348) tayo saṅkhāre vibhajati. <span class="bld">Kāyassa saṅkhāro</span>ti paṭhame atthe sāmiatthe eva sāmivacanaṃ, dutiye atthe kattuatthe. <span class="bld">Vaciyā saṅkhāro</span>ti kammatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Cittassa saṅkhāro</span>ti ca kattuattheyeva. So pana karaṇavacanassa atthoti katvā <span class="bld">‘‘karaṇatthe sāmivacanaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2-7"></a><span class="paranum">2-7</span>. <span class="bld">Suddhikaekekapadavasena atthābhāvato</span>ti padasodhanataṃmūlakacakkavārehi yopi attho dassito dvīhi padehi labbhamāno eko assāsapassāsādiko, tassa suddhikehi kāyādipadehi suddhikena <a name="M0.0139"></a> ca saṅkhārapadena avacanīyattā yathā rūpapadassa khandhekadeso khandhapadassa khandhasamudāyo padasodhane dassito yathādhippeto attho atthi, evaṃ ekekapadassa yathādhippetatthābhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Kāyo kāyasaṅkhārotiādi pana vattabbaṃ siyā</span>ti yadi visuṃ adīpetvā samudito kāyasaṅkhārasaddo ekattha dīpeti, kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno khandhasaddo viya rūpasaddena kāyasaddena visesitabboti adhippāyena vadati. <span class="bld">Suddhasaṅkhāravāro hesā</span>ti etena imassa vārassa padasodhanena dassitānaṃ yathādhippetānameva gahaṇato tesañca kāyādipadehi aggahitattā ‘‘kāyo kāyasaṅkhāro’’tiādivacanassa ayuttiṃ dasseti. Idha pana saṅkhārayamake kāyādipadānaṃ saṅkhārapadassa ca asamānādhikaraṇattā ‘‘kāyo saṅkhāro, saṅkhārā kāyo’’tiādimhi <a name="V0.0150"></a> vuccamāne adhippetatthapariccāgo anadhippetatthapariggaho ca kato siyāti suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavārā na vuttā. Padasodhanavārataṃmūlacakkavārehi pana asamānādhikaraṇehi kāyādipadehi saṅkhārasaddassa visesanīyatāya dassitāya saṃsayo hoti ‘‘yo atthantarappavattinā kāyasaddena visesito kāyasaṅkhāro, eso atthantarappavattīhi vacīcittehi visesito udāhu añño’’ti. Evaṃ sesesupi. Ettha tesaṃ aññattha dassanatthaṃ ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’tiādinā anulomapaṭilomavasena cha yamakāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana suddhasaṅkhāravāraṭṭhāne vuttattā ayaṃ nayo suddhasaṅkhāravāroti vutto.</p>
- <p class="centered">Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Pavattivāre saṅkhārānaṃ puggalānañca okāsattā jhānaṃ bhūmi ca visuṃ okāsabhāvena gahitāti puggalavāre ca okāsavasena puggalaggahaṇena tesaṃ dvinnaṃ okāsānaṃ vasena gahaṇaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’</span>ti dutiyatatiyajjhānokāsavasena gahitā puggalā visesetvā dassitāti daṭṭhabbā<a name="M0.0140"></a>. Puna <span class="bld">paṭhamajjhānaṃ samāpannāna</span>nti jhānokāsavasena puggalaṃ dasseti, <span class="bld">kāmāvacarāna</span>nti bhūmokāsavasena. Dvippakārānampi pana tesaṃ visesanatthamāha <span class="bld">‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’</span>ti. Tena rūpārūpāvacaresu paṭhamajjhānasamāpannake kāmāvacare gabbhagatādike ca nivatteti. Kāmāvacarānampi hi gabbhagatādīnaṃ vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppatti atthi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ekantikattā rūpārūpāvacarā nidassitā. <span class="bld">Vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe</span>ti etena pana dassitā puggalā paṭhamajjhānokāsā kāmāvacarādiokāsā ca assāsapassāsavirahavisiṭṭhā daṭṭhabbā. Iminā nayena sabbattha puggalavibhāgo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">‘‘Paṭhamajjhāne kāmāvacareti kāmāvacarabhūmiyaṃ uppanne paṭhamajjhāne’’</span>ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ<a name="V0.0151"></a>, etasmiṃ pana atthe sati ‘‘catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare tattha cittasaṅkhāro uppajjati, no ca tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī’’ti etthāpi rūpārūpāvacarabhūmīsu uppanne catutthajjhāneti attho bhaveyya, so ca aniṭṭho bhūmīnaṃ okāsabhāvasseva aggahitatāpattito, sabbacatutthajjhānassa okāsavasena aggahitatāpattito ca, tasmā jhānabhūmokāsānaṃ saṅkaraṃ akatvā visuṃ eva okāsabhāvo yojetabbo. Paṭhamajjhānokāsepi hi kāyasaṅkhāro ca uppajjati vacīsaṅkhāro ca uppajjati kāmāvacarokāse ca. Yadipi na sabbamhi paṭhamajjhāne sabbamhi ca kāmāvacare dvayaṃ uppajjati, tattha pana taṃdvayuppatti atthīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ okāsattā ca <span class="bld">‘‘aṅgamattavasena cetthā’’</span>tiādivacanaṃ na vattabbaṃ hotīti. Imamhi ca yamake avitakkavicāramattaṃ dutiyajjhānaṃ vicāravasena paṭhamajjhāne saṅgahaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Muddhabhūtaṃ dutiyajjhānaṃ gahetvā itaraṃ asaṅgahitanti vā. Yassayatthake ‘‘nirodhasamāpannāna’’nti na labbhati. Na hi te asaññasattā viya okāse hontīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne</span>ti tesaṃ paṭhamato avitakkaavicārato dutiye savitakkasavicārepi bhavanikantiāvajjane vattamāne ubhayaṃ nuppajjitthāti dassentena tato purimacittakkhaṇesupi nuppajjitthāti <a name="M0.0141"></a> dassitameva hoti. Yathā pana cittasaṅkhārassa ādidassanatthaṃ ‘‘suddhāvāsaṃ upapajjantāna’’nti vuttaṃ, evaṃ vacīsaṅkhārassa ādidassanatthaṃ ‘‘dutiye citte vattamāne’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Anusayayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Paccayapariggahapariyosānā ñātapariññāti paccayadīpakena mūlayamakena ñātapariññaṃ<a name="V0.0152"></a>, khandhādīsu tīraṇabāhullato khandhādiyamakehi tīraṇapariññañca vibhāvetvā anusayapahānantā pahānapariññāti pahātabbamuddhabhūtehi anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetuṃ anusayayamakaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Labbhamānavasenā</span>ti anusayabhāvena labbhamānānaṃ vasenāti attho. Tīhākārehi anusayānaṃ gāhāpanaṃ tesu tathā aggahitesu anusayavārādipāḷiyā duravabodhattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ panettha purimesū</span>ti etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho. Atthavisesābhāvato ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassa, rūpadhātuṃ vā pana upapajjantassa kāmadhātuyā cutassā’’ti evamādīhi avuccamāne kathamayaṃ yamakadesanā siyāti? Nāyaṃ yamakadesanā, purimavārehi pana yamakavasena desitānaṃ anusayānaṃ cutiupapattivasena anusayaṭṭhānaparicchedadassanaṃ. Yamakadesanābāhullato pana sabbavārasamudāyassa anusayayamakanti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā paṭilomapucchāpi atthavasena labbhanti, atthavisesābhāvato pana na vuttāti labbhamānatāvasena etissāpi desanāya yamakadesanatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī</span>ti etena kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dasseti. Appahīnā hi anusayā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Yāva ca maggena tesaṃ anuppattiarahatā na katā hoti, tāva <a name="M0.0142"></a> te evaṃpakārā evāti ‘‘anusayā’’ti vuccanti. So evaṃpakāro uppajjati-saddena gahito, na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā. Teneva ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto. Anurūpaṃ kāraṇaṃ pana labhitvā ye uppajjiṃsu uppajjamānā ca, tepi appahīnaṭṭhena thāmagatā ahesuṃ bhavanti ca. Uppattiarahatāya eva ca te uppajjiṃsu uppajjanti ca, na ca atītānāgatapaccuppannato aññe uppattiarahā nāma atthi, tasmā sabbe atītānāgatapaccuppannā kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Appahīnaṭṭheneva hi anusayā, appahīnā ca atītādayo eva, maggassa pana tādisānaṃ anuppattiarahatāpādanena anusayappahānaṃ hotīti. Appahīnākāro nāma dhammākāro, na dhammo, dhammo eva ca uppajjatīti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī’’</span>ti. <span class="bld">Sattānusayā</span>ti ettha yadi appahīnaṭṭhena santāne anusentīti anusayā, atha kasmā satteva vuttā, nanu sattānusayato aññesampi kilesānaṃ appahīnattā anusayabhāvo āpajjatīti ce? Nāpajjati, appahīnamattasseva anusayabhāvassa avuttattā. Vuttañhi <a name="V0.0153"></a> ‘‘anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccatī’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 1), tasmā appahīnaṭṭhena thāmagato kilesoyeva anusayo nāmāti yuttaṃ. Thāmagatanti ca aññehi asādhāraṇo sabhāvo daṭṭhabbo. Tathā hi dhammasabhāvabodhinā tathāgatena imeyeva ‘‘anusayā’’ti vuttā. <span class="bld">Thāmagato</span>ti anusayasamaṅgīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā yathā ‘‘anusetī’’ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ, evaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ siyāti uppajjanavārena ‘‘uppajjatī’’ti vacanassa avuttatā sakkā vattunti ce? Taṃ na, vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattā. ‘‘Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjatī’’ti hi etasmiṃ atthe avisiṭṭhepi ‘‘anusetī’’ti vacanaṃ santāne anusayitataṃ thāmagatabhāvaṃ dīpeti. Yadi tameva ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ dīpeyya, kassaci visesassa abhāvā uppajjanavāro na vattabbo siyā, ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ pana uppattiyoggaṃ dīpeti. Kasmā? Uppajjanavārena uppattiyoggassa <a name="M0.0143"></a> dassitattā, anusayasaddassa sabbadā vijjamānānaṃ aparinipphannasayanatthatāya nivāraṇatthaṃ uppattiarahatāya thāmagatabhāvasaṅkhātassa yathādhippetasayanatthassa dassanatthaṃ ‘‘anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’ti yaṃ uppattiyoggavacanaṃ vuttaṃ, taṃ suvuttamevāti adhippāyo. Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenāti sambandho. Tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hoti.</p>
- <p class="centered">Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti kāmāvacarabhūmiyaṃ sukhāya ca upekkhāya cā</span>ti aṭṭhakathāyaṃ kāmadhātuggahaṇaṃ dvinnaṃ vedanānaṃ visesanabhāvena vuttaṃ, evaṃ sati kāmadhātuyā kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānatā na vuttā hoti. Dvīsu pana rāgesu bhavarāgassa tīsu dhātūsu rūpārūpadhātūnaṃ anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā vattabbā. Dhātuvedanāsabbasakkāyapariyāpannavasena <a name="V0.0154"></a> hi tippakāraṃ anusayānaṃ anusayaṭṭhānaṃ vuttanti. Tasmā tīsu dhātūsu kāmadhātuyā tīsu vedanāsu dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetīti visuṃ anusayaṭṭhānatā dhātuyā vedanānañca yojetabbā. <span class="bld">Dvīsu vedanāsū</span>ti idañca vedanāsu anusayamāno kāmarāgānusayo dvīsveva anuseti, na tīsūti tiṇṇampi ṭhānatānivāraṇatthameva vuttanti na sabbāsu dvīsu anusayanappatto atthi, tena vedanāvisesanatthaṃ na kāmadhātuggahaṇena koci attho. Bhavarāgānusayanaṭṭhānañhi aṭṭhānañca anusayānaṃ apariyāpannaṃ sakkāye kāmarāgānusayassa anusayaṭṭhānaṃ na hotīti pākaṭametaṃ. Yathā ca ‘‘dvīsu vedanāsū’’ti vutte paṭighānusayānusayaṭṭhānato aññā dve vedanā gayhanti, evaṃ bhavarāgānusayānusayanaṭṭhānato ca aññā tā gayhantīti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca dvīhi vedanāhi sampayuttesu aññesu ca piyarūpasātarūpesu iṭṭharūpādīsu uppajjamāno kāmarāgānusayo sātasantasukhagiddhiyā pavattatīti dvīsu vedanāsu tassa anusayanaṃ vuttaṃ. Aññattha uppajjamānopi <a name="M0.0144"></a> hi so imāsu dvīsu vedanāsu anugato hutvā seti sukhamicceva abhilabhatīti. Evaṃ paṭighānusayo ca dukkhavedanāsampayuttesu aññesu ca appiyarūpāsātarūpesu aniṭṭharūpādīsu uppajjamāno dukkhapaṭikūlato dukkhamicceva paṭihaññatīti dukkhavedanameva anugato hutvā seti, tena pana tasmiṃ anusayanaṃ vuttaṃ. Evaṃ kāmarāgapaṭighānaṃ tīsu vedanāsu anusayavacanena iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhesu ārammaṇapakatiyā viparītasaññāya ca vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu kāmarāgapaṭighānaṃ uppatti dassitā hoti. Tattha uppajjamānā hi te tīsu vedanāsu anusenti nāma. Vedanāttayamukhena vā ettha iṭṭhādīnaṃ ārammaṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ, kāmadhātuādiggahaṇena kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnaṃ. Tattha kāmarāgānusayo bhavassādavasena anusayamāno kāmadhātuyā anuseti, kāmasukhassādavasena anusayamāno sukhopekkhāvedanāsu. Paṭigho dukkhapaṭighātavaseneva pavattatīti yattha tattha paṭihaññamānopi dukkhavedanāya eva anuseti. Rūpārūpabhavesu pana rūpārūpāvacaradhammesu ca kāmassādassa pavatti natthīti tattha anusayamāno rāgo bhavarāgoicceva veditabbo. Dhātuttayavedanāttayaggahaṇena ca sabbasakkāyapariyāpannānaṃ gahitattā ‘‘yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.46) evamādīnaṃ vissajjanesu dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayaṭṭhānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato pihapaccayā <a name="V0.0155"></a> uppannadomanasse paṭighānusayo nānuseti, tathā nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgena nānusayitabbanti tadanusayanaṭṭhānato aññāpi diṭṭhānusayānusayanaṭṭhānabhūtā kāmāvacaravedanā santīti? Hontu, na pana dhātuttayavedanāttayato aññaṃ tadanusayanaṭṭhānaṃ atthi, tasmā taṃ na vuttaṃ. Yasmā pana ‘‘yattha kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca nānusenti, tattha diṭṭhānusayo vicikicchānusayo nānusetīti? Āmantā’’ti (yama. 2.anusayayamaka.52) vuttaṃ, tasmā avisesena dukkhaṃ paṭighānusayassa anusayanaṭṭhānanti samudāyavasena gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Tathā lokiyasukhopekkhā kāmarāgamānānusayanaṭṭhānanti.</p>
- <p class="bodytext">Apica <a name="M0.0145"></a> sutte ‘‘idhāvuso visākha, bhikkhu iti paṭisañcikkhati ‘kudāssu nāmāhaṃ domanassaṃ pajaheyya’nti, so iti paṭisañcikkhitvā paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā taṃ vikkhambhetvā vīriyaṃ katvā anāgāmimaggena paṭighassa samugghātanaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ, domanassena vā domanassappahānaṃ atthīti. Paṭighuppattirahaṭṭhānatāya pana idha sabbaṃ dukkhaṃ ‘‘paṭighānusayassa anusayanaṭṭhāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nippariyāyadesanā hesā, sā pana pariyāyadesanā. Evañca katvā paṭhamajjhānavikkhambhitaṃ kāmarāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘vivicceva…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, rāgaṃ tena pajahati, na tattha rāgānusayo anusetī’’ti vuttaṃ. Evaṃ catutthajjhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā arahattamaggena samugghātanaṃ sandhāya ‘‘sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, avijjaṃ tena pajahati, na tattha avijjānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) vuttaṃ. Na hi lokiyacatutthajjhānupekkhāya avijjānusayo sabbathā nānusetīti sakkā vattuṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ettha avijjānusayo anusetī’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 2) vuttattā, tasmā avijjānusayasseva vatthu catutthajjhānupekkhā, nekkhammassitadomanassañca paṭighānusayassa vatthu na na hotīti tatthāpi tassa anusayanaṃ veditabbaṃ. Avatthubhāvato hi idha anusayanaṃ na vuccati, na suttantesu viya vuttanayena taṃpaṭipakkhabhāvato taṃsamugghātakamaggassa balavūpanissayabhāvato cāti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0156"></a> ca ārammaṇe anusayaṭṭhāne sati bhavarāgavajjo sabbo lobho kāmarāgānusayoti na sakkā vattuṃ. Dukkhāya hi vedanāya rūpārūpadhātūsu ca anusayamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho lobho eva, na kāmarāgānusayo. Yadi siyā, diṭṭhānusayassa viya etassapi ṭhānaṃ vattabbaṃ siyāti. Atha pana ajjhāsayavasena tanninnatāya anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Yathā iṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ sukhāya ca vedanāya appaṭiladdhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato, paṭiladdhapubbaṃ vā atītaṃ niruddhaṃ vigataṃ pariṇataṃ samanupassato uppajjamāno paṭigho dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattatīti dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, nālambitaṃ, evaṃ dukkhādīsu abhinivesanavasena <a name="M0.0146"></a> uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayuttopi lobho sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sātasantasukhadvayamevassa anusayaṭṭhānaṃ vuttanti bhavarāgavajjassa sabbalobhassa kāmarāgānusayatā na virujjhati, ekasmiṃyeva ca ārammaṇe rajjanti dussanti ca. Tattha rāgo sukhajjhāsayo paṭigho dukkhajjhāsayoti tesaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Evañca katvā ‘‘yattha kāmarāgānusayo anuseti, tattha paṭighānusayo anusetīti? No’’ti (yama. 2.anusayayamaka.14) vuttanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dvīsu vedanāsu iṭṭhārammaṇe ca domanassuppattiṃ vatvā ‘‘domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 2) vuttattā yathā tattha paṭigho paṭighānusayo na hoti, evaṃ dukkhādīsu uppajjamānena diṭṭhānusayena sahajāto lobho kāmarāgānusayo na hoticceva viññāyatīti. Yaṃ panetaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘domanassamattameva pana taṃ hoti, na paṭighānusayo’’</span>ti, <span class="bld">ettha na paṭighānusayo</span>ti natthi paṭighānusayoti attho daṭṭhabbo. Na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Desanā saṃkiṇṇā viya bhaveyyā</span>ti bhavarāgassapi kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavaseneva uppatti vuttā viya bhaveyya, tasmā ārammaṇavisesena visesadassanatthaṃ evaṃ desanā katā sahajātavedanāvisesābhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Mahāvāro</p>
- <p class="subhead">1. Anusayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Anuseti</span> <a name="V0.0157"></a> <span class="bld">uppajjatī</span>ti paccuppannavohārā pavattāvirāmavasena veditabbā. Maggeneva hi anusayānaṃ virāmo vicchedo hoti, na tato pubbeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Nāpi ekasmiṃ ṭhāne uppajjanti, na ekaṃ dhammaṃ ārammaṇaṃ karontī</span>ti ettha purimena ekasmiṃ cittuppāde uppatti nivāritā, pacchimena ekasmiṃ ārammaṇeti ayaṃ viseso. Puggalokāsavārassa paṭilome tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ <a name="M0.0147"></a> tassa tassa anusayassa ananusayanaṭṭhānaṃ pakatiyā pahānena ca veditabbaṃ, ‘‘tiṇṇaṃ puggalānaṃ dukkhāya vedanāya tesaṃ tattha kāmarāgānusayo nānuseti, no ca tesaṃ tattha paṭighānusayo nānuseti, tesaññeva puggalānaṃ rūpadhātuyā arūpadhātuyā apariyāpanne tesaṃ tattha kāmarāgānusayo ca nānuseti, paṭighānusayo ca nānusetī’’ti pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayaṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ sabbattha kāmarāgānusayo ca nānuseti, paṭighānusayo ca nānusetī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.56) anusayappahānena. Ettha purimanayena okāsaṃ avekkhitvā puggalassa vijjamānānaṃ anusayānaṃ ananusayanaṃ vuttaṃ, pacchimanayena puggalaṃ avekkhitvā okāsassa kāmadhātuādikassa anokāsatāti.</p>
- <p class="centered">Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sānusayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66-131"></a><span class="paranum">66-131</span>. Sānusayapajahanapariññāvāresu ‘‘sānusayo, pajahati, parijānātī’’ti puggalo vutto. Puggalassa ca imasmiṃ bhave sānusayoti evaṃ bhavavisesena vā, imasmiṃ kāmarāgānusayena sānusayo imasmiṃ itaresu kenacīti evaṃ bhavānusayavisesena vā sānusayatāniranusayatādikā <a name="V0.0158"></a> natthi. Tathā dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayena sānusayo, dukkhāya vedanāya niranusayoti idampi natthi. Na hi puggalassa vedanā okāso, atha kho anusayānanti. Anusayassa pana tassa tassa so so anusayanokāso puggalassa tena tena anusayena sānusayatāya, tassa tassa pajahanaparijānanānañca nimittaṃ hoti, ananusayanokāso ca niranusayatādīnaṃ, tasmā okāsavāresu bhummaniddesaṃ akatvā ‘‘yato tato’’ti nimittatthe nissakkavacanaṃ kataṃ, pajahanapariññāvāresu apādānatthe eva vā. Tato tato hi okāsato apagamakaraṇaṃ vināsanaṃ pajahanaṃ parijānanañcāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yato</span>ti yato anusayaṭṭhānato anulome, paṭilome ananusayaṭṭhānatoti attho. Anusayānānusayasseva hi nimittāpādānabhāvadassanatthaṃ <a name="M0.0148"></a> ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayena sānusayoti (yama.2.anusayayamaka.77), pajahatī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.143) ca ‘‘dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayena niranusayoti (yama. 2.anusayayamaka.110), na pajahatī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.174-176) ca evamādīsu rūpadhātuādayo eva bhummaniddeseneva niddiṭṭhāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana catutthapañhavissajjanena sarūpato anusayanaṭṭhānassa dassitattā tadatthe ādipañhepi ‘‘yato’’ti anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā puna ‘‘yato’’ti etassa vacanatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘uppannena kāmarāgānusayena sānusayo’’</span>ti vuttaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ viya dissati. Na hi uppanneneva anusayena sānusayo, uppattirahaṭṭhānatañca sandhāyeva nissakkavacanaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatāti taṃ tatheva dissati. Evaṃ panettha attho daṭṭhabbo – yato uppannenāti yato uppannena bhavitabbaṃ, tenāti uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ katanti. Tathā sabbadhammesu uppajjanakenāti. Uppattipaṭisedhe akate anuppattiyā anicchitattā sabbadhammesu uppajjanakabhāvaṃ āpannena anuppajjanabhāvaṃ apaneti nāma. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti etassa pana sabbaṭṭhānatoti ayamattho na na sambhavati. Ttha-kārañhi bhummato aññatthāpi saddavidū icchantīti.</p>
- <p class="centered">Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pajahanavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132-197"></a><span class="paranum">132-197</span>. Pajahanavāre <a name="V0.0159"></a> yena kāmarāgānusayādayo sāvasesā pahīyanti, so te pajahatīti sanniṭṭhānaṃ katvā vattabbo na hoti apajahanasabbhāvā, tasmā sanniṭṭhāne niravasesappajahanakoyeva pajahatīti vutto, tasmā ‘‘yo vā pana mānānusayaṃ pajahati, so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti? No’’ti (yama. 2.anusayayamaka.132) vuttaṃ. Yasmā pana saṃsayapadena pahānakaraṇamattameva pucchati, na sanniṭṭhānaṃ karoti, tasmā yathāvijjamānaṃ pahānaṃ sandhāya ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ pajahati, so mānānusayaṃ pajahatīti? Tadekaṭṭhaṃ pajahatī’’ti vuttaṃ. Paṭilome pana ‘‘nappajahatī’’ti pajahanābhāvo eva sanniṭṭhānapadena saṃsayapadena ca vinicchito <a name="M0.0149"></a> pucchito ca, tasmā yesaṃ pajahanaṃ natthi niravasesavasena pajahanakānaṃ, te ṭhapetvā avasesā appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā, na ca yathāvijjamānena pahāneneva vajjitāti daṭṭhabbāti. ‘‘Anāgāmimaggasamaṅgiñca aṭṭhamakañca ṭhapetvā avasesā puggalā kāmarāgānusayañca nappajahanti vicikicchānusayañca nappajahantī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.165) ettha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘puthujjano pahānapariññāya abhāvena nappajahati, sesā tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā’’ti (yama. aṭṭha. anusayayamaka 132-197) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kiñcāpi kesañci vicikicchānusayo kesañci ubhayanti sesānaṃ tesaṃ pahīnatā atthi, tathāpi sotāpannādīnaṃ vicikicchānusayassa pahīnatā ubhayāpajahanassa kāraṇaṃ na hotīti tesaṃ pahīnattā ‘‘nappajahantī’’ti na sakkā vattuṃ, atha pana kāmarāgānusayañca nappajahantīti imaṃ sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ saṅgahitatādassanatthaṃ vuttanti na tattha kāraṇaṃ vattabbaṃ, pucchitassa pana saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Evaṃ sati ‘‘sesā tassa anusayassa pahīnattā’’ti vattabbanti? Na vattabbaṃ ‘‘yo kāmarāgānusayaṃ nappajahati, so diṭṭhānusayaṃ vicikicchānusayaṃ nappajahatī’’ti paṭikkhipitvā pucchite sadisavissajjanake diṭṭhivicikicchānusaye sandhāya kāraṇassa vattabbattā, tasmā <span class="bld">tesaṃ anusayānaṃ pahīnattā</span>ti tesaṃ diṭṭhivicikicchānusayānaṃ pahīnattā te saṃsayatthasaṅgahite anusaye nappajahantīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pahīnavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264-274"></a><span class="paranum">264-274</span>. <span class="bld">Pahīnavāre</span> <a name="V0.0160"></a> <span class="bld">phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā</span>ti anulomaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitāti. ‘‘Phalaṭṭhavasenevā’’ti ca sādhāraṇavacanena maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpeti. Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānañhi maggasamaṅgīnaṃ na koci anusayo uppattiraho, nāpi anuppattirahataṃ āpādito, tasmā te na anusayasānusayapahīnauppajjanavāresu gahitāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para275-296"></a><span class="paranum">275-296</span>. Okāsavāre <a name="M0.0150"></a> so so anusayo attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito pahīno, anāpādito ca appahīnoti pahīnāppahīnavacanāni tadokāsameva dīpenti, tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti. <span class="bld">Sādhāraṇaṭṭhāne tena saddhiṃ pahīno nāma hotī</span>ti tena saddhiṃ samānokāse pahīno nāmāti attho, na samānakāle pahīnoti.</p>
- <p class="centered">Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dhātuvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para332-340"></a><span class="paranum">332-340</span>. Dhātuvāre <span class="bld">santānaṃ anugatā hutvā sayantī</span>ti yasmiṃ santāne appahīnā, taṃsantāne appahīnabhāvena anugantvā uppattiarahabhāvena sayantīti attho. Uppattirahatā eva hi anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti idhāpi yuttāti. Ettha ca na kāmadhātuādīni cha paṭinisedhavacanāni dhātuvisesaniddhāraṇāni na hontīti ‘‘na kāmadhātuyā cutassa na kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādimhi vuccamāne imaṃ nāma upapajjantassāti na viññāyeyya, tasmā taṃmūlikāsu yojanāsu ‘‘na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ upapajjantassā’’ti paṭhamaṃ yojetvā puna anukkamena ‘‘na kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādikā yojanā katā. Evañhi na kāmadhātuādipadehi yathāvuttadhātuyoyeva gahitā, na kañcīti viññāyati. Yathā anusayavāre ‘‘anusentīti padassa uppajjantīti attho gahito’’ti vuttaṃ, tatthāpi uppajjamānameva sandhāya uppajjantīti gahetuṃ na sakkā ‘‘yassa <a name="V0.0161"></a> kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti? Āmantā’’tiādivacanato. Athāpi appahīnataṃ sandhāya uppajjantīti attho tattha gahito, idhāpi so na na yujjatīti. <span class="bld">Bhaṅgā</span>ti bhañjitabbā, dvidhā kātabbāti attho. Nanu na koci anusayo yattha uppajjantassa anuseti nānuseti cāti dvidhā kātabbā, tattheva kasmā ‘‘kati anusayā bhaṅgā? Anusayā bhaṅgā natthī’’ti pucchāvissajjanāni katāni. Na hi pakārantarābhāve saṃsayo yuttoti<a name="M0.0151"></a>? Na na yutto, ‘‘anusayā bhaṅgā natthī’’ti avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattāti.</p>
- <p class="centered">Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Cittayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-62"></a><span class="paranum">1-62</span>. Cittayamakavaṇṇanāyaṃ <span class="bld">āditova tayo suddhikamahāvārā hontī</span>ti ime tayo mahāvārā sarāgādikusalādīhi missakā suddhikā ca, tesu ādito suddhikā hontīti attho. Missakesu ca ekekasmiṃ sarāgādimissakacitte tayo tayo mahāvārā, te tattha tattha pana vutte sampiṇḍetvā <span class="bld">‘‘soḷasa puggalavārā’’</span>tiādi vuttaṃ, na nirantaraṃ vutteti. ‘‘Yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī’’tiādinā uppādanirodhānaṃ paccuppannānāgatakālānañca saṃsaggavasena ekekāya pucchāya pavattattā <span class="bld">‘‘uppādanirodhakālasambhedavāro’’</span>ti vutto. Evaṃ sesānampi vārānaṃ taṃtaṃnāmatā pāḷianusārena veditabbā.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Tathārūpasseva</span> <a name="V0.0162"></a> <span class="bld">khīṇāsavassa cittaṃ sandhāyā</span>ti idaṃ uppādakkhaṇasamaṅgipacchimacittasamaṅgimhi puggale adhippete tañca cittaṃ adhippetameva hotīti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Arahato pacchimacittampī</span>ti nuppajjati nirujjhatīti evaṃpakāraṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgimeva sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65-82"></a><span class="paranum">65-82</span>. Uppādavārassa dutiyapucchāvissajjane <span class="bld">cittassa bhaṅgakkhaṇe, nirodhasamāpannānaṃ, asaññasattānaṃ tesaṃ cittaṃ uppajjittha, no ca tesaṃ cittaṃ uppajjatī</span>ti <a name="M0.0152"></a> ettha ‘‘cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjitthā’’ti etassa ‘‘sabbesaṃ cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāmā’’ti attho vutto. <span class="bld">Cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjittha ceva uppajjati cā</span>ti etassapi uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti dvayametaṃ evaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi khaṇapaccuppanne ‘‘uppajjitthā’’ti atītavohāro atthi. Yadi siyā, <span class="bld">yaṃ vā pana cittaṃ uppajjittha, taṃ cittaṃ uppajjatī</span>ti ettha ‘‘no’’ti avatvā vibhajitabbaṃ siyā. Tathā <span class="bld">‘‘yaṃ cittaṃ uppajjati, taṃ cittaṃ uppajjitthā’’</span>ti ettha ca ‘‘no’’ti avatvā ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ siyā. <span class="bld">‘‘Cittassa bhaṅgakkhaṇe’’</span>ti pana bhijjamānacittasamaṅgī puggalo vutto, tassa atītaṃ cittaṃ uppajjittha, na ca kiñci cittaṃ uppajjati. <span class="bld">Cittassa uppādakkhaṇe</span>ti ca uppajjamānacittasamaṅgī puggalo vutto, tassapi atītaṃ cittaṃ uppajjittha, taṃ pana cittaṃ uppajjatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Cittanti hi sāmaññavacanaṃ ekasmiṃ anekasmiñca yathāgahitavisese tiṭṭhatīti. <span class="bld">‘‘Yassa vā pana cittaṃ uppajjissati, tassa cittaṃ uppajjatīti? Cittassa bhaṅgakkhaṇe’’</span>ti ettha <span class="bld">yassa vā pana cittaṃ uppajjissatī</span>ti etena sanniṭṭhānena gahitapuggalasseva cittassa bhaṅgakkhaṇeti evaṃ sabbattha sanniṭṭhānavasena niyamo veditabbo. Uppannuppajjamānavāro niruddhanirujjhamānavāro ca puggalavārādīsu tīsupi ninnānākaraṇā uddiṭṭhā niddiṭṭhā ca. Tattha puggalavāre avisesena yaṃ kañci tādisaṃ puggalaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘uppannaṃ uppajjamāna’’</span>ntiādi vuttaṃ, dhammavāre cittameva, puggaladhammavāre puggalaṃ cittañcāti ayamettha viseso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. Atikkantakālavāre imassa puggalavārattā puggalo pucchitoti puggalasseva vissajjanena <a name="V0.0163"></a> bhavitabbaṃ. Yathā <span class="bld">yassa cittaṃ uppajjitthā</span>ti etena na koci puggalo na gahito, evaṃ <span class="bld">yassa cittaṃ uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakāla</span>nti etena sanniṭṭhānena na koci na gahito. Na hi so puggalo atthi, yassa cittaṃ uppādakkhaṇaṃ atītaṃ natthi, te ca pana nirujjhamānakkhaṇātītacittā na na hontīti paṭhamo pañho ‘‘āmantā’’ti vissajjitabbo siyā, tathā dutiyatatiyā. Catuttho pana ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, no ca tesaṃ cittaṃ uppādakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, itaresaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇañca avītikkantaṃ uppādakkhaṇañca avītikkanta’’nti vissajjitabbo bhaveyya, tathā avissajjetvā kasmā sabbattha cittameva vibhattanti<a name="M0.0153"></a>? Cittavasena puggalavavatthānato. Khaṇassa hi vītikkantatāya atikkantakālatāvacanena vattamānassa ca cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto vutto atītassa ca, tattha purimassa cittaṃ na bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantaṃ pacchimassa vītikkantanti evamādiko puggalavibhāgo yassa cittassa vasena puggalavavatthānaṃ hoti, tassa cittassa taṃtaṃkhaṇavītikkamāvītikkamadassanavasena dassito hotīti sabbavissajjanesu cittameva vibhattaṃ. Atha vā nayidha dhammamattavisiṭṭho puggalo pucchito, atha kho puggalavisiṭṭhaṃ cittaṃ, tasmā cittameva vissajjitanti veditabbaṃ. Yadipi puggalappadhānā pucchā, athāpi cittappadhānā, ubhayathāpi dutiyapucchāya ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ siyā, tathā pana avatvā nirodhakkhaṇavītikkamena atikkantakālatā na uppādakkhaṇavītikkamena atikkantakālatā viya vattamānassa atthīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘atītaṃ citta’’</span>nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yassa cittaṃ na uppajjamāna</span>nti ettha uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ yassa cittaṃ na hotīti attho. Esa nayo <span class="bld">‘‘na nirujjhamāna’’</span>nti etthāpi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114-116"></a><span class="paranum">114-116</span>. Missakavāresu <span class="bld">yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī</span>ti pucchā, <span class="bld">no</span>ti vissajjanañca aṭṭhakathāyaṃ dassitaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa sarāgaṃ cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī’’ti mātikāṭhapanāyaṃ vuttattā vissajjanepi tatheva sanniṭṭhānasaṃsayatthesu sarāgādimissakacittavaseneva pucchā uddharitvā ‘‘sarāgapacchimacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati nuppajjissati, itaresaṃ sarāgacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ sarāgaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati ceva uppajjissati cā’’ti evamādinā <a name="V0.0164"></a> nayena yebhuyyena suddhikavārasadisameva vissajjanaṃ kātabbanti katvā saṃkhittanti viññāyati.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-16"></a><span class="paranum">1-16</span>. Dhammayamakavaṇṇanāyaṃ <a name="M0.0154"></a> <span class="bld">kusalādidhammānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā</span>ti yathā mūlayamake kusalādidhammā desitā, yathā ca khandhayamakādīsu ‘‘pañcakkhandhā’’tiādinā aññathā saṅgahetvā desitā, tathā adesetvā yā kusalādīnaṃ dhammānaṃ ‘‘kusalākusalā dhammā’’tiādikā mātikā, taṃ idha ādimhi ṭhapetvā desitassāti attho.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33-34"></a><span class="paranum">33-34</span>. <span class="bld">‘‘Yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā uppajjantī’’</span>ti etassa vissajjane <span class="bld">‘‘abyākatā cāti cittasamuṭṭhānarūpavasena vutta’’</span>nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, imasmiṃ pana pañhe kammasamuṭṭhānādirūpañca labbhati, taṃ pana paṭilomavārassa vissajjane <span class="bld">sabbesaṃ cavantānaṃ, pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe, āruppe akusalānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kusalā ca dhammā na uppajjanti abyākatā ca dhammā na uppajjantī</span>ti ettha pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe uppajjamānampi <a name="V0.0165"></a> kammasamuṭṭhānādirūpaṃ aggahetvā ‘‘abyākatā ca dhammā na uppajjantī’’ti vuttattā cittasamuṭṭhānarūpameva idhādhippetaṃ. Kammasamuṭṭhānādirūpe na vidhānaṃ, nāpi paṭisedhoti keci vadanti, tathā cittasamuṭṭhānarūpameva sandhāya ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā nirujjhantīti? No’’ti (yama. 3.dhammayamaka.163) vuttanti. Taṃ panetaṃ evaṃ na sakkā vattuṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe kammasamuṭṭhānarūpādīnampi uppādassa uppādakkhaṇe ca nirodhassa evamādīhi eva pāḷīhi paṭisedhasiddhito.</p>
- <p class="bodytext">Ye ca vadanti ‘‘yathā paṭisambhidāmagge nirodhakathāyaṃ ‘sotāpattimaggakkhaṇe jātā dhammā ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpaṃ sabbepi virāgā ceva honti virāgārammaṇā virāgagocarā virāgasamudāgatā virāgapatiṭṭhā’tiādīsu ‘ṭhapetvā rūpa’nti avatvā cittapaṭibaddhattā cittajarūpānaṃ <a name="M0.0155"></a> ‘ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpa’nti vuttaṃ, evamidhāpi cittapaṭibaddhattā cittajarūpameva kathita’’nti, tañca tathā na hoti. Yesañhi sotāpattimaggo sahajātapaccayo hoti, yesu ca virāgādiāsaṅkā hoti, te sotāpattimaggasahajātā dhammā sotāpattimaggakkhaṇe jātā dhammāti tattha vuttā. <span class="bld">Sotāpattimaggakkhaṇe jātā</span>ti hi vacanaṃ magge jātataṃ dīpeti, na ca kammajādīni amagge jāyamānāni maggakkhaṇe jātavohāraṃ arahanti tesaṃ tassa sotāpattimaggakkhaṇe sahajātapaccayattābhāvato, tasmā maggakkhaṇe taṃsahajātadhammesu ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ ‘‘ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpa’’nti vuttaṃ, idha pana kusalādidhammā yassa yattha uppajjanti nirujjhanti ca, tassa puggalassa tasmiñca okāse abyākatadhammānaṃ uppādanirodhānaṃ kusalādipaṭibaddhatā appaṭibaddhatā ca āmaṭṭhā, na ca kammajādirūpaṃ abyākataṃ na hoti, tasmā sanniṭṭhānena gahitassa puggalassa okāse vā uppādanirodhesu vijjamānesu abyākatānaṃ te veditabbā, avijjamānesu ca paṭisedhetabbā, na ca acittapaṭibaddhā abyākatāti ettha na gahitāti sakkā vattuṃ nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānañca uppādanirodhavacanatoti.</p>
- <p class="bodytext">Catutthapañhe <span class="bld">pavatte akusalābyākatacittassa uppādakkhaṇe</span>ti idaṃ ‘‘yassa vā pana abyākatā dhammā uppajjantī’’ti etena sanniṭṭhānena gahitesu pañcavokāre akusalābyākatacittānaṃ catuvokāre ca abyākatacittasseva uppādakkhaṇasamaṅgino sandhāya vuttaṃ. Evaṃ sabbattha sanniṭṭhānavasena viseso veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">‘‘Ekāvajjanena</span> 166 <span class="bld">uppannassā’’</span>ti vuttaṃ, nānāvajjanenapi pana tato purimatarajavanavīthīsu uppannassa ‘‘uppādakkhaṇe tesaṃ akusalā dhammā nuppajjissanti, no ca tesaṃ kusalā dhammā nuppajjantī’’ti idaṃ lakkhaṇaṃ labbhateva, tasmā etena lakkhaṇena samānalakkhaṇaṃ sabbaṃ <span class="bld">yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇe</span>ti eteneva kusalānāgatabhāvapariyosānena tāya eva samānalakkhaṇatāya dīpitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo akusalātītabhāvassa abyākatātītabhāvassa ca ādimhi <span class="bld">‘‘dutiye akusale’’</span>ti, <span class="bld">‘‘dutiye citte’’</span>ti ca vuttaṭṭhāne. Yathā hi bhāvanāvāre bhāvanāpahānānaṃ pariyosānena <a name="M0.0156"></a> aggamaggena tato purimatarānipi bhāvanāpahānāni dassitāni honti, evamidhāpi taṃ taṃ tena tena ādinā antena ca dassitanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Pañcavokāre akusalānaṃ bhaṅgakkhaṇe tesaṃ akusalā ca dhammā nirujjhanti abyākatā ca dhammā nirujjhantī</span>ti vacanena paṭisandhicittato soḷasamaṃ, tato parampi vā bhavanikanticittaṃ hoti, na tato oranti viññāyatīti.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Indriyayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Indriyayamake vibhaṅge viya jīvitindriyaṃ manindriyānantaraṃ aniddisitvā purisindriyānantaraṃ uddiṭṭhaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriya’’nti (saṃ. ni. 5.492) sutte desitakkamena. Pavattivāre hi ekantaṃ pavattiyaṃ eva uppajjamānānaṃ sukhindriyādīnaṃ kammajānaṃ akammajānañca anupālakaṃ jīvitindriyaṃ <a name="V0.0167"></a> cutipaṭisandhīsu ca pavattamānānaṃ kammajānanti taṃmūlakāni yamakāni cutipaṭisandhipavattivasena vattabbānīti veditabbāni. Cakkhundriyādīsu pana purisindriyāvasānesu yaṃ mūlakameva na hoti manindriyaṃ, taṃ ṭhapetvā avasesamūlakāni cutiupapattivaseneva vattabbāni āyatanayamake viya, tasmā jīvitindriyaṃ tesaṃ majjhe anuddisitvā ante uddiṭṭhanti.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Itthī itthindriya</span>nti ettha yasmā itthīti koci sabhāvo natthi, na ca rūpādidhamme upādāya itthiggahaṇaṃ na hoti, tasmā itthiggahaṇassa avijjamānampi <a name="M0.0157"></a> vijjamānamiva gahetvā pavattito tathāgahitassa vasena ‘‘natthī’’ti avatvā ‘‘no’’ti vuttaṃ. Sukhassa ca bhedaṃ katvā ‘‘sukhaṃ somanassa’’nti, dukkhassa ca ‘‘dukkhaṃ domanassa’’nti vacaneneva somanassato aññā sukhā vedanā sukhaṃ, domanassato ca aññā dukkhā vedanā dukkhanti ayaṃ viseso gahitoyevāti <span class="bld">‘‘sukhaṃ sukhindriyaṃ dukkhaṃ dukkhindriya’’</span>nti ettha ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. Suddhindriyavāre <span class="bld">cakkhu indriya</span>nti ettha dibbacakkhupaññācakkhūni paññindriyāni hontīti ‘‘āmantā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Avasesaṃ sota</span>nti taṇhāsotamevāha.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2.Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Pavattivāre ‘‘chayimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni cha? Cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ manindriya’’nti (saṃ. ni. 5.495) sutte vuttanayena idha uddiṭṭhaṃ <a name="V0.0168"></a> manindriyaṃ cutipaṭisandhipavattīsu pavattamānehi kammajākammajehi sabbehipi yogaṃ gacchati, na ca jīvitindriyaṃ viya aññadhammanissayena gahetabbaṃ, pubbaṅgamattāva padhānaṃ, tasmā kūṭaṃ viya gopānasīnaṃ sabbindriyānaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ ante ṭhapetvā yojitaṃ. Jīvitindriyādimūlakesu pavattiñca gahetvā gatesu ‘‘yassa jīvitindriyaṃ uppajjati, tassa sukhindriyaṃ uppajjatīti? Sabbesaṃ upapajjantānaṃ, pavatte sukhindriyavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ jīvitindriyaṃ uppajjati, no ca tesaṃ sukhindriyaṃ uppajjati, sukhindriyasampayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ jīvitindriyañca uppajjati sukhindriyañca uppajjatī’’tiādinā sukhadukkhadomanassindriyehi lokuttarindriyehi ca yojanā labbhati, tathā ‘‘yassa sukhindriyaṃ uppajjati, tassa dukkhindriyaṃ uppajjatīti? No’’tiādinā taṃmūlakā ca nayā. Tehi pana pavattiyaṃyeva uppajjamānehi yojanā taṃmūlakā ca cutipaṭisandhipavattīsu pavattamānehi somanassindriyādīhi yojanāya jīvitindriyamūlakehi ca nayehi pākaṭāyevāti katvā na vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sacakkhukānaṃ</span> <a name="M0.0158"></a> <span class="bld">vinā somanassenāti upekkhāsahagatānaṃ catunnaṃ mahāvipākapaṭisandhīnaṃ vasena vutta’’</span>nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhinidassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi ‘‘catunnaṃyevā’’ti niyamo kato, tena taṃsamānalakkhaṇā parittavipākarūpāvacarapaṭisandhiyopi dassitā honti. Tattha kāmāvacaresu somanassapaṭisandhisamānatāya mahāvipākehi catūhi nidassanaṃ kataṃ, tena yathā sasomanassapaṭisandhikā acakkhukā na honti, evaṃ itaramahāvipākapaṭisandhikāpīti ayamattho dassito hoti. Gabbhaseyyakānañca anuppannesu cakkhādīsu cavantānaṃ ahetukapaṭisandhikatā sahetukapaṭisandhikānaṃ kāmāvacarānaṃ niyamato sacakkhukādibhāvadassanena dassitā hoti. Gabbhaseyyakepi hi sandhāya ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti idaṃ vacanaṃ yathā yujjati, tathā āyatanayamake dassitaṃ. Na hi sanniṭṭhānena saṅgahitānaṃ gabbhaseyyakānaṃ vajjane kāraṇaṃ atthi, ‘‘itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantīna’’ntiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.187) ca te eva vuttāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāya acakkhukānanti ahetukapaṭisandhivasena vutta</span>nti ettha ca kāmāvacare sopekkhaacakkhukapaṭisandhiyā <a name="V0.0169"></a> taṃsamānalakkhaṇaṃ arūpapaṭisandhiñca nidassetīti daṭṭhabbaṃ. Kesuci pana potthakesu ‘‘ahetukārūpapaṭisandhivasenā’’ti pāṭho dissati, so eva seyyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tattha hi ekanteneva saddhāsatipaññāyo natthi, samādhivīriyāni pana indriyappattāni na hontī’’</span>ti vuttaṃ, yadi pana samādhivīriyāni santi, ‘‘indriyappattāni na hontī’’ti na sakkā vattuṃ ‘‘samādhi samādhindriyanti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.113) ‘‘vīriyaṃ vīriyindriyanti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.111) vacanato. Ahetukapaṭisandhicitte ca yathā samādhileso ekaggatā atthi, na evaṃ vīriyaleso atthi, tasmā evamettha vattabbaṃ siyā ‘‘tattha hi ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthi, ekaggatā pana samādhileso eva hotī’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo siyā – yathā aññesu kesuci ahetukacittesu samādhivīriyāni honti indriyappattāni ca, evamidha samādhivīriyāni indriyappattāni na hontīti. Samādhivīriyindriyānameva abhāvaṃ dassento ahetukantarato viseseti<a name="M0.0159"></a>. Tattha ‘‘samādhivīriyāni pana na hontī’’ti vattabbe ‘‘indriyappattānī’’ti samādhilesassa samādhindriyabhāvaṃ appattassa sabbhāvato vuttaṃ, na vīriyalesassa. Visesanañhi visesitabbe pavattati. Yesu pana potthakesu ‘‘tattha ekanteneva saddhāvīriyasatipaññāyo natthī’’ti pāṭho, so eva sundarataro.</p>
- <p class="bodytext">Yāva cakkhundriyaṃ nuppajjati, tāva gabbhagatānaṃ acakkhukānaṃ bhāvo atthīti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘sahetukānaṃ acakkhukānanti gabbhaseyyakavasena ceva arūpīvasena ca vutta’’</span>nti. Gabbhaseyyakāpi pana avassaṃ uppajjanakacakkhukā na labbhantīti daṭṭhabbā. <span class="bld">Sacakkhukānaṃ ñāṇavippayuttānanti kāmadhātuyaṃ duhetukapaṭisandhikānaṃ vasena vutta</span>nti idhāpi ahetukapaṭisandhikā ca acakkhukā labbhanteva. Itthipurisindriyasantānānampi upapattivasena uppādo, cutivasena nirodho bāhullavasena dassito. Kadāci hi tesaṃ paṭhamakappikādīnaṃ viya pavattiyampi uppādanirodhā hontīti. Ettha purisindriyāvasānesu indriyamūlayamakesu paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānehi gahitehi upapatticutivasena gacchantehi cakkhundriyādīhi niyamitattā jīvitindriyādīnaṃ pavattivasenapi labbhamānānaṃ upapatticutivaseneva dutiyapucchāsu sanniṭṭhānehi gahaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. Rūpajīvitindriyaṃ <a name="V0.0170"></a> cakkhundriyādisamānagatikaṃ cutipaṭisandhivaseneva gacchati santānuppattinirodhadassanatoti āha <span class="bld">‘‘pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇeti arūpajīvitindriyaṃ sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">Etesañceva aññesañca pañcindriyānaṃ yathālābhavasenā</span>ti ettha etesaṃ jīvitindriyādīnaṃ cutipaṭisandhipavattesu, aññesañca cakkhundriyādīnaṃ cutipaṭisandhīsūti evaṃ yathālābho daṭṭhabbo. <span class="bld">Ayaṃ pana chedeyevā</span>ti ettha tassa tassa paripuṇṇapañhassa tasmiṃ tasmiṃ sarūpadassanena vissajjane vissajjite pacchimakoṭṭhāsassa chedoti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa vā pana somanassindriyaṃ na uppajjati, tassa jīvitindriyaṃ na uppajjatīti? Vinā somanassena upapajjantānaṃ pavatte somanassavippayuttacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjati, no ca tesaṃ</span> <a name="M0.0160"></a><span class="bld"> jīvitindriyaṃ na uppajjatī</span>ti ettha ‘‘nirodhasamāpannānaṃ asaññasattāna’’nti avacanaṃ rūpajīvitindriyassa cakkhundriyādisamānagatikataṃ dīpeti. Tassa hi upapattiyaṃyeva uppādo vattabboti. ‘‘Vinā somanassena upapajjantāna’’nti ettha asaññasatte saṅgahetvā pavattivasena te ca nirodhasamāpannā ca na vuttā, anuppādopi panetassa cutiupapattīsveva vattabbo, na pavatteti. Pacchimakoṭṭhāsepi ‘‘sabbesaṃ cavantānaṃ, pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ somanassindriyañca na uppajjati jīvitindriyañca na uppajjatī’’ti evaṃ ‘‘sabbesaṃ cavantāna’’nti ettheva asaññasatte saṅgaṇhitvā pavattivasena te ca nirodhasamāpannā na ca vuttā. Yassayatthake ca nirodhasamāpannā na dassetabbā na gahetabbāti attho. Na hi ‘‘nirodhasamāpannāna’’nti vacanaṃ ‘‘asaññasattāna’’nti vacanaṃ viya okāsadīpakaṃ, nāpi ‘‘upekkhāsampayuttacittassa uppādakkhaṇe, sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe’’tiādivacanaṃ viya somanassindriyādīnaṃ anuppādakkhaṇadīpakaṃ, atha kho puggaladīpakamevāti.</p>
- <p class="bodytext">Atītakālabhede <span class="bld">suddhāvāsānaṃ upapatticittassa uppādakkhaṇe tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha jīvitindriyañca na uppajjitthā</span>ti ettha ‘‘upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘suddhāvāsaṃ upapajjantānaṃ, asaññasattānaṃ tesaṃ tattha somanassindriyañca na uppajjittha manindriyañca na uppajjitthā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.277) ettha viya ‘‘upapajjantāna’’nti vattabbanti? Na vattabbaṃ. Yathā hi somanassamanindriyānaṃ vasena upapajjantā puggalā upapatticittasamaṅgino honti, na evaṃ somanassajīvitindriyānaṃ vasena upapattisamaṅginoyeva honti. Jīvitindriyassa hi vasena yāva paṭhamarūpajīvitindriyaṃ dharati, tāva <a name="V0.0171"></a> upapajjantā nāma honti. Tadā ca dutiyacittato paṭṭhāya ‘‘jīvitindriyañca na uppajjitthā’’ti na sakkā vattuṃ arūpajīvitindriyassa uppajjitvā niruddhattā, tasmā ubhayaṃ uppādakkhaṇena nidassitaṃ. Yathā hi ‘‘na nirujjhitthā’’ti idaṃ lakkhaṇaṃ upapatticittassa dvīsu khaṇesu labbhamānaṃ sabbapaṭhamena upapatticittassa bhaṅgakkhaṇena nidassitaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Anāgatakālabhede uppajjissamāne sanniṭṭhānaṃ katvā aññassa ca uppajjissamānatāva pucchitā. Tattha yathā paccuppannakālabhede sanniṭṭhānasaṃsayabhedehi uppajjamānasseva gahitattā ‘‘yassa cakkhundriyādīni uppajjanti<a name="M0.0161"></a>, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjantī’’ti upapajjantasseva pucchitānaṃ upapattiyaṃyeva tesaṃ uppādo sambhavati, na aññattha, na evamidha ‘‘yassa cakkhundriyādīni uppajjissanti, upapajjantassa tassa jīvitindriyādīni uppajjissantī’’ti upapajjantasseva pucchitānaṃ tesaṃ upapattito aññattha uppādo na sambhavati, tasmā ‘‘yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa somanassindriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ. Evañca katvā nirodhavārepi ‘‘yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ. Na hi yassa cakkhundriyaṃ nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissati, api pacchimabhavikassa upekkhāsahagatapaṭisandhikassa. Na hi upapajjantassa tassa cutito pubbeva somanassindriyanirodho na sambhavatīti. Ettha hi paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho pucchitabbatthanissayo mādisova upapattiuppādindriyavā ubhayuppādindriyavā attho paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayoti evaṃ viya dutiyapucchāsu sanniṭṭhānatthameva niyameti, na tattheva pucchitabbaṃ anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ uppādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃsayatthanti. Yasmā cevaṃ sanniṭṭhānatthassa niyamo hoti, tasmā ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjissatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.281) vuttaṃ. Esa nayo nirodhavārepi.</p>
- <p class="bodytext">Paṭilome pana yathā anulome ‘‘uppajjissati nirujjhissatī’’ti uppādanirodhā anāgatā sarūpavasena vuttā, evaṃ avuttattā yathā tattha saṃsayapadena gahitassa indriyassa pavattiyampi uppādanirodhā cakkhundriyādimūlakesu yojitā, na evaṃ yojetabbā. Yathā hi uppādanirodhe atikkamitvā appatvā ca uppādanirodhā sambhavanti yojetuṃ, na evaṃ anuppādānirodhe <a name="V0.0172"></a> atikkamitvā appatvā ca anuppādānirodhā sambhavanti abhūtābhāvassa abhūtābhāvaṃ atikkamitvā appatvā ca sambhavānuppattito, abhūtuppādanirodhābhāvo ca paṭilome pucchito, tasmāssa visesarahitassa abhūtābhāvassa vattamānānaṃ uppādassa viya kālantarayogābhāvato yādisānaṃ cakkhādīnaṃ uppādanirodhābhāvena pucchitabbassa nissayo sanniṭṭhānena sannicchito, tannissayā tādisānaṃyeva upapatticutiuppādanirodhānaṃ jīvitādīnampi anuppādānirodhā saṃsayapadena <a name="M0.0162"></a> pucchitā hontīti ‘‘yassa cakkhundriyaṃ nuppajjissati, tassa somanassindriyaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti (yama. 3.indriyayamaka.308) ca, ‘‘yassa cakkhundriyaṃ na nirujjhissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatīti? Āmantā’’ti ca vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ye arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī’’tiādinā jīvitindriyaupekkhindriyādīsu viya vissajjananti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ ghānindriyaṃ na uppajjissati, no ca tesaṃ somanassindriyaṃ na uppajjissatī’’</span>ti ettha ye sopekkhapaṭisandhikā bhavissanti, te ‘‘ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissantī’’ti etena pacchimakoṭṭhāsavacanena taṃsamānalakkhaṇatāya saṅgahitāti ye somanassapaṭisandhikā bhavissanti, te eva vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhakathāyaṃ yesu ādimapotthakesu ‘‘atītānāgatavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti dhammayamake viya uppādakkhaṇātikkamavasena atthaṃ aggahetvā’’ti likhitaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ. Yesu pana potthakesu ‘‘paccuppannātītavāre suddhāvāsānaṃ upapatticittassa bhaṅgakkhaṇe manindriyañca nuppajjitthāti…pe… tasmiṃ bhave anuppannapubbavasena attho gahetabbo’’ti pāṭho dissati, so eva sundarataroti.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para435-482"></a><span class="paranum">435-482</span>. Pariññāvāre <a name="V0.0173"></a> <span class="bld">lokiyaabyākatamissakāni cā</span>ti dukkhasaccapariyāpannehi ekantapariññeyyehi lokiyaabyākatehi missakattā tāni upādāya manindriyādīnaṃ vedanākkhandhādīnaṃ viya pariññeyyatā ca vuttā. Yadi pariññeyyamissakattā pariññeyyatā hoti, kasmā dhammayamake ‘‘yo kusalaṃ dhammaṃ bhāveti, so abyākataṃ dhammaṃ parijānātī’’tiādinā abyākatapadena yojetvā yamakāni na vuttānīti? Yathā ‘‘kusalaṃ bhāvemi, akusalaṃ pajahāmī’’ti kusalākusalesu <a name="M0.0163"></a> bhāvanāpahānābhiniveso hoti, tathā ‘‘vedanākkhandho anicco, dhammāyatanaṃ anicca’’ntiādinā khandhādīsu parijānābhiniveso hoti, tattha vedanākkhandhādayo ‘‘anicca’’ntiādinā parijānitabbā, te ca vedanākkhandhādibhāvaṃ gahetvā parijānitabbā, na abyākatabhāvanti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā panettha dukkhasaccabhājanīye āgatassa domanassassa pahātabbatāva vuttā, na pariññeyyatā, nanu dukkhasaccapariyāpannā vedanākkhandhādayo kusalākusalabhāvena aggahitā kusalākusalāpi pariññeyyāti? Saccaṃ, yathā pana vedanākkhandhādibhāvo bhāvetabbapahātabbabhāvehi vināpi hoti, na evaṃ domanassindriyabhāvo pahātabbabhāvena vinā hotīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ domanassindriyassa pahātabbatāva idha vuttā, na pariññeyyabhāvassa abhāvatoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Akusalaṃ ekantato pahātabbamevā</span>ti etena pahātabbameva, na appahātabbanti appahātabbameva nivāreti, na pariññeyyabhāvanti daṭṭhabbaṃ. Aññindriyaṃ bhāvetabbaniṭṭhaṃ, na pana sacchikātabbaniṭṭhanti bhāvetabbabhāvo eva tassa gahitoti. <span class="bld">‘‘Dve puggalā’’</span>tiādi ‘‘cakkhundriyaṃ na parijānātī’’tiādikassa parato likhitabbaṃ uppaṭipāṭiyā likhitanti daṭṭhabbaṃ. Cakkhundriyamūlakañhi atikkamitvā domanassindriyamūlake idaṃ vuttaṃ ‘‘dve puggalā domanassindriyaṃ na pajahanti no ca aññindriyaṃ na bhāventī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.440).</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca puthujjano, aṭṭha ca ariyāti nava puggalā. Tesu puthujjano bhabbābhabbavasena duvidho, so ‘‘puthujjano’’ti āgataṭṭhānesu ‘‘cha puggalā cakkhundriyañca na parijānittha domanassindriyañca na pajahitthā’’tiādīsu ca abhinditvā gahito. ‘‘Ye puthujjanā maggaṃ paṭilabhissantī’’ti (yama. 1.saccayamaka.49, 51-52) <a name="V0.0174"></a> āgataṭṭhānesu ‘‘pañca puggalā cakkhundriyañca parijānissanti domanassindriyañca pajahissantī’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.451) ca bhabbo eva bhinditvā gahito. ‘‘Ye ca puthujjanā maggaṃ na paṭilabhissantī’’ti (yama. 1.saccayamaka.51) āgataṭṭhānesu ‘‘tayo puggalā domanassindriyañca nappajahissanti cakkhundriyañca na parijānissantī’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.455) ca abhabbo eva. Aggaphalasamaṅgī ca paṭhamaphalasamaṅgī arahā cāti duvidho. Sopi ‘‘arahā’’ti āgataṭṭhānesu ‘‘tayo puggalā anaññātaññassāmītindriyañca bhāvittha <a name="M0.0164"></a> domanassindriyañca pajahitthā’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.444) ca abhinditvā gahito. ‘‘Yo aggaphalaṃ sacchikarotī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.446) āgataṭṭhānesu ‘‘tayo puggalā domanassindriyaṃ pajahittha, no ca aññātāvindriyaṃ sacchikaritthā’’tiādīsu (yama. 3.indriyayamaka.444) ca paṭhamaphalasamaṅgī ca bhinditvā gahito. ‘‘Yo aggaphalaṃ sacchākāsī’’ti (yama. 3.indriyayamaka.443, 446) āgataṭṭhānesu itarovāti evaṃ puggalabhedaṃ ñatvā tattha tattha sanniṭṭhānena gahitapuggale niddhāretvā vissajjanaṃ yojetabbanti.</p>
- <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Yamakapakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.</p>
- <p class="chapter">Paṭṭhānapakaraṇa-mūlaṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dibbanti <a name="M0.0165"></a><a name="V0.0175"></a> kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyaṭṭhānādisakkāradānaggahaṇaṃ taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññayogānubhāvappattāya jutiyā jotanti, yathābhilāsitañca visayaṃ appaṭighātena gacchanti, yathicchitanipphādane sakkontīti vā <span class="bld">devā,</span> devanīyā vā taṃtaṃbyasananittharaṇatthikehi saraṇaṃ parāyaṇanti gamanīyā, abhitthavanīyā vā. Sobhāvisesayogena kamanīyāti vā <span class="bld">devā</span>. Te tividhā – sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Bhagavā pana niratisayāya abhiññākīḷāya, uttamehi dibbabrahmaariyavihārehi, saparasantānasiddhāya pañcavidhamāravijayicchānipphattiyā, cittissariyasattadhanādisammāpaṭipattiaveccappasādasakkāradānaggahaṇasaṅkhātena dhammasabhāvapuggalajjhāsayānurūpānusāsanīsaṅkhātena ca vohārātisayena, paramāya paññāsarīrappabhāsaṅkhātāya jutiyā, anopamāya ca ñāṇasarīragatiyā, māravijayasabbaññuguṇaparahitanipphādanesu <a name="V0.0176"></a> appaṭihatāya sattiyā ca samannāgatattā sadevakena lokena saraṇanti gamanīyato, abhitthavanīyato, bhattivasena kamanīyato ca sabbe te deve tehi guṇehi atikkanto atisayo vā devoti <span class="bld">devātidevo</span>. Sabbadevehi pūjanīyataro devoti vā <span class="bld">devātidevo,</span> visuddhidevabhāvaṃ vā sabbaññuguṇālaṅkāraṃ pattattā aññadevehi atirekataro vā devo <span class="bld">devātidevo. Devāna</span>nti upapattidevānaṃ tadā dhammapaṭiggāhakānaṃ. Sakkādīhi <span class="bld">devehi</span> pahārādaasurindādīhi <span class="bld">dānavehi</span> ca <span class="bld">pūjito</span>. Kāyavacīsaṃyamassa sīlassa indriyasaṃvarassa cittasaṃyamassa samādhissa ca paṭipakkhānaṃ accantapaṭippassaddhiyā <span class="bld">suddhasaṃyamo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Isisattamo</span>ti <a name="M0.0166"></a> catusaccāvabodhagatiyā isayoti saṅkhyaṃ gatānaṃ sataṃ pasatthānaṃ isīnaṃ atisayena santo pasatthoti attho. Vipassīādayo ca upādāya bhagavā ‘‘sattamo’’ti vutto. Yato viññāṇaṃ paccudāvattati, taṃ nāmarūpaṃ samudayanirodhanena nirodhesīti <span class="bld">nāmarūpanirodhano</span>. Atigambhīranayamaṇḍitadesanaṃ paṭṭhānaṃ nāma desesi pakaraṇanti sambandho.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ke pana te nayā, kiñca taṃ paṭṭhānaṃ nāmā’’ti nayidaṃ pucchitabbaṃ. Kasmā? Nidānakathāyaṃ paṭṭhānasamānane anulomādīnaṃ nayānaṃ paṭṭhānassa ca dassitattāti imamatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘sammāsambuddhena hi…pe… nāmāti hi vutta’’</span>nti tattha vuttaṃ aṭṭhakathāpāḷiṃ āhari. Tattha gāthātthaṃ aṭṭhakathādhippāyañca parato vaṇṇayissāmāti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭṭhānanāmattho pana tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho, imassa pakaraṇassa catuvīsatisamantapaṭṭhānasamodhānatā cettha vattabbā. Evañhi saṅkhepato paṭṭhāne ñāte vitthāro sukhaviññeyyo hotīti. Tattha ca nāmattho paṭhamaṃ vattabboti <span class="bld">‘‘tattha yesaṃ…pe… nāmattho tāva evaṃ veditabbo’’</span>ti vatvā sabbasādhāraṇassa paṭṭhānanāmasseva tāva atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘kenaṭṭhena paṭṭhāna’’</span>ntiādimāha<a name="V0.0177"></a>. <span class="bld">Pa-kāro hī</span>ti upasaggapadaṃ dasseti. So ‘‘pavibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamuntiādīsu viya nānappakāratthaṃ dīpeti. Nanu pakārehi vibhattā pavibhattāti pa-iti upasaggo pakāratthameva dīpeti, na nānappakāratthanti? Na, tesaṃ pakārānaṃ nānāvidhabhāvato. Atthato hi āpannaṃ nānāvidhabhāvaṃ dassetuṃ nānā-saddo vuttoti. Tattha ekassapi dhammassa hetuādīhi anekapaccayabhāvato ca ekekassa paccayassa anekadhammabhāvato ca nānappakārapaccayatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetupaccayādivasena vibhattattā</span>ti etena dhammasaṅgahādīsu vuttato kusalādivibhāgato sātisayavibhāgataṃ paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇaṃ <a name="M0.0167"></a> dasseti. <span class="bld">Goṭṭhā</span>ti vajā. <span class="bld">Paṭṭhitagāvo</span>ti gatagāvo. <span class="bld">Āgataṭṭhānasmi</span>nti mahāsīhanādasuttaṃ vadati. Pavattagamanattā etthāti vacanaseso. Atha vā gacchati etthāti gamanaṃ, sabbaññutaññāṇassa nissaṅgavasena pavattassa gamanattā gamanadesabhāvato ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti attho. Tattha aññehi gatimantehi atisayayuttassa gatimato gamanaṭṭhānabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘sabbaññutaññāṇassā’’</span>ti vuttaṃ. Tassa mahāvegassa purisassa papātaṭṭhānaṃ viya dhammasaṅgaṇīādīnaṃ sāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ imassa ca mahāpatho viya nirāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ dassento atisayayuttagamanaṭṭhānabhāvo paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tikāna</span>nti tikavasena vuttadhammānaṃ. <span class="bld">Samantā</span>ti anulomādīhi sabbākārehipi gatāni catuvīsati hontīti attho. Etasmiṃ atthe <span class="bld">catuvīsatisamantapaṭṭhānānī</span>ti ‘‘samantacatuvīsatipaṭṭhānānī’’ti vattabbe samantasaddassa parayogaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā <span class="bld">samantā cha cha hutvā</span>ti etena anulomādisabbakoṭṭhāsato tikādichachabhāvaṃ dasseti. Tena samantasaddo tikādichachapaṭṭhānavisesanaṃ hoti, na catuvīsativisesanaṃ, tasmā samantato paṭṭhānāni tāni catuvīsatīti katvā <span class="bld">‘‘catuvīsatisamantapaṭṭhānānī’’</span>ti vuttaṃ. Samantato vā dhammānulomāditikādipaṭiccavārādipaccayānulomādihetumūlakādippakārehi pavattāni paṭṭhānāni <span class="bld">samantapaṭṭhānāni,</span> anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hoti. Tāni pana catuvīsati honti. Tenevāha <span class="bld">‘‘imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetu ca so paccayo cā</span>ti iminā vacanena hetuno adhipatipaccayādibhūtassa ca gahaṇaṃ siyāti <a name="V0.0178"></a> taṃ nivārento āha <span class="bld">‘‘hetu hutvā paccayo’’</span>ti. Etenapi so eva doso āpajjatīti punāha <span class="bld">‘‘hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hotī’’</span>ti. Tena idha hetu-saddena dhammaggahaṇaṃ na kataṃ, atha kho dhammasattiviseso gahitoti dasseti. Tassa hi paccayasaddassa ca samānādhikaraṇataṃ sandhāya ‘‘hetu ca so paccayo cā’’ti, ‘‘hetu hutvā paccayo’’ti ca vuttaṃ. Evañca katvā parato pāḷiyaṃ ‘‘hetū hetusampayutta…pe… hetupaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.1) tena <a name="M0.0168"></a> tena hetubhāvādiupakārena tassa tassa dhammassa upakārattaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā, so tassa paccayo’’ti ‘‘mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo’’ticcevamādinā dhammappadhānaniddesena dhammato aññā dhammasatti nāma natthīti dhammeheva dhammasattivibhāvanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Idhāpi vā <span class="bld">hetu ca so paccayo cā</span>ti dhammeneva dhammasattiṃ dasseti. Na hi hetupaccayotiādiko uddeso kusalādiuddeso viya dhammappadhāno, atha kho dhammānaṃ upakārappadhānoti. <span class="bld">Etī</span>ti etassa attho vattatīti, tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Tenevāha – <span class="bld">‘‘tiṭṭhati vā uppajjati vā’’</span>ti. Koci hi paccayo ṭhitiyā eva hoti yathā pacchājātapaccayo, koci uppattiyāyeva yathā anantarādayo, koci ubhayassa yathā hetuādayoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upakārakalakkhaṇo</span>ti ca dhammena dhammasattiupakāraṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Hinoti patiṭṭhāti etthāti <span class="bld">hetu</span>. Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo mūla-saddo viya patiṭṭhatthoti daṭṭhabboti. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti <span class="bld">hetu. Ācariyāna</span>nti revatattheraṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tiādīhi (a. ni. 1.66-67) kusalabhāvassa yonisomanasikārapaṭibaddhatā siddhā hotīti āha <span class="bld">‘‘yonisomanasikārapaṭibaddho kusalabhāvo’’</span>ti. Eteneva akusalābyākatabhāvā kusalabhāvo viya na hetupaṭibaddhāti dassitaṃ hoti. Yaṃ paneke maññeyyuṃ ‘‘ahetukahetussa akusalabhāvo viya sahetukahetūnaṃ sabhāvatova kusalādibhāvo aññesaṃ taṃsampayuttānaṃ hetupaṭibaddho’’ti, tassa uttaraṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘yadi cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Alobho kusalo vā siyā abyākato vā,</span> yadi alobho sabhāvato kusalo, kusalattā abyākato na siyā. Atha abyākato, taṃsabhāvattā kusalo na siyā alobhasabhāvassa <a name="V0.0179"></a> adosattābhāvo viya. Yasmā pana ubhayathāpi so <a name="M0.0169"></a> hoti, tasmā yathā ubhayathā hontesu phassādīsu sampayuttesu hetupaṭibaddhakusalādibhāvaṃ pariyesatha, na sabhāvato, evaṃ hetūsupi kusalāditā aññapaṭibaddhā pariyesitabbā, na sabhāvatoti. Yaṃ vuttaṃ ‘‘sampayuttahetūsu sabhāvatova kusalādibhāvo’’ti, taṃ na yujjati, sā pana pariyesiyamānā yonisomanasikārādipaṭibaddhā hotīti hetūsu viya sampayuttesupi yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na hetupaṭibaddhoti siddhaṃ hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārabhitvāpī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddena imamatthaṃ dasseti – rūpāyatanādimatte yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ aṭṭhatvā ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti aniyamena sabbarūpāyatana…pe… dhammāyatanānañca ārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā na koci dhammo na hotīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Chandavato kiṃ nāma na sijjhatī’’tiādikaṃ purimābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtā jeṭṭhakabhūtā sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti, taṃsampayuttadhammā ca tesaṃ vase vattanti hīnādibhāvena tadanuvattanato, tena te adhipatipaccayā honti. Garukātabbampi ārammaṇaṃ tanninnapoṇapabbhārānaṃ paccavekkhaṇaassādamaggaphalānaṃ attano vase vattayamānaṃ viya paccayo hoti, tasmāyaṃ attādhīnānaṃ patibhāvena upakārakatā adhipatipaccayatāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manoviññāṇadhātūtiādi cittaniyamo</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbanaṃ, cutianantarā paṭisandhīti yassa yassa cittassa anantarā yaṃ yaṃ cittaṃ uppajjati, tassa tassa tadanantaruppādaniyamo taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassa purimapurimacittasseva vasena ijjhatīti dasseti. <span class="bld">Bhāvanābalena pana vāritattā</span>ti ettha yathā rukkhassa vekhe dinne pupphituṃ samatthasseva pupphanaṃ na hoti, agadavekhe pana apanīte tāyayeva samatthatāya pupphanaṃ hoti, evamidhāpi bhāvanābalena vāritattā samuṭṭhāpanasamatthasseva asamuṭṭhāpanaṃ, tasmiñca apagate tāyayeva samatthatāya samuṭṭhāpanaṃ hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato</span>ti upacayasantatiadhivacananiruttipadānaṃ viya saddatthamattato nānākaraṇaṃ, na vacanīyatthatoti <a name="M0.0170"></a> adhippāyo. Teneva <a name="V0.0180"></a> saddatthavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. Tattha purimapacchimānaṃ nirodhuppādantarābhāvato nirantaruppādanasamatthatā anantarapaccayabhāvo. Rūpadhammānaṃ viya saṇṭhānābhāvato paccayapaccayuppannānaṃ sahāvaṭṭhānābhāvato ca ‘‘idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriya’’nti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvā suṭṭhu anantarabhāvena uppādanasamatthatā samanantarapaccayatā.</p>
- <p class="bodytext">Uppādanasamatthatāti ca abyāpārattā dhammānaṃ yasmiṃ yadākāre niruddhe vattamāne vā sati taṃtaṃvisesavantā dhammā honti, tassa sova ākāro vuccatīti daṭṭhabbo. Dhammānaṃ pavattimeva ca upādāya kālavohāroti nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ asaññasattā cavantassa purimacutipacchimapaṭisandhīnañca nirodhuppādanirantaratāya kālantaratā natthīti daṭṭhabbā. Na hi tesaṃ antarā arūpadhammānaṃ pavatti atthi, yaṃ upādāya kālantaratā vucceyya, na ca rūpadhammappavatti arūpadhammappavattiyā antaraṃ karoti aññasantānattā. Rūpārūpadhammasantatiyo hi dve aññamaññaṃ visadisasabhāvattā aññamaññopakārabhāvena vattamānāpi visuṃyeva honti. Ekasantatiyañca purimapacchimānaṃ majjhe vattamānaṃ taṃsantatipariyāpannatāya antarakārakaṃ hoti. Tādisañca kañci nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ majjhe natthi, na ca abhāvo antarakārako hoti abhāvattāyeva, tasmā javanānantarassa javanassa viya, bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viya ca nirantaratā suṭṭhu ca anantaratā hotīti tathā uppādanasamatthatā nevasaññānāsaññāyatanacutīnampi daṭṭhabbā. Uppattiyā paccayabhāvo cettha anantarapaccayādīnaṃ pākaṭoti uppādanasamatthatāva vuttā. Paccuppannānaṃ pana dhammānaṃ pubbantāparantaparicchedena gahitānaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ alabhantānaṃ ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.5) anantarādipaccayabhāvo vuttoti na so uppattiyaṃyevāti viññāyati. Na hi kusalādiggahaṇaṃ viya paccuppannaggahaṇaṃ aparicchedaṃ, yato uppattimattasamaṅginoyeva ca gahaṇaṃ siyā, teneva ca atītattike paṭiccavārādayo na santīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppajjamānova</span> <a name="M0.0171"></a> <span class="bld">sahuppādabhāvenā</span>ti etthāpi uppattiyā paccayabhāvena pākaṭena ṭhitiyāpi paccayabhāvaṃ nidassetīti daṭṭhabbaṃ, paccayuppannānaṃ pana sahajātabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatāti.</p>
- <p class="bodytext">Attano upakārakassa upakārakatā <span class="bld">aññamaññapaccayatā,</span> upakārakatā ca aññamaññatāvaseneva <a name="V0.0181"></a> daṭṭhabbā, na sahajātādivasena. Sahajātādipaccayo hontoyeva hi koci aññamaññapaccayo na hoti, na ca purejātapacchājātabhāvehi upakārakassa upakārakā vatthukhandhā aññamaññapaccayā hontīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taruādīnaṃ pathavī viya</span> adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnaṃ, cakkhādayo ca cakkhuviññāṇādīnaṃ upakārakā <span class="bld">cittakammassa paṭādayo viya</span> nissayākārena khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadadhīnavuttitāya attano phalena nissito</span>ti yaṃ kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati. Tattha yo bhuso, taṃ upanissayoti niddhāreti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakato</span>ti ettha <span class="bld">pa</span>-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādane samatthabhāvena suṭṭhukatataṃ dīpeti. Tathā ca kataṃ attano santāne kataṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘attano santāne’’</span>ti. Karaṇañca duvidhaṃ nipphādanaṃ upasevanañcāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nipphādito vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">upasevito vā</span>ti etena kāyaallīyāpanavasena upabhogūpasevanaṃ vijānanādivasena ārammaṇūpasevanañca dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tena anāgatānampi cakkhusampadādīnaṃ ārammaṇūpasevanena yathāpaṭisevitānaṃ pakatūpanissayatā vuttā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pacchājātena vinā santānāvicchedahetubhāvaṃ agacchantānaṃ dhammānaṃ ye pacchājātākārena upakārakā, tesaṃ sā vippayuttākārādīhi visiṭṭhā upakārakatā <span class="bld">pacchājātapaccayatā,</span> tathā nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārakabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā <span class="bld">purejātapaccayatā,</span> evaṃ sabbattha paccayānaṃ paccayantarākāravisiṭṭhā upakārakatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gijjhapotakasarīrānaṃ</span> <a name="M0.0172"></a> <span class="bld">āhārāsācetanā viyā</span>ti etena manosañcetanāhāravasena pavattamānehi arūpadhammehi rūpakāyassa upatthambhitabhāvaṃ dasseti. Teneva ‘‘āhārāsā viyā’’ti avatvā cetanāgahaṇaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext">Kusalādibhāvena <a name="V0.0182"></a> attanā sadisassa payogena karaṇīyassa punappunaṃ karaṇaṃ pavattanaṃ <span class="bld">āsevanaṭṭho,</span> attasadisasabhāvatāpādanaṃ vāsanaṃ vā. <span class="bld">Ganthādīsu purimāpurimābhiyogo viyā</span>ti purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittappayogo</span> cittakiriyā, āyūhananti attho. Yathā hi kāyavacīpayogo viññatti, evaṃ cittappayogo cetanā. Sā tāya uppannakiriyatāvisiṭṭhe santāne sesapaccayasamāgame pavattamānānaṃ vipākakaṭattārūpānampi teneva kiriyabhāvena upakārikā hoti. Tassa hi kiriyabhāvassa pavattattā tesaṃ pavatti, na aññathāti. Sahajātānaṃ pana tena upakārikāti kiṃ vattabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirussāhasantabhāvenā</span>ti etena saussāhehi vipākadhammadhammehi kusalākusalehi sārammaṇādibhāvena sadisavipākabhāvaṃ dasseti. So hi vipākānaṃ payogena asādhetabbatāya payogena aññathā vā sesapaccayesu siddhesu kammassa kaṭattāyeva siddhito nirussāho santabhāvo hoti, na kilesavūpasamasantabhāvo, tathāsantasabhāvatoyeva bhavaṅgādayo duviññeyyā. Pañcadvārepi hi javanappavattiyā rūpādīnaṃ gahitatā viññāyati, abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā duviññeyyāyeva. <span class="bld">Nirussāhasantabhāvāyā</span>ti nirussāhasantabhāvatthāya. Etena tappaccayavataṃ avipākānampi vipākānukulaṃ pavattiṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Satipi janakatte upatthambhakattaṃ āhārānaṃ padhānakiccanti āha <span class="bld">‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’</span>ti. Upatthambhakattañhi satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhāpakarūpāhārassa ca hoti, asatipi catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassa, asati pana upatthambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upatthambhakattaṃ padhānaṃ. Janayamānopi hi <a name="M0.0173"></a> āhāro avicchedavasena upatthambhayamānoyeva janetīti upatthambhanabhāvo āhārabhāvoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhipatiyaṭṭhenā</span>ti ettha na adhipatipaccayadhammānaṃ viya pavattinivārake abhibhavitvā pavattanena garubhāvo adhipatiyaṭṭho, atha kho dassanādikiccesu cakkhuviññāṇādīhi jīvane jīvantehi sukhitādibhāve sukhitādīhi adhimokkhapaggahupaṭṭhānāvikkhepajānanesu anaññātaññassāmīti pavattiyaṃ ājānane aññātāvībhāve ca saddhādisahajātehīti evaṃ taṃtaṃkiccesu <a name="V0.0183"></a> cakkhādipaccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatā. Tesu tesu hi kiccesu cakkhādīnaṃ issariyaṃ tappaccayānañca tadanuvattanena tattha pavattīti. Itthipurisindriyānaṃ pana yadipi liṅgādīhi anuvattanīyatā atthi, sā pana na paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā yesaṃ paccayā honti, te tesaṃ anupālakaupatthambhakā atthi, avigatapaccayabhūtā ca honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci pakārena upakārakā honti, kevalaṃ pana yathāsakeheva paccayehi pavattamānānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃsahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā indriyatā ca tesaṃ vuccati, tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto. <span class="bld">Cakkhādayo arūpadhammānaṃyevā</span>ti ettha sukhadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānīti daṭṭhabbāni.</p>
- <p class="bodytext">Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānaṃ vitakkādīnaṃ vitakkanādivasena ārammaṇaṃ upagantvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ, cintanaṃ vā vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo byāpāro <span class="bld">upanijjhāyanaṭṭho. Ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvaya</span>nti sukhindriyadukkhindriyadvayaṃ ṭhapetvāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Sabbānipī’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘sattajhānaṅgānī’’</span>ti vacanena ajhānaṅgānaṃ upekkhācittekaggatānaṃ nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘satta jhānaṅgānī’’ti eteneva siddhe ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvaya’’nti kasmā vuttaṃ? Vedanābhedesu pañcasu sukhadukkhadvayassa ekantena ajhānaṅgattadassanatthaṃ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā. Satipi vā jhānaṅgavohāre vedanābhedadvayassa ekantena jhānapaccayattābhāvadassanatthaṃ. Upekkhācittekaggatānaṃ pana yadipi jhānapaccayattābhāvo atthi, jhānapaccayabhāvo pana na natthīti ‘‘sabbānipi satta jhānaṅgānī’’ti ettha gahaṇaṃ <a name="M0.0174"></a> kataṃ. Tattha ‘‘sabbānipī’’ti vacanaṃ sabbakusalādibhedasaṅgaṇhanatthaṃ, na pana sabbacittuppādagatasaṅgaṇhanatthanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato tato vā</span>ti sammā vā micchā vāti attho. <span class="bld">Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā ahetukacittesu na labbhantī</span>ti idaṃ ahetukacittesu na labbhanti, na sahetukacittesūti sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na ahetukacittesu lābhābhāvadassanatthanti. Evaṃ atthe gayhamāne ahetukacittesu katthaci kassaci lābho na vāritoti ettakameva viññāyeyya, na savitakkāhetukacittesu jhānapaccayasseva alābhābhāvadassanatthaṃ katanti. Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthe pana imasmiṃ vacane savitakkāhetukacittesu jhānapaccayassa lābhābhāvo āpajjati, tasmā yena alābhena dhammasaṅgaṇiyaṃ manodhātuādīnaṃ saṅgahasuññatavāresu jhānaṃ na uddhaṭaṃ<a name="V0.0184"></a>, taṃ alābhaṃ sandhāya esa jhānapaccayassapi ahetukacittesu alābho vuttoti veditabbo. Yathā hi sahetukesu vitakkādīnaṃ sahajāte saṃkaḍḍhitvā ekattagatabhāvakaraṇaṃ upanijjhāyanabyāpāro balavā, na tathā ahetukacittesu hoti. Imasmiṃ pana pakaraṇe dubbalampi upanijjhāyanaṃ yadipi kiñcimattampi atthi, tena upakārakatā hotīti savitakkāhetukacittesupi jhānapaccayo vuttova, tasmā ye evaṃ paṭhanti ‘‘na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇaahetukacittesu labbhantī’’ti, tesaṃ so pāṭho sundarataro, imassa pakaraṇassāyaṃ atthavaṇṇanā, na dhammasaṅgaṇiyāti.</p>
- <p class="bodytext">Samaṃ pakārehi yuttatāya ekībhāvopagamena viya upakārakatā <span class="bld">sampayuttapaccayatā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yuttānampi sataṃ vippayuttabhāvena nānattūpagamena upakārakatā vippayuttapaccayatā. Na hi vatthusahajātapacchājātavasena ayuttānaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇādibhāvena upakārakānaṃ vippayuttānaṃ vippayuttapaccayatā atthīti. Rūpānaṃ pana rūpehi satipi avinibbhoge vippayogoyeva natthīti na tesaṃ <span class="bld">vippayuttapaccayatā</span>. Vuttañhi ‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’ti (dhātu. 3).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccuppannalakkhaṇenā</span>ti <a name="M0.0175"></a> paccuppannasabhāvena. Tena ‘‘atthi me pāpakammaṃ kata’’nti (pārā. 38), ‘‘atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno’’ti (pu. pa. mātikā 4.24) ca evamādīsu vuttaṃ nibbattaupalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāvaṃ nivāreti. Satipi janakatte upatthambhakappadhānā atthibhāvena upakārakatāti āha <span class="bld">‘‘upatthambhakattenā’’</span>ti. Idañca upatthambhakattaṃ vatthārammaṇasahajātādīnaṃ sādhāraṇaṃ atthibhāvena upakārakattaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ārammaṇe phusanādivasena vattamānānaṃ phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hoti, asati pana hoti, tena natthibhāvena upakārakatā <span class="bld">natthipaccayatā</span>. Satipi purimataracittānaṃ natthibhāve na tāni natthibhāvena upakārakāni, anantarameva pana attano atthibhāvena pavattiokāsaṃ alabhamānānaṃ natthibhāvena pavattiokāsaṃ dadamānaṃ viya upakārakaṃ hotīti <span class="bld">‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca abhāvamattena upakārakatā okāsadānaṃ <span class="bld">natthipaccayatā,</span> sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ <a name="V0.0185"></a> sabhāvavigamena upakārakatā <span class="bld">vigatapaccayatā,</span> natthitā ca nirodhānantarasuññatā, vigatatā nirodhappattatā, ayametesaṃ viseso, tathā atthitāya sasabhāvato upakārakatā <span class="bld">atthipaccayatā,</span> sabhāvāvigamena nirodhassa appattiyā upakārakatā <span class="bld">avigatapaccayatā</span>ti paccayabhāvaviseso dhammāvisesepi veditabbo. Dhammānañhi sattivisesaṃ sabbaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā tathāgatena catuvīsatipaccayavisesā vuttāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃvisesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayehi tadabhisamayāya yogo kātabbo.</p>
- <p class="bodytext">Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato nāmadhammekadesatā anantarādīnaṃ natthīti <span class="bld">‘‘nāmadhammāvā’’</span>ti vatvā na kevalaṃ paccayapaccayuppannabhāve bhajantānaṃ catunnaṃyeva khandhānaṃ nāmatā, atha kho nibbānañca nāmamevāti dassento <span class="bld">‘‘nibbānassa asaṅgahitattā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Purejātapaccayo rūpekadeso</span>ti ettha ekadesavacanena rūparūpato <a name="M0.0176"></a> aññaṃ vajjeti, rūparūpaṃ pana kusalattike anāgatampi purejātapaccayabhāvena aññattha āgatameva. Vuttañhi ‘‘anidassanaappaṭigho dhammo anidassanaappaṭighassa dhammassa purejātapaccayena paccayo – ārammaṇapurejātaṃ, vatthupurejātaṃ. Ārammaṇapurejātaṃ vatthuṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ āpodhātuṃ kabaḷīkāraṃ āhāraṃ aniccato…pe… domanassaṃ uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 2.22.39).</p>
- <p class="centered">Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayaniddeso</p>
- <p class="subhead">1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Yo hetupaccayoti uddiṭṭho, so evaṃ veditabbo</span>ti etena hetusaṅkhātassa paccayadhammassa hetusampayuttakataṃsamuṭṭhānarūpasaṅkhātānaṃ paccayuppannānaṃ hetupaccayena paccayabhāvo hetupaccayoti uddiṭṭhoti. Yo pana hetubhāvena yathāvutto paccayadhammo yathāvuttānaṃ paccayuppannānaṃ paccayo hoti, so hetupaccayoti uddiṭṭhoti veditabboti dasseti. Ubhayathāpi hetubhāvena upakārakatā hetupaccayoti uddiṭṭhoti dassitaṃ hoti. Esa nayo sesapaccayesupi. Upakārakatā pana dhammasabhāvo <a name="V0.0186"></a> eva, na dhammato aññā atthīti. Tathā tathā upakārakaṃ taṃ taṃ dhammaṃ dassento hi bhagavā taṃ taṃ upakārakataṃ dassetīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetū hetusampayuttakāna</span>nti ettha paṭhamo <span class="bld">hetu</span>-saddo paccattaniddiṭṭho paccayaniddeso. Tena etassa hetubhāvena upakārakatā hetupaccayatāti dasseti. Dutiyo paccayuppannavisesanaṃ. Tena na yesaṃ kesañci sampayuttakānaṃ hetupaccayabhāvena paccayo hoti, atha kho hetunā sampayuttānamevāti dasseti. Nanu ca sampayuttasaddassa sāpekkhattā dutiye hetusadde avijjamānepi aññassa apekkhitabbassa aniddiṭṭhattā attanāva sampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayoti ayamattho viññāyatīti? Nāyaṃ ekanto. Hetusaddo hi paccattaniddiṭṭho ‘‘hetupaccayena paccayo’’ti ettheva byāvaṭo yadā gayhati<a name="M0.0177"></a>, tadā sampayuttavisesanaṃ na hotīti sampayuttā avisiṭṭhā ye keci gahitā bhaveyyunti evaṃ sampayuttasaddena attani eva byāvaṭena hetusaddena visesanena vinā yesaṃ kesañci sampayuttānaṃ gahaṇaṃ hotīti taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘athāpi…pe… attho bhaveyyā’’</span>ti āha. Nanu yathā ‘‘arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.15), ‘‘arūpino indriyā sampayuttakāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.16) ca vutte dutiyena āhāraggahaṇena indriyaggahaṇena ca vināpi āhārindriyasampayuttakāva gayhanti, evamidhāpi siyāti? Na, āhārindriyāsampayuttassa abhāvato. Vajjetabbābhāvato hi tattha dutiyaāhārindriyaggahaṇe asatipi taṃsampayuttakāva gayhantīti taṃ na kataṃ, idha pana vajjetabbaṃ atthīti vattabbaṃ dutiyaṃ hetuggahaṇanti.</p>
- <p class="bodytext">Evampi <span class="bld">hetū hetusampayuttakāna</span>nti ettha hetusampayuttakānaṃ so eva sampayuttakahetūti visesanassa akatattā yo koci hetu yassa kassaci hetusampayuttakassa hetupaccayena paccayoti āpajjatīti? Nāpajjati, paccattaniddiṭṭhasseva hetussa puna sampayuttavisesanabhāvena vuttattā, etadatthameva ca vināpi dutiyena hetusaddena hetusampayuttabhāve siddhepi tassa gahaṇaṃ kataṃ. Atha vā asati dutiye hetusadde hetusampayuttakānaṃ hetupaccayena paccayo, na pana hetūnanti evampi gahaṇaṃ siyāti tannivāraṇatthaṃ so vutto, tena hetusampayuttabhāvaṃ ye labhanti, tesaṃ sabbesaṃ hetūnaṃ aññesampi hetupaccayena paccayoti dassitaṃ hoti. Yasmā pana hetujhānamaggā patiṭṭhāmattādibhāvena nirapekkhā, na āhārindriyā viya sāpekkhā eva, tasmā etesveva dutiyaṃ hetādiggahaṇaṃ kataṃ. Āhārindriyā pana āharitabbaisitabbāpekkhā eva, tasmā <a name="V0.0187"></a> te vināpi dutiyena āhārindriyaggahaṇena attanā eva āharitabbe ca isitabbe ca āhārindriyabhūte aññe ca sampayuttake paricchindantīti taṃ tattha na kataṃ, idha ca dutiyena hetuggahaṇena paccayuppannānaṃ hetunā paccayabhūteneva sampayuttānaṃ hetūnaṃ aññesañca paricchinnattā puna visesanakiccaṃ natthīti <span class="bld">pañhāvāre</span> ‘‘kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’ntiādīsu (paṭṭhā. 1.1.401) dutiyaṃ hetuggahaṇaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niddisitabbassa</span> <a name="M0.0178"></a> <span class="bld">apākaṭattā</span>ti taṃ-saddo purimavacanāpekkho vuttasseva niddeso ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakāna’’ntiādīsu (paṭṭhā. 1.1.2) purimavacanena niddisitabbe pākaṭībhūte eva pavattati. Ettha ca paccattaniddiṭṭho hetusaddo ‘‘hetupaccayena paccayo’’ti ettha byāvaṭo sampayuttasaddena viya taṃ-saddenapi anapekkhanīyo añño ca koci niddisitabbappakāsako vutto natthi, tasmā ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti ca na vuttanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Hetusampayuttakāna’’</span>nti iminā pana paccayuppannavacanena asamattena paccayuppannavacanantarāpekkhena pubbe vuttena taṃ-saddena niddisitabbaṃ pākaṭīkataṃ, tena <span class="bld">‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’</span>nti ettha taṃgahaṇaṃ katanti. Kiṃ pana tasmiṃ hetusampayuttakasadde taṃ-saddena niddisitabbaṃ pākaṭībhūtanti? Yehi hetūhi sampayuttā ‘‘hetusampayuttakā’’ti vuttā, te hetū ceva sampayuttakavisesanabhūtā tabbisesitā ca hetusampayuttakā. Tenāha <span class="bld">‘‘te hetū cevā’’</span>tiādi. Aññathā ‘‘te hetū cevā’’ti etassa paccattaniddiṭṭhena hetusaddena sambandhe sati yathā idha teneva taṃ-saddena niddisitabbā pākaṭā, evaṃ pubbepi bhavituṃ arahantīti ‘‘niddisitabbassa apākaṭattā ‘taṃsampayuttakāna’nti na vutta’’nti idaṃ na yujjeyyāti. Duvidhampi vā hetuggahaṇaṃ apanetvā taṃsaddavacanīyataṃ codeti pariharati ca. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānāna</span>nti ca hetusamuṭṭhānānanti yuttaṃ. Hetū hi paccayāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittajarūpaṃ ajanayamānāpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena janayamānāpi. Yadi ‘‘cittasamuṭṭhānāna’’nti vacanena paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpassa aggahaṇato taṃ na vuttaṃ, sahajātapaccayavibhaṅge cittacetasikānaṃ tassa kaṭattārūpassa paccayabhāvo na vutto bhaveyya. Yadi ca tattha cittasamuṭṭhānānaṃ paccayabhāvena taṃsamānalakkhaṇānaṃ kaṭattārūpānampi paccayabhāvo nidassito, evamidhāpi bhavitabbaṃ. ‘‘Cittasamuṭṭhānāna’’nti pana avatvā ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti vacanaṃ cittasamuṭṭhānānaṃ <a name="V0.0188"></a> sabbacittacetasikasamuṭṭhānatādassanatthaṃ. Evaṃpakārena hi taṃsamuṭṭhānavacanena tattha tattha vuttaṃ samuṭṭhānavacanaṃ visesitaṃ hoti. Nanu ‘‘cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānāna’’nti vacanena cittasamuṭṭhānānaṃ cittacetasikasamuṭṭhānatā vuttāti? Na vuttā. Cittacetasikānaṃ paccayabhāvo eva hi tattha vuttoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittapaṭibaddhavuttitāyā</span>ti <a name="M0.0179"></a> eteneva hetuādipaṭibaddhatañca dasseti. ‘‘Yañca, bhikkhave, ceteti, yañca pakappeti, yañca anuseti, ārammaṇametaṃ hoti, viññāṇassa ṭhitiyā ārammaṇe sati patiṭṭhā viññāṇassa hoti, tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe viruḷhe nāmarūpassa avakkanti hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti (saṃ. ni. 2.39) imasmimpi sutte paṭisandhināmarūpassa viññāṇapaccayatā vuttāti āha <span class="bld">‘‘tasmiṃ patiṭṭhite’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Purimatarasiddhāya pathaviyā bījapatiṭṭhānaṃ viya purimatarasiddhe kamme tannibbattasseva viññāṇabījassa patiṭṭhānaṃ kammassa kaṭattā uppattīti vuttaṃ hoti. Tenāha – <span class="bld">‘‘kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bīja’’</span>nti. Kassa pana taṃ khettaṃ bījañcāti? Nāmarūpaṅkurassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayañca panattho</span>ti paṭisandhiyaṃ kammajarūpānaṃ cittapaṭibaddhavuttitā. <span class="bld">Okāsavasenevā</span>ti nāmarūpokāsavaseneva. So hi tassa atthassa okāsoti. <span class="bld">Vatthurūpamattampī</span>ti vadanto vatthurūpassa upatthambhakānaṃ sesarūpānampi tadupatthambhakabhāveneva arūpadhammānaṃ paccayabhāvaṃ dasseti, sahabhavanamattaṃ vā. Tattha kāyabhāvādikalāpānaṃ katthaci abhāvato katthaci abhāvābhāvato ‘‘vatthurūpamattampi vinā’’ti āha. <span class="bld">Sassāmike</span>ti etasseva visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘sarājake’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato</span>ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu tesaṃ paccayabhāvappasaṅgoyeva natthi ‘‘hetū sahajātāna’’nti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.1) vacanato. Na hi yesaṃ hetū sahajātapaccayo na honti, tāni hetusahajātāni nāma honti. Yadi siyuṃ, ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajāto abyākato dhammo uppajjati na hetupaccayā’’tiādi ca labbheyya, na pana labbhati, tasmā na tāni hetusahajātānīti? Saccametaṃ, yo pana hetūhi samānakāluppattimattaṃ gahetvā hetusahajātabhāvaṃ maññeyya, tassāyaṃ pasaṅgo atthīti idaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Bhagavā pana vacanānaṃ lahugarubhāvaṃ na gaṇeti, bodhaneyyānaṃ pana ajjhāsayānurūpato dhammasabhāvaṃ <a name="V0.0189"></a> avilomento tathā tathā desanaṃ niyāmetīti na katthaci akkharānaṃ bahutā vā appatā vā codetabbāti.</p>
- <p class="centered">Hetupaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Uppajjanakkhaṇeyevā</span>ti <a name="M0.0180"></a> etena vattamānakkhaṇekadesena sabbaṃ vattamānakkhaṇaṃ gayhatīti daṭṭhabbaṃ. Na hi uppajjanakkhaṇeyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpādīni ārammaṇapaccayo, atha kho sabbasmiṃ vattamānakkhaṇeti. Tena ālambiyamānānampi rūpādīnaṃ cakkhuviññāṇādivattamānatāya pure pacchā ca vijjamānānaṃ ārammaṇapaccayattābhāvaṃ dasseti, ko pana vādo anālambiyamānānaṃ. <span class="bld">Na ekato hontī</span>ti nīlādīni sabbarūpāni saha na honti, tathā saddādayopīti attho. ‘‘Yaṃ ya’’nti hi vacanaṃ rūpādīni bhindatīti. Tattha purimenatthena ‘‘uppajjantī’’ti vacanena ārammaṇapaccayabhāvalakkhaṇadīpanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ yaṃ dhamma’’</span>ntiādi vuttanti dasseti, pacchimena ‘‘yaṃ ya’’nti vacanena rūpādibhedadīpanatthanti. <span class="bld">‘‘Yaṃ yaṃ vā panārabbhā’’</span>ti etassa vaṇṇanāyaṃ dassitasabbārammaṇādivasena vā idhāpi attho gahetabboti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vutta</span>nti yathā nadīpabbatānaṃ sandanaṃ ṭhānañca pavattaṃ avirataṃ avicchinnanti sandanti tiṭṭhantīti vattamānavacanaṃ vuttaṃ, evaṃ ‘‘ye ye dhammā’’ti atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbasaṅgahasamudāyavasena gahitattā tesaṃ uppajjanaṃ pavattanaṃ aviratanti uppajjantīti vattamānavacanaṃ vuttanti adhippāyo. Ime pana na hetādipaccayā sabbepi atītānāgatānaṃ honti. Na hi atīto ca anāgato ca atthi, yassete paccayā siyuṃ. Evañca katvā atītattike atītānāgatānaṃ na koci paccayo vutto, tasmā idhāpi ‘‘uppajjantī’’ti vacanena yesaṃ rūpādayo ārammaṇadhammā ārammaṇapaccayā honti, te paccuppannāva dassitāti daṭṭhabbā. Tesu hi dassitesu atītānāgatesu taṃtaṃpaccayā ahesuṃ bhavissanti cāti ayamattho dassito hoti, na pana taṃtaṃpaccayavantatā. Paccayavanto hi paccuppannāyevāti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0190"></a> ca <span class="bld">‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’</span>ti ekavacananiddesaṃ katvā puna <span class="bld">‘‘te te dhammā’’</span>ti bahuvacananiddeso ‘‘yaṃ ya’’nti vuttassa ārammaṇadhammassa anekabhāvopi atthīti dassanattho. Cattāro hi khandhā saheva ārammaṇapaccayā honti, te sabbepi ārabbha uppajjamānampi tesu ekekaṃ ārabbha uppajjamānaṃ na na hoti, tasmā vedanādīsu phassādīsu ca ekekassapi ārammaṇapaccayabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ ya’’</span>nti vuttaṃ, sabbesaṃ ekacittuppādapariyāpannānaṃ <a name="M0.0181"></a> ārammaṇapaccayabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘te te’’</span>ti. Tattha yo ca rūpādiko ekekova yaṃyaṃ-saddena vutto, ye ca aneke phassādayo ekekavasena yaṃyaṃ-saddena vuttā, te sabbe gahetvā ‘‘te te’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā yasmiṃ kāle ārabbha uppajjanti, tasmiṃ kāle nīlādīsu cittuppādesu ca ekekameva ārabbha uppajjantīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ ya’’</span>nti vuttaṃ, te pana ālambiyamānā rūpārammaṇadhammā ca aneke, tathā saddādiārammaṇadhammā cāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘te te’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānārammaṇaṃ kāmāvacararūpāvacarakusalassa apariyāpannato kusalavipākassa kāmāvacararūpāvacarakiriyassa cāti imesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hotī</span>ti idaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena khandhapaṭibaddhānussaraṇakāle nibbānampi rūpāvacarakusalakiriyānaṃ ārammaṇaṃ hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ. Evaṃ sati yathā ‘‘appamāṇā khandhā pubbenivāsānussatiñāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.58) vuttaṃ, evaṃ ‘‘nibbāna’’nti ca vattabbaṃ siyā, na ca taṃ vuttaṃ. Na hi nibbānaṃ pubbe nivuṭṭhaṃ asaṅkhatattā, na ca pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe nivuṭṭhesu appamāṇakkhandhesu ñātesu nibbānajānane na tena payojanaṃ atthi. Yathā hi cetopariyañāṇaṃ cittaṃ vibhāventameva cittārammaṇajānanassa kāmāvacarassa paccayo hoti, evamidampi appamāṇakkhandhe vibhāventameva tadārammaṇajānanassa kāmāvacarassa paccayo hotīti. Diṭṭhanibbānoyeva ca pubbe nivuṭṭhe appamāṇakkhandhe anussarati, tena yathādiṭṭhameva nibbānaṃ tesaṃ khandhānaṃ ārammaṇanti daṭṭhabbaṃ, na pana pubbenivāsānussatiñāṇena tadārammaṇavibhāvanaṃ kātabbaṃ. Vibhūtameva hi taṃ tassāti. Evaṃ anāgataṃsañāṇepi yathārahaṃ yojetabbaṃ, tasmā nibbānaṃ na kassaci rūpāvacarassa ārammaṇanti ‘‘catunnaṃ rāsīna’’nti vattuṃ yuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Dhura</span>nti <a name="M0.0182"></a><a name="V0.0191"></a> dhuraggāhaṃ. <span class="bld">Jeṭṭhaka</span>nti seṭṭhaṃ. <span class="bld">Chandādhipati chandasampayuttakāna</span>nti ettha purimachandassa samānarūpena tadanantaraṃ niddiṭṭhena taṃsambandhena chandasaddeneva paccayabhūtassa chandassa sampayuttakavisesanabhāvo dassito hotīti ‘‘chandādhipati sampayuttakāna’’nti avatvā ‘‘chandasampayuttakāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaresupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Garukāracittīkāravasena vā</span>ti kusalābyākatānaṃ pavattiṃ dasseti. Aladdhaṃ <span class="bld">laddhabbaṃ,</span> laddhaṃ <span class="bld">avijahitabbaṃ</span>. Yena vā vinā na bhavitabbaṃ, taṃ <span class="bld">laddhabbaṃ,</span> tassevattho <span class="bld">avijahitabba</span>nti. <span class="bld">Anavaññāta</span>nti avaññātampi adosadassitāya assādanena anavaññātaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext">Micchattaniyatā appanāsadisā mahābalā vinā adhipatinā nuppajjantīti <span class="bld">‘‘ekantenevā’’</span>ti āha. Kammakilesāvaraṇabhūtā ca te saggāvaraṇā ca maggāvaraṇā ca paccakkhasaggānaṃ kāmāvacaradevānampi uppajjituṃ na arahanti, ko pana vādo rūpārūpīnanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāvacarādibhedato pana tividho kiriyārammaṇādhipati lobhasahagatākusalasseva ārammaṇādhipatipaccayo hotī</span>ti idaṃ parasantānagatānaṃ sārammaṇadhammānaṃ ‘‘ajjhattārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo’’ti etassa abhāvato ‘‘bahiddhārammaṇo dhammo bahiddhārammaṇassā’’ti ettha ca ārammaṇādhipatino anuddhaṭattā adhipatipaccayatā natthīti viññāyamānepi ‘‘bahiddhā khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādivacanaṃ (paṭṭhā. 2.20.31) nissāya arahato kiriyadhammā puthujjanādīhi garuṃ katvā assādiyantīti iminā adhippāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sanidassanasappaṭighā khandhā’’tiādīsu (paṭṭhā. 2.22.30) viya khandhasaddo rūpe eva bhavituṃ arahatīti vicāritametaṃ. Puthujjanādikāle vā anāgate kiriyadhamme garuṃ katvā assādanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ‘‘Nevavipākanavipākadhammadhamme khandhe garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.3.96) kiriyadhammā rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayo honteva, te ca ‘‘atītārammaṇe anāgate khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādivacanato <a name="M0.0183"></a> (paṭṭhā. 2.19.23) anāgatā tebhūmakāpi adhipatipaccayo hontīti. Āvajjanakiriyasabbhāvato pana idampi vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Yathā <a name="V0.0192"></a> okāsadānavisesabhāvena natthivigatā vuttā, na evaṃ anantarasamanantarā, ete pana cittaniyāmahetuvisesabhāvena vuttā, tasmā taṃ cittaniyāmahetuvisesabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘cakkhuviññāṇadhātū’’</span>tiādinā dhātuvasena kusalādivasena ca niddesamāha. Tattha ‘‘manoviññāṇadhātu manoviññāṇadhātuyā’’ti vutte paccayapaccayuppannaviseso na viññāyatīti ‘‘purimā purimā pacchimāya pacchimāyā’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati dhātuvisesena cittavisese dassanaṃ yaṃ kātuṃ āraddho, taṃ vocchijjeyya. ‘‘Manoviññāṇadhātu manodhātuyā’’ti idampi na sakkā vattuṃ niyāmābhāvato, ‘‘manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyā’’ti ca tatheva na sakkā. Na hi manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyāyeva anantarapaccayoti niyāmo atthi, tasmā pākaṭā pañcaviññāṇadhātuyo ādiṃ katvā yāva dhātuvisesaniyāmo atthi, tāva nidassanena nayaṃ dassetvā puna niravasesadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘purimā purimā kusalā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sadisakusalāna</span>nti vedanāya vā hetūhi vā sadisakusalānaṃ anurūpakusalānanti vā attho. Tena bhūmibhinnānampi paccayabhāvo vutto hoti. <span class="bld">Bhavaṅga</span>ggahaṇena kusalākusalamūlakesu cutipi gahitāti daṭṭhabbaṃ, abyākatamūlake tadārammaṇampi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāvacarakiriyāvajjanassā</span>ti kāmāvacarakiriyāya āvajjanassāti āvajjanaggahaṇena kāmāvacarakiriyaṃ visesetīti daṭṭhabbaṃ. Kāmāvacaravipāko kāmāvacarakiriyarāsissa ca anantarapaccayo hoti, honto ca āvajjanassevāti ayañhettha adhippāyo. Āvajjanaggahaṇeneva cettha voṭṭhabbanampi gahitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. ‘‘Aññamaññassāti <a name="M0.0184"></a> añño aññassā’’ti porāṇapāṭho. Pāḷiyaṃ pana ‘‘aññamaññaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti ettha vuttassa ‘‘aññamañña’’nti imassa attho vattabbo<a name="V0.0193"></a>, na avuttassa ‘‘aññamaññassā’’ti imassa, na ca samānatthassapi saddantarassa atthe vutte saddantarassa attho vutto hoti, tasmā <span class="bld">‘‘aññamaññanti añño aññassā’’</span>ti paṭhanti. Okkantīti pañcavokārapaṭisandhiyeva vuccati, na itarāti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘pañcavokārabhave paṭisandhikkhaṇe’’</span>ti. <span class="bld">Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammāna</span>nti idaṃ yadipi pubbe ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti vuttaṃ, tathāpi na tena khaṇantare paccayabhāvo rūpīnaṃ nivāritoti tannivāraṇatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kañci kāle</span>ti keci kismiñci kāleti vā attho. Tena rūpino dhammā keci vatthubhūtā kismiñci paṭisandhikāleti rūpantarānaṃ vatthussa ca kālantare arūpīnaṃ sahajātapaccayaṃ pubbe anivāritaṃ nivāreti. Evañca katvā ‘‘kañci kāla’’nti vā ‘‘kismiñci kāle’’ti vā vattabbe vibhattivipallāso kato. Tena hi ‘‘kañcī’’ti upayogekavacanaṃ <span class="bld">‘‘rūpino dhammā’’</span>ti etena saha sambandhena paccattabahuvacanassa ādeso, <span class="bld">‘‘kāle’’</span>ti iminā sambandhena bhummekavacanassāti viññāyati. Purimena ca <span class="bld">‘‘eko khandho vatthu ca tiṇṇannaṃ khandhāna’’</span>ntiādinā nāmasahitasseva vatthussa ‘‘nāmassa paccayo’’ti vattabbatte āpanne etena kevalasseva tathā vattabbataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo na aññamaññavasenā</span>ti labbhamānepi katthaci aññamaññasahajātapaccayabhāve vacanena asaṅgahitattā tassa evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Catusamuṭṭhānikassa rūpassa</span> ekadesabhūte <span class="bld">kammasamuṭṭhānarūpe</span> samudāyekadesavasena sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ, niddhāraṇe vā.</p>
- <p class="centered">Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Nissayapaccayaniddese ‘‘rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kismiñci kāle’’ti idaṃ na labbhati. Yaṃ panettha labbhati ‘‘rūpino dhammā kecī’’ti, tattha <a name="M0.0185"></a> te eva dhamme dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhāyatana’’</span>ntiādi vuttanti. <span class="bld">‘‘Vatthurūpaṃ pañcavokārabhave’’</span>ti vuttattā <span class="bld">‘‘ṭhapetvā āruppavipāka’’</span>nti <a name="V0.0194"></a> idaṃ na vattabbanti ce? Na, ‘‘tebhūmakavipākassā’’ti vutte pañcavokārabhave anuppajjanakaṃ ṭhapetabbaṃ ajānantassa tassa pakāsetabbattā.</p>
- <p class="centered">Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Te tayopi rāsayo</span>ti upanissaye tayo anekasaṅgāhakatāya rāsayoti vadati. Etasmiṃ pana upanissayaniddese ye purimā yesaṃ pacchimānaṃ anantarūpanissayā honti, te tesaṃ sabbesaṃ ekanteneva honti, na kesañci kadāci, tasmā yesu padesu anantarūpanissayo saṅgahito, tesu ‘‘kesañcī’’ti na sakkā vattunti na vuttaṃ. Ye pana purimā yesaṃ pacchimānaṃ ārammaṇapakatūpanissayā honti, te tesaṃ na sabbesaṃ ekantena honti, yesaṃ uppattipaṭibāhikā paccayā balavanto honti, tesaṃ na honti, itaresaṃ honti. Tasmā yesu padesu anantarūpanissayo na labbhati, tesu ‘‘kesañcī’’ti vuttaṃ. Siddhānaṃ paccayadhammānaṃ yehi paccayuppannehi akusalādīhi bhavitabbaṃ, tesaṃ kesañcīti ayañcettha attho, na pana avisesena akusalādīsu kesañcīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimā purimā kusalā…pe… abyākatānaṃ dhammāna</span>nti yesaṃ upanissayapaccayena bhavitabbaṃ, tesaṃ abyākatānaṃ pacchimānanti daṭṭhabbaṃ. Na hi rūpābyākataṃ upanissayaṃ labhatīti. Kathaṃ? Ārammaṇānantarūpanissaye tāva na labhati anārammaṇattā pubbāparaniyamena appavattito ca, pakatūpanissayañca na labhati acetanena rūpasantānena pakatassa abhāvato. Yathā hi arūpasantānena saddhādayo nipphāditā utubhojanādayo ca upasevitā, na evaṃ rūpasantānena. Yasmiñca utubījādike kammādike ca sati rūpaṃ pavattati, na taṃ tena pakataṃ hoti. Sacetanasseva hi uppādanupatthambhanupayogādivasena cetanaṃ pakappanaṃ pakaraṇaṃ, rūpañca acetananti. Yathā ca nirīhakesu paccayāyattesu dhammesu kesañci sārammaṇasabhāvatā hoti, kesañci na, evaṃ <a name="M0.0186"></a> sappakaraṇasabhāvatā nippakaraṇasabhāvatā ca daṭṭhabbā. Utubījādayo pana <a name="V0.0195"></a> aṅkurādīnaṃ tesu asantesu abhāvato eva paccayā, na pana upanissayādibhāvatoti. Purimapurimānaṃyeva panettha upanissayapaccayabhāvo bāhullavasena pākaṭavasena ca vutto. ‘‘Anāgate khandhe patthayamāno dānaṃ detī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.8) pana anāgatāpi upanissayapaccayā honti, te purimehi ārammaṇapakatūpanissayehi taṃsamānalakkhaṇatāya idha saṅgayhantīti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puggalopi senāsanampī</span>ti <span class="bld">puggalasenāsana</span>ggahaṇavasena upanissayabhāvaṃ bhajante dhamme dasseti, <span class="bld">pi</span>-saddena cīvarāraññarukkhapabbatādiggahaṇavasena upanissayabhāvaṃ bhajante sabbe saṅgaṇhāti. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo’’tiādīsu hi ‘‘senāsanaṃ kāyikassa sukhassā’’tiādivacanena senāsanaggahaṇena upanissayabhāvaṃ bhajantāva dhammā upanissayapaccayena paccayoti imamatthaṃ dassentena puggalādīsupi ayaṃ nayo dassito hotīti. Paccuppannāpi ārammaṇapakatūpanissayā paccuppannatāya senāsanasamānalakkhaṇattā ettheva saṅgahitāti daṭṭhabbā. Vakkhati hi ‘‘paccuppannaṃ utuṃ bhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādetī’’tiādinā senāsanassa paccuppannabhāvaṃ viya paccuppannānaṃ utuādīnaṃ pakatūpanissayabhāvaṃ, ‘‘paccuppannaṃ cakkhuṃ…pe… vatthuṃ paccuppanne khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādinā (paṭṭhā. 2.18.4) cakkhādīnaṃ ārammaṇūpanissayabhāvañcāti. Paccuppannānampi ca tādisānaṃ pubbe pakatattā pakatūpanissayatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kasiṇārammaṇādīni ārammaṇameva honti, na upanissayoti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘ekaccāyā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Arūpāvacarakusalampi yasmiṃ kasiṇādimhi jhānaṃ anuppāditaṃ, tasmiṃ anuppannajhānuppādane sabbassa ca uppannajhānassa samāpajjane iddhividhādīnaṃ abhiññānañca upanissayoti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tebhūmakakusalo catubhūmakassapi kusalassā’’</span>ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘arūpāvacaraṃ saddhaṃ upanissāya rūpāvacaraṃ jhānaṃ vipassanaṃ maggaṃ abhiññaṃ samāpattiṃ uppādetī’’ti (paṭṭhā. 4.13.285). Kāmāvacarakusalaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākānampi taduppādakakusalānaṃ upanissayabhāvavasena<a name="M0.0187"></a>, paṭisandhiniyāmakassa cutito purimajavanassa ca vasena upanissayo, rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassa, arūpāvacarakusalañca rūpāvacaravipākassa <a name="V0.0196"></a> taduppādakakusalūpanissayabhāvenāti evaṃ paccekaṃ tebhūmakakusalānaṃ catubhūmakavipākassa tebhūmakakiriyassa ca yathāyogaṃ paccayabhāvo veditabbo. Pāḷiyampi hi pakatūpanissayo nayadassanamatteneva pañhāvāresu vissajjitoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā pana nayenā</span>ti lokuttaranibbattanaṃ upanissāya sinehuppādanalesenāti attho. Lokuttarā pana dhammā akusalānaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti na idaṃ sārato daṭṭhabbanti adhippāyo. Kāmāvacarāditihetukabhavaṅgaṃ kāyikasukhādi ca rūpāvacarādikusalānaṃ upanissayo, arūpāvacaravipāko rūpāvacarakusalassa taṃ patthetvā tannibbattakakusaluppādanatthaṃ uppādiyamānassa, rūpāvacarakiriyassa ca pubbe nivuṭṭhādīsu arūpāvacaravipākajānanatthaṃ jhānābhiññāyo uppādentassa arahato, catubhūmakavipākānaṃ pana taduppādakakusalūpanissayabhāvavasena so so vipāko upanissayo. Tenāha <span class="bld">‘‘tathā tebhūmakavipāko’’</span>ti. Yadipi arahattaphalattaṃ jhānavipassanā uppādeti anāgāmī, na pana tena taṃ kadāci diṭṭhapubbaṃ puthujjanādīhi sotāpattiphalādīni viya, tasmā tāni viya tesaṃ jhānādīnaṃ imassa ca aggaphalaṃ na jhānādīnaṃ upanissayo. Upaladdhapubbasadisameva hi anāgatampi upanissayoti. Tenāha <span class="bld">‘‘upariṭṭhimaṃ kusalassapī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kiriyaatthapaṭisambhidādimpi patthetvā dānādikusalaṃ karontassa tebhūmakakiriyāpi catubhūmakassapi kusalassa upanissayapaccayena paccayo. Yonisomanasikāre vattabbameva natthi, taṃ upanissāya rāgādiuppādane akusalassa, kusalākusalūpanissayabhāvamukhena catubhūmakavipākassa. Evaṃ kiriyassapi yojetabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kiriyasaṅkhātopi pakatūpanissayo catubhūmakānaṃ kusalādikhandhānaṃ hotiyevā’’</span>ti. Nevavipākanavipākadhammadhammesu pana utubhojanasenāsanānameva tiṇṇaṃ rāsīnaṃ pakatūpanissayabhāvadassanaṃ nayadassanamevāti. <span class="bld">Imasmiṃ paṭṭhānamahāpakaraṇe āgatanayenā</span>ti idaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na upanissayapaccayā, kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’nti <a name="M0.0188"></a> (paṭṭhā. 1.1.91) evamādikaṃ upanissayapaṭikkhepaṃ, anulome ca anāgamanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Suttantikapariyāyenā</span>ti ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpaṃ, nāmarūpanisaṃ saḷāyatana’’ntiādikena (saṃ. ni. 2.23),</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yathāpi <a name="V0.0197"></a> pabbato selo, araññasmiṃ brahāvane;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ rukkhā upanissāya, vaḍḍhante te vanappatī’’ti (a. ni. 3.49). –</p>
- <p class="bodytext">Ādikena ca.</p>
- <p class="centered">Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Nayadassanavasena yāni vinā ārammaṇapurejātena na vattanti, tesaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ ārammaṇapurejātadassanena manodvārepi yaṃ yadārammaṇapurejātena vattati, tassa tadālambitaṃ sabbampi rūparūpaṃ ārammaṇapurejātanti dassitameva hoti, sarūpena pana adassitattā <span class="bld">‘‘sāvasesavasena desanā katā’’</span>ti āha. Cittavasena kāyaṃ pariṇāmayato iddhividhābhiññāya ca aṭṭhārasasu yaṃkiñci ārammaṇapurejātaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadārammaṇabhāvino</span>ti ettha paṭisandhibhāvino vatthupurejātābhāvena itarassapi abhāvā aggahaṇaṃ. Bhavaṅgabhāvino pana gahaṇaṃ kātabbaṃ na vā kātabbaṃ paṭisandhiyā viya aparibyattassa ārammaṇassa ārammaṇamattabhāvato, ‘‘manodhātūnañcā’’ti ettha santīraṇabhāvino manoviññāṇadhātuyāpi.</p>
- <p class="centered">Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Tassevā</span>ti <a name="M0.0189"></a><a name="V0.0198"></a> idaṃ kāmāvacararūpāvacaravipākānaṃ niravasesadassitapurejātadassanavasena vuttaṃ, rūpāvacaravipāko pana āhārasamuṭṭhānassa na hotīti.</p>
- <p class="centered">Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Paguṇatarabalavatarabhāvavisiṭṭha</span>nti etena vipākābyākatato viseseti.</p>
- <p class="centered">Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Cetanāsampayuttakammaṃ abhijjhādi kammapaccayo na hotīti <span class="bld">‘‘cetanākammamevā’’</span>ti āha. Satipi hi vipākadhammadhammatte na cetanāvajjā evaṃsabhāvāti. <span class="bld">Attano phalaṃ uppādetuṃ samatthenā</span>ti kammassa samatthatā tassa kammapaccayabhāvo vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcavokāreyeva, na aññatthā</span>ti etena kāmāvacaracetanā ekavokāre rūpampi na janetīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Kammapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Vipākapaccayaniddese <a name="V0.0199"></a> yesaṃ ekantena vipāko vipākapaccayo hoti, tesaṃ vasena nayadassanaṃ kataṃ. Na hi āruppe bhūmidvayavipāko rūpassa paccayo hoti.</p>
- <p class="centered">Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Kabaḷaṃ</span> <a name="M0.0190"></a> <span class="bld">karitvā ajjhoharitovā</span>ti asitapītādivatthūhi saha ajjhoharitovāti vuttaṃ hoti. Pātabbasāyitabbānipi hi sabhāvavasena kabaḷāyeva hontīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sesatisantatisamuṭṭhānassa anupālakova hutvā</span>ti ettha cittasamuṭṭhānassa āhārapaccayabhāvo vicāretvā gahetabbo. Na hi cittasamuṭṭhāno kabaḷīkāro āhāro nocittasamuṭṭhāno tadubhayañca cittasamuṭṭhānakāyassa āhārapaccayo vutto, tividhopi pana so nocittasamuṭṭhānakāyassa vuttoti.</p>
- <p class="centered">Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Arūpajīvitindriyampi saṅgahita</span>nti missakattā jīvitindriyaṃ na sabbena sabbaṃ vajjitabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avinibbhuttadhammāna</span>nti ettha ayaṃ adhippāyo – rūpārūpānaṃ aññamaññaṃ avinibbhuttavohāro natthīti arūpānaṃ indriyapaccayabhūtāni paccayantarāpekkhāni cakkhādīni attano <a name="V0.0200"></a> vijjamānakkhaṇe avinibbhuttadhammānaṃ indriyapaccayataṃ apharantānipi indriyapaccayā siyuṃ. Yo pana nirapekkho indriyapaccayo avinibbhuttadhammānaṃ hoti, so attano vijjamānakkhaṇe tesaṃ indriyapaccayataṃ apharanto nāma natthi. Yadi ca itthindriyapurisindriyāni indriyapaccayo liṅgādīnaṃ siyuṃ, avinibbhuttānaṃ tesampi siyuṃ. Na hi rūpaṃ rūpassa, arūpaṃ vā arūpassa vinibbhuttassa indriyapaccayo atthīti. Sati cevaṃ itthipurisindriyehi avinibbhuttattā kalalādikāle ca liṅgādīni siyuṃ, yesaṃ tāni indriyapaccayataṃ phareyyuṃ, na ca pharanti. Tasmā na tehi tāni avinibbhuttakāni, avinibbhuttattābhāvato ca tesaṃ indriyapaccayataṃ na pharanti. Aññesaṃ pana yehi tāni sahajātāni, tesaṃ abījabhāvatoyeva na pharanti, tasmā āpannavinibbhuttabhāvānaṃ tesaṃ liṅgādīnaṃ avinibbhuttānaṃ aññesañca samānakalāpadhammānaṃ indriyapaccayatāya <a name="M0.0191"></a> apharaṇato tāni indriyapaccayo na hontīti. Yesaṃ bījabhūtāni itthipurisindriyāni, tesaṃ liṅgādīnaṃ aparamatthabhāvatoti keci, te pana kalalādikālepi liṅgādīnaṃ tadanurūpānaṃ atthitaṃ icchanti.</p>
- <p class="bodytext">Jātibhūmivasena vuttesu bhedesu kusalajātiyaṃ rūpāvacarakusalameva āruppe ṭhapetabbanti <span class="bld">‘‘ṭhapetvā pana rūpāvacarakusalaṃ avasesā kusalākusalā’’</span>ti vuttaṃ. Paṭhamalokuttaraṃ pana domanassayuttañca visuṃ ekā jāti bhūmi vā na hotīti āruppe alabbhamānampi na ṭhapitaṃ. Hetuādīsupi ‘‘tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetū’’tiādīsu (paṭṭhā. aṭṭha. 1.1) esa nayo yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitikkhaṇe</span>ti idaṃ rūpajīvitindriyassa sahajātapaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Uppādakkhaṇepi pana tassa indriyapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vakkhati hi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca…pe… asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca…pe… indriyapaccayaṃ kammapaccayasadisa’’nti (paṭṭhā. 1.1.66). Na hi asaññasattānaṃ indriyapaccayā uppajjamānassa rūpassa rūpajīvitindriyato añño indriyapaccayo atthi, pañcavokāre pavatte ca kaṭattārūpassa. Paṭiccavārādayo ca cha uppādakkhaṇameva gahetvā pavattā, evañca katvā pacchājātapaccayo etesu anulomato na tiṭṭhatīti.</p>
- <p class="centered">Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Vitakkavicārapītisomanassadomanassupekkhācittekaggatāsaṅkhātānī</span>ti <a name="V0.0201"></a> ettha yadipi somanassadomanassasaṅkhātāni jhānaṅgāni natthi, sukhadukkhasaṅkhātāni pana somanassadomanassabhūtāneva jhānaṅgāni, na kāyikasukhadukkhabhūtānīti imassa dassanatthaṃ somanassadomanassaggahaṇaṃ kataṃ. Nanu ca ‘‘dvipañcaviññāṇavajjesū’’ti vacaneneva kāyikasukhadukkhāni vajjitānīti sukhadukkhaggahaṇameva kattabbanti? Na, jhānaṅgasukhadukkhānaṃ jhānaṅgabhāvavisesanato. ‘‘Dvipañcaviññāṇavajjesu sukhadukkhupekkhācittekaggatāsaṅkhātānī’’ti hi vutte dvipañcaviññāṇesu upekkhācittekaggatāhi saddhiṃ kāyikasukhadukkhānipi <a name="M0.0192"></a> vajjitānīti ettakameva viññāyati, na pana yāni sukhadukkhāni jhānaṅgāni honti, tesaṃ jhānaṅgabhūto sukhabhāvo dukkhabhāvo ca visesito, tasmā somanassadomanassabhāvavisiṭṭhoyeva sukhadukkhabhāvo sukhadukkhānaṃ jhānaṅgabhāvoti dassanatthaṃ somanassadomanassaggahaṇaṃ karoti. Tena ‘‘dvipañcaviññāṇavajjesū’’ti vacanena vajjiyamānānampi sukhadukkhānaṃ somanassadomanassabhāvābhāvato jhānaṅgabhāvābhāvoti dassitaṃ hoti. Yathāvajjitā pana sukhadukkhopekkhekaggatā kasmā vajjitāti? Yattha jhānaṅgāni uddharīyanti cittuppādakaṇḍe, tattha ca jhānaṅganti anuddhaṭattā. Kasmā pana na uddhaṭāti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañcannaṃ pana viññāṇakāyāna’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinipātamattattā</span>ti etena āvajjanasampaṭicchanamattāyapi cintanāpavattiyā abhāvaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhānī’’</span>ti porāṇapāṭho. Tattha upekkhāsukhadukkheheva taṃsamānalakkhaṇāya cittekaggatāyapi yathāvutteneva kāraṇena anuddhaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbo. Pubbe pana satta aṅgāni dassentena cattāri aṅgāni vajjitānīti tesaṃ vajjane kāraṇaṃ dassentena na samānalakkhaṇena lesena dassetabbaṃ. Aṭṭhakathā hesāti. Yadi ca lesena dassetabbaṃ, yathāvuttesupi tīsu ekameva vattabbaṃ siyā, tiṇṇaṃ pana vacanena tato aññassa jhānaṅganti uddhaṭabhāvo āpajjati, yathāvuttakāraṇato aññena kāraṇena anuddhaṭabhāvo vā, tasmā taṃdosapariharaṇatthaṃ ‘‘upekkhācittekaggatāsukhadukkhānī’’ti paṭhanti. Ye pana ‘‘jhānaṅgabhūtehi somanassādīhi sukhadukkhena avibhūtabhāvena pākaṭatāya indriyakiccayuttatāya ca samānānaṃ sukhādīnaṃ jhānaṅganti anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ vattabbaṃ, na cittekaggatāyāti <a name="V0.0202"></a> sā ettha na gahitā’’ti vadanti, tesaṃ taṃ rucimattaṃ. Yadi jhānaṅgasamānānaṃ jhānaṅganti anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ vattabbaṃ, cittekaggatā cettha jhānaṅgabhūtāya vicikicchāyuttamanodhātuādīsu cittekaggatāya samānāti tassā anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ vattabbamevāti. Sesāhetukesupi jhānaṅgaṃ uddhaṭameva uddharaṇaṭṭhāne cittuppādakaṇḍeti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Paññā</span> <a name="M0.0193"></a> <span class="bld">vitakko sammāvācākammantājīvā vīriyaṃ sati samādhi micchādiṭṭhi micchāvācākammantājīvāti imāni dvādasaṅgānī</span>ti ettha duvidhampi saṅkappaṃ vīriyaṃ samādhiñca vitakkavīriyasamādhivacanehi saṅgaṇhitvā ‘‘ayameva kho, āvuso, aṭṭhaṅgiko micchāmaggo abrahmacariyaṃ. Seyyathidaṃ – micchādiṭṭhi…pe… micchāsamādhī’’tiādīhi (saṃ. ni. 5.18) suttavacanehi micchāvācākammantājīvesupi maggaṅgavohārasiddhito tehi saha dvādasaṅgāni idha labbhamānāni ca alabbhamānāni ca maggaṅgavacanasāmaññena saṅgaṇhitvā vuttāni. Evañhi suttantavohāropi dassito hoti, evaṃ pana dassentena ‘‘maggapaccayaniddese maggaṅgānī’’ti evaṃ uddharitvā tassa pāṭhagatassa maggaṅgasaddassa atthabhāvena imāni dvādasaṅgāni na dassetabbāni. Na hi pāḷiyaṃ maggaṅgasaddassa micchāvācākammantājīvoti attho vattabbo. Tehi sammāvācādīhi paṭipakkhā cetanādhammā tappaṭipakkhabhāvatoyeva ‘‘micchāmaggaṅgānī’’ti sutte vuttāni, na pana maggapaccayabhāvena. Maggaṅgāni maggapaccayabhūtāni ca idha pāḷiyaṃ ‘‘maggaṅgānī’’ti vuttāni, na ca aññaṃ uddharitvā aññassa attho vattabbo. Pariyāyanippariyāyamaggaṅgadassanatthaṃ pana icchantena pāḷigatamaggaṅgasaddapatirūpako añño maggaṅgasaddo ubhayapadattho uddharitabbo yathā ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’ti (pārā. 386, 405). Idha pana ‘‘maggapaccayaniddese maggaṅgānī’’ti pāḷigatoyeva maggaṅgasaddo uddhaṭo, na ca atthuddharaṇavasena dassetvā adhippetatthaniyamanaṃ kataṃ, tasmā pāḷiyaṃ maggaṅgasaddassa micchāvācādīnaṃ atthabhāvo mā hotūti ‘‘sammādiṭṭhisaṅkappavācākammantājīvavāyāmasatisamādhimicchādiṭṭhisaṅkappavāyāmasamādhayoti <a name="V0.0203"></a> imāni dvādasaṅgānī’’ti paṭhanti. Nanu evaṃ ‘‘ahetukacittuppādavajjesū’’ti na vattabbaṃ. Na hi tesu sammādiṭṭhiādayo yathāvuttā santi, ye vajjetabbā siyunti? Na, uppattiṭṭhānaniyamanatthattā. Ahetukacittuppādavajjesveva etāni uppajjanti, nāhetukacittuppādesu. Tatthuppannāni dvādasaṅgānīti ayañhettha attho.</p>
- <p class="centered">Maggapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Sampayogāsaṅkāya</span> <a name="M0.0194"></a> <span class="bld">abhāvato</span>ti etena sampayogāsaṅkāvatthubhūto upakārakabhāvo vippayuttapaccayatāti dasseti.</p>
- <p class="centered">Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Kusalādivasena pañcavidho atthipaccayo vutto, na nibbānaṃ. Yo hi atthibhāvābhāvena anupakārako atthibhāvaṃ labhitvā upakārako hoti, so atthipaccayo hoti. Nibbānañca nibbānārammaṇānaṃ na attano atthibhāvābhāvena anupakārakaṃ hutvā atthibhāvalābhena upakārakaṃ hoti. Uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakārakatāviruddho upakārakabhāvo atthipaccayatāti na nibbānaṃ atthipaccayo.</p>
- <p class="bodytext">Sati ca yesaṃ paccayā honti, tehi ekato puretaraṃ pacchā ca uppannatte sahajātādipaccayattābhāvato āha <span class="bld">‘‘āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatī’’</span>ti. Tadabhāvo ca etesaṃ dhammasabhāvavasena daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Atthipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">22-23-24. Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22-23"></a><span class="paranum">22-23</span>. <span class="bld">Paccayalakkhaṇameva</span> <a name="V0.0204"></a> <span class="bld">hettha nāna</span>nti etena natthivigatapaccayesu atthiavigatapaccayesu ca <span class="bld">byañjanamatteyeva nānattaṃ, na atthe</span>ti idaṃ yo paccayoti attho, tasmiṃ nānattaṃ natthi, byañjanasaṅgahite paccayalakkhaṇamatteyeva nānattanti imamatthaṃ sandhāya vuttanti viññāyati.</p>
- <p class="centered">Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Lobhadosamohā</span> <a name="M0.0195"></a> <span class="bld">vipākapaccayāpi na honti, sesānaṃ sattarasannaṃ paccayānaṃ vasena paccayā hontī’’</span>tiādimapāṭho. Ettha ca lobhadosamohānaṃ paccekaṃ sattarasahi paccayehi paccayabhāvo vutto, sabbe hetū saha aggahetvā ekadhammassa anekapaccayabhāvadassanatthaṃ amohādīnaṃ visuṃ gahitattāti dosassapi sattarasahi paccayabhāvo āpajjati, tathā ca sati dosassapi garukaraṇaṃ pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā. ‘‘Akusalo pana ārammaṇādhipati nāma lobhasahagatacittuppādo vuccatī’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.4) etthāpi lobhadosasahagatacittuppādāti vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā dosassa adhipatipaccayatāpi nivāretabbā. Na ca <span class="bld">‘‘sesāna’’</span>nti vacanena adhipatipaccayo nivārito, atha kho saṅgahito purejātādīhi yathāvuttehi sesattāti tannivāraṇatthaṃ dosaṃ lobhamohehi saha aggahetvā visuñca aggahetvā ‘‘doso adhipatipaccayopi na hoti, sesānaṃ paccayānaṃ vasena paccayo hotī’’ti paṭhanti. <span class="bld">Iminā nayenā</span>ti etena phoṭṭhabbāyatanassa sahajātādipaccayabhāvaṃ, sabbadhammānaṃ yathāyogaṃ hetādipaccayabhāvañca dasseti. Na hi etaṃ ekapaccayassa anekapaccayabhāvadassananti rūpādīnaṃ pakatūpanissayabhāvo ca etena dassitoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Catunnaṃ khandhānaṃ bhedā cakkhuviññāṇadhātuādayoti bhedaṃ anāmasitvā te eva gahetvā āha <a name="V0.0205"></a> <span class="bld">‘‘catūsu khandhesū’’</span>ti. <span class="bld">Micchāvācākammantājīvā tehi ceva kammāhārapaccayehi cāti ekūnavīsatidhā</span>ti idamevaṃ na sakkā vattuṃ. Na hi micchāvācādayo micchādiṭṭhi viya maggapaccayā honti cetanāya maggapaccayattābhāvato. Yadi ca bhaveyya, pañhāvāre ‘‘kammapaccayā magge tīṇī’’ti vattabbaṃ siyā, tasmā micchāvācādīnaṃ maggapaccayabhāvo na vattabbo. Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā hesā. Sesapaccayabhāvo ca cetanāya anekapaccayabhāvavacanena vuttoyevāti na idaṃ paṭhitabbanti na paṭhanti. <span class="bld">‘‘Ahirikaṃ…pe… middhaṃ uddhaccaṃ vicikicchā’’</span>tiādimapāṭho, vicikicchā pana adhipatipaccayo na hotīti taṃ tattha apaṭhitvā <span class="bld">‘‘vicikicchāissāmacchariyakukkuccāni tato adhipatipaccayaṃ apanetvā’’</span>ti evamettha paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cattāri</span> <a name="M0.0196"></a> <span class="bld">mahābhūtāni ārammaṇa…pe… purejātavippayuttaatthiavigatavasena dasadhā paccayā honti, puna tathā hadayavatthū’’</span>ti purimapāṭho, mahābhūtāni pana vippayuttapaccayā na hontīti ‘‘purejātaatthiavigatavasena navadhā paccayā honti, vippayuttapaccayaṃ pakkhipitvā dasadhā vatthu’’nti paṭhanti. <span class="bld">Ettakamevettha apubba</span>nti etasmiṃ purejātapaccaye sahajātanissayehi apubbaṃ rūpasaddagandharasāyatanamattamevāti attho, ārammaṇāni panetāni ārammaṇapaccayadhammānaṃ anekapaccayabhāve vuttānīti sabbātikkantapaccayāpekkhā etesaṃ apubbatā natthīti. <span class="bld">Indriyādīsu apubbaṃ natthī</span>ti rūpajīvitindriyassapi arūpajīvitindriyato apubbassa paccayabhāvassa abhāvaṃ maññamānena apubbatā na vuttā. Tassa pana purejātapaccayabhāvato apubbatā. Kabaḷīkārāhārassa ca purejātena saddhiṃ sattadhā paccayabhāvo yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākāro</span>ti mūlādiākāro. <span class="bld">Attho</span>ti tenākārena upakārakatā. <span class="bld">‘‘Yenākārenā’’</span>ti etassa vā atthavacanaṃ <span class="bld">‘‘yenatthenā’’</span>ti. <span class="bld">Vipākahetūsuyeva labbhatī</span>ti ettha amohavipākahetussa adhipatipaccayabhāvo ca lokuttaravipākeyeva labbhatīti. Evaṃ sabbattha labbhamānālabbhamānaṃ sallakkhetabbaṃ. Vippayuttaṃ apaṭhitvā <span class="bld">‘‘chahākārehī’’</span>ti purimapāṭho, taṃ pana paṭhitvā <span class="bld">‘‘sattahākārehī’’</span>ti paṭhanti. Ukkaṭṭhaparicchedo hettha vuccati, na ca yaṃ ārammaṇaṃ nissayo hoti, taṃ vippayuttaṃ na hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Anantarasamanantaresu yaṃ kammapaccayo hoti, taṃ na āsevanapaccayo. Yañca āsevanapaccayo hoti, na taṃ kammapaccayoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Pakatūpanissayo pakatūpanissayovā’’</span>ti vuttaṃ<a name="V0.0206"></a>, kammapaccayopi pana so hoti, tasmā ‘‘kammapaccayo cā’’ti paṭhanti. Ayaṃ panettha attho – pakatūpanissayo yebhuyyena pakatūpanissayova hoti, koci panettha kammapaccayo ca hotīti. <span class="bld">‘‘Ārammaṇapurejāte panettha indriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ārammaṇapurejāta</span>nti yadi kañci ārammaṇabhūtaṃ purejātaṃ vuttaṃ, ārammaṇabhūtassa vatthussa vippayuttapaccayatā labbhatīti sā na labbhatīti na vattabbā. Atha pana <a name="M0.0197"></a> vatthupurejātato aññaṃ vatthubhāvarahitārammaṇameva ‘‘ārammaṇapurejāta’’nti vuttaṃ, tassa nissayapaccayatā na labbhatīti ‘‘nissayindriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">Ito uttaripī</span>ti purejātato paratopīti attho, ito vā indriyavippayuttato nissayindriyavippayuttato vā uttari ārammaṇādhipatiādi ca labbhamānālabbhamānaṃ veditabbanti attho vattabbo. Kammādīsu pana labbhamānālabbhamānaṃ na vakkhatīti purimoyevettha attho adhippeto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayovā’’</span>ti purimapāṭho, atthiavigatapaccayopi pana so hoti, tena <span class="bld">‘‘kabaḷīkāro āhāro āhārapaccayattaṃ avijahantova atthiavigatānaṃ vasena aparehipi dvīhākārehi anekapaccayabhāvaṃ gacchatī’’</span>ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ dasannaṃ hetuadhipatīnañcāti imesaṃ vasenā’’</span>ti purimapāṭho, <span class="bld">‘‘yathānurūpaṃ jhānapaccaye vuttānaṃ maggavajjānaṃ navannaṃ hetuadhipatijhānānañcāti imesaṃ vasenā’’</span>ti pacchimapāṭho, tesu vicāretvā yutto gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena ca sadiso paccayabhāvo paccayasabhāgatā, viruddhapaccayatā paccayavisabhāgatā. <span class="bld">‘‘Iminā upāyenā’’</span>ti vacanato hetuādīnaṃ sahajātānaṃ sahajātabhāvena sabhāgatā, sahajātāsahajātānaṃ hetuārammaṇādīnaṃ aññamaññavisabhāgatāti evamādinā upāyena sabhāgatā visabhāgatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Janakāyeva, na ajanakā</span>ti janakabhāvappadhānāyeva hutvā paccayā honti, na upatthambhakabhāvappadhānāti attho daṭṭhabbo. Yesaṃ hetuādayo paccayā honti, te tehi vinā neva uppajjanti, na ca pavattantīti tesaṃ ubhayappadhānatā vuttā. Na hi te anantarādayo viya jananeneva pavattiṃ karontīti.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <a name="V0.0207"></a> ṭhānaṃ kāraṇabhāvo sabbaṭṭhānaṃ, taṃ etesaṃ atthīti <span class="bld">sabbaṭṭhānikā</span>. Upanissayaṃ bhindantena tayopi upanissayā vattabbā, abhinditvā <a name="M0.0198"></a> vā upanissayaggahaṇameva kātabbaṃ. Tattha bhindanaṃ pakatūpanissayassa rūpānaṃ paccayattābhāvadassanatthaṃ, ārammaṇānantarūpanissayānaṃ pana pubbe ārammaṇādhipatianantaraggahaṇehi gahitattā tesu ekadesena anantarūpanissayena itarampi dassetīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Purejātapacchājātāpi asabbaṭṭhānikā arūparūpānaññeva yathākkamena paccayabhāvato</span>ti ettha purejātapaccayo anantarādīsu eva vattabbo taṃsamānagatikattā, na ca yugaḷabhāvo pacchājātena saha kathane kāraṇaṃ asabbaṭṭhānikadassanamattassa adhippetattāti taṃ tattha paṭhitvā ‘‘pacchājātopi asabbaṭṭhāniko rūpānaṃyeva paccayabhāvato’’ti paṭhanti.</p>
- <p class="centered">Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Pucchāvāro</p>
- <p class="subhead">1. Paccayānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekekaṃ tikaduka</span>nti ekekaṃ tikaṃ dukañcāti attho, na tikadukanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayā cevā</span>ti ye kusalādidhamme paṭiccāti vuttā, te paṭiccatthaṃ pharantā kusalādipaccayā cevāti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘te ca kho sahajātāvā’’</span>ti. Yehi pana hetādipaccayehi uppatti vuttā, te sahajātāpi honti asahajātāpīti. Ettha paṭiccasahajātavārehi samānatthehi paṭiccasahajātābhidhānehi samānatthaṃ bodhentena bhagavatā pacchimavārena purimavāro, purimavārena ca pacchimavāro ca bodhitoti veditabbo. Esa nayo paccayanissayavāresu saṃsaṭṭhasampayuttavāresu ca, evañca niruttikosallaṃ janitaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Te te pana pañhe uddharitvā puna kusalo hetu hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti likhitaṃ. ‘‘Kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhāna’’nti (paṭṭhā. 1.1.401) pañhāvārapāṭhoti pamādalekhā <a name="V0.0208"></a> esāti pāḷiyaṃ āgatapāṭhameva paṭhanti. Purimavāresu sahajātanissayasampayuttapaccayabhāvehi kusalādidhamme niyametvā tasmiṃ niyame kusalādīnaṃ hetupaccayādīhi uppattiṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ, na tattha ‘‘ime nāma te dhammā hetādipaccayabhūtā’’ti viññāyanti, tasmā tattha ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya <a name="M0.0199"></a> hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.25) evamādīhi saṅgahite paṭiccatthādipharaṇakabhāve hetādipaccayapaccayuppannesu hetādipaccayānaṃ nicchayābhāvato pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā na vibhattā, idha pana ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti evamādīhi saṅgahitā hetādipaccayabhūtā kusalādayo paccayuppannā ca nicchitā, na koci pucchāsaṅgahito attho anicchito nāma atthīti āha <span class="bld">‘‘sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā’’</span>ti. Pañhā pana uddharitvā vissajjanaṃ sabbattha samānanti na taṃ sandhāya nijjaṭatā vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppattiyā paññāpitattā</span>ti pucchāmatteneva uppattiyā ṭhapitattā pakāsitattā, nānappakārehi vā ñāpitattāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25-34"></a><span class="paranum">25-34</span>. <span class="bld">Parikappapucchā</span>ti vidhipucchā. <span class="bld">Kiṃ siyā</span>ti eso vidhi kiṃ atthīti attho. Kiṃ siyā, atha na siyāti sampucchanaṃ vā parikappapucchāti vadati. Kimidaṃ sampucchanaṃ nāma? Samecca pucchanaṃ, ‘‘kiṃ suttantaṃ pariyāpuṇeyya, atha abhidhamma’’nti aññena saha sampadhāraṇanti attho. Yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti etasmiṃ atthe sati pacchājātavipākapaccayesupi sabbapucchānaṃ pavattito ‘‘yo kusalo dhammo uppajjeyya pacchājātapaccayā vipākapaccayā, so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyā’’ti ayamattho viññāyeyya, tathā ca sati pacchājātapaccayā vipākapaccayāti uppajjamānaṃ niddhāretvā tassa kusalaṃ dhammaṃ paṭicca bhavanassa pucchanato kusalānaṃ tehi paccayehi uppatti anuññātāti āpajjati, na ca taṃtaṃpaccayā uppajjamānānaṃ kusalādīnaṃ kusalādidhamme paṭicca bhavanamatthitā ettha pucchitā, atha kho uppatti, evañca katvā vissajjane ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjatī’’ti uppattiyeva vissajjitāti, tasmā ayamattho sadosoti <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>ti atthantaravacanaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0209"></a> ‘‘kusalo dhammo uppajjeyyā’’ti uppattiṃ anujānitvā ‘‘hetupaccayā siyā eta’’nti tassā hetupaccayā bhavanapucchanaṃ, ‘‘uppajjeyya hetupaccayā’’ti hetupaccayā uppattiṃ anujānitvā tassā ‘‘siyā eta’’nti bhavanapucchanañca na yuttaṃ. Anuññātañhi nicchitamevāti. Tasmā ananujānitvā <a name="M0.0200"></a> ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evaṃ yathāvuttaṃ uppajjanaṃ kiṃ siyāti pucchatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Uppajjeyyā</span>ti vā idampi sampucchanameva, kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo kiṃ uppajjeyya hetupaccayāti attho. <span class="bld">Siyā</span>ti yathāpucchitasseva uppajjanassa sambhavaṃ pucchati ‘‘kiṃ evaṃ uppajjanaṃ siyā sambhaveyyā’’ti, ayaṃ nayo siyāsaddassa pacchāyojane. Yathāṭhāneyeva pana ṭhitā ‘‘siyā’’ti esā sāmaññapucchā, tāya pana pucchāya ‘‘idaṃ nāma pucchita’’nti na viññāyatīti tassāyeva pucchāya visesanatthaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti pucchati, evaṃ visesitabbavisesanabhāvena dvepi pucchā ekāyeva pucchāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamanussukkavacana</span>nti gamanassa samānakattukapacchimakālakiriyāpekkhavacananti attho. Yadipi paṭigamanuppattīnaṃ purimapacchimakālatā natthi, paccayapaccayuppannānaṃ pana sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayāyattatāattapaṭilābhasaṅkhātānaṃ paṭigamanuppattikiriyānampi purimapacchimakālavohāro hotīti daṭṭhabbo. Gamanaṃ vā uppatti evāti gacchantassa paṭigamanaṃ uppajjantassa paṭiuppajjanaṃ samānakiriyā. Paṭikaraṇañhi paṭisaddatthoti. Tasmā ‘‘kusalaṃ dhamma’’nti upayoganiddiṭṭhaṃ paccayaṃ uppajjamānaṃ paṭicca tadāyattuppattiyā paṭigantvāti ayamettha attho, tena <span class="bld">paṭiccā</span>ti sahajātapaccayaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Sahajātapaccayakaraṇañhi uppajjamānābhimukhauppajjamānaṃ paṭigamanaṃ, taṃ katvāti paṭiccasaddassa atthoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35-38"></a><span class="paranum">35-38</span>. <span class="bld">Tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitā</span>ti hetārammaṇaduke dvinnaṃ pucchānaṃ dassitattā vuttaṃ. Ettha ca ekamūlakādibhāvo pucchānaṃ vuttoti veditabbo, paccayānaṃ pana vasena sabbapaṭhamo paccayantarena avomissakattā suddhikanayo, dutiyo ārammaṇādīsu ekekassa hetu eva ekamūlakanti katvā ekamūlakanayo. Evaṃ hetārammaṇadukādīnaṃ adhipatiādīnaṃ mūlabhāvato dukamūlakādayo nayā veditabbā. Tevīsatimūlakanayo ca tato paraṃ mūlassa abhāvato ‘‘sabbamūlaka’’nti pāḷiyaṃ vutto. Tattha napuṃsakaniddesena eka…pe… sabbamūlakaṃ paccayagamanaṃ <a name="V0.0210"></a> pāḷigamanaṃ vāti viññāyati, eka…pe… sabbamūlakaṃ nayaṃ asammuyhantenāti upayogo vā<a name="M0.0201"></a>, idha ca sabbamūlakanti ca tevīsatimūlakasseva vuttattā paccanīye vakkhati ‘‘yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ…pe… yāva tevīsatimūlakaṃ, evaṃ paccanīyepi vitthāretabba’’nti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.42-44).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><span class="paranum">39-40</span>. <span class="bld">‘‘Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito’’</span>ti vuttaṃ, evaṃ sati vinaye viya cakkabandhanavasena pāḷigati āpajjati, na heṭṭhimasodhanavasena. Heṭṭhimasodhanavasena ca idha abhidhamme pāḷi gatā, evañca katvā vissajjane ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi, adhipatipaccayā tīṇi, adhipatipaccayā hetuyā nava, ārammaṇe tīṇī’’tiādinā heṭṭhimaṃ sodhetvāva pāḷi pavattā. Yo cettha ‘‘ekamūlakanayo’’ti vutto, so suddhikanayova. So ca visesābhāvato ārammaṇamūlakādīsu na labbhati. Na hi ārammaṇādīsu tasmiṃ tasmiṃ ādimhi ṭhapitepi paccayantarena sambandhābhāvena ādimhi vuttasuddhikato visesattho labbhati, teneva vissajjanepi ārammaṇamūlakādīsu suddhikanayo na dassitoti, tasmā ‘‘ārammaṇapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā…pe… ārammaṇapaccayā avigatapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.39) ayaṃ heṭṭhimasodhanavasena ekasmiṃ ārammaṇapaccaye hetupaccayādike yojetvā vutto ekamūlakanayo daṭṭhabbo. ‘‘Ārammaṇapaccayā…pe… avigatapaccayā’’ti vā ekamūlakesu anantarapaccayassa mūlakaṃ ārammaṇaṃ dassetvā ekamūlakādīni saṃkhipitvā sabbamūlakassāvasānena avigatapaccayena niṭṭhāpitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Adhipatipaccayā anantarapaccayā samanantarapaccayā sahajātapaccayā aññamaññapaccayā</span>ti idaṃ mūlameva dassetvā ekamūlakādīnaṃ saṃkhipanaṃ daṭṭhabbaṃ, na suddhikadassanaṃ, nāpi sabbamūlake katipayapaccayadassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Tato nissayādīni mūlānipi saṃkhipitvā avigatamūlakanayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘avigatapaccayā hetupaccayā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Etasmiñca suddhikassa adassanena ārammaṇamūlakādīsu visuṃ visuṃ suddhikanayo na labbhatīti ñāpito hoti. Na hi ādi katthaci saṃkhepantaragato hoti. Ādiantehi majjhimānaṃ dassanañhi saṅkhepo, ādito pabhuti katici <a name="M0.0202"></a> vatvā gatidassanaṃ vāti. Dutiyacatukkaṃ vatvā ‘‘vigatapaccayā’’ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃ<a name="V0.0211"></a>. Tena osānacatukkaṃ dasseti. Tatiyacatukkato pabhuti vā pañcakamūlāni saṃkhipitvā sabbamūlakassa avasānena niṭṭhapeti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca dukamūlakādīsu yathā hetuārammaṇadukena saddhiṃ avasesā paccayā yojitā, hetārammaṇādhipatitikādīhi ca avasesāvasesā, evaṃ hetuadhipatidukādīhi hetuadhipatianantaratikādīhi ca avasesāvasesā yojetabbā siyuṃ. Yadi ca sabbesaṃ paccayānaṃ mūlabhāvena yojitattā hetumūlake hetuadhipatiādidukānaṃ adhipatimūlakādīsu adhipatihetuādidukehi viseso natthi. Te eva hi paccayā uppaṭipāṭiyā vuttā, tathāpi ārammaṇamūlakādīsu ārammaṇādhipatidukādīnaṃ avasesāvasesehi, hetumūlake ca hetuadhipatianantaratikādīnaṃ avasesāvasesehi yojane atthi visesoti. Yasmā pana evaṃ yojiyamānesupi sukhaggahaṇaṃ na hoti, na ca yathāvuttāya yojanāya sabbā sā yojanā paññavatā na sakkā viññātuṃ, tasmā tathā ayojetvā anupubbeneva yojanā katāti daṭṭhabbā. Dhammānaṃ desanāvidhāne hi bhagavāva pamāṇanti. Gaṇanāgāthā ādimapāṭhe kāci viruddhā, tasmā suṭṭhu gaṇetvā gahetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā’’</span>ti vuttaṃ, taṃ dukatikapaṭṭhāne kesañci potthakānaṃ vasena vuttaṃ. Kesuci pana ekeko duko dvāvīsatiyā dvāvīsatiyā tikehi yojito, tañca gamanaṃ yuttaṃ. Na hi tattha tikassa yojanā atthi, atha kho tikānaṃ ekekena padena dukassāti. Tattha chasaṭṭhiyā tikapadesu ekekena saṃsanditvā chasaṭṭhi hetudukā, tathā sahetukadukādayo cāti dukānaṃ chasatādhikāni chasahassāni honti. Tesu ekekasmiṃ paṭiccavārādayo satta vārā nayā pucchā ca sabbā dukapaṭṭhāne hetudukena samānā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā’’</span>ti ca vuttaṃ, tampi tikadukapaṭṭhāne kesañci potthakānaṃ vasena vuttaṃ. Vuttanayena pana yuttagamanesu ekeko tiko dukasatena yojito. Tattha hetupadaṃ pakkhipitvā vutto eko kusalattiko, tathā nahetupadaṃ…pe… araṇapadanti kusalattikānaṃ dve <a name="M0.0203"></a> satāni honti, tathā vedanāttikādīnampīti sabbesaṃ catusatādhikāni cattāri sahassāni honti. Tesu ekekasmiṃ vāranayapucchā tikapaṭṭhāne kusalattikena samānā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cha</span> <a name="V0.0212"></a> <span class="bld">anulomamhi nayā sugambhīrā’’ti vacanato panā</span>ti etena idaṃ dasseti – ‘‘anulomamhī’’ti ‘‘tikādayo chanayā’’ti ca avisesena vuttattā paṭiccavārādivasena sattavidhampi anulomaṃ saha gahetvā <span class="bld">‘‘cha anulomamhī’’</span>ti vuttaṃ, anulomādivasena catubbidhaṃ tikapaṭṭhānaṃ saha gahetvā <span class="bld">‘‘tikañca paṭṭhānavara’’</span>nti, tathā catubbidhāni dukapaṭṭhānādīni saha gahetvā <span class="bld">‘‘dukuttama’’</span>ntiādiṃ vatvā <span class="bld">‘‘cha nayā sugambhīrā’’</span>ti vuttanti imamatthaṃ gahetvā imasmiṃ paccayānulome sattappabhede chapi ete paṭṭhānā paṭṭhānanayā catuppabhedā pucchāvasena uddharitabbāti. Evañhi sabbasmiṃ paṭṭhāne sabbo paccayānulomo dassito hotīti. Paccanīyagāthādīsupi eseva nayo. Ettha ca dukatikapaṭṭhānādīsu visesitabbehi tikehi paṭṭhānaṃ <span class="bld">tikapaṭṭhānaṃ</span>. Dukānaṃ tikapaṭṭhānaṃ <span class="bld">dukatikapaṭṭhānaṃ</span>. Dukavisesitā vā tikā dukatikā, dukatikānaṃ paṭṭhānaṃ <span class="bld">dukatikapaṭṭhāna</span>nti iminā nayena vacanattho veditabbo. Dukādivisesitassa cettha tikādipadassa dukādibhāvo daṭṭhabbo. Dukapaṭṭhānameva hi tikapadasaṃsandanavasena dukapadasaṃsandanavasena ca pavattaṃ dukatikapaṭṭhānaṃ dukadukapaṭṭhānañca, tathā tikapaṭṭhānameva dukapadasaṃsandanavasena tikapadasaṃsandanavasena ca pavattaṃ tikadukapaṭṭhānaṃ tikatikapaṭṭhānañcāti.</p>
- <p class="centered">Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42-44"></a><span class="paranum">42-44</span>. <span class="bld">Tevīsatimūlakanti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vutta</span>nti idaṃ dukamūlake pucchānaṃ mūlabhūtā tevīsati dukā sambhavantīti tassa ‘‘tevīsatimūlaka’’nti nāmaṃ katvā yāva yattako pabhedo atthi, tāva tattakaṃ tevīsatimūlakaṃ yathānulome vitthāritaṃ. <span class="bld">Evaṃ paccanīyepi vitthāretabba</span>nti dukamūlakena tikamūlakādīsu nayaṃ dassetīti iminā adhippāyena vuttaṃ siyā. Yadi pana yāva tevīsatimaṃ mūlaṃ yathā vitthāritanti ayamattho adhippeto, ‘‘yāva tevīsatimaṃ mūla’’ntveva pāṭhena bhavitabbaṃ <a name="M0.0204"></a> siyā. Na hi ‘‘tevīsatimūlaka’’nti etassa byañjanassa tevīsatimaṃ mūlakanti ayamattho sambhavati. Yathā anulome ‘‘ekekapadassā’’tiādinā pana ekamūlādisabbamūlakapariyosānaṃ tattha nayadassanavasena dassitaṃ ekekassa padassa vitthāraṃ dassetīti <a name="V0.0213"></a> sabbamūlakameva cettha ‘‘tevīsatimūlaka’’nti vuttanti veditabbaṃ. Tañhi tevīsatiyā paccayānaṃ avasesassa paccayassa mūlabhāvato ‘‘tevīsatimūlaka’’nti ca tato paraṃ mūlassa aññassa abhāvato ‘‘sabbamūlaka’’nti ca vuccati.</p>
- <p class="centered">Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45-48"></a><span class="paranum">45-48</span>. <span class="bld">Anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvā</span>ti tattha ekamūlake catuvīsati paccayapadāni idha ekamūlake tevīsati, eko pana paccayo mūlabhāvena ṭhito apubbatābhāvato agaṇanūpago. Tattha dumūlake tevīsati paccayapadāni gaṇanūpagāni, idha dumūlake dvāvīsatīti evaṃ parihāpetvāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Anulomato ṭhitassa paccanīyato alabbhamānānaṃ suddhikapaccayānañca alabbhamānataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘labbhamānapadāna’’</span>nti vuttaṃ. Na hi aññathā pucchāvasena koci paccayo alabbhamāno nāma atthīti. Vissajjanāvaseneva vā pavattaṃ anulomapaccanīyadesanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘labbhamānapadāna’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Kusalattikaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṭiccavāravaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Paccayānulomaṃ</p>
- <p class="subhead">(1) Vibhaṅgavāro</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Yā</span> <a name="V0.0214"></a> <span class="bld">kusalattike labhanti, na tāyeva vedanāttikādīsū</span>ti tikapadanānattamattena vinā mūlāvasānavasena sadisataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘na</span> <a name="M0.0205"></a> <span class="bld">tāyevā’’</span>ti vuttaṃ, na ca kevalaṃ tikantareyeva, kusalattikepi pana yā paṭiccavāre labhanti, na tāyeva paccayavārādīsūti sabbapucchāsamāharaṇaṃ idha kattabbameva. <span class="bld">Dhammānulomapaccanīye ca tikapaṭṭhāne vitakkattikapītittikānaṃ vissajjane sabbāpetā vissajjanaṃ labhantī</span>ti ettha pītittikaggahaṇaṃ na kātabbaṃ. Na hi tattha ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ labhantīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena saddhi</span>nti tena sahajātapaccayabhūtena saddhinti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Yāva nirodhagamanā uddhaṃ pajjatī’’</span>ti ca <span class="bld">‘‘uppādādayo vā pāpuṇātī’’</span>ti ca vacanehi khaṇattayasamaṅgī uppajjatīti vuccatīti anuññātaṃ viya hoti, uppādakkhaṇasamaṅgīyeva pana evaṃ vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmā pana eko khandho ekassā</span>tiādi idha kusalavacanena gahite khandhe sandhāya vuttaṃ. Vedanāttikādīsu pana ekaṃ khandhaṃ paṭicca dvinnaṃ, dve paṭicca ekassapi, hetudukādīsu ca saṅkhārakkhandhekadesaṃ paṭicca saṅkhārakkhandhekadesassapi uppatti vuttāti saha uppajjamānānaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ paccayo honto ekekassapi dukatikādibhedānañca paccayo nāma hotiyeva, tathā dukādibhedānañcāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Rūpena saddhiṃ anuppattito āruppavipākañca na gahetabba’’</span>nti vuttaṃ, taṃ pana na sabbasmiṃ etasmiṃ vacane gahetabbaṃ, atha kho ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti ettheva. Na kevalañca <a name="V0.0215"></a> āruppavipākova, atha kho lokuttaravipākakiriyābyākatampi āruppe uppajjamānaṃ ettha na gahetabbaṃ. ‘‘Vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti ettha pana na kiñci rūpena vinā saha vā uppajjamānaṃ sahetukaṃ vipākakiriyābyākataṃ aggahitaṃ nāma atthi. Tattha pana yaṃ rūpena saha uppajjati, tassa paccayuppannavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vatthuṃ paṭicca khandhā’’</span>ti ettake vattabbe paccayabhūtassa vatthussa ‘‘kaṭattā ca rūpa’’nti etasmiṃ sāmaññavacane paccayuppannabhāvena aggahitatāpattiṃ nivāretuṃ <span class="bld">‘‘khandhe paṭicca vatthū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā</span>ti vā vatthukhandhānaṃ aññamaññapaccayabhūtānaṃ paccayabhāvavisesadassanatthaṃ aññamaññāpekkhaṃ vacanadvayaṃ vuttaṃ sāmaññena gahitampi visuṃ uddhaṭaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtepi</span> <a name="M0.0206"></a> <span class="bld">paṭicca uppattidassanatta</span>nti yaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpañca upādārūpaṃ upādārūpaggahaṇena vinā ‘‘khandhe paṭicca uppajjatī’’ti vuttaṃ, tassa mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthanti attho. Etasmiṃ pana dassane khandhapaccayasahitāsahitañca sabbaṃ upādārūpaṃ ito paresu sahajātapaccayādīsu saṅgahitanti imamatthaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kaṭattārūpaṃ paṭisandhiyampī’’</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūte paṭicca upādārūpanti vuttanayenā</span>ti ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti ettha atthato ayaṃ nayo vuttoti sandhāyāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Rūpamissakā pahāyā</span>ti yāsu pucchāsu rūpena vinā paccayuppannaṃ na labbhati, atha kho rūpamissakameva labbhati, tā pahāyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">‘‘Tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassa avakkanti hotī’’ti vacanato</span>ti gabbhaseyyakapaṭisandhiyā pañcakkhandhasabbhāvena tāya samānalakkhaṇā sabbāpi pañcavokārapaṭisandhi okkantināmakāti sādheti. Paripuṇṇadhammānaṃ vissajjanaṃ ettha atthīti <span class="bld">paripuṇṇavissajjanā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0216"></a> ca ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo…pe… mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti (paṭṭhā. 1.1.53) ettāvatā pañcavokāre sabbaṃ cittakammasamuṭṭhānarūpaṃ dassitaṃ. Avasesaṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘bāhira’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">bāhira</span>nti etena anindriyabaddharūpaṃ dasseti, puna <span class="bld">āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhāna</span>nti etehi sabbaṃ indriyabaddhaṃ āhārautusamuṭṭhānarūpaṃ. Tattha ‘‘utusamuṭṭhānaṃ eka’’ntiādinā asaññasattānampi utusamuṭṭhānaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Na hi tattha tassa vajjane kāraṇaṃ atthīti. Ādimhi pana ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā’’tiādi avisesavacanaṃ sahajātaṃ arūpampi paccayaṃ hetādike ca paccaye bahutare labhantaṃ cittasamuṭṭhānakaṭattārūpadvayaṃ saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ, evañca katvā tassa pariyosāne ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti vuttaṃ, tasmā tattha kaṭattārūpaṃ cittasamuṭṭhānasambandhaṃ taṃsamānagatikaṃ pañcavokāre vattamānameva gahitanti aggahitaṃ kaṭattārūpaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asaññasattānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā’’</span>tiādi vuttaṃ, tasmā upādārūpaṃ idhapi <a name="M0.0207"></a> kammapaccayavibhaṅge viya ‘‘mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti (paṭṭhā. 1.1.63) kaṭattārūpabhāvavisiṭṭhaṃ upādārūpaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Na hi vuttassa utusamuṭṭhānassa punavacane payojanaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā pana yathā bāhirādīsu ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’nti avisesetvā upādārūpaṃ vuttaṃ, evaṃ avatvā cittakammajaupādārūpāni ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti hetupaccayādīsu saha ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ asaññasattānaṃ…pe… kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti adhipatipaccayādīsu visuṃ cittasamuṭṭhānarūpabhāvakaṭattārūpabhāvehi visesetvāva vuttānīti? Tattha bāhiraggahaṇādīhi viya ettha mahābhūtānaṃ kenaci avisesitattā. Apica iddhicittanibbattānaṃ kammapaccayānañca iṭṭhāniṭṭhānaṃ bāhirarūpāyatanādīnaṃ cittaṃ kammañca hetādīsu na koci paccayo, āhārautusamuṭṭhānānaṃ pana cittaṃ pacchājātabhāvena upatthambhakameva, na janakaṃ, mahābhūtāneva pana tesaṃ sahajātādibhāvena janakāni, tasmā satipi cittena kammena ca vinā abhāve hetādipaccayabhūtehi arūpehi uppajjamānāni cittasamuṭṭhānarūpakaṭattārūpabhūtāneva upādārūpāni honti, na aññānīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ cittakammajesveva upādārūpesu visesanaṃ kataṃ. Aññāni vā samānajātikena rūpena samuṭṭhānāni pākaṭavisesanānevāti na visesanaṃ arahanti, etāni pana asamānajātikehi arūpehi samuṭṭhitāni visesanaṃ arahantīti visesitānīti veditabbāni. Yathā vā cittakammāni cittakammasamuṭṭhānānaṃ savisesena paccayabhāvena <a name="V0.0217"></a> paccayā honti sahajātādipaccayabhāvato mūlakaraṇabhāvato ca, na evaṃ utuāhārā taṃsamuṭṭhānānanti cittakammajāneva visuṃ visesanaṃ arahanti. Itarāni pana mahābhūtaviseseneva visesitāni, idha upādārūpavisesanena mahābhūtāni viya. Na hi aññataravisesanaṃ ubhayavisesanaṃ na hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Aññamaññapaccaye khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā</span>ti khandhavatthūnaṃ aññamaññapaccayatādassanena pubbe visuṃ paccayabhāvena dassitānaṃ khandhānaṃ ekato paccayabhāvo dassito hotīti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘catunnampi khandhānaṃ ekato vatthunā aññamaññapaccayataṃ dassetuṃ vutta’’</span>nti. ‘‘Khandhe <a name="M0.0208"></a> paṭicca vatthū’’ti idaṃ pana catunnampi khandhānaṃ ekato paṭiccatthapharaṇatādassanatthaṃ, ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatthussa. Na kevalañca khandhānaṃ idheva, hetupaccayādīsupi ayameva nayo. Tattha sabbesaṃ khandhānaṃ visuṃ paṭiccatthapharaṇataṃ dassetvā puna ‘‘vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti vatthussapi dassitāya ‘‘ekaṃ khandhañca vatthuñca paṭicca tayo khandhā’’tiādinā khandhavatthūnañca dassitāyeva hotīti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā panettha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati aññamaññapaccayā, kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānā mahābhūtā’’ti evamādi na vuttaṃ, nanu yadeva paṭiccatthaṃ pharati, na teneva aññamaññapaccayena bhavitabbaṃ hetupaccayādīhi viya. Na hi yaṃ ‘‘ekaṃ tayo dve ca khandhe paṭiccā’’ti vuttaṃ, te hetupaccayabhūtā eva honti. Esa nayo ārammaṇapaccayādīsupi. Paccayavāre ca ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati aññamaññapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.256) vuttaṃ, na vatthu kusalānaṃ aññamaññapaccayo hoti, atha ca pana taṃpaccayā khandhānaṃ aññamaññapaccayā uppatti vuttā eva. Yadipi kusalā khandhā mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayā na honti, tathāpi te paṭicca tesaṃ uppatti vattabbā siyāti? Na vattabbā khandhasahajātānaṃ mahābhūtānaṃ khandhānaṃ paccayabhāvābhāvato. Aññamaññasaddo hi na hetādisaddo viya nirapekkho, sahajātādisaddo viya vā aññatarāpekkho, atha kho yathāvuttetaretarāpekkho. Paccayapaccayuppannā ca khandhā mahābhūtā idha yathāvuttā bhaveyyuṃ, tesu ca mahābhūtā khandhānaṃ na koci paccayo. Yassa ca sayaṃ paccayo, tato tena tannissitena vā aññamaññapaccayena uppajjamānaṃ aññamaññapaccayā uppajjatīti vattabbataṃ arahati, yathā khandhe paṭicca khandhā, vatthuṃ paccayā khandhā. Tasmā attano paccayassa <a name="V0.0218"></a> paccayattābhāvato tadapekkhattā ca aññamaññasaddassa khandhe paṭicca paccayā ca mahābhūtānaṃ aññamaññapaccayā uppatti na vuttā, na aññamaññapaccayā ca vuttā. Khandhā pana vatthuṃ paccayā uppajjamānā vatthussa pacchājātapaccayā honti, tannissitena ca aññamaññapaccayena uppajjanti. Tasmā vatthuṃ paccayā khandhānaṃ kusalādīnaṃ aññamaññapaccayā uppatti vuttāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M0.0209"></a> <span class="bld">sā gahitā</span>ti cakkhāyatanādīni nissayabhūtāni paṭiccāti na vuttanti adhippāyo. Nissayapaccayabhāvena pana na cakkhāyatanādīni ārammaṇapaccayabhāvena rūpāyatanādīni viya na gahitānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Dvīsu upanissayesu vattabbameva natthi, ārammaṇūpanissayampi pana ye labhanti, tesaṃ vasena ārammaṇapaccayasadisanti evaṃ vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha kiñcāpī’’</span>ti āha. Tattha ‘‘na sabbe akusalā abyākatā ārammaṇūpanissayaṃ labhantī’’ti purimapāṭho. Kusalāpi pana mahaggatā ekantena, kāmāvacarā ca kadāci na labhantīti <span class="bld">‘‘na sabbe kusalākusalābyākatā’’</span>ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Purejātapaccaye yathā aññattha paccayaṃ aniddisitvāva desanā katā, evaṃ akatvā kasmā <span class="bld">‘‘vatthuṃ purejātapaccayā’’</span>ti vuttanti? Niyamasabbhāvā. Hetuādīsu hi niyamo natthi. Na hi tehi uppajjamānānaṃ alobhādīsu kusalādīsu rūpādīsu ca ayameva paccayoti niyamo atthi, idha pana vatthu na vatthudhammesu purejātapaccayā uppajjamānānaṃ dhammānaṃ niyamato chabbidhaṃ vatthu purejātapaccayo hotīti imamatthaṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ. Ārammaṇapurejātampi hi vatthupurejāte avijjamāne na labbhati, evañca katvā paṭisandhivipākassa napurejātapaccayā eva uppatti vuttā, paccuppannārammaṇassapi tassa purejātapaccayo na uddhaṭo. ‘‘Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati purejātapaccayā’’ti etassapi alābhato tattha ‘‘purejāte tīṇī’’ti (paṭṭhā. 1.3.124) vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtāna</span>nti mahābhūtānaṃ ekakkhaṇikanānākkhaṇikakammapaccayavaseneva <a name="V0.0219"></a> tadupādārūpānampi vadatīti ca daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kaṭattārūpāna</span>nti pavattiyaṃ kaṭattārūpānanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Yathālābhavasenā</span>ti indriyarūpesu yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhati, tassa tassa vasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Vippayuttapaccayā uppajjamānānampi kesañci niyamato vatthu vippayuttapaccayo, kesañci khandhā, na ca samānavippayuttapaccayā eva kusalādike paṭicca uppajjamānā uppajjanti, atha kho nānāvippayuttapaccayāpi, tasmā taṃ <a name="M0.0210"></a> visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vatthuṃ vippayuttapaccayā, khandhe vippayuttapaccayā’’</span>ti tattha tattha vuttaṃ. Tattha tadāyattavuttitāya paccayuppanno paccayaṃ paccayaṃ karotīti imassatthassa vasena upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Vatthuṃ khandhe vippayuttapaccayakaraṇatoti ayañhettha attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">‘‘vatthuṃ paṭicca vippayuttapaccayā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā’’</span>ti attho vutto, tattha kusalānaṃ khandhānaṃ vatthuṃ paṭicca uppatti natthīti ‘‘vatthuṃ paṭiccā’’ti na sakkā vattunti, idaṃ pana paṭiccasaddena ayojetvā ‘‘paṭicca uppajjanti vatthuṃ vippayuttapaccayā’’ti yojetvā tassattho ‘‘vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā’’ti vuttoti daṭṭhabbo. Kiṃ pana paṭiccāti? Yaṃ ‘‘ekaṃ khandha’’ntiādikaṃ pāḷiyaṃ paṭiccāti vuttaṃ. Tameva atthaṃ pākaṭaṃ katvā ‘‘vatthuṃ vippayuttapaccayāti khandhe paṭicca khandhā, vatthunā vippayuttapaccayataṃ sādhentenā’’ti paṭhanti. Anantarattā pākaṭassa abyākatacittasamuṭṭhānasseva gahaṇaṃ mā hotūti <span class="bld">‘‘abyākatacittasamuṭṭhānampi kusalākusalacittasamuṭṭhānampī’’</span>ti āha. Āsannampi dūrampi sabbanti vuttaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71-72"></a><span class="paranum">71-72</span>. <span class="bld">‘‘Ime vīsati paccayāti saṃkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vutta’’</span>nti vuttaṃ. Tattha yadi ekenapi desanaṃ saṃkhittaṃ saṃkhittameva, ādimhi pana tayo paccayā vippayuttapaccayo ekampi padaṃ aparihāpetvā vitthāritāti te cattāro pacchājātañca vajjetvā ‘‘ime ekūnavīsati paccayā’’ti vattabbaṃ siyā. Ettakā hi saṃkhipitvā dassitāti. Ye pana pāḷiyaṃ vitthāritaṃ avitthāritañca sabbaṃ saṅgahetvā vuttanti vadanti, tesaṃ ‘‘ime tevīsati paccayā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Ādimhi pana tayo paccaye vitthārite vajjetvā yato pabhuti saṅkhepo āraddho, tato catutthato pabhuti saṃkhittaṃ vitthāritañca saha gahetvā ‘‘ime tevīsati paccayā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Vibhaṅgavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">(2) Saṅkhyāvāro</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Tathā</span> <a name="V0.0220"></a> <span class="bld">purejātapaccaye</span>ti yathā aññamaññapaccaye viseso vibhaṅge atthi, tathā purejātapaccayepi atthīti attho. ‘‘Vatthuṃ purejātapaccayā’’ti hi tattha viseso paṭisandhiabhāvo cāti. <span class="bld">Vipākāni ceva</span> <a name="M0.0211"></a> <span class="bld">vīthicittāni ca na labbhantī</span>ti etena ‘‘kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādike (paṭṭhā. 1.1.53) vibhaṅge vipākābyākatābhāvaṃ kiriyābyākate ca ajavanassa sabbena sabbaṃ alabbhamānataṃ visesaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">Ekamūlake dassitāya desanāya labbhamānagaṇanaññeva ādāyā</span>ti idaṃ etasmiṃ anulome suddhikanaye dassitagaṇanato tato paresu nayesu aññissā abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Abahugaṇanena yuttassa tena samānagaṇanatā ca imasmiṃ anulomeyeva daṭṭhabbā. Paccanīye pana ‘‘nahetupaccayā nārammaṇe eka’’ntiādiṃ (paṭṭhā. 1.1.104) vakkhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76-79"></a><span class="paranum">76-79</span>. <span class="bld">Te pana saṅkhipitvā tevīsatimūlakovettha dassito</span>ti ettha pacchājātavipākānaṃ parihīnattā ‘‘dvāvīsatimūlako’’ti vattabbaṃ siyā sāsevanasavipākānaṃ vasena. Duvidhampi pana dvāvīsatimūlakaṃ saha gahetvā saṅgahite tasmiṃ ubhayasabbhāvato ‘‘tevīsatimūlako’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ. Āsevanavipākānaṃ vā virodhābhāve sati pucchāya dassitanayena tevīsatimūlakena bhavitabbaṃ, tassa ca nāmaṃ dvāvīsatimūlake āropetvā ‘‘tevīsatimūlako’’ti vuttanti ayamettha ruḷhī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇapade cevā</span>ti etena ekamūlake aññapadāni vajjeti. Na hi ekamūlake hetādīsu tayovāti adhippāyo. Suddhikanayo pana ārammaṇamūlakādīsu na labbhatīti ārammaṇamūlake ‘‘navā’’ti etāya adhikagaṇanāya abhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇe ṭhitena sabbattha tīṇeva pañhā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha kātabbāti vacanaseso. <span class="bld">Tīṇevā</span>ti ca tato uddhaṃ gaṇanaṃ nivāreti, na adho paṭikkhipati. Tena ‘‘vipāke eka’’nti gaṇanā na nivāritāti daṭṭhabbā. Tīsu ekassa antogadhatāya ca ‘‘tīṇevā’’ti vuttanti. <span class="bld">Itī</span>tiādinā ‘‘sabbattha tīṇevā’’ti vacanena attano vacanaṃ daḷhaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80-85"></a><span class="paranum">80-85</span>. <span class="bld">Ye</span> <a name="V0.0221"></a> <span class="bld">…pe… taṃ dassetu</span>nti etthāyamadhippāyo – yadipi avigatānantaraṃ ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’ti vuttepi ūnataragaṇanena saddhiṃ saṃsandane yā gaṇanā labbhati, sā dassitā hoti, tathāpi <a name="M0.0212"></a> ūnataragaṇanehi samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane ūnatarā samānā ca hoti, na evaṃ āvikaraṇavasena dassitā hoti, vipallāsayojanāya pana tathā dasseti. Vacanena vā hi liṅgena vā atthavisesāvikaraṇaṃ hotīti. <span class="bld">Tenetaṃ āvikarotī</span>ti etthāpi evameva adhippāyo yojetabbo. Paccanīyādīsupi pana ‘‘nārammaṇapaccayā nahetuyā ekaṃ…pe… novigatapaccayā nahetuyā eka’’ntiādinā (paṭṭhā. 1.1.107) mūlapadaṃ ādimhiyeva ṭhapetvā yojanā katā, na ca tattha etaṃ lakkhaṇaṃ labbhati, tasmā mūlapadassa ādimhi ṭhapetvā yojanameva kamo, na cakkabandhananti ‘‘ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇī’’tiādi yojitaṃ, na ca viññāte atthe vacanena liṅgena ca payojanamatthīti.</p>
- <p class="centered">Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Paṭiccavāro</p>
- <p class="subhead">Paccayapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86-87"></a><span class="paranum">86-87</span>. <span class="bld">‘‘Ahetukaṃ vipākābyākatanti idaṃ rūpasamuṭṭhāpakavaseneva veditabba’’</span>nti vuttaṃ, sabbasaṅgāhakavasena panetaṃ na na sakkā yojetuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Sahajātapurejātapaccayā saṅgahaṃ gacchantī</span>ti ettha ca sahajātā ca hetādayo purejātā ca ārammaṇādayo paccayā saṅgahaṃ gacchantīti attho daṭṭhabbo. Na hi napacchājātapaccayā uppajjamānā dvīheva sahajātapurejātapaccayehi uppajjanti, atha kho pacchājātavajjehi sabbehīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94-97"></a><span class="paranum">94-97</span>. <span class="bld">Nāhārapaccaye ekaccaṃ rūpameva paccayapaccayuppanna</span>nti yaṃ paṭicca uppajjati, so paccayo <a name="V0.0222"></a> rūpamevāti katvā vuttaṃ. Yasmā pana paccayā uppajjati, so arūpampi hoti yathā kammaṃ kaṭattārūpassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99-102"></a><span class="paranum">99-102</span>. Namaggapaccaye yadipi cittasamuṭṭhānādayo sabbe rūpakoṭṭhāsā labbhanti, tathāpi yaṃ maggapaccayaṃ labhati, tassa pahīnattā <span class="bld">‘‘ekaccaṃ rūpaṃ</span> <a name="M0.0213"></a> <span class="bld">paccayuppanna’’</span>nti vuttaṃ, evameva pana nahetupaccayādīsupi ekaccarūpassa paccayuppannatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107-130"></a><span class="paranum">107-130</span>. <span class="bld">Nāhāranaindriyanajhānanamaggapaccayā sabbattha sadisavissajjanā</span>ti idaṃ etesu mūlabhāvena ṭhitesu gaṇanāya samānataṃ sandhāya vuttaṃ. Mūlānañhi idha vissajjanaṃ gaṇanāyeva, na sarūpadassananti. <span class="bld">Nasahajātādicatukkaṃ idhāpi parihīnamevā</span>ti suddhikanaye viya mūlesupi parihīnamevāti attho.</p>
- <p class="centered">Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131-189"></a><span class="paranum">131-189</span>. <span class="bld">Hetādhipatimaggapaccayesu anulomato ṭhitesu…pe… aṭṭha paccanīyato na labbhantī</span>ti tiṇṇampi sādhāraṇānaṃ paccanīyato alabbhamānānaṃ sabbesaṃ saṅgahavasena vuttaṃ, tasmā maggapaccaye itarehi sādhāraṇā satteva yojetabbā. Adhipatipaccaye anulomato ṭhite hetupaccayopi paccanīyato na labbhati, so pana maggena asādhāraṇoti katvā na vuttoti daṭṭhabbo. Yehi vinā arūpaṃ na uppajjati, te ekantikattā arūpaṭṭhānikāti idha vuttāti daṭṭhabbā, tena purejātāsevanapaccayā tehi vināpi arūpassa uppattito vajjitā honti. Sabbaṭṭhānikā aññamaññaāhārindriyā ca tehi vinā arūpassa anuppattito saṅgahitāti. <span class="bld">Ūnataragaṇanānaṃyeva vasenā</span>ti yadi anulomato ṭhitā ekakādayo dvāvīsatipariyosānā ūnataragaṇanā honti, tesaṃ vasena paccanīyato yojitassa tassa tassa gaṇanā veditabbā. Atha paccanīyato yojito ūnataragaṇano, tassa vasena anulomato ṭhitassapi gaṇanā veditabbāti <a name="V0.0223"></a> attho. ‘‘Aññamaññapaccayā nārammaṇe eka’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.146) pana na idaṃ lakkhaṇaṃ ekantikaṃ.</p>
- <p class="centered">Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Sabbatthevā</span>ti <a name="M0.0214"></a> na kevalaṃ hetumhiyeva, atha kho sabbesu paccayesu paccanīkato ṭhitesūti attho. Purejātaṃ āsevanañca alabhantaṃ kañci nidassanavasena dassento <span class="bld">‘‘paṭisandhivipāko panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Purejātapacchājātāsevanavipākavippayuttesu paccanīkato ṭhitesu ekaṃ ṭhapetvā avasesā anulomato labbhantī’’</span>ti idaṃ avasesānaṃ lābhamattaṃ sandhāya vuttaṃ. Na sabbesaṃ avasesānaṃ lābhanti daṭṭhabbaṃ. Yadipi hi pacchājāte pasaṅgo natthi ‘‘anulomato sabbattheva na labbhatī’’ti apavādassa katattā, purejāto pana vippayutte paccanīkato ṭhite anulomato labbhatīti idampi avasesā sabbeti atthe gayhamāne āpajjeyya. Yampi keci ‘‘vippayuttapaccayarahite āruppepi ārammaṇapurejātassa sambhavaṃ ñāpetuṃ evaṃ vutta’’nti vadanti, tampi tesaṃ rucimattameva. Na hi yattha vatthupurejātaṃ na labbhati, tattha ārammaṇapurejātabhāvena upakārakaṃ hotīti dassitoyaṃ nayoti. <span class="bld">Yujjamānakavasenā</span>ti paccanīkato ṭhitassa ṭhapetabbattā vuttaṃ, yujjamānakapaccayuppannavasena vāti attho. ‘‘Maggapaccaye paccanīkato ṭhite hetupaccayo anulomato na labbhatī’’ti purimapāṭho, adhipatipaccayopi pana na labbhatīti <span class="bld">‘‘hetādhipatipaccayā anulomato na labbhantī’’</span>ti paṭhanti. Adhipatipaccaye paccanīkato ṭhite pacchājātato añño anulomato alabbhamāno nāma natthīti na vicāritaṃ. Aññamaññe paccanīkato ṭhite ‘‘arūpānaṃyevā’’ti vuttā nava anulomato na labbhanti, tampi paccanīkato ṭhitehi ārammaṇapaccayādīhi sadisatāya suviññeyyanti na vicāritaṃ bhavissatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191-195"></a><span class="paranum">191-195</span>. <span class="bld">Yāva</span> <a name="V0.0224"></a> <span class="bld">āsevanā sabbaṃ sadisa</span>nti na aññamaññena ghaṭitassa mūlassa vitthāritattā tato parāni mūlāni sandhāya vuttaṃ. Tesu hi anulomato yojetabbapaccayā ca pañhā cāti sabbaṃ sadisanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ paccanīyānulome</span>ti etassa <span class="bld">‘‘imesampi pakiṇṇakānaṃ vasenettha gaṇanavāro asammohato veditabbo’’</span>ti etena saha sambandho<a name="M0.0215"></a>. Tattha <span class="bld">etthā</span>ti etesu paccayesūti attho veditabbo. Imasmiṃ paccanīyānulome labbhamānesu paccayuppannadhammesupīti vā yojetabbaṃ. Tattha <span class="bld">pi</span>-saddena imamatthaṃ dīpeti – na kevalaṃ paccayesveva kismiñci paccanīkato ṭhite keci anulomato na labbhanti, atha kho paccayuppannadhammesupi koci ekaccaṃ paccayaṃ labhamāno kañci paccayaṃ na labhatīti. Tattha kammapaccayaṃ labhamāno yebhuyyena indriyapaccayaṃ labhati, maggapaccayaṃ labhamāno yebhuyyena hetupaccayaṃ, tathā ca jhānapaccayaṃ labhamāno maggapaccayanti etesveva lābhālābhā vicāritā. <span class="bld">Yatthā</span>ti pañcavokārapavatte asaññesu ca. <span class="bld">Rūpadhammā</span>ti yathāvuttāni kaṭattārūpāneva sandhāya vadati. Na hi pañcavokārapavatte sabbe rūpadhammā hetādīni na labhantīti. ‘‘Hetādhipativipākindriyapaccaye na labhantī’’ti purimapāṭho, jhānamaggepi pana na labhantīti <span class="bld">‘‘hetādhipativipākindriyajhānamaggapaccaye na labhantī’’</span>ti paṭhanti. Ye rūpadhammānaṃ paccayā honti, tesu arūpaṭṭhānikavajjesu eteyeva na labhantīti adhippāyo. Pacchājātāhāravippayuttapaccayepi hi pavatte kaṭattārūpaṃ labhatīti. Labbhamānālabbhamānapaccayadassanamattañcetaṃ, na tehi paccayehi uppattianuppattidassananti. Evaṃ indriyapaccayālābho jīvitindriyaṃ sandhāya vutto siyā. Yathāvuttesu hi dhammavasena pacchājātādittayampi alabhantaṃ nāma kaṭattārūpaṃ natthi. Ko pana vādo sabbaṭṭhānikakammesu. Indriyaṃ pana alabhantaṃ atthi, kintaṃ? Jīvitindriyanti. Yadi evaṃ upādārūpāni sandhāya aññamaññapaccayampi na labhantīti vattabbaṃ, taṃ pana pākaṭanti na vuttaṃ siyā. Arūpindriyālābhaṃ vā sandhāya indriyapaccayālābho vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196-197"></a><span class="paranum">196-197</span>. <span class="bld">Nārammaṇamūlakesu dukādīsu hetuyā pañcā</span>ti yadipi tikādīsu ‘‘hetuyā pañcā’’ti idaṃ natthi, tathāpi dukādīsu sabbattha anuttānaṃ vattukāmo ‘‘dukādīsū’’ti sabbasaṅgahavasena vatvā tattha yaṃ ādiduke vuttaṃ ‘‘hetuyā pañcā’’ti, taṃ niddhāreti. Keci pana ‘‘nārammaṇamūlake hetuyā pañcā’’ti pāṭhaṃ vadanti. ‘‘Aññamaññe ekanti bhūtarūpameva sandhāya <a name="V0.0225"></a> vutta’’nti purimapāṭho, vatthupi pana labbhatīti <span class="bld">‘‘bhūtarūpāni ceva vatthuñca sandhāya vutta’’</span>nti paṭhanti. <span class="bld">Timūlake</span>ti idhāpi dumūlakaṃ timūlakanti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203-233"></a><span class="paranum">203-233</span>. <span class="bld">Nakammamūlake</span> <a name="M0.0216"></a> <span class="bld">hetuyā tīṇītiādīsu cetanāva paccayuppannā</span>ti idaṃ ‘‘hetuyā tīṇī’’ti evaṃpakāre cetanāmattasaṅgāhake sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddo hi pakāratthova hotīti. Sahajātaaññamaññanissayāhāraatthiavigatesu pana rūpampi labbhatīti.</p>
- <p class="centered">Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭiccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sahajātavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234-242"></a><span class="paranum">234-242</span>. <span class="bld">Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto, kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sahajāto</span>tiādīsu sahajātasaddena sahajātapaccayakaraṇaṃ sahajātāyattabhāvagamanaṃ vā vuttanti tassa karaṇassa gamanassa vā kusalādīnaṃ kammabhāvato upayogavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo paccayavārādīsupi. Tatrāpi hi paccayasaddena ca nissayapaccayakaraṇaṃ nissayāyattabhāvagamanaṃ vā vuttaṃ, saṃsaṭṭhasaddena ca sampayuttapaccayakaraṇaṃ sampayuttāyattabhāvagamanaṃ vāti taṃkammabhāvato upayogavacanaṃ kusalādīsu katanti. <span class="bld">Sahajātampi ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa paccayo na hotī</span>ti ‘‘paṭiccā’’ti iminā vacanena dīpito paccayo na hotīti attho. <span class="bld">‘‘Upādārūpaṃ bhūtarūpassā’’</span>ti ca nidassanavasena vuttaṃ. Upādārūpassapi hi upādārūpaṃ yathāvutto paccayo na hoti, vatthuvajjāni rūpāni ca arūpānanti.</p>
- <p class="centered">Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Paccayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Paccayā</span>ti <a name="V0.0226"></a> ettha pati ayo paccayo. Pati-saddo patiṭṭhatthaṃ dīpeti, aya-saddo gatiṃ, patiṭṭhābhūtā gati nissayo paccayoti vuttaṃ hoti, tato paccayā, paccayakaraṇato tadāyattabhāvagamanato vāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mahābhūte <a name="M0.0217"></a> paccayā cittasamuṭṭhānaṃ rūpa’’nti (paṭṭhā. 1.1.245) bhūtupādārūpāni saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">cittasamuṭṭhāne ca mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpa</span>nti sayaṃ nissayo ahutvā nissaye uppajjamānena upādārūpena nidassanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Asañña…pe… kaṭattārūpaṃ upādārūpa</span>nti ettha yo paṭiccavāre sahajāte kammautujānaṃ, kamme ca ekantānekantakammajānaṃ vasena attho vutto, so nādhippeto eva ‘‘kaṭattārūpa’’nti kammasamuṭṭhānarūpasseva sabbassa ca gahitattāti taṃ pahāya yathāgahitassa kaṭattārūpassa visesanavasena <span class="bld">‘‘upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpa’’</span>nti atthamāha. Mahābhūte pana paṭicca paccayā ca mahābhūtānaṃ uppatti na nivāretabbāti upādārūpaggahaṇena kaṭattārūpaggahaṇaṃ avisesetvā upādārūpānaṃ nivattetabbānaṃ atthitāya kaṭattārūpaggahaṇeneva upādārūpaggahaṇassa visesanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269-276"></a><span class="paranum">269-276</span>. ‘‘Abyākatena abyākataṃ, kusalaṃ, akusala’’nti vattabbe ‘‘abyākatena kusalaṃ, akusalaṃ, abyākata’’nti, ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo ca akusalo ca dhammā kusalassāti anāmasitvā’’ti ca purimapāṭhe pamādalekhā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para286-287"></a><span class="paranum">286-287</span>. <span class="bld">Nahetupaccayā napurejāte dve</span>ti ettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyassa ca vasena dveti vuttā, navippayutte dveti āruppe ahetukākusalakiriyavasenā’’ti vuttaṃ, taṃ labbhamānesu ekadesena nidassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Āruppe pana ahetukamohassa ahetukakiriyāya ahetukapaṭisandhiyā ekaccassa ca rūpassa vasena dve vuttāti, navippayutte dveti āruppe ahetukākusalakiriyāekaccarūpānaṃ vasenāti vuttanti. <span class="bld">‘‘Nonatthinovigatesu ekanti sabbarūpassa vasenā’’</span>ti vuttaṃ, nahetumūlakattā imassa <a name="V0.0227"></a> nayassa hetupaccayaṃ labhantaṃ na labbhatīti ‘‘ekaccassa rūpassa vasenā’’ti bhavitabbaṃ. Cakkhādidhammavasena pana cittasamuṭṭhānādikoṭṭhāsavasena vā sabbaṃ labbhatīti ‘‘sabbarūpassā’’ti vuttaṃ siyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para289-296"></a><span class="paranum">289-296</span>. <span class="bld">Āgatānāgata</span>nti <a name="M0.0218"></a> pañhavasena vuttaṃ, <span class="bld">labbhamānālabbhamāna</span>nti āgate ca pañhe labbhamānālabbhamānadhammavasena.</p>
- <p class="centered">Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Nissayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para329-337"></a><span class="paranum">329-337</span>. <span class="bld">Paccayavārena nissayapaccayabhāva</span>nti nissayavāre vuttassa nissayapaccayabhāvaṃ niyametunti attho.</p>
- <p class="centered">Nissayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para351-368"></a><span class="paranum">351-368</span>. Saṃsaṭṭhavāre paccanīye ‘‘navippayutte paṭisandhi natthī’’ti idaṃ vatthuvirahitāya paṭisandhiyā visuṃ anuddharaṇato vuttaṃ. Paṭiccavārādīsu hi sahajātassa paccayabhāvadassanatthaṃ savatthukā paṭisandhi uddhaṭā, sā idhāpi adhipatipurejātāsevanesu nakammanavipākanajhānanavippayuttesu na labbhati, aññesu ca anulomato paccanīyato ca labbhamānapaccayesu labbhatīti imassa visesassa dassanatthaṃ uddhaṭāti. <span class="bld">Sesā terasa na labbhantī</span>ti ettha ‘‘sesā cuddasā’’ti bhavitabbaṃ. <span class="bld">Na jhāne ekanti ahetukapañcaviññāṇavasenā</span>ti pañcaviññāṇānaṃ hetupaccayavirahitamattadassanatthaṃ ahetukaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, <span class="bld">‘‘namagge ekanti ahetukakiriyavasenā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘ahetukavipākakiriyavasenā’’ti bhavitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para369-391"></a><span class="paranum">369-391</span>. <span class="bld">Heṭṭhā</span> <a name="V0.0228"></a> <span class="bld">vuttanayenevā</span>ti paṭiccavāre anulomapaccanīye vuttanayena. <span class="bld">‘‘Nahetupaccayuppannesu ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhati, sesā na labhantī’’</span>ti vuttaṃ, sesesu pana pañcaviññāṇavajjāhetukakkhandhā taṃsamuṭṭhānā paccayuppannadhammā jhānapaccayaṃ labhanti, na paccanīyānulome dvinnaṃ paccayānaṃ anulomena saha yojanā atthīti jhānamaggapaccayaṃ sahitaṃ labhatīti ca na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘ahetukamohova maggapaccayaṃ labhatī’’ti vattabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Sampayuttavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para392-400"></a><span class="paranum">392-400</span>. Sadisaṃ <a name="M0.0219"></a> sampayuttaṃ saṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇañca saṃsaṭṭhaṃ na hotīti ubhayaṃ aññamaññāpekkhaṃ vuccamānaṃ aññamaññassa niyāmakaṃ hotīti.</p>
- <p class="centered">Sampayuttavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para401-403"></a><span class="paranum">401-403</span>. <span class="bld">Yehi paccayehi kusalo kusalassa paccayo hoti, te paccaye paṭipāṭiyā dassetu</span>nti yathākkamena āgatāgatapaṭipāṭiyā dassetunti attho. <span class="bld">Kusalo kusalassā</span>ti nidassanamattametaṃ, tena kusalo kusalādīnaṃ, akusalo akusalādīnaṃ, abyākato abyākatādīnaṃ, kusalābyākatā kusalādīnantiādiko sabbo pabhedo nidassito hotīti yathānidassite sabbe gahetvā āha <span class="bld">‘‘te paccaye paṭipāṭiyā dassetu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Datvā</span>ti ettha <span class="bld">dā</span>-saddo sodhanatthopi hotīti mantvā āha <span class="bld">‘‘visuddhaṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Tesañhi taṃ citta</span>nti tesanti vattabbatārahaṃ sakadāgāmimaggādipurecārikaṃ taṃ gotrabhucittanti adhippāyo<a name="V0.0229"></a>. <span class="bld">Vipassanākusalaṃ pana kāmāvacaramevā</span>ti paccayuppannaṃ bhūmito vavatthapeti. <span class="bld">Tenevā</span>ti dhammavaseneva dassanato, desanantarattāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>. Assādanaṃ sarāgassa somanassassa sasomanassassa rāgassa ca kiccanti āha <span class="bld">‘‘anubhavati ceva rajjati cā’’</span>ti. Abhinandanaṃ pītikiccasahitāya taṇhāya kiccanti āha <span class="bld">‘‘sappītikataṇhāvasenā’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhābhinandanā</span> diṭṭhiyeva. Ettha pana pacchimatthameva gahetvā <span class="bld">‘‘abhinandantassa attā attaniyantiādivasena…pe… diṭṭhi uppajjatī’’</span>ti vuttaṃ. Abhinandanā pana diṭṭhābhinandanāyevāti na sakkā vattuṃ ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇa…pe… bhāvanāya pahātabbaṃ rāgaṃ assādeti abhinandatī’’ti (paṭṭhā. 2.8.72) vacanato, tasmā purimopi attho vuttoti daṭṭhabbo. Dvīsu pana somanassasahagatacittesu yathāvuttena somanassena <a name="M0.0220"></a> rāgena ca assādentassa tesuyeva sappītikataṇhāya catūsupi diṭṭhābhinandanāya abhinandantassa ca diṭṭhi uppajjatītipi sakkā yojetuṃ. <span class="bld">Jātivasenā</span>ti suciṇṇasāmaññavasenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Tadārammaṇatā</span>ti tadārammaṇabhāvena. Vibhattilopo hettha katoti. Bhāvavantato vā añño bhāvo natthīti bhāveneva vipākaṃ viseseti, vipāko tadārammaṇabhāvabhūtoti attho. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākānaṃ viya na kāmāvacaravipākānaṃ niyogato vavatthitaṃ idañca kammaṃ ārammaṇanti taṃ labbhamānampi na vuttaṃ. Tadārammaṇena pana kusalārammaṇabhāvena samānalakkhaṇatāya kammārammaṇā paṭisandhiādayopi dassitāyevāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Paṭilomato vā ekantarikavasena vā</span>ti vadantena anulomato samāpajjane yebhuyyena āsannasamāpattiyā ārammaṇabhāvo dassitoti daṭṭhabbo. Yathā pana paṭilomato ekantarikavasena ca samāpajjantassa anāsannāpi samāpatti ārammaṇaṃ hoti, evaṃ anulomato samāpajjantassapi bhaveyyāti. <span class="bld">‘‘Cetopariyañāṇassātiādīni parato āvajjanāya yojetabbānī’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘yā etesaṃ āvajjanā, tassā’’</span>ti attho vutto, evaṃ sati ‘‘iddhividhañāṇassā’’tipi vattabbaṃ siyā. Yasmā pana kusalā khandhā abyākatassa iddhividhañāṇassa ārammaṇaṃ na hontīti taṃ na vuttaṃ, cetopariyañāṇādīnañca hontīti tāni vuttāni, tasmā kiriyānaṃ cetopariyañāṇādīnaṃ yāya kāyaci āvajjanāya ca kusalārammaṇāya kusalā khandhā ārammaṇapaccayena paccayoti evamattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para407-409"></a><span class="paranum">407-409</span>. <span class="bld">Vippaṭisārādivasena</span> <a name="V0.0230"></a> <span class="bld">vā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ādīnavadassanena sabhāvato ca aniṭṭhatāmattaṃ saṅgaṇhāti, akkhantibhedā vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassā</span>tiādinā viññāṇakāyehi niyatārammaṇehi abyākatassa abyākatānaṃ ārammaṇapaccayabhāvaṃ nidasseti. Sabbassa hi vattuṃ asakkuṇeyyattā ekasmiṃ santāne dhammānaṃ ekadesena nidassanaṃ karotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413-416"></a><span class="paranum">413-416</span>. <span class="bld">Catubhūmakaṃ</span> <a name="M0.0221"></a> <span class="bld">kusalaṃ</span> ārammaṇādhipatipaccayabhāvena dassitaṃ, paccayuppannaṃ pana kāmāvacarameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Apubbato cittasantānato vuṭṭhānaṃ bhavaṅgameva, taṃ pana mūlāgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ tadārammaṇaṃ pakatibhavaṅgañca. <span class="bld">Anulomaṃ sekkhāya phalasamāpattiyā</span>ti ettha kāyaci sekkhaphalasamāpattiyā avajjetabbattā vattabbaṃ natthīti nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyāti imaṃ nibbisesanaṃ phalasamāpattiṃ uddharitvā dassento āha <span class="bld">‘‘phalasamāpattiyāti anāgāmiphalasamāpattiyā’’</span>ti. <span class="bld">Kāmāvacarakiriyā duvidhassapi vuṭṭhānassā</span>ti ettha kiriyānantaraṃ tadārammaṇavuṭṭhāne yaṃ vattabbaṃ, taṃ cittuppādakaṇḍe vuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tā ubhopi…pe… dvādasanna</span>nti idaṃ somanassasahagatamanoviññāṇadhātuvasena vuttaṃ, upekkhāsahagatā pana yathāvuttānaṃ dasannaṃ viññāṇadhātūnaṃ voṭṭhabbanakiriyassa manodhātukiriyassa cāti dvādasannaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para423"></a><span class="paranum">423</span>. Dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo paṭivijjhitvāti sambandho. <span class="bld">Na panetaṃ ekantena gahetabba</span>nti ‘‘balavacetanāva labbhati, na dubbalā’’ti etaṃ ekantaṃ na gahetabbaṃ, daḷhaṃ vā na gahetabbanti adhippāyo. Kiṃ kāraṇanti? Balavato dubbalassa vā katokāsassa antarāyaṃ paṭibāhitvā vipaccanato ‘‘yaṃkañci yadi vipākaṃ janeti, upanissayo na hotī’’ti navattabbattā cāti dassento <span class="bld">‘‘katokāsañhī’’</span>tiādimāha. Vipākattike pana pañhāvārapaccanīye ‘‘vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo, kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.93) kammapaccayassa visuṃ <a name="V0.0231"></a> uddhaṭattā, vedanāttike ca pañhāvārapaccanīye ‘‘nahetupaccayā naārammaṇapaccayā naupanissaye aṭṭhā’’ti (paṭṭhā. 1.2.87) vuttattā ‘‘vipākajanakampi kiñci kammaṃ upanissayapaccayo na hotī’’ti sakkā vattunti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ vā viruddho</span>ti taṃnimittaṃ viruddho, <span class="bld">viruddha</span>nti vā pāṭho. <span class="bld">Omāna</span>nti parassa pavattaomānaṃ. <span class="bld">Rāgo</span> rañjanavasena pavattā kāmarāgataṇhā, ‘‘iti me cakkhuṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rūpā’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittapaṇidahanataṇhā <span class="bld">patthanā</span>ti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesu</span> <a name="M0.0222"></a> <span class="bld">aññampī</span>ti tesu yaṃkiñci pubbe hanitato aññampi pāṇaṃ hanatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Punappunaṃ āṇāpanavasena vā</span>ti mātughātakammena sadisatāya pubbe pavattāyapi āṇattacetanāya mātughātakammanāmaṃ āropetvā vadanti. Esa nayo <span class="bld">dvīhi pahārehī</span>ti etthāpi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yatheva hi…pe… uppādeti nāmā</span>ti rāgaṃ upanissāya dānaṃ detīti rāgaṃ upanissāya dānavasena saddhaṃ uppādetīti ayamattho vutto hotīti iminā adhippāyena vadati. Yathā rāgaṃ upanissāya dānaṃ detītievamādi hoti, evaṃ rāgādayo saddhādīnaṃ upanissayapaccayoti idampi hotīti dasseti. <span class="bld">Kāyikaṃ sukha</span>ntiādīnaṃ ekato dassanena visuṃyeva na etesaṃ paccayabhāvo, atha kho ekatopīti dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Upatthambhakattena paccayattāyevā</span>ti etena idaṃ dasseti – na purimavāresu viya imasmiṃ paccayena uppatti vuccati, atha kho tassa tassa paccayuppannassa tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ taṃtaṃpaccayabhāvo, na ca pacchājātakkhandhā upatthambhakattena paccayā na honti, tenesa pacchājātapaccayo idha anulomato āgatoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. <span class="bld">Cetanā vatthussapi paccayo</span>ti attano patiṭṭhābhūtassapi kammapaccayoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā <a name="V0.0232"></a> panettha paccayavāre viya nissayaatthiavigatesu dumūlakadukāvasānā pañhā na uddhaṭāti? Alabbhamānattā. Tattha hi paccayuppannappadhānattā desanāya kusalo ca abyākato ca dhammā ekato uppajjamānā kusalābyākatapaccayā labbhantīti ‘‘kusalañca abyākatañca dhammaṃ paccayā kusalo ca abyākato ca dhammā uppajjantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.246) vuttaṃ. Yato tato vā ubhayapaccayato paccayuppannassa uppattimattaṃyeva hi tattha adhippetaṃ, na ubhayassa ubhinnaṃ paccayabhāvoti. Idha pana paccayappadhānattā desanāya kusalābyākatā kusalābyākatānaṃ ubhinnaṃ nissayādibhūtā na labbhantīti <a name="M0.0223"></a> ‘‘kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa nissayapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>. <span class="bld">‘‘Ettha pana purejātampi labbhatī’’</span>ti vuttaṃ, yadi evaṃ kasmā ‘‘tathā’’ti vuttanti? ‘‘Tīṇī’’ti gaṇanamattasāmaññato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para440"></a><span class="paranum">440</span>. ‘‘Adhipatipaccaye ṭhapetvā vīmaṃsaṃ sesādhipatino visabhāgā’’ti purimapāṭho nidassanavasena daṭṭhabbo. Yasmā pana hetupaccayassa visabhāgena ekena ārammaṇena nidassanaṃ akatvā anantarādīni vadanto sabbe visabhāge dasseti, tasmā indriyamaggapaccayā ca visabhāgā dassetabbāti ‘‘adhipatindriyamaggapaccayesu ṭhapetvā paññaṃ sesā dhammā visabhāgā’’ti paṭhanti. <span class="bld">Tathā bhāvābhāvato</span> hetupaccayabhāve sahajātādipaccayabhāvato. Nanu yathā amohavajjānaṃ hetūnaṃ hetupaccayabhāve adhipatindriyamaggapaccayabhāvo natthīti paññāvajjānaṃ adhipatipaccayādīnaṃ visabhāgatā, evaṃ kusalādihetūnaṃ hetupaccayabhāve vipākapaccayabhāvābhāvato hetuvajjānaṃ vipākānaṃ visabhāgatāya bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ, ubhayapaccayasahite cittacetasikarāsimhi hetupaccayabhāve vipākapaccayattābhāvābhāvato. Yathā hi hetusahajātapaccayasahitarāsimhi satipi hetuvajjasabbhāve hetūnaṃ hetupaccayabhāve sahajātapaccayattābhāvo <a name="V0.0233"></a> natthīti na hetuvajjānaṃ sahajātānaṃ hetussa visabhāgatā vuttā, evamidhāpīti. Esa nayo vippayuttapaccayepi. Apica paccayuppannasseva paccayā vuccantīti paccayuppannakkhaṇe tathā bhāvābhāvavasena sabhāgatāya vuccamānāya nānākkhaṇavasena visabhāgatā tasseva na vattabbāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalā vīmaṃsā</span>ti idaṃ ‘‘kusalā vīmaṃsādhipatī’’ti evaṃ vattabbaṃ. Na hi anadhipatibhūtā vīmaṃsā adhipatipaccayo hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para441-443"></a><span class="paranum">441-443</span>. <span class="bld">‘‘Sace</span> <a name="M0.0224"></a> <span class="bld">pana vippayuttapaccayo pavisati, itarāni dve labhatī’’</span>ti purimapāṭho, ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti idaṃ pana na labbhatīti ‘‘kusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti dve labhatī’’ti paṭhanti. <span class="bld">Ūnataragaṇanesū</span>ti yesu paviṭṭhesu ūnatarā gaṇanā hoti, tesūti attho. Tīṇi dve ekanti evaṃ ūnataragaṇanesu vā aññamaññādīsu pavisantesu tesaṃ vasena tikato ūnaṃ yathāladdhañca ekanti gaṇanaṃ labhatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avipākānī</span>ti anāmaṭṭhavipākānīti attho, na vipākaheturahitānīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha sabbepi sahajātavipākā cevā</span>ti tattha ye sahajātā paccayuppannā vuttā, te sabbepi vipākā ceva vipākasahajātarūpā cāti attho. <span class="bld">Taṃsamuṭṭhānarūpā cā</span>ti ettha paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātīti veditabbaṃ. ‘‘Taṃsamuṭṭhānarūpakaṭattārūpā ca labbhantī’’tipi paṭhanti. <span class="bld">Catutthe vipākacittasamuṭṭhānarūpamevā</span>ti etthāpi eseva nayo. ‘‘Kaṭattārūpañcā’’tipi pana paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evampī</span>ti ‘‘etesu pana ghaṭanesu sabbapaṭhamānī’’tiādinā vuttanayenapi. Ghaṭanesu pana yo yo paccayo mūlabhāvena ṭhito, taṃpaccayadhammānaṃ niravasesaūnaūnataraūnatamalābhakkamena ghaṭanā vuccati, niravasesalābhe ca paccayuppannānaṃ niravasesalābhakkamena. Tathā ūnalābhādīsūti ayaṃ kamo veditabbo.</p>
- <p class="centered">Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. Vatthuvasena <a name="V0.0234"></a> sanissayaṃ vakkhatīti na idaṃ labbhamānassapi vatthussa vasena ghaṭananti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘ārammaṇavaseneva vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Sahajātena pana saddhiṃ ārammaṇādhipati, ārammaṇādhipatinā ca saddhiṃ sahajātaṃ na labbhatī</span>ti idaṃ yathā sahajātapurejātā eko nissayapaccayo atthipaccayo ca honti, evaṃ sahajātārammaṇādhipatīnaṃ ekassa adhipatipaccayabhāvassa abhāvato vuttaṃ<a name="M0.0225"></a>. Nissayabhāvo hi atthiavigatabhāvo ca sahajātapurejātanissayādīnaṃ samāno, na panevaṃ sahajātārammaṇādhipatibhāvo samāno. Sahajāto hi ārammaṇabhāvaṃ anupagantvā attanā saha pavattanavasena adhipati hoti, itaro ārammaṇaṃ hutvā attani ninnatākaraṇena. Sahajāto ca vijjamānabhāveneva upakārako, itaro atītānāgatopi ārammaṇabhāveneva, tasmā sahajātārammaṇapaccayā viya bhinnasabhāvā sahajātārammaṇādhipatinoti na te ekato eva adhipatipaccayabhāvaṃ bhajanti, teneva pañhāvāravibhaṅge ca ‘‘kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo’’tiādi na vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para447-452"></a><span class="paranum">447-452</span>. Sāhārakaghaṭanānaṃ purato vīriyacittavīmaṃsānaṃ sādhāraṇavasena anāhārakāmaggakāni saindriyaghaṭanāni vattabbāni siyuṃ ‘‘adhipatisahajātanissayaindriyaatthiavigatanti satta. Adhipatisahajātaaññamaññanissayaindriyasampayuttaatthiavigatanti tīṇi. Adhipatisahajātanissayaindriyavippayuttaatthiavigatanti tīṇi. Adhipatisahajātanissayavipākaindriyaatthiavigatanti ekaṃ. Adhipatisahajātaaññamaññanissayavipākaindriyasampayuttaavigatanti ekaṃ. Adhipatisahajātanissayavipākaindriyavippayuttaatthiavigatanti eka’’nti. Kasmā tāni na vuttānīti? Indriyabhūtassa adhipatissa āhāramaggehi aññassa abhāvā. Cittādhipati hi āhāro, vīriyavīmaṃsā ca maggo hoti, na ca añño indriyabhūto adhipati atthi, yassa vasena anāhārakāmaggakāni saindriyaghaṭanāni vattabbāni siyuṃ, tasmā tāni avatvā cittādhipatiādīnaṃ ekantena āhāramaggabhāvadassanatthaṃ sāhārakasamaggakāneva vuttāni. Tesu ca samaggakesu dve paccayadhammā labbhanti, sāhārakesu ekoyevāti samaggakāni pubbe vattabbāni siyuṃ. Saindriyakāni pana yehi āhāramaggehi bhinditabbāni<a name="V0.0235"></a>, tesaṃ kamavasena pacchā vuttāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">sadisattā</span>ti samaggakattena samānattā, anantararūpattāti vā attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para457-460"></a><span class="paranum">457-460</span>. <span class="bld">Kusalābyākato abyākatassāti cattārī</span>ti abyākatasahitassa kusalassa paccayabhāvadassanavasena kusalamūlakesveva dumūlakampi āharitvā vuttaṃ. <span class="bld">Abyākate vatthurūpampī</span>ti idaṃ ‘‘kaṭattārūpampī’’ti <a name="M0.0226"></a> evaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">‘‘Dutiyaghaṭane abyākatavissajjane rūpesu vatthumeva labbhatī’’</span>ti purimapāṭho, bhūtarūpampi pana labbhatīti ‘‘vatthuñca bhūtarūpañca labbhatī’’ti paṭhanti. <span class="bld">‘‘Catutthe cittasamuṭṭhānarūpamevā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpañcā’’ti pana vattabbaṃ. <span class="bld">Savipākesu paṭhame vipākā ceva vipākacittasamuṭṭhānarūpañcā</span>ti ettha <span class="bld">catutthe vipākacittasamuṭṭhānamevā</span>ti idha ca kaṭattārūpampi vipākacittasamuṭṭhānaggahaṇena gahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kaṭattārūpañcā’’tipi pana paṭhanti. Ettha pana sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthi avigatamūlakesu ghaṭanesu hetukammajhānamaggehi ghaṭanāni na yojitāni, yathāvuttesu atthiavigatamūlavajjesu āhārena, nissayavippayuttaatthiavigatavajjesu adhipatiindriyehi ca. Kasmāti? Tesu hi yojiyamānesu taṃtaṃcittuppādekadesabhūtā hetuādayo arūpadhammāva paccayabhāvena labbhanti. Tena tehi ghaṭanāni hetumūlakādīsu vuttasadisāneva rūpamissakattābhāvena suviññeyyānīti na vuttāni. Atthiavigatehi pana yojiyamāno āhāro nissayādīhi adhipatiindriyāni ca rūpamissakāni hontīti adhipatāhārindriyamūlakesu vuttasadisānipi ghaṭanāni atthiavigatamūlakesu nissayādimūlakesu ca āhārena adhipatindriyehi ca supākaṭabhāvatthaṃ yojitānīti daṭṭhabbānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para462-464"></a><span class="paranum">462-464</span>. Nissayamūlake <span class="bld">‘‘chaṭṭhe tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānassā’’</span>ti purimapāṭho, cakkhādīni pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhantīti ‘‘abyākatassa cakkhāyatanādīni cā’’ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. Upanissayamūlake pakatūpanissayavasena vuttesu dvīsu paṭhame <span class="bld">‘‘lokiyakusalākusalacetanā paccayabhāvato gahetabbā’’</span>ti vuttaṃ, lokuttarāpi pana gahetabbāva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para473-477"></a><span class="paranum">473-477</span>. Kammamūlake <a name="V0.0236"></a> <span class="bld">paṭisandhiyaṃ vatthupī</span>ti ettha na pavatte viya khandhāyeva paccayuppannabhāvena gahetabbāti adhippāyo. Vipākāvipākasādhāraṇavasena vuttesu catūsu paṭhame <span class="bld">‘‘arūpena saddhiṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ labbhatī’’</span>ti vuttaṃ, kaṭattārūpampi pana labbhateva. Imasmiṃ pana kammamūlake ‘‘kammapaccayā ārammaṇe dve’’ti, ārammaṇamūlake ca ‘‘ārammaṇapaccayā kamme <a name="M0.0227"></a> dve’’ti kasmā na vuttaṃ, nanu kusalākusalacetanā kammārammaṇānaṃ paṭisandhiyādīnaṃ kammapaccayo ārammaṇapaccayo ca hoti. Yathā ca ārammaṇabhūtaṃ vatthuṃ ārammaṇanissayapaccayabhāvena vuccati, evaṃ kammampi ārammaṇapaccayabhāvena vattabbanti? Na, dvinnaṃ paccayabhāvānaṃ aññamaññapaṭikkhepato. Paccuppannañhi vatthu nissayabhāvaṃ apariccajitvā tenevākārena tannissitena ālambiyamānaṃ nissayabhāvena ca nissayapaccayoti yuttaṃ vattuṃ. Kammaṃ pana tasmiṃ kate pavattamānānaṃ katūpacitabhāvena kammapaccayo hoti, nārammaṇākārena, visayamattatāvasena ca ārammaṇapaccayo hoti, na santānavisesaṃ katvā phaluppādanasaṅkhātena kammapaccayākārena, tasmā kammapaccayabhāvo ārammaṇapaccayabhāvaṃ paṭikkhipati, ārammaṇapaccayabhāvo ca kammapaccayabhāvanti ‘‘kammapaccayo hutvā ārammaṇapaccayo hotī’’ti, ‘‘ārammaṇapaccayo hutvā kammapaccayo hotī’’ti ca na sakkā vattunti na vuttaṃ. Esa ca sabhāvo vattamānānañca ārammaṇapurejātānaṃ vatthucakkhādīnaṃ, yaṃ ārammaṇapaccayabhāvena saha nissayādipaccayā hontīti vattabbatā, atītassa ca kammassa ayaṃ sabhāvo, yaṃ ārammaṇapaccayabhāvena saha kammapaccayo hotīti navattabbatā. Yathā sahajātapurejātanissayānaṃ saha nissayapaccayabhāvena vattabbatā sabhāvo, sahajātārammaṇādhipatīnañca saha adhipatipaccayabhāvena navattabbatā, evamidhāpīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para478-483"></a><span class="paranum">478-483</span>. <span class="bld">Nirādhipativiññāṇāhāravasenā</span>ti anāmaṭṭhādhipatibhāvassa viññāṇāhārassa vasenāti adhippāyo. <span class="bld">Vatthu parihāyatī</span>ti aññamaññampi labhantassa vatthussa vasena sabbassa kaṭattārūpassa parihānaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para484-495"></a><span class="paranum">484-495</span>. <span class="bld">‘‘Tatiye arūpindriyāni rūpāna’’</span>nti vuttaṃ, cakkhādīni ca pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhanti. <span class="bld">Tato vīriyavasena maggasampayuttāni chā</span>ti ettha yadipi vīmaṃsā labbhati, vīriyassa pana vasena taṃsamānagatikā vīmaṃsāpi gahitāti ‘‘vīriyavasenā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511-514"></a><span class="paranum">511-514</span>. Vippayuttamūlake <a name="V0.0237"></a> <span class="bld">‘‘dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānāna’’</span>nti vuttaṃ, paṭisandhiyaṃ pana ‘‘khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhāna’’nti idampi labbhati. <span class="bld">‘‘Ekādasame paṭisandhiyaṃ vatthu khandhāna’’</span>nti vuttaṃ, taṃ vipākapaccayassa <a name="M0.0228"></a> aggahitattā yassa vatthussa vasena ghaṭanaṃ kataṃ, tassa dassanavasena vuttaṃ. ‘‘Khandhā ca vatthussā’’ti idampi pana labbhateva. <span class="bld">‘‘Dvādasame paṭisandhiyaṃ khandhā kaṭattārūpāna’’</span>nti pubbapāṭho, cittasamuṭṭhānāni pana na vajjetabbānīti ‘‘dvādasame khandhā pavatte cittasamuṭṭhānarūpānaṃ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañcā’’ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515-518"></a><span class="paranum">515-518</span>. Atthipaccayamūlake paṭhamaghaṭane <span class="bld">‘‘arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasena sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhantī’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘āhārindriyapaccayā cā’’tipi pana vattabbaṃ. Na hi indriyāhārānaṃ vasena sahajātādayo labbhantīti. <span class="bld">‘‘Dutiye pacchājātakabaḷīkārāhārā na labbhantī’’</span>ti vuttaṃ, sabbānipi pana alabbhamānāni dassetuṃ ‘‘pacchājātakabaḷīkārāhārarūpajīvitindriyarūpādiārammaṇāni ca na labbhantī’’ti paṭhanti, chaṭṭhaṃ sabbesaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ. Sattame tato rūpajīvitindriyamattaṃ parihāyatīti evametesaṃ viseso vattabbo. <span class="bld">Tato ekādasame</span>ti ettha <span class="bld">tato</span>ti navamatoti attho. <span class="bld">Terasame vatthārammaṇā</span>ti ettha vatthuggahaṇena cakkhādivatthūnipi gahitāni, tathā <span class="bld">cuddasame vatthumevā</span>ti etthāpi. <span class="bld">‘‘Sattarasame pana tadeva ārammaṇādhipatibhāvena, aṭṭhārasamepi tadeva ārammaṇūpanissayavasenā’’</span>ti purimapāṭho, ‘‘ārammaṇūpanissayavasenā’’ti ayaṃ pana sattarasamato viseso na hoti, vatthārammaṇānaṃ pana sattarasame aṭṭhārasame ca vatthusseva paccayabhāvo visesoti ‘‘sattarasame pana ārammaṇādhipatibhāvena cakkhādīni ca, aṭṭhārasame vatthusseva ārammaṇūpanissayavasenā’’ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. Sahajātāni viya sahajātena kenaci ekena paccayena aniyamitattā tāni pakiṇṇakānīti vuttānīti ettha purejātapacchājātāhārindriyāni sahajātena aññamaññañca asāmaññavasena vippakiṇṇāni vuttāni. Ārammaṇamūlake anantarasamanantarapurejātāti ettha upanissayopi paṭhitabbo.</p>
- <p class="bodytext">Yesu pākaṭā hutvā paññāyanti, tāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘hetumūlakādīna’’</span>ntiādimāha. Alobhāditaṃtaṃnāmavasena <a name="V0.0238"></a> pana hetuārammaṇādhipatiāhārindriyajhānamaggapaccayadhammā evaṃ pākaṭā hutvā na paññāyeyyunti te <a name="M0.0229"></a> paricchedavasena dassento <span class="bld">‘‘dvādaseva hi hetū’’</span>tiādimāha. Tena ‘‘ettakāyeva paccayadhammā’’ti nicchayaṃ katvā pākaṭo hutvā apaññāyamānopi tesveva maggitabboti dasseti. Tattha <span class="bld">cha ārammaṇā</span>ti etena ārammaṇādhipati rūpādiārammaṇabhāvato saṅgahitoti taṃ aggahetvā <span class="bld">‘‘cattāro adhipatayo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ekantena kusalavipākā</span>ti idaṃ indriyesu aññindriyavasena labbhati. <span class="bld">Ekantena akusalavipākā</span>ti idaṃ pana na sakkā laddhuṃ. Jhānaṅgesvapi hi dukkhaṃ akusalameva vipākassa ajhānaṅgattā. Cittaṭṭhitipi akusalavipākakiriyā hotīti. Akusalassa vipākā akusalavipākāti evaṃ pana atthe gayhamāne indriyesu dukkhindriyavasena labbheyya, kusalavipākākusalavipākavisesena pana paccayayojanā natthīti ayamattho adhippetoti sakkā vattunti.</p>
- <p class="centered">Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccanīyuddhāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>. <span class="bld">Ekena lakkhaṇenā</span>ti ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa nahetupaccayena paccayo’’ti hetupaccayato aññena paccayena paccayoti attho. Hetupaccayato ca aññe paccayā aggahitaggahaṇena aṭṭha honti, tesu kusalo kusalassa tīhi paccayehi paccayo, akusalassa dvīhi, evaṃ tasmiṃ tasmiṃ paccaye paccanīyato ṭhite tato aññe paccayā imesveva ārammaṇādīsu aṭṭhasu paccayesu yathāyogaṃ yojetabbāti idamettha lakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Etesu ca aṭṭhasu paccayesu purimapurimehi asaṅgahite saṅgahetvā pacchimapacchimā vuttāti ārammaṇato aññesaṃ dvinnaṃ vasena upanissayo, vatthupurejātassa vasena purejātaṃ, sahajātato upanissayato ca, aññissā cetanāya vasena kammaṃ, sahajātato aññassa kabaḷīkārāhārassa vasena āhāro, sahajātato purejātato ca aññassa rūpajīvitindriyassa vasena indriyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapaccayena <a name="M0.0230"></a> paccayo’’ticceva (paṭṭhā. 1.1.404, 419, 423) vuttaṃ<a name="V0.0239"></a>, tadaññābhāvā na vuttaṃ ‘‘kammāhārindriyapaccayena paccayo’’ti, tasmā ‘‘ārammaṇādhipati ārammaṇapaccaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti evaṃ vattabbaṃ. Yaṃ pana parittattike pañhāvārapaccanīye ‘‘appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.66, 74) ettha ārammaṇassa avacanaṃ, taṃ purimehi asaṅgahitavasena vuttānaṃ saṅgahitavivajjanābhāvato upanissayato aññārammaṇābhāvato ca, na pana ārammaṇūpanissayassa ārammaṇe asaṅgahitattā.</p>
- <p class="bodytext">Atthiavigatapaccayā yadipi sahajātapurejātapacchājātāhārindriyānaṃ vasena pañcavidhāva, sahajātapurejātānaṃ pana pacchājātāhārānaṃ pacchājātindriyānañca sahāpi atthiavigatapaccayabhāvo hoti, na tiṇṇaṃ vippayuttatā viya visuṃyevāti <span class="bld">‘‘atthiavigatesu ca ekekassa vasena chahi bhedehi ṭhitā’’</span>ti atthiavigatapaccayalakkhaṇesu ekekaṃ saṅgahetvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Rūpindriyapaccayo pana ajjhattabahiddhābhedato duvidho’’</span>ti vuttaṃ, taṃ ‘‘ajjhattikabāhirabhedato’’ti evaṃ vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catuvīsatiyāpī</span>ti na soḷasannaṃyeva, nāpi aṭṭhannaṃyeva, atha kho catuvīsatiyāpīti attho. Ārammaṇabhūtānaṃ adhipatiupanissayapaccayānaṃ upanissaye nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānañca purejāte saṅgaho atthīti ārammaṇapaccayaṃ ārammaṇapaccayabhāveyeva ṭhapetvā tadekadesassa tesañca upanissayādīsu saṅgahaṃ vattukāmo <span class="bld">‘‘ārammaṇapaccaye ārammaṇapaccayova saṅgahaṃ gacchati, na sesā tevīsatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Catutthe purejātapaccaye</span>ti ettha yathā ‘‘upanissayapaccaye adhipatibhūto ārammaṇapaccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘purejātabhūto ārammaṇapaccayo’’tipi vattabbaṃ, taṃ pana tattha vuttanayena gahetuṃ sakkāti katvā na vuttaṃ siyā. Atha pana ‘‘ārammaṇato aññaṃ purejātaggahaṇena gahita’’nti na vuttaṃ, evaṃ sati upanissayaggahaṇenapi ārammaṇato aññassa gahitatāya bhavitabbanti ‘‘adhipatibhūto ārammaṇapaccayo upanissaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti na vattabbaṃ siyāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yesu</span> <a name="M0.0231"></a> <span class="bld">pañhesu…pe… ekova paccayo āgato</span>ti ettha āgatovāti evaṃ evasaddo ānetvā yojetabbo. Tena dvādasamacuddasamesu pañhesu sahajātapurejātesu ekeko paccayo na anāgato <a name="V0.0240"></a> hoti, atha kho āgatovāti tesu aññatarapaṭikkhepe tepi pañhā parihāyantīti dassitaṃ hotīti. <span class="bld">Yasmiṃ pana pañhe</span>ti dutiyachaṭṭhapañhesu ekekavasena gahetvā ekavacanena niddisīyati. <span class="bld">Eva</span>nti ārammaṇaupanissayavasenāti attho. Tena dvādasamacuddasame nivatteti. Tesupi hi dve paccayā āgatā, na pana ārammaṇaupanissayavasenāti. <span class="bld">Avasesānaṃ vasenā</span>ti avasesānaṃ labbhamānānaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ. Na hi terasamapannarasamesu pacchājātepi paṭikkhitte āhārindriyānaṃ vasena te pañhā labbhanti, atha kho sahajātasseva vasenāti. <span class="bld">Idameva cettha lakkhaṇa</span>nti aṭṭhannaṃ paccayānaṃ sabbapaccayasaṅgāhakattaṃ, ukkaṭṭhavasena pañhāparicchedo, te te paccaye saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo, tasmiṃ tasmiṃ paccaye paṭikkhitte tassa tassa pañhassa parihānāparihānīti etaṃ sabbaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘iminā lakkhaṇenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti pabhedaparihānīsu. <span class="bld">Tīhi paccayehi ekūnavīsati paccayā dassitā</span>ti ‘‘nahetupaccayā’’ti ettha labbhamānapaccaye sandhāya vuttaṃ. Ayaṃ pana paccayuddhāro sabbapaccanīyassa sādhāraṇalakkhaṇavasena vutto, na ‘‘nahetupaccayā’’ti ettheva labbhamānapaccayadassanavasena. Evañca katvā hetudukapañhāvārapaccanīye ‘‘hetudhammo hetussa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātapaccayena paccayo, upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.43) vuttaṃ, aññathā ‘‘nahetupaccayā’’ti ettha labbhamānapaccayadassane ‘‘sahajātapaccayena paccayo’’ti na vattabbaṃ siyā, tasmā idhāpi sabbalabbhamānapaccayasaṅgahavasena paccayuddhārassa vuttattā tīhi paccayehi vīsati paccayā dassitāti daṭṭhabbā. Yaṃ vuttaṃ ‘‘tatrāyaṃ vitthārakathā’’ti, tatra pabhede vitthārakathaṃ vatvā parihānīyaṃ dassento <span class="bld">‘‘tasmiṃ pana paccaye…pe… te parato vakkhāmā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>. <span class="bld">Tathā akusalādikesupi catūsu pañhesu tehi tehi paccayehi te teyeva paccayā dassitā</span>ti kusalādikesu dassitehi <a name="M0.0232"></a> aññesaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Na hi ‘‘akusalo dhammo kusalassa dhammassā’’ti ettha dvīhi paccayehi tayo paccayā dassitā, atha kho dveyeva, abyākatassapi akusalo ārammaṇādhipatipaccayo na hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para530"></a><span class="paranum">530</span>. <span class="bld">Sahajātapaccayā pana na honti vatthumissakattā</span>ti asahajātapaccayena vatthunā sahajātapaccayabhāvena <a name="V0.0241"></a> gahitattā tena saddhiṃ sahajātapaccayā na hontīti dasseti, na pana suddhānaṃ sahajātapaccayabhāvaṃ nivāreti. Vatthunā pana saddhiṃ yena nissayādinā paccayā honti, tameva nissayādiṃ visesetuṃ sahajātanti vuttanti dassento <span class="bld">‘‘tasmā tesa’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ pana paccayuddhāre ārammaṇaupanissayakammaatthipaccayesu catūsu sabbapaccaye saṅgaṇhitvā kasmā tesaṃ vasena paccayuddhāro na katoti? Missakāmissakassa atthipaccayavibhāgassa duviññeyyattā. Na hi ‘‘avibhāgena atthipaccayena paccayo’’ti vutte sakkā viññātuṃ ‘‘kiṃ suddhena sahajātaatthipaccayena purejātapacchājātāhārindriyaatthipaccayena vā, atha sahajātapurejātamissakena pacchājātāhāramissakena pacchājātindriyamissakena vā’’ti. Atthipaccayavisesesu pana sahajātādīsu sarūpato vuccamānesu yattha suddhānaṃ sahajātādīnaṃ paccayabhāvo, tattha ‘‘sahajātapaccayena paccayo’’tiādinā suddhānaṃ, yattha ca missakānaṃ paccayabhāvo, tattha ‘‘sahajātaṃ purejāta’’ntiādinā missakānaṃ gahaṇato suviññeyyatā hoti, tasmā atthipaccayavisesadassanatthaṃ sahajātādayo gahitā, tena ca sabbapaccayānaṃ catūsu paccayesu saṅgaho dassito hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā pana sahajātapurejāte aggahetvā nissayo, purejātapacchājāte aggahetvā vippayutto vā atthipaccayavisesabhāvena na vuttoti? Avattabbattā, nissayo tāva na vattabbo sahajātapurejātānaṃ suddhānaṃ missakānañca nissayapaccayabhāvato vibhajitabbatāya atthipaccayena avisiṭṭhattā, vippayuttapaccayo ca sahajātapurejātapacchājātabhāvato atthipaccayo viya visesitabboti so viya na vattabbo. Sahajātapurejātānañca missakānaṃ atthipaccayabhāvo hoti, na <a name="M0.0233"></a> vippayuttabhāvo. Tathā sahajātapacchājātānañca missakānaṃ atthipaccayabhāvo hoti. Vakkhati hi ‘‘anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājāta’’nti (paṭṭhā. 1.4.84), na pana vippayuttapaccayabhāvo, tasmā vippayuttaggahaṇena missakānaṃ atthipaccayabhāvassa aggahaṇato na so atthipaccayaviseso bhavituṃ yuttoti bhiyyopi na vattabbo.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca sahajātapaccayo ca hetuādīhi visesitabboti sopi nissayavippayuttā viya atthipaccayavisesabhāvena <a name="V0.0242"></a> na vattabboti? Na, viruddhapaccayehi avisesitabbattā. Nissayavippayuttā hi atthipaccayo viya uppattikālaviruddhehi paccayehi visesitabbā, na pana sahajāto. Hetuādayo hi sahajātā eva, na uppattikālaviruddhāti.</p>
- <p class="centered">Paccanīyuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccanīyagaṇanavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Nahetumūlakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. <span class="bld">Suddho ārammaṇapaccayo parihāyatī</span>ti ettha suddhaggahaṇena na kiñci payojanaṃ. Ārammaṇe hi paccanīyato ṭhite adhipatipaccayādibhūto ārammaṇapaccayo parihāyatiyevāti. <span class="bld">Suddho</span>ti vā aṭṭhasu paccayesu kevalaṃ ārammaṇapaccayo parihāyati, na sesāti dasseti. <span class="bld">Ekādasanna</span>nti sahajāte saṅgahaṃ gacchantesu pannarasasu aññamaññavipākasampayuttavippayutte vajjetvā ekādasannaṃ vasena. <span class="bld">Te</span>ti te sahajāte antogadhāyeva tasmiṃ paṭikkhitte aññenākārena vissajjanaṃ na labhantīti dasseti, anantogadhā pana ārammaṇādhipatipurejātanissayādayo ārammaṇādiākārena labhantīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpi sahajātapaccayoyeva natthī</span>ti tasmiṃ paṭikkhitte ime vārā na labbheyyuṃ, atha kho nissayaatthiavigatānaṃ vasena ete labhitabbā siyunti adhippāyo. <span class="bld">Yasmā panā</span>tiādinā yadipi sahajātapaccayo natthi<a name="M0.0234"></a>, yasmā pana sahajātapaccayadhamme ṭhitā ete na nissayādayo na honti, yasmā ca sahajāte paṭikkhitte ye paṭikkhittā honti, te idha sahajātapaṭikkhepena paṭikkhittā, tasmā tepi vārā na labbhantīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhapetvā sahajātapaccaya</span>nti etena nissayādibhūtañca sahajātapaccayaṃ ṭhapetvāti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kusalato pavattamānesu kusalābyākatesu kusalassa kusalo aññamaññapaccayo hotīti <a name="V0.0243"></a> imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Ye dhammā aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā</span>ti tesaṃ tesaṃ paccayuppannānaṃ paccayabhāvena vuccamānā ye dhammā attano paccayuppannabhāvena vuccamānānaṃ aññamaññapaccayoti saṅgahaṃ gatāti attho. Kusalo ca kusalassa aññamaññapaccayoti katvā kusalābyākatānaṃ aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gateheva dhammehi paccayo hoti, samudāyabhūto ekadesabhūtehīti ayamettha adhippāyo. Kusalo pana kusalassa aññamaññapaccayabhūteheva kusalābyākatānaṃ sahajātādīhi, na aññathāti aññamaññe paṭikkhitte so vāro parihāyatīti vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catunnaṃ khandhānaṃ ekadesovā</span>ti sahajāte sandhāya vuttaṃ. Asahajātā hi āhārindriyā rūpakkhandhekadesova honti. <span class="bld">Te</span>ti te vippayuttapaccayadhammā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. <span class="bld">‘‘Dumūlakādivasena paccayagaṇanaṃ dassetu’’</span>nti likhitaṃ, ‘‘paccanīyagaṇanaṃ dassetu’’nti pana vattabbaṃ. Paccanīyavāragaṇanā hi dassitāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vipākaṃ panettha naupanissayapaccayena saddhiṃ ghaṭitattā na labbhatī’’</span>ti vuttaṃ, vipākassapi pana kammaṃ upanissayo ahutvāpi kammapaccayo hotīti vipākattike dassitametanti.</p>
- <p class="centered">Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para534"></a><span class="paranum">534</span>. <span class="bld">Satta pañca tīṇi dve ekanti paricchinnagaṇanānī</span>ti sattādiparicchedehi paricchinnagaṇanāni vissajjanāni hetumūlake dassitānīti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para538"></a><span class="paranum">538</span>. <span class="bld">Nanissayapaccayā</span> <a name="M0.0235"></a> <span class="bld">naupanissayapaccayā napacchājāte tīṇī</span>ti mūlakaṃ saṅkhipitvā dasamūlake ‘‘napacchājāte tīṇī’’ti vuttaṃ gaṇanaṃ uddharati. <span class="bld">‘‘Tesu kaṭattārūpañca āhārasamuṭṭhānañca paccayuppanna’’</span>nti vuttaṃ, dvīsu pana vipāko tatiye tesamuṭṭhānikakāyo ca paccayuppanno hotiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para545"></a><span class="paranum">545</span>. <span class="bld">Abyākato ca sahajātaabyākatassā</span>ti ‘‘arūpābyākato arūpābyākatassa, rūpābyākato <a name="V0.0244"></a> ca rūpābyākatassā’’ti etaṃ dvayaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpābyākato pana arūpābyākatassa, arūpābyākato ca rūpābyākatassa sahajātapaccayo honto vippayuttapaccayo hotiyeva. ‘‘Abyākato sahajātāhārindriyavasena abyākatassāti evaṃ pañcā’’ti pana vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. <span class="bld">Noatthipaccayā nahetuyā navā</span>ti ettha ‘‘ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhantī’’ti vuttaṃ, atthipaccaye pana paṭikkhitte aṭṭhasu paccayesu sahajātapurejātapacchājātāhārindriyāni paṭikkhittāni, ārammaṇaupanissayakammāni ṭhitānīti tesaṃ tiṇṇaṃ ṭhitānaṃ vasena labbhantīti vattabbaṃ. Sabbattha hi aṭṭhasu paccayesu ye ye paṭikkhittā, te te apanetvā ye ye ṭhitā, tesaṃ vasena te te vārā labbhantīti idamettha lakkhaṇanti. <span class="bld">Yāva nissayampī</span>ti na kevalaṃ nārammaṇeyeva ṭhatvā, atha kho yāva nissayaṃ, tāva ṭhatvāpi naupanissaye dve kātabbāti attho. Naupanissayato hi purimesu ca navapi labbhanti, naupanissaye pana pavatte atthiārammaṇaupanissayapaṭikkhepena satta paccayā paṭikkhittāti avasiṭṭhassa kammassa vasena dveyevāti.</p>
- <p class="centered">Paccanīyagaṇanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Anulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. <span class="bld">Sadisavārā</span>ti anurūpavārāti attho. Naaññamaññe laddhesu hi ekādasasu ‘‘kusalo kusalassa akusalo akusalassā’’ti ime hetuyā laddhesu sattasu imeheva dvīhi samānā honti, atthābhāvato <a name="M0.0236"></a> pana na anurūpāti. Atha vā vacanato atthato ca uddesato yathāyogaṃ niddesato cāti sabbathā samānataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sadisavārā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>. <span class="bld">Paṭisandhināmarūpaṃ sandhāyā</span>ti paṭisandhiyaṃ hetunāmapaccayaṃ vatthurūpañca paccayuppannaṃ sandhāya<a name="V0.0245"></a>. <span class="bld">Tīṇi kusalādīni cittasamuṭṭhānarūpassā</span>ti ettha ‘‘abyākato kaṭattārūpassa cā’’ti idampi vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para556"></a><span class="paranum">556</span>. Adhipatimūlake <span class="bld">nahetuyā dasā</span>ti dvinnampi adhipatīnaṃ vasena vuttaṃ, <span class="bld">nārammaṇe sattā</span>ti sahajātādhipatissa, <span class="bld">nasahajāte sattā</span>ti ārammaṇādhipatissāti evaṃ sabbattha tasmiṃ tasmiṃ paccaye paṭikkhitte ghaṭanesu ca tasmiṃ tasmiṃ paccaye ghaṭite mūlabhāvena ṭhite paccaye ye dhammā parihāyanti, ye ca tiṭṭhanti, te sādhukaṃ sallakkhetvā ye dhammā ṭhitā yesaṃ paccayā honti, tesaṃ vasena gaṇanā uddharitabbā. Anulome vuttaghaṭite hi mūlabhāvena ṭhapetvā ghaṭitāvasesā paccayā paccanīyato yojitāti tattha laddhāyeva paccanīyato ṭhitapaccayānaṃ vasena samānā ūnā ca sakkā viññātunti.</p>
- <p class="centered">Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccanīyānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. <span class="bld">Ūnataragaṇanena saddhiṃ atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvā</span>ti ettha anulomato yojiyamānena paccayena saddhiṃ paccanīyato ṭhitassa atirekagaṇanassapi gaṇanaṃ parihāpetvāti adhippāyo. Parihāpanagaṇanāya ūnataragaṇanena saddhiṃ samānattañca na ekantikaṃ. Nahetunārammaṇadukassa hi gaṇanā adhipatipaccayena yojiyamānena ūnataragaṇanena saddhiṃ parihīnāpi adhipatipaccaye laddhagaṇanāya na samānā, atha kho tatopi ūnatarā hotīti āha <span class="bld">‘‘na panetaṃ sabbasaṃsandanesu gacchatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Nissaye paccanīyato ṭhite sahajāte ca anulomato atiṭṭhamānānaṃ hetuādīnaṃ sahajātassa ca aṭṭhānaṃ pākaṭanti apākaṭameva <a name="M0.0237"></a> dassento <span class="bld">‘‘vatthupurejāto anulomato na tiṭṭhatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Āhāre vā</span>tiādinā idaṃ dasseti – sahajāte paccanīyato ṭhite anulomato atiṭṭhamānā jhānamaggasampayuttā āhāre vā indriye vā paccanīyato ṭhite tiṭṭhantīti <a name="V0.0246"></a> hetuādayopi tiṭṭhanti. Sabbajhānamaggehi pana catukkhandhekadesabhūtānaṃ sampayuttena ca catukkhandhabhūtānaṃ sabbesaṃ tesaṃ anulomato ṭhānaṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ, itaresu vattabbameva natthi. <span class="bld">Adhipatiupanissayā</span>ti ārammaṇamissānampi anulomato ṭhānaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Indriye ekanti rūpajīvitindriyavasenā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘cakkhundriyādīnaṃ rūpajīvitindriyassa ca vasenā’’ti pana vattabbaṃ. <span class="bld">Kamena gantvā vippayutte tīṇī</span>ti idaṃ pākaṭabhāvatthaṃ ‘‘navamūlakādīsu vippayutte tīṇī’’ti evaṃ kesuci potthakesu uddhaṭaṃ. <span class="bld">Imāni ca dve pacchājātindriyavasenā</span>ti idaṃ ‘‘imāni ca dve pacchājātāhārindriyavasenā’’ti ca vattabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. <span class="bld">Naaññamaññapaccayā hetuyā tīṇīti kusalādīni cittasamuṭṭhānāna</span>nti ettha ‘‘paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañcā’’tipi vattabbaṃ. <span class="bld">Hetuyā vuttehi tīhī</span>ti vārasāmaññameva sandhāya vadati, tathā <span class="bld">kamme tīṇīti hetuyā vuttānevā</span>ti ca. Paccayesu pana sabbattha viseso sallakkhetabbo. <span class="bld">Adhipatiyā tīṇī</span>ti naaññamaññanahetunaārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇīti etāni heṭṭhā hetuyā vuttānevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para644"></a><span class="paranum">644</span>. <span class="bld">Yathā ca heṭṭhā</span>ti yathā nahetumūlake yāva navipākā, tāva gantvā nāhārindriyesu ekekameva gahitaṃ, tathā idhāpi nārammaṇamūlakādīsu ekekameva gahitanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. <span class="bld">Nānākkhaṇikā kusalākusalacetanā kammasamuṭṭhānarūpassā</span>ti ettha ‘‘vipākāna’’ntipi vattabbaṃ. <span class="bld">Āhārindriyesu tīṇi sahajātasadisāni</span> rūpassapi paccayabhāvato, <span class="bld">jhānamaggādīsu tīṇi hetusadisāni</span> arūpānaṃyeva paccayabhāvatoti adhippāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ca ‘‘navippayuttanahetunārammaṇapaccayā adhipatiyā tīṇī’’tiādīni (paṭṭhā. 1.1.649) saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. <span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M0.0238"></a><a name="V0.0247"></a> <span class="bld">panā</span>ti yaṃ paccayaṃ sakaṭṭhāne anulomato labhantampi aggahetvā tato paretarā paccanīyato gayhanti, so paccayo pacchā anulomatova yojanaṃ labhatīti attho. Yathā pana nahetumūlakādīsu nāhāre ghaṭite indriyavasena, nindriye ca ghaṭite āhāravasena pañhalābho hotīti tesu aññataraṃ paccanīyato ayojetvā anulomato yojitaṃ, evaṃ noatthinoavigatamūlakesu upanissaye ghaṭite kammavasena, kamme ca ghaṭite upanissayavasena pañhalābho hotīti tesu aññataraṃ paccanīyato ayojetvā anulomato yojitanti veditabbaṃ. Evametasmiṃ paccanīyānulome sabbāni mūlāni dvedhā bhinnāni nāhāranindriyāni naupanissayanakammāni ca patvāti.</p>
- <p class="centered">Paccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Kusalattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Vedanāttikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vedanārūpanibbānāni pana tikamuttakāni paṭiccādiniyamaṃ paccayuppannavacanañca na labhanti. Paṭiccavārādīsu pana chasu yato hetupaccayādito tikadhammānaṃ uppatti vuttā, tattha yathānurūpato ārammaṇādipaccayabhāvena labbhantīti veditabbānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Sabbaarūpadhammapariggāhakā pana sahajātādayo paccayā</span>ti iminā kusalattikepi parihīnaṃ sahajātaṃ rūpārūpadhammapariggāhakattā ādimhi ṭhapetvā ādisaddena sabbārūpadhammapariggāhakavacanena ca paccayuppannavasena sabbaarūpadhammapariggāhakānaṃ ārammaṇādīnaṃ parihāniṃ dassetīti daṭṭhabbaṃ. Tena kusalattikaparihīnānaṃ sabbaṭṭhānikānaṃ catunnaṃ sabbatikādīsu parihāni dassitā hoti. <span class="bld">Pacchājātapaccayañca vināva uppattito</span>ti etena pana pacchājātapaccayassa anulome parihāniṃ, paccanīye ca lābhaṃ dasseti. <span class="bld">Sahajātādayo</span>ti vā sahajātamūlakā sahajātanibandhanā paṭiccādiṃ pharantehi sahajātadhammehi vinā paccayā ahontāti vuttaṃ hoti. Kasmā pana sahajātanibandhanā sabbārūpadhammapariggāhakā ca ye, teva <a name="M0.0239"></a> parihāyanti<a name="V0.0248"></a>, na pana yo sahajātānibandhano sabbārūpadhammapariggāhako ca na hoti, so pacchājātoti tattha kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">‘‘sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">sahajātādīhi vinā</span>ti sahajātanibandhanehi sabbārūpadhammapariggāhakehi ca vināti attho. Atha vā sahajātanibandhanānameva parihāni, na pacchājātassa sahajātānibandhanassāti ettheva kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">‘‘sahajātādīhi vinā anuppattito pacchājātapaccayañca vināva uppattito’’</span>ti āha. Sahajātanibandhanāpi pana sabbaarūpadhammapariggāhakāyeva parihāyantīti dassitametanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Navipākepi eseva nayo</span>ti nayadassanameva karoti, na ca paccayapaccayuppannasāmaññadassanaṃ. Sukhāya hi adukkhamasukhāya ca vedanāya sampayutte dhamme paṭicca tāhi vedanāhi sampayuttā ahetukakiriyadhammā vicikicchuddhaccasahajātamoho cāti ayañhettha nayoti. <span class="bld">Navippayutte ekanti āruppe āvajjanavasena vutta</span>nti idaṃ āvajjanāhetukamohānaṃ vasena vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25-37"></a><span class="paranum">25-37</span>. Anulomapaccanīye <span class="bld">yathā kusalattikaṃ, evaṃ gaṇetabba</span>nti hetumūlakādīnaṃ nayānaṃ ekamūlakadvimūlakādivasena ca yojetvā gahetabbatāsāmaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na gaṇanasāmaññaṃ. Ito paresupi evarūpesu eseva nayo. <span class="bld">Ahetukassa pana cittuppādassā</span>tiādi nahetumūlakaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘ahetukassa pana cittuppādassa mohassa cā’’ti panettha vattabbaṃ. Mohassa cāpi hi ahetukassa adhipatiabhāvato adhipatino nahetumūlake anulomato aṭṭhānanti. <span class="bld">Parivattetvāpī</span>ti nahetupaccayā naadhipatipaccayā ārammaṇe tīṇīti evaṃ purato ṭhitampi ārammaṇādiṃ pacchato yojetvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Pañhāvāre <span class="bld">domanassaṃ uppajjatī</span>ti etena taṃsampayutte dasseti. Upanissayavibhaṅge ‘‘saddhāpañcakesu mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhātīti kattabbaṃ, avasesesu na kattabba’’nti idaṃ pāṭhagatidassanatthaṃ vuttaṃ, na pana rāgādīhi mānadiṭṭhīnaṃ anuppattito. Kusalattikepi hi rāgādīsu ‘‘mānaṃ jappeti diṭṭhiṃ gaṇhātī’’ti pāḷi na vuttā, ‘‘rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassa dosassa mohassa mānassa <a name="M0.0240"></a> diṭṭhiyā patthanāya upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.2.53) pana rāgādīnaṃ mānadiṭṭhiupanissayabhāvo vutto. Tathā idhāpi daṭṭhabbanti<a name="V0.0249"></a>. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttena pana cittena gāmaghātaṃ nigamaghātaṃ karotī’’ti somanassasampayuttalobhasahagatacittena gāmanigamaviluppanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Suddhāna</span>nti paccayapaccayuppannapadānaṃ anaññattaṃ dasseti. <span class="bld">Purejātapacchājātā panettha na vijjanti.</span> <span class="bld">Na hi purejātā pacchājātā vā arūpadhammā arūpadhammānaṃ paccayā hontī</span>ti ettha <span class="bld">purejātā</span>ti imasmiṃ tike vuccamānā adhikārappattā sukhāya vedanāya sampayuttādayova arūpadhammānaṃ purejātā hutvā paccayā na honti purejātattābhāvatoti adhippāyo, tathā pacchājātattābhāvato pacchājātā vā hutvā na hontīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63-64"></a><span class="paranum">63-64</span>. <span class="bld">Sādhipatiamohavasenā</span>ti adhipatibhāvasahitāmohavasenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83-87"></a><span class="paranum">83-87</span>. <span class="bld">Nahetupaccayā…pe… naupanissaye aṭṭhā</span>ti nahetupaccayā nārammaṇapaccayā naupanissaye aṭṭhāti evaṃ saṅkhipitvā uddharati. <span class="bld">Nānākkhaṇikakammapaccayavasena veditabbā</span>ti idaṃ ‘‘dukkhāya vedanāya sampayutto sukhāya vedanāya sampayuttassā’’ti etaṃ vajjetvā avasesesu aṭṭhasupi nānākkhaṇikakammapaccayasambhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sahajātapaccayo aṭṭhasupi labbhati, atha kho tīsvevāti.</p>
- <p class="centered">Vedanāttikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Vipākattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-23"></a><span class="paranum">1-23</span>. Vipākattike <span class="bld">vipākadhammaṃ paṭiccā</span>ti vipākaṃ dhammaṃ paṭicca. Samāsenapi hi soyevattho vuttoti pāḷiyaṃ samāsaṃ katvā likhitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24-52"></a><span class="paranum">24-52</span>. <span class="bld">‘‘Nevavipākanavipākadhammadhammaṃ</span> <a name="M0.0241"></a> <span class="bld">paṭicca nevavipākanavipākadhammadhammo uppajjati navipākapaccayā’’</span>ti etassa vibhaṅge <span class="bld">‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpa’’</span>nti ettakameva <a name="V0.0250"></a> vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kaṭattārūpa’’nti. Taṃ khandhe paṭicca uppajjamānassa mahābhūte paṭicca uppattidassanatthattā na vuttaṃ. Na hettha kaṭattārūpassa khandhe paṭicca uppatti atthi, yassa mahābhūte paṭicca uppatti vattabbā siyā. Pavattiyaṃ pana kaṭattārūpaṃ <span class="bld">‘‘asaññasattānaṃ…pe… mahābhūte paṭicca kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’</span>nti eteneva dassitaṃ hoti. Evañca katvā asaññasattānaṃ rūpasamānagatikattā nāhārapaccaye ca pavattiyaṃ kaṭattārūpaṃ na uddhaṭaṃ. Tampi hi uppādakkhaṇe āhārapaccayena vinā uppajjatīti uddharitabbaṃ siyāti.</p>
- <p class="centered">Vipākattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Upādinnattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Upādinnattike <span class="bld">anupādinnaanupādāniyaṃ dhammaṃ paṭicca anupādinnaanupādāniyo dhammo uppajjati nādhipatipaccayā</span>ti etena sayaṃ adhipatibhūtattā avirahitārammaṇādhipatīsupi adhipati duvidhenapi adhipatipaccayena uppajjatīti na vattabbo, ayametassa sabhāvoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo</span>ti ettha kammajānaṃ rūpānaṃ abbhantaragatā ojā tasseva kammajakāyassa rūpajīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanupatthambhanavasena paccayo, na janakavasenāti ayamattho aṭṭhakathāyaṃ vutto. Etasmiṃ pana atthe sati <span class="bld">upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo pacchājātindriya</span>nti ettha ‘‘āhāra’’ntipi vattabbaṃ, yadi ca kammajā ojā sakalāparūpānameva āhārapaccayo hoti, evaṃ sati ‘‘upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro anupādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañcidaṃ, tampi anajjhohaṭāya sasantānagatāya upādinnojāya anupādinnupādāniyassa kāyassa āhārapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca sati <a name="M0.0242"></a> ‘‘upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā anupādinnupādāniyassa <a name="V0.0251"></a> dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.4.85) ayampi pañho pacchājātāhāravasena uddharitabbo siyā, tasmā ajjhohaṭassa upādinnāhārassa lokuttarakkhaṇe abhāvato dumūlakesu paṭhamapañhe ‘‘āhāra’’nti na vuttaṃ. Dutiyapañho ca na uddhaṭo, na itarassa upādinnāhārassa kāmabhave asambhavābhāvatoti ajjhohaṭameva maṇḍūkādisarīragataṃ upādinnāhāraṃ sandhāya ‘‘upādinnupādāniyo kabaḷīkārāhāro upādinnupādāniyassa ca anupādinnupādāniyassa ca kāyassa āhārapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.4.74) vadantānaṃ vādo balavataro. Na hi ajjhohaṭamattāva maṇḍūkādayo kucchivitthataṃ na karonti, na ca balaṃ na upajāyanti, na ca rūpaviseso na viññāyatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa ca anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajātaṃ pacchājāta’’nti (paṭṭhā. 1.4.83) evamādīhi idha vuttehi ekamūlakadukatikāvasānapañhavissajjanehi ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo sahajāta’’ntiādinā idha dutiyadukāvasāne viya vissajjanaṃ labbhatīti viññāyati. Sukhāvabodhanatthaṃ pana tattha sahajātavaseneva vissajjanaṃ kataṃ. Paccanīye pana sahajātasseva apaṭikkhepe lābhato, paṭikkhepe ca alābhato sahajātapaccayavaseneva ekamūlakadukāvasānā tattha uddhaṭā, idha panetehi vissajjanehi eko dhammo sahajātādīsu atthipaccayavisesesu anekehipi anekesaṃ dhammānaṃ eko atthipaccayo hotīti dassitaṃ hoti. Eko hi dhammo ekassa dhammassa ekeneva atthipaccayavisesena atthipaccayo hoti, eko anekesaṃ ekenapi anekehipi, tathā aneko ekassa, aneko anekesaṃ samānatte paccayuppannadhammānaṃ, atthipaccayavisesesu pana pañcasu sahajātaṃ purejāteneva saha atthipaccayo hoti, anaññadhammatte pacchājātena ca, na nānādhammatte.</p>
- <p class="bodytext">Yadi siyā, <span class="bld">‘‘upādinnupādāniyo ca anupādinnaanupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo pacchājātaṃ indriya’’</span>nti ettha ‘‘sahajāta’’ntipi vattabbaṃ siyā. Kammajānañhi bhūtānaṃ sahajātānaṃ <a name="M0.0243"></a> pacchājātānañca lokuttarānaṃ ekakkhaṇe labbhamānānampi eko atthipaccayabhāvo natthi sahajātapacchājātānaṃ nānādhammānaṃ viruddhasabhāvattāti taṃ na vuttanti veditabbaṃ. Evañca katvā paccanīye ca <span class="bld">‘‘naindriye bāvīsā’’</span>ti vuttaṃ. Aññathā hi indriyapaṭikkhepepi sahajātapacchājātavasena tassa pañhassa <a name="V0.0252"></a> lābhato ‘‘tevīsā’’ti vattabbaṃ siyāti. Purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hoti, na itarehi, tampi vatthu taṃsahitapurejātameva, na itaraṃ. Kusalattike hi pañhāvāre ‘‘navippayuttapaccayā atthiyā pañcā’’ti (paṭṭhā. 1.1.649) vuttaṃ, sanidassanattike pana ‘‘vippayutte bāvīsā’’ti. Yaṃ pana tattha atthivibhaṅge paccayuddhāre ca timūlakekāvasānaṃ uddhaṭaṃ, taṃ vatthusahitassa ārammaṇapurejātassa sahajātena, saha paccayabhāvatoti pacchājātaṃ āhārindriyeheva, anaññadhammatte ca sahajātena ca, āhāro pacchājātindriyeheva, indriyaṃ pacchājātāhārenāti evametaṃ atthipaccayavibhāgaṃ sallakkhetvā anulome paccanīyādīsu ca labbhamānā pañhā uddharitabbā.</p>
- <p class="centered">Upādinnattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Vitakkattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Vitakkattike paṭiccavārānulome <span class="bld">adhipatiyā tevīsā</span>ti sattasu mūlakesu yathākkamaṃ satta pañca tīṇi ekaṃ tīṇi tīṇi ekanti evaṃ tevīsa, <span class="bld">aññamaññe aṭṭhavīsa</span> satta pañca pañca tīṇi cattāri tīṇi ekanti evaṃ, <span class="bld">purejāte ekādasa</span> tīṇi cattāri dve dutiyatatiyadumūlakesu ekaṃ ekanti evaṃ, tathā āsevane. Aññāni gaṇanāni hetuārammaṇasadisāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. Paccanīye nādhipatipaccaye paṭhamapañhe ‘‘avitakkavicāramatte khandhe paṭicca avitakkavicāramattā adhipatī’’ti vatvā puna ‘‘vipākaṃ avitakkavicāramattaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā vissajjanaṃ kataṃ, na pana avisesena. Kasmā? Vipākavajjānaṃ avitakkavicāramattakkhandhānaṃ ekantena sādhipatibhāvato<a name="M0.0244"></a>. Vipākānaṃ pana lokuttarānameva sādhipatibhāvo, na itaresanti te visuṃ niddhāretvā vuttā. Lokuttaravipākādhipatissa cettha purimakoṭṭhāseyeva saṅgaho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. Nāsevanamūlake <a name="V0.0253"></a> <span class="bld">avitakkavicāramattaṃ vipākena saha gacchantenā</span>ti etaṃ mūlaṃ avitakkavicāramattaavitakkavicārapadehi avitakkehi saha yojentena napurejātasadisaṃ pāḷigamanaṃ kātabbanti vuttaṃ hoti. Sadisatā cettha yebhuyyena visadisatā ca daṭṭhabbā. Tattha hi āruppe avitakkavicāramattaṃ idha vipākaṃ avitakkavicāramattantiādi yojetabbanti ayamettha viseso. Idañca nāsevanavibhaṅgānantaraṃ likhitabbaṃ, na jhānānantaraṃ, kesuci potthakesu likhitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paccayavāre <span class="bld">paṭhamaghaṭane pavattipaṭisandhiyo</span>ti dumūlakesu paṭhame sattasupi pañhesu pavattiñca paṭisandhiñca yojetvāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Paccanīye <span class="bld">sattasu ṭhānesu satta mohā uddharitabbā mūlapadesu evā</span>ti savitakkasavicārādipadesu mūlapadameva avasānabhāvena yesu pañhesu yojitaṃ, tesu sattasu pañhesu satta mohā uddharitabbāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Pañhāvārapaccanīye ‘‘avitakkavicāramatto dhammo avitakkavicāramattassa dhammassa ārammaṇasahajātaupanissayakammapaccayena paccayo’’ti kesuci potthakesu pāṭho dissati, upanissayena pana saṅgahitattā ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti na sakkā vattuṃ. Upādinnattikapañhāvārapaccanīye hi ‘‘anupādinnaanupādāniyo dhammo anupādinnaanupādāniyassa dhammassa sahajātaupanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.4.58, 62) ettakameva vuttaṃ. Parittattikapañhāvārapaccanīye ca ‘‘mahaggato dhammo mahaggatassa dhammassa ārammaṇasahajātaupanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.57, 65, 73) ettakameva vuttanti. Ettakameva ca avitakkavicāramattaṃ kammaṃ appamāṇaṃ mahaggatañca, tañca dubbalaṃ na hotīti etehiyeva vacanehi viññāyatīti.</p>
- <p class="centered">Vitakkattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dassanenapahātabbattike <a name="M0.0245"></a><a name="V0.0254"></a> <span class="bld">dassanena pahātabbo dhammo bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ekenapi paccayena paccayo na hotī</span>ti idaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge vicāritanayena vicāretabbanti.</p>
- <p class="centered">Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pucchāgaṇanagāthāyo</p>
- <p class="gatha1">Kusalādi ekakattaya-mathādi antena majjhimantena;</p>
- <p class="gathalast">Ādi ca majjhena dukā, tayo tikeko ca viññeyyo.</p>
- <p class="gatha1">Tesvekekaṃ mūlaṃ katvā, taṃ sattasattakā pucchā;</p>
- <p class="gathalast">Ekekapaccaye yathā, bhavanti ekūnapaññāsa.</p>
- <p class="gatha1">Chasattatādhikasataṃ, sahassamekañca suddhike pucchā;</p>
- <p class="gathalast">Esa ca nayonulome, paccanīye cāti nāññattha.</p>
- <p class="gatha1">Rāsiguṇitassa rāsissaḍḍhaṃ, saha rāsikassa piṇḍo so;</p>
- <p class="gathalast">Rāsissa vā sahekassaḍḍhaṃ, puna rāsinā guṇitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Iti hetumūlakāduka-tikādayo chacca sattatisatā dve;</p>
- <p class="gathalast">Catuvīsatettha pucchā, aḍḍhuḍḍhasahassanahutañca.</p>
- <p class="gatha1">Tāsaṃ <a name="V0.0255"></a> yasmā suddhika-nayo na paccekapaccaye tasmā;</p>
- <p class="gathalast">Catuvīsatiguṇitānaṃ, sasuddhikānaṃ ayaṃ gaṇanā.</p>
- <p class="gatha1">Lakkhattayaṃ dvinahutaṃ, pañca sahassāni satta ca satāni;</p>
- <p class="gathalast">Dvāpaññāsā etā, anulome piṇḍitā pucchā.</p>
- <p class="gatha1">Anulomasadisagaṇanā, bhavanti pucchānaye ca paccanīye;</p>
- <p class="gathalast">Hāpetvā pana sese, nayadvaye suddhike laddhā.</p>
- <p class="gatha1">Chappaññāsa bhavanti pucchā, chasatasahitañca lakkhaterasakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pucchānayesu gaṇitā, paṭiccavāre catūsvapi.</p>
- <p class="gatha1">Sattahi <a name="M0.0246"></a> guṇitā kusalattike dvayaṃ, navutiñceva pañcasatā;</p>
- <p class="gathalast">Cattāri sahassāni ca, tathekanavute ca lakkhakā.</p>
- <p class="gatha1">Nādvāvīsati guṇitā, tikesu sabbesu vīsati ca koṭi;</p>
- <p class="gathalast">Lakkhattayaṃ sahassaṃ, catuvīsati cāpi viññeyyā.</p>
- <p class="centered">Tikapaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Ekakapaccaye pana, nava nava katvā sasoḷasadvisataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Hetudukapaṭhamavāre, paṭhamanaye suddhike pucchā.</p>
- <p class="gatha1">Hetādimūlakanaye-svekekasmiṃ dukādibhedayute;</p>
- <p class="gathalast">Caturāsīticatusata-sahitaṃ sahassadvayaṃ pucchā.</p>
- <p class="gatha1">Tā catuvīsatiguṇitā, sasuddhikā ettha honti anulome;</p>
- <p class="gathalast">Dvattiṃsaṭṭhasatādhika-sahassanavakaḍḍhalakkhakā.</p>
- <p class="gatha1">Evaṃ <a name="V0.0256"></a> paccanīye dve, suddhikarahitā catūsvato honti;</p>
- <p class="gathalast">Channavutaṭṭhasataṭṭha-tiṃsasahassadvilakkhakāni.</p>
- <p class="gatha1">Tā pana sattaguṇā dve, sattatisatadvayaṃ sahassāni;</p>
- <p class="gathalast">Dvāsattati honti tato, soḷasa lakkhāni hetuduke.</p>
- <p class="gatha1">Tā sataguṇā dukasate, satadvayaṃ sattavīsati sahassā;</p>
- <p class="gathalast">Dvāsattatilakkhāni ca, soḷasakoṭi tato pucchā.</p>
- <p class="centered">Dukapaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Dukatikapaṭṭhāne tika-pakkhepo hoti ekamekaduke;</p>
- <p class="gathalast">Tassa chasaṭṭhiguṇena te, chasaṭṭhisataṃ dukā honti.</p>
- <p class="gatha1">Hetudukaladdhapucchā, guṇitā tehi ca honti tikapadameva;</p>
- <p class="gathalast">Dukapaṭṭhāne pucchā, tāsaṃ gaṇanā ayaṃ ñeyyā.</p>
- <p class="gatha1">Dvāpaññāsa satāni ca, naveva nahutāni nava ca saṭṭhiñca;</p>
- <p class="gathalast">Lakkhāni tīhi sahitaṃ, sataṃ sahassañca koṭinaṃ.</p>
- <p class="centered">Dukatikapaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Tikadukapaṭṭhāne <a name="M0.0247"></a> tika-mekekaṃ dvisatabhedanaṃ katvā;</p>
- <p class="gathalast">Dvāvīsadvisataguṇā, ñeyyā kusalattike laddhā.</p>
- <p class="gatha1">Pucchā aṭṭhasatādhika-catusahassadvilakkhayuttānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Koṭīnaṃ chakkamatho, koṭisahassāni cattāri.</p>
- <p class="centered">Tikadukapaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Tikatikapaṭṭhāne<a name="V0.0257"></a>, tesaṭṭhividhekekabhedanā tu tikā;</p>
- <p class="gathalast">Tehi ca guṇitā kusala-ttikapucchāpi honti pucchā tā.</p>
- <p class="gatha1">Dvādasa pañcasatā catu-saṭṭhisahassāni navuti cekūnā;</p>
- <p class="gathalast">Lakkhānamekasaṭṭhi, dvādasasatakoṭiyo ceva.</p>
- <p class="centered">Tikatikapaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Dvayahīnadvayasataguṇo, ekeko dukaduke tehi;</p>
- <p class="gathalast">Hetuduke laddhā saṅkhya-bhedehi ca vaḍḍhitā pucchā.</p>
- <p class="gatha1">Chasatayutāni pañcā-sītisahassāni lakkhanavakañca;</p>
- <p class="gathalast">Ekādasāpi koṭi, puna koṭisatāni tettiṃsa.</p>
- <p class="centered">Dukadukapaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Sampiṇḍitā tu pucchā, anulome chabbidhepi paṭṭhāne;</p>
- <p class="gathalast">Chattiṃsatisatasahassa-ṭṭhakayutasattanahutāni.</p>
- <p class="gatha1">Lakkhāni chacca cattā-līseva navātha koṭiyo dasa ca;</p>
- <p class="gathalast">Sattakoṭisatehi ca, koṭisahassāni nava honti.</p>
- <p class="gatha1">Tā catuguṇitā pucchā, catuppabhede samantapaṭṭhāne;</p>
- <p class="gathalast">Catucattālīsasatattayaṃ, sahassāni terasa ca.</p>
- <p class="gatha1">Sattāsīti <a name="M0.0248"></a><a name="V0.0258"></a> ca lakkhānaṃ, koṭīnañca sattasattatiyo;</p>
- <p class="gathalast">Hontiṭṭhasatāniṭṭha-tiṃsasatasahassāni iti gaṇanā.</p>
- <p class="centered">Paṭṭhānassa pucchāgaṇanagāthā.</p>
- <p class="centered">Paṭṭhānapakaraṇa-mūlaṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered">Iti bhadantaānandācariyakena katā līnatthapadavaṇṇanā</p>
- <p class="centered">Abhidhammassa mūlaṭīkā samattā.</p>
- </body>
|