| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221222222232224222522262227222822292230223122322233223422352236223722382239224022412242224322442245224622472248224922502251225222532254225522562257225822592260226122622263226422652266226722682269227022712272227322742275227622772278227922802281228222832284228522862287228822892290229122922293229422952296229722982299230023012302230323042305230623072308230923102311231223132314231523162317231823192320232123222323232423252326232723282329233023312332233323342335233623372338233923402341234223432344234523462347234823492350235123522353235423552356235723582359236023612362236323642365236623672368236923702371237223732374237523762377237823792380238123822383238423852386238723882389239023912392239323942395239623972398239924002401240224032404240524062407240824092410241124122413241424152416241724182419242024212422242324242425242624272428242924302431243224332434243524362437243824392440244124422443244424452446244724482449245024512452245324542455245624572458245924602461246224632464246524662467246824692470247124722473247424752476247724782479248024812482248324842485248624872488248924902491249224932494249524962497249824992500250125022503250425052506250725082509251025112512251325142515251625172518251925202521252225232524252525262527252825292530253125322533253425352536253725382539254025412542254325442545254625472548254925502551255225532554255525562557255825592560256125622563256425652566256725682569257025712572257325742575257625772578257925802581258225832584258525862587258825892590259125922593259425952596259725982599260026012602260326042605260626072608260926102611261226132614261526162617261826192620262126222623262426252626262726282629263026312632263326342635263626372638263926402641264226432644264526462647264826492650265126522653265426552656265726582659266026612662266326642665266626672668266926702671267226732674267526762677267826792680268126822683268426852686268726882689269026912692269326942695269626972698269927002701270227032704270527062707270827092710271127122713271427152716271727182719272027212722272327242725272627272728272927302731273227332734273527362737273827392740274127422743274427452746274727482749275027512752275327542755275627572758275927602761276227632764276527662767276827692770277127722773277427752776277727782779278027812782278327842785278627872788278927902791279227932794279527962797279827992800280128022803280428052806280728082809281028112812281328142815281628172818281928202821282228232824282528262827282828292830283128322833283428352836283728382839284028412842284328442845284628472848284928502851285228532854285528562857285828592860286128622863286428652866286728682869287028712872287328742875287628772878287928802881288228832884288528862887288828892890289128922893289428952896289728982899290029012902290329042905290629072908290929102911291229132914291529162917291829192920292129222923292429252926292729282929293029312932293329342935293629372938293929402941294229432944294529462947294829492950295129522953295429552956295729582959296029612962296329642965296629672968296929702971297229732974297529762977297829792980298129822983298429852986298729882989299029912992299329942995299629972998299930003001300230033004300530063007300830093010301130123013301430153016301730183019302030213022302330243025302630273028302930303031303230333034303530363037303830393040304130423043304430453046304730483049305030513052305330543055305630573058305930603061306230633064306530663067306830693070307130723073307430753076307730783079308030813082308330843085308630873088308930903091309230933094309530963097309830993100310131023103310431053106310731083109311031113112311331143115311631173118311931203121312231233124312531263127312831293130313131323133313431353136313731383139314031413142314331443145314631473148314931503151315231533154315531563157315831593160316131623163316431653166316731683169317031713172317331743175317631773178317931803181318231833184318531863187318831893190319131923193319431953196319731983199320032013202320332043205320632073208320932103211321232133214321532163217321832193220322132223223322432253226322732283229323032313232323332343235323632373238323932403241324232433244324532463247324832493250325132523253325432553256325732583259326032613262326332643265326632673268326932703271327232733274327532763277327832793280328132823283328432853286328732883289329032913292329332943295329632973298329933003301330233033304330533063307330833093310331133123313331433153316331733183319332033213322332333243325332633273328332933303331333233333334333533363337333833393340334133423343334433453346334733483349335033513352335333543355335633573358335933603361336233633364336533663367336833693370337133723373337433753376337733783379338033813382338333843385338633873388338933903391339233933394339533963397339833993400340134023403340434053406340734083409341034113412341334143415341634173418341934203421342234233424342534263427342834293430343134323433343434353436343734383439344034413442344334443445344634473448344934503451345234533454345534563457345834593460346134623463346434653466346734683469347034713472347334743475347634773478347934803481348234833484348534863487348834893490349134923493349434953496349734983499350035013502350335043505350635073508350935103511351235133514351535163517351835193520352135223523352435253526352735283529353035313532353335343535353635373538353935403541354235433544354535463547354835493550355135523553355435553556355735583559356035613562356335643565356635673568356935703571357235733574357535763577357835793580358135823583358435853586358735883589359035913592359335943595359635973598359936003601360236033604360536063607360836093610361136123613361436153616361736183619362036213622362336243625362636273628362936303631363236333634363536363637363836393640364136423643364436453646364736483649365036513652365336543655365636573658365936603661366236633664366536663667366836693670367136723673367436753676367736783679368036813682368336843685368636873688368936903691369236933694369536963697369836993700370137023703370437053706370737083709371037113712371337143715371637173718371937203721372237233724372537263727372837293730373137323733373437353736373737383739374037413742374337443745374637473748374937503751375237533754375537563757375837593760376137623763376437653766376737683769377037713772377337743775377637773778377937803781378237833784378537863787378837893790379137923793379437953796379737983799380038013802380338043805380638073808380938103811381238133814381538163817381838193820382138223823382438253826382738283829383038313832383338343835383638373838383938403841384238433844384538463847384838493850385138523853385438553856385738583859386038613862386338643865386638673868386938703871387238733874387538763877387838793880388138823883388438853886388738883889389038913892389338943895389638973898389939003901390239033904390539063907390839093910391139123913391439153916391739183919392039213922392339243925392639273928392939303931393239333934393539363937393839393940394139423943394439453946394739483949395039513952395339543955395639573958395939603961396239633964396539663967396839693970397139723973397439753976397739783979398039813982398339843985398639873988398939903991399239933994399539963997399839994000400140024003400440054006400740084009401040114012401340144015401640174018401940204021402240234024402540264027402840294030403140324033403440354036403740384039404040414042404340444045404640474048404940504051405240534054405540564057 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="book">Padarūpasiddhi</p>
- <p class="subsubhead">Ganthārambha</p>
- <p class="bodytext">[Ka]</p>
- <p class="gatha1">Visuddhasaddhammasahassadīdhitiṃ<a name="M0.0001"></a>,</p>
- <p class="gatha2">Subuddhasambodhiyugandharoditaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Tibuddhakhettekadivākaraṃ jinaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Sadhammasaṅghaṃ sirasā’bhivandiya.</p>
- <p class="bodytext">[Kha]</p>
- <p class="gatha1">Kaccāyanañcācariyaṃ namitvā,</p>
- <p class="gatha2">Nissāya kaccāyanavaṇṇanādiṃ;</p>
- <p class="gatha3">Bālappabodhatthamujuṃ karissaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Byattaṃ sukaṇḍaṃ <span class="bld">padarūpasiddhiṃ</span>.</p>
- <p class="chapter">1. Sandhikaṇḍa</p>
- <p class="bodytext">Tattha jinasāsanādhigamassa akkharakosallamūlakattā taṃ sampādetabbanti dassetuṃ abhidheyyappayojanavākyamidamuccate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Attho akkharasaññāto</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yo koci lokiyalokuttarādibhedo vacanattho, so sabbo akkhareheva saññāyate. Sithiladhanitādiakkharavipattiyañhi atthassa dunnayatā hoti, tasmā <a name="M0.0002"></a> akkharakosallaṃ bahūpakāraṃ buddhavacanesu, ettha padānipi akkharasannipātarūpattā akkharesveva saṅgayhanti.</p>
- <p class="gatha1">Tasmā akkharakosallaṃ, sampādeyya hitatthiko;</p>
- <p class="gathalast">Upaṭṭhahaṃ garuṃ sammā, uṭṭhānādīhi pañcahi.</p>
- <p class="subhead">Saññāvidhāna</p>
- <p class="bodytext">Tatthādo tāva saddalakkhaṇe vohāraviññāpanatthaṃ saññāvidhānamārabhīyate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Akkharāpādayo ekacattālīsaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Akkharā api ādayo ekacattālīsaṃ, te ca kho jinavacanānurūpā akārādayo niggahītantā ekacattālīsamattā vaṇṇā paccekaṃ akkharā nāma honti. Taṃ yathā – ā i ī u ū e o, ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ-iti akkharā.</p>
- <p class="bodytext">Nakkharantīti <span class="bld">akkharā,</span> a ādi yesaṃ te <span class="bld">ādayo</span>. Akārādīnamanukkamo panesa ṭhānādikkamasannissito, tathā hi ṭhānakaraṇappayatanehi vaṇṇā jāyante, tattha <span class="bld">cha ṭhānāni</span> kaṇṭhatālumuddhadantaoṭṭhanāsikāvasena.</p>
- <p class="bodytext">Tattha – <span class="bld">a</span>vaṇṇa <span class="bld">ka</span>vagga <span class="bld">ha</span>kārā <span class="bld">kaṇṭhajā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>vaṇṇa <span class="bld">ca</span>vagga <span class="bld">ya</span>kārā <span class="bld">tālujā</span>. <span class="bld">Ṭa</span>vagga <span class="bld">ra</span>kāra <span class="bld">ḷa</span>kārā <span class="bld">muddhajā</span>. <span class="bld">Ta</span>vagga <span class="bld">la</span>kāra <span class="bld">sa</span>kārā <span class="bld">dantajā</span>. <span class="bld">U</span>vaṇṇa <span class="bld">pa</span>vaggā <span class="bld">oṭṭhajā</span>. <span class="bld">E</span>kāro <span class="bld">kaṇṭhatālujo</span>. <span class="bld">O</span>kāro <span class="bld">kaṇṭhoṭṭhajo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Va</span>kāro <a name="M0.0003"></a> <span class="bld">dantoṭṭhajo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītaṃ <span class="bld">nāsikaṭṭhānajaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ṅa ña ṇa na mā <span class="bld">sakaṭṭhānajā, nāsikaṭṭhānajā</span> cāti.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Ha</span>kāraṃ pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Orasanti vadantettha, kaṇṭhajaṃ tadasaṃyutaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karaṇaṃ</span> jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ, jivhopaggaṃ muddhajānaṃ, jivhāggaṃ dantajānaṃ, sesā sakaṭṭhānakaraṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Payatanaṃ</span> saṃvutādikaraṇaviseso. Saṃvutatta<span class="bld">ma</span>kārassa, vivaṭattaṃ sesasarānaṃ <span class="bld">sa</span>kāra<span class="bld">ha</span>kārānañca, phuṭṭhaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhaṃ yaralavānanti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ṭhānakaraṇappayatanasutikālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā. Tattha –</p>
- <p class="gatha1">Nissayādo sarā vuttā, byañjanā nissitā tato;</p>
- <p class="gathalast">Vaggekajā bahuttādo, tato ṭhānalahukkamā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañcannaṃ pana ṭhānānaṃ, paṭipāṭivasāpi ca;</p>
- <p class="gathalast">Nissayādippabhedehi, vutto tesamanukkamo’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Ekenādhikā cattālīsaṃ <span class="bld">ekacattālīsaṃ,</span> etena gaṇanaparicchedena –</p>
- <p class="gatha1">Adhikakkharavantāni, ekatālīsato ito;</p>
- <p class="gathalast">Na buddhavacanānīti, dīpetācariyāsabho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Api</span>ggahaṇaṃ heṭṭhā vuttānaṃ apekkhākaraṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Tatthodantā</span> <a name="M0.0004"></a> <span class="bld">sarā aṭṭha</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha tesu akkharesu <span class="bld">a</span>kārādīsu <span class="bld">o</span>kārantā aṭṭha akkharā sarā nāma honti. Taṃ yathā – a ā i ī u ū <span class="bld">e</span> o-iti sarā.</p>
- <p class="bodytext">O anto yesaṃ te <span class="bld">odantā, da</span>kāro sandhijo, saranti gacchantīti <span class="bld">sarā,</span> byañjane sārentītipi <span class="bld">sarā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tatthā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Lahumattā tayo rassā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha aṭṭhasu saresu lahumattā tayo sarā rassā nāma honti. Taṃ yathā – a i u-iti rassā.</p>
- <p class="bodytext">Lahukā mattā pamāṇaṃ yesaṃ te <span class="bld">lahumattā, mattā</span>saddo cettha accharāsaṅghātaakkhinimīlanasaṅkhātaṃ kālaṃ vadati, tāya mattāya <span class="bld">e</span>kamattā <span class="bld">rassā,</span> dvimattā <span class="bld">dīghā,</span> aḍḍhamattā <span class="bld">byañjanā. Lahu</span>ggahaṇañcettha chandasi diyaḍḍhamattassāpi gahaṇatthaṃ. Rassakālayogato <span class="bld">rassā,</span> rassakālavanto vā <span class="bld">rassā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sararassa</span>ggahaṇāni ca vattante.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Aññe dīghā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha aṭṭhasu saresu rassehi aññe dvimattā pañca sarā dīghā nāma honti. Taṃ yathā – ā ī ū e o-iti dīghā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Añña</span>ggahaṇaṃ diyaḍḍhamattikānampi saṅgahaṇatthaṃ. Dīghakāle niyuttā, tabbanto vā <span class="bld">dīghā</span>. Kvaci saṃyogapubbā ekārokārā rassā iva vuccante. Yathā – ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi. <span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane. Putto tyāhaṃ mahārāja.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Dumhi</span> <a name="M0.0005"></a> <span class="bld">garu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dvinnaṃ samūho <span class="bld">du,</span> tasmiṃ dumhi. Saṃyogabhūte akkhare pare yo pubbo rassakkharo, so garusañño hoti. Yathā – datvā, hitvā, bhutvā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Garū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Dīgho ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dīgho ca saro garusañño hoti. Yathā – nāvā, nadī, vadhū, dve, tayo. Garukato añño ‘‘lahuko’’ti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Sesā byañjanā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ṭhapetvā aṭṭha sare sesā aḍḍhamattā akkharā <span class="bld">ka</span>kārādayo niggahītantā tettiṃsa byañjanā nāma honti. Vuttehi aññe <span class="bld">sesā</span>. Byañjīyati etehi atthoti <span class="bld">byañjanā</span>. Taṃ yathā – ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma, ya ra lava sa ha ḷa aṃ-iti byañjanā. <span class="bld">Ka</span>kārādīsvakāro uccāraṇattho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Byañjanā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Vaggā pañcapañcaso mantā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ kho byañjanānaṃ <span class="bld">ka</span>kārādayo <span class="bld">ma</span>kārantā pañcavīsati byañjanā pañcapañcavibhāgena vaggā nāma honti. Taṃ yathā – ka kha ga gha ṅa, ca cha ja jha ña, ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa, ta tha da dha na, pa pha ba bha ma-iti vaggā.</p>
- <p class="bodytext">Te pana paṭhamakkharavasena <span class="bld">ka</span>vagga<span class="bld">ca</span>vaggādivohāraṃ gatā, <span class="bld">vaggo</span>ti samūho, tattha pañcapañcavibhāgenāti vā pañca pañca etesamatthīti <a name="M0.0006"></a> vā <span class="bld">pañcapañcaso,</span> mo anto yesaṃ te <span class="bld">mantā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Aṃiti niggahītaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kāro uccāraṇattho, <span class="bld">iti</span>saddo panānantaravuttanidassanattho, aṃiti yaṃ <span class="bld">a</span>kārato paraṃ vuttaṃ bindu, taṃ niggahītaṃ nāma hoti. Rassassaraṃ nissāya gayhati, karaṇaṃ niggahetvā gayhatīti vā <span class="bld">niggahītaṃ</span>.</p>
- <p class="gatha1">Karaṇaṃ niggahetvāna, mukhenāvivaṭena yaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Vuccate niggahītanti, vuttaṃ bindu sarānugaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idha avuttānaṃ parasamaññānampi payojane sati gahaṇatthaṃ paribhāsamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Parasamaññā payoge</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yā ca pana parasmiṃ sakkataganthe, paresaṃ vā veyyākaraṇānaṃ samaññā ghosāghosalopasavaṇṇasaṃyogaliṅgādikā, tā payoge sati etthāpi yujjante.</p>
- <p class="bodytext">Parasmiṃ, paresaṃ vā samaññā <span class="bld">parasamaññā,</span> veyyākaraṇe, veyyākaraṇamadhītānaṃ vā samaññātyattho. Payujjanaṃ <span class="bld">payogo,</span> viniyogo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha vaggānaṃ paṭhamadutiyā, <span class="bld">sa</span>kāro ca <span class="bld">aghosā</span>. Vaggānaṃ tatiyacatutthapañcamā, ya ra lava ha ḷā cāti ekavīsati <span class="bld">ghosā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca vaggānaṃ dutiyacatutthā <span class="bld">dhanitā</span>tipi vuccanti, itare <span class="bld">sithilā</span>ti. Vināso <span class="bld">lopo</span>. Rassassarā sakadīghehi aññamaññaṃ <span class="bld">savaṇṇā</span> nāma, ye <span class="bld">sarūpā</span>tipi vuccanti. Sarānantaritāni <a name="M0.0007"></a> byañjanāni <span class="bld">saṃyogo</span>. Dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ <span class="bld">liṅgaṃ</span>. Vibhatyantaṃ <span class="bld">padaṃ</span>. Iccevamādi.</p>
- <p class="centered">Iti saññāvidhānaṃ.</p>
- <p class="subhead">Sarasandhividhāna</p>
- <p class="bodytext">Atha sarasandhi vuccate.</p>
- <p class="bodytext">Loka aggapuggalo, paññā indriyaṃ, tīṇi imāni, no hi etaṃ, bhikkhunī ovādo, mātu upaṭṭhānaṃ, sametu āyasmā, abhibhū āyatanaṃ, dhanā me atthi, sabbe eva, tayo assu dhammā, asanto ettha na dissanti itīdha sarādisaññāyaṃ sabbasandhikaraṇaṭṭhāne byañjanaviyojanatthaṃ paribhāsamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Pubbamadhoṭhitamassaraṃ sarena viyojaye</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sarenā</span>ti nissakke karaṇavacanaṃ, sahayoge vā, sandhitabbe sarasahitaṃ pubbabyañjanaṃ anatikkamanto adhoṭhitamassarañca katvā sarato viyojayeti sarato byañjanaṃ viyojetabbaṃ. Ettha ca <span class="bld">assara</span>ggahaṇasāmatthiyena ‘‘byañjana’’nti laddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Sarā sare lopaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarā kho sabbepi sare pare ṭhite lopaṃ papponti. <span class="bld">Lopo</span>ti adassanaṃ anuccāraṇaṃ. Ettha <span class="bld">sarā</span>ti kāriyīniddeso. <span class="bld">Bahuvacanaṃ</span> panettha ekekasmiṃ sare pare bahūnaṃ lopañāpanatthaṃ. <span class="bld">Sare</span>ti nimittaniddeso, nimittasattamī cāyaṃ, nimittopādānasāmatthiyato vaṇṇakālabyavadhāne sandhikāriyaṃ na hoti. <span class="bld">Lopa</span>nti kāriyaniddeso, idaṃ pana suttaṃ <a name="M0.0008"></a> upari paralopavidhānato pubbalopavidhānanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ sabbattha sattamīniddese pubbasseva vidhi, na parassa vidhānanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Assaraṃ, adhoṭhita’’nti ca vattate, siliṭṭhakathane paribhāsamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Naye paraṃ yutte</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sararahitaṃ kho byañjanaṃ adhoṭhitaṃ parakkharaṃ naye yutte ṭhāneti paranayanaṃ kātabbaṃ. Ettha <span class="bld">yutta</span>ggahaṇaṃ niggahītanisedhanatthaṃ, tena ‘‘akkocchi maṃ avadhi ma’’ntiādīsu paranayanasandeho na hoti.</p>
- <p class="bodytext">Lokaggapuggalo, paññindriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ, sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanā matthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na dissanti.</p>
- <p class="bodytext">Yassa idāni, saññā iti, chāyā iva, kathā eva kā, iti api, assamaṇī asi, cakkhu indriyaṃ, akataññū asi, ākāse iva, te api, vande ahaṃ, so ahaṃ, cattāro ime, vasalo iti, moggallāno āsi bījako, pāto evātīdha pubbalope sampatte ‘‘sare’’ti adhikāro, idha pana ‘‘atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti katvā ‘‘saro, saramhā, lopa’’nti ca vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Vā paro asarūpā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Asamānarūpamhā saramhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Samānaṃ rūpaṃ assāti sarūpo, na sarūpo <span class="bld">asarūpo,</span> asavaṇṇo<a name="M0.0009"></a>. Yasmā pana mariyādāyaṃ, abhividhimhi ca vattamāno <span class="bld">ā</span>upasaggo viya <span class="bld">vā</span>saddo dvidhā vattate, katthaci vikappe, katthaci yathāvavatthitarūpapariggahe, idha pana pacchime, tato niccamaniccamasantañca vidhimettha <span class="bld">vā</span>saddo dīpeti. ‘‘Naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yassadāni yassa idāni, saññāti saññā iti, chāyāva chāyā iva, kathāva kā kathā eva kā, itīpi iti api, assamaṇīsi assamaṇī asi. Cakkhundriya miti niccaṃ. Akataññūsi akataññū asi, ākāseva ākāse iva, tepi te api, vandehaṃ vande ahaṃ, sohaṃ so ahaṃ, cattārome cattāro ime, vasaloti vasalo iti, moggallānosi bījako moggallāno āsi bījako, pātova pāto eva.</p>
- <p class="bodytext">Idha na bhavati – pañcindriyāni, saddhindriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo, diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Bhavati ca vavatthitavibhāsāya.</p>
- <p class="gatha1">Avaṇṇato sarodānī-tīvevādiṃ vinā paro;</p>
- <p class="gathalast">Na luppataññato dīgho, āsevādivivajjito.</p>
- <p class="bodytext">Bandhussa iva, upa ikkhati, upa ito, ava icca, jina īritaṃ, na upeti, canda udayo, yathā udake itīdha pubbāvaṇṇassarānaṃ <a name="M0.0010"></a> lope kate ‘‘paro, asarūpe’’ti ca vattate, tathā ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti ito <span class="bld">ivaṇṇa</span>ggahaṇañca, ‘‘vamodudantāna’’nti ito <span class="bld">u</span>ggahaṇañca sīhagatiyā idhānuvattetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Kvacāsavaṇṇaṃ lutte</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>vaṇṇabhūto, <span class="bld">u</span>kārabhūto ca paro saro asarūpe pubbassare lutte kvaci asavaṇṇaṃ pappoti. Natthi savaṇṇā etesanti <span class="bld">asavaṇṇā,</span> ekārokārā, tattha ṭhānāsannavasena ivaṇṇukārānamekārokārā honti.</p>
- <p class="bodytext">Bandhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, candodayo, yathodake. <span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Tatrime, yassindriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttaro. <span class="bld">Lutte</span>ti kiṃ? Cha ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā. <span class="bld">Asarūpe</span>ti kiṃ? Cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca satipi heṭṭhā <span class="bld">vā</span>ggahaṇe <span class="bld">kvaci</span>karaṇato avaṇṇe eva lutte idha vuttavidhi hotīti daṭṭhabbaṃ. Tato idha na bhavati – diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudindriyaṃ, yo missaroti.</p>
- <p class="bodytext">Tatra ayaṃ, buddha anussati, sa atthikā, paññavā assa, tadā ahaṃ, yāni idha bhūtāni, gacchāmi iti, ati ito, kikī iva, bahu upakāraṃ, madhu udakaṃ, su upadhāritaṃ, yopi ayaṃ<a name="M0.0011"></a>, idāni ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto ayaṃ, itara itarena, saddhā idha vittaṃ, kamma upanissayo, tathā upamaṃ, ratti uparato, vi upasamo iccatra pubbassarānaṃ lope kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvacī’’ti adhikāro, ‘‘paro, lutte’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Dīghaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saro kho paro pubbassare lutte kvaci dīghabhāvaṃ pappotīti ṭhānāsannavasena rassassarānaṃ savaṇṇadīgho.</p>
- <p class="bodytext">Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, paññavāssa, tadāhaṃ, yānīdha bhūtāni, gacchāmīti, atīto, kikīva, <span class="bld">ba</span>hūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ, appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato, vūpasamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Aciraṃ vata’yaṃ kāyo, kimpimāya, tīṇimāni, pañcasupādānakkhandhesu, tassattho, pañcaṅgiko, munindo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatridaṃ, pañcahupāli, natthaññaṃ. <span class="bld">Lutte</span>ti kiṃ? Yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Lokassa <a name="M0.0012"></a> iti, deva iti, vi ati patanti, vi ati nāmenti, saṅghāṭi api, jīvitahetu api, vijju iva, kiṃsu idha vittaṃ, sādhu iti itīdha parassarānaṃ lope kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lutte, dīgha’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Pubbo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pubbo saro parassare lutte kvacidīghaṃ pappoti. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ luttadīghaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ, taṃ <span class="bld">‘‘cā</span>nukaḍḍhitamuttaratra nānuvattate’’ti ñāpanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṅghāṭīpi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha vittaṃ, sādhūti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Yassadāni, itissa, idānipi, tesupi, cakkhundriyaṃ, kinnumāva.</p>
- <p class="bodytext">Adhigato kho me ayaṃ dhammo, putto te ahaṃ, te assa pahīnā, pabbate ahaṃ, ye assa itīdha pubbalope sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Yamedantassādeso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ekārassa padantabhūtassa ṭhāne sare pare kvaci <span class="bld">ya</span>kārādeso hoti. <span class="bld">A</span>kāremeteyesaddādissevāyaṃ vidhi, <span class="bld">ya</span>nti yaṃ rūpaṃ, e eva anto <span class="bld">edanto,</span> ādesiṭṭhāne ādissatīti <span class="bld">ādeso</span>. ‘‘Byañjane’’ti adhikicca ‘‘dīgha’’nti dīgho.</p>
- <p class="bodytext">Adhigato <a name="M0.0013"></a> kho myāyaṃ dhammo, putto tyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatyāhaṃ, yyāssa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Te nāgatā, puttā matthi. <span class="bld">Anta</span>ggahaṇaṃ kiṃ? Dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yāvatako assa kāyo, tāvatako assa byāmo, ko attho, atha kho assa, ahaṃ kho ajja, yo ayaṃ, so assa, so eva, yato adhikaraṇaṃ, anu addhamāsaṃ, anu eti, su āgataṃ, su ākāro, du ākāro, cakkhu āpāthaṃ, bahu ābādho, pātu akāsi, na tu evātīdha –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Vamodudantānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Okārukārānaṃ antabhūtānaṃ sare pare kvaci <span class="bld">va</span>kārādeso hoti. <span class="bld">Ka kha ya ta</span>saddādi<span class="bld">o</span>kārassedaṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, kvattho, atha khvassa, ahaṃ khvajja, yvāyaṃ, svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, anvaddhamāsaṃ, anvebhi, svāgataṃ, svākāro, dvākāro, cakkhvāpāthaṃ, bahvābādho, pātvākāsi, na tveva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, sohaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso, hotūti. <span class="bld">Anta</span>ggahaṇaṃ kiṃ? Savanīyaṃ, viravanti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭisanthāravutti <a name="M0.0014"></a> assa, sabbā vitti anubhuyyate, vi añjanaṃ, vi ākato, nadī āsanno itīdha maṇḍūkagatiyā ‘‘asarūpe’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Ivaṇṇo yaṃ navā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pubbo ivaṇṇo asarūpe sare pare <span class="bld">ya</span>kāraṃ pappoti navā. I eva vaṇṇo <span class="bld">ivaṇṇo, navā</span>saddo <span class="bld">kvaci</span>saddapariyāyo.</p>
- <p class="bodytext">Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhuyyate, byañjanaṃ, byākato, nadyāsanno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navā</span>ti kiṃ? Pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī anuddhato. <span class="bld">Asarūpe</span>ti kiṃ? Itihidaṃ, aggīva, atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Ati antaṃ, ati odātā, pati ayo, pati āharati, pati eti, iti assa, iti etaṃ, itiādi itīdha ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti <span class="bld">ya</span>kārādese sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Sabbo canti</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atipatiitīnaṃ <span class="bld">ti</span>saddassedaṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sabbo <span class="bld">ti</span>icceso saddo sare pare kvaci <span class="bld">ca</span>kāraṃ pappoti. <span class="bld">Tī</span>ti niddesato akata<span class="bld">ya</span>kārassevāyaṃ vidhi, itarathā <span class="bld">kvaci</span>ggahaṇassa ca ‘‘atissa cantassā’’tisuttassa ca niratthakatā siyā. ‘‘Paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Accantaṃ<a name="M0.0015"></a>, accodātā, paccayo, paccāharati, pacceti, iccassa, iccetaṃ, iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Itissa, iti ākaṅkhamānena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Te na vāivaṇṇe’’ti ito ‘‘na ivaṇṇe’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Atissa cantassa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ati</span>iccetassa antabhūtassa <span class="bld">ti</span>saddassa ivaṇṇe pare ‘‘sabbo caṃ tī’’ti vuttarūpaṃ na hoti. <span class="bld">Atissā</span>ti <span class="bld">ati</span>upasaggānukaraṇametaṃ. Tenevettha vibhattilopābhāvo. Ettha ca <span class="bld">anta</span>saddo saddavidhinisedhappakaraṇato <span class="bld">ati</span>saddantabhūtaṃ <span class="bld">ti</span>saddameva vadati, na ivaṇṇanti daṭṭhabbaṃ, itarathā idaṃ suttameva niratthakaṃ siyā.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">‘‘I</span>vaṇṇo yaṃ navā’’tīdha, asarūpādhikārato;</p>
- <p class="gathalast">Ivaṇṇassa sarūpasmiṃ, <span class="bld">yā</span>deso ca na sambhave.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>kāro anuttasamuccayattho, tena <span class="bld">itipatī</span>namantassa ca na hoti. Ati isigaṇo atīsigaṇo, evaṃ atīto, atīritaṃ, itīti, itīdaṃ, patīto.</p>
- <p class="bodytext">Abhi akkhānaṃ, abhi uggato, abhi okāso itīdha <span class="bld">ya</span>kāre sampatte –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sare’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Abbho abhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abhiiccetassa sabbassa sare pare <span class="bld">abbhā</span>deso hoti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abhī’’ti paṭhamantassa, vuttiyaṃ chaṭṭhiyojanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ādesāpekkhato vuttaṃ, ‘‘aṃmo’’tiādike viya.</p>
- <p class="bodytext">Pubbassaralopo<a name="M0.0016"></a>, abbhakkhānaṃ, abbhuggato, abbhokāso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhi</span> agamā, adhi upagato, adhi ogāhetvā itīdha</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Ajjho adhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhi</span>iccetassa sabbassa sare pare <span class="bld">ajjhā</span>deso hoti. Ajjhagamā, ajjhupagato, ajjhogāhetvā.</p>
- <p class="bodytext">Abhi icchitaṃ, adhi īritaṃ itīdha</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abbho abhi, ajjho adhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Te na vā ivaṇṇe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Te ca kho <span class="bld">abhiadhi</span>iccete upasaggā <span class="bld">i</span>vaṇṇe pare abbho ajjhoiti vuttarūpā na honti vā. Saralopaparanayanāni. Abhicchitaṃ, adhīritaṃ. <span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto, ajjhiṭṭho.</p>
- <p class="bodytext">Ekamidha ahantīdha</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Do dhassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dha</span>iccetassa sare pare kvaci <span class="bld">da</span>kāro hoti. <span class="bld">Eka</span>saddato parassa <span class="bld">idha</span>ssa <span class="bld">dha</span>kārassevāyaṃ, saralopadīghā. Ekamidāhaṃ. <span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Idheva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena kvaci <span class="bld">sādhu</span>ssa <span class="bld">dha</span>ssa <span class="bld">ha</span>kāro, yathā – sāhu dassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathā eva tathā evātīdha</p>
- <p class="bodytext">‘‘Navā’’ti vattate, ‘‘saramhā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Evādissa</span> <a name="M0.0017"></a> <span class="bld">ri pubbo ca rasso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathātathā</span>dvayaparassedaṃ gahaṇaṃ. Dīghasaramhā parassa <span class="bld">eva</span>saddādibhūtassa <span class="bld">e</span>kārassa <span class="bld">ri</span>kāro hoti, pubbo ca saro rasso hoti navā. Yathariva, tathariva. <span class="bld">Navā</span>ti kiṃ? Yatheva, tatheva.</p>
- <p class="bodytext">Ti antaṃ,ti addhaṃ, aggi agāre, sattamī atthe, pañcamī antaṃ, du aṅgikaṃ, bhikkhu āsane, puthu āsane, sayambhū āsane itīdha <span class="bld">yavā</span>desesu sampattesu –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saññā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Ivaṇṇuvaṇṇā jhalā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ivaṇṇauvaṇṇaiccete yathākkamaṃ <span class="bld">jhala</span>saññā honti. <span class="bld">Vaṇṇa</span>ggahaṇaṃ savaṇṇaggahaṇatthaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Jhalasaññā pasaññāva, na liṅgantaṃva nissitā;</p>
- <p class="gathalast">Ākhyāte liṅgamajjhe ca, dviliṅgante ca dassanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Jhalānamiyuvā sare vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhala</span>iccetesaṃ <span class="bld">iyauva</span>iccete ādesā honti vā sare pare, saralopo.</p>
- <p class="bodytext">Tiyantaṃ, tiyaddhaṃ, aggiyāgāre, sattamiyatthe, pañcamiyantaṃ, duvaṅgikaṃ, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane. <span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Agyāgāre, sattamīatthe, bhikkhuāsane nisīdati.</p>
- <p class="bodytext">Go ajinaṃ, go eḷakaṃ itīdha</p>
- <p class="bodytext">‘‘Go, avo, samāse’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">O</span> <a name="M0.0018"></a> <span class="bld">sare ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Go</span>iccetassa <span class="bld">o</span>kārassa sare pare <span class="bld">avā</span>deso hoti samāse. Gavājinaṃ, gaveḷakaṃ. <span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena uvaṇṇassa <span class="bld">uvaavā</span>desā. Yathā – bhuvi, pasavo.</p>
- <p class="bodytext">Putha evātīdha</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Go sare puthassāgamo kvaci</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Putha</span>iccetassa nipātassa ante kvaci <span class="bld">ga</span>kārāgamo hoti sare pare. Āgacchatīti <span class="bld">āgamo,</span> asantuppatti āgamo. Ettha ca ‘‘sare’’ti nimittāsannavasena puthassa anteti labbhati. Puthageva, putha eva.</p>
- <p class="bodytext">Pā evātīdha</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sare, go, āgamo, kvacī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Pāssa canto rasso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span>iccetassa ante sare pare kvaci <span class="bld">ga</span>kārāgamo hoti, <span class="bld">pā</span>ssa anto ca saro rasso hoti. Pageva vutyassa, pā eva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, sare’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Yava ma da na ta ra lā cāgamā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sare pare <span class="bld">ya</span>kārādayo aṭṭha āgamā honti vā. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">ga</span>kārāgamo ca, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0019"></a> <span class="bld">yakārāgamo yathā</span>dibho ikārekārādīsu. Yathā idaṃ yathayidaṃ, byañjaneti adhikicca ‘‘rassa’’nti rassattaṃ, yathā idaṃ vā, yathā eva, yathāyeva, yatheva, evaṃ māyidaṃ, māyevaṃ, taṃyidaṃ, taṃyeva, nayidaṃ, nayimassa, nayimāni, navayime dhammā, buddhānaṃyeva, santiyeva, bodhiyāyeva, satiyeva, pathavīyeva, dhātuyeva, tesuyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā sare <span class="bld">vipari</span>yādito ca. Vi añjanā viyañjanā, byañjanā vā, evaṃ viyākāsi, byākāsi. Pariantaṃ pariyantaṃ, evaṃ pariyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati, pariyosānamiti niccaṃ. Ni āyogo niyāyogo. Idha na bhavati, parikkhato, upaparikkhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vakāro ti</span>saddādito avaṇṇukāresu. Ti aṅgulaṃ tivaṅgulaṃ, evaṃ tivaṅgikaṃ, bhūvādayo, migī bhantā vudikkhati, pavuccati, pāguññavujutā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Makāro lahu</span>ppabhutito sare chandānurakkhaṇādimhi. Lahu essati lahumessati, evaṃ garumessati, idhamāhu, kena te idha mijjhati, bhadro kasāmiva, ākāse mabhipūjayi, ekamekassa, yena midhekacce, āsatimeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dakāro</span> <a name="M0.0020"></a> <span class="bld">u</span>upasagga saki kenaci kiñci kismiñci koci sammā yāva tāva puna ya te’tattasādīhi. <span class="bld">U</span>upasaggato niccaṃ, u aggo udaggo, evaṃ udayo, udapādi, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti.</p>
- <p class="bodytext">Nipātato ca, saki eva sakideva, evaṃ sakadāgāmi, mahāvuttisuttena <span class="bld">i</span>kārassa <span class="bld">a</span>kāro. Tathā kenacideva, kiñcideva, kismiñcideva, kocideva, sammā attho sammadattho, rassattaṃ. Evaṃ sammadakkhāto, sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadeva, tāvadeva, punadeva.</p>
- <p class="bodytext">Nāmato, yadatthaṃ, tadatthaṃ, yadantarā, tadantarā, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ, sadatthapasuto siyā. Yatetattasehi samāseyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddena aññadatthaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Kenaci atthakāmena, sammā aññāya, yāvāhaṃ, tāvāhaṃ, punāparaṃ, attatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nakāro</span> āyatādimhi. Ito āyati ito nāyati, ciraṃ nāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Takāro</span> yasmā tasmā ajjādito ihaggādimhi. Yasmātiha, tasmātiha, ajjatagge.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rakāro</span> <a name="M0.0021"></a> ni dupātu puna dhī pāta caturādito. Ni antaraṃ nirantaraṃ, evaṃ nirālayo, nirindhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ. Du atikkamo duratikkamo, durāgataṃ, duruttaṃ. Pāturahosi, pāturahesuṃ. Punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti. Dhiratthu. Pātarāso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catu</span>saddādito, caturaṅgikaṃ, caturārakkhā, caturiddhipādapaṭilābho, caturoghanittharaṇatthaṃ. Bhatturatthe, vuttiresā, pathavīdhāturevesā.</p>
- <p class="bodytext">Tathā sarato ivevesu chandānurakkhaṇe. Nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakūṭe, āraggeriva sāsapo, sāsaporiva āragge, usabhoriva, sabbhireva samāsetha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Dvādhiṭṭhitaṃ, pātvākāsi, punapi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lakāro</span> chasaṅkhyāhi. Laḷānamaviseso. Cha abhiññā chaḷabhiññā, chaḷaṅgaṃ, chaḷāsīti, chaḷaṃsā, saḷāyatanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Cha abhiññā.</p>
- <p class="centered">Iti sarasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Itthiliṅga</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0081"></a> itthiliṅgāni vuccante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kāranto itthiliṅgasaddo appasiddho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>kāranto itthiliṅgo <span class="bld">kaññā</span>saddo. ‘‘Kañña’’iti ṭhite –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Itthiyamato āppaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ vattamānā <span class="bld">a</span>kārantato liṅgamhā paro <span class="bld">ā</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="gatha1">Pakatyatthajotakā itthi-ppaccayā syādayo viya;</p>
- <p class="gathalast">Ṇādayo paccayatthassa, sakatthassāpi vācakā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saralopo’’tiādinā pubbassare lutte, paranayane ca kate ‘‘dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vuttattāva paccayantassāpi aliṅgattā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃ vā’tavetunādīsu cā’’ti ettha <span class="bld">va</span>ggahaṇena itthippaccayantassāpi nāmabyapadeso. Pure viya <span class="bld">syā</span>dyuppatti, ‘‘sesato lopaṃ gasipī’’ti <span class="bld">si</span>lopo. Sā kaññā.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘ālapane si gasañño’’ti ito ‘‘sañño’’, ‘‘te itthikhyā po’’ti ito ‘‘itthikhyā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Ā gho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgassanto <span class="bld">ā</span>kāro yadā itthikhyo, tadā <span class="bld">gha</span>sañño hotīti <span class="bld">gha</span>saññāyaṃ ‘‘ghapato ca yonaṃ lopo’’ti <a name="M0.0082"></a> vikappena <span class="bld">yo</span>lopo. Tā kaññā kaññāyo.</p>
- <p class="bodytext">Ālapane ‘‘sakhato gasse vā’’ti ito ‘‘gassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Ghate ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gha</span>to parassa <span class="bld">ga</span>ssa <span class="bld">e</span>kāro hoti, saralopādi. Bhoti kaññe, bhotiyo kaññā kaññāyo.</p>
- <p class="bodytext">Aṃmhi saralopapakatibhāvā kaññaṃ, kaññā kaññāyo.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyādīsu ‘‘āya catutthekavacanassa tū’’ti ito ‘‘āyo, ekavacanāna’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Ghato nādīnaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gha</span>saññato liṅgassākārā paresaṃ <span class="bld">nā</span>dīnaṃ <span class="bld">smiṃ</span>pariyantānaṃ ekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ <span class="bld">āyā</span>deso hoti. Saralopaparanayanāni. Kaññāya, kaññāhi kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ, kaññāya, kaññāhi kaññābhi, kaññāya, kaññānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Smiṃ</span>mhi –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para180"></a><span class="paranum">180</span>. <span class="bld">Ghapato smiṃ yaṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ghapa</span>to parassa <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">yaṃ</span> hoti vā, aññatthāyādeso. Kaññāyaṃ kaññāya, kaññāsu.</p>
- <p class="bodytext">Evamaññepi –</p>
- <p class="gatha1">Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā vīṇā taṇhā;</p>
- <p class="gathalast">Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.</p>
- <p class="gatha1">Jaṅghā <a name="M0.0083"></a> gīvā jivhā vācā,</p>
- <p class="gatha2">Chāyā āsā gaṅgā nāvā;</p>
- <p class="gatha3">Gāthā senā lekhā sālā,</p>
- <p class="gathalast">Mālā velā pūjā khiḍḍā.</p>
- <p class="gatha1">Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇā pajā;</p>
- <p class="gathalast">Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.</p>
- <p class="gatha1">Ūkāsephālikā laṅkā, salākā vālikā sikhā;</p>
- <p class="gathalast">Visākhā visikhā sākhā, vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.</p>
- <p class="gatha1">Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā;</p>
- <p class="gathalast">Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā.</p>
- <p class="gatha1">Pabhā sīmā khamā jāyā,</p>
- <p class="gatha2">Khattiyā sakkharā surā;</p>
- <p class="gatha3">Dolā tulā silā līlā,</p>
- <p class="gathalast">Lāle’lā mekhalā kalā.</p>
- <p class="gatha1">Vaḷavā’lambusā mūsā, mañjūsā sulasā disā;</p>
- <p class="gathalast">Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.</p>
- <p class="bodytext">Ammādīnaṃ ālapaneva rūpabhedo. Ammā, ammā ammāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ga</span>ssa ‘‘ghate cā’’ti <span class="bld">e</span>kāre sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Na ammādito</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ammā annā</span>iccevamādito parassa gassa ālapanekavacanassa na ekārattaṃ hoti. ‘‘Ākāro vā’’ti rassattaṃ.</p>
- <p class="indent">Bhoti amma bhoti ammā, bhotiyo ammā ammāyo. Evaṃ annā, annā annāyo, bhoti anna bhoti annā, bhotiyo annā annāyo. Ambā<a name="M0.0084"></a>, ambā ambāyo, bhoti amba bhoti ambā, bhotiyo ambā ambāyo iccādi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ā</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">I</span>kāranto itthiliṅgo <span class="bld">ratti</span>saddo;</p>
- <p class="gathalast">Tatheva <span class="bld">syā</span>dyuppatti, <span class="bld">si</span>lopo, ratti.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘saññā, ivaṇṇuvaṇṇā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. <span class="bld">Te itthikhyā po</span>.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyā ākhyā saññā <span class="bld">itthikhyā,</span> liṅgassantā te ivaṇṇuvaṇṇā yadā itthikhyā, tadā <span class="bld">pa</span>saññā hontīti <span class="bld">pa</span>saññāyaṃ ‘‘ghapato cā’’tiādinā <span class="bld">yo</span>lopo, ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Rattī rattiyo ratyo vā, he ratti, he rattī he rattiyo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aṃmo’’tiādinā niggahītaṃ, rattiṃ, rattī rattiyo;</p>
- <p class="gathalast">Tatiyādīsu ‘‘ekavacanānaṃ, nādīna’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Pato yā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pa</span>saññato ivaṇṇuvaṇṇehi paresaṃ <span class="bld">nā</span>dīnamekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ <span class="bld">yā</span>ādeso hoti. Rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamiyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Amā pato smiṃsmānaṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pa</span>iccetasmā paresaṃ <span class="bld">smiṃ smā</span>iccetesaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">aṃ ā</span>ādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo<a name="M0.0085"></a>, tena <span class="bld">u</span>vaṇṇantato na honti, <span class="bld">i</span>vaṇṇantatopi yathāpayogaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sare, yakāro’’ti ca vattate, sīhamaṇḍūkagatīhi <span class="bld">yovacanekavacana</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para185"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Pasaññassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pa</span>saññassa <span class="bld">i</span>vaṇṇassa <span class="bld">yo</span>vacanekavacanavibhattīnamādese sare pare <span class="bld">ya</span>kāro hoti. Ettha ca <span class="bld">ya</span>kārassevādhikārato <span class="bld">pasañña</span>ggahaṇena <span class="bld">i</span>vaṇṇova gayhati, <span class="bld">ca</span>ggahaṇaṃ ‘‘ratto’’tiādīsu nivattanatthaṃ. Ratyā rattiyā, rattīhi rattībhi rattihi rattibhi, rattiyā, rattīnaṃ rattinaṃ. <span class="bld">Smiṃ</span>vacane <span class="bld">a</span>mādesa<span class="bld">ya</span>kārādesā, ratyaṃ. ‘‘Ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti <span class="bld">yaṃ</span>ādeso, rattiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aññattha ‘‘aṃ, smiṃ, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Ādito o ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>iccetasmā <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">aṃ</span> oādesā honti vā. <span class="bld">Ca</span>saddena aññasmāpi <span class="bld">ā aṃ</span> oādesā. Ratyā rattiṃ ratto rattiyā, rattīsu rattisu.</p>
- <p class="bodytext">Evamaññānipi –</p>
- <p class="gatha1">Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti;</p>
- <p class="gathalast">Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.</p>
- <p class="gatha1">Bhūmi jāti pīti sūti, nandi sandhi sāṇi koṭi;</p>
- <p class="gatha2">Diṭṭhi vuḍḍhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi;</p>
- <p class="gathalast">Sati mati gati cuti, dhiti yuvati vikati.</p>
- <p class="bodytext">Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli <span class="bld">du</span>ndubhi doṇi aṭavi chavi ādīni <span class="bld">i</span>kārantanāmāni.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">I</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Ī</span>kāranto <a name="M0.0086"></a> itthiliṅgo <span class="bld">itthī</span>saddo;</p>
- <p class="gathalast">‘‘Ittha’’itīdha ‘‘itthiyaṃ, paccayo’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Nadādito vā ī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nadā</span>dito vā <span class="bld">anadā</span>dito vā itthiyaṃ vattamānā liṅgamhā īppaccayo hoti. <span class="bld">Vā</span>ggahaṇama<span class="bld">nadā</span>disampiṇḍanatthaṃ, tena <span class="bld">puthugavā</span>dito ca ī.</p>
- <p class="bodytext">Saralope ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti asavaṇṇe sampatte pakatibhāvo nāmabyapadeso, <span class="bld">syā</span>dyuppatti. Itthī, itthī ‘‘agho rassa’’ntiādinā rassattaṃ, itthiyo. Sambodhane ‘‘jhalapā rassa’’nti rassattaṃ. Bhoti itthi, bhotiyo itthī itthiyo.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyekavacane ‘‘ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti ito ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para188"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">Aṃ yamīto pasaññato</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pa</span>saññato <span class="bld">ī</span>kārato parassa <span class="bld">aṃ</span>vacanassa <span class="bld">yaṃ</span> hoti vā. Itthiyaṃ itthiṃ, itthī itthiyo, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyā, itthīhi itthībhi, itthiyā, itthīnaṃ, itthiyaṃ itthiyā, itthīsu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ nadī, nadī. <span class="bld">Yo</span>lopābhāve ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha <span class="bld">tu</span>saddena yonamokāro ca, ‘‘pasaññassa cā’’ti īkārassa <span class="bld">ya</span>kāro, ‘‘yavataṃ talana’’iccādinā dyassa <span class="bld">ja</span>kāro, dvittaṃ. Najjo sandanti, nadiyo.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0087"></a> cevaṃ sijjhantānaṃ <span class="bld">najjo</span>ādīnaṃ vuttiyaṃ ānattaggahaṇādinā nipphādanaṃ <span class="bld">atraja sugatā</span>dīnaṃ viya nipphādanūpāyantaradassanatthanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">He nadi, he nadī he najjo he nadiyo, nadiyaṃ nadiṃ, nadī najjo nadiyo.</p>
- <p class="bodytext">Amādisutte <span class="bld">ā pato</span>ti yogavibhāgena kvaci nāsānañcāttaṃ, tena na jaccā vasalo hoti, pathabyā ekarajjenāti ādi ca sijjhati, pure viya <span class="bld">ya</span>kāra<span class="bld">ja</span>kārādesadvittāni.</p>
- <p class="indent">Najjā kataṃ nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjā nadiyā, nadīhi nadībhi, najjā nadiyā, nadīnaṃ, najjaṃ nadiyaṃ nadiyā, nadīsu.</p>
- <p class="bodytext">Aññepi –</p>
- <p class="gatha1">Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī;</p>
- <p class="gathalast">Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī.</p>
- <p class="gatha1">Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī;</p>
- <p class="gathalast">Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī –</p>
- <p class="unindented">Iccādayo <span class="bld">itthī</span>saddasamā.</p>
- <p class="bodytext">Tatheva <span class="bld">mātula</span>saddato īppaccaye kate –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Mātulādīnamānattamīkāre</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mātula ayyakavaruṇa</span>iccevamādīnamanto <span class="bld">āna</span>ttamāpajjate īkāre paccaye pare, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, saralopādi. Mātulānī, evaṃ ayyakānī, varuṇānī, sesaṃ <span class="bld">itthī</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">A<span class="bld">nadā</span>dīsu <a name="M0.0088"></a> <span class="bld">puthu</span>saddato īppaccayo. ‘‘O sare cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">avā</span>deso. Puthavī, puthaviyo. <span class="bld">Sasmā smiṃ</span>su puthabyā puthaviyā, puthabyā puthaviyā, puthabyaṃ puthaviyaṃ puthaviyā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Go</span>saddato ‘‘nadādito vā ī’’ti īppaccayo. Mahāvuttinā vā ‘‘gāva se’’ti ettha <span class="bld">gāva</span>iti yogavibhāgena vā <span class="bld">o</span>kārassa <span class="bld">āvā</span>deso. Gāvī, gāvī gāviyo iccādi <span class="bld">itthī</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mānava’’itīdha ‘‘itthiyaṃ, vā, ī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Ṇava ṇika ṇeyya ṇantuhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṇava ṇika ṇeyya ṇantu</span>ppaccayantehi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi īppaccayo hoti. <span class="bld">Vā</span>dhikāro katthaci nivattanattho, saralopādi. Mānavī, evaṃ nāvikī, venateyyī, gotamī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Guṇavantu ī’’itīdha ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Ntussa tamīkāre</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>ppaccayassa <span class="bld">ta</span>kāro hoti vā <span class="bld">ī</span>kārappaccaye pare, aññattha saralopādi. Guṇavatī, guṇavatī guṇavatiyo, guṇavantī, guṇavantī guṇavantiyo iccādi <span class="bld">itthī</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ kulavatī, sīlavatī, yasavatī, rūpavatī, satimatī, gottamatī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahanta</span>saddato ‘‘nadādito vā ī’’ti <span class="bld">ī</span>ppaccayo, <span class="bld">ntu</span>byapadeso vikappena <span class="bld">ta</span>kārādeso. Mahatī mahantī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhavanta ī’’itīdha ‘‘īkāre’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Bhavato</span> <a name="M0.0089"></a> <span class="bld">bhoto</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">bhavanta</span>saddassa <span class="bld">bhotā</span>deso hoti īkāre itthigate pare. Sā bhotī, bhotī bhotiyo, he bhoti, he bhotī bhotiyo iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhikkhu’’ itīdha ‘‘itthiya’’nti vattate ‘‘vā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Patibhikkhurājīkārantehi inī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pati bhikkhu rāja</span> iccetehi <span class="bld">ī</span>kārantehi ca itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi <span class="bld">inī</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saralopo’mādesa’’iccādisutte <span class="bld">tu</span>ggahaṇena kvaci pubbalopassa nisedhanato ‘‘vā paro asarūpā’’ti saralopo. Bhikkhunī, bhikkhunī bhikkhuniyo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahapati</span>saddato inī, ‘‘atta’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. <span class="bld">Patissinīmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pati</span>saddassa anto <span class="bld">a</span>ttamāpajjate <span class="bld">inī</span>ppaccaye pare. Tatheva parasare lutte ‘‘pubbo cā’’ti dīgho, gahapatānī.</p>
- <p class="bodytext">Tatheva <span class="bld">rāja</span>saddato <span class="bld">inī,</span> saralopapakatibhāvā, rājinī. <span class="bld">Ī</span>kārantesu <span class="bld">daṇḍī</span>saddato inī, saralopādi, daṇḍinī, daṇḍinī daṇḍiniyo, evaṃ hatthinī, medhāvinī, tapassinī, piyabhāṇinī iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pokkharinī’’ itīdha ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">i</span>kāra<span class="bld">na</span>kārānaṃ <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">ṇa</span>kārādesā, pokkharaṇī, pokkharaṇī. ‘‘Tato yonamo tū’’ti sutte <span class="bld">tu</span>ggahaṇena yonamokāro <a name="M0.0090"></a> ca, <span class="bld">ī</span>kārassa <span class="bld">ya</span>kāro, ‘‘yavata’’miccādisutte <span class="bld">kāra</span>ggahaṇena <span class="bld">ṇya</span>ssa <span class="bld">ña</span>kāro, dvittaṃ. Pokkharañño pokkharaṇiyo vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>dhikāro anuttasamuccayattho, tena <span class="bld">vidū yakkhā</span>ditopi <span class="bld">inī,</span> paracittavidunī, saraloparassattāni, paracittavidunī paracittaviduniyo, yakkhinī yakkhiniyo, sīhinī sīhiniyo iccādi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ī</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">U</span>kāranto itthiliṅgo <span class="bld">yāgu</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tassa <span class="bld">ratti</span>saddasseva rūpanayo. Amādesādiabhāvova viseso.</p>
- <p class="indent">Yāgu, yāgū yāguyo, he yāgu, he yāgū yāguyo, yāguṃ, yāgū yāguyo, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyā, yāgūhi yāgūbhi yāguhi yāgubhi, yāguyā, yāgūnaṃ yāgunaṃ, yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu yāgusu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ dhātu dhenu kāsu daddu kacchu kaṇḍu rajju kareṇu piyaṅgu sassuādīni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mātu</span>saddassa bhedo. Tassa <span class="bld">pitu</span>saddasseva rūpanayo. ‘‘Āratta’’miti bhāvaniddesena <span class="bld">ārā</span>desābhāve ‘‘pato yā’’ti <span class="bld">yā</span>desova viseso.</p>
- <p class="indent">Mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātare mātaro, mātarā mātuyā matyā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">u</span>kāralopo<a name="M0.0091"></a>, rassattañca. Mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi mātuhi mātubhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātarā mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi, mātu mātussa mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ mātunaṃ, mātari, mātaresu mātūsu mātusu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ dhītā, dhītaro, duhitā, duhitaro iccādi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">U</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ū</span>kāranto itthiliṅgo <span class="bld">jambū</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Jambū, jambū jambuyo, he jambu, he jambū jambuyo, jambuṃ, jambū jambuyo iccādi <span class="bld">itthī</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū;</p>
- <p class="gathalast">Vāmūrū nāganāsūrū, samāni khalu jambuyā.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ū</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">O</span>kāranto itthiliṅgo <span class="bld">go</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tassa pulliṅga<span class="bld">go</span>saddasseva rūpanayo.</p>
- <p class="gatha1">Kaññā ratti nadī itthī, mātulānī ca bhikkhunī;</p>
- <p class="gathalast">Daṇḍinī yāgu mātā ca, jambū gotitthisaṅgaho.</p>
- <p class="centered">Itthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Napuṃsakaliṅga</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0092"></a> napuṃsakaliṅgāni vuccante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kāranto napuṃsakaliṅgo <span class="bld">citta</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Pure viya <span class="bld">syā</span>dyuppatti, ‘‘citta si’’ itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Napuṃsakehi, ato nicca’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Siṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Si, aṃ</span>iti dvipadamidaṃ. <span class="bld">A</span>kārantehi napuṃsakaliṅgehi parassa <span class="bld">si</span>vacanassa <span class="bld">aṃ</span> hoti niccaṃ. Saralopapakatibhāvādi, cittaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘yonaṃ ni napuṃsakehī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Ato niccaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantehi napuṃsakaliṅgehi <span class="bld">yo</span>naṃ niccaṃ <span class="bld">ni</span> hoti. ‘‘Sabbayonīnamāe’’ti <span class="bld">ni</span>ssa vā <span class="bld">ā</span>kāro. Aññattha ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Cittā cittāni.</p>
- <p class="gatha1">Yonaṃ nibhāve cāette, siddhepi avisesato;</p>
- <p class="gathalast">‘‘Ato nicca’’nti ārambhā, āettaṃ kvacidevidha.</p>
- <p class="bodytext">Ālapane <span class="bld">ga</span>lopo. He citta, he cittā cittāni, dutiyāyaṃ <span class="bld">ni</span>ssa vikappenekāro. Cittaṃ, citte cittāni. Sesaṃ <span class="bld">purisa</span>saddena samaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evamaññānipi –</p>
- <p class="gatha1">Puñña pāpa phala rūpa sādhanaṃ,</p>
- <p class="gatha2">Sota ghāna sukha dukkha kāraṇaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Dāna sīla dhana jhāna locanaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Mūla kūla bala jālamaṅgalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Naḷina <a name="M0.0093"></a> liṅga mukha’ṅga jala’mbujaṃ,</p>
- <p class="gatha2">Pulina dhañña hirañña padā’mataṃ;</p>
- <p class="gatha3">Paduma vaṇṇa susāna vanā’yudhaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Hadaya cīvara vattha kuli’ndriyaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Nayana vadana yāno’dāna sopāna pānaṃ,</p>
- <p class="gatha2">Bhavana bhuvana lohā’lāta tuṇḍa’ṇḍa pīṭhaṃ;</p>
- <p class="gatha3">Karaṇa maraṇa ñāṇā’rammaṇā’rañña tāṇaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Caraṇa nagara tīracchatta chiddo’dakāni –</p>
- <p class="unindented">Iccādīni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamma</span>saddassa tatiyekavacanādīsu rūpabhedo.</p>
- <p class="bodytext">Kammaṃ, kammā kammāni, he kamma, he kammā kammāni, kammaṃ, kamme kammāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, u, nāmhi, cā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para197"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">A kammantassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamma</span>saddantassa <span class="bld">u</span>kāra <span class="bld">a</span>kārādesā honti vā <span class="bld">nā</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Anta</span>ggahaṇena <span class="bld">thāmaddhā</span>dīnamantassapi <span class="bld">u</span>ttaṃ. <span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena <span class="bld">yuva maghavā</span>namantassa <span class="bld">ā</span> hoti kvaci <span class="bld">nā su</span>iccetesu. Kammunā kammanā kammena vā, kammehi kammebhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sasmā</span>su ‘‘u nāmhi cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">puma kammathāma</span>ntassa cukāro vā <span class="bld">sasmā</span>sūti <span class="bld">u</span>ttaṃ. Kammuno kammassa, kammānaṃ, kammunā kammā kammamhā kammasmā, kammehi kammebhi, kammuno kammassa, kammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Smiṃ</span>vacane ‘‘brahmato tu smiṃnī’’ti ettha <span class="bld">tu</span>saddena kvaci <span class="bld">ni</span> hoti. Kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, kammesu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0094"></a> thāmunā thāmena thāmasā vā, thāmuno thāmassa, thāmunā thāmā. Addhunā, addhuno iccādi purimasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇavantu si,</span> ‘‘savibhattissa, ntussa, simhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">Aṃ napuṃsake</span>.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake vattamānassa liṅgassa sambandhino <span class="bld">ntu</span>ppaccayassa savibhattissa <span class="bld">aṃ</span> hoti <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. Guṇavaṃ cittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span>mhi ‘‘ntussanto yosu cā’’ti <span class="bld">a</span>ttaṃ, <span class="bld">i</span>kāro ca. Guṇavanti, guṇavantāni, sesaṃ ñeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchanta si,</span> ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo a’’miti <span class="bld">aṃ</span>. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">A</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>kāranto napuṃsakaliṅgo <span class="bld">assaddhā</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Assaddhā’’iti ṭhite –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Samāsassā’’ti adhikicca ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti samāsantassa rassattaṃ, samāsattā nāmabyapadeso, <span class="bld">syā</span>dyuppatti. Sesaṃ <span class="bld">citta</span>samaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Assaddhaṃ kulaṃ, assaddhā assaddhāni kulāni iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">mukhanāsikā</span>saddo. Tassa dvandekattā sabbatthekavacanameva. Mukhanāsikaṃ, he mukhanāsika, mukhanāsikaṃ, mukhanāsikena iccādi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ā</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>kāranto <a name="M0.0095"></a> napuṃsakaliṅgo <span class="bld">aṭṭhi</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Syā</span>dyuppatti, <span class="bld">si</span>lopo, aṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Yonaṃ ni napuṃsakehi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsakaliṅgehi paresaṃ sabbesaṃ <span class="bld">yonaṃ ni</span> hoti vā.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhīni, aññattha niccaṃ <span class="bld">yo</span>lopo, dīgho ca, aṭṭhī, tathā he aṭṭhi, he aṭṭhī aṭṭhīni, aṭṭhiṃ, aṭṭhī aṭṭhīni, aṭṭhinā iccādi <span class="bld">aggi</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ satthi dadhi vāri akkhi acchi acci iccādīni.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">I</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ī</span>kāranto napuṃsakaliṅgo <span class="bld">sukhakārī</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sukhabhārī si’’ itīdha anapuṃsakattābhāvā <span class="bld">si</span>smimpi ‘‘agho rassa’’miccādinā rassattaṃ, <span class="bld">si</span>lopo. Sukhakāri dānaṃ, sukhakārī sukhakārīni, he sukhakāri, he sukhakārī he sukhakārīni, sukhakārinaṃ sukhakāriṃ, sukhakārī sukhakārīni.</p>
- <p class="bodytext">Sesaṃ <span class="bld">daṇḍī</span>saddasamaṃ. Evaṃ <span class="bld">sīghayāyī</span>ādīni.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ī</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">U</span>kāranto napuṃsakaliṅgo <span class="bld">āyu</span>saddo. Tassa <span class="bld">aṭṭhi</span>saddasseva rūpanayo.</p>
- <p class="indent">Āyu, āyū āyūni, he āyu, he āyū he āyūni, āyuṃ, āyū āyūni, āyunā āyusāti <a name="M0.0096"></a> manogaṇādittā siddhaṃ. Āyūhi āyūbhi, āyuno āyussa, āyūnamiccādi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu hiṅgu siggu vatthu matthu jatu ambu assuādīni.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">U</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ū</span>kāranto <span class="bld">na</span>puṃsakaliṅgo <span class="bld">gotrabhū</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotrabhū si,</span> napuṃsakattā rassattaṃ, <span class="bld">si</span>lopo. Gotrabhu cittaṃ, gotrabhū gotrabhūni, he gotrabhu, he gotrabhū he gotrabhūni, gotrabhuṃ, gotrabhū gotrabhūni, gotrabhunā iccādi pulliṅge <span class="bld">abhibhū</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ abhibhū sayambhū dhammaññūādīni.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ū</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">O</span>kāranto napuṃsakaliṅgo <span class="bld">cittagosa</span>ddo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cittā gāvo assa kulassā’’ti atthe bahubbīhisamāse kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti okārassa ṭhānappayatanāsannattā rassattamukāro, <span class="bld">syā</span>dyuppatti, <span class="bld">si</span>lopo. Cittagu kulaṃ, cittagū cittagūni iccādi <span class="bld">āyu</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">O</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Cittaṃ kammañca assaddha-mathaṭṭhi sukhakāri ca;</p>
- <p class="gathalast">Āyu gotrabhū dhammaññū, cittagūti napuṃsake.</p>
- <p class="centered">Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Sabbanāma</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0097"></a> sabbanāmāni vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha iti sattavīsati sabbanāmāni, tāni sabbanāmattā tiliṅgāni.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabba</span>saddo niravasesattho, so yadā pulliṅgavisiṭṭhatthābhidhāyī, tadā rūpanayo. Pure viya <span class="bld">syā</span>dyuppatti, ‘‘so’’ti <span class="bld">si</span>ssa <span class="bld">o</span>kāro, saralopaparanayanāni. Sabbo jano.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘sabba yo’’ itīdha ‘‘parasamaññā payoge’’ti sabbādīnaṃ sabbanāmasaññā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Sabbanāmakārate paṭhamo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ nāmāni <span class="bld">sabbanāmāni,</span> tesaṃ sabbesaṃ sabbanāmasaññānaṃ liṅgānaṃ <span class="bld">a</span>kārato paro paṭhamo <span class="bld">yo e</span>ttamāpajjate. Sabbe purisā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akārato</span>ti kiṃ? Sabbā amū.</p>
- <p class="bodytext">He sabba sabbā, he sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena, sabbehi sabbebhi.</p>
- <p class="bodytext">Catutthekavacane <span class="bld">āyā</span>dese sampatte –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ato, ā e, smāsmiṃnaṃ, āya catutthekavacanassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Tayo</span> <a name="M0.0098"></a> <span class="bld">neva ca sabbanāmehi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantehi sabbanāmehi paresaṃ <span class="bld">smā smiṃ</span> iccetesaṃ, catutthekavacanassa ca <span class="bld">ā e āya</span>iccete ādesā neva hontīti <span class="bld">āyā</span>desābhāvo. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ katthaci paṭisedhanivattanatthaṃ, tena pubbādīhi <span class="bld">smā smiṃnaṃ ā e</span> ca honti. Sabbassa.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Akāro, e’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Sabbanāmānaṃ naṃmhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ sabbanāmānaṃ <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">e</span>ttamāpajjate <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbanāmato’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Sabbato naṃ saṃsānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbato sabbanāmato parassa <span class="bld">naṃ</span>vacanassa <span class="bld">saṃ sānaṃ</span>iccete ādesā honti.</p>
- <p class="indent">Sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbasmā sabbamhā, sabbehi sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbasmiṃ sabbamhi, sabbesu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ ‘‘itthiyamato āppaccayo’’ti <span class="bld">ā</span>ppaccayo. Aññaṃ <span class="bld">kaññā</span>saddasamaṃ aññatra <span class="bld">sa naṃ smiṃ</span>vacanehi. Sabbā pajā, sabbā sabbāyo, he sabbe, he sabbā sabbāyo, sabbaṃ, sabbā sabbāyo, sabbāya, sabbāhi sabbābhi.</p>
- <p class="bodytext">Catutthekavacane ‘‘sabbanāmato vā’’, <span class="bld">sabbato ko</span>ti ito ‘‘sabbato’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Ghapato</span> <a name="M0.0099"></a> <span class="bld">smiṃsānaṃ saṃsā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbato sabbanāmato <span class="bld">ghapa</span>saññato <span class="bld">smiṃ sa</span>iccetesaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">saṃsā</span>ādesā honti vā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṃsāsvekavacanesu cā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Gho rassaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gha</span>sañño <span class="bld">ā</span>kāro rassamāpajjate <span class="bld">saṃsā</span>svekavacanesu vibhattādesesu paresu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sāgamo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para206"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Saṃsāsvekavacanesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃ sā</span>iccetesu ekavacanaṭṭhānasambhūtesu vibhattādesesu paresu liṅgamhā <span class="bld">sa</span>kārāgamo hoti.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi sabbābhi, sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Smiṃ</span>mhi ‘‘sabbanāmato, ghapato’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para207"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Netāhi smimāyayā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Etehi sabbanāmehi <span class="bld">ghapa</span>saññehi parassa <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa neva <span class="bld">āya yā</span>desā hontīti <span class="bld">āyā</span>bhāvo. <span class="bld">Vā</span>dhikārato kvaci hoti dakkhiṇāya uttarāyāti ādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃya</span>mādesā, sabbassaṃ sabbāyaṃ, sabbāsu.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake sabbaṃ cittaṃ, sabbāni, he sabba, he sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Sesaṃ pulliṅge viya ñeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0100"></a> <span class="bld">katarā</span>dīnaṃ <span class="bld">aññatama</span>saddapariyantānaṃ tīsupi liṅgesu rūpanayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">katarakatama</span>saddā pucchanatthā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhaya</span>saddo dviavayavasamudāyavacano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itara</span>saddo vuttappaṭiyogavacano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Añña</span>saddo adhikatāparavacano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatara aññatama</span>saddā aniyamatthā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo, sabbanāmakārate paṭhamo’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para208"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">Dvandaṭṭhā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dvandasamāsaṭṭhā sabbanāmakārato paro paṭhamo <span class="bld">yo e</span>ttamāpajjate vā. Kataro ca katamo cāti katarakatame, katarakatamā vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbā</span>dayo disādivavatthānavacanā.</p>
- <p class="bodytext">Pubbo kālo. Bahuvacane ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti ettha <span class="bld">parā</span>ti niddesato pubbādīhi <span class="bld">yo</span>vacanassa vikappenekāro.</p>
- <p class="indent">Pubbe pubbā, he pubba, he pubbe he pubbā, pubbaṃ, pubbe, pubbena, pubbehi pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ pubbesānaṃ. ‘‘Smāsmiṃnaṃ vā’’ti vikappenākārekārā. Pubbā pubbasmā pubbamhā, pubbehi pubbebhi, pubbassa, pubbesaṃ pubbesānaṃ, pubbe pubbasmiṃ pubbamhi, pubbesu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ pubbā disā, pubbā pubbāyo iccādi <span class="bld">sabbā</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake <a name="M0.0101"></a> pubbaṃ ṭhānaṃ, pubbāni, he pubba, he pubbāni, pubbaṃ, pubbāni, sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Evaṃ <span class="bld">parāparadakkhiṇuttarādhara</span>saddā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbanāmato, dvandaṭṭhā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Nāññaṃ sabbanāmikaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dvandaṭṭhā sabbanāmato parassa <span class="bld">yo</span>vacanassa ṭhapetvā <span class="bld">e</span>ttaṃ aññaṃ sabbanāmikaṃ kāriyaṃ na hotīti <span class="bld">saṃsāna</span>mādesābhāvo. Pubbāparānaṃ, pubbuttarānaṃ adharuttarānaṃ, ‘‘nāññaṃ sabbanāmika’’nti vinādhikārena yogena tatiyāsamāsepi. Māsapubbāya, māsapubbānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāññaṃ sabbanāmika’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para210"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Bahubbīhimhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bahubbīhimhi ca samāse sabbanāmikavidhānaṃ nāññaṃ hoti. Piyapubbāya, piyapubbānaṃ, piyapubbe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena disatthasabbanāmānaṃ bahubbīhimhi sabbanāmikavidhānaṃva hoti.</p>
- <p class="bodytext">Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yadantarāḷanti atthe bahubbīhi, dakkhiṇapubbassaṃ, dakkhiṇapubbassā, evaṃ uttarapubbassaṃ, uttarapubbassā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yateta</span>saddādīnamālapane rūpaṃ na sambhavati. <span class="bld">Ya</span>saddo aniyamattho.</p>
- <p class="indent">Yo puriso, ye purisā, yaṃ, ye. Yā kaññā, yā yāyo, yaṃ, yā yāyo. Yaṃ cittaṃ, yāni, yaṃ, yāni. Sesaṃ sabbattha <span class="bld">sabba</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span> <a name="M0.0102"></a> <span class="bld">eta ima amu kiṃ</span>iccete parammukha samīpa accantasamīpadūra pucchanatthavacanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>saddassa bhedo. ‘‘Ta si’’ itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anapuṃsakassāyaṃ simhīti, sa’’miti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para211"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">Etatesaṃ to</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eta ta</span>iccetesaṃ anapuṃsakānaṃ <span class="bld">ta</span>kāro <span class="bld">sa</span>kāramāpajjate <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. So puriso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbanāma</span>ggahaṇañca, ito <span class="bld">ta</span>ggahaṇañca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para212"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Tassa vā nattaṃ sabbattha</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>iccetassa sabbanāmassa <span class="bld">ta</span>kārassa <span class="bld">na</span>ttaṃ hoti vā sabbattha liṅgesu. Ne te, naṃ taṃ, ne te, nena tena, nehi nebhi tehi tebhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassa, tassa vā sabbatthā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para213"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Sasmāsmiṃsaṃsāsvattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>iccetassa sabbanāmassa sabbasseva <span class="bld">a</span>ttaṃ hoti vā <span class="bld">sa smā smiṃ saṃ sā</span>iccetesu vacanesu sabbattha liṅgesu. Assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā’’ti ito ‘‘smāsmiṃnaṃ, mhāmhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para214"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Na timehi katākārehi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta ima</span>iccetehi katākārehi paresaṃ <span class="bld">smāsmiṃ</span>naṃ <span class="bld">mhā mhi</span>iccete ādesā na honti.</p>
- <p class="subhead">Pakatisandhividhāna</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0022"></a> sarānameva sandhikāriye sampatte pakatibhāvo vuccate.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sarā, pakatī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Sare kvaci</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarā kho sare pare kvaci chandabhedāsukhuccāraṇaṭṭhāne, sandhicchārahitaṭṭhāne ca pakatirūpāni honti, na lopādesavikāramāpajjanteti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pakatiṭṭhānaṃ</span> nāma ālapanantā anitismiṃ acchandānurakkhaṇe asamāse padantadīghā ca ikārukārā ca nāmapadantātītakriyādimhīti evamādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ālapanantesu</span> tāva – katamā cānanda aniccasaññā, katamā cānanda ādīnavasaññā, sāriputta idhekacco, ehi sivika uṭṭhehi, upāsakā idhekacco, bhoti ayye, bhikkhu arogaṃ tava sīlaṃ, siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, bhikkhave evaṃ vadāmi, pañcime gahapatayo ānisaṃsā iccevamādīsu pakatibhāvo, pubbassaralopa<span class="bld">yavā</span>desādayo na honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvaci</span>ggahaṇena <span class="bld">iti</span>smiṃ chandānurakkhaṇe sandhi hoti, yathā – sakkā devīti, namo te buddha vīratthu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sare</span>ti kiṃ? Sādhu mahārājāti, evaṃ kira bhikkhūti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asamāse padantadīghesu</span> – āyasmā ānando gāthā ajjhabhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā iddhippattā <a name="M0.0023"></a> ca, bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, gantvā olokento, bhūtavādī atthavādī, yaṃ itthī arahā assa, sāmāvatī āha, pāpakārī ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhūujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa, gambhīre odakantike, appamādo amatapadaṃ, saṅgho āgacchatu, ko imaṃ pathaviṃ viccessati, āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nipātesupi</span> – are ahampi, sace imassa kāyassa, no abhikkamo, aho acchariyo, atho anto ca, atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayī satthā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvaci</span>ggahaṇena <span class="bld">a</span>kāra itīvevetthādīsu sandhipi. Yathā – āgatattha, āgatamhā, katamāssu cattāro, appassutāyaṃ puriso, itthīti, ca marīva, sabbeva, sveva, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, taṃ kutettha labbhā, sacesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asamāse</span>ti kiṃ? Jivhāyatanaṃ, avijjogho, itthindriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatupaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Acchandānurakkhaṇe</span>ti <a name="M0.0024"></a> kiṃ? Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, yo missaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmapadantaikārukāresu</span> – gāthāhi ajjhabhāsi, pupphāni āhariṃsu, satthu adāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Manasākāsi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Sarā pakati byañjane</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarā kho byañjane pare pakatirūpā hontīti yebhuyyena dīgharassalopehi vikārābhāvo. Yathā – accayo, paccayo, bhāsati vā karoti vā, vedanākkhandho, bhāgyavā, bhadro kasāmiva, dīyati, tuṇhībhūto, so dhammaṃ deseti.</p>
- <p class="centered">Iti pakatisandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Byañjanasandhividhāna</p>
- <p class="bodytext">Atha byañjanasandhi vuccate.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Byañjane’’ti adhikāro, ‘‘sarā, kvacī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Dīghaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarā kho byañjane pare kvaci dīghaṃ pappontīti suttasukhuccāraṇachandānurakkhaṇaṭṭhānesu dīgho.</p>
- <p class="bodytext">Tyassa pahīnā tyāssa pahīnā, svassa svāssa, madhuva maññati bālo madhuvā maññatī bālo, tathā evaṃ gāme munī <a name="M0.0025"></a> care, khantī paramaṃ tapo titikkhā, na maṅkū bhavissāmi, svākkhāto, yvāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca suhujū ca, anūpaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, sūrakkhaṃ, dūharatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Tyajja, svassa, patiliyyati.</p>
- <p class="bodytext">Yiṭṭhaṃ vā hutaṃ vā loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti, yathābhāvī guṇena so itīdha –</p>
- <p class="bodytext">Pubbasmiṃyevādhikāre –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Rassaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarā kho byañjane pare kvaci rassaṃ pappontīti chandānurakkhaṇe, āgame, saṃyoge ca rassattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandānurakkhaṇe</span> tāva yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āgame</span> yathayidaṃ, sammadakkhāto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃyoge</span> parākamo parakkamo, āsādo assādo, evaṃ taṇhakkhayo, jhānassa lābhimhi, vasimhi, thullaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Māyidaṃ, manasā daññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ākhyātikaṃ, dīyyati, sūyyati.</p>
- <p class="bodytext">Eso kho byantiṃ kāhiti, so gacchaṃ na nivattati iccatra –</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃyevādhikāre –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Lopañca</span> <a name="M0.0026"></a> <span class="bld">tatrākāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarā kho byañjane pare kvaci lopaṃ papponti, tatra lutte ṭhāne <span class="bld">a</span>kārāgamo ca hoti. <span class="bld">Etata</span>saddantokārassevāyaṃ lopo.</p>
- <p class="bodytext">Esa kho byantiṃ kāhiti, sa gacchaṃ na nivattati, evaṃ esa dhammo, esa pattosi, sa muni, sa sīlavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Eso dhammo, so muni, so sīlavā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">eta</span>saddantassa sarepi kvaci lopo. Yathā – esa attho, esa ābhogo, esa idāni.</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘saramhā, byañjanassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Paradvebhāvo ṭhāne</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saramhā parassa byañjanassa dvebhāvo hoti ṭhāne. Dvinnaṃ bhāvo dvibhāvo, so eva dvebhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">ṭhānaṃ</span> nāma rassākārato paraṃ pa pati paṭikamukusa kudha kī gaha juta ñāsi su sambhū sara sasādīnamādibyañjanānaṃ dvebhāvaṃ, tika taya tiṃsa vatādīnamādi ca, vatu vaṭudisādīnamantañca, u du ni-upasagga ta catu cha santasaddādesādiparañca, apadantā nākāradīghato <span class="bld">ya</span>kārādi ca,</p>
- <p class="gatha1">Yavataṃ talanādīna-mādeso ca sayādinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Saha dhātvantassādeso, sīsakāro tapādito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandānurakkhaṇe ca</span> – ghara jhe dhaṃsu bhamādīnamādi ca, rassākārato vaggānaṃ catutthadutiyā ca iccevamādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0027"></a> <span class="bld">pa pati paṭīsu</span> tāva – idha pamādo idhappamādo, evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno, sammā padhānaṃ sammappadhānaṃ, rassattaṃ, appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno, suppaṭipatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamādidhātūsu</span> – pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo, ākamati akkamati, evaṃ parakkamati, yathākkamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pakkosati, paṭikkosati, anukkosati, ākosati, akkosati.</p>
- <p class="bodytext">Akkuddho, atikkodho.</p>
- <p class="bodytext">Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo.</p>
- <p class="bodytext">Paggaho, viggaho, anuggaho, niggaho, candaggaho, diṭṭhiggāho.</p>
- <p class="bodytext">Pajjoto, vijjotati, ujjoto.</p>
- <p class="bodytext">Kataññū, viññū, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññā, manuññā, samaññā.</p>
- <p class="bodytext">Avassayo, nissayo, samussayo.</p>
- <p class="bodytext">Appassuto, vissuto, bahussuto, āsavā assavā.</p>
- <p class="bodytext">Passambhanto, vissambhati.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭassaro, vissarati, anussarati.</p>
- <p class="bodytext">Passasanto, vissasanto, mahussasanto, āsāso assāso.</p>
- <p class="bodytext">Avissajjento, vissajjento, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittaddu, āyabbayo, udabbahi iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saramhā</span>ti <a name="M0.0028"></a> kiṃ? Sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchannaṃ, saṅkamanto, saṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhāne</span>ti kiṃ? Mā ca pamādo, patigayhati, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā, manopakopaṃ rakkheyya, idha modati, pecca modati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tikādīsu</span> – kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanāttikaṃ, lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ. Ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa. Sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatu vaṭu disādīnamante</span> yathā – vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">U du ni upasaggādiparesu</span> – ukaṃso ukkaṃso. Dukaraṃ dukkaraṃ, nikaṅkho nikkaṅkhe.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ uggataṃ, duccaritaṃ, nijjaṭaṃ, uññātaṃ, unnati, uttaro, dukkaro, niddaro, unnato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho, dussaho, nissāro.</p>
- <p class="bodytext">Tathā takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo.</p>
- <p class="bodytext">Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Chakkaṃ, channavuti, chappadikā, chabbassāni.</p>
- <p class="bodytext">Sakkāro, sakkato, saddiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhāne</span>ti kiṃ? Nikāyo, nidānaṃ, nivāso, nivāto, tato, catuvīsati, chasaṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yakārādimhi</span> <a name="M0.0029"></a> – nīyyati, sūyyati, abhibhūyya, viceyya, vineyya, dheyyaṃ, neyyaṃ, seyyo, jeyyo, veyyākaraṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddena etto, ettāvatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anākāra</span>ggahaṇaṃ kiṃ? Mālāya, dolāya, samādāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhāne</span>ti kiṃ? Upanīyati, sūyati, toyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yavatamādese</span> – jāti andho, vipali āso, ani āyo, yadi evaṃ, api ekacce, api ekadā iccatra, <span class="bld">i</span>kārassa ‘‘ivaṇṇo yaṃ navā’’ti <span class="bld">ya</span>kāre kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassa so dāmhi vā’’ti ito maṇḍūkagatiyā <span class="bld">vā</span>ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakārattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>kāravantānaṃ <span class="bld">talanada</span>kārānaṃ saṃyogabyañjanāni yathākkamaṃ <span class="bld">calañaja</span>kārattamāpajjante vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāra</span>ggahaṇaṃ <span class="bld">ya</span>vataṃ <span class="bld">sa</span>kāra <span class="bld">ka ca ṭa pa</span>vaggānaṃ <span class="bld">sa</span>kāra<span class="bld">kacaṭapa</span>vaggādesatthaṃ, tathā <span class="bld">ya</span>vataṃ <span class="bld">ta dha ṇa</span>kārānaṃ <span class="bld">cha jhaña</span>kārādesatthañca, tato yavatamādesassa anena dvibhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Jaccandho, vipallāso, aññāyo, yajjevaṃ, appekacce appekadā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Paṭisanthāravutyassa, bālyaṃ, ālasyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saramhā</span>ti kiṃ? Añāyo, ākāsānañcāyatanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tapā</span>dito <span class="bld">si</span>mhi – tapassī, yasassī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandānurakkhaṇe</span> <a name="M0.0030"></a> – nappajjahe vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatinti.</p>
- <p class="bodytext">Vaggacatutthadutiyesu pana tasmiṃyevādhikāre ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext">Vaggacatutthadutiyānaṃ sadisavasena dvibhāve sampatte niyamatthamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saramhā parabhūtānaṃ vagge ghosāghosānaṃ byañjanānaṃ yathākkamaṃ vaggatatiya paṭhamakkharā dvibhāvaṃ gacchanti ṭhāneti ṭhānāsannavasena tabbagge tatiyapaṭhamāva honti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca sampatte niyamattā <span class="bld">ghosāghosa</span>ggahaṇena catutthadutiyāva adhippetā, itarathā aniṭṭhappasaṅgosiyā. Tena ‘‘kataññū, tannayo, tammayo’’tiādīsu vaggapañcamānaṃ satipi ghosatte tatiyappasaṅgona hoti, ṭhānādhikārato vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gharādīsu pa u du niādiparacatutthesu</span> tāva – pagharati paggharati, evaṃ uggharati, ugghāṭeti, dugghoso, nigghoso, eseva cajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, ujjhāyati, viddhaṃseti, uddhaṃsito, uddhāro, niddhāro, niddhano, niddhuto, vibbhanto, ubbhato, dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catuddhā, cabhubbhi, chaddhā, saddhammo, sabbhūto, mahaddhano, mahabbhayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yavata mādesādīsu</span> – bojjhaṅgā, āsabbhaṃ, bujjhitabbaṃ, bujjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhāne</span>ti <a name="M0.0031"></a> kiṃ? Sīlavantassa jhāyino, ye jhānappasutā dhīrā, nidhānaṃ, mahādhanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rassākāratoparaṃ vaggadutiyesu</span> – pañca khandhā pañcakkhandhā, evaṃrūpakkhandho, akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Setachattaṃ setacchattaṃ, evaṃ sabbacchannaṃ, vicchinnaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo. Tatra ṭhito tatraṭṭhito, evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, adhiṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo, samuṭṭhito, suppaṭṭhāno. Yasatthero, yattha, tattha, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ, catuttho, kuttha. Papphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, vipphāro, paripphuseyya, madhupphāṇitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākārato</span> – ākhāto ākkhāto, evaṃ taṇhākkhayo, āṇākkhettaṃ, saññākkhandho, āchādayati, ācchādayati, evaṃ ācchindati, nāvāṭṭhaṃ, āttharati, āpphoṭeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saramhā</span>ti kiṃ? Saṅkhāro, taṅkhaṇe, sañchannaṃ, taṇṭhānaṃ, santhuto, tamphalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhāne</span>ti kiṃ? Pūvakhajjakaṃ, tassa chaviyādīni chinditvā, yathā ṭhitaṃ, kathaṃ, kammaphalaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nikamati, nipatti, nicayo, nicarati, nitaraṇaṃ iccatra – ‘‘do dhassa cā’’ti ettha caggahaṇassa bahulatthattā tena <span class="bld">ca</span>ggahaṇena yathāpayogaṃ bahudhā ādeso siyā.</p>
- <p class="bodytext">Yathā – <span class="bld">ni upasaggato</span> kamu pada ci cara tarānaṃ paṭhamassa vaggadutiyo iminā dvittaṃ, nikkhamati, nipphatti, nicchayo, niccharati, nittharaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0032"></a> <span class="bld">bo vassa</span> kuva diva siva vajādīnaṃ dvirūpassāti <span class="bld">va</span>kāradvayassa <span class="bld">ba</span>kāradvayaṃ, yathā – kubbanto, evaṃ kubbāno, kubbanti, sadhātvantayādesassa dvittaṃ. Divati dibbati, evaṃ dibbanto, sibbati, sibbanto, pavajati pabbajati, pabbajanto, nivānaṃ nibbānaṃ, nibbuto, nibbindati, udabbayaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lo rassa</span> pari taruṇādīnaṃ kvaci. Paripanno palipanno, evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ, taruṇo taluno, mahāsālo, māluto, sukhumālo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭo tassa</span> dukkatādīnaṃ kvaci. Yathā – dukkataṃ dukkaṭaṃ, evaṃ sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko tassa</span> niyatādīnaṃ kvaci. Niyato niyako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo jassa</span> nijādissa vā, nijaṃputtaṃ niyaṃputtaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko gassa</span> kulūpagādīnaṃ, kulūpago kulūpako.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">ṇo nassa pa pariādito</span>. Panidhānaṃ paṇidhānaṃ, evaṃ paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo, ninnayo niṇṇayo, evaṃ uṇṇato, oṇato iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Patiaggi, patihaññati itīdha –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Kvaci paṭi patissa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pati</span>iccetassa upasaggassa sare vā byañjane vā pare kvaci <span class="bld">paṭi</span>ādeso hoti pubbassaralopo. Paṭaggi, paṭihaññati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Paccattaṃ, patilīyati.</p>
- <p class="bodytext">Puthajano puthabhūtaṃ itīdha ‘‘anto’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Puthassu</span> <a name="M0.0033"></a> <span class="bld">byañjane</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Putha</span>iccetassa anto saro <span class="bld">u</span>kāro hoti byañjane pare, dvittaṃ. Puthujjano, puthubhūtaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byañjane</span>ti kiṃ? Putha ayaṃ. ‘‘Puthassa a putha’’iti samāseneva siddhe puna <span class="bld">anta</span>ggahaṇādhikārena kvaci aputhantassāpi uttaṃ sare.</p>
- <p class="bodytext">Mano aññaṃ manuññaṃ, evaṃ imaṃ evumaṃ, paralopo, iti evaṃ itvevaṃ, <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">va</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext">Avakāso, avanaddho, avavadati, avasānamitīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci byañjane’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">O avassa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ava</span>iccetassa upasaggassa <span class="bld">o</span>kāro hoti kvaci byañjane pare. Okāso, onaddho, ovadati, osānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Avasānaṃ, avasussatu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byañjane</span>ti kiṃ? Avayāgamanaṃ, avekkhati.</p>
- <p class="bodytext">Avagate sūriye, avagacchati, avagahetvā itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Avasse’’ti vattate oggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Tabbiparītūpapade byañjane ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ava</span>saddassa upapade tiṭṭhamānassa tassokārassa viparīto ca hoti byañjane pare.</p>
- <p class="bodytext">Tassa viparīto tabbiparīto, upoccāritaṃ padaṃ upapadaṃ, <span class="bld">okāraviparīto</span>ti ukārassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Ca</span>saddo <span class="bld">ka</span>tthaci <a name="M0.0034"></a> nivattanattho, dvittaṃ. Uggate sūriye, uggacchati, <span class="bld">u</span>ggahetvā.</p>
- <p class="bodytext">Atippakho tāva, parasataṃ, parasahassaṃ itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āgamo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Kvaci o byañjane</span>.</p>
- <p class="bodytext">Byañjane pare kvaci okārāgamo hotīti <span class="bld">atippa para</span>saddehi okārāgamo ‘‘yavamada’’iccādisutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">atippa</span>to <span class="bld">ga</span>kārāgamo ca.</p>
- <p class="bodytext">Atippago kho tāva, parosataṃ, parosahassaṃ, ettha ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbassaralopo.</p>
- <p class="bodytext">Manamayaṃ, ayamayaṃ itīdha ‘‘manogaṇādīna’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Etesamo lope</span>.</p>
- <p class="bodytext">Etesaṃ manogaṇādīnamanto ottamāpajjate vibhattilope kate.</p>
- <p class="bodytext">Manomayaṃ, ayomayaṃ, evaṃ manoseṭṭhā, ayopatto, tapodhano, tamonudo, siroruho, tejokasiṇaṃ, rajojallaṃ, ahorattaṃ, rahogato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddena āpodhātu, vāyodhātu.</p>
- <p class="bodytext">Sīhagatiyā <span class="bld">vā</span>dhikārato idha na bhavati, manamattena manacchaṭṭhānaṃ, ayakapallaṃ, tamavinodano, manaāyatanaṃ.</p>
- <p class="centered">Iti byañjanasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Niggahītasandhividhāna</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0035"></a> niggahītasandhi vuccate.</p>
- <p class="bodytext">Taṇhaṃ karo, raṇaṃ jaho, saṃ ṭhito, jutiṃ dharo, saṃ mato itīdha ‘‘niggahīta’’nti adhikāro, ‘‘byañjane’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Vaggantaṃ vā vagge</span>.</p>
- <p class="bodytext">Vaggabhūte byañjane pare niggahītaṃ kho vaggantaṃ vā pappotīti nimittānusvarānaṃ ṭhānāsannavasena tabbaggapañcamo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Tena ‘‘taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutindharo, sammato’’tiādīsu niccaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṅkaroti taṃ karoti, taṅkhaṇaṃ taṃkhaṇaṃ, saṅgaho saṃgaho, taṅghataṃ taṃ ghataṃ. Dhammañcare dhammaṃ care, tañchannaṃ taṃ channaṃ, tañjātaṃ taṃ jātaṃ, taññāṇaṃ taṃ ñāṇaṃ. Taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, taṇḍahati <span class="bld">bhaṃ</span> ḍahati. Tantanoti taṃ tanoti, tanthiraṃ taṃ thiraṃ, tandānaṃ taṃ dānaṃ, tandhanaṃ taṃ dhanaṃ, tanniccutaṃ taṃ niccutaṃ. Tampatto taṃ patto, tamphalaṃ taṃ phalaṃ, tesambodho tesaṃ bodho, sambhūto saṃbhūto, tammittaṃ taṃ mittaṃ. Kiṅkato kiṃ kato, dātuṅgato dātuṃ gatoti evamādīsu vikappena.</p>
- <p class="bodytext">Idha na bhavati, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, saraṇaṃ gacchāmi.</p>
- <p class="bodytext">Sati copari <span class="bld">vā</span>ggahaṇe vijjhantare vā idha <span class="bld">vā</span>ggahaṇakaraṇamatthantaraviññāpanatthaṃ, tena niggahītassa <span class="bld">saṃ</span>upasaggapumantassa <span class="bld">le la</span>kāro. Yathā – paṭisaṃlīno paṭisallīno, evaṃ paṭisallāṇo, sallakkhaṇā, sallekho, sallāpo, puṃliṅgaṃ pulliṅgaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paccattaṃ eva, taṃ eva, tañhi tassa, evañhi vo itīdha ‘‘vā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Ehe</span> <a name="M0.0036"></a> <span class="bld">ñaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>kāra<span class="bld">ha</span>kāre pare niggahītaṃ kho <span class="bld">ña</span>kāraṃ pappoti vā, <span class="bld">e</span>kāre <span class="bld">ñā</span>desassa dvibhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Paccattaññevapaccattaṃ eva, taññeva taṃ eva, tañhi tassa tañhi tassa, evañhi vo evañhi vo.</p>
- <p class="bodytext">Vavatthitavibhāsattā <span class="bld">vā</span>saddassa <span class="bld">evahi</span>nipātato aññattha na hoti, yathā – evametaṃ, evaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Saṃyogo, saṃyojanaṃ, saṃyato, saṃyācikāya, yaṃ yadeva, ānantarikaṃ yamāhu itīdha ‘‘ña’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Sa ye ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītaṃ kho <span class="bld">ya</span>kāre pare saha <span class="bld">ya</span>kārena <span class="bld">ña</span>kāraṃ pappoti vā, <span class="bld">ñā</span>desassa dvittaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saññogo saṃyogo, saññojanaṃ saṃyojanaṃ, saññato saṃyato, saññācikāya saṃyācikāya, yaññadeva yaṃ yadeva, ānantarikaññamāhu ānantarikaṃ yamāhu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>saddassa vavatthitavibhāsattāva <span class="bld">saṃ</span>padantato ca sabbanāma<span class="bld">ya</span>kāraparato ca niggahītā aññattha na hoti. Yathā – etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, saraṇaṃ yanti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘saha ye cā’’ti vattabbe ‘‘sa ye cā’’ti vacanato suttantesu sukhuccāraṇatthamakkharalopopīti daṭṭhabbaṃ, tena paṭisaṅkhāya yoniso paṭisaṅkhā yoniso, sayaṃ abhiññāya sacchikatvā sayaṃ abhiññā sacchikatvā, pariyesanāya pariyesanātiādi sijjhati.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ <a name="M0.0037"></a> ahaṃ brūmi, yaṃ āhu, dhanaṃ eva, kiṃ etaṃ, nindituṃ arahati, yaṃ aniccaṃ, taṃ anattā, etaṃ avoca, etaṃ eva iccatra –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Madā sare</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītassa kho sare pare <span class="bld">ma</span>kāra<span class="bld">da</span>kārādesā honti vā. Ettha ca <span class="bld">vā</span>saddādhikārassa vavatthitavibhāsattā <span class="bld">da</span>kāro <span class="bld">yateta</span>saddato parasseva.</p>
- <p class="bodytext">Tamahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, ninditumarahati, yadaniccaṃ, tadanattā, etadavoca, etadeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Taṃ ahaṃ, etaṃ eva, akkocchi maṃ avadhi maṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">madā</span>ti yogavibhāgena byañjanepi vā <span class="bld">ma</span>kāro. Tena ‘‘buddhama saraṇama gacchāmī’’tiādi sijjhati.</p>
- <p class="bodytext">Tāsaṃ ahaṃ santike, vidūnaṃ aggaṃ, tassa adāsiṃ ahaṃ itīdha ‘‘sare’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Kvaci lopaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītaṃ kho sare pare lopaṃ pappoti kvaci chandānurakkhaṇe sukhuccāraṇaṭṭhāne. Pubbassaralopo, parassa asaṃyogantassa dīgho.</p>
- <p class="bodytext">Tāsāhaṃ santike, vidūnaggaṃ, tassa adāsāhaṃ, tathāgatāhaṃ, evāhaṃ, kyāhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Evamassa, kimahaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ariyasaccānaṃ dassanaṃ, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃratto, saṃrāgo, saṃrambho, avisaṃhāro, ciraṃ pavāsiṃ, gantuṃ kāmo, gantuṃ mano itīdha ‘‘kvaci lopa’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Byañjane</span> <a name="M0.0038"></a> <span class="bld">ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītaṃ kho byañjane ca pare lopaṃ pappoti kvaci chandānurakkhaṇādimhi. <span class="bld">Ra</span>kāra<span class="bld">ha</span>kāresu upasaggantassa dīgho.</p>
- <p class="bodytext">Ariyasaccāna dassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, sāratto, sārāgo, sārambho, avisāhāro, cirappavāsiṃ, dvittaṃ, gantukāmo, gantumano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Etaṃ maṅgalamuttamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kataṃ iti, kiṃ iti, abhinanduṃ iti, uttattaṃ iva, cakkaṃ iva, kaliṃ idāni, kiṃ idāni, tvaṃ asi, idaṃ api, uttariṃ api, dātuṃ api, sadisaṃ eva itīdha ‘‘niggahītamhā, lopa’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Paro vā saro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītamhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Niggahītassa vaggantattaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Katanti, kinti, abhinandunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kalindāni, kindāni, tvaṃsi, idampi, uttarimpi, dātumpi, sadisaṃva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Kataṃ iti, kimiti, dātumapi, sāmaṃ eva.</p>
- <p class="bodytext">Ayampi <span class="bld">vā</span>saddassa vavatthitavibhāsattā itīvīdānisīpevādito aññattha na hoti. Yathā – ahaṃ ettha, etaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ assa te āsavā, pupphaṃ assā uppajjati itīdha sare pare lutte vipariṇāmena ‘‘parasmiṃ, sare, lutte’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Byañjano</span> <a name="M0.0039"></a> <span class="bld">ca visaññogo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītamhā parasmiṃ sare lutte byañjano saññogo ce, visaññogova hotīti saṃyogekadesassa purimabyañjanassa lopo.</p>
- <p class="bodytext">Dvinnaṃ byañjanānamekatra ṭhiti saññogo, idha pana saṃyujjatīti saññogo, purimo vaṇṇo, vigato saññogo assāti <span class="bld">visaññogo,</span> paro.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sa te āsavā, pupphaṃsā uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lutte</span>ti kiṃ? Evamassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena tiṇṇaṃ byañjanānaṃ sarūpasaṃyogopi visaññogo hoti. Yathā – agyāgāraṃ, vutyassa.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhu udapādi, ava siro, yāvacidha bhikkhave, aṇuthūlāni, ta sampayuttā ibhīdha ‘‘sare, āgamo, kvaci, byañjane’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Niggahitañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītañca āgamo hoti sare vā byañjane vā kvaci sukhuccāraṇaṭṭhāne. Niggahītassa rassānugatattā rassatoyevāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhuṃ udapādi, avaṃsiro, yāvañcidha bhikkhave, aṇuṃthūlāni, taṃsampayuttā, evaṃ taṅkhaṇe, taṃsabhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Na hi etehi, idha ceva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sanamaṃ itīdha lopādesakāriye sampatte yebhuyyena tadapavādatthamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Aṃ</span> <a name="M0.0040"></a> <span class="bld">byañjane niggahītaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niggahītaṃ kho byañjane pare aṃiti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kāro uccāraṇattho, ‘‘saralopo’’tiādinā pubbassaralopo vā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva sandhamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idha avuttavisesānampi vuttanayātidesatthamatidesamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ye idha amhehi visesato na upadiṭṭhā upasagganipātādayo, tesaṃ vuttayogato vuttanayena sarasandhādīsu vuttanayānusārena rūpasiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Tena ‘‘do dhassa cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena pariyādīnaṃ rahanādivaṇṇassa vipariyayo yavādīhi, yathā – pariyudāhāsi payirudāhāsi, ariyassa ayirassa, bahvābādho bavhābādho, na abhineyya anabhineyya.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ imināpi jānāthā’’ti ettha ‘‘paro vā saro’’ti sare lutte ‘‘tatrākāro’’ti yogavibhāgena <span class="bld">a</span>kāro niggahītassa <span class="bld">da</span>kāro, tadamināpi jānātha iccādi.</p>
- <p class="centered">Iti niggahītasandhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Saññāvidhānaṃ sarasandhi sandhi,</p>
- <p class="gatha2">Nisedhanaṃ byañjanasandhi sandhi;</p>
- <p class="gatha3">Yo niggahītassa ca sandhikappe,</p>
- <p class="gathalast">Sunicchayo sopi mayettha vutto.</p>
- <p class="centered">Iti rūpasiddhiyaṃ sandhikaṇḍo</p>
- <p class="centered">Paṭhamo.</p>
- <p class="chapter">2. Nāmakaṇḍa</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0041"></a> nāmikavibhatyāvatāro vuccate.</p>
- <p class="bodytext">Atthābhimukhaṃ namanato, attani catthassa nāmanato <span class="bld">nāmaṃ,</span> dabbābhidhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ pana duvidhaṃ anvattharuḷhīvasena, tividhaṃ pumitthinapuṃsakaliṅgavasena. Yathā – rukkho, mālā, dhanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Catubbidhaṃ sāmaññaguṇakriyāyadicchāvasena, yathā – rukkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhotiādi.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇivaṇṇuvaṇṇokāraniggahītantapakatibhedena.</p>
- <p class="subhead">Pulliṅga</p>
- <p class="bodytext">Tattha paṭhamaṃ <span class="bld">a</span>kārantamhā pulliṅgā jātinimittā <span class="bld">purisa</span>saddā <span class="bld">syā</span>divibhattiyo parā yojīyante.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Jinavacanayuttañhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikāro</span>yaṃ. Tattha pañca māre jitavāti jino, buddho. Jinassa vacanaṃ jinavacanaṃ, tassa jinavacanassa yuttaṃ <span class="bld">jinavacanayuttaṃ,</span> tepiṭakassa buddhavacanassa māgadhikāya sabhāvaniruttiyā yuttaṃ anurūpamevāti idaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Sā māgadhī mūlabhāsā, narā yāyādikappikā;</p>
- <p class="gathalast">Brahmāno ca’ssutālāpā, sambuddhā cāpi bhāsare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikāro</span> pana tividho sīhagatikamaṇḍūkagatikayathānupubbikavasena, ayaṃ pana sīhagatiko pubbāparavilokanato, yathānupubbikoyeva vā.</p>
- <p class="bodytext">Sakkatavisadisaṃ <a name="M0.0042"></a> katvā jinavacanānurūpavasena pakatiṭṭhapanatthaṃ paribhāsamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Liṅgañca nipaccate</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Liṅgaṃ</span>pāṭipadikaṃ, yathā yathā jinavacanayuttañhi liṅgaṃ, tathā tathā idha liṅgaṃ nipaccate ṭhapīyati. <span class="bld">Ca</span>saddena dhātavo cāti jinavacanānurūpato ‘‘purisa’’iti liṅge ṭhapite tato tassa dhātuppaccayavibhattivajjitassa atthavato saddassa ‘‘parasamaññā payoge’’ti paribhāsato liṅgasaññāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext">Ito paraṃ vibhattippaccayādividhāne sabbattha <span class="bld">liṅga</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Tato ca vibhattiyo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato jinavacanayuttehi liṅgehi parā vibhattiyo honti. <span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena tavetunādipaccayantanipātatopi. Kammādivasena, ekattādivasena ca liṅgatthaṃ vibhajantīti vibhattiyo.</p>
- <p class="bodytext">Kā ca pana tā vibhattiyo? ‘‘Vibhattiyo’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Siyo, aṃyo, nāhi, sanaṃ, smāhi, sanaṃ, smiṃsu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Syādayo dvisatta vibhattiyo nāma honti. Tattha si, yo iti paṭhamā, aṃ, yo iti dutiyā, nā, hi iti tatiyā, sa, naṃ iti catutthī, smā, hi iti pañcamī, sa, naṃ iti chaṭṭhī, smiṃ, su iti sattamī.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ <a name="M0.0043"></a> pana saññādhikāraparibhāsāvidhisuttesu <span class="bld">saññāsutta</span>nti daṭṭhabbaṃ, vuttañhi vuttiyaṃ ‘‘vibhattiiccanena kvattho, amhassa mamaṃ savibhattissa se’’ti, itarathā purimasuttena ekayogo kattabboti. Ettha ca paṭhamādivohāro, ekavacanādivohāro ca anvatthavasena, parasamaññāvasena vā siddhoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ekassa vacanaṃ ekavacanaṃ, bahūnaṃ vacanaṃ bahuvacanaṃ, dvinnaṃ pūraṇī dutiyātiādi, itarathā purimasutte <span class="bld">ca</span>saddena saññākaraṇe appakataniratthakavidhippasaṅgo siyā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jinavacanayuttañhi, liṅgañca nipaccate’’ti ca vattate. Idha pana padanipphādanampi jinavacanassāvirodhenāti ñāpetuṃ paribhāsantaramāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Tadanuparodhena</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yathā yathā tesaṃ jinavacanānaṃ uparodho na hoti, tathā tathā idha liṅgaṃ, <span class="bld">ca</span>saddenākhyātañca nipaccate, nipphādīyatīti attho. Teneva idha ca ākhyāte ca dvivacanāggahaṇaṃ, sakkatavisadisato vibhattippaccayādividhānañca katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha avisesena sabbasyādivibhattippasaṅge ‘‘vatticchānupubbikā saddappavattī’’ti vatticchāvasā –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Liṅgatthe paṭhamā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hotīti paṭhamā. Tatthāpi aniyamenekavacanabahuvacanappasaṅge ‘‘ekamhī vattabbe ekavacana’’nti paribhāsato liṅgatthassekattavacanicchāyaṃ paṭhamekavacanaṃ <span class="bld">si</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ato nenā’’ti ito ‘‘ato’’ti vattate, <span class="bld">liṅga</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. <span class="bld">So</span><a name="M0.0044"></a>.</p>
- <p class="bodytext">Si, oiti dvipadamidaṃ. Liṅgassa <span class="bld">a</span>kārato parassa <span class="bld">si</span>vacanassa <span class="bld">o</span>kāro hoti.</p>
- <p class="bodytext">Suttesu hi paṭhamāniddiṭṭhassa kāriyino chaṭṭhīvipariṇāmena vivaraṇaṃ ādesāpekkhanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">sī</span>ti vibhatti gayhate vibhattikāriyavidhippakaraṇato, ‘‘tato ca vibhattiyo’’ti ito <span class="bld">vibhatti</span>ggahaṇānuvattanato vā, evaṃ sabbattha <span class="bld">syā</span>dīnaṃ kāriyavidhāne vibhattiyevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā paro asarūpā’’ti paralope sampatte tadapavādena pubbalopamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Saralopo’mādesappaccayādimhi saralope tu pakati</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pubbassarassa lopo hoti <span class="bld">aṃ</span>vacane, ādesappaccayādibhūte ca sare pare, saralope kate tu parasarassa pakatibhāvo hoti. Ettha ca ‘‘saralope’’ti punaggahaṇaṃ imināva katasaralopanimitteyeva parassa vikāre sampatte pakatibhāvatthaṃ. Parasarassa pakatibhāvavidhānasāmatthiyato amādesappaccayādibhūte sare paretipi siddhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Tyādivibhattiyo cettha, paccayattena gayhare;</p>
- <p class="gathalast">Ādiggahaṇamākhyāta-kitakesvāgamatthidaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Paccayasāhacariyā, cādeso pakatīparo;</p>
- <p class="gathalast">Padantassaralopo na, tena’bbhāhādike pare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tu</span>ggahaṇaṃ <a name="M0.0045"></a> <span class="bld">bhikkhunī</span>ādīsu saralopanivattanatthaṃ, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ. Puriso tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext">Puriso ca puriso cāti purisa purisaiti vattabbe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Sarūpānamekasesvasakiṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sarūpānaṃ samānarūpānaṃ padabyañjanānaṃ majjhe ekova sissate, aññe lopamāpajjante asakinti ekaseso. Ettha ca ‘‘sarūpāna’’nti vuttattāva siddhe asakimpayoge pu<span class="bld">nāsakiṃ</span>gahaṇaṃ <span class="bld">e</span>kavibhattivisayānamevāsakimpayoge evāyanti dassanatthaṃ, na ca vicchāpayoge’tippasaṅgo. ‘‘Vaggā pañcapañcaso mantā’’ti ettha ‘‘pañcapañcaso’’ti niddeseneva vicchāpayogasiddhiyā ñāpitattā, atha vā sahavacanicchāya’maya’mekaseso.</p>
- <p class="gatha1">Yogavibhāgato cettha, ekasesvasakiṃ iti;</p>
- <p class="gathalast">Virūpekaseso hoti, vā ‘‘pitūna’’ntiādisu.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva liṅgatthassa <span class="bld">ba</span>huttavacanicchāyaṃ ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacana’’nti paṭhamābahuvacanaṃ <span class="bld">yo,</span> purisa yo itīdha ‘‘ato, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Sabbayonīnamāe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantato liṅgamhā paresaṃ sabbesaṃ paṭhamāyonīnaṃ, dutiyāyonīnañca yayākkamaṃ ākārekārādesā honti vāti <span class="bld">ā</span>kāro, <span class="bld">sabba</span>ggahaṇaṃ sabbādesatthaṃ, saralopādi purimasadisameva, purisā tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext">Vā icceva rūpā rūpāni, aggayo, munayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>saddoyaṃ vavatthitapibhāsattho, tena cettha –</p>
- <p class="gatha1">Niccameva <a name="M0.0046"></a> ca pulliṅge, aniccañca napuṃsake;</p>
- <p class="gathalast">Asantaṃ <span class="bld">jhe</span> katatte tu, vidhiṃ dīpeti <span class="bld">vā</span>suti.</p>
- <p class="bodytext">Tatthevālapanavacanicchāyaṃ ‘‘liṅgatthe paṭhamā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. <span class="bld">Ālapane ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>bhimukhaṃ katvā lapanaṃ <span class="bld">ālapanaṃ,</span> sambodhanaṃ. Tasmiṃ ālapanatthādhike liṅgatthābhidhānamatte ca paṭhamāvibhatti hoti. Pure viya ekavacanādi.</p>
- <p class="bodytext">Purisa si iccatra –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Ālapane si gasañño</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ālapanatthe vihito <span class="bld">si ga</span>sañño hotīti <span class="bld">ga</span>saññāyaṃ ‘‘bho ge tū’’ti ito ‘‘ge’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Akārapitādyantānamā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgassa sambandhī <span class="bld">a</span>kāro ca <span class="bld">pitusatthu</span>iccevamādīnamanto ca <span class="bld">ā</span>kārattamāpajjate <span class="bld">ge</span> pare.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ge, rassa’’miti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Ākāro vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgassa sambandhī <span class="bld">ā</span>kāro rassamāpajjate <span class="bld">ge pare</span> vikappena, adūraṭṭhassālapanevāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">Sesato lopaṃ gasipi</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Siṃ, so, syā ca, sakhato gasse vā, ghate cā’’ti evamādīhi niddiṭṭhehi añño seso nāma, tato sesato liṅgamhā <span class="bld">gasi</span>iccete lopamāpajjante. <span class="bld">Api</span>ggahaṇaṃ <a name="M0.0047"></a> dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ, ettha ca satipi <span class="bld">si</span>ggahaṇe <span class="bld">va</span>iti vacanameva ñāpakamaññatthāpi <span class="bld">si</span>ggahaṇe ālapanāggahaṇassa. Keci ālapanābhibyattiyā <span class="bld">bhavanta</span>saddaṃ vā <span class="bld">he</span>saddaṃ vā payujjante. Bho purisa tiṭṭha, he purisā vā.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane <span class="bld">na</span> viseso, bhavanto purisā tiṭṭhatha.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva kammatthavacanicchāyaṃ ‘‘va,’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Yaṃ karoti taṃ kammaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ vā karoti, yaṃ vā vikaroti, yaṃ vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ kriyānimittaṃ kammasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Kammatthe dutiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammatthe dutiyāvibhatti hoti. Pure viya dutiyekavacanaṃ aṃ, ‘‘saralopo’’tiādinā sare lutte ‘‘dīgha’’nti dīghe sampatte pakatibhāvo ca, purisaṃ passa.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘sabbayonīnamāe’’ti <span class="bld">yo</span>vacana<span class="bld">sse</span>kāro, purise passa.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva kattuvacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Yo karoti sa kattā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yo attappadhāno kriyaṃ karoti, so kattusañño hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tatiyā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">Kattari ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kattari ca kārake tatiyāvibhatti hotīti tatiyekavacanaṃ <span class="bld">nā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">Ato</span> <a name="M0.0048"></a> <span class="bld">nena</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Enā</span>ti avibhattikaniddeso. <span class="bld">A</span>kārantato liṅgamhā parassa <span class="bld">nā</span>vacanassa <span class="bld">enā</span>deso hoti, saralopādi, purisena kataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacanamhi –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. <span class="bld">Suhisvakāro e</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su, hi</span>iccetesu vibhattirūpesu paresu liṅgassa sambandhī <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">e</span>ttamāpajjate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbato liṅgamhā <span class="bld">smā hi smiṃ</span>iccetesaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">mhā, bhi, mhi</span>iccete ādesā honti vā, purisehi, purisebhi kataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva karaṇavacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yena vā kayirate, yena vā passati, yena vā suṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Karaṇe tatiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti, sesaṃ kattusamaṃ, āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti, purisehi, purisebhi.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva sampadānavacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Yassa</span> <a name="M0.0049"></a> <span class="bld">dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">Sampadāne catutthī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sampadānakārake catutthīvibhatti hotīti catutthiyā ekavacanaṃ <span class="bld">sa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Sāgamo se</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbato liṅgamhā <span class="bld">sa</span>kārāgamo hoti <span class="bld">se</span> vibhattimhi pare. Purisassa dhanaṃ dadāti.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacanamhi ‘‘dīgha’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Sunaṃhisu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su naṃ hi</span>iccetesu paresu liṅgassa antabhūtā sabbe rassasarā dīghamāpajjante, <span class="bld">ca</span>ggahaṇamikārukārānaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Purisānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tatthevāpādānavacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Yasmā dapeti bhayamādatte vā tadapādānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā vā avadhibhūtā apeti, yasmā vā bhayaṃ, yasmā vā ādatte, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Apādāne</span> <a name="M0.0050"></a> <span class="bld">pañcamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Apādānakārake pañcamīvibhatti hotīti pañcamiyā ekavacanaṃ <span class="bld">smā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ato, sabbesaṃ, ā e’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Smāsmiṃna vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantato liṅgamhā sabbesaṃ <span class="bld">smā smiṃ</span>iccetesaṃ yathākkamaṃ ākārekārādesā honti vā, aññattha <span class="bld">mhā</span>deso. Purisā apeti, purisamhā, purisasmā.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane sabbattha tatiyāsamaṃ, <span class="bld">hi</span>ssa <span class="bld">bhi</span>ādeso hoti. Purisehi, purisebhi apeti.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva sāmivacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Yassa vā pariggaho taṃ sāmi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yassa vā pariggaho, taṃ sāmisaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Sāmismiṃ chaṭṭhī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sāmismiṃ chaṭṭhīvibhatti hoti. Ṭhapetvā <span class="bld">āyā</span>desaṃ sabbattha catutthīchaṭṭhīnaṃ samānaṃ rūpaṃ. Purisassa etaṃ dhanaṃ, purisānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattheva okāsavacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Yodhāro tamokāsaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yo kattukammānaṃ kriyāya ādhāro, taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Okāse</span> <a name="M0.0051"></a> <span class="bld">sattamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Okāsakārake sattamīvibhatti hotīti sattamiyā ekavacanaṃ smiṃ, tassa ‘‘smāsmiṃnaṃ vā’’ti <span class="bld">e</span>kāro, <span class="bld">mhi</span>ādeso ca, purise patiṭṭhitaṃ, purisamhi, purisasmiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘suhisvakāro e’’ti <span class="bld">e</span>kāro, purisesu.</p>
- <p class="indent">Puriso, purisā, bho purisa bho purisā vā, bhavanto purisā, purisaṃ, purise, purisena, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisā purisasmā purisamhā, purisehi purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purise purisasmiṃ purisamhi, purisesu.</p>
- <p class="indent">Tathā sugato, sugatā, bho sugata bho sugatā vā, bhavanto sugatā, sugataṃ, sugate, sugatena, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugatā sugatasmā sugatamhā, sugatehi sugatebhi, sugatassa, sugatānaṃ, sugate sugatasmiṃ sugatamhi, sugatesu.</p>
- <p class="gatha1">Evaṃ surā’sura naro’raga nāga yakkhā,</p>
- <p class="gatha2">Gandhabba kinnara manussa pisāca petā;</p>
- <p class="gatha3">Mātaṅga jaṅgama turaṅga varāha sīhā,</p>
- <p class="gathalast">Byaggha’ccha kacchapa taraccha miga’ssa soṇā.</p>
- <p class="gatha1">Āloka loka nilayā’nila cāga yogā, vāyāma gāma</p>
- <p class="gatha2">Nigamā’gama dhamma kāmā;</p>
- <p class="gatha3">Saṅgho’gha ghosa paṭighā’sava kodha lobhā,</p>
- <p class="gathalast">Sārambha thambha mada māna pamāda makkhā.</p>
- <p class="gatha1">Punnāga <a name="M0.0052"></a> pūga panasā’sana campaka’mbā,</p>
- <p class="gatha2">Hintāla tāla bakula’jjuna kiṃsukā ca;</p>
- <p class="gatha3">Mandāra kunda pucimanda karañja rukkhā,</p>
- <p class="gathalast">Ñeyyā mayūra sakunaṇḍaja koñca haṃsā –</p>
- <p class="unindented">Iccādayopi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manogaṇādissa</span> tu nāsasmāsmiṃsu viseso. Aññattha purisasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Mano, manā, he mana he manā vā, bhavanto manā, manaṃ, mane.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">Manogaṇādito smiṃnānamiā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Manopabhuti gaṇo manogaṇo, manogaṇādito <span class="bld">smiṃ, nā</span>iccetesaṃ yathākkamaṃ ikārākārādesā honti vā. <span class="bld">Ādi</span>ggahaṇena <span class="bld">bilapadā</span>ditopi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Manogaṇādito’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Sa sare vāgamo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Eteheva manogaṇādīhi sare pare <span class="bld">sā</span>gamo hoti vā. Manasā, manena.</p>
- <p class="bodytext">Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, tena ‘‘mano manā manaṃ mane manaāyatana’’ntiādīsu na hoti. ‘‘Mānasikaṃ, cetasika’’ntiādīsu niccaṃ. Manehi, manebhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Manogaṇādito, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Sassa</span> <a name="M0.0053"></a> <span class="bld">co</span>.</p>
- <p class="bodytext">Manogaṇādito parassa <span class="bld">sa</span>ssa vibhattissa <span class="bld">o</span>kāro hoti vā. <span class="bld">Sā</span>gamo.</p>
- <p class="indent">Manaso manassa, manānaṃ, manā manasmā manamhā, manehi manebhi, manaso manassa, manānaṃ, manasi mane manasmiṃ manamhi, manesu.</p>
- <p class="gatha1">Evaṃ vaco vayo tejo,</p>
- <p class="gatha2">Tapo ceto tamo yaso;</p>
- <p class="gatha3">Ayo payo siro chando,</p>
- <p class="gathalast">Saro uro raho aho –</p>
- <p class="unindented">Iccādi <span class="bld">manogaṇo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇavantu</span>saddassa bhedo. Guṇavantu si itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Savibhattissa, ntussā’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Ā simhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa savibhattissa <span class="bld">ā</span>ādeso hoti simhi vibhattimhi. Guṇavā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yomhi, paṭhame’’sīhagatiyā ‘‘vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Ntussa nto</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa savibhattissa <span class="bld">nto</span>ādeso hoti vā <span class="bld">yo</span>mhi paṭhame, guṇavanto tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sunaṃhisu, atta’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Ntussanto</span> <a name="M0.0054"></a> <span class="bld">yosu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ntu</span>paccayassa anto <span class="bld">u</span>kāro <span class="bld">a</span>ttamāpajjate <span class="bld">sunaṃhi yo</span>iccetesu, <span class="bld">ca</span>ggahaṇena aññesu aṃ <span class="bld">nā smāsmiṃ</span>su ca. Guṇavantā, chaṭṭhiyā siddhepi <span class="bld">antā</span>dese puna <span class="bld">anta</span>ggahaṇakaraṇato <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">i</span>kāro ca kvaci. Guṇavanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘A’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Avaṇṇā ca ge</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa savibhattissa <span class="bld">aṃ a</span>vaṇṇaiccete ādesā honti <span class="bld">ge</span> pare.</p>
- <p class="indent">Bho guṇavaṃ bho guṇava bho guṇavā, bhavanto guṇavanto guṇavantā, guṇavantaṃ, guṇavante.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">Totitā sasmiṃnāsu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa savibhattissa <span class="bld">toti tā</span>ādesā honti vā <span class="bld">sasmiṃnā</span>iccetesu yathāsaṅkhyaṃ. Guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Ntassa se vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa savibhattissa nta<span class="bld">ssa</span>iccayamādeso hoti vā <span class="bld">se</span> vibhattimhi. Guṇavantassa guṇavato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Naṃmhi taṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa savibhattissa <span class="bld">taṃ</span>ādeso hoti vā <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi. Guṇavataṃ guṇavantānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Amha <a name="M0.0055"></a> tumha ntu’’iccādinā <span class="bld">smā</span>vacanassa nābyapadeso.</p>
- <p class="indent">Guṇavatā guṇavantā guṇavantasmā guṇavantamhā, guṇavantehi guṇavantebhi, guṇavantassa guṇavato, guṇavataṃ guṇavantānaṃ, guṇavati guṇavante guṇavantasmiṃ guṇavantamhī, guṇavantesu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ gaṇavā kulavā balavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā phalavā sīlavā paññavā iccādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Himavantu</span>saddato <span class="bld">si</span>mhi kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Attaṃ, ntussa’nto’’ti ca vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Simhī vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ntu</span>paccayassa anto <span class="bld">a</span>ttaṃ hoti vā <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. Himavanto, himavā, sesaṃ samaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">vā</span>ggahaṇakaraṇaṃ <span class="bld">himavantu</span>saddato aññatra attanisedhanatthaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Tena guṇavantādīsu nātippasaṅgo.</p>
- <p class="indent">Evaṃ satimā dhitimā gatimā matimā mutimā muttimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">satimantu bandhumantu</span>saddānaṃ <span class="bld">aṃse</span>su rūpabhedo. ‘‘Attaṃ, ntussā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Sabbassa vā aṃsesu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ntu</span>paccayassa <span class="bld">a</span>ttaṃ hoti vā <span class="bld">aṃsa</span>iccetesu. Idhāpi <span class="bld">vā</span>saddassa vavatthitavibhāsattā nātippasaṅgo<a name="M0.0056"></a>. Satimaṃ satimantaṃ, bandhumaṃ bandhumantaṃ, satimassa satimato satimantassa, bandhumassa bandhumato bandhumantassa, sesaṃ samaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchanta</span>saddassa bhedo, gacchanta si,</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchanti</span>ccevamādīnaṃ <span class="bld">anta</span>ppaccayantānaṃ <span class="bld">nta</span>saddo aṃrūpaṃ āpajjate vā <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. Saralopa<span class="bld">si</span>lopā, so gacchaṃ, gacchanto vā gaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gacchantādīnaṃ, ntasaddo’’ti ca vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Sesesu ntuva</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchantā</span>dīnaṃ <span class="bld">nta</span>saddo <span class="bld">ntu</span>paccayova daṭṭhabbo sesesu vibhattippaccayesu, a<span class="bld">smi</span>mhi kāriyātidesoyaṃ. Sesaṃ <span class="bld">guṇavantu</span>samaṃ.</p>
- <p class="indent">Te gacchanto gacchantā, bho gacchaṃ bho gaccha bho gacchā, bhavanto gacchanto gacchantā, [gacchaṃ] gacchantaṃ, gacchante, gacchatā gacchantena, gacchantehi gacchantebhi, gacchato gacchantassa, gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchatā gacchantasmā gacchantamhā, gacchantehi gacchantebhi, gacchato gacchantassa, gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchati gacchante gacchantasmiṃ gacchantamhī, gacchantesu.</p>
- <p class="gatha1">Evaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Jayaṃ jīraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ –</p>
- <p class="unindented">Iccādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavanta</span>saddassa <a name="M0.0057"></a> <span class="bld">ga yo nā sa</span>vacanesu viseso. So bhavaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhavato’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">Obhāvo kvaci yosu vakārassa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavanta</span>iccetassa <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">o</span>bhāvo hoti kvaci <span class="bld">yo</span>iccetesu. Te bhonto bhavanto bhavantā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhavato’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. <span class="bld">Bho ge tu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">bhavanta</span>saddassa <span class="bld">bho</span> hoti <span class="bld">ge</span> pare. <span class="bld">Tu</span>saddena bhante, bhontādi ca, <span class="bld">ga</span>lopo, bho bhante bhonta bhontā, bhonto bhavanto bhavantā, bhavantaṃ, bhonte bhavante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāse</span>su ‘‘obhāvo kvacī’’ti yogavibhāgena <span class="bld">o</span>bhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Bhotā bhavatā bhavantena, bhoto bhavato bhavantassa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Bhadantassa bhaddanta bhante</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">bhadanta</span>saddassa <span class="bld">bhaddanta bhante</span>iccete ādesā honti kvaci <span class="bld">ge</span> pare <span class="bld">yo</span>su ca. Bho bhaddanta bhante, bhadanta bhadantā vā iccādi <span class="bld">purisa</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Santasaddassa so bhe bo cante</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">santa</span>saddassa <span class="bld">sa</span>saddādeso hoti <span class="bld">bha</span>kāre pare, ante ca <span class="bld">ba</span>kārāgamo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena <a name="M0.0058"></a> a<span class="bld">bha</span>kārepi samāse kvaci <span class="bld">sa</span>kārādeso. Sabbhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhe</span>ti kiṃ? Santehi, sesaṃ <span class="bld">gacchanta</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atthi <span class="bld">rāja brahma atta sakha</span>saddādīnaṃ bhedo, tatheva <span class="bld">syā</span>dyuppatti, ‘‘rāja si’’iti ṭhite –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Brahmattasakharājādito’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Syā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahma atta sakha rāja</span>iccevamādito <span class="bld">si</span>vacanassa <span class="bld">ā</span>kāro hoti. <span class="bld">Ādi</span>saddena <span class="bld">ātumā</span>disaddato ca. Saralopādi. Rājā tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Yonamāno</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmattasakharājā</span>dito <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">āno</span>ādeso hoti. Rājāno tiṭṭhanti, bho rāja bho rājā, bhavanto rājāno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Brahmattasakharājādito amānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmā</span>dīhi parassa aṃvacanassa <span class="bld">ānaṃ</span> hoti vā. Rājānaṃ passa rājaṃ vā, rājāno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Savibhattissa, rājassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Nāmhi raññā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">rāja</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">raññā</span>ādeso hoti vā <span class="bld">nā</span>mhi vibhattimhi. Raññā kataṃ rājena vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Rājassa</span> <a name="M0.0059"></a> <span class="bld">rāju sunaṃhisu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">rāja</span>saddassa <span class="bld">rāju</span>ādeso hoti <span class="bld">su naṃ hi</span>iccetesu vacanesu. <span class="bld">Ca</span>saddo vikappanattho, ‘‘sunaṃhisu cā’’ti dīgho, rājūhi rājūbhi, rājehi rājebhi vā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Savibhattissā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Rājassa raññorājino se</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">rāja</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">rañño rājino</span>iccete ādesā honti <span class="bld">se</span> vibhattimhi. Rañño, rājino deti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rājassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">Raññaṃ naṃ mhī vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">rāja</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">raññaṃ</span>ādeso hoti vā <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi. Raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamiyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāva</span>.</p>
- <p class="bodytext">Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupituiccevamādīhi <span class="bld">smā</span>vacanaṃ <span class="bld">nā</span>va daṭṭhabbanti <span class="bld">smā</span>vacanassa nābhāvātideso. <span class="bld">Atideso</span> pana chabbidho.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Byapadeso nimittañca, taṃrūpaṃ taṃsabhāvatā;</p>
- <p class="gathalast">Suttañceva tathā kāri-yātidesoti chabbidho’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tatrāyaṃ <a name="M0.0060"></a> <span class="bld">brahmattasakhā</span>dīsu pāṭhasāmatthiyato <span class="bld">rūpātideso</span>. Sesaṃ tatiyāsamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Raññā apeti, rājūhi rājūbhi, rājehi rājebhi, rañño, rājino santakaṃ, raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rājassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Smiṃmhi raññe rājini</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">rāja</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">raññerājini</span>iccete ādesā honti <span class="bld">smiṃ</span>mhi vibhattimhi. Raññe, rājini patiṭṭhitaṃ, rājūsu rājesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahma</span>saddassa ca <span class="bld">ga nā sa smiṃ</span>su viseso. Brahmā, brahmāno.</p>
- <p class="bodytext">Ālapane ca ‘‘e’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Brahmato gassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahma</span>saddato <span class="bld">ga</span>ssa ca <span class="bld">e</span>kāro hoti, <span class="bld">ca</span>ggahaṇaṃ <span class="bld">e</span>ggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ, bho brahme, bhavanto brahmāno, brahmānaṃ brahmaṃ, brahmāno.</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘brahmassa, anto’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Uttaṃ sanāsu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahma</span>saddassa anto <span class="bld">u</span>ttamāpajjate <span class="bld">sa nā</span>iccetesu vacanesu. <span class="bld">Utta</span>miti bhāvaniddeso katthaci abhāvadassanattho. Brahmunā, brahmehi brahmebhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sa</span>smiṃ <span class="bld">u</span>tte kate ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti <span class="bld">la</span>saññāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Jhalato</span> <a name="M0.0061"></a> <span class="bld">sassa no vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhala</span>saññehi ivaṇṇuvaṇṇehi parassa <span class="bld">sa</span>iccetassa vacanassa <span class="bld">no</span>iccādeso hoti vā. Brahmuno brahmassa, brahmānaṃ brahmūnaṃ vā, <span class="bld">utta</span>miti yogavibhāgena aññatthāpi uttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamiyaṃ nābhāvātideso. Brahmunā, brahmehi brahmebhi, brahmuno brahmassa, brahmānaṃ brahmūnaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Brahmato tu smiṃ ni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahma</span>saddato <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">ni</span> hoti. <span class="bld">Tu</span>saddena <span class="bld">kammacammamuddhā</span>dito ca kvaci. Brahmani, brahmesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atta</span>saddassa tatiyādīsveva viseso.</p>
- <p class="bodytext">Attā, attāno, bho atta bho attā, bhavanto attāno, attānaṃ attaṃ, attāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nā</span>mhi ‘‘akammantassa cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">atta</span>ntassa attaṃ vā. Attanā attena vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para126"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Attanto hismimanattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atta</span>saddassa anto <span class="bld">ana</span>ttamāpajjate <span class="bld">hi</span>smiṃ pare. Attanehi attanebhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tato, attato’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para127"></a><span class="paranum">127</span>. <span class="bld">Sassa no</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">atta</span>saddato <span class="bld">sa</span>ssa vibhattissa <span class="bld">no</span> hoti. Attano, attānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para128"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Smā</span> <a name="M0.0062"></a> <span class="bld">nā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">atta</span>saddato <span class="bld">smā</span>vacanassa <span class="bld">nā</span> hoti. Attanā apeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nābhāvātideseneva</span> siddhepi uttarasuttena ekayogamakatvā bhinnayogakaraṇaṃ atthantaraviññāpanatthaṃ, tena <span class="bld">attantata</span>kārassa <span class="bld">ra</span>kāro <span class="bld">ja</span>kāre kvaci. Atrajo attajo vā. Attanehi attanebhi, attano, attānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Attato’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para129"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Tato smiṃ ni</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">atta</span>saddato <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">ni</span> hoti. Attani, attesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>saddassa bhedo. Sakhā, sakhāno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yona’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Sakhato cāyono</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>saddato <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">āyo no</span>ādesā ca honti. Sakhāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Sakhantassi nonānaṃsesu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>saddantassa <span class="bld">i</span>kārādeso hoti <span class="bld">nonānaṃsa</span>iccetesu paresu. Sakhino tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext">Ālapane <span class="bld">ga</span>saññāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">Sakhato</span> <a name="M0.0063"></a> <span class="bld">gasse vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>to <span class="bld">ga</span>ssa <span class="bld">a</span>kāra <span class="bld">ā</span>kāra <span class="bld">i</span>kāra īkāra<span class="bld">e</span>kārādesā honti. <span class="bld">Vā</span>saddena aññasmāpi kvaci <span class="bld">e</span>kāro. Yathā – bhaddante ise iti.</p>
- <p class="bodytext">A ca ā ca i ca ī ca e cātipi e, pubbassarānaṃ kamena lopo.</p>
- <p class="bodytext">Bho sakha bho sakhā bho sakhi bho sakhī bho sakhe, bhavanto sakhāno sakhāyo sakhino.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sakhantassa, āro cā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Sunamaṃsu vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>ntassa <span class="bld">āro</span> bhoti vā <span class="bld">sunaṃ aṃ</span>iccetesu paresu. Sakhāraṃ sakhānaṃ sakhaṃ, sakhāno sakhāyo sakhino, sakhinā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sakhantassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para134"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Āro himhi vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>ntassa <span class="bld">āro</span> hoti vā <span class="bld">hi</span>mhi vibhattimhi. Sakhārehi sakhārebhi, sakhehi sakhebhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>kārādese ‘‘jhalato sassa no vā’’ti <span class="bld">no</span>. Sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Smā</span>vacanassa <span class="bld">nā</span>bhāvo. Sakhinā, sakhārehi sakhārebhi sakhehi sakhebhi, sakhino sakhissa, sakhārānaṃ sakhīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sakhato’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Smime</span><a name="M0.0064"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakha</span>to <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">e</span>kāro hoti. Niccatthoyamārambho. Sakhe, sakhāresu sakhesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ātuma</span>saddassa paṭhamādutiyāsu <span class="bld">atta</span>saddasseva rūpanayo. Ātumā, ātumāno, bho ātuma bho ātumā, bhavanto ātumāno, ātumānaṃ ātumaṃ, ātumāno, ātumena iccādi <span class="bld">purisa</span>samaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>saddassa bhedo. Puma si,</p>
- <p class="bodytext">‘‘Savibhattissā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para136"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Pumantassā simhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">ā</span>kārādeso hoti <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Anta</span>ggahaṇena <span class="bld">maghavayuvā</span>dīnamantassa ca. Pumā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pumantassā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para137"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Yosvāno</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>ntassa savibhattissa <span class="bld">āno</span>ādeso hoti <span class="bld">yo</span>su vibhattīsu. Pumāno.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para138"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Amālapanekavacane</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>ntassa savibhattissa <span class="bld">aṃ</span> hoti ālapanekavacane pare. He pumaṃ, he pumāno, pumaṃ, pumāno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ā, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para139"></a><span class="paranum">139</span>. <span class="bld">U</span> <a name="M0.0065"></a> <span class="bld">nāmhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>ntassa <span class="bld">āu</span>ādesā honti vā <span class="bld">nā</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Ca</span>saddena pumakammathāmantassa cu’kāro vā <span class="bld">sasmā</span>su. Pumānā pumunā pumena vā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āne’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Hivibhattimhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>ntassa <span class="bld">hi</span>vibhattimhī ca <span class="bld">āne</span>ādeso hoti. <span class="bld">Vibhatti</span>ggahaṇaṃ savibhattiggahaṇanivattanatthaṃ. Pumānehi pumānebhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">yuvamaghavā</span>dīnamantassa vā <span class="bld">ānā</span>deso hoti sabbavibhattīsu. ‘‘U nāmhi cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena pumantassukāro vā <span class="bld">sasmā</span>su vibhattīsu. ‘‘Jhalato sassa no vā’’ti <span class="bld">no</span>. Pumuno pumassa, pumānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Smā, nā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Jhalato ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhala</span>iccetehi <span class="bld">smā</span>vacanassa <span class="bld">nā</span> hoti. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Pumānā pumunā pumā pumasmā pumamhā, pumānehi pumānebhi pumehi pumebhi, pumuno pumassa, pumānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para142"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Āne smiṃmhi vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>ntassa savibhattissa <span class="bld">āne</span>ādeso hoti vā smiṃmhi vibhattimhi. Pumāne pume pumasmiṃ pumamhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para143"></a><span class="paranum">143</span>. <span class="bld">Susmimā</span> <a name="M0.0066"></a> <span class="bld">vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>ntassa <span class="bld">su</span>iccetasmiṃ pare <span class="bld">ā</span>ādeso hoti vā. Pumāsu pumesu.</p>
- <p class="bodytext">Yuvādīsu ‘‘yuva si’’ itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pumantassā simhī’’ti ettha <span class="bld">anta</span>ggahaṇena ākāro, ‘‘hivibhattimhi cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ānā</span>deso ca.</p>
- <p class="indent">Yuvā yuvāno, yuvānā yuvā, he yuva he yuvā he yuvāna he yuvānā, bhavanto yuvānā, yuvānaṃ yuvaṃ, yuvāne yuve.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Akammantassa cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">yuvamaghavā</span>dīnamantassa <span class="bld">ā</span> hoti vā <span class="bld">nāsu</span>iccetesūti <span class="bld">ā</span>ttaṃ.</p>
- <p class="indent">Yuvānā yuvena yuvānena vā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvānā yuvānasmā yuvānamhā, yuvānehi yuvānebhi yuvehi yuvebhi, yuvānassa yuvassa, yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvāne yuvānasmiṃ yuvānamhi yuve yuvamhi yuvasmiṃ, yuvānesu yuvāsu yuvesu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ maghavā maghavāno, maghavānā iccādi <span class="bld">yuva</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">A</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>kāranto pulliṅgo <span class="bld">sā</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sā si, si</span>lopo, sā sunakho.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para144"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Agho</span> <a name="M0.0067"></a> <span class="bld">rassamekavacanayosvapi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gha</span>saññaka<span class="bld">ā</span>kāravajjito liṅgassanto saro rassamāpajjate ekavacanesu <span class="bld">yo</span>su ca paresūti rassattaṃ. <span class="bld">Api</span>ggahaṇaṃ <span class="bld">si</span>mhi nivattanatthaṃ. Sesaṃ neyyaṃ.</p>
- <p class="indent">Sā tiṭṭhanti, he sa he sā, he sā, saṃ, se, sena, sāhi sābhi, sassa sāya, sānaṃ, sā sasmā samhā, sāhi sābhi, sassa, sānaṃ, se sasmiṃ samhi, sāsu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paccakkhadhammā gāṇḍīvadhanvāpabhutayo.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ā</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>kāranto pulliṅgo <span class="bld">aggi</span>saddo. <span class="bld">Syā</span>dyuppatti, aggi si,</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anto, simhi, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para145"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Aggissini</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aggi</span>ssa anto <span class="bld">ini</span> hoti vā <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. ‘‘Sesato lopaṃ gasipī’’ti <span class="bld">si</span>lopo. Aggini aggi.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘ivaṇṇuvaṇṇā jhalā’’ti <span class="bld">jhala</span>saññāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jhalato, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. <span class="bld">Ghapato ca yonaṃ lopo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ghapa</span>saññehi itthivācakehi ākārivaṇṇuvaṇṇehi, <span class="bld">jhala</span>saññehi ca paresaṃ <span class="bld">yo</span>vacanānaṃ lopo hoti vā. Vavatthitavibhāsāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para147"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Yosu</span> <a name="M0.0068"></a> <span class="bld">katanikāralopesu dīghaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgassantabhūtā sabbe rassasarā <span class="bld">yo</span>su katanikāralopesu dīghamāpajjante. Katā <span class="bld">ni</span>kāralopā yesaṃ te <span class="bld">katanikāralopā</span>. Aggī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pañcādīnamatta’’nti ito ‘‘atta’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Yosvakatarasso jho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span>su paresu akatarasso <span class="bld">jho a</span>ttamāpajjate. Aggayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jho</span>ti kiṃ? Rattiyo.</p>
- <p class="bodytext">Ālapanepevaṃ. He aggi, he aggī he aggayo.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyekavacane pubbassaralope sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para149"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhalapa</span>iccetehi parassa <span class="bld">aṃ</span>vacanassa, <span class="bld">ma</span>kārassa ca niggahītaṃ ādeso hoti. Aggiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aggī aggayo, agginā, aggīhi aggībhi, ‘‘sunaṃhisu cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>ggahaṇena katthaci dīghābhāvo. Aggihi aggibhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jhalato sassa no vā’’ti <span class="bld">no</span>. Aggino aggissa, aggīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Smā nā’’ti vattamāne ‘‘jhalato cā’’ti vikappena <span class="bld">nā</span>. Agginā aggismā aggimhā, aggīhi aggībhi aggihi aggibhi, aggino aggissa, aggīnaṃ agginaṃ, aggimhi aggismiṃ, aggīsu aggisu.</p>
- <p class="bodytext">Evamaññepi –</p>
- <p class="gatha1">Joti pāṇi gaṇṭhi muṭṭhi, kucchi vatthi sāli vīhi;</p>
- <p class="gathalast">Byādhi odhi bodhi sandhi, rāsi kesi sāti dīpi.</p>
- <p class="gatha1">Isi <a name="M0.0069"></a> muni maṇi dhani yati giri ravi kavi,</p>
- <p class="gatha2">Kapi asi masi nidhi vidhi ahi kimi pati;</p>
- <p class="gatha3">Hari ari timi kali bali jaladhi gahapati,</p>
- <p class="gathalast">Urudhiti varamati nirupadhi adhipati.</p>
- <p class="bodytext">Añjali sārathi atithi samādhi udadhippabhutayo.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">I</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ī</span>kāranto pulliṅgo <span class="bld">da</span>ṇḍīsaddo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Daṇḍī si’’ itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Agho rassamekavacanayosvapi cā’’ti rassatte sampatte etthevā<span class="bld">pi</span>ggahaṇena <span class="bld">si</span>smiṃ tadabhāve siddhe niyamatthamāha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rassa’’nti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Na sismimanapuṃsakāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Si</span>smiṃ napuṃsakavajjitāni liṅgāni na rassamāpajjanteti rassattābhāvo, <span class="bld">si</span>lopo. Daṇḍī tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anapuṃsakānī</span>ti kiṃ? Sukhakāri dānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca –</p>
- <p class="gatha1">Visadāvisadākāra-vohārobhayamuttakā;</p>
- <p class="gathalast">Pumādijānane hetu-bhāvato liṅgamīritā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span>lope daṇḍī tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext">Itaratra ‘‘agho rassa’’miccādinā rassatte kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jhato, katarassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para151"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Yonaṃ</span> <a name="M0.0070"></a> <span class="bld">no</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">yo</span>naṃ sālapanānaṃ <span class="bld">jha</span>to katarassā paresaṃ <span class="bld">no</span>iccādeso hoti. Daṇḍino tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katarassā</span>ti kiṃ? Aggayo.</p>
- <p class="gatha1">Adhikāraṃ vinā ‘‘yonaṃ,</p>
- <p class="gatha2">No’’ti yogavibhāgato;</p>
- <p class="gatha3">Kvaci akatarassāpi,</p>
- <p class="gathalast">No sāramatino yathā.</p>
- <p class="bodytext">Ālapane ‘‘ge’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Jhalapā rassaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhalapa</span>iccete rassamāpajjante <span class="bld">ge</span> pare. Bho daṇḍi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Agho rassa’’ntiādināva siddhepi rassatte punārambho niyamattho, tena ‘‘bho go’’tiādīsu na bhavati. Daṇḍī daṇḍino.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyāyaṃ rassatte kate ‘‘a’’miti vattate, ‘‘ghapato smiṃ yaṃ vā’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para153"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Naṃ jhato katarassā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jha</span>to katarassā parassa <span class="bld">aṃ</span>vacanassa <span class="bld">naṃ</span> hoti vā. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍī daṇḍino, daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jhalato cā’’ti <span class="bld">nā</span>. Daṇḍinā daṇḍismā daṇḍimhā, daṇḍīhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jhato, katarassā’’ti ca vattate, pure viya ‘‘vā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Smiṃ</span> <a name="M0.0071"></a> <span class="bld">ni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jha</span>to katarassā parassa <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">ni</span>iccādeso hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ daṇḍimhi, daṇḍīsu.</p>
- <p class="bodytext">Evamaññānipi –</p>
- <p class="gatha1">Dhammī saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī;</p>
- <p class="gathalast">Chattī mālī vammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī.</p>
- <p class="gatha1">Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī;</p>
- <p class="gathalast">Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī.</p>
- <p class="gatha1">Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī;</p>
- <p class="gathalast">Dhammacārī sīghayāyī, sīhanādī bhūmisāyī –</p>
- <p class="unindented">Iccādīni <span class="bld">ī</span>kārantanāmāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gāmaṇī</span>saddassa tu sattamiyaṃ bhedo.</p>
- <p class="indent">Gāmaṇī, gāmaṇī gāmaṇino, bho gāmaṇi, bhonto gāmaṇī bhonto gāmaṇino, gāmaṇinaṃ gāmaṇiṃ, gāmaṇī gāmaṇino.</p>
- <p class="bodytext">Sesaṃ <span class="bld">daṇḍī</span>samaṃ. <span class="bld">Ni</span>ādesābhāvova viseso. Evaṃ <span class="bld">senānī sudhī</span>ppabhutayo.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ī</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">U</span>kāranto pulliṅgo <span class="bld">bhikkhu</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tatheva <span class="bld">bhikkhu</span>saddato <span class="bld">si, si</span>lopo. So bhikkhu.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘ghapato ca yonaṃ lopo’’ti <span class="bld">yo</span>lopo, ‘‘yosu kata’’iccādinā dīgho. Te bhikkhū.</p>
- <p class="bodytext">Lopābhāve ‘‘vā, yona’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Lato</span> <a name="M0.0072"></a> <span class="bld">vokāro ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">La</span>saññato paresaṃ <span class="bld">yo</span>vacanānaṃ <span class="bld">vo</span>kārādeso hoti vā. <span class="bld">Kāra</span>ggahaṇena <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">no</span> ca hoti. <span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ. Atha vā <span class="bld">ca</span>ggahaṇaṃ noggahaṇānuvattanatthaṃ, tena <span class="bld">jantusabbaññū</span>ādito <span class="bld">yonaṃ no</span> ca hoti. <span class="bld">Vā</span>saddo vavatthitavibhāsattho. Tena –</p>
- <p class="gatha1">Bhikkhuppabhutito niccaṃ, vo yonaṃ hetuādito;</p>
- <p class="gathalast">Vibhāsā na ca vo no ca, amuppabhutito bhave.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Attaṃ, akatarasso’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Vevosu lo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ve vo</span>iccetesu ca paresu akatarasso <span class="bld">lo</span> attamāpajjate. Bhikkhavo, bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū.</p>
- <p class="bodytext">Lopābhāve –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Akatarassā lato yvālapanassa vevo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Akatarassā <span class="bld">la</span>to parassa ālapane vihitassa <span class="bld">yo</span>iccetassa <span class="bld">ve vo</span>ādesā honti. <span class="bld">A</span>ttaṃ. Bhavanto bhikkhave bhikkhavo. ‘‘Aṃ mo niggahītaṃ jhalapehī’’ti niggahītaṃ.</p>
- <p class="indent">Bhikkhuṃ, bhikkhū bhikkhavo, bhikkhunā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ <a name="M0.0073"></a> bhikkhunaṃ, bhikkhunā bhikkhusmā bhikkhumhā, bhikkhūhi bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhubhi, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ bhikkhunaṃ, bhikkhumhi bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu bhikkhusu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ setu ketu rāhu bhānu paṅgu ucchu veḷu maccu sindhu bandhu neru meru sattu kāru hetu jantu ruru paṭu iccādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetujantu</span>saddānaṃ paṭhamādutiyāsu viseso.</p>
- <p class="indent">Hetu, hetū hetavo hetuyo, bho hetu, bhonto hetū hetave hetavo, hetuṃ, hetū hetavo hetuyo. Sesaṃ <span class="bld">bhikkhu</span>samaṃ.</p>
- <p class="indent">Jantu, jantū jantavo. <span class="bld">Kāra</span>ggahaṇena yonaṃ no ca hoti. Jantuno jantuyo, bho jantu, jantū jantave jantavo, jantuṃ, jantū jantavo jantuno jantuyo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu</span>saddassa bhedo. ‘‘Satthu si’’itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anto’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para158"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">Satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu pitu mātu bhātu dhītu kattu</span>iccevamādīnamanto <span class="bld">ā</span>ttamāpajjate <span class="bld">si</span>smiṃ, <span class="bld">si</span>lopo ca hoti. Satthā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Satthu pitādīna’’nti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159"></a><span class="paranum">159</span>. <span class="bld">Aññesvārattaṃ</span><a name="M0.0074"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu pitā</span>dīnamanto <span class="bld">si</span>vacanato aññesu vacanesu <span class="bld">āra</span>ttamāpajjate. <span class="bld">Āratta</span>mitibhāvaniddesena katthaci aniyamaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āra</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. <span class="bld">Tato yonamo tu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">ārā</span>desato sabbesaṃ <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">o</span>kārādeso hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tu</span>ggahaṇena aññehipi <span class="bld">catuubhanadīgavā</span>dīhi <span class="bld">yo</span>na<span class="bld">mo</span>kāro hoti, saralopādi. Satthāro.</p>
- <p class="bodytext">Ālapane ‘‘akārapitādyantānamā’’ti <span class="bld">āttaṃ</span>. ‘‘Ge rassa’’nti adhikicca ‘‘ākāro vā’’ti vikappena rassattaṃ, <span class="bld">va</span>lopo. Bho sattha bho satthā, bhavanto satthāro, satthāraṃ, satthāre satthāro.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tato’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161"></a><span class="paranum">161</span>. <span class="bld">Nā ā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">ārā</span>desato <span class="bld">nā</span>vacanassa <span class="bld">ā</span>kārādeso hoti. Satthārā, satthunāti <span class="bld">āratta</span>mitibhāvaniddesena siddhaṃ. Satthārehi satthārebhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā naṃmhī’’ti ito ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para162"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">U</span> <a name="M0.0075"></a> <span class="bld">sasmiṃ salopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu pitu</span>iccevamādīnamantassa <span class="bld">u</span>ttaṃ hoti vā <span class="bld">sa</span>smiṃ, <span class="bld">sa</span>lopo ca hoti. <span class="bld">Ārā</span>desāpavādoyaṃ. Satthu, aññattha bhāvaniddesenārābhāvo. Satthussa satthuno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āratta’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Vā naṃmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu pitu</span>ādīnamanto <span class="bld">āra</span>ttamāpajjate vā <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi. Satthārānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārā</span>bhāve ‘‘vā naṃmhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para164"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Satthunattañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satthu</span>saddantassa, <span class="bld">pitā</span>dīnamantassa ca <span class="bld">a</span>ttaṃ hoti vā <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi, puna <span class="bld">satthu</span>ggahaṇaṃ satthuno niccavidhānatthaṃ. Satthānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāvā’’ti <span class="bld">smā</span>vacanassa<span class="bld">nā</span>bhāvo. Satthārā, satthārehi satthārebhi, satthu satthuno satthussa, satthārānaṃ satthānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ārato’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para165"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Tato smimi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">ārā</span>desato <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">i</span>kārādeso hoti. Puna <span class="bld">tato</span>ggahaṇena aññasmāpi <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa <span class="bld">i</span>kāro. Yathā – bhuvi, divi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Āro</span> <a name="M0.0076"></a> <span class="bld">rassamikāre</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārā</span>deso rassamāpajjate ikāre pare, satthari, satthāresu.</p>
- <p class="indent">Evaṃ kattā, kattāro, bho katta bho kattā, bhavanto kattāro, kattāraṃ, kattāre kattāro, kattārā, kattārehi kattārebhi. ‘‘U sasmiṃ salopo cā’’ti <span class="bld">u</span>ttaṃ, salopo ca. Kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattārā, kattārehi kattārebhi, kattu kattuno kattussa, kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ kattunaṃ, kattari, kattāresu, <span class="bld">ārā</span>bhāve kattūsu kattusu.</p>
- <p class="unindented">Evaṃ –</p>
- <p class="unindented">Bhattu vattu netu sotu, ñātu jetu chettu bhettu. Dātu dhātu nattu boddhu, viññāpetu ādayopi.</p>
- <p class="unindented">‘‘U sasmiṃ salopo cā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">Sakamandhātādīnañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakamandhātu</span>iccevamādīnamanto ca <span class="bld">u</span>ttamāpajjate <span class="bld">sa</span>smiṃ, <span class="bld">sa</span>lopo ca, niccaṃ punabbidhānā. Sakamandhātu viya assa rājino vibhavo, sesaṃ samaṃ. Evaṃ mahāmandhātuppabhutayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pitu</span>saddassa bhedo. <span class="bld">Si</span>mhi <span class="bld">ā</span>ttaṃ, <span class="bld">si</span>lopo, pitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span>mhi ‘‘āro, rassa’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Pitādīnamasimhi</span><a name="M0.0077"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pitā</span>dīna<span class="bld">mārā</span>deso rassamāpajjate a<span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Si</span>smiṃ <span class="bld">ārā</span>desābhāvepi <span class="bld">asimhī</span>ti adhikavacanamatthantaraviññāpanatthaṃ, tena <span class="bld">to</span>ādimhi <span class="bld">pitā</span>dīnamikāro ca. Yathā – pitito, mātito, bhātito, dhītito, pitipakkho, mātipakkhoti.</p>
- <p class="indent">Pitaro, sesaṃ <span class="bld">kattu</span>samaṃ. Bho pita bho pitā, bhavanto pitaro, pitaraṃ, pitare pitaro, pitarā pitunā, pitarehi pitarebhi. Bhāvaniddesena <span class="bld">ārā</span>desābhāve pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ, dīghābhāve pitunaṃ vā, pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi pituhi pitubhi, pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ pitunaṃ, pitari, pitaresu pitūsu pitusu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ bhātā, bhātaro iccādi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">U</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ū</span>kāranto pulliṅgo <span class="bld">abhibhū</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tatheva <span class="bld">syā</span>dyuppatti, <span class="bld">si</span>lopo. So abhibhū, <span class="bld">yo</span>lope kate te abhibhū.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Agho rassa’’ntiādinā rassattaṃ, <span class="bld">vo</span>kāro. Katarassattā <span class="bld">a</span>ttābhāvo. Abhibhuvo, bho abhibhu, bhavanto abhibhū abhibhuvo.</p>
- <p class="bodytext">Katarassattā <span class="bld">ve</span>ādeso na hoti. Sesaṃ <span class="bld">bhikkhu</span>saddasamaṃ, rassattameva viseso. Abhibhuṃ, abhibhū abhibhuvo<a name="M0.0078"></a>, abhibhunā, abhibhūhi abhibhūbhi, abhibhuno abhibhussa, abhibhūnaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sayambhū, vessabhū, parābhibhū, sahabhūādayo. <span class="bld">Sahabhū</span>saddassa <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">no</span>ādesova viseso. Sahabhū, sahabhū sahabhuvo sahabhuno iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">sabbaññū</span>saddassa <span class="bld">yo</span>sveva viseso. So sabbaññū te sabbaññū, <span class="bld">yo</span>lopābhāve rassattaṃ, ‘‘lato vokāro cā’’ti ettha <span class="bld">kāra</span>ggahaṇena <span class="bld">yo</span>naṃ <span class="bld">no</span>ādeso. <span class="bld">Vā</span>dhikārassa vavatthitavibhāsattā na ca <span class="bld">vo</span>kāro. Sabbaññuno, bho sabbaññu, bhonto sabbaññū sabbaññuno, sabbaññuṃ, sabbaññū sabbaññuno iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū tathaññū viññū vidū vedagū pāragū iccādayo.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Ū</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>kāranto appasiddho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">O</span>kāranto pulliṅgo <span class="bld">go</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">syā</span>dyuppatti, <span class="bld">si</span>lopo, go gacchati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gāva se’’ti ito ‘‘go’’ti adhikāro, ‘‘āvā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para169"></a><span class="paranum">169</span>. <span class="bld">Yosu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Go</span>iccetassa <span class="bld">o</span>kārassa <span class="bld">āvā</span>deso hoti <span class="bld">yo</span>su. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">nā smā smiṃsu</span>iccetesu ca. ‘‘Tato yonamo tū’’ti ettha <span class="bld">tu</span>ggahaṇena yonamokāro, saralopādi. Gāvo tiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. <span class="bld">Avaṃmhi</span> <a name="M0.0079"></a> <span class="bld">ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Go</span>iccetassa <span class="bld">o</span>kārassa <span class="bld">āva ava</span>iccete ādesā honti <span class="bld">aṃ</span>mhi vibhattimhi. Seddena <span class="bld">yo nā sa smāsmiṃsu</span>iccetesu ca <span class="bld">avā</span>deso hoti. Gavo gacchanti, he go, he gāvo he gavo.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyāyaṃ <span class="bld">‘‘aṃmhī’’</span>ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. <span class="bld">Āvassu vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āva</span>iccetassa <span class="bld">gāvā</span>desassa antasarassa <span class="bld">u</span>kārādeso hoti vā <span class="bld">aṃ</span>mhi vibhattimhi. Āvassa a āva, tassa <span class="bld">āva</span>saddantassa. ‘‘Aṃmo’’tiādinā niggahītaṃ. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Goṇa, vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Suhināsu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su hi nā</span>iccetesu sabbassa <span class="bld">go</span>saddassa <span class="bld">goṇā</span>deso hoti vā. <span class="bld">Ca</span>saddena sesesu ca. Goṇo, goṇā, he goṇa he goṇā, goṇaṃ, goṇe, goṇena, goṇehi goṇebhi, goṇassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Goṇa naṃmhi vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">go</span>saddassa <span class="bld">goṇā</span>deso hoti vā <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi. Goṇānaṃ, goṇā goṇasmā goṇamhā, goṇehi goṇebhi, goṇassa, goṇānaṃ, goṇe goṇasmiṃ goṇamhi, goṇesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Goṇā</span>desābhāve gāvena gavena, gohi gobhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Gāva</span> <a name="M0.0080"></a> <span class="bld">se</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Go āva se’’iti tipadamidaṃ. Gossa o go, <span class="bld">go</span>saddokārassa <span class="bld">āvā</span>deso hoti <span class="bld">se</span> vibhattimhi. Gāvassa gavassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Naṃ</span>mhi ‘‘go, avā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Tato namaṃ patimhālutte ca samāse</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">go</span>saddato parassa <span class="bld">naṃ</span>vacanassa <span class="bld">aṃ</span>ādeso hoti, <span class="bld">go</span>saddokārassa <span class="bld">avā</span>deso ca <span class="bld">pati</span>mhi pare alutte ca samāse. <span class="bld">Ca</span>saddena asamāsepi <span class="bld">aṃ avā</span>desā. Gavaṃpatissa therassa, gavaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suhināsu cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena naṃmhi <span class="bld">gu</span>ādeso. ‘‘No ca dvādito naṃmhī’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">na</span>kārāgamo ca. Gunnaṃgonaṃ vā.</p>
- <p class="indent">Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā, gohi gobhi, gāvassa gavassa, gavaṃ gunnaṃ gonaṃ, gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ, gāvesu gavesu gosu.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">O</span>kārantaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Puriso guṇavā rājā, sā’ggi daṇḍī ca bhikkhu ca;</p>
- <p class="gathalast">Satthā’bhibhū ca sabbaññū, goti pulliṅgasaṅgaho.</p>
- <p class="centered">Pulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="indent">Asmā <a name="M0.0103"></a> nasmā tasmā namhā tamhā, nehi nebhi tehi tebhi, assa nassa tassa, nesaṃ tesaṃ nesānaṃ tesānaṃ, asmiṃ nasmiṃ tasmiṃ namhi tamhi, nesu tesu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ ‘‘tā si’’ itīdha <span class="bld">sā</span>desa<span class="bld">si</span>lopā. Sā kaññā, nattaṃ. Nā tā nāyo tāyo, naṃ taṃ, nā tā nāyo tāyo, nāya tāya, nāhi tāhi nābhi tābhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Etimāsamī’’ti ito <span class="bld">etimā</span>ggahaṇañca ‘‘tassā vā’’ti ito <span class="bld">ta</span>ggahaṇañca pañcamiyantavasena vattate ‘‘vā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Tato sassa ssāya</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">tā etā imā</span>to parassa <span class="bld">sa</span>ssa vibhattissa <span class="bld">ssāyā</span>deso hoti vā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṃsāsvekavacanesu ca, i’’iti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para216"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Tassā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tā</span>iccetassa itthiyaṃ vattamānassa antassa <span class="bld">i</span>kāro hoti vā <span class="bld">saṃ sā</span>svekavacanesu vibhattādesesu. Tissāya tassāya assāya nassāya assā nassā tissā tassā nāya tāya, nāsaṃ tāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamīchaṭṭhīsu tatiyācatutthīsamaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ nassaṃ tissaṃ tassaṃ nāyaṃ tāyaṃ, nāsu tāsu.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake <span class="bld">si</span>mhi<span class="bld">sā</span>desābhāvā nattaṃ. Naṃ taṃ, nāni tāni, naṃ taṃ, nāni tāni, nena tena iccādi pulliṅgasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eta si,</span> ‘‘etatesaṃ to’’ti <span class="bld">sa</span>kārādeso. Eso puriso, ete, etaṃ, ete iccādi <span class="bld">sabba</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ <a name="M0.0104"></a> <span class="bld">etā si, sā</span>deso. Esā kaññā, etā etāyo, etaṃ, etā etāyo, etāya, etāhi etābhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sa smiṃ</span>su pana ‘‘saṃsāsvekavacanesu cā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para217"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Etimāsami</span>.</p>
- <p class="bodytext">Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, <span class="bld">etā imā</span>iccetesamanto saro <span class="bld">i</span>kāro hoti <span class="bld">saṃsā</span>svekavacanesu vibhattādesesu. <span class="bld">Sā</span>desagatikattā <span class="bld">ssāyā</span>desepi. <span class="bld">Ca</span>saddādhikārato <span class="bld">aññekā</span>saddādīnamantassa ca.</p>
- <p class="indent">Etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etāya, etāhi etābhi, etissāya etissā etāya, etāsaṃ etāsānaṃ, etissaṃ etāyaṃ, etāsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddato aññissā aññāya, aññissaṃ aññāyaṃ. Ekissā ekāya, ekissaṃ ekāyaṃ. Itarissā itarāya, itarissaṃ itarāyaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake etaṃ, etāni, etaṃ, etāni, sesaṃ ñeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddassa bhedo. <span class="bld">Ima si</span> –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassimassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. <span class="bld">Anapuṃsakassāyaṃ simhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddassa sabbasseva anapuṃsakassa <span class="bld">ayaṃ</span>ādeso hoti <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi, <span class="bld">si</span>lopo. Ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">Animi</span> <a name="M0.0105"></a> <span class="bld">nāmhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddassa sabbasseva <span class="bld">ana imi</span>ādesā honti <span class="bld">nā</span>mhi vibhattimhi. Anitthiliṅgassevetaṃ gahaṇaṃ. Anena iminā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sunaṃhisū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Sabbassimasse vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">ima</span>saddassa <span class="bld">e</span>kāro hoti vā <span class="bld">su naṃ hi</span>iccetesu vacanesu.</p>
- <p class="gatha1">Āppaccayantāniddesā, sabbatthāti avuttato;</p>
- <p class="gathalast">Anitthiliṅgassevettha, gahaṇañhi imassiti.</p>
- <p class="bodytext">Ehi ebhi imehi imebhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassa, vā, sabbattha, sasmāsmiṃsaṃsāsvatta’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para221"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Imasaddassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddassa ca sabbasseva <span class="bld">a</span>ttaṃ hoti vā <span class="bld">sa smā smiṃsaṃ sā</span>iccetesu vacanesu sabbattha liṅgesu.</p>
- <p class="indent">Assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmā imasmā imamhā, ehi ebhi imehi imebhi, assa imassa, esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmiṃ imasmiṃ imamhi, esu imesu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ <span class="bld">imā si, aya</span>mādesasilopā.</p>
- <p class="indent">Ayaṃ kaññā, imā imāyo, imaṃ, imā imāyo, imāya, imāhi imābhi. Catutthiyaṃ <span class="bld">a</span>ttaṃ, <span class="bld">i</span>kāra- <span class="bld">ssāyā</span>desā <a name="M0.0106"></a> ca, assāya imissāya assā imissā imāya, imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ imissā vā, ‘‘tesu vuddhilopā’’dinā <span class="bld">smiṃ</span>vacanassa vā <span class="bld">sā</span>deso. Imāyaṃ, imāsu. Sesaṃ ñeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake <span class="bld">ima si,</span> ‘‘savibhattissa, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para222"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Imassidamaṃsisu na puṃsake</span>.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake vattamānassa sabbasseva <span class="bld">ima</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">idaṃ</span> hoti vā <span class="bld">aṃ si</span>su paresu.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ cittaṃ virocati, imaṃ, imāni, idaṃ pupphaṃ passasi, imaṃ, imāni, anena iminā, ehi ebhi imehi imebhi iccādi pulliṅge viya ñeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Amu</span>saddassa bhedo. <span class="bld">Amu si</span> –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, anapuṃsakassa, simhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Amussa mo saṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Anapuṃsakassa <span class="bld">amu</span>saddassa <span class="bld">ma</span>kāro <span class="bld">sa</span>kāramāpajjate vā <span class="bld">si</span>mhi pare. Asu rājā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbanāmato, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para224"></a><span class="paranum">224</span>. <span class="bld">Sabbato ko</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbato sabbanāmato paro <span class="bld">ka</span>iccayamāgamo hoti vā. Puna <span class="bld">sabbato</span>ggahaṇena <span class="bld">hīnā</span>ditopi <span class="bld">ko</span>. ‘‘Amussa mo sa’’nti vinādhikārena yogena <span class="bld">ka</span>kārepi <span class="bld">sā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext">Asuko<a name="M0.0107"></a>, asukā, asukaṃ. <span class="bld">Sā</span>desābhāve amuko, amukā, amukaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘lato vokāro cā’’ti sutte anuvattamāna<span class="bld">vā</span>ggahaṇena <span class="bld">vo</span>kāro na hoti, niccaṃ <span class="bld">yo</span>lopo, dīgho ca.</p>
- <p class="indent">Amū purisā, amuṃ, amū, amunā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa. ‘‘Amussādu’’nti vinādhikārena yogena <span class="bld">aduṃ</span>ādeso, adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmā amumhā, amūhi amūbhi amuhi amubhi, amussa adussa, amūsaṃ amūsānaṃ amusaṃ amusānaṃ, amusmiṃ amumhi, amūsu amusu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ <span class="bld">si</span>mhi <span class="bld">sā</span>desādi.</p>
- <p class="indent">Asu kaññā asukā amukā vā, amū amuyo, amuṃ, amū amuyo, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amuyā, amūhi amūbhi, amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ, amussaṃ amuyaṃ amuyā, amūsu.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake <span class="bld">amusi</span>. ‘‘Savibhattissa’’, <span class="bld">imassida</span>miccādito ‘‘aṃsisu napuṃsake’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Amussāduṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake vattamānassa sabbasseva <span class="bld">amu</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">aduṃ</span> hoti <span class="bld">aṃsi</span>su paresu. Aduṃ pupphaṃ, amū amūni, aduṃ, amū amūni, amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span>saddassa bhedo. ‘‘Kiṃ si’’ itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kissa <a name="M0.0108"></a> ka ve cā’’ti ito ‘‘kissa, ka’’iti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Sesesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>miccetassa <span class="bld">ka</span>saddo ādeso hoti <span class="bld">va</span>ppaccayato sesesu vibhattibhedesu. Ettha ca ‘‘kissa ka ve cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">va</span>ppaccayāvasiṭṭha <span class="bld">tha</span>mādippaccayānaṃ gahitattā <span class="bld">sesa</span>ggahaṇena vibhattiyova gayhante. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ, tena ‘‘kissa, kismi’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘So’’ti <span class="bld">si</span>ssa <span class="bld">o,</span> saralopādi.</p>
- <p class="indent">Ko eso, ke, kaṃ, ke, kena, kehi kebhi, kassa kissa, niggahītalopādi, kesaṃ kesānaṃ, kasmā kamhā, kehi kebhi, kassa kissa, kesaṃ kesānaṃ, kasmiṃ kismiṃ kamhi kimhi, kesu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ ‘‘kiṃ si’’itīdha ‘‘sesesu cā’’ti vibhattiyaṃ parāyaṃ <span class="bld">kā</span>dese kate ‘‘itthiyamato āppaccayo’’ti majjhe <span class="bld">ā</span>ppaccayo, <span class="bld">si</span>lopo.</p>
- <p class="bodytext">Kā esā kaññā, kā kāyo, kaṃ, kā kāyo iccādi <span class="bld">sabbā</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake <span class="bld">kiṃ si,</span> lopavidhissa balavatarattā paṭhamaṃ <span class="bld">si</span>lope kate puna vibhattiparattābhāvā, ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato vā <span class="bld">kā</span>desābhāvo. Kiṃ etaṃ, kāni.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyekavacane ‘‘kvaci lopa’’nti niggahītalope kate ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti niggahītaṃ. Kiṃ, kāni iccādi pulliṅgasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eka</span>saddo <a name="M0.0109"></a> saṅkhyātulyāsahāyaññavacano. Yadā saṅkhyāvacano, tadā sabbatthekavacanantova, aññattha bahuvacanantopi. Eko, ekā, ekaṃ iccādi sabbattha <span class="bld">sabba</span>saddasamaṃ. <span class="bld">Saṃsā</span>sveva viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubha</span>saddo <span class="bld">dvi</span>saddapariyāyo, sadā bahuvacanantova.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ubha yo’’ itīdha ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha <span class="bld">tu</span>ggahaṇena kvaci <span class="bld">yo</span>namokāro. Ubho purisāubhe vā, ubho purise ubhe. <span class="bld">Su hi</span>su ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā kvaci ekārassokāro. Ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Ubhādito naminnaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubha</span>iccevamādito naṃvacanassa <span class="bld">innaṃ</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ubhinnaṃ, ubhohi ubhobhi ubhehi ubhebhi, ubhinnaṃ, ubhosu ubhesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvi</span>ādayo saṅkhyāsaṅkhyeyyavacanā, bahūnaṃ vācitattā sadā bahuvacanantāva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvi yo’’itīdha ‘‘savibhattissa, itthipumanapuṃsakasaṅkhya’’nti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Yosu dvinnaṃ dve ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvi</span>iccetassa saṅkhyāsaddassa itthipumanapuṃsake vattamānassa savibhattissa <span class="bld">dve</span>iccādeso hoti <span class="bld">yo</span>su paresu. <span class="bld">Ca</span>saddena duve ca, kvaci duvi ca <span class="bld">naṃ</span>mhi. <span class="bld">Bahuvacanu</span>ccāraṇaṃ <span class="bld">dvi</span>saddato <a name="M0.0110"></a> bahuvacanameva hotīti ñāpanatthaṃ. Dve dhammā, dve itthiyo, dve rūpāni, duve vā, evaṃ dutiyāyampi, dvīhi dvībhi.</p>
- <p class="bodytext">Naṃmhi dīghe sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">No ca dvādito naṃmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvi</span>iccevamādito saṅkhyāto <span class="bld">na</span>kārāgamo hoti <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena itthiyaṃ <span class="bld">ti ca tu</span>saddato <span class="bld">ssa</span>ñcāgamo <span class="bld">naṃ</span>mhi vibhattimhi. Dvinnaṃ duvinnaṃ vā, dvīhi dvībhi, dvinnaṃ duvinnaṃ, dvīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti</span>saddassa bhedo. ‘‘Ti yo’’itīdha</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo</span>lope sampatte</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yosū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Ti catunnaṃ tisso catasso tayocattārotīṇi cattāri</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti catu</span>nnaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">tisso catasso tayo cattārotīṇi cattāri</span>iccete ādesā honti <span class="bld">yo</span>su paresu. Tayo purisā, tayo purise passa, tīhi tībhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Iṇṇamiṇṇannaṃ tīhi saṅkhyāhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti</span>iccetasmā saṅkhyāsaddā parassa <span class="bld">naṃ</span>vacanassa <span class="bld">iṇṇaṃ iṇṇannaṃ</span>iccete ādesā honti, saralopādi. Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīhi tībhi, tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ <a name="M0.0111"></a> tisso itthiyo, tisso, tīhi tībhi, <span class="bld">naṃ</span>mhi <span class="bld">ssa</span>ñcāgamo, tissannaṃ, <span class="bld">ssaṃ</span>byavadhānato <span class="bld">iṇṇā</span>bhāvo, sesaṃ samaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake tīṇi, tīṇi. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">catu</span>saddassapi yosu ‘‘ticatunna’’ntiādinā yathāvuttādeso, ‘‘tato yonamo tū’’ti ettha <span class="bld">tu</span>saddena kvaci <span class="bld">o</span>kāro ca. Cattāro caturo vā, cattāro caturo, catūhi catūbhi catubbhi, catunnaṃ, <span class="bld">na</span>kārāgamo. Catūhi catūbhi catubbhi, catunnaṃ, catūsu.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ catasso, catasso, <span class="bld">naṃ</span>mhi <span class="bld">ssa</span>ñcāgamo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā caturukārassa <span class="bld">a</span>kāro. Catassannaṃ. Sesaṃ samaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake cattāri, cattāri. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā –</p>
- <p class="gatha1">Nīlādiguṇanāmañca, bahubbīhi ca taddhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sāmaññavutyatītādi-kitantaṃ vāccaliṅgikaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Etthedaṃ vuccate –</p>
- <p class="gatha1">Ese’so etamiti ca,</p>
- <p class="gatha2">Pasiddhi atthesu yesu lokassa;</p>
- <p class="gatha3">Thīpunnapuṃsakāniti,</p>
- <p class="gathalast">Vuccante tāni nāmāni.</p>
- <p class="centered">Tiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Aliṅganāma</p>
- <p class="bodytext">Athāliṅgesu <a name="M0.0112"></a> nāmesu <span class="bld">tumhamha</span>saddā vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ panāliṅgattā tīsu liṅgesu samānarūpaṃ. <span class="bld">‘‘Tumhamha’’</span>iti ṭhite <span class="bld">syā</span>dyuppatti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Savibhattīnaṃ, tumhamhāka’’nti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Tvamahaṃ simhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumhaamha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">tvaṃahaṃ</span>iccete ādesā honti <span class="bld">si</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">tumha</span>ssa <span class="bld">tuva</span>ñca hoti. Tvaṃ pumā, tvaṃ itthī, tvaṃ napuṃsakaṃ, tuvaṃ satthā vā. Ahaṃ pumā, ahaṃ itthī, ahaṃ napuṃsakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘sabbanāmakārate paṭhamo’’ti <span class="bld">e</span>kāro. Tumhe tiṭṭhatha, bhiyyo amhe mahemase.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Amhassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Mayaṃ yomhi paṭhame</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">amha</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">mayaṃ</span>ādeso hoti <span class="bld">yo</span>mhi paṭhame. Mayaṃ gacchāma.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ekasmimpi gāravabahumānena bahuttasamāropā bahuvacanaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aṃmhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Tavaṃ mamañca navā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ <span class="bld">tavaṃ mamaṃ</span>iccete ādesā honti navā yathākkamaṃ <span class="bld">aṃ</span>mhi vibhattimhi. Tavaṃ, mamaṃ passa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="M0.0113"></a> <span class="bld">mamaṃmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ <span class="bld">taṃ maṃ</span>iccete ādesā honti yathākkamaṃ <span class="bld">aṃ</span>mhi vibhattimhi. Taṃ, maṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para236"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Tumhassa tuvaṃ tvamaṃmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">tumha</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">tuvaṃtvaṃ</span>iccete ādesā honti <span class="bld">aṃ</span>mhi vibhattimhi. Tuvaṃ tvaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘tumhamhehi, āka’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Vā yvappaṭhamo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tumhamhe</span>hi paro appaṭhamo <span class="bld">yo ākaṃ</span> hoti vā. Tumhākaṃ passāmi, tumhe passāmi, amhākaṃ passasi, amhe passasi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para238"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">Nāmhi tayā mayā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ <span class="bld">tayā mayā</span>iccete ādesā honti yathākkamaṃ <span class="bld">nā</span>mhi vibhattimhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Tayātayīnaṃ takāro tvattaṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tayā tayi</span>iccetesaṃ <span class="bld">ta</span>kāro <span class="bld">tva</span>ttamāpajjate vā. Tvayā tayā, mayā, tumhehi tumhebhi, amhehi amhebhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sasmiṃ, vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para240"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Sassaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tumhamhe</span>hi <span class="bld">sa</span>ssa vibhattissa <span class="bld">amā</span>deso hoti vā. Tumhaṃ, amhaṃ dīyate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Tava</span> <a name="M0.0114"></a> <span class="bld">mama se</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">tavamama</span>iccete ādesā honti <span class="bld">se</span> vibhattimhi, vikappenāyaṃ vijjhantarassa vijjamānattā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Se’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Tuyhaṃ mayhañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">tuyhaṃmayhaṃ</span>iccete ādesā ca honti <span class="bld">se</span> vibhattimhi. Tava, mama tuyhaṃ, mayhaṃ vā dīyate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Amhassa mamaṃ savibhattissa se</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">amha</span>saddassa savibhattissa <span class="bld">mamaṃ</span>ādeso hoti <span class="bld">se</span> vibhattimhi. Mamaṃ dīyate.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sassa’’nti ito sīhagatiyā ‘‘a’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Tumhamhehi namākaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tumhamhe</span>hi parassa <span class="bld">naṃ</span>vacanassa <span class="bld">āka</span>miccādeso hoti, <span class="bld">a</span>ñca. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">amha</span>ssa kvaci <span class="bld">asmā</span>deso. Tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamiyaṃ ‘‘amhatumhanturāja’’iccādinā <span class="bld">smā</span>vacanassa <span class="bld">nā</span>bhāvātideso. Tayā, mayā apeti, tumhehi, amhehi tumhebhi amhebhi, tumhaṃ amhaṃ tava mama, tuyhaṃ, mayhaṃ mamaṃ pariggaho, tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ dhammatā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Smiṃmhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para245"></a><span class="paranum">245</span>. <span class="bld">Tumhamhākaṃ</span> <a name="M0.0115"></a> <span class="bld">tayi mayi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ <span class="bld">tayi mayi</span>iccete ādesā honti yathākkamaṃ <span class="bld">smiṃ</span>mhi vibhattimhi. <span class="bld">Ta</span>kārassa <span class="bld">tva</span>ttaṃ. Tvayi tayi mayi, tumhesu amhesu.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ eva <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ padato paresaṃ kvaci ādesantaravidhāne rūpabhedo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Navā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vo no</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ <span class="bld">vo no</span>ādesā honti yathākkamaṃ dutiyācatutthīchaṭṭhīsu bahuvacanesu navā. Ettha ca ‘‘ekavacanesū’’ti vakkhamānattā ‘‘bahuvacanesū’’ti laddhaṃ. Pahāya vo gamissāmi, mā no ajja vikantiṃsu, dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi, saṃvibhajetha no rajjena, tuṭṭhosmi vo pakatiyā, satthā no bhagavā anuppatto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navā</span>ti kiṃ? Bhayaṃ tumhāka no siyā, eso amhākaṃ satthā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Padato, catutthīchaṭṭhīsū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">Temekavacanesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ <span class="bld">te me</span>ādesā honti yathākkamaṃ catutthīchaṭṭhīsu ekavacanesu <a name="M0.0116"></a> navā. Dadāmi te gāmavarāni pañca, dadāhi me gāmavaraṃ, idaṃ te raṭṭhaṃ, ayaṃ me putto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navā</span>ti kiṃ? Idaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappanatthāya dammi, suṇātha vacanaṃ mama.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Navā</span>dhikārato cettha,</p>
- <p class="gatha2">Vo no te meti ye ime;</p>
- <p class="gatha3">Pādādo ca ca vā evā-</p>
- <p class="gathalast">Diyoge ca na honti te.</p>
- <p class="unindented">Yathā –</p>
- <p class="gatha1">Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇava;</p>
- <p class="gathalast">Tuyhañcāpi mahārāja, mayhañca raṭṭhavaḍḍhana.</p>
- <p class="bodytext">Evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañcāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padato</span>ti kiṃ? Tava ñāti, mama ñāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Te me’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">Na aṃmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ <span class="bld">te me</span>ādesā na honti <span class="bld">aṃ</span>mhi vibhattimhi. Passeyya taṃ vassasataṃ ārogyaṃ. So mamabravīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Temekavacane’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para249"></a><span class="paranum">249</span>. <span class="bld">Vā tatiye ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ <span class="bld">te me</span> ādesā honti vā yathākkamaṃ tatiyekavacane pare<a name="M0.0117"></a>. Kataṃ te pāpaṃ, kataṃ tayā pāpaṃ, kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, tatiye’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para250"></a><span class="paranum">250</span>. <span class="bld">Bahuvacanesu vo no</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ <span class="bld">tumha amha</span>saddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ <span class="bld">vo no</span>ādesā honti vā yathākkamaṃ tatiyābahuvacane pare. Kataṃ vo kammaṃ, kataṃ no kammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahuvacana</span>niddesena kvaci <span class="bld">yo</span>mhi paṭhame ca <span class="bld">vo no</span> honti. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ no gaccheyyāma.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">pañcā</span>dīna<span class="bld">maṭṭhārasa</span>ntānaṃ, <span class="bld">kati</span>saddassa cāliṅgattā tiliṅgepi samānarūpaṃ, aliṅgattā eva <span class="bld">pañcā</span>dito itthippaccayābhāvo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pañca yo’’itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yosu dvinnaṃ dve cā’’ti ito ‘‘yosū’’ti vattate, ‘‘itthipumanapuṃsakasaṅkhya’’nti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Pañcādīnamakāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, <span class="bld">pañcā</span>dīnaṃ <span class="bld">aṭṭhārasa</span>ntānaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānamantassa savibhattissa <span class="bld">a</span>kāro hoti <span class="bld">yo</span>su paresu. <span class="bld">Ā e</span>ādesāpavādoyaṃ, pañcakkhandhā, pañca gatiyo, pañca indriyāni. Evaṃ dutiyāyañca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sunaṃhisū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Pañcādīnamattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcā</span>dīna<span class="bld">maṭṭhārasa</span>ntānaṃ saṅkhyānamanto <span class="bld">a</span>ttamāpajjate <span class="bld">su naṃ hi</span>iccetesu paresu. <span class="bld">E</span>ttadīghāpavādoyaṃ. Pañcahi pañcabhi<a name="M0.0118"></a>, pañcannaṃ, pañcahi pañcabhi, pañcannaṃ, pañcasu. Evaṃ <span class="bld">cha sa tta aṭṭhanava dasa</span>saddā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurise vā kate</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṅkhyāne’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para253"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Dvekaṭṭhānamākāro vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dviekaaṭṭha</span>iccetesamanto <span class="bld">ā</span>kāro hoti vā saṅkhyāne uttarapade pare. Vavatthitavibhāsāyaṃ. <span class="bld">E</span>kādasa, dvādasa, aṭṭhārasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhyāne</span>ti kimatthaṃ? Ekadanto, dvidanto, aṭṭhatthambho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Ekādito dassa ra saṅkhyāne</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekā</span>dito saṅkhyāto parassa dasassa ādissa <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">ra</span>kāro hoti vā saṅkhyāne. Sesaṃ samaṃ. Ekārasa, ekādasa.</p>
- <p class="bodytext">Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti dvidasa itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Vīsatidasesu bā dvissa tu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vīsati dasa</span>iccetesu paresu <span class="bld">dvi</span>saddassa <span class="bld">bā</span> hoti vā. <span class="bld">Tu</span>saddena <span class="bld">tiṃsā</span>yampi. <span class="bld">Ra</span>kāro, <span class="bld">ā</span>ttañca. Bārasa, dvādasa.</p>
- <p class="bodytext">Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa. Ettha ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">ti</span>saddassa <span class="bld">te</span>ādeso ānavutiyā.</p>
- <p class="bodytext">Cattāro <a name="M0.0119"></a> ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para256"></a><span class="paranum">256</span> . <span class="bld">Catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cu copi navā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Gaṇane <span class="bld">dasa</span>ssādimhi ṭhitassa <span class="bld">catu</span>iccetassa upapadassa <span class="bld">tu</span>saddo lopo hoti, uttarapadādimhi ṭhitassa <span class="bld">catū</span>papadassa <span class="bld">ca</span>kārassa <span class="bld">cu co</span>ādesā honti navā. Cuddasa, coddasa, catuddasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Api</span>ggahaṇena anupapadassāpi gaṇane padādi<span class="bld">ca</span>kārassa lopo, <span class="bld">cu co</span> honti navā. Yathā – tālīsaṃ, cuttālīsaṃ, cottālīsaṃ, cattālīsaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti atthe pañcadasa. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">pañca</span>saddassa <span class="bld">dasa vīsatīsu</span> kvaci <span class="bld">pannapaṇṇa</span>ādesā. Pannarasa, paṇṇarasa.</p>
- <p class="bodytext">Cha ca dasa ca, chahi vā adhikā dasāti atthe chadasa itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Chassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para257"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Dase so niccañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cha</span>iccetassa saṅkhyāsaddassa niccaṃ <span class="bld">so</span> hoti <span class="bld">dase</span> pare.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para258"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">La darānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhyānaṃ <span class="bld">da</span>kāra<span class="bld">ra</span>kārānaṃ <span class="bld">la</span>kārādeso hoti vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Laḷā</span>namaviseso<a name="M0.0120"></a>. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, tena ‘‘soḷasa’’ iti niccaṃ, ‘‘teḷasa, terasa, cattālīsaṃ, cattārīsa’’miti vibhāsā, dasa pannarasādīsu na ca hoti.</p>
- <p class="bodytext">Satta ca dasa ca, sattahi vā adhikā dasāti atthe sattarasa, sattadasa.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭha ca dasa ca, aṭṭhahi vā adhikā dasāti atthe aṭṭhadasa itīdha <span class="bld">ā</span>tte kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, dassa, ra, saṅkhyāne’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para259"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Aṭṭhādito ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhā</span>dito ca <span class="bld">dasa</span>saddassa <span class="bld">da</span>kārassa <span class="bld">ra</span>kāro hoti vā saṅkhyāne. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhādito</span>ti kiṃ? Catuddasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kati</span>saddo bahuvacanantova, ‘‘kati yo’’ itīdha</p>
- <p class="bodytext">Niccaṃ <span class="bld">yo</span>lopādi, rassattaṃ, kati tiṭṭhanti, kati passasi, katihi katibhi, katinaṃ, katihi katibhi, katinaṃ, katisu.</p>
- <p class="centered">Aliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Vibhattippaccayavidhāna</p>
- <p class="bodytext">Atha vibhattippaccayantā vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ panāliṅgattā, nipātattā ca tiliṅge, vacanadvaye ca samānaṃ rūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Purisasmā, purisehi vāti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para260"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">Kvaci</span> <a name="M0.0121"></a> <span class="bld">to pañcamyatthe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasmā suddhanāmato, sabbanāmato ca liṅgamhā kvaci <span class="bld">to</span>paccayo hoti pañcamyatthe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para261"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Tvādayo vibhattisaññā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">To</span>ādi yesaṃ <span class="bld">dāni</span>pariyantānaṃ paccayānaṃ te honti paccayā <span class="bld">tvādayo,</span> te paccayā vibhattisaññā honti. Tena tadantānampi vibhatyantapadattaṃ siddhaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Purisato, evaṃ rājato vā, corato vā, aggito vā, gahapatito vā, hatthito, hetuto, sabbaññuto, kaññato, yuttito, itthito, bhikkhunito, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu cā’’ti <span class="bld">to</span>paccaye rassattaṃ. Yāguto, jambuto, cittato, āyuto iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Sabbanāmato sabbasmā, sabbehīti vā atthe sabbato, evaṃ yato, tato, katarato, katamato, itarato, aññato, ekato, ubhayato, pubbato, parato, aparato, dakkhiṇato, uttarato, amuto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kissa, ku’’iti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Tratothesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>miccetassa <span class="bld">ku</span> hoti <span class="bld">trato tha</span>iccetesu ca paresu. Kasmā, kehīti vā kuto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tothesū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Sabbassetassākāro</span> <a name="M0.0122"></a> <span class="bld">vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">eta</span>saddassa <span class="bld">a</span>kāro hoti vā <span class="bld">totha</span>iccetesu. Etasmā, etehīti vā ato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassetassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">E tothesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">eta</span>saddassa <span class="bld">e</span>kāro hoti vā <span class="bld">totha</span>iccetesu. Dvittaṃ, etto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Imassi thaṃdānihatodhesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddassa sabbasseva <span class="bld">i</span>kāro hoti <span class="bld">thaṃdānihatodha</span>iccetesu ca. Imasmāti ito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci to’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ādi</span>ppabhutīhi <span class="bld">to</span> sattamiyatthe. <span class="bld">Aniccādī</span>hi tatiyatthe ca. Yathā – ādimhībhi atthe ādito. Evaṃ majjhato, ekato, purato, pacchato, passato, piṭṭhito, pādato, sīsato, aggato, mūlato, parato iccādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyatthe</span> aniccenāti aniccato, aniccato sammasati. Evaṃ dukkhato, rogato, gaṇḍato iccādayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Atthe, kvacī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Tratha sattamiyā sabbanāmehi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbanāmehi parā <span class="bld">tra tha</span>iccete paccayā honti kvaci sattamyatthe. Sabbasmiṃ, sabbesu cāti sabbatra sabbattha. Evaṃ <a name="M0.0123"></a> yatra yattha, tatra tattha, itaratra itarattha, aññatra aññattha, ubhayatra ubhayattha, paratra parattha, kutra kuttha, ‘‘tratothesu cā’’ti <span class="bld">ku</span>ttaṃ. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">kā</span>deso. Kattha, amutra amuttha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassetassākāro’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Tre niccaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">eta</span>saddassa <span class="bld">a</span>kāro hoti niccaṃ <span class="bld">tre</span> pare. Atra. ‘‘Sabbassetassākāro vā’’ti <span class="bld">a</span>ttaṃ, <span class="bld">‘‘e</span> tothesu cā’’ti <span class="bld">e</span>kāro, attha, ettha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci, atthe, sattamiyā’’ti ca adhikāro, sabbasminti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. <span class="bld">Sabbato dhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabba</span>iccetasmā <span class="bld">dhi</span>ppaccayo hoti kvaci sattamyatthe. Sabbadhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Kismā vo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>miccetasmā <span class="bld">va</span>ppaccayo hoti kvaci sattamyatthe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Kissa ka ve ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>miccetassa <span class="bld">ka</span>saddo ādeso hoti <span class="bld">va</span>ppaccayepare. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇena <span class="bld">thaha</span>mādiavappaccayepi. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">ka</span>kāre <span class="bld">a</span>kārassa lopo ca <span class="bld">va</span>mhi. Kva gatosi tvaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kismā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para271"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Hiṃhaṃhiñcanaṃ</span><a name="M0.0124"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>miccetasmā <span class="bld">hiṃ haṃ hiñcanaṃ</span>iccete paccayā honti kvaci sattamyatthe.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kissā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. <span class="bld">Ku hiṃhaṃsu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ki</span>miccetassa <span class="bld">ku</span> hoti <span class="bld">hiṃ haṃ</span> iccetesu. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇena <span class="bld">hiñcanaṃdācana</span>miccādīsupi. Kisminti kuhiṃ, kuhaṃ, kuhiñcanaṃ, kahaṃ <span class="bld">kā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Hiṃ ha’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Tamhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>iccetasmā ca sabbanāmato <span class="bld">hiṃhaṃ</span>paccayā honti kvaci sattamyatthe. Tasminti tahiṃ, tahaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. <span class="bld">Imasmā hadhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddato <span class="bld">hadha</span>ppaccayā honti kvaci sattamyatthe. ‘‘Imassi tha’’ntiādinā <span class="bld">i</span>kāro. Imasminti iha, idha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para275"></a><span class="paranum">275</span>. <span class="bld">Yato hiṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>iccetasmā sabbanāmato <span class="bld">hiṃ</span>paccayo hoti kvaci sattamyatthe. Yasminti yahiṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāle’’ti adhikāroyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ kāleti atthe</p>
- <p class="bodytext"><a name="para276"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Kiṃsabbaññekayakuhi</span> <a name="M0.0125"></a> <span class="bld">dā dācanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ sabbaaññaekaya</span>iccetehi sabbanāmehi <span class="bld">dā</span>paccayo hoti. <span class="bld">Ku</span>iccetasmā <span class="bld">dācana</span>ñca kāle kvaci sattamyatthe.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kissa ka ve cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena kādeso, kadā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. <span class="bld">Sabbassa so dāmhi vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabba</span>iccetassa saddassa <span class="bld">sa</span>saddādeso hoti vā <span class="bld">dā</span>paccaye pare. Sabbasmiṃ kāleti sadā, sabbadā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ aññadā, ekadā, yadā, kasmiṃ kāleti kudācanaṃ, ‘‘ku hiṃhaṃsu cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ku</span>ttaṃ, <span class="bld">‘‘ku’’</span>iti nipātanena vā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para278"></a><span class="paranum">278</span>. <span class="bld">Tamhā dāni ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>iccetasmā sabbanāmato <span class="bld">dānidā</span>paccayā honti kāle kvaci sattamyatthe. Tasmiṃ kāleti tadāni, tadā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para279"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Imasmā rahidhunādāni ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima</span>saddato <span class="bld">rahi dhunā dāni</span>iccete paccayā honti kāle kvaci sattamyatthe.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbassa, imassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Eta</span> <a name="M0.0126"></a> <span class="bld">rahimhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">ima</span>saddassa <span class="bld">etā</span>deso hoti <span class="bld">rahi</span>mhi paccaye pare. Imasmiṃ kāleti etarahi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para281"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">A dhunāmhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">ima</span>saddassa <span class="bld">a</span>kāro hoti <span class="bld">dhunā</span>paccaye pare. Adhunā, <span class="bld">ima</span>saddassa <span class="bld">i</span>kāro. Imasmiṃ kāleti idāni.</p>
- <p class="centered">Vibhattippaccayavidhānaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Opasaggikapada</p>
- <p class="bodytext">Athāliṅgasaṅkhyāvibhattibhedā upasagganipātā vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Pa parā ni nī u du saṃ vi ava anu pari adhi abhi pati su ā ati api apa upa iti <span class="bld">pīsati upasaggā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pa</span>saddo pakārā’dikamma padhāni’ssariya’ntobhāvaviyoga tappara bhusattha sambhavatitti anāvila patthanādīsu. <span class="bld">Pa</span>iti ayamupasaggo etesu pakārādīsu atthesu vattati, yathā – <span class="bld">pakāre</span> paññā, <span class="bld">ādikamme</span> vippakataṃ, <span class="bld">padhāne</span> paṇītaṃ, padhānaṃ padhānattaṃ, <span class="bld">issariye</span> pabhū ayaṃ desassa, <span class="bld">antobhāve</span> pakkhittaṃ, <span class="bld">viyoge</span> pavāsī, <span class="bld">tappare</span> pācariyo, <span class="bld">bhusatthe</span> pavuddhakāyo, <span class="bld">sambhave</span> himavatā gaṅgā pabhavati, <span class="bld">tittiyaṃ</span> pahūtamannaṃ, <span class="bld">anāvile</span> pasannamudakaṃ, <span class="bld">patthane</span> paṇihitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parā</span>iti <a name="M0.0127"></a> parihāni parājaya gativikkamā’masanādīsu. Yathā – <span class="bld">parihāniyaṃ</span> parābhavo, <span class="bld">parājaye</span> parājito, <span class="bld">gatiyaṃ</span> parāyanaṃ. <span class="bld">Vikkame</span> parakkamati, <span class="bld">āmasane</span> aṅgassa parāmasanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ni</span>iti nissesa niggata nīharaṇa’ntopavesanā’bhāvanisedha nikkhanta pātubhāvā’vadhāraṇa vibhajana upamū’padhāraṇā’vasānachekādīsu. <span class="bld">Nissese</span> nirutti, niravasesaṃ deti, <span class="bld">niggate</span> nikkileso, niyyāti, <span class="bld">nīharaṇe</span> niddhāraṇaṃ, <span class="bld">antopavesane</span> nikhāto, <span class="bld">abhāve</span> nimmakkhikaṃ, <span class="bld">nisedhe</span> nivāreti, <span class="bld">nikkhante</span> nibbāno, nibbānaṃ, <span class="bld">pātubhāve</span> nimmitaṃ, <span class="bld">avadhāraṇe</span> nicchayo, <span class="bld">vibhajane</span> niddeso, <span class="bld">upamāyaṃ</span> nidassanaṃ, <span class="bld">upadhāraṇe</span> nisāmanaṃ, <span class="bld">avasāne</span> niṭṭhitaṃ, <span class="bld">cheke</span> nipuṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nī</span>iti nīharaṇā’varaṇādīsu. <span class="bld">Nīharaṇe</span> nīharati, <span class="bld">āvaraṇe</span> nīvaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">U</span>iti uggatu’ddhakamma padhāna viyoga sambhava atthalābhasatti sarūpakathanādīsu. <span class="bld">Uggate</span> uggacchati, <span class="bld">uddhakamme</span> āsanā uṭṭhito, ukkhepo, <span class="bld">padhāne</span> uttamo, lokuttaro, <span class="bld">viyoge</span> ubbāsito, <span class="bld">sambhave</span> ubbhūto, <span class="bld">atthalābhe</span> uppannaṃ ñāṇaṃ, <span class="bld">sattiyaṃ</span> ussahati gantuṃ, <span class="bld">sarūpakathane</span> uddisati suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Du</span>iti asobhanā’bhāvakucchitā’samiddhi kiccha virūpatādīsu. <span class="bld">Asobhane</span> duggandho, <span class="bld">abhāve</span> dubbhikkhaṃ, <span class="bld">kucchite</span> dukkaṭaṃ, <span class="bld">asamiddhiyaṃ</span> dussassaṃ, <span class="bld">kicche</span> dukkaraṃ, <span class="bld">virūpatāyaṃ</span> dubbaṇṇo, dummukho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃ</span>iti samodhāna sammāsama samantabhāvasaṅgata saṅkhepabhusattha sahattha appattha pabhavā’bhimukhabhāva saṅgaha pidhāna punappunakaraṇa samiddhādīsu. <span class="bld">Samodhāne</span> sandhi, <span class="bld">sammāsamesu</span> samādhi<a name="M0.0128"></a>, sampayutto, <span class="bld">samantabhāve</span> saṃkiṇṇā samullapanā, <span class="bld">saṅgate</span> saṅgamo, <span class="bld">saṅkhepe</span> samāso, <span class="bld">bhusatthe</span> sāratto, <span class="bld">sahatthe</span> saṃvāso, <span class="bld">appatthe</span> samaggho. <span class="bld">Pabhave</span> sambhavo, <span class="bld">abhimukhabhāve</span> sammukhaṃ, <span class="bld">saṅgahe</span> saṅgaṇhāti, <span class="bld">pidhāne</span> saṃvutaṃ, <span class="bld">punappunakaraṇe</span> sandhāvati, <span class="bld">samiddhiyaṃ</span> sampanno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vi</span>iti visesa vividha viruddha vigata viyoga virūpatādīsu. <span class="bld">Visese</span> vimutti visiṭṭho, <span class="bld">vividhe</span> vimati vicitraṃ, <span class="bld">viruddhe</span> vivādo, <span class="bld">vigate</span> vimalaṃ, <span class="bld">viyoge</span> vippayutto, <span class="bld">virūpatāyaṃ</span> virūpo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ava</span>iti adhobhāga viyoga paribhava jānana suddhi nicchayadesa theyyādīsu. <span class="bld">Adhobhāge</span> avakkhittacakkhu, <span class="bld">viyoge</span> omukkaupāhano avakokilaṃ vanaṃ, <span class="bld">paribhave</span> avajānanaṃ avamaññati, <span class="bld">jānane</span> avagacchati, <span class="bld">suddhiyaṃ</span> vodānaṃ, <span class="bld">nicchaye</span> avadhāraṇaṃ, <span class="bld">dese</span> avakāso, <span class="bld">theyye</span> avahāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anu</span>iti anugatā’nupacchinna pacchattha bhusattha sādissa hīnatatiyattha lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna bhāga vicchādīsu. <span class="bld">Anugate</span> anveti, <span class="bld">anupacchinne</span> anusayo, <span class="bld">pacchāsaddatthe</span> anurathaṃ, <span class="bld">bhusatthe</span> anuratto, <span class="bld">sādisse</span> anurūpaṃ. <span class="bld">Hīne</span> anusāriputtaṃ paññavanto, <span class="bld">tatiyatthe</span> nadimanvavasitā senā, <span class="bld">lakkhaṇe</span> rukkhaṃ anu vijjotate vijju, <span class="bld">itthambhūtakkhāne</span> sādhu devadatto mātaraṃ anu, <span class="bld">bhāge</span> yadettha maṃ anusiyā taṃ dīyatu, <span class="bld">vicchāyaṃ</span> rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pari</span>iti samantatobhāva pariccheda vajjanā’liṅgana nivāsanapūjābhojanā’vajānana dosakkhāna lakkhaṇādīsu. <span class="bld">Samantatobhāve</span> parivuto, <span class="bld">paricchede</span> pariññeyyaṃ, <span class="bld">vajjane</span> pariharati<a name="M0.0129"></a>, <span class="bld">āliṅgane</span> parissajati, <span class="bld">nivāsane</span> vatthaṃ paridhassati, <span class="bld">pūjāyaṃ</span> pāricariyā, <span class="bld">bhojane</span> bhikkhuṃ parivisati. <span class="bld">Avajānane</span> paribhavati, <span class="bld">dosakkhāne</span> paribhāsati, <span class="bld">lakkhaṇādīsu</span> rukkhaṃ pari vijjotate vijjuiccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhi</span>iti adhiki’ssa’rūparibhāvā’dhibhavanajjhāyanā’dhiṭṭhānanicchayapāpuṇanādīsu. <span class="bld">Adhike</span> adhisīlaṃ, <span class="bld">issare</span> adhipati, adhi brahmadatte pañcālā, <span class="bld">uparibhāve</span> adhirohati, pathaviṃ adhisessati, <span class="bld">adhibhavane</span> adhibhavati, <span class="bld">ajjhāyane</span> byākaraṇamadhīte, <span class="bld">adhiṭṭhāne</span> bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti, <span class="bld">nicchaye</span> adhimokkho, <span class="bld">pāpuṇane</span> bhogakkhandhaṃ adhigacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhi</span>iti abhimukhabhāva visiṭṭhā’dhi ku’ddhakamma kula sāruppavandana lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna vicchādīsu. <span class="bld">Abhimukhabhāve</span> abhimukho abhikkamati, <span class="bld">visiṭṭhe</span> abhidhammo, <span class="bld">adhike</span> abhivassati, <span class="bld">uddhakamme</span> abhiruhati, <span class="bld">kule</span> abhijāto, <span class="bld">sāruppe</span> abhirūpo, <span class="bld">vandane</span> abhivādeti, <span class="bld">lakkhaṇādīsu</span> purimasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pati</span>iti patigata paṭilomapatinidhi patidāna nisedhanivattana sādissa patikaraṇā’dāna patibodha paṭicca lakkhaṇi’tthambhūtakkhāna bhāgavicchādīsu. <span class="bld">Patigate</span> paccakkhaṃ, <span class="bld">paṭilome</span> patisotaṃ, <span class="bld">patinidhimhi</span> ācariyato pati sisso, <span class="bld">patidāne</span> telatthikassa ghataṃ pati dadāti, <span class="bld">nisedhe</span> paṭisedhanaṃ, <span class="bld">nivattane</span> paṭikkamati, <span class="bld">sādisse</span> patirūpakaṃ, <span class="bld">patikaraṇe</span> patikāro, <span class="bld">ādāne</span> patiggaṇhāti, <span class="bld">patibodhe</span> paṭivedho, <span class="bld">paṭicce</span> paccayo, <span class="bld">lakkhaṇādīsu</span> purimasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span>iti sobhana suṭṭhusammā samiddhi sukhatthādīsu. <span class="bld">Sobhane</span> sugandho, <span class="bld">suṭṭhusammādatthesu</span> suṭṭhu gato sugato, sammā gatotipi sugato, <span class="bld">samiddhiyaṃ</span> subhikkhaṃ, <span class="bld">sukhatthe</span> sukaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>iti <a name="M0.0130"></a> abhimukhabhāvu’ddhakamma mariyādā’bhividhi patti’cchāparissajana ādikammaggahaṇa nivāsa samīpa’vhānādīsu. <span class="bld">Abhimukhabhāve</span> āgacchati, <span class="bld">uddhakamme</span> ārohati, <span class="bld">mariyādāyaṃ</span> āpabbatā khettaṃ, <span class="bld">abhividhimhi</span> ākumāraṃ yaso kaccāyanassa, <span class="bld">pattiyaṃ</span> āpattimāpanno, <span class="bld">icchāyaṃ</span> ākaṅkhā, <span class="bld">parissajane</span> āliṅganaṃ, <span class="bld">ādikamme</span> ārambho, <span class="bld">gahaṇe</span> ādīyati ālambati, <span class="bld">nivāse</span> āvasatho, <span class="bld">samīpe</span> āsannaṃ, <span class="bld">avhāne</span> āmantesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ati</span>iti abhikkamanā’tikkantā’tisaya bhusatthādīsu. <span class="bld">Atikkamane</span> atirocati amhehi, atīto, <span class="bld">atikkante</span> accantaṃ, <span class="bld">atisaye</span> atikusalo, <span class="bld">bhusatthe</span> atikkodho ativuddhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Api</span>iti sambhāvanā’pekkhā samuccaya garaha pañhādīsu. <span class="bld">Sambhāvanāyaṃ</span> api dibbesu kāmesu, merumpi vinivijjhitvā gaccheyya, <span class="bld">apekkhāyaṃ</span> ayampi dhammo aniyato, <span class="bld">samuccaye</span> itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya, <span class="bld">garahe</span> api amhākaṃ paṇḍitaka, <span class="bld">pañhe</span> api bhante bhikkhaṃ labhittha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apa</span>iti apagata garaha vajjana pūjā padussanādīsu. <span class="bld">Apagate</span> apamāno apeto, <span class="bld">garahe</span> apagabbho, <span class="bld">vajjane</span> apasālāya āyanti vāṇijā, <span class="bld">pūjāyaṃ</span> vuddhāpacāyī, <span class="bld">padussane</span> aparajjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upa</span>iti upagamana samīpū’papatti sādissā’dhikū’paribhāvā’nasana dosakkhāna saññā pubbakamma pūjā gayhākāra bhusatthādīsu. <span class="bld">Upagamane</span> nisinnaṃ vā upanisīdeyya, <span class="bld">samīpe</span> upanagaraṃ, <span class="bld">upapattiyaṃ</span> saggaṃ lokaṃ upapajjati, atha vā <span class="bld">upapatti</span> yutti, yathā <a name="M0.0131"></a>– upapattito ikkhatīti upekkhā, <span class="bld">sādisse</span> upamānaṃ upamā, <span class="bld">adhike</span> upa khāriyaṃ doṇo, <span class="bld">uparibhāve</span> upasampanno, <span class="bld">anasane</span> upavāso, <span class="bld">dosakkhāne</span> paraṃ upapadati, <span class="bld">saññāyaṃ</span> upadhā upasaggo, <span class="bld">pubbakamme</span> upakkamo upakāro, <span class="bld">pūjāyaṃ</span> buddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ, <span class="bld">gayhākāre</span> soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, <span class="bld">bhusatthe</span> upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti. Iti anekatthā hi upasaggā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upasagga nipātā ca, paccayā ca ime tayo;</p>
- <p class="gathalast">Nekenekatthavisayā, iti neruttikābravu’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha upasaggānaṃ nāmākhyātavisesakattā liṅgasaññāyaṃ aniyamena syādimhi sampatte tesaṃ saṅkhyākammādibhedābhāvā tehi paṭhamekavacanameva bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lopa’’nti vattamāne</p>
- <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Sabbāsamāvusopasagganipātādīhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvuso</span>saddato, upasagganipātehi ca sabbāsaṃ parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti. <span class="bld">Ādi</span>saddena kvaci <span class="bld">suttapadā</span>dīhi ca. Ettha ca <span class="bld">āvuso</span>timassa visuṃ gahaṇaṃ sasaṅkhyattadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Upeccatthaṃ sajjantīti, upasaggā hi pādayo;</p>
- <p class="gathalast">Cādī padādimajjhante, nipātā nipatantiti.</p>
- <p class="bodytext">Paharaṇaṃ pahāro, evaṃ parābhavo, nivāso, nīhāro, uhāro, duhāro, saṃhāro, vihāro, avahāro, anuhāro, parihāro, adhihāro, abhihāro, patihāro, suhāro, āhāro, atihāro, apihāro, apahāro<a name="M0.0132"></a>, upahāro. Paharati, parābhavati, nivasati, nīharati, uddharati iccādi yojetabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Dhātvatthaṃ bādhate koci, koci tamanuvattate;</p>
- <p class="gathalast">Tamevañño viseseti, upasaggagatī tidhā.</p>
- <p class="centered">Opasaggikapadaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Nepātikapada</p>
- <p class="bodytext">Samuccayavikappanapaṭisedhapūraṇādiatthaṃ asatvavācakaṃ <span class="bld">nepātikaṃ</span> padaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">ca</span>iti samuccayā’nvācaye’tarītarayogasamāhārā’vadhāraṇādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>iti vikappanū’pamāna samuccaya vavatthitavibhāsāsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na no mā a alaṃ halaṃ</span> iccete paṭisedhanatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṃ</span> pariyatti bhūsanesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūraṇatthaṃ</span> duvidhaṃ atthapūraṇaṃ padapūraṇañca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha atha khalu vata vatha atho assu yagghe hi carahi naṃ taṃ vā ca tuva vo pana have kīva ha tato yathā sudaṃ kho ve haṃ enaṃ seyyathidaṃ iccevamādīni padapūraṇāni.</p>
- <p class="bodytext">Tattha – <span class="bld">atha</span>iti pañhā’nantariyā’dhikārādīsu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khalu</span>iti paṭisedhā’vadhāraṇa pasiddhīsu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vata</span>iti ekaṃsa khedā’nukampasaṅkappesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atho</span>iti anvādese ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hi</span>iti <a name="M0.0133"></a> hetu avadhāraṇesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tu</span>iti visesa hetu nivattanādīsu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pana</span>iti visesepi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Have, ve</span>iccete <span class="bld">e</span>kaṃsatthepi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Haṃ</span>iti visāda sambhamesupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathida</span>nti taṃ katamanti atthepi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthapūraṇaṃ</span> duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ, avibhattiyuttañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi sakkā labbhā</span> iccete paṭhamāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvuso ambho hambho re are hare je</span>iccete āmantane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Divā bhiyyo namo</span> iccete paṭhamāyaṃ, dutiyāyañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sayaṃ sāmaṃ saṃ sammā kinti</span> iccete tatiyatthe, <span class="bld">soto dhā</span>paccayantā ca. Suttaso padaso aniccato dukkhato ekadhā dvidhā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tave tuṃ</span>paccayantā catutthiyā, kātave dātave kātuṃ kāretuṃ dātuṃ dāpetuṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So to</span>paccayantā pañcamiyatthe, dīghaso oraso rājato vā corato vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">To</span> sattamyatthepi, <span class="bld">trathā</span>dipaccayantā ca. Ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato sīsato aggato mūlato yatra yattha yahiṃ tatra tattha tahiṃ tahaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho tiriyaṃ</span> <span class="bld">sammukhā</span> <a name="M0.0134"></a> <span class="bld">parammukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā ajjhattaṃ bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca</span> iccete sattamiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampati āyati ajja aparajju parajja suve sve parasuve hiyyo pare sajju sāyaṃ pāto kālaṃ kallaṃ divā nattaṃ niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ purā yadā tadā kadā</span> iccādayo kālasattamiyā. Iti vibhattiyuttāni.</p>
- <p class="bodytext">Avibhattiyuttesu ca <span class="bld">appeva appevanāma nu</span> iccete saṃsayatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃ</span>iccete ekaṃsatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>iti avadhāraṇe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaccinu’kinnunanukathaṃ kiṃsu kiṃ</span>iccete pucchanatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ iti itthaṃ</span> iccete nidassane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span> hetu vākyaparisamattīsu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva</span> iccete paricchedanatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ āma sādhu</span> iti sampaṭicchanatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā tathā yatheva tatheva evaṃ evameva evamevaṃ evampi yathāpi seyyathāpi seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma tathānāma yathāhi tathāhi yathācatathāca</span> iccete paṭibhāgatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span>iti <a name="M0.0135"></a> yoggatā vicchā padatthānativattanidassanesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span>iti upadesa pañhādīsu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpi</span>iti anuggahatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aho</span>iti garaha pasaṃsana patthanesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāma</span>iti garaha pasaṃsana saññā pañhesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu</span>iti pasaṃsana yācanesu ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iṅgha handa</span> iccete codanatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu suṭṭhu evameta</span>nti anumodane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kira</span>iti anussavaṇa assaddheyyesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nūna</span>iti anumānā’nussaraṇa parivitakkanesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kasmā</span>iti kāraṇapucchane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmā tasmā tathāhi tena</span> iccete kāraṇacchedanatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saha saddhiṃ samaṃ amā</span>iti samakriyāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vinā rite</span>iti vippayoge.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānā puthu</span> bahuppakāre.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puthu visuṃ</span> asaṅghāte ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duṭṭhu ku</span> jigucchāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puna</span> appaṭhame.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathañci</span> kicchatthe ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhā kkhattuṃ sakiñca</span> saṅkhyāvibhāge.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Īsakaṃ</span> <a name="M0.0136"></a> appatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṇikaṃ</span> mandatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khippaṃ araṃ lahu ā</span>suṃ <span class="bld">tuṇṇaṃ aciraṃ</span> sīghatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ciraṃ cirassaṃ</span> dīghakāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ce yadi</span> saṅkāvaṭṭhāne.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhuvaṃ</span> thirāvadhāraṇesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hā</span> visāde.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṇhī</span> abhāsane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sacchi</span> paccakkhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Musā micchā alikaṃ</span> asacce.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suvatthi</span> āsīsatthe iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuna tvāna tvā</span>paccayantā ussukkanatthe bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā – passituna passiya passitvāna passitvā disvā disvānadassetvā dātuna datvāna datvā upādāya dāpetvā viññāpetvā viceyya vineyya nihacca samecca apecca upecca ārabbha āgamma iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ nāmākhyātopasaggavinimuttaṃ yadabyayalakkhaṇaṃ, taṃ sabbaṃ nipātapadanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Muttaṃ padattayā yasmā, tasmā nipatatyantarā;</p>
- <p class="gathalast">Nepātikanti taṃ vuttaṃ, yaṃ abyaya salakkhaṇa’’nti.</p>
- <p class="centered">Nepātikapadaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca, napuṃsakamathāparaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tiliṅgañca aliṅgañca, nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.</p>
- <p class="centered">Iti padarūpasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.</p>
- <p class="chapter">3. Kārakakaṇḍa</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0137"></a> vibhattīnamatthabhedā vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena, ekattādivasena ca vibhajantīti <span class="bld">vibhattiyo,</span> syādayo. Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kasmiṃ atthe paṭhamā?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para283"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">Liṅgatthe paṭhamā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgassa attho <span class="bld">liṅgattho</span>. Ettha ca līnaṃ aṅganti liṅgaṃ, apākaṭo avayavo, purisotiādīnañhi pakatippaccayādivibhāgakappanāya nipphāditānaṃ saddappatirūpakānaṃ nāmikapadānaṃ paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpaṃ apākaṭattā, avayavattā ca liṅganti vuccati. Atha vā visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātena tividhaliṅgena sahitatthassa, tabbinimuttassupasaggādīnamatthassa ca līnassa gamanato, liṅganato vā liṅganti anvatthanāmavasena vā ‘‘dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’’nti vacanato parasamaññāvasena vā liṅganti idha pāṭipadikāparanāmadheyyaṃ <span class="bld">syā</span>divibhatyantapadapakatirūpameva vuccatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgassattho nāma pabandhavisesākārena pavattamāne rūpādayo upādāya paññāpīyamāno tadaññānaññabhāvena anibbacanīyo samūhasantānādibhedo upādāpaññattisaṅkhāto ghaṭapaṭādivohārattho ca pathavīdhātuphassādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ <a name="M0.0138"></a> kāladesādibhedabhinnānaṃ vijātiyavinivatto sajātiyasādhāraṇo yathāsaṅketamāropasiddho tajjāpaññattisaṅkhāto kakkhaḷattaphusanādisāmaññākāro ca.</p>
- <p class="bodytext">So pana kammādisaṃsaṭṭho, suddho cāti duvidho. Tattha kammādīsu dutiyādīnaṃ vidhīyamānattā kammādisaṃsaggarahito liṅgasaṅkhyāparimāṇayutto, tabbinimuttupasaggādipadatthabhūto ca suddho saddattho idha <span class="bld">liṅgattho</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana ākhyātakitakataddhitasamāsehi vutto kammādisaṃsaṭṭho attho, sopi dutiyādīnaṃ puna attanā vattabbassa atthavisesassābhāvena avisayattā, liṅgatthamattassa sambhavato ca paṭhamāyeva visayo.</p>
- <p class="bodytext">Hoti cettha –</p>
- <p class="gatha1">Paṭhamāvupasaggatthe, kesañcatthe nipātasaddānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Liṅgādike ca suddhe-bhihite kammādiatthepi.</p>
- <p class="bodytext">Saliṅge tāva – eso puriso, ete purisā, esā kaññā, etā kaññāyo, etaṃ cittaṃ, etāni cittāni.</p>
- <p class="bodytext">Sasaṅkhye – eko dve.</p>
- <p class="bodytext">Saparimāṇe – doṇo khārī āḷhakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgādivinimutte sattāmatte – ca vā ha ahaṃ atthi sakkālabbhā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Liṅgatthe paṭhamā’’ti adhikicca ‘‘ālapane cā’’ti ālapanatthe ca paṭhamā, abhimukhaṃ katvā lapanaṃ ālapanaṃ, āmantanaṃ avhānanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca āmantanaṃ nāma pageva laddhasarūpassa saddena abhimukhīkaraṇaṃ, katābhimukho pana ‘‘gacchā’’tiādinā nayena kriyāya <a name="M0.0139"></a> yojīyati, tasmā āmantanasamaye kriyāyogābhāvato idaṃ kārakavohāraṃ na labhati.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddenābhimukhīkāro, vijjamānassa vatthuno;</p>
- <p class="gathalast">Āmantanaṃ vidhātabbe, natthi ‘rājā bhave’tida’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Bho purisa ehi, bho purisā vā, bhavanto purisā etha.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ atthe dutiyā?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para284"></a><span class="paranum">284</span>. <span class="bld">Kammatthe dutiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammatthe liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Anabhihite evāyaṃ, ‘‘kammani dutiyāyaṃ tto’’ti vacanañcettha ñāpakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ kammaṃ?</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yena vā kayirate taṃ karaṇa’’nti ito ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Yaṃ karoti taṃ kammaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ vā karoti, yaṃ vā vikaroti, yaṃ vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ kammasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Idha liṅgakālavacanamatantaṃ. Karīyatīti <span class="bld">kammaṃ</span>. Tattha kārakaṃ, sādhakaṃ kriyānipphattiyā kāraṇamuccate, taṃ pana <span class="bld">kārakaṃ</span> chabbidhaṃ kammaṃ kattā karaṇaṃ sampadānamapādānamokāso cāti. Tattha sabhāvato, parikappato vā kammādimhi satiyeva kriyābhāvato kammādīnaṃ channampi kārakavohāro siddhova hoti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ <a name="M0.0140"></a> pana <span class="bld">kammaṃ</span> tividhaṃ nibbattanīyaṃ vikaraṇīyaṃ pāpaṇīyañcāti. Yathā – mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati. Ghaṭaṃ karoti devadatto, kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ keyūraṃ, kaṭakaṃ vā karoti, vīhayo lunāti. Devadatto nivesanaṃ pavisati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, paṇḍite payirupāsati.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nibbattivikatippatti-bhedena tividhaṃ mataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kattu kriyābhigammaṃ taṃ, sukhaṅgāraṃ nivesana’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca icchitānicchitakathitākathitādibhedamanapekkhitvā sabbasaṅgāhakavasena ‘‘yaṃ karoti taṃ kamma’’nti vuttattā, atthantaravikappanavādhikārato ca sabbattha imināva kammasaññā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anicchitakammaṃ</span> yathā – kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati, gāmaṃ gacchanto rukkhamūlaṃ upagacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akathitakammaṃ</span> yathā – yaññadattaṃ kambalaṃ yācate brāhmaṇo. Ettha hi ‘‘kambala’’miti kathitakammaṃ dvikammikāya yācanakriyāya pattumicchitatarattā. ‘‘Yaññadatta’’miti appadhānattā akathitakammaṃ. Tathā samiddhaṃ dhanaṃ bhikkhate, ajaṃ gāmaṃ nayati, parābhavantaṃ purisaṃ, mayaṃ pucchāma gotamaṃ, bhagavā bhikkhū etadavoca iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhihitakamme</span> pana na hoti, yathā – kaṭo karīyate devadattena, sugatena desito dhammo, yaññadatto kambalaṃ yācīyate brāhmaṇena iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dutiyā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para286"></a><span class="paranum">286</span>. <span class="bld">Gati <a name="M0.0141"></a> buddhi bhuja paṭha hara kara sayādīnaṃ kārite vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu sappa</span> gatimhi, <span class="bld">budha</span> bodhane, <span class="bld">budha</span> avagamane vā, <span class="bld">bhuja</span> pālanabyavaharaṇesu, <span class="bld">paṭha</span> byattiyaṃ vācāyaṃ, <span class="bld">hara</span> haraṇe, <span class="bld">kara</span> karaṇe, <span class="bld">si</span> saye iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ payoge kārite sati payojjakakattubhūte kammani liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti vā. Niccasampatte vikappatthoyaṃ, tena tassa pakkhe tatiyā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yo koci puriso gāmaṃ gacchati, tamañño payojayati. Puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati, purisena vā gāmaṃ gamayati. Evaṃ sissaṃ dhammaṃ bodheti ācariyo, mātā puttaṃ bhojanaṃ bhojayati, sissaṃ dhammaṃ pāṭheti ācariyo, puriso purisaṃ bhāraṃ hāreti, tathā puriso purisaṃ kammaṃ kārayati, purisena vā kammaṃ kārāpayati, puriso purisaṃ sayāpayati. Evaṃ sabbattha kārite kattukammani dutiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kārite</span>ti kiṃ? Puriso gāmaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext">Abhihite na bhavati, purisena puriso gāmaṃ gamīyate, sisso dhammaṃ bodhīyate iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para287"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Kāladdhānamaccantasaṃyoge</span>.</p>
- <p class="bodytext">Accantaṃ nirantaraṃ saṃyogo<span class="bld">accantasaṃyogo</span>. Kāladdhānaṃ dabbaguṇakriyāhi accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācīhi liṅgehi dutiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāle</span> tāva – sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, māsaṃ sajjhāyati, tayo māse abhidhammaṃ desesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhāne</span> <a name="M0.0142"></a> – yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Accantasaṃyoge</span>ti kiṃ? Māse māse bhuñjati, yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpesi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Kammappavacanīyayutte</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammappavacanīyehi nipātopasaggehi yutte yoge sati liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kammaṃ pavacanīyaṃ yesaṃ te <span class="bld">kammappavacanīyā,</span> parasamaññāvasena vā anvādayo kammappavacanīyā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anu</span>saddassa lakkhaṇe, sahatthe, hīne ca kammappavacanīyasaññā vuttā. Yathā – pabbajitamanu pabbajiṃsu, nadimanvavasitā bārāṇasī, nadiyā saha avabaddhāti attho, anu sāriputtaṃ paññavā.</p>
- <p class="bodytext">Lakkhaṇādīsu ‘‘lakkhaṇi’tthambhūtakkhānabhāga vicchāsu pati pari anavo’’ti pati pari anūnaṃ kammappavacanīyasaññā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkhaṇe</span> sūriyuggamanaṃ pati dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ pari, rukkhaṃ anu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthambhūtakkhāne</span> sādhu devadatto mātaraṃ pati, mātaraṃ pari, mātaraṃ anu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāge</span> yadettha maṃ pati siyā, maṃ pari, maṃ anu, taṃ dīyatu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vicchāyoge</span> <a name="M0.0143"></a> atthamatthaṃ pati saddo nivisati, rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari, rukkhaṃ rukkhaṃ anu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abhirabhāge’’ti abhissa bhāgavajjitesu lakkhaṇādīsu kammappavacanīyasaññā vuttā. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato, sādhu devadatto mātaraṃ abhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nipāte</span> dhi brāhmaṇassa hantāra miccevamādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para289"></a><span class="paranum">289</span>. <span class="bld">Kvaci dutiyā chaṭṭhīnamatthe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Chaṭṭhīnaṃ atthe kvaci dutiyāvibhatti hoti. Antarāabhito parito pati paṭibhātiyoge ayaṃ. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno, rājagahassa ca nāḷandāya ca majjheti attho. Abhito gāmaṃ vasati, parito gāmaṃ vasati, nadiṃ nerañjaraṃ pati, nerañjarāya nadiyā samīpeti attho. Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, upamā maṃ paṭibhāti, upamā mayhaṃ upaṭṭhahatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci dutiyā, atthe’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Tatiyāsattamīnañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyāsattamīnamatthe ca kvaci liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyatthe</span> sace maṃ nālapissati, tvañca maṃ nābhibhāsasi, vinā saddhammaṃ kuto sukhaṃ, upāyamantarena na atthasiddhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamiyatthe</span> <a name="M0.0144"></a>– kāle, upānvajjhāvasassa payoge, adhisiṭṭhāvasānaṃ payoge, tappānacāre ca dutiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāle</span> tāva – pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā. Imaṃ rattiṃ cattāro mahārājāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upā</span>dipubbassa <span class="bld">vasa</span>dhātussa payoge – gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, vihāraṃ adhivasati, gāmaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati. Tathā pathaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, gāmaṃ ajjhāvasati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tappānacāresu</span> – nadiṃ pivati, gāmaṃ carati iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ atthe tatiyā?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Karaṇe tatiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ karaṇaṃ?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para292"></a><span class="paranum">292</span>. <span class="bld">Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yena vā kattā upakaraṇabhūtena vatthunā kriyaṃ abyavadhānena karoti, yena vā vikaroti, yena vā pāpuṇāti, taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Karīyate anenāti <span class="bld">karaṇaṃ,</span> ettha ca satipi sabbakārakānaṃ kriyāsādhakatte ‘‘yena vā kayirate’’ti visesetvā vacanaṃ kattūpakaraṇabhūtesu kārakesu sādhakatamasseva gahaṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca <a name="M0.0145"></a></p>
- <p class="gatha1">‘‘Yassa sabbavisesena, kriyāsaṃsiddhihetutā;</p>
- <p class="gathalast">Sambhāvīyati taṃ vuttaṃ, karaṇaṃ nāma kāraka’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ pana duvidhaṃ ajjhattika bāhiravasena.</p>
- <p class="bodytext">Yathā – hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāya. Dattena vīhayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tatiyā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Kattari ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kattari ca kārake liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti. Caggahaṇena itthambhūtalakkhaṇe, kriyāpavagge, pubbasadisasamūnattha kalaha nipuṇa missaka sakhilatthādiyoge, kāladdhānesu, paccattakammatthapañcamiyatthādīsu ca tatiyā.</p>
- <p class="bodytext">Ko ca kattā?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para294"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Yo karoti sa kattā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yo kriyaṃ attappadhāno hutvā karoti, so kattusañño hoti.</p>
- <p class="bodytext">So tividho suddhakattā hetukattā kammakattāti. Tattha yo sayameva kriyaṃ karoti, so <span class="bld">suddhakattā</span>. Yo aññaṃ kātuṃ samatthaṃ akarontaṃ kammaṃ niyojeti, so <span class="bld">hetukattā,</span> yathā – gantuṃ samattho devadatto, tamañño payojeti ‘‘gamayati devadatta’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana tattha tattha gacchati devadatto, tamañño payojayati ‘‘gamayati devadatta’’nti hetvatthanidassanaṃ, tampi sāmatthiyadassanavasena <a name="M0.0146"></a> vuttanti gahetabbaṃ. Aññathā yadi sayameva gacchati, kiṃ tattha payojakabyāpārena akarontaṃ balena kārayati, pāsāṇaṃ uṭṭhāpayatītiādikañca na sijjheyya.</p>
- <p class="bodytext">Ettha pana</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kattā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para293"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Yo kāreti sa hetu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yo kattāraṃ kāreti, so hetusañño hoti, kattā cāti hetukattusaññā.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana parassa kriyaṃ paṭicca kammabhūtopi sukarattā sayameva sijjhanto viya hoti, so <span class="bld">kammakattā</span> nāma, yathā – sayaṃ karīyate kaṭo, sayameva paccate odanoti.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca</p>
- <p class="gatha1">‘‘Attappadhāno kiriyaṃ, yo nibbatteti kārako;</p>
- <p class="gathalast">Appayutto payutto vā, sa kattāti pavuccati.</p>
- <p class="gatha1">Hetukattāti kathito,</p>
- <p class="gatha2">Kattuno yo payojako;</p>
- <p class="gatha3">Kammakattāti sukaro,</p>
- <p class="gathalast">Kammabhūto kathīyate’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘saṃyogo jāyate’’tiādīsu kathaṃ pure asato jananakriyāya kattubhāvosiyāti? Vuccate – lokasaṅketasiddho hi saddappayogo, avijjamānampi hi loko saddābhidheyyatāya vijjamānaṃ viya gahetvā voharati<a name="M0.0147"></a>, vikappabuddhigahitākāroyeva hi saddenābhidhīyate, na tu vatthusabhāvo, aññathā sutamayañāṇenapi paccakkhena viya vatthusabhāvasacchikaraṇappasaṅgo ca musāvāda kudiṭṭhivādādīnamabhāvappasaṅgo ca siyā, tasmā buddhiparikappitapaññattivasenapi saddappavatti hotīti asato saṃyogādissapi hoteva jananakriyāya kattukārakatāti.</p>
- <p class="bodytext">Yathāha</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vohāravisayo saddo, nekantaparamatthiko;</p>
- <p class="gathalast">Buddhisaṅkappito attho, tassatthoti pavuccati.</p>
- <p class="gatha1">Buddhiyā gahitattā hi, saṃyogo jāyate iti;</p>
- <p class="gathalast">Saṃyogo vijjamānova, kattā bhavati jātiyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tatra <span class="bld">tatiyā</span> jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro, buddhena bodhito loko, saddhehi kārito vihāro.</p>
- <p class="bodytext">Abhihite na bhavati. Kaṭaṃ karoti devadatto, kāreti vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthambhūtassa lakkhaṇe</span> – sā bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭivissakānaṃ ujjhāpesi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍakena paribbājakamaddakkhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apavagge</span> – ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi, navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi, yojanena adhītaṃ byākaraṇaṃ, <span class="bld">kriyāpavaggo</span>ti kriyāya āsuṃ pariniṭṭhāpanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbādiyoge</span> <a name="M0.0148"></a>– māsena pubbo, pitarā sadiso, mātarā samo, kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, ācārena nipuṇo, vācāya nipuṇo, guḷena missakaṃ, tilena missakaṃ, vācāya sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, pitarā tulyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāladdhānesu</span> – māsena bhuñjati, yojanena gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccatte</span> – attanāva attānaṃ sammannati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammatthe</span> – tilehi khette vapati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcamiyatthe</span> – sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para296"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Sahādiyoge ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saha saddhiṃ samaṃ nānā vinā alaṃ ki</span>miccevamādīhi yoge liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti, <span class="bld">ca</span>saddena sahatthepi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saha</span>saddena yogo kriyā guṇa dabba samavāye sambhavati. Yathā – vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, antevāsikasaddhivihārikehi saha ācariyupajjhāyānaṃ lābho, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, saṅgho vināpi gaggena uposathaṃ kareyya, alaṃ te idha vāsena, kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahatthe</span> <a name="M0.0149"></a>– devadatto rājagahaṃ pāvisi kokālikena pacchāsamaṇena, dukkho bālehi saṃvāso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Hetvatthe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yoga</span>ggahaṇamihānuvattate, hetvatthe, hetvatthappayoge ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kismiñci phale diṭṭhasāmatthiyaṃ kāraṇaṃ hetu, soyeva attho, tasmiṃ hetvatthe, annena vasati, dhammena vasati, vijjāya vasati.</p>
- <p class="gatha1">Na jaccāvasalo hoti,</p>
- <p class="gatha2">Na jaccā hoti brāhmaṇo;</p>
- <p class="gatha3">Kammunā vasalo hoti,</p>
- <p class="gathalast">Kammunā hoti brāhmaṇo.</p>
- <p class="bodytext">Dānena bhogavā, ācārena kulī.</p>
- <p class="gatha1">Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;</p>
- <p class="gathalast">Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetvatthappayoge</span> – kena nimittena, kena payojanena, kenaṭṭhena, kena hetunā vasati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Sattamyatthe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sattamyatthe ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kāladdhānadisādesādīsu cāyaṃ. Tena samayena, tena kālena, kālena dhammassavaṇaṃ, so vo mamaccayena satthā, māsena bhuñjati, yojanena dhāvati. Puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako, pacchimena virūpakkho, uttarena <a name="M0.0150"></a> kasivanto janoghamaparena ca, yena bhagavā tenupasaṅkami iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Yenaṅgavikāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yena byādhimatā aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate, tattha tatiyāvibhatti hoti. Ettha ca aṅgamassa atthīti <span class="bld">aṅgaṃ,</span> sarīraṃ. Akkhinā kāṇo, hatthena kuṇī, pādena khañjo, piṭṭhiyā khujjo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para300"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Visesane ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Visesīyati visesitabbaṃ anenāti <span class="bld">visesanaṃ,</span> gottādi. Tasmiṃ gottanāmajātisippavayoguṇasaṅkhāte visesanatthe tatiyāvibhatti hoti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">pakati</span>ādīhi ca. Gottena gotamo nātho.</p>
- <p class="gatha1">Sāriputtoti nāmena, vissuto paññavā ca so;</p>
- <p class="gathalast">Jātiyā khattiyo buddho, loke appaṭipuggalo.</p>
- <p class="gatha1">Tadahu pabbajito santo, jātiyā sattavassiko;</p>
- <p class="gathalast">Sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.</p>
- <p class="bodytext">Sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, vijjāya sādhu, paññāya sādhu, tapasā uttamo, suvaṇṇena abhirūpo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakati</span>ādīsu – pakatiyā abhirūpo, yebhuyyena mattikā, samena dhāvati, visamena dhāvati, dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, sahassena assake kiṇāti iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ atthe catutthī?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Sampadāne</span> <a name="M0.0151"></a> <span class="bld">catutthī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sampadānakārake liṅgamhā catutthīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kiñca sampadānaṃ?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para302"></a><span class="paranum">302</span>. <span class="bld">Yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yassa vā dātukāmo, yassa vā rocate, yassa vā dhārayate, taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti. Sammā padīyate assāti <span class="bld">sampadānaṃ,</span> paṭiggāhako.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ pana tividhaṃ diyyamānassānivāraṇajjhesanānumativasena. Yathā – buddhassa pupphaṃ yajati, bodhirukkhassa jalaṃ dadāti. <span class="bld">Ajjhesane</span> – yācakānaṃ dhanaṃ dadāti. <span class="bld">Anumatiyaṃ</span> – bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.</p>
- <p class="bodytext">Yathāha</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anirākaraṇārādha-nābbhanuññavasena hi;</p>
- <p class="gathalast">Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ, rukkha yācaka bhikkhavo’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dātukāmo</span>ti kiṃ? Rañño daṇḍaṃ dadāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rocanā</span>dīsu pana – samaṇassa rocate saccaṃ, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, yassāyasmato khamati, devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayate yaññadatto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sampadānaṃ, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para303"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Silāgha hanu ṭhā sapa dhāra piha kudha duhi ssāsūya rādhikkha paccāsuṇa anupatigiṇapubbakattārocanatthatadattha tumatthālamattha maññānādarappāṇini gatyatthakammani āsisattha sammuti bhiyyasattamyatthesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Catuppadamidaṃ<a name="M0.0152"></a>. <span class="bld">Silāgha</span> katthane, <span class="bld">hanu</span> apanayane, <span class="bld">ṭhā</span> gatinivattimhi, <span class="bld">sapa</span> akkose, <span class="bld">dhara</span> dhāraṇe, <span class="bld">piha</span> icchāyaṃ iccetesaṃ dhātūnaṃ payoge, <span class="bld">kudha</span> kope, <span class="bld">duha</span> jighaṃsāyaṃ, <span class="bld">issa</span> issāyaṃ, <span class="bld">usūya</span> dosāvikaraṇe iccetesaṃ tadatthavācīnañca dhātūnaṃ payoge ca <span class="bld">rādha</span> hiṃsāsaṃrādhesu, <span class="bld">ikkha</span> dassanaṅkesūti imesaṃ payoge ca <span class="bld">pati ā</span>pubbassa <span class="bld">su</span> savaṇeti imassa ca <span class="bld">anupati</span>pubbassa <span class="bld">ge</span>saddeti imassa ca pubbakattā ca ārocanatthappayoge, tadatthe, tumatthe, alamatthappayoge ca maññatippayoge anādare appāṇini ca gatyatthānaṃ kammani ca āsisatthappayoge ca sammuti bhiyyappayogesu ca sattamyatthe cāti taṃ kammādikārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti, <span class="bld">ca</span>saddaggahaṇena pahiṇatikappati pahoti upamāñjalikaraṇa phāsu atthaseyyappabhutiyoge ca pure viya catutthī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Silāghādippayoge</span> tāva – buddhassa silāghate. Upajjhāyassa silāghate, thometīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Hanute mayhameva, hanute tuyhameva, apalapatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Upatiṭṭheyya sakyaputtānaṃ vaḍḍhakī, ettha ca upaṭṭhānaṃ nāma upagamanaṃ. Bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya.</p>
- <p class="bodytext">Tuyhaṃ sapate, mayhaṃ sapate, ettha ca <span class="bld">sapanaṃ</span> nāma saccakaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhārayatippayoge</span> dhanikoyeva sampadānaṃ, suvaṇṇaṃ te dhārayate, iṇaṃ dhārayatīti attho. Tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pihappayoge</span> <a name="M0.0153"></a> icchitoyeva, devāpi tassa pihayanti tādino, devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ, patthentīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kodhādiatthānaṃ payoge</span> yaṃ pati kopo, tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dubbhati.</p>
- <p class="bodytext">Titthiyā issanti samaṇānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti, kā usūyā vijānataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rādhikkhappayoge</span> yassa vipucchanaṃ kammavikhyāpanatthaṃ, <span class="bld">vā</span>dhikārato dutiyā ca. Ārādho me rañño, rañño aparajjhati, rājānaṃ vā aparajjhati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, kyāhaṃ ayye aparajjhāmi vā.</p>
- <p class="bodytext">Āyasmato upālittherassa upasampadāpekkho upatisso, āyasmantaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccāsuṇa anupatigiṇānaṃ pubbakattā ca</span> suṇotissa dhātussa paccāyoge, giṇassa ca anupatiyoge pubbassa kammuno yo kattā, so sampadānasañño hoti. Yathā – bhagavā bhikkhū etadavoca, ettha ‘‘bhikkhū’’ti akathitakammaṃ, ‘‘eta’’nti kathitakammaṃ, pubbassa vacanakammassa kattā bhagavā. Bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, āsuṇanti buddhassa bhikkhū, tathā bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti, tassa bhikkhuno jano anugiṇāti, tassa bhikkhuno jano patigiṇāti, sādhukāradānādinā taṃ ussāhayatīti attho.</p>
- <p class="gatha1">Yo vadeti sa kattāti, vuttaṃ kammanti vuccati;</p>
- <p class="gathalast">Yo paṭiggāhako tassa, sampadānaṃ vijāniyāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārocanatthappayoge</span> <a name="M0.0154"></a> yassa āroceti, taṃ sampadānaṃ. Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave, āmantayāmi te mahārāja, āmanta kho taṃ gacchāmāti vā. Ettha ca <span class="bld">ārocana</span>saddassa kathanappakāratthattā desanatthādippayogepi catutthī. Dhammaṃ vo desessāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadatthe</span> sampadānasaññā, catutthī ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ato, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Āya catutthekavacanassa tu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantato liṅgamhā parassa catutthekavacanassa <span class="bld">āyā</span>deso hoti vā, saralopādi.</p>
- <p class="bodytext">Buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, ūnassa pāripūriyā, atthāya hitāya sukhāya saṃvattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tumatthe</span> – lokānukampāya, lokamanukampitunti attho. Tathā phāsuvihārāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alaṃ</span>saddassa atthā arahapaṭikkhepā. <span class="bld">Arahatthe</span> – alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa, akkhadhutto purisapuggalo nālaṃ dārabharaṇāya, alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkhepe</span> <a name="M0.0155"></a>– alaṃ te idha vāsena, alaṃ me hiraññasuvaṇṇena, kiṃ me ekena tiṇṇena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ tettha catumaṭṭhassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maññatippayoge anādare appāṇini</span> kammaniyeva – kaṭṭhassa tuvaṃ maññe, kaḷiṅgarassa tuvaṃ maññe, jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anādare</span>ti kiṃ? Suvaṇṇaṃ taṃ maññe. <span class="bld">Appāṇinī</span>ti kiṃ? Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gatyatthakammani vā</span>dhikārato dutiyā ca. Appo saggāya gacchati, appo saggaṃ gacchati, nibbānāya vajantiyā, mūlāya paṭikasseyya, mūlaṃ paṭikasseyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsīsanatthe āyubhaddakusalā</span>diyogeyeva, āyasmato dīghāyu hotu, ‘‘totitā sasmiṃnāsū’’ti <span class="bld">ntu</span>ssa savibhattissa <span class="bld">to</span> ādeso. Bhaddaṃ bhavato hotu, kusalaṃ bhavato hotu, anāmayaṃ bhavato hotu, sukhaṃ bhavato hotu, atthaṃ bhavato hotu, hitaṃ bhavato hotu, svāgataṃ bhavato hotu, sotthi hotu sabbasattānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammutippayoge</span> – sādhu sammuti me tassa bhagavato dassanāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhiyyappayoge</span> bhiyyoso mattāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamiyatthe āvikaraṇa pātubhavanā</span>diyoge – tuyhañcassa āvikaromi, tassa me sakko pāturahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena <a name="M0.0156"></a> pahiṇādikriyāyoge, phāsuādināmapayoge ca – tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo, ekassa dinnaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahoti, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi. Tathā tassa phāsu hoti, lokassattho, maṇinā me attho, seyyo me attho iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catutthī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para305"></a><span class="paranum">305</span>. <span class="bld">Namoyogādīsvapi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Namo</span>saddayoge, <span class="bld">sotthisvāgatādī</span>hi ca yoge liṅgamhā catutthīvibhatti hoti. Namo te buddha vīratthu, namo karohi nāgassa, namatthu buddhānaṃ, namatthu bodhiyā, sotthi pajānaṃ, svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāle, bhavissatī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Bhāvavācimhi catutthī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvavācimhi catutthīvibhatti hoti bhavissatikāle. Bhavanaṃ <span class="bld">bhāvo</span>. Paccissate, pacanaṃ vā pāko, pākāya vajati, pacituṃ gacchatīti attho. Evaṃ bhogāya vajati iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ atthe pañcamī?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Apādāne pañcamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kimapādānaṃ?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Yasmādapeti</span> <a name="M0.0157"></a> <span class="bld">bhayamādatte vā tadapādānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā vā avadhito apeti, yasmā vā bhayahetuto bhayaṃ bhavati, yasmā vā akkhātārā vijjaṃ ādadāti, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti. Apanetvā ito ādadātīti <span class="bld">apādānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ pana tividhaṃ visayabhedena niddiṭṭhavisayaṃ, upāttavisayaṃ, anumeyyavisayañcāti.</p>
- <p class="bodytext">Apādānasaññāvisayassa kriyāvisesassa niddiṭṭhattā <span class="bld">niddiṭṭhavisayaṃ</span>. Yathā – gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘pāpā cittaṃ nivāraye, pāpā nivārentī’’tiādīsu yadipi kāyasaṃyogapubbakāpagamanaṃ natthi, tathāpi cittasaṃyogapubbakassa apagamanassa sambhavato iminā ca apādānasaññā.</p>
- <p class="bodytext">Yattha pana apagamanakriyaṃ upāttaṃ ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ <span class="bld">upāttavisayaṃ</span>. Yathā – valāhakā vijjotate vijju, kusūlato pacatīti. Ettha ca ‘‘valāhakā nikkhamma, kusūlato apanetvā’’ti ca pubbakriyā ajjhāharīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anumeyyavisayaṃ</span> yathā – māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpā. Ettha hi kenaci guṇena ukkaṃsīyantīti anumeyyova kriyāviseso. Idha pana <span class="bld">dūrantikā</span>disutte <span class="bld">vibhatta</span>ggahaṇena apādānasaññā.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca</p>
- <p class="gatha1">‘‘Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci, upāttavisayaṃ tathā;</p>
- <p class="gathalast">Anumeyyavisayañcāti, apādānaṃ tidhā mata’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Tadeva <a name="M0.0158"></a> calācalavasena duvidhampi hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Calaṃ</span> yathā – dhāvatā hatthimhā patito aṅkusadhārī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Acalaṃ</span> yathā – pabbatā otaranti vanacarā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhayahetumhi</span> – corā bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyatī bhayaṃ, pāpato uttasati, <span class="bld">akkhātari</span> – upajjhāyā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīte, ācariyato suṇāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Apādāna’’nti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Dhātunāmānamupasaggayogādīsvapi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātavo ca nāmāni ca <span class="bld">dhātunāmāni,</span> tesaṃ avihitalakkhaṇānaṃ dhātunāmānaṃ payoge, upasaggayoge ca <span class="bld">ādi</span>saddena nipātayoge ca taṃyuttaṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātuppayoge</span> tāva – <span class="bld">parāji</span>yoge yo asayho, pabhūyoge pabhavo, janiyoge jāyamānassa pakati ca. Yathā – buddhasmā parājenti aññatitthiyā. Himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo, anavatattamhā mahāsarā pabhavanti, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo. Kāmato jāyatī soko, yasmā so jāyate gini, urasmā jāto putto, kammato jātaṃ indriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmappayoge aññatthitarā</span>dīhi yutte – nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhati, tato aññena kammena, tato itaraṃ, ubhato sujāto putto iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasaggayuttesu</span> <a name="M0.0159"></a> <span class="bld">apaparī</span>hi vajjanatthehi yoge, mariyādābhividhiatthe āyoge <span class="bld">pati</span>nā patinidhipatidānatthena yoge ca. Yathā – apasālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Tathā paripabbatā devo vassati, pabbataṃ vajjetvāti attho. <span class="bld">Mariyādāyaṃ</span> – āpabbatā khettaṃ. <span class="bld">Abhividhimhi</span> – ābrahmalokā saddo abbhuggacchati, brahmalokaṃ abhibyāpetvāti attho. <span class="bld">Patinidhimhi</span> – buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya ālapati temāsaṃ. <span class="bld">Patidāne</span> – ghatamassa telasmā pati dadāti, kanakamassa hiraññasmā pati dadāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nipātayuttesu rite nānā vinā</span>dīhi yoge – rite saddhammā kuto sukhaṃ labhati. Te bhikkhū nānākulā pabbajitā. Vinā saddhammā natthañño koci nātho loke vijjati. Ariyehi puthagevāyaṃ jano, yāva brahmalokā saddo abbhuggacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Api</span>ggahaṇena kammāpādānakārakamajjhepi pañcamī kāladdhānehi, pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako, ito pakkhasmā migaṃ vijjhatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ māsasmā bhuñjati bhojanaṃ, kosā vijjhati kuñjaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena <span class="bld">pabhutyā</span>diatthe, tadatthappayoge ca – yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto, yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ, yatvādhikaraṇamenaṃ, yato pabhuti, yato paṭṭhāya, tato paṭṭhāya iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para310"></a><span class="paranum">310</span>. <span class="bld">Rakkhaṇatthānamicchitaṃ</span><a name="M0.0160"></a>.</p>
- <p class="bodytext">Rakkhaṇatthānaṃ dhātūnaṃ payoge yaṃ icchitaṃ, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti, <span class="bld">ca</span>kārādhikārato anicchitañca. Rakkhaṇañcettha nivāraṇaṃ, tāyanañca. Kāke rakkhanti taṇḍulā, yavā paṭisedhenti gāvo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anicchitaṃ</span> yathā – pāpā cittaṃ <span class="bld">ni</span>vāraye, pāpānivārenti, rājato vā corato vā aggito vā udakato vā nānābhayato vā nānārogato vā nānāupaddavato vā ārakkhaṃ gaṇhantu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Icchita’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para311"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Yena vā’dassanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yena adassanamicchitaṃ antaradhāyantena, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti vā, antaradhānevāyaṃ. Upajjhāyā antaradhāyati sisso, nilīyatīti attho. Mātāpitūhi antaradhāyati putto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Jetavane antarahito. <span class="bld">Yenā</span>ti kiṃ? Yakkho tattheva antaradhāyati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para312"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">Dūrantikaddhakālanimmānatvālopadisāyogavibhattārappayoga suddhappamocana hetu vivittappamāṇa pubbayoga bandhana guṇavacana pañha kathanathokākattūsu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dūratthe, antikatthe, addhanimmāne, kālanimmāne, tvālope, disāyoge, vibhatte, āratippayoge, suddhatthappayoge, pamocanatthappayoge, hetvatthe, vivittatthappayoge, pamāṇatthe, pubbayoge, bandhanatthappayoge, guṇavacane<a name="M0.0161"></a>, pañhe, kathane, thokatthe, akattari ca yadavadhibhūtaṃ, hetukammādibhūtañca, taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti, <span class="bld">ca</span>saddena yathāyogaṃ dutiyā, tatiyā, chaṭṭhī ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>ttha ca dūrantikañca dūrantikatthañcāti <span class="bld">dūrantika</span>nti sarūpekasesaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ, tena dūrantikatthappayoge, tadatthe ca apādānasañño hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dūratthappayoge</span> tāva – kīvadūro ito naḷakāragāmo, tato have dūrataraṃ vadanti, gāmato nātidūre. Ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā. <span class="bld">Dūratthe</span> – dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antikatthappayoge</span> – antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā, gāmassa samīpanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyā, tatiyā ca, dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena āgato, dūrato gāmā āgatoti attho. Dūraṃ gāmena vā. Antikaṃ gāmaṃ āgato, antikaṃ gāmena vā, āsannaṃ gāmaṃ, āsannaṃ gāmena vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhakālanimmāne</span> nimmānaṃ nāma parimāṇaṃ, tasmiṃ gamyamāne – ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojanamatthake sāvatthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālanimmāne</span> – ito ekanavutikappamatthake vipassī bhagavā loke udapādi, ito vassasahassaccayena buddho loke uppajjissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tvāpaccayantassa lopo</span> nāma tadatthasambhavepi avijjamānatā, tasmiṃ tvālope kammādhikaraṇesu – pāsādā saṅkameyya, pāsādaṃ abhiruhitvā saṅkameyyāti attho<a name="M0.0162"></a>. Tathā hatthikkhandhā saṅkameyya, abhidhammā pucchanti, abhidhammaṃ sutvā vā, abhidhammā kathayanti, abhidhammaṃ paṭhitvā vā, āsanā vuṭṭhaheyya, āsane nisīditvā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disatthavācīhi yoge, disatthe</span> ca – ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, ito sā pacchimā disā, ito sā uttarā disā, avīcito uparibhavaggā, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā iccādi. <span class="bld">Disatthe</span> – puratthimato dakkhiṇatotiādi. Ettha pana sattamiyatthe <span class="bld">to</span>paccayopi bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhattaṃ</span> nāma sayaṃ vibhattasseva tadaññato guṇena vibhajanaṃ, tasmiṃ vibhatte – yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ. Kiñcāpi dānato sīlameva varaṃ, tato mayā sutā assutameva bahutaraṃ, sīlameva sutā seyyo. Chaṭṭhī ca, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āratippayogo</span> nāma viramaṇatthasaddappayogo. Tattha – asaddhammā ārati, virati pāpā, pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā paṭivirato, appaṭivirato musāvādā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhatthappayoge</span> – lobhanīyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho, mātito ca pitito ca suddho anupakkuṭṭho agarahito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamocanatthappayoge</span> <a name="M0.0163"></a>– parimutto dukkhasmāti vadāmi, mutto mārabandhanā, na te muccanti maccunā, muttohaṃ sabbapāsehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetvatthe,</span> sarūpekasesassa gahitattā hetvatthappayoge ca sabbanāmato – kasmā nu tumhaṃ daharā na mīyare, kasmā idheva maraṇaṃ bhavissati, kasmā hetunā, yasmā ca kammāni karonti, yasmā tiha bhikkhave, tasmā tiha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ, tasmā buddhosmi brāhmaṇa, yasmā kāraṇā, tasmā kāraṇā, kiṃ kāraṇā. Dutiyā, chaṭṭhī ca, kiṃ kāraṇaṃ, taṃ kissa hetu, kissa tumhe kilamatha.</p>
- <p class="bodytext">Kena hetunā, kena kāraṇena, yena midhekacce sattā, tena nimittena, tena vuttamiccādīsu ‘‘hetvatthe cā’’ti tatiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivittaṃ</span> nāma vivecanaṃ, tadatthappayoge – vivitto pāpakā dhammā, vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇatthe</span> tatiyā ca, āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca yojanaṃ candabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimapadeso.</p>
- <p class="bodytext">Dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā pamāṇikā kāretabbā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘smāhismiṃna’’miccādito ‘‘smā’’ti ca ‘‘so, vā’’ti ca vattamāne</p>
- <p class="bodytext"><a name="para313"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Dīghorehi</span><a name="M0.0164"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dīgha ora</span>icceteti <span class="bld">smā</span>vacanassa <span class="bld">so</span>ādeso hoti vā.</p>
- <p class="bodytext">Dīghaso, dīghamhā vā, [oraso, oramhā vā] tatiyā ca, yojanaṃ āyāmena, yojanaṃ vitthārena, yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamatthavācakena <span class="bld">pubba</span>saddena yogo <span class="bld">pubbayogo,</span> ettha ca <span class="bld">pubba</span>ggahaṇaṃ adisatthavuttino <span class="bld">pubbā</span>diggahaṇassupalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ, tena <span class="bld">parā</span>diyogepi. Yathā – pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbenāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā, dhātuliṅgehi parā paccayā, tato aparena samayena, tato uttarimpi iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bandhanatthappayoge</span> bandhanahetumhi iṇe pañcamī, tatiyā ca hoti, satasmā baddho naro raññā, satena vā baddho naro.</p>
- <p class="bodytext">Phalasādhanahetubhūtassa guṇassa vacanaṃ <span class="bld">guṇavacanaṃ,</span> tasmiṃ guṇavacane pañcamī, tatiyā ca, issariyā janaṃ rakkhati rājā, issariyena vā, sīlato naṃ pasaṃsanti, sīlena vā, paññāya vimuttimano iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhakathanesu</span> – kutosi tvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Ettha ca <span class="bld">kathanaṃ</span> nāma vissajjanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thokatthe asatvavacane</span> karaṇe tatiyā ca, thokā muccati, thokena muccati vā, appamattakā muccati, appamattakena vā, kicchā muccati, kicchena vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akattari</span> <a name="M0.0165"></a> <span class="bld">akārake ñāpakahetumhi</span> – kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā uppannaṃ hoti cakkhuviññāṇa, <span class="bld">na</span> tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ sabbattha sabbadā sabbesañca ekasadisabhāvāpattito.</p>
- <p class="gatha1">Hutvā abhāvato niccā, udayabbayapīḷanā;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhā avasavattittā, anattāti tilakkhaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pañcamī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para314"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Kāraṇatthe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Karoti attano phalanti <span class="bld">kāraṇaṃ,</span> kārakahetu [janakahetu], tasmiṃ kāraṇatthe ca pañcamīvibhatti hoti, vikappenāyaṃ, hetvatthe tatiyāya ca vihitattā, ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ atthe chaṭṭhī?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para315"></a><span class="paranum">315</span>. <span class="bld">Sāmismiṃ chaṭṭhī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ko ca sāmī?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para316"></a><span class="paranum">316</span>. <span class="bld">Yassa vā pariggaho taṃ sāmī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pariggayhatīti <span class="bld">pariggaho,</span> yo yassa pariggaho āyatto sambandhī, taṃ pati so attho sāmisañño hoti. <span class="bld">Vā</span>ggahaṇena sāmitabba rujādiyogepi.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0166"></a> ca kriyābhisambandhābhāvā na kārakatā sambhavati. Sāmibhāvo hi kriyākārakabhāvassa phalabhāvena gahito, tathā hi ‘‘rañño puriso’’ti vutte yasmā rājā dadāti, puriso ca patiggaṇhāti, tasmā ‘‘rājapuriso’’ti viññāyati. Evaṃ yo yassa āyatto sevakādibhāvena vā bhaṇḍabhāvena vā samīpa samūhāvayavavikāra kāriyaavatthā jāti guṇa kriyādivasena vā, tassa sabbassāpi so sambandhādhārabhūto visesanaṭṭhānī āgamīvasena tividhopi attho <span class="bld">sāmī</span> nāmāti gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kriyākārakasañjāto,</p>
- <p class="gatha2">Assedaṃ bhāvahetuko;</p>
- <p class="gatha3">Sambandho nāma so attho,</p>
- <p class="gathalast">Tattha chaṭṭhī vidhīyate.</p>
- <p class="gatha1">Pāratantyañhi sambandho,</p>
- <p class="gatha2">Tattha chaṭṭhī bhavetito;</p>
- <p class="gatha3">Upādhiṭṭhānā gamito,</p>
- <p class="gathalast">Na visesyādito tito’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visesanato</span> tāva – rañño purisoti, ettha ca rājā purisaṃ aññasāmito viseseti nivattetīti <span class="bld">visesanaṃ,</span> puriso tena visesīyatīti <span class="bld">visesitabbo,</span> evaṃ sabbattha visesitabbayoge visesanatova chaṭṭhī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇḍena sambandhe</span> – pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, etassa paṭivīso, bhikkhussa pattacīvaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samīpasambandhe</span> – ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samūhasambandhe</span> <a name="M0.0167"></a>– suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avayavasambandhe</span> – manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vikārasambandhe</span> – suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāriyasambandhe</span> – yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ phalaṃ vipāko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avatthāsambandhe</span> – khandhānaṃ pātubhāvo, khandhānaṃ jarā, khandhānaṃ bhedo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātisambandhe</span> – manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇasambandhe</span> – suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa, buddhassa guṇaghoso, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, sandhino vimokkho, tathāgatassa paññāpāramiṃ ārabbha, pubbacariyaṃ vā, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa upacayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kriyāsambandhe</span> – pādassa ukkhipanaṃ, pādassa avakkhepanaṃ vā, hatthassa samiñjanaṃ, pādānaṃ pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, dhātūnaṃyeva ṭhānaṃ, nisajjā, sayanaṃ vā. Tathā tassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, tassa pacchato, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa bali iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānito</span> <a name="M0.0168"></a>– yamedantassādeso, o avassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āgamito</span> – puthassāgamo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmiyoge</span> – devānamindo, migānaṃ rājā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tabba rujādiyoge</span> – mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikanditabbaṃ viravitabbaṃ, devadattassa rujati, tassa rogo uppajjati, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci, tatiyāsattamīna’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">Chaṭṭhī ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyāsattamīnamatthe kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yajassa karaṇe</span> – pupphassa buddhaṃ yajati, pupphena vā, ghatassa aggiṃ juhoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suhitatthayoge</span> – pattaṃ odanassa pūretvā, odanenāti attho. Imameva kāyaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tulyatthakimalamādiyoge</span> – pitussa tulyo, pitarā vā tulyo, mātu sadiso, mātarā sadiso vā, kiṃ tassa ca tuṭṭhassa, kiṃ tena tuṭṭhenāti attho. Alaṃ tassa ca tuṭṭhassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kattari kitappaccayayoge</span> – sobhanā kaccāyanassa kati, kaccāyanena vā, rañño sammato, raññā vā, evaṃ rañño <a name="M0.0169"></a> pūjito, rañño sakkato, rañño apacito, rañño mānito, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ, yesaṃ kāyagatāsati aparibhuttā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamiyatthe kusalādiyoge</span> – kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ, kusalo maggassa, kusalo amaggassa, santi hi bhante uḷārā yakkhā bhagavato pasannā, divasassa tikkhattuṃ, divase tikkhattuṃ vā, māsassa dvikkhattuṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci, chaṭṭhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para318"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">Dutiyāpañcamīnañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyāpañcamīnamatthe ca kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyatthe kammani kitakayoge</span> – tassa bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, pāpānaṃ akaraṇaṃ sukhaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo, acchariyo agopālakena gāvīnaṃ doho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā saricchādīnaṃ kammani</span> – mātu sarati, mātaraṃ sarati, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammappaccayā, puttassa icchati, puttamicchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karotissa</span> <a name="M0.0170"></a> <span class="bld">patiyatane ca</span> – patiyatanaṃ abhisaṅkhāro, udakassa patikurute, udakaṃ patikurute, kaṇḍassa patikurute, kaṇḍaṃ patikurute.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcamiyatthe parihānibhayatthayoge</span> – assavanatā dhammassa parihāyanti, kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ āsivisānaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Gambhīrañca kathaṃ kattā, kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, paresaṃ puññāni anumoditā, bujjhitā saccāni, kaṭaṃ kārako, pasavo ghātako.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">na niṭṭhādīsu ca</span> – sukhakāmī vihāraṃ kato, rathaṃ katavanto, rathaṃ katāvī, kaṭaṃ katvā, kaṭaṃ karonto, kaṭaṃ karāno, kaṭaṃ kurumāno iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Kasmiṃ atthe sattamī?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. <span class="bld">Okāse sattamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Okāsakārake sattamīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ko ca okāso?</p>
- <p class="bodytext"><a name="para320"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Yodhāro tamokāsaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ādhārīyati asminti <span class="bld">ādhāro,</span> adhikaraṇaṃ. Kattukammasamavetānaṃ nisajjapacanādikriyānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena yo ādhāro, taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kaṭe <a name="M0.0171"></a> nisīdati devadatto, thāliyaṃ odanaṃ pacati. Ettha hi devadattataṇḍulānaṃ kattukammānaṃ dhāraṇato taṃsamavetaṃ āsanapacanasaṅkhātaṃ kriyaṃ dhāreti nāma.</p>
- <p class="bodytext">So panāyamokāso catubbidho byāpiko opasilesiko sāmīpiko vesayikoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">byāpiko</span> nāma yattha sakalopi ādhārabhūto attho ādheyyena patthaṭo hoti, yasmiñca ādheyyabhūtaṃ kiñci byāpetvā tiṭṭhati, taṃ yathā – tilesu telaṃ atthi, khīlesu jalaṃ, dadhimhi sappīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Opasilesiko</span> nāma paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yattha upasilesena upagamo hoti, yasmiñca ādheyyo upasilissati allīyitvā tiṭṭhati, taṃ yathā – āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭesu udakaṃ atthi, dūre ṭhito, samīpe ṭhitoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmīpiko</span> nāma yattha samīpe samīpivohāraṃ katvā tadāyattavuttitādīpanatthaṃ ādhārabhāvo vikappīyati, taṃ yathā – gaṅgāyaṃ ghoso vasati, gaṅgāya samīpe vajo vasatīti attho. Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane, sāvatthiyā samīpeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vesayiko</span> nāma yattha aññatthābhāvavasena, desantarāvacchedavasena vā ādhārabhāvo parikappo, taṃ yathā – ākāse sakuṇā pakkhanti, bhūmīsu manussā caranti, jalesu macchā, pādesu patito, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Sabbopi <a name="M0.0172"></a> cāyamādhāro padhānavasena vā parikappitavasena vā kriyāya patiṭṭhā bhavatīti <span class="bld">okāso</span>tveva vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañcetaṃ</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kiriyā kattukammānaṃ,</p>
- <p class="gatha2">Yattha hoti patiṭṭhitā;</p>
- <p class="gatha3">‘Okāso’ti pavutto so,</p>
- <p class="gathalast">Catudhā byāpikādito.</p>
- <p class="gatha1">Byāpiko tilakhīrādi,</p>
- <p class="gatha2">Kaṭo opasilesiko;</p>
- <p class="gatha3">Sāmīpiko tu gaṅgādi,</p>
- <p class="gathalast">Ākāso visayo mato’’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Chaṭṭhī, sattamī’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para321"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">Sāmissarādhipatidāyādasakkhīpatibhūpasūtakusalehi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sāmī issara adhipati dāyāda sakkhipatibhū pasūta kusalaiccetehi yoge chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca. Ubhayatthaṃ vacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gavaṃ sāmi, gosu sāmi, gavaṃ issaro, gosu issaro, gavaṃ adhipati, gosu adhipati, gavaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gavaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gavaṃ patibhū, gosu patibhū, gavaṃ pasūto, gosu pasūto, gavaṃ kusalo, gosu kusalo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para322"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">Niddhāraṇe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Nīharitvā dhāraṇaṃ <span class="bld">niddhāraṇaṃ,</span> jāti guṇa kriyā nāmehi samudāyato ekadesassa puthakkaraṇaṃ, tasmiṃ niddhāraṇatthe gamyamāne <a name="M0.0173"></a> tato samudāyavāciliṅgamhā chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca.</p>
- <p class="bodytext">Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo, kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā, addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo, addhikesu dhāvanto sīghatamo, āyasmā ānando arahataṃ aññataro ahosi, arahantesu vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para323"></a><span class="paranum">323</span>. <span class="bld">Anādare ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Anādare gamyamāne bhāvavatā liṅgamhā chaṭṭhīvibhatti hoti, sattamī ca. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitūsu rudantesu pabbaji.</p>
- <p class="gatha1">Ākoṭayanto so neti,</p>
- <p class="gatha2">Sivirājassa pekkhato;</p>
- <p class="gatha3">Maccu gacchati ādāya,</p>
- <p class="gathalast">Pekkhamāne mahājane.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para324"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Kammakaraṇanimittatthesu sattamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammakaraṇanimittaiccetesvatthesu liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammatthe</span> – bhikkhūsu abhivādenti, muddhani cumbitvā, purisassa bāhāsu gahetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karaṇatthe</span> – hatthesu piṇḍāya caranti, pattesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimittatthe</span> <a name="M0.0174"></a>– dīpi cammesu haññate, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ, musāvādanimittaṃ musāvādappaccayāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sattamī’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para325"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Sampadāne ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sampadānatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti. Saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ, saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi.</p>
- <p class="gatha1">Yā palālamayaṃ mālaṃ, nārī datvāna cetiye;</p>
- <p class="gathalast">Alattha kañcanamayaṃ, mālaṃ bojjhaṅgikañca sā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">Pañcamyatthe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamyatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti. Kadalīsu gaje rakkhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para327"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">Kālabhāvesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālo</span> nāma nimesa khaṇa laya muhutta pubbaṇhādiko, <span class="bld">bhāvo</span> nāma kriyā, sā cettha kriyantarūpalakkhaṇāva adhippetā, tasmiṃ kālatthe ca bhāvalakkhaṇe bhāvatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāle</span> – pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato, akāle vassati tassa, kāle tassa na vassati, phussamāsamhā tīsu māsesu vesākhamāso, ito satasahassamhi, kappe uppajji cakkhumā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvenabhāvalakkhaṇe</span> <a name="M0.0175"></a>– bhikkhusaṅghesu bhojīyamānesu gato, bhuttesu āgato, gosu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato, jāyamāne kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassilokadhātu saṃkampi sampakampi sampavedhi.</p>
- <p class="gatha1">Pāsāṇā sakkharā ceva, kaṭhalā khāṇukaṇṭakā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe maggā vivajjenti, gacchante lokanāyake.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ sati idaṃ hoti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. <span class="bld">Upājhādhikissaravacane</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dvipadamidaṃ. Adhikatthe, issaratthe ca vattamānehi <span class="bld">upaadhi</span>iccetehi yoge adhikissaravacane gamyamāne liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikavacane</span> – upa khāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikoti attho. Tathā upa nikkhe kahāpaṇaṃ, adhi devesu buddho, sammutiupapattivisuddhidevasaṅkhātehi tividhehipi devehi sabbaññū buddhova adhikoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Issaravacane</span> – adhi brahmadatte pañcālā, brahmadattissarā pañcālāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para329"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Maṇḍitussukkesu tatiyā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Maṇḍitaussukkaiccetesvatthesu gamyamānesu liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti, sattamī ca. <span class="bld">Maṇḍita</span>saddo panettha pasannatthavācako, <span class="bld">ussukka</span>saddo saīhattho. Ñāṇena pasanno, ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇena ussukko, ñāṇasmiṃ ussukko sappuriso.</p>
- <p class="gatha1">Kārakaṃ <a name="M0.0176"></a> chabbidhaṃ saññā-vasā chabbīsatīvidhaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Pabhedā sattadhā kammaṃ, kattā pañcavidho bhave.</p>
- <p class="gatha1">Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti, sampadānaṃ tidhā mataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Apādānaṃ pañcavidhaṃ, ādhāro tu catubbidho.</p>
- <p class="bodytext">Vibhattiyo pana paccattavacanādivasena aṭṭhavidhā bhavanti. Yathāha</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paccattamupayogañca, karaṇaṃ sampadāniyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nissakkaṃ sāmivacanaṃ, bhummālapanamaṭṭhama’’nti.</p>
- <p class="centered">Iti padarūpasiddhiyaṃ kārakakaṇḍo</p>
- <p class="centered">Tatiyo.</p>
- <p class="chapter">4. Samāsakaṇḍa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha nāmameva</span> aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ <span class="bld">samāso</span> vuccate.</p>
- <p class="bodytext">So ca saññāvasena chabbidho abyayībhāvo kammadhārayo digu tappuriso bahubbīhi dvando cāti.</p>
- <p class="subhead">Abyayībhāvasamāsa</p>
- <p class="gatha1">Tatra paṭhamaṃ abyayībhāvasamāso vuccate;</p>
- <p class="gathalast">So ca niccasamāsoti assapadaviggaho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Upanagaraṃ’’itīdha – <span class="bld">upa</span>saddato paṭhamekavacanaṃ <span class="bld">si,</span> tassa upasaggaparattā ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti lopo, <span class="bld">nagara</span>saddato chaṭṭhekavacanaṃ <span class="bld">sa,</span> nagarassa samīpanti aññapadena viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para330"></a><span class="paranum">330</span>. <span class="bld">Upasagganipātapubbako abyayībhāvo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upasagga</span>pubbako, <span class="bld">nipāta</span>pubbako ca nāmiko yuttattho teheva attapubbakehi upasagganipātehi saha niccaṃ samasīyate, so ca samāso <span class="bld">abyayībhāva</span>sañño hoti. Idha abyayībhāvādisaññāvidhāyakasuttāneva vā saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakānīti daṭṭhabbāni.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abyaya</span>miti upasagganipātānaṃ saññā, liṅgavacanabhedepi byayarahitattā, abyayānaṃ atthaṃ vibhāvayatīti <span class="bld">abyayībhāvo</span> abyayatthapubbaṅgamattā, anabyayaṃ abyayaṃ bhavatīti vā <a name="M0.0178"></a> abyayībhāvo. Pubbapadatthappadhāno hi abyayībhāvo, ettha ca ‘‘upasagganipātapubbako’’ti vuttattā upasagganipātānameva pubbanipāto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para331"></a><span class="paranum">331</span>. <span class="bld">Nāmānaṃ samāso yuttattho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ nāmānaṃ payujjamānapadatthānaṃ yo yuttattho, so samāsasañño hoti, tadaññaṃ vākyamiti ruḷhaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nāmāni <span class="bld">syā</span>divibhatyantāni, samassateti <span class="bld">samāso,</span> saṅkhipiyatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañhi</p>
- <p class="gatha1">‘‘Samāso padasaṅkhepo, padappaccayasaṃhitaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Taddhitaṃ nāma hotevaṃ, viññeyyaṃ tesamantara’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Duvidhañcassa samasanaṃ saddasamasanamatthasamasanañca, tadubhayampi luttasamāse paripuṇṇameva labbhati. Aluttasamāse pana atthasamasanameva vibhattilopābhāvato, tatthāpi vā ekapadattūpagamanato duvidhampi labbhateva. Dve hi samāsassa payojanāni ekapadattamekavibhattittañcāti.</p>
- <p class="bodytext">Yutto attho <span class="bld">yuttatto,</span> atha vā yutto saṅgato, sambandho vā attho yassa soyaṃ yuttattho, etena saṅgatatthena <span class="bld">yuttattha</span>vacanena bhinnatthānaṃ ekatthībhāvo samāsalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca ‘‘nāmāna’’nti vacanena ‘‘devadatto pacatī’’tiādīsu ākhyātena samāso na hotīti dasseti. Sambandhatthena pana <span class="bld">yuttattha</span>ggahaṇena ‘‘bhaṭo rañño putto devadattassā’’tiādīsu aññamaññānapekkhesu, ‘‘devadattassa kaṇhā dantā’’tiādīsu ca aññasāpekkhesu <a name="M0.0179"></a> ayuttatthatāya samāso na hotīti dīpeti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti vipariṇāmena ‘‘yuttatthāna’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Tesaṃ vibhattiyo lopā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Idha padantarena vā taddhitappaccayehi vā <span class="bld">āyā</span>dippaccayehi vā ekatthībhūtā yuttatthā nāma, tena ‘‘tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ, taddhitā<span class="bld">yā</span>dippaccayantānañca vibhattiyo lopanīyā hontī’’ti attho. <span class="bld">Samāsa</span>ggahaṇādhikāre pana sati <span class="bld">tesaṃ</span>gahaṇena vā taddhitā<span class="bld">yā</span>dippaccayanta vibhattilopo. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ ‘‘pabhaṅkaro’’tiādīsu lopanivattanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘luttāsu, vibhattīsū’’ti vattate, <span class="bld">yuttattha</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para333"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">Pakati cassa sarantassa</span>.</p>
- <p class="bodytext">Luttāsu vibhattīsu sarantassa assa yuttatthabhūtassa tividhassapi liṅgassa pakatibhāvo hoti. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">kiṃsamudaya idappaccayatā</span>dīsu niggahītantassapi. Nimittābhāve nemittakābhāvassa idha anicchitattā ayamatideso.</p>
- <p class="bodytext">Sakatthavirahenidha samāsassa ca liṅgabhāvābhāvā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ nāmabyapadesātidesamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvā’tavetunādīsu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Taddhitantā<a name="M0.0180"></a>, kitantā, samāsā ca nāmamiva daṭṭhabbā <span class="bld">tavetuna tvāna tvā</span>dippaccayante vajjetvā. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ kiccappaccaya<span class="bld">āīinī</span>itthippaccayantādissapi nāmabyapadesatthaṃ. Idha <span class="bld">samāsa</span>ggahaṇaṃ atthavataṃ samudāyānaṃ nāmabyapadeso samāsassevāti niyamatthanti apare.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abyayībhāvo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">So napuṃsakaliṅgo</span>.</p>
- <p class="bodytext">So abyayībhāvasamāso napuṃsakaliṅgova daṭṭhabboti napuṃsakaliṅgattaṃ. Ettha hi satipi liṅgātidese ‘‘adhipañña’’ntiādīsu ‘‘adhiñāṇaṃ’’ntiādi rūpappasaṅgo na hoti saddantarattā, ‘‘tipañña’’ntiādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ, na cāyaṃ atideso, sutte atidesaliṅgassa <span class="bld">iva</span>saddassa adassanato. Pure viya syādyuppatti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvacī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para336"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Aṃ vibhattīnamakārantā abyayībhāvā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tasmā akārantā abyayībhāvā parāsaṃ vibhattīnaṃ kvaci <span class="bld">aṃ</span> hoti, sesaṃ neyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ upanagaraṃ, nagarassa samīpaṃ tiṭṭhatīti attho. Tāni upanagaraṃ, ālapanepevaṃ, taṃ upanagaraṃ passa, tāni upanagaraṃ.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Na</span> pañcamyāyamambhāvo, <span class="bld">kvacī</span>ti adhikārato;</p>
- <p class="gathalast">Tatiyāsattamīchaṭṭhī-nantu hoti vikappato.</p>
- <p class="bodytext">Tena upanagaraṃ kataṃ, upanagarena vā, tehi upanagaraṃ, upanagarehi vā, tassa upanagaraṃ dehi, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarā ānaya, upanagaramhā upanagarasmā, upanagarehi, upanagaraṃ santakaṃ, upanagarassa vā, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarānaṃ vā<a name="M0.0181"></a>, upanagaraṃ nidhehi, upanagaramhi upanagarasmiṃ, upanagaraṃ upanagaresu vā. Evaṃ upakumbhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhāve</span> – darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ, nimmasakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchāatthe</span> – rathassa pacchā anurathaṃ, anuvātaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yoggatāyaṃ</span> – yathāsarūpaṃ, anurūpaṃ, rūpayogganti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vicchāyaṃ</span> – attānamattānaṃ pati paccattaṃ, addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anupubbiyaṃ</span> – jeṭṭhānaṃ anupubbo anujeṭṭhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭilome</span> – sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ, paṭipathaṃ, pativātaṃ, attānaṃ adhikicca pavattā ajjhattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyādābhividhīsu</span> āpāṇakoṭiyā āpāṇakoṭikaṃ, ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti <span class="bld">ka</span>ppaccayo, ākumārehi yaso kaccāyanassa ākumāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samiddhiyaṃ</span> – bhikkhāya samiddhīti atthe samāseva napuṃsakaliṅgatte ca kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Samāsassa, anto’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para337"></a><span class="paranum">337</span>. <span class="bld">Saro rasso napuṃsake</span>.</p>
- <p class="bodytext">Napuṃsake vattamānassa samāsassa anto saro rasso hoti. Ettha ca <span class="bld">abyayībhāva</span>ggahaṇaṃ nānuvattetabbaṃ, tena digudvandabahubbīhīsupi napuṃsake vattamānassa samāsantassarassa rassattaṃ siddhaṃ hoti. ‘‘Aṃ vibhattīna’’miccādinā <span class="bld">a</span>mādeso, subhikkhaṃ. Gaṅgāya samīpe vattatīti upagaṅgaṃ, maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Itthīsu <a name="M0.0182"></a> amikiccāti atthe samāsanapuṃsakarassattādīsu katesu –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abyayībhāvā, vibhattīna’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para338"></a><span class="paranum">338</span>. <span class="bld">Aññasmā lopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantato aññasmā abyayībhāvasamāsā parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo ca hoti. Adhitti, itthīsu adhikicca kathā pavattatīti attho. Adhitthi passa, adhitthi kataṃ iccādi, evaṃ adhikumāri, vadhuyā samīpaṃ upavadhu, gunnaṃ samīpaṃ upagu, <span class="bld">o</span>kārassa rassattaṃ <span class="bld">u</span>kāro. Evaṃ <span class="bld">upasaggapubbako</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nipātapubbako</span> yathā – vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi, ye ye vuḍḍhā vā yathāvuḍḍhaṃ, <span class="bld">padatthānatikkame</span> – yathākkamaṃ, yathāsatti, yathābalaṃ karoti, balamanatikkamitvā karotīti attho. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ, yāvatāyukaṃ, <span class="bld">ka</span>ppaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ, pabbatassa parabhāgo tiropabbataṃ, tiropākāraṃ, tirokuṭṭaṃ, pāsādassa anto antopāsādaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ, nagarassa bahi bahinagaraṃ, pāsādassa upari uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, mañcassa heṭṭhā heṭṭhāmañcaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, bhattassa pure purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sākallatthe</span> – saha makkhikāya samakkhikaṃ bhuñjati, na kiñci parivajjetīti attho. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">saha</span>saddassa <span class="bld">sā</span>deso. Gaṅgāya oraṃ oragaṅgamiccādi.</p>
- <p class="centered">Abyayībhāvasamāso niṭṭhito.</p>
- <p class="subhead">Kammadhārayasamāsa</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0183"></a> kammadhārayasamāso vuccate.</p>
- <p class="bodytext">So ca navavidho visesanapubbapado visesanuttarapado visesanobhayapado upamānuttarapado sambhāvanāpubbapado avadhāraṇapubbapado <span class="bld">na</span>nipātapubbapado <span class="bld">ku</span>pubbapado <span class="bld">pā</span>dipubbapado cāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">visesanapubbapado</span> tāva – ‘‘mahanta purisa’’itīdha ubhayattha paṭhamekavacanaṃ <span class="bld">si,</span> tulyādhikaraṇabhāvappasiddhatthaṃ <span class="bld">ca</span>sadda <span class="bld">ta</span>saddappayogo, mahanto ca so puriso cāti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">Ito paraṃ ‘‘vibhāsā rukkhatiṇa’’iccādito ‘‘vibhāsā’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dve padāni nāmikāni tulyādhikaraṇāni aññamaññena saha vibhāsā samasyante, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe sati so samāso kammadhārayasañño ca hoti.</p>
- <p class="bodytext">Dve padāni <span class="bld">dvipadaṃ,</span> tulyaṃ samānaṃ adhikaraṇaṃ attho yassa padadvayassa taṃ <span class="bld">tulyādhikaraṇaṃ,</span> tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe. Bhinnappavattinimittānaṃ dvinnaṃ padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti <span class="bld">tulyādhikaraṇatā</span>. Kammamiva dvayaṃ dhārayatīti <span class="bld">kammadhārayo</span>. Yathā hi kammaṃ kriyañca payojanañca dvayaṃ dhārayati, kamme sati kriyāya, payojanassa ca sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve nāmāni dhārayati, tasmiṃ samāse sati <span class="bld">e</span>katthajotakassa nāmadvayassa sambhavato.</p>
- <p class="bodytext">Pure <a name="M0.0184"></a> viya samāsasaññāvibhattilopapakatibhāvā, samāseneva tulyādhikaraṇabhāvassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti <span class="bld">ca</span>sadda <span class="bld">ta</span>saddānamappayogo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para340"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahanta</span> saddassa <span class="bld">mahā</span> hoti tulyādhikaraṇe uttarapade pare. <span class="bld">Mahata</span>nti bahuvacanaggahaṇena kvaci <span class="bld">maha</span>ādeso ca, ettha ca visesanassa pubbanipāto visesanabhūtassa pubbapadassa <span class="bld">mahā</span>desavidhānatova viññāyati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kammadhārayo, digū’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para341"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Ubhe tappurisā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ubhe kammadhārayadigusamāsā tappurisasaññā honti.</p>
- <p class="bodytext">Tassa puriso tappuriso, tappurisasadisattā ayampi samāso anvatthasaññāya <span class="bld">tappuriso</span>ti vutto. Yathā hi <span class="bld">tappurisa</span>saddo guṇamativatto, tathā ayaṃ samāsopi. Uttarapadatthappadhāno hi tappurisoti. Tato nāmabyapadeso syādyuppatti. Ayaṃ pana tappuriso abhidheyyavacano, paraliṅgo ca.</p>
- <p class="bodytext">Mahāpuriso, mahāpurisā iccādi <span class="bld">purisa</span>saddasamaṃ, evaṃ mahāvīro, mahāmuni, mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ, <span class="bld">maha</span>ādeso. Santo ca so puriso cāti sappuriso, ‘‘santasaddassa so bhe bo cante’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">santa</span>saddassa samāse a<span class="bld">bha</span>kārepi <span class="bld">sā</span>deso, tathā pubbapuriso, parapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci <a name="M0.0185"></a> vibhāsādhikārato na bhavati, yathā – puṇṇo mantāniputto, citto gahapati, sakko devarājāti.</p>
- <p class="bodytext">Pumā ca so kokilo cāti atthe samāse kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lopa’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para342"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Pumassa liṅgādīsu samāsesu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puma</span>iccetassa anto <span class="bld">a</span>kāro lopamāpajjate <span class="bld">liṅgā</span>dīsu parapadesu samāsesu, ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti <span class="bld">ma</span>kārassa niggahītaṃ. Puṅkokilo. Evaṃ punnāgo.</p>
- <p class="bodytext">Khattiyā ca sā kaññā cāti viggayha samāse kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tulyādhikaraṇe, pade, itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Kammadhārayasaññe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammadhārayasaññe ca samāse itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe uttarapade pare pubbabhūto itthivācako saddo pubbe bhāsitapumā ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayassa nivatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Khattiyakaññā, khattiyakaññāyo iccādi. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā, brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā.</p>
- <p class="bodytext">Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena ‘‘khattiyakumārī kumārasamaṇī taruṇabrāhmaṇī’’tiādīsu uttarapadesu itthippaccayassa na nivatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiya</span>micceva <a name="M0.0186"></a> kiṃ? Kumārīratanaṃ, samaṇīpadumaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāsitapumā</span>ti kiṃ? Gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu. ‘‘Nandāpokkharaṇī, nandādevī’’tiādīsu pana saññāsaddattā na hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tathā puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo, ettha ca kāyekadeso <span class="bld">kāya</span>saddo. Evaṃ pacchimakāyo, heṭṭhimakāyo, uparimakāyo, sabbakāyo, purāṇavihāro, navāvāso, kataranikāyo, katamanikāyo, hetuppaccayo, abahulaṃ bahulaṃ katanti bahulīkataṃ, jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavakaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visesanuttarapade</span> jinavacanānuparodhato therācariyapaṇḍitādi visesanaṃ parañca bhavati. Yathā – sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero. Evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttiloti vā, mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito. Evaṃ vidhurapaṇḍito, vatthuviseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visesanobhayapado</span> yathā – sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho, māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, sittasammaṭṭhaṃ, gatapaccāgataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upamānuttarapade</span> abhidhānānurodhato upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati. Yathā – sīho viya sīho, muni ca so sīho cāti munisīho. Evaṃ munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, raṃsi viya raṃsi, saddhammo ca <a name="M0.0187"></a> so raṃsi cāti saddhammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro, puṇḍarīkamiva puṇḍarīko, samaṇo ca so puṇḍarīko cāti samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando. Evaṃ mukhapadumaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhāvanāpubbapado</span> yathā – dhammo iti buddhi dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, anattasaññā, dhātusaññā, dhītusaññā, attasaññā, atthisaññā, attadiṭṭhi iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avadhāraṇapubbapado</span> yathā – guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññādhanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ. Evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇamiccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanipātapubbapado</span> yathā – na brāhmaṇoti atthe kammadhārayasamāse, vibhattilopādimhi ca kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Attaṃ nassa tappurise</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span>ssa nipātapadassa tappurise uttarapade pare sabbasseva <span class="bld">a</span>ttaṃ hoti. Tappurisekadesattā tappuriso, abrāhmaṇo.</p>
- <p class="gatha1">Na nisedho sato yutto,</p>
- <p class="gatha2">Desādiniyamaṃ vinā;</p>
- <p class="gatha3">Asato cāphalo tasmā,</p>
- <p class="gathalast">Kathamabrāhmaṇoti ce?</p>
- <p class="gatha1">Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci;</p>
- <p class="gathalast">Parassa micchāñāṇattā-khyāpanāyopapajjate.</p>
- <p class="bodytext">Duvidho cassattho pasajjappaṭisedhapariyudāsavasena.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0188"></a> yo ‘‘asūriyapassā rājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbathā abhāvaṃ dīpeti, so <span class="bld">pasajjappaṭisedhavācī</span> nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa amanussā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so <span class="bld">pariyudāsavācī</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pasajjappaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā;</p>
- <p class="gathalast">Vatthuto aññatra vutti, pariyudāsalakkhaṇa’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span>nvevaṃ santepi ‘‘abrāhmaṇo’’tiādīsu kathamuttarapadatthappadhānatā siyāti?</p>
- <p class="bodytext">Vuccate – <span class="bld">brāhmaṇā</span>disaddānaṃ brāhmaṇādiatthasseva taṃsadisādiatthassāpi vācakattā, <span class="bld">brāhmaṇā</span>disaddā hi kevalābrāhmaṇādiatthesveva pākaṭā, <span class="bld">bhū</span>saddo viyasattāyaṃ, yadā te pana aññena sadisādivācakena <span class="bld">na</span>iti nipātena yujjanti, tadā taṃsadisatadaññatabbiruddhatadabhāvesupi vattanti, <span class="bld">bhū</span>saddo viya <span class="bld">anvabhi</span>yādiyoge anubhavanaabhibhavanādīsu, tasmā uttarapadatthajotakoyevettha <span class="bld">na</span>iti nipātoti na doso, tena abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatthe</span> – na byākatā abyākatā, asaṃkiliṭṭhā, apariyāpannā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viruddhatthe</span> – na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pasajjappaṭisedhe</span> – na katvā akatvā, akātuna puññaṃ akaronto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nassa, tappurise’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Sare</span> <a name="M0.0189"></a> <span class="bld">ana</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span>iccetassa padassa tappurise uttarapade <span class="bld">ana</span> hoti sare pare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anupavādo, na ādāya anādāya, anoloketvā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kupubbapado</span> yathā – kucchitamannanti niccasamāsattā aññapadena viggaho, kammadhārayasamāse kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tappurise, sare’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para346"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Kadada kussa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ku</span>iccetassa nipātassa tappurise uttarapade <span class="bld">kada</span> hoti sare pare. Kadannaṃ. Evaṃ kadasanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sare</span>ti kiṃ? Kudārā, kuputtā, kudāsā, kudiṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kussā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. <span class="bld">Kāppatthesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ku</span>iccetassa appatthe vattamānassa <span class="bld">kā</span> hoti tappurise uttarapade pare. Bahuvacanuccāraṇato kucchitatthe ca kvaci tappurise. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ, kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pādipubbapado</span> ca niccasamāsova, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ, sarīraṃ, samaṃ, sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho kappo vikappo, visiṭṭho vā kappo <a name="M0.0190"></a> vikappo, adhiko devo atidevo. Evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ, sundaro gandho sugandho, kucchito gandho duggandho, sobhanaṃ kataṃ sukataṃ, asobhanaṃ kataṃ dukkaṭaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Ye idha avihitalakkhaṇā nāmanipātopasaggā, tesaṃ ‘‘nāmānaṃ samāso’’ti yogavibhāgena samāso daṭṭhabbo. Yathā – apunageyyā gāthā, acandamullokikāni mukhāni, assaddhabhojī, alavaṇabhojītiādīsu ayuttatthattā nāññena samāso.</p>
- <p class="bodytext">Tathā diṭṭho pubbanti diṭṭhapubbo tathāgataṃ. Evaṃ sutapubbo dhammaṃ, gatapubbo maggaṃ, <span class="bld">kammani</span> diṭṭhā pubbanti diṭṭhapubbā devā tena. Evaṃ sutapubbā dhammā, gatapubbā disā, pahāro, parābhavo, vihāro, āhāro, upahāro iccādi.</p>
- <p class="centered">Kammadhārayasamāso.</p>
- <p class="subhead">Digusamāsa</p>
- <p class="bodytext">Atha digusamāso vuccate.</p>
- <p class="bodytext">Tayo lokā samāhaṭā cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā atthe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti vattamāne ‘‘dvipade’’tiādinā kammadhārayasamāso, tato samāsasaññāyaṃ, vibhattilope, pakatibhāve ca kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kammadhārayo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para348"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Saṅkhyāpubbo</span> <a name="M0.0191"></a> <span class="bld">digu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhyāpubbo kammadhārayasamāso digusañño hoti.</p>
- <p class="bodytext">Dve gāvo digu, digusadisattā ayampi samāso <span class="bld">digū</span>ti vutto. Atha vā saṅkhyāpubbattanapuṃsakekattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gato avagatoti digūti vuccati, dvīhi vā lakkhaṇehi gacchati pavattatīti digu. Ettha ca ‘‘saṅkhyāpubbo’’ti vuttattā saṅkhyāsaddasseva pubbanipāto, ‘‘ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Napuṃsakaliṅgo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para349"></a><span class="paranum">349</span>. <span class="bld">Digussekattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Digussa samāsassa ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.</p>
- <p class="bodytext">Samāhāradigussetaṃ gahaṇaṃ, tattha sabbatthekavacanameva hoti, aññatra pana bahuvacanampi, nāmabyapadesasyādyuppatti <span class="bld">a</span>mādesādi.</p>
- <p class="bodytext">Tilokaṃ, he tiloka, tilokaṃ, tilokena, tilokassa, tilokā tilokasmā tilokamhā, tilokassa, tiloke tilokamhi tilokasmiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catussaccaṃ, catasso disā catuddisaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā – dve rattiyo dvirattaṃ, tisso rattiyo tirattaṃ, dve aṅguliyo dvaṅgulaṃ, satta godāvariyo, tāsaṃ samāhāroti vā sattagodāvaraṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ratti aṅguli godāvarīnamantassa –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">Kvaci samāsantagatānamakāranto</span>.</p>
- <p class="bodytext">Rājādigaṇassetaṃ gahaṇaṃ, tena samāsantagatānaṃ <span class="bld">rājādī</span>naṃ nāmānaṃ anto kvaci <span class="bld">a</span>kāro hotīti attho. <span class="bld">Kāra</span>ggahaṇena bahubbīhādimhi samāsante kvaci <span class="bld">ka</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">surabhi su du pūtī</span>hi <span class="bld">gandha</span>ntassikāro ca.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">a</span> ca <span class="bld">ko</span> ca akā, <span class="bld">ra</span>kāro padasandhikaro, tena kvaci samāsantagatānamanto hutvā <span class="bld">a ka</span> iccete paccayā hontīti attho. Tena pañca gāvo samāhaṭāti atthe samāsādiṃ katvā samāsante <span class="bld">a</span>ppaccaye, ‘‘o sare cā’’ti <span class="bld">avā</span>dese ca kate ‘‘pañcagava’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘Dviratta’’ntiādīsu pana <span class="bld">a</span>ppaccaye kate pubbasarassa ‘‘saralopo’’tiādinā lopo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asamāhāradigu</span> yathā – eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Evaṃ ekadhammo, ekaputto, tayo bhavā tibhavā, catasso disā catuddisā, dasasahassacakkavāḷāni iccādi.</p>
- <p class="centered">Digusamāso.</p>
- <p class="subhead">Tappurisasamāsa</p>
- <p class="bodytext">Atha tappurisasamāso vuccate.</p>
- <p class="bodytext">So pana dutiyādīsu chasu vibhattīsu bhāvato chabbidho. Tattha dutiyātappuriso gatanissitātītātikkantappattāpannādīhi bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Saraṇaṃ gatoti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tappuriso’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para351"></a><span class="paranum">351</span>. <span class="bld">Amādayo</span><a name="M0.0193"></a> <span class="bld">parapadebhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>mādivibhatyantāni yuttatthāni pubbapadāni nāmehi parapadebhi saha vibhāsā samasyante, so samāso tappurisasañño hoti. Ayañca tappuriso abhidheyyavacanaliṅgo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gatā</span>disaddā kitantattā tiliṅgā, vibhattilopādi sabbaṃ pubbasamaṃ. So saraṇagato, te saraṇagatā. Sā saraṇagatā, tā saraṇagatāyo. Taṃ kulaṃ saraṇagataṃ, tāni kulāni saraṇagatāni iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ araññagato, bhūmigato, dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito, bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto, pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ. Lokātikkantaṃ, sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto, sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, rathaṃ āruḷho rathāruḷho, sabbarattiṃ sobhano sabbarattisobhano, muhuttasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upapadasamāse</span> pana vuttiyeva tassa niccattā. Yathā – kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo, saccaṃ vadituṃ sīlamassāti saccavādī iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tavantumānantā</span>dikitantehi vākyameva vavatthitavibhāsādhikārato. Yathā – odanaṃ bhuttavā, dhammaṃ suṇamāno, dhammaṃ suṇanto, kaṭaṃ karāno, anabhidhānato vā, abhidhānalakkhaṇā hi taddhitasamāsakitakāti.</p>
- <p class="centered">Dutiyātappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyā <a name="M0.0194"></a> kitaka pubba sadisa samūnattha kalaha nipuṇa missasakhilādīhi.</p>
- <p class="bodytext">Buddhena bhāsito buddhabhāsito, dhammo. Evaṃ jinadesito, satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito, viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃkataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhataṃ, raññā hato rājahato, rogapīḷito, aggidaḍḍho, sappadaṭṭho, sallena viddho sallaviddho, icchāya apakato icchāpakato, sīlena sampanno sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātitthaddho, guṇahīno, guṇavuḍḍho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ, kākehi peyyā kākapeyyā, nadī.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci vuttiyeva, urena gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, parasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbādiyoge</span> – māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, pitusamo, ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasaṃmissaṃ, vācāsakhilo, satthārā sadiso satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano, khīrodano, assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.</p>
- <p class="centered">Tatiyātappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Catutthī <a name="M0.0195"></a> tadatthaatthahitadeyyādīhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadatthe</span> – kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvaratthāyāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlyaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassatthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukānamatthāya bhattaṃ āgantukabhattaṃ. Evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthe</span> bhikkhusaṅghassatthāya vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassatthāya yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā. Tadatthaṃ. Etadattho vāyāmo, etadatthā kathā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ. Kimatthaṃ, attatthaṃ, paratthaṃ, vinayo saṃvaratthāya, sukhaṃ samādhatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya. Tathā lokassa hito lokahito, buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ, cīvaraṃ. Idha na bhavati, saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ iccādi.</p>
- <p class="centered">Catutthītappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamī apagamana bhaya virati mocanatthādīhi.</p>
- <p class="bodytext">Methunasmā apeto methunāpeto. Evaṃ palāpāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto. Gāmato nikkhantaṃ gāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanacuto, āpattivuṭṭhānaṃ, dharaṇitaluggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhayatthādiyoge</span> yathā – rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corehi bhayaṃ corabhayaṃ, amanussehi bhayaṃ amanussabhayaṃ, aggito bhayaṃ aggibhayaṃ. Pāpato bhīto pāpabhīto<a name="M0.0196"></a>, pāpabhīruko, akattabbato virati akattabbavirati. Evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho, kammato samuṭṭhitaṃ kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na bhavati, pāsādā patito.</p>
- <p class="centered">Pañcamītappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Chaṭṭhī rañño putto rājaputto. Evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā, maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Devānaṃ rājā’’ti atthe samāsādimhi kate ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti <span class="bld">a</span>kāro, tato ‘‘syā cā’’ti <span class="bld">ā</span>ttaṃ <span class="bld">na</span> bhavati. Devarājo, devarājā, devarājaṃ, devarāje iccādi <span class="bld">purisa</span>saddasamaṃ. <span class="bld">A</span>ttābhāve so devarājā, te devarājāno iccādi <span class="bld">rāja</span>saddasamaṃ. Tathā devānaṃ sakhā devasakho, devasakhā, so devasakhā, te devasakhāno iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ. Evaṃ pumbhāvo, pumantalopādi.</p>
- <p class="bodytext">Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhe <span class="bld">ī</span>kārūkārānaṃ rassattaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vibhāsādhikārato <a name="M0.0197"></a> kvaci vākyameva, sahasā kammassa kattāro, bhinnānaṃ sandhātā, kappassa tatiyo bhāgo, yā ca pakkhassa aṭṭhamī, manussānaṃ khattiyo sūratamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuttattho</span> icceva? ‘‘Bhaṭo rañño puriso devadattassā’’ti ettha ‘‘bhaṭasambandhe chaṭṭhī’’ti aññamaññānapekkhatāya ayuttatthabhāvato samāso na bhavati, ‘‘kosalassa rañño putto’’tiādīsu pana sāpekkhatāya asamatthattā na bhavati, <span class="bld">sambandhī</span>saddānaṃ pana niccaṃ sāpekkhattepi gamakattā samāso, yathā – devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhītappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Sattamī rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ, cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ, dassane assādo dassanassādo, araññe vāso araññavāso, vikāle bhojanaṃ vikālabhojanaṃ, kāle vassaṃ kālavassaṃ, vane pupphaṃ vanapupphaṃ. Evaṃ vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamaccho, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā, itthīsu dhutto itthidhutto chāyāya sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakabaddho.</p>
- <p class="bodytext">Idha vuttiyeva, yathā – vane caratīti vanacaro, kucchimhi sayatīti kucchisayo, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho. Evaṃ jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho, paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, sire ruhatīti siroruhaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Idha <a name="M0.0198"></a> na bhavati, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Sattamītappuriso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tadanuparodhenā’’ti vuttattā yathābhidhānaṃ tappurise kvaci <span class="bld">accantā</span>dīsu <span class="bld">a</span>mādivibhatyantaṃ pubbapadaṃ paraṃ sambhavati.</p>
- <p class="bodytext">Yathā – antaṃ atikkantaṃ accantaṃ, accantāni, velaṃ atikkanto ativelo, rassattaṃ. Evaṃ mālaṃ atīto atimālo, pattajīviko, āpannajīviko, akkhaṃ patigataṃ nissitanti paccakkhaṃ dassanaṃ, paccakkho attabhāvo, paccakkhā buddhi, atthaṃ anugataṃ anvatthaṃ, kokilāya avakuṭṭhaṃ avakokilaṃ vanaṃ, pariccattanti attho. Avamayūraṃ, ajjhayanāya parigilāno pariyajjhayano, kammassa alaṃ samatthoti alaṃkammo, vacanāya alanti alaṃvacano, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ, kilesehi nikkhanto nikkileso, niraṅgaṇo, kosambiyā nikkhanto nikkosambī, vanato niyyāto nibbano, ācariyato paro pācariyo. Evaṃ payyako, parahiyyo, gaṅgāya upari uparigaṅgaṃ. Evaṃ heṭṭhānadī, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā rājahaṃso, haṃsarājā vā, māsassa addhaṃ addhamāsaṃ, māsaddhaṃ vā, āmalakassa addhaṃ addhāmalakaṃ, āmalakaddhaṃ vā, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsakaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ, rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā pacchā pacchārattaṃ. Ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti <span class="bld">ratti</span>saddantassa <span class="bld">a</span>ttaṃ, ahassa pubbaṃ pubbanhaṃ. Evaṃ sāyanhaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">aha</span>ssa <span class="bld">anhā</span>deso.</p>
- <p class="centered">Amādiparatappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci <a name="M0.0199"></a> tappurise ‘‘pabhaṅkarā’’dīsu vibhattilopo na bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Yathā – pabhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti samāso, ‘‘nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsasaññā, tato ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilope sampatte tattheva <span class="bld">ca</span>ggahaṇena pubbapade vibhattilopābhāvo. Sesaṃ samaṃ. Pabhaṅkaro, amataṃ dadātīti amatandado, raṇaṃ jahātīti raṇañjaho, jutiṃ dhāretīti jutindharo, tathā sahasākataṃ, parassapadaṃ. Attanopadaṃ, bhayato upaṭṭhānaṃ bhayatūpaṭṭhānaṃ, paratoghoso, gavaṃpatitthero, manasikāro, pubbenivāso, pubbenivāsānussati, majjhekalyāṇaṃ, antevāsī, antevāsiko, janesuto, urasilomo, kaṇṭhekāḷo, sarasijamiccādi.</p>
- <p class="centered">Alopatappuriso.</p>
- <p class="centered">Tappurisasamāso niṭṭhito.</p>
- <p class="subhead">Bahubbīhisamāsa</p>
- <p class="bodytext">Atha bahubbīhisamāso vuccate.</p>
- <p class="bodytext">So ca navavidho dvipado tulyādhikaraṇo, dvipado bhinnādhikaraṇo, tipado <span class="bld">na</span>nipātapubbapado, <span class="bld">saha</span>pubbapado upamānapubbapado saṅkhyobhayapado disantarāḷattho byatihāralakkhaṇo cāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dvipado tulyādhikaraṇo</span> bahubbīhi kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0200"></a> <span class="bld">dutiyatthe</span> tāva – ‘‘āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāma’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para352"></a><span class="paranum">352</span>. <span class="bld">Aññapadatthesu bahubbīhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Samasyamānapadato aññesaṃ paṭhamadutiyādivibhatyantānaṃ padānamatthesu yuttatthāni nāmāni vibhāsā samasyante, so samāso bahubbīhisañño ca hoti.</p>
- <p class="bodytext">Bahavo vīhayo yassa so bahubbīhi, bahubbīhisadisattā ayampisamāso anvatthasaññāvasena <span class="bld">bahubbīhī</span>ti vutto, aññapadatthappadhāno hi bahubbīhi.</p>
- <p class="bodytext">Duvidho cāyaṃ bahubbīhi tagguṇasaṃviññāṇātagguṇasaṃviññāṇavasena, tesu yattha visesanabhūto attho <span class="bld">aññapadattha</span>ggahaṇena gayhati, so <span class="bld">tagguṇasaṃviññāṇo,</span> yathā – lambakaṇṇamānayāti.</p>
- <p class="bodytext">Yattha pana na gayhati, so <span class="bld">atagguṇasaṃviññāṇo,</span> yathā – bahudhanamānayāti.</p>
- <p class="bodytext">Idha <span class="bld">bahubbīhi</span>sadde viya visesanassa pubbanipāto, sesaṃ pubbasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Āgatasamaṇo saṅghārāmo. Ettha ca <span class="bld">āgata</span>saddo, <span class="bld">samaṇa</span>saddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tadatthajotanatthameva tadanantaraṃ ‘‘saṅghārāmo’’ti padantaraṃ payujjati, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. <span class="bld">Idaṃ</span>saddassa ca appayogo, evaṃ sabbattha. Bahubbīhi cāyaṃ abhidheyyaliṅgavacano.</p>
- <p class="bodytext">Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ, paṭipannā addhikā yaṃ pathaṃ soyaṃ paṭipannaddhiko patho<a name="M0.0201"></a>, abhiruḷhā vāṇijā yaṃ nāvaṃ sā abhiruḷhavāṇijā nāvā. Evaṃ kammatthe bahubbīhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyatthe</span> bahubbīhi yathā – jitāni indriyāni yena samaṇena soyaṃ jitindriyo samaṇo. Evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco, jitā mārā anenāti jitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catutthiyatthe</span> bahubbīhi yathā – dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko rājā, upanītaṃ bhojanaṃ assa samaṇassāti upanītabhojano samaṇo, upahaṭo bali assāti upahaṭabali yakkho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcamiyatthe</span> bahubbīhi yathā – niggatā janā asmā gāmā soyaṃ niggatajano gāmo, niggato ayo asmāti nirayo, niggatā kilesā etasmāti nikkileso, apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagataṃ bhayabheravaṃ asmāti apagatabhayabheravo arahā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chaṭṭhiyatthe</span> bahubbīhi yathā – chinnā hatthā yassa purisassa soyaṃ chinnahattho puriso. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo, khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo, dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo, tevijjo, catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, rassattaṃ, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ, dasabalo, anantañāṇo, tīṇi dasa parimāṇametesanti tidasā devā, samāsantassa <span class="bld">a</span>ttaṃ, idha <span class="bld">parimāṇa</span>saddassa sannidhānato <a name="M0.0202"></a> <span class="bld">dasa</span>saddo saṅkhyāne vattate, ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, ko pabhavo assāti kiṃpabhavo ayaṃ kāyo, vigataṃ malamassāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ. Evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, duṭṭhu mano assāti dummano. Evaṃ dussīlo, dummukho, tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano, khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo, indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandajātā</span>dīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, yathā – chando jāto assāti chandajāto, jāto chando assātipi jātachando. Evaṃ sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto, māsajāto, jātamāso, chinnahattho, hatthacchinno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dīghā jaṅghāyassā’’ti viggayha samāsādimhi kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tulyādhikaraṇe, pade’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce</span>.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe pade pare pubbe bhāsitapumā itthivācako saddo atthi ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayābhāvo, bahubbīhivisayoyaṃ, upari ‘‘kammadhārayasaññe cā’’ti vakkhamānattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci taddhitasamāsanāmopasaggādīsu padesu ādimajjhuttarabhūtānaṃ sarānaṃ jinavacanānuparodhena dīgharassā honti paccayesu, apaccayesu paresu, aparabhūtesu ca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0203"></a></p>
- <p class="gatha1">Dīghattaṃ pākaṭānūpa- ghātādo madhuvādisu;</p>
- <p class="gathalast">Rassattaṃ ajjave itthi- rūpādo ca ka, tādisūti.</p>
- <p class="bodytext">Bahubbīhisamāse sati pulliṅge uttarapadantassa rassattaṃ. Dīghajaṅgho puriso, tathā pahūtā jivhā assāti pahūtajivho bhagavā. Mahatī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade’’ti <span class="bld">mahā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiya</span>miti kiṃ? Khamādhano. <span class="bld">Bhāsitapumā</span>ti kiṃ? Saddhādhuro, saddhāpakatiko, paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti <span class="bld">ka</span>ppaccayo. <span class="bld">Tulyādhikaraṇe</span> icceva? Samaṇibhattiko, kumāribhattiko, kumāribhatti.</p>
- <p class="bodytext">Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena idha na bhavati. Bahudāsiko puriso. Bahukumārikaṃ kulaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gāṇṭhivo dhanu assā’’ti viggayha samāsādimhi kate –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. <span class="bld">Dhanumhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tipadamidaṃ. Kvacisamāsantagatā <span class="bld">dhanu</span>saddā <span class="bld">ā</span>paccayo hoti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">dhammā</span>dito ca, ‘‘vamodudantāna’’nti <span class="bld">va</span>kāro, gāṇṭhivadhanvā. Evaṃ paccakkhadhammā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Sahassathāmadhanu, paccakkhadhammo, viditadhammo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānādumapatitapupphavāsitasānu</span> iccatra – nānappakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni cāti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitā sānū yassa pabbatassa soyaṃ nānādumapatitapupphavāsitasānu <a name="M0.0204"></a> pabbato. Ayaṃ pana kammadhārayatappurisagabbho tulyādhikaraṇabahubbīhi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā byālambo ambudharo byālambambudharo, tassa bindūni byālambambudharabindūni, tehi cumbito byālambambudharabinducumbito, tādiso kūṭo yassa soyaṃ <span class="bld">byālambambudharabinducumbitakūṭo</span> iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamiyatthe</span> bahubbīhi yathā – sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso janapado, sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ rājadhāniyaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī, bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo, upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ, bahavo sāmino asminti bahussāmikaṃ nagaraṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bahū nadiyo asmi’’nti atthe samāsādimhi kate –</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samāsanta</span>ggahaṇaṃ, <span class="bld">ka</span>ppaccayo ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. <span class="bld">Nadimhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Samāsantagatā <span class="bld">nadi</span>mhā <span class="bld">ka</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">ca</span>saddena tuantā ca. Niccatthaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Nadī</span>ti cettha itthivācakānaṃ <span class="bld">ī</span>kārūkārānaṃ parasamaññā, tato ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā nadisaññassa <span class="bld">ka</span>ppaccaye rassattaṃ, bahunadiko janapado. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ. Bahunārikoti chaṭṭhībahubbīhinā siddhaṃ. Bahavo kattāro asmiṃ, assāti vā bahukattuko deso. Evaṃ bahubhattuko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhinnādhikaraṇo</span> yathā – ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso <a name="M0.0205"></a> puriso. Ubhato byañjanamassa atthīti ubhabhobyañjanako, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi puriso. Evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, satthahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tipado</span> yathā – parakkamenādhigatā sampadā yehi te bhavanti parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā, oṇīto pattato pāṇi yena soyaṃ oṇītapattapāṇi, sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo, mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanipātapubbapado</span> yathā – natthi etassa samoti asamo bhagavā. Idha ‘‘attaṃ nassa tappurise’’ti sutte ‘‘attaṃ nassā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">a</span>ttaṃ. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā <span class="bld">ka</span>ppaccayo, natthi saṃvāso etesanti asaṃvāsā, <span class="bld">na</span> vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro, natthi etassa uttaroti anuttaro, ‘‘sare ana’’ti <span class="bld">ana, tappurisa</span>ggahaṇamupalakkhaṇaṃ, athavā ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ana</span>. Evaṃ natthi anto assāti anantaṃ, na vijjanti āsavā etesanti anāsavā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamāyatthe sahapubbapado</span> yathā – saha hetunā yo vattateti sahetuko, sahetu vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <a name="M0.0206"></a> <span class="bld">saha</span>saddassa <span class="bld">sā</span>deso, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā <span class="bld">ka</span>ppaccayo ca, saha pītiyā ime vattantīti sappītikā. Evaṃ saha paccayehi vattantīti sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro, saha mūlena uddhato samūluddhato rukkho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upamānapubbapado paṭhamāyatthe</span> tāva – upamānopameyyabhāvappasiddhatthaṃ <span class="bld">iva</span>saddappayogo, kāyabyāmānaṃ samappamāṇatāya nigrodho iva parimaṇḍalo yo rājakumāro soyaṃnigrodhaparimaṇḍalo rājakumāro. ‘‘Vuttatthānamappayogo’’ti <span class="bld">iva</span>saddassa appayogo, saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro, cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto. Dhammabhūto, brahmabhūto, andho viya bhūto ayanti andhabhūto bālo. Muñjapabbajamiva bhūtā ayanti muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulakamiva jātā ayanti tantākulakajātā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chaṭṭhiyatthe</span> – suvaṇṇavaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ suvaṇṇavaṇṇo bhagavā. Uttarapadalopo, nāgassa viya assa gatīti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu, eṇissa viya assa jaṅghāti eṇijaṅgho, sīhassa pubbaddhaṃ viya assa kāyoti sīhapubbaddhakāyo, brahmuno viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro assāti brahmassaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vāsaddatthe</span> <a name="M0.0207"></a> <span class="bld">saṅkhyobhayapado</span> yathā – dve vā tayo vā pattā dvattipattā, ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti <span class="bld">dvi</span>saddantassa <span class="bld">ā</span>ttaṃ, rassattaṃ, dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā. Evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disantarāḷattho</span> yathā – pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarāḷaṃ sāyaṃ pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha tulyādhikaraṇapadaparattābhāvā na pumbhāvātideso, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā disantarāḷatthe pubbapadassa rassattaṃ. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Yadā pana dakkhiṇā ca sā pubbā cāti kammadhārayasamāso hoti, tadā pumbhāvātideso uttarapadatthappadhānattā, sabbanāmikavidhānampi niccaṃ bhavatiyeva, yathā – dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassamiti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Byatihāralakkhaṇo</span> yathā – kesesu ca kesesu ca gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti daṇḍādaṇḍi, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhedīgho, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā antassikāro.</p>
- <p class="centered">Paṭhamāvibhatyatthabahubbīhi.</p>
- <p class="centered">Bahubbīhisamāso niṭṭhito.</p>
- <p class="subhead">Dvandasamāsa</p>
- <p class="bodytext">Atha dvandasamāso vuccate.</p>
- <p class="bodytext">So ca duvidho itarītarayoga samāhāratthabhedena.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0208"></a> <span class="bld">itarītarayoge</span> tāva – ‘‘sāriputtamoggallāna’’itīdha ubhayatthāpi paṭhamekavacanaṃ, samuccayajotanatthaṃ <span class="bld">ca</span>saddappayogo ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sāriputto ca moggallāno cā’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. <span class="bld">Nāmānaṃ samuccayo dvando</span>.</p>
- <p class="bodytext">Nānānāmānameva ekavibhattikānaṃ yuttatthānaṃ yo samuccayo, so vibhāsā samāso bhavati, dvandasañño ca.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">samuccayo</span> nāma sampiṇḍanaṃ, so pana atthavasena kevalasamuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāro cāti catubbidho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kevalasamuccaye, anvācaye ca samāso na bhavati, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthabhāvato, yathā – cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañca rakkhāhi. Itarītarayoge, samāhāre ca samāso bhavati, tattha nāmānaṃ aññamaññaṃ yuttatthabhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Dve dve padāni dvandā, dvandaṭṭhā vā dvandā, dvandasadisattā ayaṃ samāsopi anvatthasaññāya <span class="bld">dvando</span>ti vuccati, ubhayapadatthappadhāno hi dvando.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ubhayapadatthappadhānatte sati dvande kathamekatthībhāvo siyāti? Vuccate – sadisādiatthepi saddappavattisambhavenadvinnaṃ padānaṃ ekakkhaṇeyeva atthadvayadīpakattā na virodho, tañca dvandavisayameva, tesamatthadvayadīpakattā. Yathā hi <span class="bld">bhū</span>saddo anubhavaabhibhavādike atthe <span class="bld">anvabhi</span>ādiupasaggasahitova dīpeti, na kevalo, evaṃ ‘‘gavassaka’’ntiādīsu <a name="M0.0209"></a> gavādīnaṃ <span class="bld">assā</span>disaddantarasahitānameva atthadvayadīpanaṃ, na kevalānanti tañca dvandavisayameva, na sabbatthāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dvinnampi yathāvuttasamuccayadīpakattā atthi dvandepekatthitāti na koci virodho, tato samāsasaññāvibhattilopādi vuttanayameva, samāseneva catthassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti <span class="bld">ca</span>saddassa appayogo.</p>
- <p class="bodytext">Idha dvande accitataraṃ pubbaṃ nipatati, parasseva liṅgañca. Itarītarayogassa avayavappadhānattā sabbattha bahuvacanameva.</p>
- <p class="bodytext">Sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi, samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā, mātā ca pitā ca mātāpitaro, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā dvande <span class="bld">mātu</span>ādipubbapa<span class="bld">du</span>kārassa <span class="bld">ā</span>kāro. Evaṃ pitāputtā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jāyā ca pati cāti jāyāpati’’itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvacī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>. <span class="bld">Jāyāya tudaṃ jāni patimhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jāyā</span>saddassa <span class="bld">tudaṃ jāni</span>iccete ādesā honti <span class="bld">pati</span>sadde pare kvaci. Tudaṃpati, jānipati, jayampatikā. <span class="bld">E</span>ttha niggahītāgamo, ‘‘kvacā’’dinā rassattañca.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā – cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā, surā ca asurā <a name="M0.0210"></a> ca garuḷā ca manujā ca bhujagā ca gandhabbā ca surāsuragaruḷamanujabhujagagandhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci <span class="bld">ivaṇṇu</span>vaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā – aggi ca dhūmo ca aggidhūmā. Evaṃ gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātavo ca liṅgāni ca dhātuliṅgāni.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci sarādi<span class="bld">a</span>kārantānaṃ pubbanipāto, yathā – attho ca dhammo ca atthadhammā. Evaṃ atthasaddā, saddatthā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samāhāre</span> pana – ‘‘cakkhu ca sotañcā’’ti atthe ‘‘nāmānaṃ samuccayo dvando’’ti dvandasamāsaṃ katvā vibhattilopādimhi kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattañcā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para359"></a><span class="paranum">359</span>. <span class="bld">Tathā dvande pāṇi tūriya yogga senaṅga khuddajantuka vividha viruddha visabhāgatthādīnañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yathā digusamāse, tathā samāhāradvandasamāsepi pāṇi tūriya yogga senaṅgatthānaṃ, khuddajantukavividha viruddhavisabhāgatthaiccevamādīnañca ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.</p>
- <p class="bodytext">Pāṇino ca tūriyāni ca yoggāni ca senā cāti pāṇitūriya yoggasenā, tāsamaṅgāni <span class="bld">pāṇitūriyayoggasenaṅgāni,</span> dvandato parattā <span class="bld">aṅga</span>saddo paccekamabhisambajjhate. Khuddā ca te jantukā ceti <span class="bld">khuddajantukā,</span> vividhenākārena viruddhā <span class="bld">vividhaviruddhā,</span> niccavirodhino. Samāno bhāgo yesaṃ te sabhāgā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">samāna</span>ssa <span class="bld">sa</span>ādeso, vividhā ca te lakkhaṇato sabhāgā ca kiccatoti <span class="bld">visabhāgā</span>. Pāṇitūriyayoggasenaṅgāni ca khuddajantukā ca vividhaviruddhā ca visabhāgā cāti dvando, idha bahuttā pubbanipātassa aniyamo, te atthā yesaṃ <a name="M0.0211"></a> te pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā, te ādayo yesaṃ te tadādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>ggahaṇena aññoññaliṅgavisesita saṅkhyāparimāṇattha pacanacaṇḍālattha disatthādīnañca dvande ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca, iti pāṇyaṅgatthabhāvato cakkhusotasaddānaṃ iminā ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattā nāmabyapadese kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti <span class="bld">a</span>mādesādi.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhusotaṃ, he cakkhusota, cakkhusotaṃ, cakkhusotena. Evaṃ sabbatthekavacanameva. Mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti antassa rassattaṃ, hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ. Evaṃ kaṇṇanāsaṃ, pāṇipādaṃ, chavimaṃsalohitaṃ. Hatthapādā maṃsalohitānītiādīnaṃ pana itarītarayogena siddhaṃ. Evaṃ <span class="bld">pāṇyaṅgatthe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tūriyaṅgatthe</span> gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, <span class="bld">samma</span>nti kaṃsatāḷaṃ. <span class="bld">Tāḷa</span>nti hatthatāḷaṃ. Saṅkhe ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca, saṅkhā ca paṇavā ca ḍaṃṇḍimā cāti vā saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bheriviseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yoggaṅgatthe</span> yathā – phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Senaṅgatthe</span> hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, <span class="bld">camma</span>nti saravāraṇaphalakaṃ. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, <span class="bld">kalāpo</span>ti tūṇīraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khuddajantukatthe</span> ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭasarīsapaṃ. Tattha <span class="bld">kunthā</span> sukhumakipillikā, <span class="bld">kīṭā</span> kapālapiṭṭhikapāṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vividhaviruddhatthe</span> <a name="M0.0212"></a> ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ, kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visabhāgatthe</span> sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ. Evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ. Satisampajaññaṃ, lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccamiccādi. ‘‘Aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti ettha ‘‘aṃmo’’ti niddesadassanato katthaci napuṃsakaliṅgattaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ, tena ādhipaccaparivāro chandapārisuddhi paṭisandhippavattiyantiādi sijjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññoññaliṅgavisesitānaṃ dvande</span> dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, ‘‘kvacādī’’tiādinā majjhe rassattaṃ. Evaṃ itthipumaṃ, pattacīvaraṃ, sākhāpalāsamiccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhyāparimāṇatthānaṃ dvande</span> ekakañca dukañca ekakadukaṃ, saṅkhyādvande appasaṅkhyā pubbaṃ nipatati. Evaṃ dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pacanacaṇḍālatthānaṃ dvande</span> orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ. Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ, sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ. Tattha <span class="bld">venā</span> tacchakā, <span class="bld">rathakārā</span> cammakārā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disatthānaṃ dvande</span> pubbā ca aparā cāti atthe dvandasamāsaṃ, vibhattilopañca katvā idhā<span class="bld">di</span>ggahaṇena ekatte, napuṃsakaliṅgatte ca kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pubbāparaṃ<a name="M0.0213"></a>, he pubbāpara, pubbāparaṃ, pubbāparena, pubbāparassa iccādi. Evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, adharuttaraṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattaṃ, dvande’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para360"></a><span class="paranum">360</span>. <span class="bld">Vibhāsā rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnamekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca vibhāsā hoti dvande samāse. <span class="bld">E</span>kattābhāve bahuvacanaṃ, parasseva liṅgañca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">rukkhānaṃ dvande</span> assatthā ca kapitthā cāti atthe samāhāre dvandasamāsādimhi kate iminā vikappenekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca. Assatthakapitthaṃ, assatthakapitthā vā. Evaṃ ambapanasaṃ, ambapanasā vā, khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā vā, dhavassakaṇṇakaṃ, dhavassakaṇṇakā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇānaṃ dvande</span> usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā vā, kāsakusaṃ, kāsakusā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pasūnaṃ dvande</span> ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ, ajeḷakā vā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā vā, ‘‘kvacā’’tiādinā rassattaṃ, ‘‘osare cā’’ti <span class="bld">avā</span>deso ca, gomahiṃsaṃ, gomahiṃsā vā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā vā, sīhabyagghataracchaṃ, sīhabyagghataracchā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhanānaṃ dvande</span> hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇāni vā. Evaṃ jātarūparajataṃ, jātarūparajatāni vā, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhaññānaṃ</span> <a name="M0.0214"></a> <span class="bld">dvande</span> sālī ca yavā ca sāliyavaṃ, sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Janapadānaṃ dvande</span> kāsī ca kosalā ca kāsikosalaṃ, kāsikosalā vā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ, vajjimallā vā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ, aṅgamagadhā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>ggahaṇena aññoññappaṭipakkhadhammānaṃ, sakuṇatthānañca dvande vibhāsā ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca. Kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, kusalākusalā vā, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, sāvajjānavajjā vā, hīnappaṇītaṃ, hīnappaṇītā vā, kaṇhasukkaṃ, kaṇhasukkā vā, sukhadukkhaṃ, sukhadukkhāni vā, paṭighānunayaṃ, paṭighānunayā vā, chāyātapaṃ, chāyātapā vā, ālokandhakāraṃ, ālokandhakārā vā, ratti ca divā ca rattindivaṃ, rattindivā vā, ahañca ratti ca ahorattaṃ, ahorattā vā, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā <span class="bld">ā</span>kārikārānamattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakuṇānaṃ dvande</span> haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ, haṃsabakā vā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā vā, mayūrakoñcaṃ, mayūrakoñcā vā, sukasālikaṃ, sukasālikā vā.</p>
- <p class="centered">Samāhāradvando.</p>
- <p class="bodytext">Yebhuyyena cettha –</p>
- <p class="gatha1">Accitappasaraṃ pubbaṃ, ivaṇṇuvaṇṇakaṃ kvaci;</p>
- <p class="gathalast">Dvande sarādyakārantaṃ, bahūsvaniyamo bhave.</p>
- <p class="centered">Dvandasamāso niṭṭhito.</p>
- <p class="gatha1">Pubbuttarubhayaññattha-ppadhānattā <a name="M0.0215"></a> catubbidho;</p>
- <p class="gathalast">Samāsoyaṃ digu kamma-dhārayehi ca chabbidho.</p>
- <p class="gatha1">Duvidho abyayībhāvo, navadhā kammadhārayo;</p>
- <p class="gatha2">Digu dudhā tappuriso, aṭṭhadhā navadhā bhave;</p>
- <p class="gathalast">Bahubbīhi dvidhā dvando, samāso caturaṭṭhadhāti.</p>
- <p class="centered">Iti padarūpasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo</p>
- <p class="centered">Catuttho.</p>
- <p class="chapter">5. Taddhitakaṇḍa</p>
- <p class="subhead">Apaccataddhita</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0216"></a> nāmato eva vibhatyantā apaccādiatthavisese taddhituppattīti nāmato paraṃ taddhitavidhānamārabhīyate.</p>
- <p class="bodytext">Tattha tasmā tividhaliṅgato paraṃ hutvā hitā sahitāti <span class="bld">taddhitā, ṇā</span>dipaccayānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ vā nāmikānaṃ hitā upakārā taddhitāti anvatthabhūtaparasamaññāvasenāpi <span class="bld">ṇā</span>dippaccayāva taddhitā nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vasiṭṭhassa apacca’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Liṅgañca nipaccate’’ti ito <span class="bld">liṅga</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para361"></a><span class="paranum">361</span>. <span class="bld">Vā ṇa’pacce</span>.</p>
- <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantato liṅgamhā <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti vikappena ‘‘tassa apacca’’miccetasmiṃ atthe.</p>
- <p class="bodytext">So ca –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Dhātuliṅgehi parā paccayā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātūhi, liṅgehi ca paccayā parāva hontīti paribhāsato apaccatthasambandhiliṅgato chaṭṭhiyantāyeva paro hoti. Paṭicca etasmā attho etīti <span class="bld">paccayo,</span> patīyanti anena atthāti vā paccayo, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti <span class="bld">apacca</span>saddassa appayogo, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā ce’’ti vibhattilopo ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="M0.0217"></a> <span class="bld">ṇo lopaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ taddhitappaccayānaṃ <span class="bld">ṇā</span>nubandhānaṃ <span class="bld">ṇa</span>kāro lopamāpajjate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para364"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ādisarassa vā ādibyañjanassa vā asaṃyogantassa vuddhi hoti sa<span class="bld">ṇa</span>kārappaccaye pare. Saṃyogo anto assāti saṃyoganto, tadañño <span class="bld">asaṃyoganto</span>. Atha vā vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, tadā ca pakatibhūte liṅge sarānamādisarassa asaṃyogantassa vuddhi hoti sa<span class="bld">ṇa</span>kāre taddhitappaccaye pareti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tena –</p>
- <p class="gatha1">Vāsiṭṭhādīsu niccāyaṃ, aniccoḷumpikādisu;</p>
- <p class="gathalast">Na vuddhi nīlapītādo, vavatthitavibhāsato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇamavadhāraṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tassā vuddhiyā aniyamappasaṅge niyamatthaṃ paribhāsamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">Ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">i</span>va<span class="bld">ṇṇu</span>vaṇṇānameva yathākkamaṃ <span class="bld">ā eo</span>iccete vuddhiyo honti. <span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇamavuddhisampiṇḍanatthaṃ, avadhāraṇatthaṃ vā. I ca u ca yu, yu eva vaṇṇā yuvaṇṇā, a ca yuvaṇṇā ca <span class="bld">ayuvaṇṇā</span>. Ā ca e ca o ca <span class="bld">āyo</span>. Puna <span class="bld">vuddhi</span>ggahaṇaṃ ‘‘negamajānapadā’’tiādīsu uttarapadavuddhibhāvatthaṃ, ettha ca ‘‘ayuvaṇṇāna’’nti ṭhānaniyamavacanaṃ āyonaṃ vuddhibhāvappasaṅganivattanatthaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Yathā <a name="M0.0218"></a> hi katavuddhīnaṃ, puna vuddhi na hotiha;</p>
- <p class="gathalast">Tathā sabhāvavuddhīnaṃ, āyonaṃ puna vuddhi na.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">ā</span>kāro vuddhi, ‘‘saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakatī’’ti saralopapakatibhāvā, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ katvā taddhitattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādinā nāmabyapadese kate pure viya <span class="bld">syā</span>dyuppatti.</p>
- <p class="bodytext">Vāsiṭṭho, vasiṭṭhassa putto vā, vāsiṭṭhā iccādi <span class="bld">purisa</span>saddasamaṃ. Tassa nattupanattādayopi tadupacārato vāsiṭṭhāyeva. Evaṃ sabbattha gottataddhite paṭhamappakatitoyeva paccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiyaṃ</span> ṇappaccayantattā ‘‘ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntūhī’’ti <span class="bld">vāsiṭṭha</span>saddato īpaccayo. Saralopādiṃ katvā itthippaccayantattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādisutte <span class="bld">ca</span>ggahaṇena nāmabyapadese kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti, vāsiṭṭhī kaññā, vāsiṭṭhī, vāsiṭṭhiyo iccādi <span class="bld">itthi</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Napuṃsake</span> vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ, vāsiṭṭhāni apaccāni iccādi <span class="bld">citta</span>saddasamaṃ. Evaṃ uparipi taddhitantassa tiliṅgatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Bhāradvājassa putto bhāradvājo, vesāmittassa putto vesāmitto, gotamassa putto gotamo. Ettha ca ayuvaṇṇattābhāvā <span class="bld">ā</span>kārādīnaṃ na vuddhi hoti. Vasudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. ‘‘Cittako’’tiādīsu pana saṃyogantattā vuddhi na bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vacchassa apacca’’nti viggahe <span class="bld">ṇa</span>mhi sampatte ‘‘vā ṇa’pacce’’ti ito <span class="bld">vā</span>ti taddhitavidhāne sabbattha vattate, tena sabbattha vākyavuttiyo bhavanti. ‘‘Apacce’’ti padaṃ yāva <span class="bld">saṃsaṭṭha</span>ggahaṇāva vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. <span class="bld">Ṇāyana</span> <a name="M0.0219"></a> <span class="bld">ṇāna vacchādito</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaccha kacca</span>iccevamādito chaṭṭhiyantato gottagaṇato <span class="bld">ṇāyana ṇāna</span>iccate paccayā honti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Sabbattha <span class="bld">ṇa</span>kārānubandho vuddhattho, sesaṃ pubbasamaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.</p>
- <p class="bodytext">Vacchāyano vacchāno vacchassa putto vā. Evaṃ kaccassa putto kaccāyano kaccāno, moggallassa putto moggallāyano moggallāno. Evaṃ aggivessāyano aggivessāno, kaṇhāyano kaṇhāno, sākaṭāyano sākaṭāno, muñcāyano muñcāno, kuñjāyano kuñjāno iccādi. Ākatigaṇo’yaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kattikāya apacca’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">Ṇeyyo kattikādīhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddoyaṃ pakāre vattate. <span class="bld">Kattikā vinatārohiṇī</span>iccevamādīhi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi <span class="bld">ṇeyya</span>ppaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe.</p>
- <p class="bodytext">Vibhattilope ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo. Kattikeyyo, kattikāya putto vā. Evaṃ vinatāya apaccaṃ venateyyo, <span class="bld">i</span>kāra<span class="bld">sse</span>kāro vuddhi, rohiṇiyā putto rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo, bhaginiyā putto bhāgineyyo, nadiyāputto nādeyyo. Evaṃ anteyyo, āheyyo, kāmeyyo. Suciyā <a name="M0.0220"></a> apaccaṃ soceyyo, ettha <span class="bld">u</span>kāra<span class="bld">sso</span>kāro vuddhi, bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dakkhassāpacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. <span class="bld">Ato ṇi vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārantato liṅgamhā <span class="bld">ṇi</span>paccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Dakkhi, dakkhī, dakkhayo, doṇassa apaccaṃ doṇi. Evaṃ vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāsarathi. Vāruṇi, kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jinadattassa apaccaṃ jenadatti, suddhodani, anuruddhi iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">vā</span>ggahaṇena apaccatthe <span class="bld">ṇika</span>ppaccayo, <span class="bld">aditi</span>ādito <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo ca. Yathā – sakyaputtassa putto sakyaputtiko, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">ka</span>kārassa <span class="bld">ya</span>kāro, sakyaputtiyo. Evaṃ nāṭaputtiko, jenadattiko, vimātuyā putto vemātiko.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aditiyā putto’’ti atthe <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo, vuddhi ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para369"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Avaṇṇo ye lopañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>vaṇṇo taddhitabhūte <span class="bld">ya</span>ppaccaye pare lopamāpajjate. <span class="bld">Ca</span>saddena ivaṇṇopīti <span class="bld">i</span>kāralopo, ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni ca la ña jakāratta’’nti <span class="bld">tya</span>kārasaṃyogassa <span class="bld">ca</span>kāro, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ, ādicco. Evaṃ ditiyā putto decco.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kuṇḍaniyā putto’’ti atthe <span class="bld">ṇya</span>ppaccaye kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvacādimajjhuttaresū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para370"></a><span class="paranum">370</span>. <span class="bld">Tesu</span> <a name="M0.0221"></a> <span class="bld">vuddhilopāgamavikāraviparītādesā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tesu ādimajjhuttaresu avihitalakkhaṇesu jinavacanānuparodhena kvaci vuddhi lopa āgama vikāra viparītaādesā hontīti saṃyogantattepi ādivuddhi, <span class="bld">i</span>kāralope <span class="bld">nya</span>ssa<span class="bld">ñā</span>deso, koṇḍañño, kuruno putto korabyo, etthāpi teneva <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">avā</span>deso, bhātuno putto bhātabyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Upagussa apacca’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para371"></a><span class="paranum">371</span>. <span class="bld">Ṇavopagvādīhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upagu manu</span>iccevamādīhi <span class="bld">u</span>kārantehi gottagaṇehi <span class="bld">ṇava</span>ppaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. <span class="bld">Ādi</span>saddassa cettha pakāravācakattā <span class="bld">u</span>kārantatoyevāyaṃ. Opagavo, opagavī, opagavaṃ, manuno apaccaṃ mānavo, ‘‘mānuso’’ti <span class="bld">ṇa</span>ppaccaye, <span class="bld">sā</span>game ca kate rūpaṃ, bhagguno apaccaṃ bhaggavo, paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo, upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vidhavāya apacca’’nti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para372"></a><span class="paranum">372</span>. <span class="bld">Ṇera vidhavādito</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vidhavā</span>dito <span class="bld">ṇera</span>ppaccayo hoti vā apaccatthe. Vigato dhavo pati etissāti vidhavā, vedhavero, bandhukiyā abhisāriṇiyā putto bandhukero, samaṇassa upajjhāyassa putto puttaṭṭhāniyattāti sāmaṇero, nāḷikero iccādi.</p>
- <p class="centered">Apaccataddhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tilena <a name="M0.0222"></a> saṃsaṭṭha’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para373"></a><span class="paranum">373</span>. <span class="bld">Yena vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yena vā saṃsaṭṭhaṃ, yena vā tarati, yena vā carati, yena vā vahati, tato tatiyantato liṅgamhā tesu saṃsaṭṭhādīsvatthesu <span class="bld">ṇika</span>ppaccayo hoti vā. Telikaṃ bhojanaṃ, tilena abhisaṅkhatanti attho. Telikī yāgu. Guḷena saṃsaṭṭhaṃ egāḷikaṃ. Evaṃ ghātikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ, loṇikaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nāvāya taratīti nāviko, uḷumpena taratīti oḷumpiko, vuddhiabhāvapakkhe uḷumpiko. Evaṃ kulliko, gopucchiko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Evaṃ pādiko, daṇḍiko, dhammena carati pavattatīti dhammiko. Sīsena vahatīti sīsiko, <span class="bld">vā</span>ggahaṇena <span class="bld">ī</span>kārassa vuddhi na hoti. Evaṃ aṃsiko, khandhiko, hatthiko, aṅguliko.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">vā</span>ggahaṇena aññatthesupi <span class="bld">ṇika</span>ppaccayo, paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, pathaṃ gacchatīti pathiko.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vinayamadhīte, aveccādhīte’’ti vā viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇiko’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Tamadhīte tenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Catuppadamidaṃ. Tamadhīteti atthe, tena katādīsvatthesu ca tamhi sannidhāno, tattha niyutto, tamassa sippaṃ, tamassa bhaṇḍaṃ<a name="M0.0223"></a>, tamassa jīvikā iccetesvatthesu ca dutiyādivibhatyantehi liṅgehi <span class="bld">ṇika</span>ppaccayo hoti vā. Venayiko. Evaṃ suttantiko, ābhidhammiko.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Byākaraṇamadhīte’’ti atthe <span class="bld">ṇika</span>ppaccayādimhi kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe cā’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para375"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Māyūnamāgamo ṭhāne</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I u</span>iccebhesaṃ ādisarānaṃ asaṃyogantānaṃ mā vuddhi hoti saṇe, tatreva vuddhi āgamo hoti ca ṭhāneti ekāravuddhāgamo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ṭhāne’’ti vacanā cettha, <span class="bld">yū</span>namādesabhūtato;</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Yave</span>hi pubbeva eo-vuddhiyo honti āgamā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>kārassa dvibhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Veyyākaraṇiko, nyāyamadhīteti neyyāyiko. Evaṃ takkiko, vediko, nemittiko, kāyena kato payogo kāyiko, kāyena kataṃ kammaṃ kāyikaṃ, vacasā kataṃ kammaṃ vācasikaṃ. Evaṃ mānasikaṃ, ettha ca ‘‘sasare vāgamo’’ti sutte vavatthita<span class="bld">vā</span>saddena paccaye parepi <span class="bld">sā</span>gamo, therehi katā saṅgīti therikā. Evaṃ pañcasatikā, sattasatikā, ettha ‘‘ṇavaṇikā’’disutte anuvattita<span class="bld">vā</span>ggahaṇena īpaccayo na hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sannidhānatthe</span> sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā, sārīrikaṃ dukkhaṃ. Evaṃ mānasikā, mānasikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niyuttatthe</span> <a name="M0.0224"></a> dvāre niyutto dovāriko, ettha ‘‘māyūnamāgamo ṭhāne’’ti <span class="bld">va</span>kārato pubbe<span class="bld">o</span>kārāgamo. Evaṃ bhaṇḍāgāriko, nāgariko, navakammiko, vanakammiko, ādikammiko, odariko, rathiko, pathiko, upāye niyutto opāyiko, cetasi niyuttā cetasikā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sippatthe</span> vīṇāvādanaṃ vīṇā, vīṇā assa sippaṃ veṇiko. <span class="bld">E</span>vaṃ pāṇaviko, modiṅgiko, vaṃsiko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇḍatthe</span> gandho assa bhaṇḍanti gandhiko. Evaṃ teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambūliko, loṇiko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jīvikatthe</span> urabbhaṃ hantvā jīvati, urabbhamassa jīvikāti vā orabbhiko. Evaṃ māgaviko, ettha <span class="bld">va</span>kārāgamo. Sūkariko, sākuṇiko, macchiko iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tena katādī’’ti ettha <span class="bld">ādi</span>ggahaṇena tena hataṃ, tena baddhaṃ, tena kītaṃ, tena dibbati, so assa āvudho, so assa ābādho, tattha pasanno, tassa santakaṃ, tamassa parimāṇaṃ, tassa rāsi, taṃ arahati, tamassa sīlaṃ, tattha jāto, tattha vasati, tatra vidito, tadatthāya saṃvattati, tato āgato, tato sambhūto, tadassa payojananti evamādiatthe ca <span class="bld">ṇika</span>ppaccayo hoti. Yathā – jālena hato, hanatīti vā jāliko. Evaṃ bāḷisiko, vākariko, suttena baddho suttiko, varattāya baddho vārattiko nāgo.</p>
- <p class="bodytext">Vatthena <a name="M0.0225"></a> kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ. Evaṃ kumbhikaṃ, phālikaṃ, sovaṇṇikaṃ, sātikaṃ. Akkhena dibbatīti akkhiko. Evaṃ sālākiko, tindukiko, ambaphaliko. Cāpo assa āvudhoti cāpiko. Evaṃ tomariko, muggariko, mosaliko.</p>
- <p class="bodytext">Vāto assa ābādhoti vātiko. Evaṃ semhiko, pittiko.</p>
- <p class="bodytext">Buddhe pasanno buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko. Buddhassa santako buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko vihāro, saṅghikā bhūmi, saṅghikaṃ cīvaraṃ, puggalikaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kumbho assa parimāṇanti kumbhikaṃ. Evaṃ khārikaṃ, doṇikaṃ. Kumbhassa rāsi kumbhiko. Kumbhaṃ arahatīti kumbhiko. Evaṃ doṇiko, aṭṭhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā, sātikaṃ, sāhassikaṃ. Sandiṭṭhamarahatīti sandiṭṭhiko, ‘‘ehi passā’’ti imaṃ vidhiṃ arahatīti ehipassiko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlatthe</span> paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko. Evaṃ tecīvariko, ekāsane bhojanasīlo ekāsaniko, rukkhamūle vasanasīlo rukkhamūliko, tathā āraññiko, sosāniko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātatthe</span> apāye jāto āpāyiko. Evaṃ nerayiko, sāmuddiko maccho, vassesu jāto vassiko, vassikā, vassikaṃ pupphaṃ, sāradiko, hemantiko, vāsantiko, cātuddasiko, rājagahe jāto, rājagahe <a name="M0.0226"></a> vasatīti vā rājagahiko jano, magadhesu jāto, vasatīti vā māgadhiko, māgadhikā, māgadhikaṃ, sāvatthiyaṃ jāto, vasatīti vā sāvatthiko, kāpilavatthiko, vesāliko.</p>
- <p class="bodytext">Loke vidito lokiko, lokāya saṃvattatītipi lokiko. Tathā mātito āgataṃ mātikaṃ, pitito āgataṃ pettikaṃ nāmaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhūtatthe</span> mātito sambhūtaṃ mattikaṃ. Evaṃ pettikaṃ. Upadhitassa payojanaṃ opadhikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakatthepi</span> asaṅkhāroyeva asaṅkhārikaṃ. Evaṃ sasaṅkhārikaṃ, nāmameva nāmikaṃ. Evaṃ ākhyātikaṃ, opasaggikaṃ, nepātikaṃ, catumahārāje bhatti etesanti cātumahārājikā. Evaṃ aññatthepi yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasāvena ratta’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para376"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Ṇa rāgā tenarattaṃ tassedamaññatthesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Rāgatthavācakā liṅgamhā ‘‘tena ratta’’miccetasmiṃ atthe, ‘‘tasse’’ti chaṭṭhiyantato ‘‘ida’’miccetasmiṃ atthe ca aññatthesu ca <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti vā.</p>
- <p class="bodytext">Kāsāvaṃ vatthaṃ. Evaṃ kāsāyaṃ, kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ, nīlena rattaṃ nīlaṃ. Evaṃ pītaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idamatthe</span> <a name="M0.0227"></a> mahiṃsassa idaṃ māhiṃsaṃ maṃsaṃ, dadhi sappi cammādikaṃ vā, sūkarassa idaṃ sūkaraṃ, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ sāsanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Isissa ida’’nti atthe <span class="bld">ṇa</span>ppaccaye kate vuddhimhi sampatte –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṇe, yūnamāgamo ṭhāne’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>. <span class="bld">Āttañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I u</span>iccetesaṃ ādisarānaṃ <span class="bld">ā</span>ttañca hoti <span class="bld">saṇa</span>kārappaccaye pare, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ri</span>kārāgamo ca ṭhāneti <span class="bld">i</span>kārassa <span class="bld">ā</span>ttaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Ṭhānādhikārato āttaṃ, isūsabhaujādinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Isissa tu rikārāga-mo cāttānantare bhave.</p>
- <p class="bodytext">Ārisyaṃ, usabhassa idaṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ, āsabhī vācā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññattha</span>ggahaṇena pana avidūrabhavo, tatra bhavo, tatra jāto, tato āgato, so assa nivāso, tassa issaro, kattikādīhi niyutto māso, sāssa devatā, tamaveccādhīte, tassa visayo deso, tasmiṃ dese atthi, tena nibbattaṃ, taṃ arahati, tassa vikāro, tamassa parimāṇanti iccevamādīsvatthesu ca <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo. Yathā – vidisāya avidūre bhavo vediso gāmo, udumbarassa avidūre bhavaṃ odumbaraṃ vimānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavatthe</span> manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sāgamo. Sare bhavo sāraso sakuṇo, sārasā sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ<a name="M0.0228"></a>, urasi bhavo oraso putto, urasi saṃvaḍḍhitattā, mitte bhavā mettā, mettī vā, pure bhavā porī vācā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātādīsu</span> pāvuse jāto pāvuso megho, pāvusā ratti, pāvusaṃ abbhaṃ, sarade jāto sārado māso, sāradā ratti, sāradaṃ pupphaṃ. Evaṃ sisiro, hemanto, vasanto, vimho, mathurāyaṃ jāto māthuro jano, māthurā gaṇikā, māthuraṃ vatthaṃ. Mathurāya āgato māthuro, mathurā assa nivāsoti māthuro, mathurāya issaro māthuro rājā. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna <span class="bld">sabbato</span>ggahaṇena taddhitatopi kvaci sasara<span class="bld">ka</span>kārāgamo, māthurako vā, rājagahe jāto, rājagahā āgato, rājagaho assa nivāsoti vā, rājagahassa issaroti vā rājagaho, rājagahako vā. Evaṃ sāgalo, sāgalako vā, pāṭaliputto, pāṭaliputtako vā, vesāliyaṃ jātotiādiatthe vesālo, vesālako vā, kusināre jāto kosināro, kosinārako vā. Evaṃ sāketo, sāketako vā, kosambo, kosambako vā, indapatto, indapattako vā, kapillo, kapillako vā, bhārukaccho, bhārukacchako vā, nagare jāto, nagarā āgato, nagare vasatīti vā nāgaro, nāgarako vā. Evaṃ jānapado.</p>
- <p class="bodytext">Janapadanāmesu pana sabbattha bahuvacanameva bhavati. Yathā – aṅgesu jāto, aṅgehi āgato, aṅgā assa nivāso, aṅgānaṃ issaro vā aṅgo, aṅgako vā, māgadho, māgadhako vā, kosalo, kosalako vā<a name="M0.0229"></a>, vedeho, vedehako vā, kambojo, kambojako vā, gandhāro, gandhārako vā, sovīro, sovīrako vā, sindhavo, sindhavako vā, assako, kāliṅgo, pañcālo, sakko, tathā suraṭṭhe jāto, suraṭṭhassa issaro vā soraṭṭho, soraṭṭhako vā. Evaṃ mahāraṭṭho, mahāraṭṭhako vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nakkhattayoge</span> kattikāya puṇṇacandayuttāya yutto māso kattiko, magasirena candayuttena nakkhattena yutto māso māgasiro. Evaṃ phussena yutto māso phusso, maghāya yutto māso māgho, phagguniyā yutto māso phagguno, cittāya yutto māso citto, visākhāya yutto māso vesākho, jeṭṭhāya yutto māso jeṭṭho, uttarāsāḷhāya yutto māso āsāḷho, āsāḷhī vā, savaṇena yutto māso sāvaṇo, sāvaṇī. Bhaddena yutto māso bhaddo, assayujena yutto māso assayujo, buddho assa devatāti buddho. Evaṃ sogato, māhindo, yāmo, somo.</p>
- <p class="bodytext">Byākaraṇaṃ aveccādhīte veyyākaraṇo. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, udumbarā asmiṃ padese santīti odumbaro deso.</p>
- <p class="bodytext">Sahassena nibbattā sāhassī parikhā, payasā nibbattaṃ pāyāsaṃ, sahassaṃ arahatīti sāhassī gāthā, ayaso <a name="M0.0230"></a> vikāro āyaso. Evaṃ sovaṇṇo, puriso parimāṇamassāti porisaṃ udakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>ggahaṇena tattha jāto, tattha vasati, tassa hitaṃ, taṃ arahatītiādīsu <span class="bld">ṇeyya</span>ppaccayo. Bārāṇasiyaṃ jāto, vasatīti vā bārāṇaseyyako, pure viya <span class="bld">ka</span>kārāgamo. Evaṃ campeyyako, sāgaleyyako, mithileyyako jano, gaṅgeyyo maccho, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, kule jāto koleyyako sunakho, vane jātaṃ vāneyyaṃ pupphaṃ. Evaṃ pabbateyyo mānuso, pabbateyyā nadī, pabbateyyaṃ osadhaṃ, pathassa hitaṃ pātheyyaṃ, sapatissa hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ, padīpeyyaṃ telaṃ, mātu hitaṃ matteyyaṃ. Evaṃ petteyyaṃ. Dakkhiṇamarahatīti dakkhiṇeyyo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para378"></a><span class="paranum">378</span>. <span class="bld">Jātādīnamimiyā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jāta</span>iccevamādīnaṃ saddānaṃ atthe <span class="bld">ima iya</span>iccete paccayā honti vā.</p>
- <p class="bodytext">Pacchā jāto pacchimo, pacchimā janatā, pacchimaṃ cittaṃ, ante jāto antimo, antimā, antimaṃ. Evaṃ majjhimo, purimo, uparimo, heṭṭhimo, paccantimo, gopphimo, ganthimo.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0231"></a> <span class="bld">iya</span>ppaccaye manussajātiyā jāto manussajātiyo, manussajātiyā, manussajātiyaṃ. Evaṃ assajātiyo, hatthijātiyo, bodhisattajātiyo, <span class="bld">dabba</span>jātiyo, samānajātiyo, lokiyo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>ggahaṇena tattha niyutto, tadassa atthi, tattha bhavotiādīsvapi <span class="bld">ima iya</span>ppaccayā honti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ika</span>ppaccayo ca. Ante niyutto antimo, antiyo, antiko, putto assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti puttimo, puttiyo, vuttiko, kappo assa atthīti kappiyo, jaṭā assa atthīti jaṭiyo, hānabhāgo assa atthīti hānabhāgiyo. Evaṃ ṭhitibhāgiyo, bodhissa pakkhe bhavā bodhipakkhiyā, pañcavagge bhavā pañcavaggiyā. Evaṃ chabbaggiyā, udariyaṃ, attano idanti attaniyaṃ, nakārāgamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddaggahaṇena <span class="bld">kiya yaṇya</span>ppaccayā ca. Jātiyā niyutto jātikiyo. Evaṃ andhakiyo, jaccandhe niyutto jaccandhakiyo. Sassa ayanti sakiyo. Evaṃ parakiyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>ppaccayo <span class="bld">sādhuhitabhavajātā</span>diatthesu. Yathā – kammani sādhu kammaññaṃ. Sabhāyaṃ sādhu sabbhaṃ, ‘‘yavataṃ talanā’’dinā <span class="bld">u</span>kārādi. Evaṃ medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghaṭaṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ, rathassa hitā racchā, gāme bhavo gammo<a name="M0.0232"></a>, gave bhavaṃ gabyaṃ, ‘‘osare cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ya</span>ppaccaye parepi <span class="bld">avā</span>deso. Kavimhi bhavaṃ kabyaṃ, divi bhavā dibyā, <span class="bld">tha</span>nato jātaṃ thaññaṃ, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṇya</span>ppaccayo parisāyaṃ sādhu pārisajjo, <span class="bld">da</span>kārāgamo, samaṇānaṃ hitā sāmaññā janā, brāhmaṇānaṃ hitā brāhmaññā, arūpe bhavā āruppā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rājaputtānaṃ samūho’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. <span class="bld">Samūhatthe kaṇaṇā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantato ‘‘tesaṃ samūho’’ti atthe <span class="bld">kaṇaṇa</span>iccete paccayā honti. Rājaputtako, rājaputtakaṃ vā, rājaputto. Evaṃ mānussako, mānusso, māthurako, māthuro, porisako, poriso, vuddhānaṃ samūho vuddhako, vuddho. Evaṃ māyūrako, māyūro, kāpoto, kokilo, māhiṃsako, māhiṃso, oṭṭhako, orabbhako, aṭṭhannaṃ samūho aṭṭhako, rājānaṃ samūho rājako, bhikkhānaṃ samūho bhikkho, sikkhānaṃ samūho sikkho, dvinnaṃ samūho dvayaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">i</span>kārassa <span class="bld">ayā</span>deso. Evaṃ tiṇṇaṃ samūho tayaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Samūhatthe’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para380"></a><span class="paranum">380</span>. <span class="bld">Gāmajanabandhusahāyādīhi tā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gāmajanabandhusahāya</span>iccevamādīhi <span class="bld">tā</span>paccayo hoti samūhatthe. Gāmānaṃ samūho gāmatā. Evaṃ janatā, bandhutā, sahāyatā, nāgaratā. ‘‘Tā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">sakatthepi</span> devoyeva devatā, <span class="bld">tā</span>paccayantassa niccamitthiliṅgatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para381"></a><span class="paranum">381</span>. <span class="bld">Tadassa ṭhānamiyo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tadassa ṭhāna’’miccetasmiṃ atthe chaṭṭhiyantato <span class="bld">iya</span>ppaccayo hoti. Madanassa ṭhānaṃ madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ, bandhanassa ṭhānaṃ bandhaniyaṃ. Evaṃ mucchaniyaṃ. Rajaniyaṃ, gamaniyaṃ, dassaniyaṃ, upādāniyaṃ, pasādaniyaṃ. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">hitā</span>diatthepi upādānānaṃ hitā upādāniyā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para382"></a><span class="paranum">382</span>. <span class="bld">Upamatthāyitattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Upamatthe upamāvāciliṅgato <span class="bld">āyitatta</span>ppaccayo hoti. Dhūmo viya dissatīti dhūmāyitattaṃ. Evaṃ timirāyitattaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tadassa ṭhāna’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para383"></a><span class="paranum">383</span>. <span class="bld">Tannissitatthe lo</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tannissita’’nti atthe, ‘‘tadassaṭhāna’’nti atthe ca <span class="bld">la</span>ppaccayo hoti. Duṭṭhu nissitaṃ, duṭṭhu ṭhānaṃ vā duṭṭhullaṃ, duṭṭhullā vācā, <span class="bld">la</span>ssa dvibhāvo. Evaṃ vedallaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abhijjhā <a name="M0.0234"></a> assa pakati, abhijjhā assa bahulā’’ti vā viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para384"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Ālu tabbahule</span>.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamāvibhatyantato <span class="bld">ālu</span>ppaccayo hoti ‘‘tadassa bahula’’miccetasmiṃ atthe. Abhijjhālu, abhijjhālū, abhijjhālavo. Evaṃ sītālu, dhajālu, dayālu. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna <span class="bld">sabbato</span>ggahaṇena <span class="bld">ka</span>kārāgamo, abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ. Evaṃ sītāluko, dayāluko, tathā hīnova hīnako. Evaṃ potako, kumārako, māṇavako, muduko, ujuko, appamattakaṃ, oramattakaṃ, sīlamattakaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti iminā paṭibhāgakucchitasaññānukampādiatthesu <span class="bld">ka</span>ppaccayo. <span class="bld">Paṭibhāgatthe</span> hatthino iva hatthikā. Evaṃ assakā. <span class="bld">Kucchitatthe</span> kucchito samaṇo samaṇako. Evaṃ brāhmaṇako, muṇḍako, paṇḍitako, veyyākaraṇako. <span class="bld">Saññāyaṃ</span> katako, bhaṭako. <span class="bld">Anukampāyaṃ</span> puttako.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">kiṃyateta</span>to parimāṇatthe <span class="bld">ttakavantu</span>ppaccayā. Kiṃ parimāṇamassāti kittakaṃ. Evaṃ yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ. <span class="bld">Vantumhi ā</span>ttañca, yaṃ parimāṇamassāti yāvā, yāvanto<a name="M0.0235"></a>, guṇavantusamaṃ. Evaṃ tāvā, tāvanto. Etāvā, etāvanto iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suvaṇṇena pakata’’nti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para385"></a><span class="paranum">385</span>. <span class="bld">Tappakativacane mayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tappakativacanatthe <span class="bld">maya</span>ppaccayo hoti, pakarīyatīti pakati, tena pakati tappakati, tappakatiyā vacanaṃ kathanaṃ <span class="bld">tappakativacanaṃ</span>. Suvaṇṇamayo ratho, sovaṇṇamayo vā, suvaṇṇamayā bhājanavikati, suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ. Evaṃ rūpiyamayaṃ, rajatamayaṃ, jatumayaṃ, dārumayaṃ, mattikāmayaṃ, iddhiyā nibbattaṃ iddhimayaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Manato nipphannā manomayā, ayasāpakataṃ ayomayaṃ. Ettha ca ‘‘manogaṇādīna’’nti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para386"></a><span class="paranum">386</span>. <span class="bld">Etesamo lope</span>.</p>
- <p class="bodytext">Etesaṃ manogaṇādīnaṃ anto <span class="bld">o</span>ttamāpajjate vibhattilope kateti <span class="bld">o</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext">Gavena pakataṃ karīsaṃ, goto nibbattanti vā gomayaṃ. ‘‘Mayo’’tiyogavibhāgena <span class="bld">sakatthepi</span> dānameva dānamayaṃ, sīlamayaṃ iccādi.</p>
- <p class="centered">Saṃsaṭṭhādianekatthataddhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Bhāvataddhita</p>
- <p class="bodytext">‘‘Alasassa <a name="M0.0236"></a> bhāvo’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Ṇyattatā bhāve tu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Chaṭṭhiyantato <span class="bld">ṇyattatā</span>iccete paccayā honti ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe, <span class="bld">tu</span>saddaggahaṇena <span class="bld">ttanaṇeyyā</span>dippaccayā ca. Bhavanti etasmā buddhisaddā iti <span class="bld">bhāvo,</span> saddappavattinimittaṃ vuccati, vuttañca – ‘‘yassa guṇassa hi bhāvā dabbe saddaniveso tadabhidhāneṇyattatādayo’’ti. <span class="bld">Ṇyattattana</span>ntānaṃ niccaṃ napuṃsakattaṃ, <span class="bld">tā</span>paccayantassa sabhāvato niccamitthiliṅgatā. <span class="bld">Ṇya</span>ppaccayoyaṃ guṇavacane <span class="bld">brāhmaṇā</span>dīhi, tattha ‘‘avaṇṇo ye lopañcā’’ti <span class="bld">avaṇṇa</span>lopo, ādivuddhi.</p>
- <p class="bodytext">Ālasyaṃ. Evaṃ ārogyaṃ, udaggassa bhāvo odagyaṃ, sakhino bhāvo sakhyaṃ, aṇaṇassa bhāvo āṇaṇyaṃ, vidhavāya bhāvo vedhabyaṃ, dubbalassa bhāvo dubbalyaṃ, capalassa bhāvo cāpalyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Viyattassa bhāvo veyyattiyaṃ, maccharassa bhāvo macchariyaṃ. Evaṃ issariyaṃ, ālasiyaṃ, muṇḍiyaṃ, mūḷhiyaṃ. Ettha ‘‘veyyattiya’’ntiādīsu ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">ya</span>mhi <span class="bld">i</span>kārāgamo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paṇḍitassa bhāvo paṇḍitya’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakāratta’’nti <span class="bld">tya</span>kārasaṃyogādīnaṃ <span class="bld">calañaja</span>kārādesā<a name="M0.0237"></a>, dvittaṃ. Paṇḍiccaṃ, bahussutassa bhāvo bāhussaccaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">a</span>kāro, evaṃ porohiccaṃ, adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ, muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, <span class="bld">ivaṇṇa</span>lopo. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Evaṃ vepullaṃ, samānānaṃ bhāvo sāmaññaṃ, gilānassa bhāvo gelaññaṃ, ‘‘kvacādimajjhuttarā’’disuttena saṃyoge pare rassattaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Suhadassa bhāvosohajjaṃ. Evaṃ vesārajjaṃ, kusīdassabhāvokosajjaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā īkārassa <span class="bld">a</span>kāro. Tathā ‘‘purisassa bhāvo porisa’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanā’’disutte <span class="bld">kāra</span>ggahaṇena yavataṃ <span class="bld">sa</span>kāra<span class="bld">kacaṭapa</span>vaggānaṃ <span class="bld">sa</span>kāra<span class="bld">kacaṭapa</span>vaggādesā. Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Evaṃ domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, ettha <span class="bld">sa</span>kārāgamo. Tathā nipakassa bhāvo nepakkaṃ, dvittaṃ. Evaṃ ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, vāṇijassa bhāvo vāṇijjaṃ, rājino bhāvo rajjaṃ, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ. Sarūpassa bhāvo sāruppaṃ. Evaṃ opammaṃ, sokhummaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathassa bhāvo tacchaṃ, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Evaṃ brāhmaññaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. ‘‘Taccha’’ntiādīsupi <span class="bld">kāra</span>ggahaṇeneva yavataṃ <span class="bld">thadhaṇa</span>kārānaṃ <span class="bld">chajhaña</span>kārādesā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ttatā</span>paccayesu <a name="M0.0238"></a>– paṃsukūlikassa bhāvo paṃsukūlikattaṃ, paṃsukūlikatā. Evaṃ tecīvarikattaṃ, tecīvarikatā, odarikattaṃ, odarikatā, manussattaṃ, manussatā jāti, nīlattaṃ, nīlatā guṇo, yācakattaṃ, yācakatā kriyā, daṇḍittaṃ, daṇḍitā dabbaṃ, saccavāditā, pāramitā, kataññutā, sabbaññutā, ‘‘kvacā’’dinā <span class="bld">tā</span>paccaye rassattaṃ, appicchatā, asaṃsaggatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, lahutā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ttana</span>paccaye – puthujjanassa bhāvo puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṇeyye</span> – sucissa bhāvo soceyyaṃ. Evaṃ ādhipabheyyaṃ, kavissa bhāvokāveyyaṃ, thenassa bhāvo theyyaṃ, mahāvuttinā <span class="bld">na</span>kārassa lopo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇyattatā’’ti yogavibhāgena kammani, sakatthe ca <span class="bld">ṇyā</span>dayo, vīrānaṃ bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ, paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, pāribhaṭyassa bhāvo pāribhaṭyatā. Evaṃ sovacassatā, bhisaggassa kammaṃ bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ, saṭhassa bhāvo, kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakatthe</span> pana – yathābhūtameva yathābhuccaṃ, karuṇāyeva kāruññaṃ, pattakālameva pattakallaṃ, ākāsānantameva <a name="M0.0239"></a> ākāsānañcaṃ, kāyapāguññameva kāyapāguññatā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Visamassa bhāvo’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ttatā, bhāve’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para388"></a><span class="paranum">388</span>. <span class="bld">Ṇa visamādīhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visama</span>iccevamādīhi chaṭṭhiyantehi <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">tta tā</span> ca ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe. Ākatigaṇoyaṃ. Vesamaṃ, visamattaṃ, visamatā. Sucissa bhāvo socaṃ, sucittaṃ, sucitā, garuno bhāvo gāravo, ādivuddhi, ‘‘o sare cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddaggahaṇena <span class="bld">u</span>kārassa ca <span class="bld">avā</span>deso. Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, paṭuttaṃ, paṭutā.</p>
- <p class="bodytext">Ujuno bhāvo ajjavaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ iccatra ‘‘āttañcā’’ti <span class="bld">ṇa</span>mhi <span class="bld">i</span>kārukārānaṃ <span class="bld">ā</span>ttaṃ, <span class="bld">dvi</span>bhāvo, saṃyoge ādirassattañca. Ujutā, mudutā. Evaṃ isissa bhāvo ārisyaṃ, āsabhaṃ, kumārassa bhāvokomāraṃ, yuvassa bhāvo yobbanaṃ, mahāvuttinā <span class="bld">na</span>kārāgamo, paramānaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī dānādikriyā, ‘‘ṇavaṇikā’’disuttena <span class="bld">ī</span>paccayo, samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para389"></a><span class="paranum">389</span>. <span class="bld">Ramaṇīyādito kaṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ramaṇīya</span>iccevamādito <span class="bld">kaṇa</span>paccayo hoti, <span class="bld">tta tā</span> ca bhāvatthe. Ramaṇīyassa bhāvo rāmaṇīyakaṃ, ramaṇīyattaṃ, ramaṇīyatā<a name="M0.0240"></a>. Evaṃ mānuññakaṃ, manuññattaṃ, manuññatā, piyarūpakaṃ, piyarūpattaṃ, piyarūpatā, kalyāṇakaṃ, kalyāṇattaṃ, kalyāṇatā, corakaṃ, corikā vā, corattaṃ, coratā, aḍḍhakaṃ, aḍḍhattaṃ, aḍḍhatā iccādi.</p>
- <p class="centered">Bhāvataddhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Visesataddhita</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbe ime pāpā ayamimesaṃ visesena pāpo’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>. <span class="bld">Visese taratamisikiyiṭṭhā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Visesatthe <span class="bld">tara tama isika iya iṭṭha</span>iccete paccayā honti. Pāpataro, pāpatarā, pāpataraṃ. Tatopi adhiko pāpatamo, pāpatamā, pāpatamaṃ. Pāpisiko, pāpisikā, pāpisikaṃ. Pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ. Pāpiṭṭho, pāpiṭṭhā, pāpiṭṭhaṃ. Atisayena pāpiṭṭho, pāpiṭṭhataro. Evaṃ paṭutaro, paṭutamo, paṭisiko, paṭiyo, paṭiṭṭho. Sabbesaṃ atisayena varo varataro, varatamo, varisiko, variyo, variṭṭho. Evaṃ paṇītataro, paṇītatamo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbe ime vuḍḍhā ayamimesaṃ visesena vuḍḍho’’ti atthe <span class="bld">iyaiṭṭha</span>ppaccayā honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. <span class="bld">Vuḍḍhassa</span> <a name="M0.0241"></a> <span class="bld">jo iyiṭṭhesu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">vuḍḍha</span>saddassa <span class="bld">jo</span> hoti <span class="bld">iya iṭṭha</span>iccetesu paccayesu. Jeyyo, jeṭṭho, ettha ca ‘‘saralopādi’’sutte <span class="bld">tu</span>ggahaṇena lopamakatvā ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbasare lutte ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti <span class="bld">e</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Iyiṭṭhesū’’ti adhikāro, ‘‘jo’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para392"></a><span class="paranum">392</span>. <span class="bld">Pasatthassa so ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">pasattha</span>saddassa <span class="bld">sā</span>deso hoti, <span class="bld">jo</span> ca iyiṭṭhesu. Ayañca pasattho ayañca pasattho sabbe ime pasatthā ayamimesaṃ visesena pasatthoti seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Antikassa nedo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">antika</span>saddassa <span class="bld">nedā</span>deso hoti iyiṭṭhesu. Visesena antikoti nediyo, nediṭṭho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para394"></a><span class="paranum">394</span>. <span class="bld">Bāḷhassa sādho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasseva <span class="bld">bā</span>ḷhasaddassa <span class="bld">sādhā</span>deso hoti iyiṭṭhesu. Visesena bāḷhoti sādhiyo, sādhiṭṭho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para395"></a><span class="paranum">395</span>. <span class="bld">Appassa kaṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">appa</span>saddassa <span class="bld">kaṇa</span> hoti iyiṭṭhesu. Visesena appoti kaṇiyo, kaṇiṭṭho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Visesena yuvā’’ti atthe ‘‘kaṇa’’iti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para396"></a><span class="paranum">396</span>. <span class="bld">Yuvānañca</span><a name="M0.0242"></a>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbassa <span class="bld">yuva</span>saddassa <span class="bld">kaṇa</span> hoti iyiṭṭhesu. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">ṇa</span>kārassa <span class="bld">na</span>kāro. Kaniyo, kaniṭṭho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para397"></a><span class="paranum">397</span>. <span class="bld">Vantu mantu vīnañca lopo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vantumantuvī</span> iccetesaṃ paccayānaṃ lopo hoti iyiṭṭhesu. Sabbe ime guṇavanto ayamimesaṃ visesena guṇavāti guṇiyo, guṇiṭṭho, visesena satimāti satiyo, satiṭṭho, visesena medhāvīti medhiyo, medhiṭṭho iccādi.</p>
- <p class="centered">Visesataddhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Assatthitaddhita</p>
- <p class="bodytext">‘‘Medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. <span class="bld">Tadassatthīti vī ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamāvibhatyantā ‘‘tadassa atthi, tasmiṃ vā vijjati’’ iccetesvatthesu <span class="bld">vī</span>paccayo hoti. <span class="bld">Medhāmāyā</span> saddehi cāyaṃ. Medhāvī, medhāvino. Itthiyaṃ <span class="bld">ī</span>kārantattā ‘‘patibhikkhurājīkārantehi inī’’ti <span class="bld">inī,</span> medhāvinī, medhāviniyo. Napuṃsake medhāvi kulaṃ. Evaṃ māyāvī, māyāvinī, māyāvi cittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>ggahaṇena <span class="bld">so i lava ālā</span>dippaccayā ca. Yathā – sumedhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti sumedhaso, rassattaṃ. Evaṃ lomaso. Picchaṃ assa atthi, tasmiṃ <a name="M0.0243"></a> vā vijjatīti picchilo. Evaṃ phenilo, tuṇḍilo, jaṭilo. Kesā assa atthīti kesavo, vācālo iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tapo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tadassatthī’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para399"></a><span class="paranum">399</span>. <span class="bld">Tapādito sī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tapa</span>iccevamādito <span class="bld">sī</span>paccayo hoti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Sassa dvibhāvo. Tapassī, tapassino, tapassinī, tapassi. Evaṃ tejassī, yasassī, manassī, payassī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Daṇḍo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">Daṇḍādito ikaī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddoyaṃ pakārattho, <span class="bld">daṇḍa</span>iccevamādito avaṇṇantā <span class="bld">ika ī</span> iccete paccayā honti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍino, daṇḍinī. Evaṃ māliko, mālī, mālinī, chattiko, chattī, rūpiko, rūpī, kesiko, kesī, saṅghī, ñāṇī, hatthī iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para401"></a><span class="paranum">401</span>. <span class="bld">Madhvādito ro</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Madhu</span>ādito <span class="bld">ra</span>ppaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Madhu assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ, kuñjā hanū etassa santīti kuñjaro, sabbasmiṃ <a name="M0.0244"></a> vattabbe mukhamassa atthīti mukharo, susi assa atthīti susiro. Evaṃ ruciro, nagaro.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Guṇo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Guṇāditovantu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇa</span>iccevamādito <span class="bld">vantu</span>ppaccayo hoti ‘‘tadassa atthī’’ti atthe. Vibhattilope, nāmabyapadese ca kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti. Guṇavantu <span class="bld">si,</span> ‘‘savibhattissa, ntussā’’ti adhikicca ‘‘ā simhī’’ti <span class="bld">ā</span>ttaṃ, guṇavā puriso, sesaṃ ñeyyaṃ. Evaṃ gaṇavā, kulavā iccādayo. Itthiyaṃ ‘‘ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhī’’ti īpaccayo, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ntussa tamīkāre’’ti <span class="bld">ta</span>kāro, guṇavatī, guṇavantī iccādi. Napuṃsake ‘‘aṃ napuṃsake’’ti savibhattissa ntussa <span class="bld">a</span>mādeso, guṇavaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sati assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tadassatthī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. <span class="bld">Satyādīhi mantu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sati</span>iccevamādīhi avaṇṇantarahitehi paṭhamāvibhatyantehi liṅgehi <span class="bld">mantu</span>ppaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Sesaṃ <span class="bld">guṇava</span>ntusamaṃ. Satimā, satimatī, satimantī, satimaṃ. Evaṃ dhitimā, gatimā iccādayo.</p>
- <p class="bodytext">Tathā ‘‘āyu assa atthīti <span class="bld">āyu mantu’’</span>iccatra –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. <span class="bld">Āyussukārāsamantumhi</span><a name="M0.0245"></a>.</p>
- <p class="bodytext">Āyussa ukāro <span class="bld">asa</span> hoti <span class="bld">mantu</span>mhīti asādeso. Āyasmā, sesaṃ samaṃ. Gāvo assa santīti gomā, gomanto, gomatī, gomantī, gomaṃ kulaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saddhā assa atthī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>. <span class="bld">Saddhādito ṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhā paññā</span>iccevamādito <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’iccetasmiṃ atthe. Saddho puriso, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ. Evaṃ pañño, amaccharo, tathā buddhaṃ, buddhi assa atthīti buddho iccādi.</p>
- <p class="centered">Assatthitaddhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Saṅkhyātaddhita</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pañcannaṃ pūraṇo’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Saṅkhyāpūraṇe mo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pūrayati saṅkhyā anenāti pūraṇo, saṅkhyāya pūraṇo <span class="bld">saṅkhyāpūraṇo,</span> tasmiṃ saṅkhyāpūraṇatthe chaṭṭhiyantato <span class="bld">ma</span>ppaccayo hoti. Pañcamo, pañcannaṃ pūraṇī pañcamī, ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo. ‘‘Itthiyamato āpaccayo’’ti <span class="bld">ā</span>paccayo, pañcamā vīriyapāramī, pañcamaṃ jhānaṃ. Evaṃ sattamo, sattamī, sattamā, sattamaṃ, aṭṭhamo, aṭṭhamī, aṭṭhamā, aṭṭhamaṃ, navamo<a name="M0.0246"></a>, navamī, navamā, navamaṃ, dasamo, dasamī, dasamā, dasamaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṅkhyāpūraṇe’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para407"></a><span class="paranum">407</span>. <span class="bld">Catucchehi thaṭhā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catucha</span>iccetehi <span class="bld">thaṭha</span>iccete paccayā honti saṅkhyāpūraṇatthe. Catunnaṃ pūraṇo catuttho, dvittaṃ, catutthī, catutthā, catutthaṃ, channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhā, chaṭṭhaṃ, chaṭṭho eva chaṭṭhamo.</p>
- <p class="bodytext">Chāhaṃ, chaḷāyatanaṃ iccatra –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para408"></a><span class="paranum">408</span>. <span class="bld">Sa chassa vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cha</span>ssa <span class="bld">sa</span>kārādeso hoti vā saṅkhyāne. Chāhamassa jīvitaṃ sāhaṃ, chāhaṃ vā, saḷāyatanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvinnaṃ pūraṇo’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. <span class="bld">Dvitīhi tiyo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dviti</span>iccetehi <span class="bld">tiya</span>ppaccayo hoti saṅkhyāpūraṇatthe. Vipariṇāmena ‘‘dvi tiṇṇa’’nti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Tiye dutāpi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dviti</span>iccetesaṃ <span class="bld">duta</span>iccādesā honti <span class="bld">tiya</span>ppaccaye pare. Dutiyo puriso, dutiyā, dutiyaṃ. Evaṃ tiṇṇaṃ pūraṇo tatiyo, tatiyā, tatiyaṃ. <span class="bld">Api</span>ggahaṇena aññatthāpi <span class="bld">dvi</span>saddassa <span class="bld">du</span>ādeso hoti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">di</span> ca. Dve rattiyo durattaṃ, duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ, diguṇaṃ, digu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para411"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Tesamaḍḍhūpapadena aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaḍḍhatiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ catutthadutiyatatiyānaṃ aḍḍhūpapadānaṃ aḍḍhūpapadena saha <span class="bld">aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaaḍḍhatiyā</span>desā honti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca –</p>
- <p class="gatha1">Aḍḍhūpapadapādāna-sāmatthā aḍḍhapubbakā;</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Tesaṃ</span>saddena gayhante, catutthadutiyādayo.</p>
- <p class="bodytext">Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, diyaḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurisasamāse vā kate ‘‘saṅkhyāne’’ti vattamāne ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti <span class="bld">ā</span>ttaṃ. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">Tena cettha –</p>
- <p class="gatha1">Dvekaṭṭhānaṃ dase niccaṃ, dvissā’navutiyā navā;</p>
- <p class="gathalast">Itaresa’masantañca, āttaṃ dīpeti <span class="bld">vā</span>suti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekādito dasara saṅkhyāne’’ti rattaṃ.</p>
- <p class="gatha1"><span class="bld">Rā</span>deso vaṇṇamattattā, vaṇṇamattappasaṅgipi;</p>
- <p class="gathalast">Siyā dasassa dasseva, nimittāsannabhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Tato bahuvacanaṃ yo, ‘‘pañcādīnamakāro’’ti savibhattissa antassa <span class="bld">a</span>ttaṃ. Ekārasa, ekādasa, liṅgattayepi samānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para412"></a><span class="paranum">412</span>. <span class="bld">Ekādito</span> <a name="M0.0248"></a> <span class="bld">dasassī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>kādito parassa <span class="bld">dasa</span>ssa ante īpaccayo hoti vā pūraṇatthe.</p>
- <p class="gatha1">Dasassa paccayāyogā, laddhamanteti atthato;</p>
- <p class="gathalast">Tadantassa sabhāvena, itthiyaṃyeva sambhavo.</p>
- <p class="bodytext">Ekādasannaṃ pūraṇī <span class="bld">e</span>kādasī, aññatra ekādasamo, ekādasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti ‘‘dvi dasa’’iccatra ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vīsati dasesu bā dvissa tū’’ti <span class="bld">bā</span>deso, <span class="bld">da</span>ssa <span class="bld">rā</span>deso. Bārasa, aññatra <span class="bld">ā</span>ttaṃ, dvādasa. Dvādasannaṃ pūraṇo bārasamo, dvādasamo, dvādasī.</p>
- <p class="bodytext">Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā <span class="bld">ti</span>ssa <span class="bld">te</span>ādaso ānavutiyā, terasamo, terasī.</p>
- <p class="bodytext">Cattāro ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra ‘‘gaṇane dasassā’’ti ca vattamāne ‘‘catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cucopi navā’’ti <span class="bld">tu</span>lopo, <span class="bld">cuco</span> ca. Cuddasa, coddasa, catuddasa. Cuddasamo, catuddasamo, cakuddasī, cātuddasī vā.</p>
- <p class="bodytext">Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti pañcadasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā pañcasaddassa dasa vīsesu <span class="bld">pannapaṇṇa</span>ādesāpi, ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Pannarasa, pañcadasa. Pannarasamo, pañcadasamo, pannarasī, pañcadasī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cha <a name="M0.0249"></a> ca dasa ca, chahi vā adhikā dasā’’ti samāse kate ‘‘chassā’’ti vattamāne ‘‘dase so niccañcā’’ti <span class="bld">so,</span> ‘‘saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate, ‘‘la darāna’’nti lattaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="gatha1">Ḷo niccaṃ soḷase dassa, cattālīse ca terase;</p>
- <p class="gathalast">Aññatra na ca hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.</p>
- <p class="bodytext">Laḷānamaviseso kvaci, soḷasa. Teḷasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ. Soḷasamo, soḷasī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, dasara saṅkhyāne’’ti adhikicca ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, <span class="bld">ā</span>ttaṃ. Aṭṭhārasannaṃ pūraṇo aṭṭhārasamo, aṭṭhādasamo. Evaṃ sattarasa, sattadasa. Sattarasamo, sattadasamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhādito</span>ti kimatthaṃ? Catuddasa.</p>
- <p class="bodytext">Ekena ūnā vīsatīti tappuriso, ekūnavīsati. Ekūnavīsatādayo ānavutiyā <span class="bld">e</span>kavacanantā, itthiliṅgā ca daṭṭhabbā, te ca saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattante, yadā <span class="bld">saṅkhyāne</span> vattante, tadā bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhati, bhoti bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhatu, bhikkhūnamekūnavīsatiṃ passa, bhikkhūnamekūnavīsatiyā kataṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhyeyye</span> pana ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti, bhonto ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhatha, ekūnavīsatiṃ bhikkhū passa, ekūnavīsatiyā bhikkhūhi kataṃ iccādi. Evaṃ vīsatādīsupi yojetabbaṃ, ekūnavīsatiyā pūraṇo ekūnavīsatimo.</p>
- <p class="bodytext">Dasa ca dasa cāti atthe dvandasamāsaṃ katvā ‘‘dasadasā’’ti vattabbe ‘‘sarūpānamekasesvasaki’’nti ekasese kate <a name="M0.0250"></a> <span class="bld">dasa</span>saddato paṭhamābahuvacanaṃ <span class="bld">yo</span>. ‘‘Dasa yo’’itīdha –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>. <span class="bld">Gaṇane dasassa dviti catu pañca cha satta aṭṭhanavakānaṃ vīti cattāra paññā cha sattāsa navā yosu yonañcī samāsaṃ ṭhiri tītuti</span>.</p>
- <p class="bodytext">Gaṇane dasassa sambandhīnaṃ <span class="bld">dvika tika catukka pañcaka chakkasattaka aṭṭhaka navakānaṃ</span> katekasesānaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">vīti cattāra paññā cha satta asa nava</span> iccādesā honti <span class="bld">yo</span>su paresu, yonañca <span class="bld">īsaṃ āsaṃ ṭhi riti īti uti</span>iccete ādesā hontīti dvidasatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">vī</span>ādeso hoti, <span class="bld">yo</span>vacanassa <span class="bld">īsa</span>ñca, saralopādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṅkhyānaṃ, vā, ante’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para414"></a><span class="paranum">414</span>. <span class="bld">Ti ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tāsaṃ saṅkhyānamante <span class="bld">ti</span>kārāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="gatha1">Vibhāsā vīsa tiṃsāna-mante hoti tiāgamo;</p>
- <p class="gathalast">Aññattha na ca hoteva, vavatthitavibhāsato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Byañjane cā’’ti niggahītalopo, puna taddhitattā nāmabyapadese <span class="bld">syā</span>dyuppatti. Bhikkhūnaṃ vīsati, vīsaṃ vā, vīsati bhikkhū, vīsaṃ vā iccādi. Vīsatimo. Tathā ekavīsati kusalacittāni, ekavīsaṃ vā. Ekavīsatimo. Bāvīsati, bāvīsaṃ vā. Bāvīsatimo. Dvāvīsati, dvāvīsaṃ vā. Dvāvīsatimo. Tevīsati, tevīsaṃ vā. Tevīsatimo. Catuvīsati, catuvīsaṃ vā. Catuvīsatimo. Paṇṇavīsati, paṇṇavīsaṃ vā. Paṇṇavīsatimo. Pañcavīsati, pañcavīsaṃ vā. Pañcavīsatimo. Chabbīsati<a name="M0.0251"></a>, chabbīsaṃ vā. Chabbīsatimo. Sattavīsati, sattavīsaṃ vā. Sattavīsatimo. Aṭṭhavīsati, aṭṭhavīsaṃ vā. Aṭṭhavīsatimo. Ekūnatiṃsati, ekūnatiṃsaṃvā. Ekūnatiṃsatimo.</p>
- <p class="bodytext">Dasa ca dasa ca dasa cāti ‘‘dasa dasa dasā’’ti vattabbe ekasese kate ‘‘gaṇane dasassā’’tiādinā <span class="bld">tiīsa</span>mādesā, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ, niggahītāgamo ca, sesaṃ vīsatisamaṃ. Tiṃsati, tiṃsaṃ, tiṃsa vassāni, niggahītalopo, tiṃsaṃ, tiṃsāya iccādi. Ekatiṃsati, ekatiṃsaṃ vā, bāttiṃsaṃ, dvattiṃsaṃ, tettiṃsaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Catudasatthavācakassa katekasesassa <span class="bld">da</span>sassa <span class="bld">cattāra, yo</span>vacanassa <span class="bld">īsaṃ,</span> cattālīsaṃ, ‘‘la darāna’’nti rassa <span class="bld">la</span>ttaṃ, tālīsaṃ vā. Cattālīsatimo. Ekacattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Pañcadasatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">paññā, yo</span>vacanassa <span class="bld">āsa</span>ñca. Paññāsaṃ, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā <span class="bld">paṇṇā</span>deso, paṇṇāsaṃ vā. Ekapaññāsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Chadasatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">cha, yo</span>vacanassa <span class="bld">ṭhi</span>ādeso, ‘‘sa chassa vā’’ti <span class="bld">sa</span>kārādeso, saṭṭhi, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext">Sattadasatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">satta, yo</span>vacanassa ri, <span class="bld">ti</span> ca. Sattari, sattati, dvāsattari, dvāsattati, dvisattari, disattati, tesattati, tisattati iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhadasatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">asa, yo</span>vacanassa <span class="bld">īti</span>ādeso ca. Asīti, ekāsīti, dveasīti, teasīti, caturāsīti, ‘‘kvacā’’dinā dīgho.</p>
- <p class="bodytext">Navadasatthavācakassa <a name="M0.0252"></a> <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">nava, yo</span>vacanassa <span class="bld">uti</span> ca, navuti, dvānavuti, dvenavuti, dvinavuti, tenavuti, tinavuti, catunavuti, channavutiyā, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para415"></a><span class="paranum">415</span>. <span class="bld">Dasadasakaṃ sataṃ dasakānaṃ sataṃ sahassañca yomhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Gaṇane pariyāpannassa dasadasakatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>saddassa <span class="bld">sataṃ</span> hoti, satadasakatthavācakassa <span class="bld">dasa</span>ssa <span class="bld">sahassaṃ</span> hoti <span class="bld">yo</span>mhi. Iminā nipātanena <span class="bld">yo</span>lopo, taddhitattā puna nāmabyapadese <span class="bld">syā</span>dyuppatti, niggahītassa lopo, ‘‘si’’nti <span class="bld">a</span>mādeso, yojanānaṃ sataṃ, sahassaṃ. Sataṃ napuṃsakamekavacanantañca, tathā sahassaṃ, vaggabhede sabbattha bahuvacanampi bhavati. Dve vīsatiyo. Evaṃ tiṃsādīsupi, dve satāni, bahūni satāni, dve sahassāni, bahūni sahassāni.</p>
- <p class="bodytext">Satassa dvikanti atthe chaṭṭhītappurisaṃ katvā ‘‘sataṃ dvika’’nti vattabbe ‘‘dvikādīnaṃ taduttarapadānañca nipaccante’’ti vuttiyaṃ vacanato iminā nipātanena uttarapadassa pubbanipāto, <span class="bld">ka</span>kāralopo ca hoti. Dvisataṃ. Evaṃ satassa tikaṃ tisataṃ, tathā catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ sahassaṃ hoti. Atha vā dve satāni dvisatanti digusamāso. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para416"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Yāva taduttari dasaguṇitañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yāva tāsaṃ saṅkhyānamuttari, tāva dasaguṇitañca kātabbaṃ, ettha <span class="bld">da</span>kāro sandhijo. Yathā – dasassa gaṇanassa dasaguṇitaṃ <a name="M0.0253"></a> sataṃ hoti, satassa dasaguṇitaṃ sahassaṃ, sahassassa dasaguṇitaṃ dasasahassaṃ, idaṃ <span class="bld">nahuta</span>ntipi vuccati, dasasahassassa dasaguṇitaṃ satasahassaṃ, taṃ <span class="bld">lakkha</span>ntipi vuccati, satasahassassa dasaguṇitaṃ dasasatasahassaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. <span class="bld">Sakanāmehi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yāsaṃ pana saṅkhyānaṃ aniddiṭṭhanāmadheyyānaṃ yāni rūpāni, tāni sakehi nāmehi nipaccante. Satasahassānaṃ sataṃ koṭi, itthiliṅgā, ekavacanantā ca, vaggabhede bahuvacanañca bhavati, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭippakoṭi. Evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhinī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogandhikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti.</p>
- <p class="gatha1">Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ;</p>
- <p class="gathalast">Koṭippabhutinaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dve parimāṇāni etassā’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. <span class="bld">Dvādito konekatthe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvi</span>iccevamādito gaṇanato <span class="bld">ka</span>ppaccayo hoti anekatthe. Dviko rāsi dvikaṃ. Evaṃ tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, sattakaṃ, aṭṭhakaṃ, navakaṃ, dasakaṃ, paṇṇāsakaṃ, satakaṃ, sahassakaṃ iccādi.</p>
- <p class="centered">Saṅkhyātaddhitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Abyayataddhita</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekasmiṃ <a name="M0.0254"></a> vāre bhuñjati, dvivāre bhuñjatī’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para419"></a><span class="paranum">419</span>. <span class="bld">Ekādito sakissa kkhattuṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekadviti</span>iccevamādito gaṇanato sakissa ṭhāne vāratthe <span class="bld">kkhattuṃ</span>paccayo hoti. Ekakkhattuṃ, dvikkhattuṃ bhuñjati, ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā <span class="bld">si</span>lopo. Evaṃ tikkhattuṃ, catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, chakkhattuṃ, sattakkhattuṃ, aṭṭhakkhattuṃ, navakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ, bahukkhattuṃ, katikkhattuṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekena vibhāgenā’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">Maṇḍūkagatiyā <span class="bld">saṅkhyā</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para420"></a><span class="paranum">420</span>. <span class="bld">Vibhāge dhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Vibhāgatthe ekādisaṅkhyāto <span class="bld">dhā</span>paccayo hoti. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">eka</span>dvito <span class="bld">jjha</span> ca, <span class="bld">suttā</span>dito <span class="bld">so</span> ca. Ekadhā. Dvīhi vibhāgehi dvidhā, dudhā vā, dvedhā. Tīhi vibhāgehi tidhā, tedhā vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro. Evaṃ catudhā, pañcadhā, chadhā, sattadhā, aṭṭhadhā, navadhā, dasadhā, satadhā, sahassadhā, katidhā, bahudhā.</p>
- <p class="bodytext">Jjhappaccaye ekadhā karotīti ekajjhaṃ. Evaṃ dvejjhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>paccaye suttena vibhāgena suttaso. Evaṃ byañjanaso, padaso, atthaso, bahuso, sabbākārena sabbaso<a name="M0.0255"></a>, upāyaso, hetuso, ṭhānaso, yoniso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>. <span class="bld">Sabbanāmehi pakāravacane tu thā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbanāmehi pakāravacanatthe <span class="bld">thā</span>paccayo hoti, <span class="bld">tu</span>saddena <span class="bld">thattā</span>paccayo ca. Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tassābhidhāneti attho, so pakāro tathā, taṃ pakāraṃ tathā, tena pakārena tathā, yena pakārena yathā. Evaṃ sabbathā, aññathā, itarathā, ubhayathā, <span class="bld">thattā</span>paccaye tena pakārena tathattā. Evaṃ yathattā, aññathattā.</p>
- <p class="bodytext">Ko pakāroti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para422"></a><span class="paranum">422</span>. <span class="bld">Kimimehi thaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃima</span>iccetehi <span class="bld">thaṃ</span>paccayo hoti pakāravacanatthe. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ki</span>ssa <span class="bld">kā</span>deso. Kathaṃ, kaṃ pakāraṃ kathaṃ, kena pakārena kathaṃ, ayaṃ pakāro itthaṃ, imaṃ pakāraṃ itthaṃ. Anena pakārena itthaṃ, ‘‘imassi thaṃ dāniha to dhesu cā’’ti <span class="bld">ima</span>saddassa <span class="bld">i</span>kāro, dvittaṃ. Ettha hi <span class="bld">kkhattuṃ</span> ādi<span class="bld">thaṃ</span>pariyosānappaccayantānaṃ abyayataddhitattā nāmabyapadesaṃ katvā vibhattimhi kate ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo, ‘‘kvaci to pañcamyatthe’’tiādinā vutta<span class="bld">to</span>ādippaccayantā ca idheva <span class="bld">a</span>byayataddhite saṅgayhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para423"></a><span class="paranum">423</span>. <span class="bld">Yadanupapannā</span> <a name="M0.0256"></a> <span class="bld">nipātanā sijjhanti</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ye saddā lakkhaṇena anupapannā <span class="bld">a</span>niddiṭṭhalakkhaṇā akkharādito, nāmopasagganipātato vā samāsataddhitādito vā, te nipātanā sijjhanti.</p>
- <p class="bodytext">Taddhitato tāva –</p>
- <p class="gatha1">Imasmā jja siyā kāle, samānāparato jju ca;</p>
- <p class="gathalast">Imasaddassa’kāro ca, samānassa ca so siyā.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ kāle, imasmiṃ divase vā ajja, samāne kāle sajju, aparasmiṃdivase aparajju. Nipātehi <span class="bld">bhavatthe tana</span>ppaccayo. Ajja bhavaṃ ajjatanaṃ, ajja bhavā ajjatanī, sve bhavaṃ svātanaṃ. Evaṃ purātanaṃ, hiyyo bhavaṃ hiyyattanaṃ, hiyyo bhavā hiyyattanī iccādi.</p>
- <p class="centered">Abyayataddhitaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Sāmaññavuttibhāvatthā-byayato taddhitaṃ tidhā;</p>
- <p class="gathalast">Tatrādi catudhāpaccā-nekatthassatthisaṅkhyāto.</p>
- <p class="centered">Iti padarūpasiddhiyaṃ taddhitakaṇḍo</p>
- <p class="centered">Pañcamo.</p>
- <p class="chapter">6. Ākhyātakaṇḍa</p>
- <p class="subhead">Bhūvādigaṇa</p>
- <p class="subhead">Vibhattividhāna</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0257"></a> ākhyātavibhattiyo kriyāvācīhi dhātūhi parā vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kriyaṃ ācikkhatīti <span class="bld">ākhyātaṃ,</span> kriyāpadaṃ. Vuttañhi ‘‘kālakārakapurisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇamākhyātika’’nti. Tattha <span class="bld">kālo</span>ti atītādayo, <span class="bld">kāraka</span>miti kammakattubhāvā, <span class="bld">purisā</span>ti paṭhamamajjhimuttamā, <span class="bld">kriyā</span>ti gamanapacanādiko dhātvattho, kriyālakkhaṇaṃ saññāṇaṃ etassāti <span class="bld">kriyālakkhaṇaṃ,</span> atiliṅgañca.</p>
- <p class="bodytext">Vuttampi cetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvāci tikārakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, tadākhyātanti vuccatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajantīti <span class="bld">vibhattiyo,</span> tyādayo, tā pana vattamānā pañcamī sattamī parokkhāhiyyattanī ajjatanī bhavissantī kālātipatti cāti aṭṭhavidhā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Kriyaṃ dhārentīti <span class="bld">dhātavo,</span> bhūvādayo, khādidhātuppaccayantā ca, te pana atthavasā dvidhā bhavanti sakammakā, akammakā cāti. Tatra <span class="bld">sakammakā</span> ye dhātavokammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā – kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacatītiādayo, <span class="bld">akammakā</span> ye kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā – acchati, seti, tiṭṭhatītiādayo.</p>
- <p class="bodytext">Te <a name="M0.0258"></a> pana sattavidhā bhavanti vikaraṇappaccayabhedena, kathaṃ? <span class="bld">A</span>vikaraṇā bhūvādayo. Niggahītapubbaka<span class="bld">a</span>vikaraṇā rudhādayo, <span class="bld">ya</span>vikaraṇā divādayo, ṇu<span class="bld">ṇā uṇā</span>vikaraṇā svādayo, <span class="bld">nāppaṇhā</span>vikaraṇā kiyādayo, <span class="bld">oyira</span>vikaraṇā tanādayo, sakatthe <span class="bld">ṇe ṇaya</span>ntā curādayoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha paṭhamaṃ <span class="bld">a</span>vikaraṇesu bhūvādīsu dhātūsu paṭhamabhūtā akammakā <span class="bld">bhū</span>iccetasmā dhātuto <span class="bld">tyā</span>dayo parā yojīyante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū</span>sattāyaṃ, ‘‘bhū’’iccayaṃ dhātu sattāyamatthe vattate, kriyāsāmaññabhūte bhavane vattateti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhū’’iti ṭhite –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Bhūvādayo dhātavo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū</span>iccevamādayo ye kriyāvācino saddagaṇā, te <span class="bld">dhātu</span>saññā honti. Bhū ādi yesaṃ te <span class="bld">bhūvādayo,</span> atha vā bhūvā ādī pakārā yesaṃ te <span class="bld">bhūvādayo</span>.</p>
- <p class="gatha1">Bhūvādīsu vakāroyaṃ, ñeyyo āgamasandhijo;</p>
- <p class="gathalast">Bhūvāppakārā vā dhātū, sakammākammakatthato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci dhātū’’tiādito ‘‘kvacī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Dhātussanto loponekassarassa</span>.</p>
- <p class="bodytext">Anekassarassa dhātussa anto kvaci lopo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvaci</span>ggahaṇaṃ ‘‘mahīyati samatho’’tiādīsu nivattanatthaṃ, iti anekassarattābhāvā idha dhātvantalopo na hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tato <a name="M0.0259"></a> dhātvādhikāravihitānekappaccayappasaṅge ‘‘vatticchānupubbikā saddappaṭipattī’’ti katvā vattamānavacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para426"></a><span class="paranum">426</span>. <span class="bld">Vattamānā tianti, sitha, mima, teante, sevhe, emhe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tyā</span>dayo dvādasa vattamānāsaññā hontīti <span class="bld">tyādīnaṃ</span> vattamānatthavisayattā <span class="bld">vattamānā</span>saññā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. <span class="bld">Kāle</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ayamadhikāro.</p>
- <p class="bodytext">Ito paraṃ <span class="bld">tyā</span>divibhattividhāne sabbattha vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para428"></a><span class="paranum">428</span>. <span class="bld">Vattamānā paccuppanne</span>.</p>
- <p class="bodytext">Paccuppanne kāle gamyamāne vattamānāvibhatti hoti, <span class="bld">kālo</span>ti cettha kriyā, karaṇaṃ kāro, <span class="bld">ra</span>kārassa <span class="bld">la</span>kāro, kālo.</p>
- <p class="bodytext">Tasmā –</p>
- <p class="gatha1">Kriyāya gamyamānāya, vibhattīnaṃ vidhānato;</p>
- <p class="gathalast">Dhātūheva bhavantīti, siddhaṃ tyādivibhattiyo.</p>
- <p class="bodytext">Idha pana kālassa atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālābhipattivasena chadhā bhinnattā ‘‘paccuppanne’’ti viseseti. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppanno <span class="bld">paccuppanno,</span> paṭiladdhasabhāvo, na tāva atītoti attho.</p>
- <p class="gatha1">Paccuppannasamīpepi, tabbohārūpacārato;</p>
- <p class="gathalast">Vattamānā atītepi, taṃkālavacanicchayāti.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ paccuppanne vattamānāvibhattiṃ katvā, tassā ṭhānāniyame ‘‘dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti paribhāsato dhātuto <a name="M0.0260"></a> paraṃ vattamānappaccaye katvā, tesamaniyamappasaṅgesati ‘‘vatticchānupubbikā saddappaṭipattī’’ti parassapadavacanicchāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para429"></a><span class="paranum">429</span>. <span class="bld">Atha pubbāni vibhattīnaṃ cha parassapadāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha</span> taddhitānantaraṃ vuccamānānaṃ sabbāsaṃ vattamānādīnaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni <span class="bld">cha</span> padāni, tāni tāni atthato aṭṭhacattālīsamattāni <span class="bld">parassapada</span>saññāni hontītiādimhi channaṃ parassapadasaññā, parassatthāni padāni <span class="bld">parassapadāni,</span> tabbāhullato tabbohāro.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūhi ṇe ṇaya’’iccādito ‘‘dhātūhī’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para430"></a><span class="paranum">430</span>. <span class="bld">Kattari parassapadaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kattari</span>kārake abhidheyye sabbadhātūhi <span class="bld">parassapadaṃ</span> hotīti parassapadaṃ katvā, tassāpyaniyamappasaṅge vatticchāvasā –</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘parassapadānaṃ, attanopadāna’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. <span class="bld">Dve dve paṭhamamajjhimuttamapurisā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tāsaṃ vibhattīnaṃ parassapadāna’mattanopadānañca <span class="bld">dve dve</span> vacanāni yathākkamaṃ <span class="bld">paṭhamamajjhimuttamapurisa</span>saññāni honti. Taṃ yathā? <span class="bld">Ti anti</span>iti paṭhamapurisā, <span class="bld">si tha</span>iti majjhimapurisā, <span class="bld">mi ma</span>iti uttamapurisā. Attanopadesupi <span class="bld">te ante</span>iti paṭhamapurisā, <span class="bld">se vhe</span>iti majjhimapurisā, <span class="bld">e mhe</span>iti uttamapurisā. Evaṃ sesāsu sattasu vibhattīsupi yojetabbanti<a name="M0.0261"></a>. Evaṃ aṭṭhavibhattivasena channavutividhe ākhyātapade dvattiṃsa dvattiṃsa paṭhamamajjhimauttamapurisā hontīti vattamānaparassapadādimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para432"></a><span class="paranum">432</span>. <span class="bld">Nāmamhi payujjamānepitulyādhikaraṇe paṭhamo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tumhāmha</span>saddavajjite tulyādhikaraṇabhūte sādhakavācake nāmamhi payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi paṭhamapuriso hotīti paṭhamapurisaṃ katvā, tassāpyaniyamappasaṅge kriyāsādhakassa kattuno ekatte vattumicchite ‘‘ekamhi vattabbe ekavacana’’nti vattamānaparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">ti</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paro, paccayo, dhātū’’ti ca adhikāro, ‘‘yathā kattari cā’’ti ito ‘‘kattarī’’ti vikaraṇappaccayavidhāne sabbattha vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. <span class="bld">Bhūvādito a</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū</span>iccevamādito dhātugaṇato paro <span class="bld">a</span>paccayo hoti kattari vihitesu vibhattippaccayesu paresu. Sabbadhātukamhiyevāyamissate.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asaṃyogantassa, vuddhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para434"></a><span class="paranum">434</span>. <span class="bld">Aññesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāritato aññesu paccayesu asaṃyogantānaṃ dhātūnaṃ vuddhi hoti. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇena <span class="bld">ṇu</span>ppaccayassāpi vuddhi hoti. Ettha ca ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ito <span class="bld">vā</span>saddo anuvattetabbo, so ca vavatthitavibhāsattho. Tena –</p>
- <p class="gatha1">Ivaṇṇuvaṇṇantānañca, lahūpantāna dhātunaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ivaṇṇuvaṇṇānameva, vuddhi hoti parassa na.</p>
- <p class="gatha1">Yuvaṇṇānampi <a name="M0.0262"></a> ya ṇu ṇā-nāniṭṭhādīsu vuddhi na;</p>
- <p class="gathalast">Tudādissāvikaraṇe, na chetvādīsu vā siyā.</p>
- <p class="bodytext">Tassāpyaniyamappasaṅge – ‘‘ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī’’ti paribhāsato <span class="bld">ū</span>kāra<span class="bld">sso</span>kāro vuddhi.</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘dhātūna’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para435"></a><span class="paranum">435</span>. <span class="bld">O ava sare</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">O</span>kārassa dhātvantassa sare pare <span class="bld">avā</span>deso hoti. ‘‘Saralopo mādesa’’iccādinā saralopādimhi kate ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ kātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">So puriso sādhu bhavati, sā kaññā sādhu bhavati, taṃ cittaṃ sādhu bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Ettha hi –</p>
- <p class="gatha1">Kattunobhihitattāva, ākhyātena na kattari;</p>
- <p class="gathalast">Tatiyā paṭhamā hoti, liṅgatthaṃ panapekkhiya.</p>
- <p class="bodytext">Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacana’’nti vattamānaparassapadapaṭhamapurisabahuvacanaṃ <span class="bld">anti,</span> pure viya appaccayavuddhiavādesā, saralopādi. Te purisā bhavanti, appayujjamānepi bhavati, bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Payujjamānepi, tulyādhikaraṇe’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para436"></a><span class="paranum">436</span>. <span class="bld">Tumhe majjhimo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tulyādhikaraṇabhūte <span class="bld">tumha</span>sadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi <span class="bld">majjhima</span>puriso hotīti vattamānaparassapadamajjhimapurisekavacanaṃ<span class="bld">si,</span> sesaṃ purimasamaṃ. Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha, appayujjamānepi bhavasi, bhavatha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tulyādhikaraṇe</span>ti <a name="M0.0263"></a> kimatthaṃ? Tayā paccate odano.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃyevādhikāre –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para437"></a><span class="paranum">437</span>. <span class="bld">Amhe uttamo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tulyādhikaraṇabhūte <span class="bld">amha</span>sadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi <span class="bld">uttama</span>puriso hotīti vattamānaparassapadauttamapurisekavacanaṃ <span class="bld">mi, a</span>ppaccayavuddhi<span class="bld">avā</span>desā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para438"></a><span class="paranum">438</span>. <span class="bld">Akāro dīghaṃ himimesu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kāro <span class="bld">dīgha</span>māpajjate <span class="bld">himima</span>iccetāsu vibhattīsu. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma. Bhavāmi, bhavāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vibhattīnaṃ, chā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>. <span class="bld">Parāṇyattanopadāni</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbāsaṃ vattamānānaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni parāni cha padāni, tāni tāni <span class="bld">attanopada</span>saññāni hontīti <span class="bld">te</span>ādīnaṃ attanopadasaññā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūhi, attanopadānī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para440"></a><span class="paranum">440</span>. <span class="bld">Kattari ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kattari</span> ca kārake abhidheyye dhātūhi attanopadāni honti. <span class="bld">Ca</span>ggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ, sesaṃ parassapade vuttanayeneva veditabbaṃ. Bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paca</span> pāke, dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo, vuttanayeneva <span class="bld">tyā</span>dyuppatti, ivaṇṇuvaṇṇānamabhāvā vuddhiabhāvovettha viseso. So devadatto odanaṃ pacati, pacanti, pacasi<a name="M0.0264"></a>, pacatha, pacāmi, pacāma, so odanaṃ pacate, te pacante, tvaṃ pacase, tumhe pacavhe, ahaṃ pace, mayaṃ pacāmhe.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamapurisādīnamekajjhappavattippasaṅge paribhāsamāha –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para441"></a><span class="paranum">441</span>. <span class="bld">Sabbesamekābhidhāne paro puriso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbesaṃ paṭhamamajjhimānaṃ, paṭhamuttamānaṃ, majjhimuttamānaṃ tiṇṇaṃ vā purisānaṃ ekatobhidhāne kātabbe paro puriso yojetabbo. Ekakālānamevābhidhāne cāyaṃ. So ca pacati, tvañca pacasīti pariyāyappasaṅge <span class="bld">tumhe pacathā</span>ti bhavati. Evaṃ so ca pacati, ahañca pacāmīti <span class="bld">mayaṃ pacāma,</span> tathā tvañca pacasi, ahañca pacāmi, <span class="bld">mayaṃ pacāma,</span> so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi, <span class="bld">mayaṃ pacāma</span>. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekābhidhāne</span>ti kimatthaṃ? ‘‘So ca pacati, tvañca pacissasi, ahaṃ paciṃ’’ ettha bhinnakālattā ‘‘mayaṃ pacimhā’’ti na bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu sappa</span> gatimhi, pure viya dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo.</p>
- <p class="bodytext">Kattari <span class="bld">tyā</span>dyuppatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para442"></a><span class="paranum">442</span>. <span class="bld">Gamissanto ccho vā sabbāsu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu</span>iccetassa dhātussanto <span class="bld">ma</span>kāro <span class="bld">ccho</span> hoti vā sabbāsu vibhattīsu, <span class="bld">sabba</span>ggahaṇena <span class="bld">mānanta ya</span> kāritappaccayesu ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Tenāyaṃ –</p>
- <p class="gatha1">Vidhiṃ niccañca vāsaddo, māna’ntesu tu kattari;</p>
- <p class="gathalast">Dīpetāniccamaññattha, parokkhāyamasantakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Appaccayaparanayanāni<a name="M0.0265"></a>, so puriso gāmaṃ gacchati, te gacchanti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā garupubbarassato parassa paṭhamapurisabahuvacanassa <span class="bld">re</span> vā hoti, gacchare. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cchā</span>desābhāve ‘‘lopañcettamakāro’’ti <span class="bld">a</span>ppaccayassa <span class="bld">e</span>kāro. Gameti, gamenti, saralopo. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema.</p>
- <p class="bodytext">Attanopadepi so gāmaṃ gacchate, gacchante, gacchare. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para443"></a><span class="paranum">443</span>. <span class="bld">Gamissa ghammaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu</span>iccetassa dhātussa sabbassa <span class="bld">ghammā</span>deso hoti vā. Ghammati, ghammanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvakammesu pana –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. <span class="bld">Attanopadāni bhāve ca kammani</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāve</span> ca <span class="bld">kammani</span> ca kārake abhidheyye attanopadāni honti, <span class="bld">ca</span>saddena kammakattaripi. Bhavanaṃ <span class="bld">bhāvo,</span> so ca kārakantarena asaṃsaṭṭho kevalo bhavanalavanādiko dhātvattho. Karīyatīti <span class="bld">kammaṃ</span>. Akammakāpi dhātavo sopasaggā sakammakāpi bhavanti, tasmā kammani anupubbā bhūdhātuto vattamānattanopadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">te</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūhi <a name="M0.0266"></a> ṇe ṇaya’’iccādito ‘‘dhātūhī’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. <span class="bld">Bhāvakammesu yo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbadhātūhi paro bhāvakammesu <span class="bld">ya</span>ppaccayo hoti. Attanopadavisayevāyamissate, ‘‘aññesu cā’’ti sutte anuvattita<span class="bld">vā</span>ggahaṇena <span class="bld">ya</span>ppaccaye vuddhi na bhavati, anubhūyate sukhaṃ devadattena.</p>
- <p class="gatha1">Ākhyātena avuttattā, tatiyā hoti kattari;</p>
- <p class="gathalast">Kammassābhihitattā na, dutiyā paṭhamāvidha.</p>
- <p class="bodytext">Anubhūyante sampattiyo tayā. Anubhūyase tvaṃ devadattena, anubhūyavhe tumhe. Ahaṃ anubhūye tayā, mayaṃ anubhūyāmhe.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci dhātu’’iccādito ‘‘kvacī’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Attanopadāni parassapadattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Attanopadāni kvaci parassapadattamāpajjante, akattariyevetaṃ. <span class="bld">Ya</span>kārassa dvittaṃ, anubhūyyati mayā sukhaṃ, anubhūyyate vā, anubhūyyanti. Anubhūyyasi, anubhūyyatha. Anubhūyyāmi, anubhūyyāma. Dvittābhāve – anubhūyati, anubhūyanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvacī</span>ti kiṃ? Anubhūyate.</p>
- <p class="bodytext">Bhāve adabbavuttino bhāvassekattā <span class="bld">e</span>kavacanameva, tañca paṭhamapurisasseva, bhūyate devadattena, devadattena sampati bhavananti attho.</p>
- <p class="bodytext">Pacadhātuto <a name="M0.0267"></a> kammani attanopade yappaccaye ca kate –</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘yassā’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para447"></a><span class="paranum">447</span>. <span class="bld">Tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tassa bhāvakammavisayassa <span class="bld">ya</span>ppaccayassa <span class="bld">ca</span>vagga<span class="bld">ya</span>kāra<span class="bld">va</span>kārattaṃ hoti dhātvantena saha yathāsambhavaṃ. Ettha <span class="bld">ca</span> ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ito sīhagatiyā <span class="bld">vā</span>saddo anuvattetabbo, so <span class="bld">ca</span> vavatthitavibhāsattho. Tena –</p>
- <p class="gatha1">Cavaggo ca ta vaggānaṃ, dhātvantānaṃ yavattanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ravānañca sayappacca-yānaṃ hoti yathākkamanti.</p>
- <p class="bodytext">Dhātvantassa cavaggādittā <span class="bld">ca</span>kāre kate ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti <span class="bld">ca</span>kārassa dvittaṃ. Paccate odano devadattena, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā garupubbarassato parassa paṭhamapurisabahuvacanassa kvaci <span class="bld">re</span> hoti. Paccare, paccante. Paccase, paccavhe. Pacce, paccāmhe.</p>
- <p class="bodytext">Parassapadādese paccati, paccanti. Paccasi, paccatha. Paccāmi, paccāma. Tathā kammakattari paccate odano sayameva, paccante. Paccati, paccanti vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Gamito kammani attanopade, <span class="bld">ya</span>ppaccaye ca kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūhi, tasmiṃ, ye’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. <span class="bld">Ivaṇṇāgamo vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbehi dhātūhi tasmiṃ bhāvakammavisaye <span class="bld">ya</span>ppaccaye pare ivaṇṇāgamo hoti vāti īkārāgamo. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. <span class="bld">Cchā</span>deso, gacchīyate gāmo devadattena<a name="M0.0268"></a>, gacchīyante. Gacchīyase, gacchīyavhe. Gacchīye, gacchīyāmhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cchā</span>desābhāve –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūhi, yo, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para449"></a><span class="paranum">449</span>. <span class="bld">Pubbarūpañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Heṭṭhānuttehi parassevedaṃ, tena <span class="bld">kaṭapa</span>vagga<span class="bld">ya</span>kāra<span class="bld">lasa</span>nteheva dhātūhi paro <span class="bld">ya</span>ppaccayo pubbarūpamāpajjate vāti <span class="bld">ma</span>kārā parassa <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">ma</span>kāro. Gammate, gamīyate, gammante, gamīyante. Gammase, gamīyase, gammavhe, gamīyavhe. Gamme, gamīye, gammāmhe, gamīyāmhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parassapadatte</span> – gacchīyyati, gacchīyyanti. Gacchīyati, gacchīyanti vā. Gammati, gammanti. Gamīyati, gamīyanti. <span class="bld">I</span>kārāgame gamiyyati, gamiyyanti. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.</p>
- <p class="centered">Vattamānāvibhatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para450"></a><span class="paranum">450</span>. <span class="bld">Pañcamī tu antu, hi tha, mi ma, taṃ antaṃ, ssuvho, e āmase</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tvādayo dvādasa <span class="bld">pañcamī</span>saññā honti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Āṇatyāsiṭṭhenuttakāle pañcamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Āṇatyatthe ca āsīsatthe anuttakāle <span class="bld">pañcamī</span>vibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext">Satipi kālādhikāre puna <span class="bld">kāla</span>ggahaṇena <span class="bld">vidhinimantanājjhesanānumatipatthanāpattakālā</span>dīsu ca pañcamī. Āṇāpana<span class="bld">māṇatti,</span> āsīsanamā<span class="bld">siṭṭho,</span> so ca iṭṭhassa asampattassa <a name="M0.0269"></a> atthassa patthanaṃ, tasmiṃ <span class="bld">āṇatyāsiṭṭhe</span>. Anu samīpe uttakālo <span class="bld">anuttakālo,</span> paccuppannakāloti attho, na uttakāloti vā anuttakālo, tasmiṃ anuttakāle, kālamanāmasitvā hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">āsīsanatthe</span> bhūdhātuto pañcamīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">tu, a</span>ppaccayavuddhi<span class="bld">avā</span>desā. So sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘akārato’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para452"></a><span class="paranum">452</span>. <span class="bld">Hilopaṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kārato paro <span class="bld">hi</span>vibhatti <span class="bld">lopa</span>māpajjate vā. Tvaṃ sukhī bhava, bhavāhi vā, himhi dīgho. Tumhe sukhitā bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attanopade</span> so sukhī bhavataṃ, te sukhitā bhavantaṃ. Tvaṃ sukhī bhavassu, tumhe sukhitā bhavavho. Ahaṃ sukhī bhave, mayaṃ sukhitā bhavāmase.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> anubhūyataṃ tayā, anubhūyantaṃ. Anubhūyassu, anubhūyavho. Anubhūye, anubhūyāmase. <span class="bld">Parassapadatte</span> anubhūyyatu, anubhūyyantu. Anubhūyatu, anubhūyantu vā, anubhūyyāhi iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> bhūyataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āṇattiyaṃ kattari</span> devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu. Paca, pacāhi, pacatha. Pacāmi, pacāma. Pacataṃ, pacantaṃ. Pacassu, pacavho. Pace, pacāmase.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani ya</span>ppaccayacavaggādi, paccataṃ odano devadattena, paccantaṃ. Paccassu, paccavho. Pacce, paccāmase. <span class="bld">Parassapadatte</span> paccatu, paccantu. Pacca, paccāhi, paccatha. Paccāmi, paccāma.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0270"></a> so gāmaṃ gacchatu, gacchantu. Gaccha, gacchāhi, gacchatha. Gacchāmi, gacchāma. Gametu, gamentu. Gama, gamāhi, gametha. Gamemi, gamema. Gacchataṃ, gacchantaṃ. Gacchassu, gacchavho. Gacche, gacchāmase. <span class="bld">Ghammā</span>dese ghammatu, ghammantu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> gacchīyataṃ, gacchīyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vidhimhi</span> idha pabbato hotu, ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotūtiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimantane</span> adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ, idha nisīdatu bhavaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhesane</span> desetu bhante bhagavā dhammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anumatiyaṃ</span> pucchatu bhavaṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ, ettha nisīdatu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Patthanā</span> yācanā, dadāhi me gāmavarāni pañca, ekaṃ me nayanaṃ dehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pattakāle</span> sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ iccādi.</p>
- <p class="centered">Pañcamīvibhatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para453"></a><span class="paranum">453</span>. <span class="bld">Sattamī eyya eyyuṃ, eyyāsi eyyātha, eyyāmieyyāma, etha eraṃ, etho eyyāvho, eyyaṃeyyāmhe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Eyyādayo dvādasa <span class="bld">sattamī</span>saññā honti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anuttakāle’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para454"></a><span class="paranum">454</span>. <span class="bld">Anumatiparikappatthesu</span> <a name="M0.0271"></a> <span class="bld">sattamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Anumatyatthe ca parikappatthe ca anuttakāle <span class="bld">sattamī</span>vibhatti hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attha</span>ggahaṇena <span class="bld">vidhinimantanā</span>dīsu ca sattamī. Kattumicchato parassa anujānanaṃ <span class="bld">anumati,</span> parikappanaṃ <span class="bld">parikappo,</span> ‘‘yadi nāma bhaveyyā’’ti sallakkhaṇaṃ nirūpanaṃ, hetukriyāya sambhave phalakriyāya sambhavaparikappo ca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">parikappe</span> sattamīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">eyya,</span> appaccayavuddhādi purimasamaṃ, ‘‘kvaci dhātu vibhattī’’tiādinā eyya eyyāsi eyyāmi eyyaṃiccetesaṃ vikappena ekārādeso. So dāni kiṃ nu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya, sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhaveyyāsi, tumhe bhaveyyātha. Kathamahaṃ devo bhaveyyāmi, kiṃ nu kho mayaṃ bhaveyyāma. Tathā bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Patthane</span> tu ahaṃ sukhī bhave, buddho bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> sukhaṃ tayā anubhūyetha, anubhūyeraṃ. Anubhūyetho, anubhūyeyyāvho. Anubhūye, anubhūyeyyaṃ, anubhūyeyyāmhe. <span class="bld">Parassapadatte</span> anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Anubhūyeyyāsi iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> bhūyetha.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Vidhimhi</span> so odanaṃ pace, paceyya, paceyyuṃ. Tvaṃ pace, paceyyāsi, tumhe paceyyātha. Ahaṃ pace, paceyyāmi, mayaṃ paceyyāma. Pacetha, paceraṃ. Pacetho, paceyyāvho. Pace, paceyyaṃ, paceyyāmhe.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani</span> <a name="M0.0272"></a> paccetha, pacceraṃ. Paccetho, pacceyyāvho. Pacce, pacceyyaṃ, pacceyyāmhe. <span class="bld">Parassapadatte</span> pacce, pacceyya, pacceyyuṃ. Pacceyyāsi iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Anumatiyaṃ</span> so gāmaṃ gacche, gaccheyya, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">eyyu</span>ssa uṃ vā, gacchuṃ, gaccheyyuṃ. Tvaṃ gacche, gaccheyyāsi, gaccheyyātha. Gacche, gaccheyyāmi, gaccheyyāma. Game, gameyya, gamuṃ, gameyyuṃ. Game, gameyyāsi, gameyyātha. Game, gameyyāmi, gameyyāma. Gacchetha, gaccheraṃ. Gacchetho, gaccheyyāvho. Gacche, gaccheyyaṃ, gaccheyyāmhe. Gametha, gameraṃ iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani</span> gacchīyetha, gamīyetha, gacchīyeraṃ, gamīyeraṃ iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> gacchīyeyya, gamīyeyya, gammeyya, gammeyyuṃ iccādi. Tathā ghamme, ghammeyya, ghammeyyuṃ iccādi.</p>
- <p class="centered">Sattamīvibhatti.</p>
- <p class="centered">Paccuppannāṇattiparikappakālikavibhattinayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Hiyyattanī āū, ottha, aṃmhā, tthatthuṃ, sevhaṃ, iṃmhase</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>ādayo dvādasa <span class="bld">hiyyattanī</span>saññā honti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Appaccakkhe, atīte’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. <span class="bld">Hiyyopabhuti paccakkhe hiyyattanī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Hiyyopabhuti atīte kāle paccakkhe vā appaccakkhe vā <span class="bld">hiyyattanī</span>vibhatti hotīti hiyyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">ā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvaci dhātu’’iccādito ‘‘kvaci, dhātūna’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para457"></a><span class="paranum">457</span>. <span class="bld">Akārāgamo</span> <a name="M0.0273"></a> <span class="bld">hiyyattanī ajjatanīkālātipattīsu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kvaci dhātūnamādimhi <span class="bld">a</span>kārāgamo hoti <span class="bld">hiyyattanīajjatanīkālātipatti</span>iccetāsu tīsu vibhattīsu. Kathamayamakārāgamo dhātvādimhīti ce?</p>
- <p class="gatha1">Satissarepi dhātvante, punakārāgamassidha;</p>
- <p class="gathalast">Niratthattā payogānu rodhā dhātvādito ayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>ppaccayavuddhiavādesasaralopādi vuttanayameva.</p>
- <p class="indent">Abhavā, abhavū. Abhavo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">o</span>kārassa <span class="bld">a</span>ādeso vā, abhava, abhavattha. Abhavaṃ, abhavamhā. Abhavattha, abhavatthuṃ. Abhavase, abhavavhaṃ. Abhaviṃ, abhavamhase.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani ya</span>ppaccayo, tayā sukhamanvabhūyattha, <span class="bld">a</span>kārāgamābhāve anubhūyattha, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ttha</span>ssa <span class="bld">thā</span>deso, anvabhūyatha, anubhūyatha, anvabhūyatthuṃ, anubhūyatthuṃ. Anvabhūyase, anubhūyase, anvabhūyavhaṃ, anubhūyavhaṃ. Anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, anvabhūyamhase, anubhūyamhase. <span class="bld">Parassapadatte</span> anvabhūyā, anubhūyā iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> anvabhūyattha.</p>
- <p class="indent">Tathā so odanaṃ apacā, pacā, apacū, pacū. Apaco, paco, apacattha, pacattha. Apacaṃ, pacaṃ, apacamhā, pacamhā. Apacattha, pacattha, apacatthu, pacatthuṃ. Apacase, pacase, apacavhaṃ, pacavhaṃ. Apaciṃ, paciṃ, apacamhase, pacamhase.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani</span> <a name="M0.0274"></a> apaccatha, apaccattha, apaccatthuṃ. Apaccase, apaccavhaṃ. Apacciṃ, apaccamhase. Apaccā, apaccū iccādi.</p>
- <p class="indent">Tathā agacchā, agacchū. Agaccho, agaccha, agacchattha. Agacchaṃ, agacchamhā. Agacchattha, agacchatthuṃ. Agacchase, agacchavhaṃ. Agacchiṃ, agacchamhase. Agamā, agamū. Agamo, agama, agamattha. Agamaṃ, agamamhā. Agamattha, agamatthuṃ. Agamase, agamavhaṃ. Agamiṃ, agamamhase.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani</span> agacchīyattha, gacchīyattha, agamīyattha, gamīyattha, agacchīyatthuṃ, gacchīyatthuṃ, agamīyatthuṃ, gamīyatthuṃ iccādi. Tathā aghammā, aghammū iccādi.</p>
- <p class="centered">Hiyyattanīvibhatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para458"></a><span class="paranum">458</span>. <span class="bld">Hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātukaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hiyyattanā</span>dayo catasso vibhattiyo <span class="bld">sabbadhātuka</span>saññā hontīti hiyyattanādīnaṃ sabbadhātukasaññattā ‘‘ikārāgamo asabbadhātukamhī’’ti vutto <span class="bld">i</span>kārāgamo na bhavati.</p>
- <p class="centered">Sabbadhātukaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para459"></a><span class="paranum">459</span>. <span class="bld">Parokkhā a u, e ttha, aṃ mha, ttha re, tho vho, iṃmhe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>ādayo dvādasa <span class="bld">parokkhā</span>saññā honti. Akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ parokkhā, taddīpakattā ayaṃ vibhatti <span class="bld">parokkhā</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para460"></a><span class="paranum">460</span>. <span class="bld">Apaccakkhe</span> <a name="M0.0275"></a> <span class="bld">parokkhātīte</span>.</p>
- <p class="bodytext">Apaccakkhe vattuno indriyāvisayabhūte atīte kāle <span class="bld">parokkhā</span>vibhatti hoti. Atikkamma itoti <span class="bld">atīto,</span> hutvā atikkantoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Heṭṭhā vuttanayena parokkhāparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">a</span>. ‘‘Bhū a’’itīdha –</p>
- <p class="bodytext">Vipariṇāmena ‘‘dhātūna’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para461"></a><span class="paranum">461</span>. <span class="bld">Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātūnamādibhūtānaṃ vaṇṇānamekassarānaṃ kvaci dvebhāvo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">kvaci</span>saddo, tena –</p>
- <p class="gatha1">Kha cha sesu parokkhāyaṃ, dvebhāvo sabbadhātunaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Appaccaye juhotyādi-ssapi kiccādike kvaci.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhū bhū a’’itīdha –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para462"></a><span class="paranum">462</span>. <span class="bld">Pubbobbhāso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dvebhūtassa dhātussa yo pubbo avayavo, so <span class="bld">abbhāsa</span>sañño hotīti abbhāsasaññā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhāsa</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para463"></a><span class="paranum">463</span>. <span class="bld">Antassivaṇṇākāro vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abbhāsassa antassa ivaṇṇo hoti vā, <span class="bld">a</span>kāro ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Tena –</p>
- <p class="gatha1">Kha <a name="M0.0276"></a> cha sesu avaṇṇassa,</p>
- <p class="gatha2">Ikāro sagupussa ī;</p>
- <p class="gatha3">Vāssa bhūssa parokkhāyaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Akāro nāparassimeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ū</span>kārassa <span class="bld">a</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para464"></a><span class="paranum">464</span>. <span class="bld">Dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abbhāsagatānaṃ dutiyacatutthānaṃ vaggabyañjanānaṃ yathākkamaṃ paṭhamatatiyā hontīti <span class="bld">bha</span>kārassa <span class="bld">ba</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para465"></a><span class="paranum">465</span>. <span class="bld">Brūbhūnamāhabhūvā parokkhāyaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brūbhū</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ <span class="bld">āhabhūva</span>iccete ādesā honti parokkhāvibhattiyanti <span class="bld">bhū</span>saddassa <span class="bld">bhūva</span>ādeso, ‘‘saralopo mādesappaccayādimhī’’tiādinā saralopādi, so kira rājā babhūva, te kira babhūvu. Tvaṃ kira babhūve.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūhī’’ti vattate, sīhagatiyā <span class="bld">kvaci</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. <span class="bld">Ikārāgamo asabbadhātukamhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasmiṃ asabbadhātukamhi pare kvaci dhātūhi paro <span class="bld">i</span>kārāgamo hoti.</p>
- <p class="gatha1">Asabbadhātuke byañja-nādimhe vāyamāgamo;</p>
- <p class="gathalast">Kvacādhikārato byañja-nādopi kvaci no siyā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘na sabbadhātukaṃ asabbadhātuka’’miti katvā ‘‘hiyyattanī sattamī pañcamī vattamānā sabbadhātuka’’nti hiyyattanīādīnaṃ sabbadhātukasaññāya vuttattā tadaññā catasso vibhattiyo asabbadhātukanti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Tumhe <a name="M0.0277"></a> kira babhūvittha. Ahaṃ kira babhūvaṃ, mayaṃ kira babhūvimha. <span class="bld">Attanopade</span> so babhūvittha, babhūvire. Babhūvittho, babhūvivho. Babhūviṃ, babhūvimhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> attanopade <span class="bld">ī</span>kārāgama<span class="bld">ya</span>ppacca<span class="bld">yi</span>kārāgamā, anubabhūvīyittha, <span class="bld">ya</span>ppaccayassa asabbadhātukamhi ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā lope kate ivaṇṇāgamo na bhavati, tayā kira anubabhūvittha, anubabhūvire iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> babhūvīyittha, babhūvittha vā.</p>
- <p class="bodytext">Tathā papaca, papacū. Papace, papacittha. Papacaṃ, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho, papacivho. Papaciṃ, papacimhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> papaccittha, papaccire iccādi. Tathā apacca, apaccū iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Gamimhi ‘‘kvacādivaṇṇāna’’ntiādinā dvebhāvo, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abbhāse’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. <span class="bld">Kavaggassa cavaggo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abbhāse vattamānassa <span class="bld">ka</span>vaggassa <span class="bld">ca</span>vaggo hotīti <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">ja</span>kāro, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā anabbhāsassa paṭhamapurisekavacanamhi dīgho. So gāmaṃ jagāma kira, jagama vā, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagamaṃ, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagamiṃ, jagamimhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> jagamīyittha, jagamittha vā iccādi.</p>
- <p class="centered">Parokkhāvibhatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para468"></a><span class="paranum">468</span>. <span class="bld">Ajjatanī</span> <a name="M0.0278"></a> ī uṃ, <span class="bld">o ttha, iṃ mhā, ā ū, se vhaṃ, amhe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ī</span>ādayo dvādasa <span class="bld">ajjatanī</span>saññā honti. Ajja bhavo ajjatano, taddīpakattā ayaṃ vibhatti <span class="bld">ajjatanī</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Apaccakkhe, atīte, paccakkhe’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>. <span class="bld">Samīpejjatanī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samīpe</span> samīpato paṭṭhāya ajjappabhuti atīte kāle paccakkhe ca apaccakkhe ca <span class="bld">ajjatanī</span>vibhatti hotīti ajjatanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ī.</p>
- <p class="bodytext">Pure viya <span class="bld">a</span>kārāgamo, vuddhādi ca, ‘‘kvaci dhātuvibhattī’’tiādinā <span class="bld">īmhā</span>divibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ, <span class="bld">oāa</span>vacanānaṃ <span class="bld">itthaa</span>mādesā ca, saralopādi, so abhavi, abhavī vā, <span class="bld">a</span>kārāgamābhāve bhavi.</p>
- <p class="bodytext">Maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para470"></a><span class="paranum">470</span>. <span class="bld">Sabbato uṃ iṃ su</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbehi dhātūhi uṃvibhattissa <span class="bld">iṃsvā</span>deso hoti vā.</p>
- <p class="indent">Te abhaviṃsu, bhaviṃsu vā, abhavuṃ, bhavuṃ vā. Tvaṃ abhavi, bhavi vā, abhavo, bhavo vā, tumhe abhavittha, bhavittha vā, <span class="bld">i</span>kārāgamo. Ahaṃ abhaviṃ, bhaviṃ vā, mayaṃ abhavimha, bhavimha vā, abhavimhā, bhavimhā vā. So abhavittha, bhavittha vā, abhavā, bhavā vā, abhavū, bhavū vā. Abhavise, bhavise vā, abhavivhaṃ, bhavivhaṃ vā. Abhavaṃ<a name="M0.0279"></a>, bhavaṃ vā, abhava, bhava vā, abhavimhe, bhavimhe vā.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani ya</span>ppaccayalope vuddhiavādesādi, sukhaṃ tayā anubhavittha, anvabhūyittha, anubhūyittha vā iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> tayā anvabhūyi, anubhūyi, anvabhūyī, anubhūyī vā, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu, anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ. Tvaṃ anvabhūyi, anubhūyi, tumhe anvabhūyittha, anubhūyittha. Ahaṃ anvabhūyiṃ, anubhūyiṃ, mayaṃ anvabhūyimha, anubhūyimha, anvabhūyimhā, anubhūyimhā vā. <span class="bld">Bhāve</span> abhavittha, abhūyittha tayā.</p>
- <p class="indent">So apaci, paci, apacī, pacī vā, te apaciṃsu, paciṃsu, apacuṃ, pacuṃ. Tvaṃ apaci, paci, apaco, paco vā, tumhe apacittha, pacittha. Ahaṃ apaciṃ, paciṃ, mayaṃ apacimha, pacimha, apacimhā, pacimhā vā. So apacittha, pacittha, apacā, pacā vā, apacū, pacū. Apacise, apacivhaṃ. Apacaṃ, pacaṃ, apaca, paca vā, apacimhe, pacimhe.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani</span> apaccittha, paccittha iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> apacci, pacci, apaccī, paccī vā, apacciṃsu, pacciṃsu, apaccuṃ, paccuṃ. Apacci, pacci, apacco, pacco vā, apaccittha, paccittha. Apacciṃ, pacciṃ, apaccimha, paccimha, apaccimhā, paccimhā vā.</p>
- <p class="indent">So gāmaṃ agacchī, gacchī, agacchi, gacchi vā, te agacchiṃsu, gacchiṃsu, agacchuṃ, gacchuṃ. Tvaṃ agacchi, gacchi, agaccho, gaccho vā, tumhe agacchittha, gacchittha. Ahaṃ agacchiṃ, gacchiṃ, mayaṃ agacchimha, gacchimha, agacchimhā, gacchimhā vā.</p>
- <p class="indent">‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā ajjatanimhi gamissa <span class="bld">ccha</span>ssa kvaci <span class="bld">ñchā</span>deso, agañchi, gañchi, agañchī, gañchī vā, te agañchiṃsu<a name="M0.0280"></a>, gañchiṃsu, agañchuṃ, gañchuṃ. Tvaṃ agañchi, gañchi, agañcho, gañcho vā, tumhe agañchittha, gañchittha. Ahaṃ agañchiṃ, gañchiṃ, mayaṃ agañchimha, gañchimha, agañchimhā, gañchimhā vā.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Cchā</span>desābhāve so agami, gami, agamī, gamī vā, ‘‘karassa kāsattamajjatanimhī’’ti ettha <span class="bld">bhāva</span>niddesena, ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena vā <span class="bld">sā</span>game ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā byañjanato <span class="bld">ā</span>kārāgamo, agamāsi, uṃvacanassa kvaci <span class="bld">aṃsvā</span>deso, <span class="bld">u</span>cāgamo <span class="bld">tthamhe</span>su kvaci, agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, agamuṃ, gamuṃ, tvaṃ agami, gami, agamo, gamo vā, agamittha, gamittha, agamuttha, gamuttha. Ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamimha, gamimha, agamumha, gamumha, agamimhā, gamimhā vā.</p>
- <p class="indent">‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā gamissa ajjatanimhi <span class="bld">gā</span>deso ca, so ajjhagā, paralopo, te ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhago, tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagiṃ, mayaṃ ajjhagumha.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Attanopade</span> so agacchittha, gacchittha, agañchittha, gañchittha iccādi. <span class="bld">Cchā</span>desābhāve so agamittha, gamittha, agamā, gamā, te agamū, gamū, ajjhagū, agū. Tvaṃ agamise, gamise, agamivhaṃ, gamivhaṃ. Ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama, ajjhagaṃ vā, agamimhe, gamimhe.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> gāmo agacchīyittha tena, gacchīyittha, agañchiyittha, gañchiyittha, agamīyittha, gamīyittha, agamittha, gamittha iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> agacchīyi, gacchīyi vā, agamīyi, gamīyi <a name="M0.0281"></a> vā, agacchīyuṃ, agamīyuṃ vā. Tathā aghammīyi, aghammīyiṃsu iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Hiyyattanī, ajjatanī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para471"></a><span class="paranum">471</span>. <span class="bld">Māyoge sabbakāle ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yadā<span class="bld">mā</span>yogo, tadā <span class="bld">hiyyattanajjatanī</span>vibhattiyo sabbakālepi honti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">pañcamī</span> ca. Mā bhavati, mā bhavā, mā bhavissatīti vā atthe hiyyattanajjatanīpañcamī vibhattiyo, sesaṃ neyyaṃ, so mā bhavā, mā bhavī, mā te bhavantvantarāyā. Mā pacā, mā pacī, mā pacatu. Mā gacchā, mā gacchī, mā gacchatu. Mā kañci pāpamāgamā, mā agami, mā gamā, mā gamī, mā gametu. Tvaṃ mā gaccho, mā gacchi, mā gacchāhi iccādi.</p>
- <p class="centered">Atītakālikavibhatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para472"></a><span class="paranum">472</span>. <span class="bld">Bhavissantī ssati ssanti, ssasi ssatha, ssāmissāma, ssate ssante, ssase ssavhe, ssaṃssāmhe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ssatyādīnaṃ dvādasannaṃ vacanānaṃ <span class="bld">bhavissantī</span>saññā hoti. Bhavissatīti bhavissanto, taṃkāladīpakattā ayaṃ vibhatti <span class="bld">bhavissantī</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para473"></a><span class="paranum">473</span>. <span class="bld">Anāgate bhavissantī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Anāgate kāle <span class="bld">bhavissantī</span>vibhatti hoti.</p>
- <p class="gatha1">Atītepi bhavissantī, taṃkālavacanicchayā;</p>
- <p class="gathalast">‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissa’’ntiādisu.</p>
- <p class="bodytext">Na <a name="M0.0282"></a> āgato <span class="bld">anāgato,</span> paccayasāmaggiyaṃ sati āyatiṃ uppajjanārahoti attho, <span class="bld">i</span>kārāgamo, vuddhi<span class="bld">avā</span>desā, saralopādi ca.</p>
- <p class="indent">Bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme ya</span>ppaccayalopo, sukhaṃ tayā anubhavissate, anubhavissante. Anubhavissase, anubhavissavhe. Anubhavissaṃ, anubhavissāmhe. <span class="bld">Parassapadatte</span> anubhavissati devadattena, anubhavissanti iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> bhavissate tena, <span class="bld">ya</span>ppaccayalopābhāve anubhūyissate, anubhūyissante iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> bhūyissate.</p>
- <p class="indent">Tathā pacissati, pacissanti. Pacissasi, pacissatha. Pacissāmi, pacissāma. Pacissate, pacissante. Pacissase, pacissavhe. Pacissaṃ, pacissāmhe.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> paccissate odano devadattena, paccissante iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> paccissati, paccissanti. Paccissasi, paccissatha. Paccissāmi, paccissāma.</p>
- <p class="indent">Gacchissati, gacchissanti. Gacchissasi, gacchissatha. Gacchissāmi, gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. So saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> gacchīyissate, gacchīyissante. Gacchīyissati, gacchīyissanti vā, gamīyissate, gamīyissante. Gamīyissati, gamīyissanti vā iccādi. <span class="bld">Ya</span>ppaccayalope gamissate<a name="M0.0283"></a>, gamissante. Gamissati, gamissanti vā. Tathā ghammissati, ghammissanti iccādi.</p>
- <p class="centered">Bhavissantīvibhatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. <span class="bld">Kālātipatti ssā ssaṃsu, sse ssatha, ssaṃssāmhā, ssatha ssisu, ssase ssavhe, ssiṃssāmhase</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ssā</span>dīnaṃ dvādasannaṃ <span class="bld">kālātipatti</span>saññā hoti. Kālassa atipatanaṃ kālātipatti, sā pana viruddhapaccayūpanipātato, kāraṇavekallato vā kriyāya anabhinibbatti, taddīpakattā ayaṃ vibhatti <span class="bld">kālātipattī</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para475"></a><span class="paranum">475</span>. <span class="bld">Kriyātipannetīte kālātipatti</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kriyātipannamatte atīte kāle <span class="bld">kālātipatti</span>vibhatti hoti. Kriyāya atipatanaṃ <span class="bld">kriyātipannaṃ,</span> taṃ pana sādhakasattivirahena kriyāya accantānuppatti. Ettha ca kiñcāpi na kriyā atītasaddena voharitabbā, tathāpi takkiriyuppattippaṭibandhakarakriyāya kālabhedena atītavohāro labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kālātipattiparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ <span class="bld">ssā, a</span>kārikārāgamā, vuddhi<span class="bld">avā</span>desā ca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ssā ssāmhā</span>vibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ, <span class="bld">sse</span>vacanassa ca <span class="bld">a</span>ttaṃ.</p>
- <p class="indent">So ce paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa, bhavissa, abhavissā, bhavissāvā, te ce taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu, bhavissaṃsu. Evaṃ tvaṃ abhavissa, bhavissa, abhavisse vā, tumhe abhavissatha, bhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ, bhavissaṃ, mayaṃ <a name="M0.0284"></a> abhavissamha, bhavissamha, abhavissāmhā, bhavissāmhā vā. So abhavissatha, abhavissisu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> anvabhavissatha, anvabhavissisu. Anvabhūyissatha vā iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> anvabhavissa, anvabhavissaṃsu. Anvabhūyissa vā iccādi. <span class="bld">Bhāve</span> abhavissatha devadattena, abhūyissatha.</p>
- <p class="indent">Tathā so ce taṃ dhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa, pacissa, apacissā, pacissā vā, apacissaṃsu, pacissaṃsu. Apacissa, pacissa, apacisse, pacisse vā, apacissatha, pacissatha. Apacissaṃ, pacissaṃ, apacissamha, pacissamha, apacissāmhā, pacissāmhā vā. Apacissatha, pacissatha, apacissisu, pacissisu. Apacissase, pacissase, apacissavhe, pacissavhe. Apacissiṃ, pacissiṃ, apacissāmhase, pacissāmhase.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> apacissatha odano devadattena, apacissisu. <span class="bld">Ya</span>ppaccayalopābhāve apacīyissatha iccādi. <span class="bld">Parassapadatte</span> apaccissa tena, paccissa, apaccissā, paccissā vā, apaccissaṃsu, paccissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="indent">So agacchissa, gacchissa, agacchissā, gacchissāvā, agacchissaṃsu, gacchissaṃsu. Tvaṃ agacchissa, gacchissa, agacchisse, gacchisse vā, agacchissatha, gacchissatha. Agacchissaṃ, gacchissaṃ, agacchissamha, gacchissamha, agacchissāmhā, gacchissāmhā vā. Agamissa, gamissa, agamissā, gamissā vā, agamissaṃsu, gamissaṃsu. Agamissa, gamissa, agamisse vā, agamissatha, gamissatha. Agamissaṃ<a name="M0.0285"></a>, gamissaṃ, agamissamha, gamissamha, agamissāmhā, gamissāmhā vā. Agacchissatha, gacchissatha vā iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> agacchīyissatha, agamīyissatha, agacchīyissa, agamīyissaiccādi. Tathā aghammissā, aghammissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="centered">Kālātipattivibhatti.</p>
- <p class="gatha1">Pañcamī sattamī vatta-mānā sampatināgate;</p>
- <p class="gathalast">Bhavissantī parokkhādī, catassotītakālikā.</p>
- <p class="centered">Chakālikavibhattividhānaṃ.</p>
- <p class="subhead">Vikaraṇavidhāna</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Isu</span> icchākantīsu, pure viya dhātvantalopo, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti, <span class="bld">a</span>ppaccayo ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātūna’’nti vattamāne –</p>
- <p class="indent"><span class="paranum">476</span>. <span class="bld">Isuyamūnamanto ccho vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Isuyamu</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ anto <span class="bld">ccho</span> hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, ‘‘anto ccho vā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">āsa</span>ssapi. So saggaṃ icchati, icchanti. Icchasi, icchatha. Icchāmi, icchāma. <span class="bld">Cchā</span>desābhāve asaṃyogantattā ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, esati, esanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> attanopadassa yebhuyyena parassapadattameva payojīyati, tena cettha attanopade rūpāni saṅkhipissāma. So icchīyati, esīyati, issate, issati, <span class="bld">ya</span>kārassa <a name="M0.0286"></a> pubbarūpattaṃ. Tathā icchatu, esatu. Iccheyya, eseyya. Parokkhāhiyyattanīsu pana rūpāni sabbattha payogamanugamma payojetabbāni, icchi, esi. Icchissati, esissati. Icchissā, esissā icchādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yamu</span> uparame, <span class="bld">ni</span>pubbo, <span class="bld">cchā</span>deso ca. Niyacchati, niyacchanti. Niyamati, niyamanti. <span class="bld">Saṃ</span>pubbo ‘‘saye cā’’ti <span class="bld">ña</span>ttaṃ, dvittañca. Saññamati, saññamanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> niyacchīyati, niyamīyati, niyammati, saññamīyati vā. Tathā niyacchatu, saññamatu. Niyaccheyya, saññameyya. Niyacchī, saññamī. Niyacchissati, saññamissati. Niyacchissa, saññamissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsa</span> upavesane, yogavibhāgena <span class="bld">cchā</span>deso, rassattaṃ. Acchati, acchanti. Acchasi, acchatha. Acchāmi, acchāma. Aññatra <span class="bld">upa</span>pubbo upāsati, upāsanti. Acchīyati, upāsīyati. Acchatu, upāsatu. Accheyya, upāseyya. Acchī, upāsī. Acchissati, upāsissati. Acchissa, upāsissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Labha</span> lābhe, labhati, labhanti. Labhasi, labhatha. Labhāmi, labhāma. Labhate, labhante. Labhase, labhavhe. Labhe, labhāmhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme ya</span>kārassa pubbarūpatte kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā purima<span class="bld">bha</span>kārassa <span class="bld">ba</span>kāro, labbhate, labbhante. Labbhati, labbhanti. Labbhataṃ, labbhatu. Labbhe, labbheyya.</p>
- <p class="bodytext">Ajjatanimhi ‘‘vā, antalopo’’ti ca vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para477"></a><span class="paranum">477</span>. <span class="bld">Labhasmā ī iṃnaṃ tthatthaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Labha</span>iccetasmā dhātuto paresaṃ īiṃnaṃ vibhattīnaṃ <span class="bld">ttha tthaṃ</span>iccete ādesā honti vā, dhātvantassa lopo <a name="M0.0287"></a> ca. Alattha, alabhi, labhi, alabhiṃsu, labhiṃsu. Alabho, labho, alabhi, labhi, alabhittha, labhittha. Alatthaṃ, alabhiṃ, labhiṃ, alabhimha, labhimha iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Bhavissantimhi ‘‘karassa sappaccayassa kāho’’ti ettha <span class="bld">sappaccaya</span>ggahaṇena <span class="bld">vaca muca bhujā</span>dito <span class="bld">ssa</span>ssa<span class="bld">khā</span>deso, <span class="bld">vasa chida labhā</span>dito <span class="bld">chā</span>deso ca vā hotīti <span class="bld">ssa</span>ssa <span class="bld">chā</span>deso, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa <span class="bld">ca</span>kāro, lacchati, lacchanti. Lacchasi, lacchatha. Lacchāmi, lacchāma. <span class="bld">Chā</span>desābhāve labhissati, labhissanti. Labhissasi, labhissatha. Labhissāmi, labhissāma iccādi. Alabhissa, alabhissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, vacati, vacanti. Vacasi, vacatha. Vacāmi, vacāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> attanopade, <span class="bld">ya</span>ppaccaye ca kate –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para478"></a><span class="paranum">478</span>. <span class="bld">Vaca vasa vahādīnamukāro vassa ye</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca vasa vaha</span>iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">u</span>kāro hoti <span class="bld">ya</span>ppaccaye pare, <span class="bld">ādi</span>saddena <span class="bld">vaḍḍha</span>ssa ca. ‘‘Vassa a va’’iti samāsena dutiyañcettha <span class="bld">va</span>ggahaṇaṃ icchitabbaṃ, tena <span class="bld">a</span>kārassapi <span class="bld">u</span>kāro hoti, purimapakkhe paralopo. ‘‘Tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">ca</span>kāro, dvittaṃ. Uccate, uccante. Vuccate, vuccante. Vuccati, vuccanti vā iccādi. Tathā vacatu, vuccatu. Vaceyya, vucceyya. Avacā, avaccā, avacū, avaccū. Avaca, avaco, avacuttha. Avaca, avacaṃ, avacamhā. Avacuttha iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. <span class="bld">Vacassajjatanimhi</span> <a name="M0.0288"></a> <span class="bld">makāro o</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">o</span>ttamāpajjate ajjatanimhi vibhattimhi. Avoci, avocuṃ. Avoco, avocuttha. Avociṃ, avocumha, <span class="bld">u</span>kārāgamo. Avoca, rassattaṃ, avocu iccādi. Avuccittha.</p>
- <p class="bodytext">Bhavissantimhi <span class="bld">sappaccaya</span>ggahaṇena <span class="bld">ssa</span>ssa <span class="bld">khā</span>deso, ‘‘byañjanantassā’’ti vattamāne ‘‘ko khe cā’’ti dhātvantassa <span class="bld">kā</span>deso, vakkhati, vakkhanti. Vakkhasi, vakkhatha. Vakkhāmi, vakkhāma iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa</span> nivāse, vasati, vasanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme u</span>ttaṃ, pubbarūpattañca vussati, vussanti iccādi. Vasatu. Vaseyya. Avasi, vasi.</p>
- <p class="bodytext">Bhavissantiyaṃ <span class="bld">ssa</span>ssa <span class="bld">chā</span>deso, dhātvantassa <span class="bld">ca</span>kāro ca, vacchati, vacchanti. Vacchasi, vacchatha. Vacchāmi, vacchāma. Vasissati, vasissanti. Avasissa, avasissaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">ruda</span> assuvimocane, rodati, rucchati. Rodissati iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusa</span> akkose, <span class="bld">ā</span>pubbo dvittarassattāni, <span class="bld">a</span>ppaccayavuddhiyo ca. Akkosati. Akkosatu. Akkoseyya.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Antalopo’’ti vattate, maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para480"></a><span class="paranum">480</span>. <span class="bld">Kusasmā dī cchi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusa</span> iccetasmā dhātuto īvibhattissa <span class="bld">cchi</span>ādeso hoti, dhātvantassa lopo ca. Akkocchi maṃ, akkosi vā. Akkosissati. Akkosissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaha</span> <a name="M0.0289"></a> pāpuṇane, vahati, vahanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> attanopade, <span class="bld">ya</span>ppaccaye ca kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para481"></a><span class="paranum">481</span>. <span class="bld">Ha vipariyayo lo vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ha</span>kārassa vipariyayo hoti <span class="bld">ya</span>ppaccaye pare, <span class="bld">ya</span>ppaccayassa ca <span class="bld">la</span>kāro hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, tena ‘‘gayhatī’’tiādīsu <span class="bld">la</span>ttaṃ na hoti, nimittabhūtassa <span class="bld">ya</span>kārassevetaṃ <span class="bld">la</span>ttaṃ, ‘‘vacavasa’’iccādinā uttaṃ. Vuyhati, vulhati, <span class="bld">vu</span>yhanti. Vahatu, vuyhatu. Vaheyya, vuyheyya. Avahī, avuyhittha, avahittha. Avahissati, vuyhissati. Avahissa, avuyhissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jara</span> vayohānimhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para482"></a><span class="paranum">482</span>. <span class="bld">Jaramarānaṃ jīrajīyyamīyyā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jaramara</span> iccetesaṃ dhātūnaṃ <span class="bld">jīrajīyyamīyyā</span>desā honti vā, saralopādi. Jīrati, jīranti. Jīyyati, jīyyanti. ‘‘Kvacā’’disuttena ekayakārassa kvaci lopo hoti. Jīyati, jīyanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> jīrīyati, jīrīyanti. Jīyiyyati, jīyiyyanti. Jīratu, jīyyatu. Jīreyya, jīyyeyya. Ajīrī, jīrī, jīyyī. Jīrissati, jīyyissati. Ajīrissa, ajīyyissa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, <span class="bld">mīyyā</span>deso, mīyyati, mīyyanti. Mīyati, mīyanti vā. Marati, maranti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa</span> pekkhaṇe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para483"></a><span class="paranum">483</span>. <span class="bld">Disassa</span> <a name="M0.0290"></a> <span class="bld">passa dissa dakkhā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">passa dissa dakkha</span>iccete ādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, tena <span class="bld">dissā</span>deso kammani sabbadhātuke eva. Passati, passanti. Dakkhati, dakkhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani ya</span>kāralopo, dissate, dissante. Dissati, dissanti. Vipassīyati, dakkhīyati. Passatu, dakkhatu, dissatu. Passeyya, dakkheyya, disseyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hiyyattaniyaṃ</span> ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātuikārassa <span class="bld">a</span>ttaṃ, addasā, addasa. <span class="bld">Kammani</span> adissa.</p>
- <p class="bodytext">Tathā apassi, passi, apassiṃsu, passiṃsu. Apassi, passi, apassittha, passittha. Apassiṃ, passiṃ, apassimha, passimha. Addasi, dasi, addasaṃsu, dasaṃsu. <span class="bld">Kammani</span> adissaṃsu. Addakkhi, addakkhiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Passissati, passissanti. ‘‘Bhavissantimhi ssassa cā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ssa</span>ssa lopo, <span class="bld">i</span>kārāgamo ca, dakkhiti, dakkhinti. Lopābhāve dakkhissati, dakkhissanti. Apassissa, adakkhissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sada</span> visaraṇagatyāvasānesu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbatthā’’ti vattate, maṇḍūkagatiyā ‘‘kvacī’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para484"></a><span class="paranum">484</span>. <span class="bld">Sadassa sīdattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sada</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">sīdā</span>deso hoti sabbattha vibhattippaccayesu kvaci. Sesaṃ neyyaṃ. Nisīdati, nisīdanti. <span class="bld">Bhāve</span> nisajjate, idha kvacādhikārena <span class="bld">sīdā</span>-deso <a name="M0.0291"></a> na bhavati. Nisīdatu. Nisīde. Nisīdi. Nisīdissati. Nisīdissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaja</span> devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu. Yajati, yajanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> ‘‘yamhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. <span class="bld">Yajassādissi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaja</span>iccetassa dhātussa ādissa <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">i</span>kārādeso hoti <span class="bld">ya</span>ppaccaye pare, saralopo. Ijjate mayā buddho. Tathā yajatu, ijjataṃ. Yaje, ijjetha. Yaji, ijjittha. Yajissati, ijjissate. Yajissa, ijjissatha iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti, <span class="bld">a</span>ppaccayo ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. <span class="bld">Vadassa vajjaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vada</span>iccetassa dhātussa sabbassa <span class="bld">vajjā</span>deso hoti vā sabbāsu vibhattīsu. Vibhatyādhikārattā cettha sabbāsūti atthato siddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para487"></a><span class="paranum">487</span>. <span class="bld">Lopañcettamakāro</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūvā</span>dito paro <span class="bld">a</span>ppaccayo <span class="bld">etta</span>māpajjate, lopañca vā. Vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato cettha <span class="bld">a</span>kāroti <span class="bld">a</span>ppaccayo gayhati.</p>
- <p class="gatha1">Bhūvādito juhotyādi-to ca <span class="bld">a</span>ppaccayo paro;</p>
- <p class="gathalast">Lopamāpajjate nāñño, vavatthitavibhāsatoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>ppaccayassa <span class="bld">e</span>kāro, saralopādi, vajjeti, vadeti, vadati, <span class="bld">anti</span>mhi –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para488"></a><span class="paranum">488</span>. <span class="bld">Kvaci</span> <a name="M0.0292"></a> <span class="bld">dhātuvibhattippaccayānaṃ dīghaviparītādesalopāgamā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Idha dhātvādhikāre ākhyāte, kitake ca avihitalakkhaṇesu payogesu kvaci dhātūnaṃ, tyādivibhattīnaṃ, dhātuvihitappaccayānañca dīghatabbiparītaādesalopāgamaiccetāni kāriyāni jinavacanānurūpato bhavanti. Tattha –</p>
- <p class="gatha1">Nāmhi rasso kiyādīnaṃ, saṃyoge caññadhātunaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āyūnaṃ vā vibhattīnaṃ, mhā, ssāntassa ca rassatā.</p>
- <p class="gatha1">Gamito cchassa ñcho vāssa, gamissajjatanimhi gā;</p>
- <p class="gathalast">Ucāgamo vā tthamhesu, dhātūnaṃ yamhi dīghatā.</p>
- <p class="gatha1">Eyyeyyāseyyāmettañca, vā ssessettañca pāpuṇe;</p>
- <p class="gathalast">Okārā attamittañca, ātthā papponti vā tthathe.</p>
- <p class="gatha1">Tathā brūtoti antīnaṃ, au vāha ca dhātuyā;</p>
- <p class="gathalast">Parokkhāya vibhattimhi, anabbhāsassa dīghatā.</p>
- <p class="gatha1">Saṃyoganto akārettha, vibhattippaccayādi tu;</p>
- <p class="gathalast">Lopa māpajjate nicca-mekārokārato paroti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>kārato parassa <span class="bld">antia</span>kārassa lopo, vajjenti, vadenti, vadanti. Vajjesi, vadesi, vadasi, vajjetha, vadetha, vadatha. Vajjemi, vajjāmi, vademi, vadāmi, vajjema, vadema, vajjāma, vadāma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kammani</span> vajjīyati, vajjīyanti. Vajjati, vajjanti. Vadīyati vā. Vajjetu, vadetu, vadatu. Vajje, vajjeyya, vade, vadeyya, vajjeyyuṃ, vadeyyuṃ. Vajjeyyāsi, vajjesi, vadeyyāsi. Avadi, vadi, vadiṃsu. Vadissati, vadissanti. Avadissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamu</span> <a name="M0.0293"></a> padavikkhepe, <span class="bld">a</span>ppaccaye kate ‘‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dvittaṃ, <span class="bld">ka</span>vaggassa <span class="bld">ca</span>vaggo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhāsa</span>ggahaṇamantaggahaṇaṃ, <span class="bld">vā</span>ggahaṇañca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para489"></a><span class="paranum">489</span>. <span class="bld">Niggahītañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abbhāsante <span class="bld">niggahīta</span>ñcāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, tena <span class="bld">kamā</span>dīnamevetaṃ. Caṅkamati, caṅkamanti iccādi. Kamati, kamanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cala</span> kampane, cañcalati, calati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cala</span> dalane, daddallati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhe</span>cintāyaṃ, <span class="bld">a</span>ppaccaye ‘‘o, sare, e’’ti ca adhikicca ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena akāritepi <span class="bld">e</span>kārassa <span class="bld">āyā</span>deso, jhāyati, jhāyanti iccādi, visesavidhānaṃ.</p>
- <p class="centered">Avuddhikabhūvādinayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuda</span> byathane, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti <span class="bld">a</span>ppaccayo, ‘‘aññesu cā’’ti <span class="bld">e</span>tthānuvattita <span class="bld">vā</span>ggahaṇena <span class="bld">tudā</span>dīnaṃ vuddhiabhāvova viseso, tudati, tudanti. Tudasi, tudatha. Tudāmi, tudāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadakārassa <span class="bld">ya</span>ppaccayassa <span class="bld">ja</span>kāro dvittaṃ, tujjate, tujjante. Tujjati, tujjanti, tujjare vā. Tathā tudatu, tudantu. Tude, tudeyya, tudeyyuṃ. Atudi, tudiṃsu. Atudi, atudittha. Atudiṃ, atudimha. Atujjittha, atujji. Tudissati. Atudissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visa</span> pavesane <span class="bld">pa</span>pubbo, so gāmaṃ pavisati, pavisanti. Pavisasi, pavisatha. Pavisāmi, pavisāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> <a name="M0.0294"></a> pavisiyyate, pavisiyyante. Pavisiyyati, pavisiyyanti. Pavissate vā. Tathā pavisatu, pavisantu. Paviseyya. Pāvisi, pavisi, pāvekkhi pathaviṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ajjatanimhi <span class="bld">visa</span>ssa vekkhādeso ca. Pāvisiṃsu, pavisiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> pāvisīyittha, pavisīyittha, pāvisīyi, pavisīyi. Pavisissati, pavisissanti. Pavisīyissate, pavisissate. Pāvisissa. Pāvisīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nuda</span> khepe, nudati, nudanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa a</span>tisajjane, uddisati, uddisanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Likha</span> lekhane, likhati, likhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phusa</span> samphasse, phusati, phusanti iccādi.</p>
- <p class="centered">Tudādinayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hū, bhū</span> sattāyaṃ, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti ‘‘bhūvādito a’’iti <span class="bld">a</span>ppaccayo, ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘lopañcettamakāro’’ti bhūvādito parassa appaccayassa lopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi. So hoti, te honti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā parasarassa lopo. Hosi, hotha. Homi, homa. <span class="bld">Bhāve</span> hūyate.</p>
- <p class="bodytext">Tathā hotu, hontu. Hohi, anakāraparattā <span class="bld">hi</span>lopo na bhavati, hotha. Homi, homa. <span class="bld">Bhāve</span> hūyataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamiyaṃ</span> saralopādi, heyya, heyyuṃ. Heyyāsi, heyyātha. Heyyāmi, heyyāma. Heyyaṃ vā. <span class="bld">Bhāve</span> hūyetha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hiyyattaniyaṃ</span> <a name="M0.0295"></a> <span class="bld">a</span>ppaccayalope ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">hū</span>dhātussa <span class="bld">ū</span>kārassa <span class="bld">uvā</span>deso. Ahuvā, ahuvu, ahuvū. Ahuva, ahuvo, ahuvattha. Ahuvaṃ, ahuvamha. Ahuvattha, ahuvatthuṃ. Ahuvase, ahuvavhaṃ. Ahuviṃ, ahuvamhase. <span class="bld">Bhāve</span> ahūyattha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjatanimhi</span> ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">hū</span>to īvibhattissa lopo rassattaṃ, so ahu, lopābhāve ‘‘karassa kāsattamajjatanimhī’’ti ettha ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena <span class="bld">sā</span>gamo, vuddhi, ahosi, ahesuṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">o</span>kāra<span class="bld">sse</span>kāro. Ahavuṃ vā. Ahosi, ahosittha. Ahosiṃ, ahuṃ, parasarassa lopo, rassattañca, ahosimha, ahumha, rassattaṃ. <span class="bld">Bhāve</span> ahūyittha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Hi lopaṃ vā’’ti ito ‘‘lopo, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">490. Hotissare’hohe bhavissantimhi ssassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hū</span>iccetassa dhātussa saro <span class="bld">eha oha etta</span>māpajjate bhavissantimhi vibhattimhi, <span class="bld">ssa</span>ssa ca lopo hoti vā. <span class="bld">I</span>kārāgamo, saralopādi.</p>
- <p class="indent">Hehiti, hehinti. Hehisi, hehitha. Hehāmi, hehāma. Lopābhāve – hehissati, hehissanti. Hehissasi, hehissatha. Hehissāmi, hehissāma. <span class="bld">Ohādese</span> – hohiti, hohinti. Hohisi, hohitha. Hohāmi, hohāma. Tathā hohissati, hohissanti. Hohissasi, hohissatha. Hohissāmi, hohissāma. <span class="bld">Ekārādese</span> – heti, henti. Hesi, hetha. Hemi<a name="M0.0296"></a>, hema. Hessati, hessanti. Hessasi, hessatha. Hessāmi, hessāma. <span class="bld">Bhāve</span> hūyissate.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālātipattiyaṃ</span> ahavissa, ahavissaṃsu. Ahuyissatha iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Hū, bhū</span> sattāyaṃ, bhū itīdha <span class="bld">anu</span>pubbo, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti <span class="bld">a</span>ppaccayassa lopavuddhiyo, anubhoti, anubhonti. Anubhosi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> anubhūyati, anubhūyanti. Tathā anubhotu, anubhontu. Anubhohi, anubhotha. Anubhomi, anubhoma. Anubhūyatu, anubhūyantu. Anubhave, anubhaveyya. Anubhūyeyya. Anubhosi, anubhavi. Anubhossati, anubhossanti. Anubhossasi, anubhossatha. Anubhossāmi, anubhossāma. Anubhavissati vā. Anubhossa, anubhavissa vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sī</span> saye <span class="bld">a</span>ppaccayalopo, vuddhi ca, seti, senti. Sesi, setha. Semi, sema. Sete, sente iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>ppaccayalopābhāve –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sare’’ti vattate, <span class="bld">dhātu</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para491"></a><span class="paranum">491</span>. <span class="bld">E aya</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>kārassa dhātvantassa sare pare <span class="bld">ayā</span>deso hoti, saralopādi. Sayati, sayanti. Sayasi, sayatha. Sayāmi, sayāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> <a name="M0.0297"></a> <span class="bld">ati</span>pubbo, ‘‘kvaci dhātvā’’dinā yamhi rassasarassa dhātvantassa dīgho, atisīyate, atisīyante. Atisīyati, atisīyanti. <span class="bld">Bhāve</span> sīyate.</p>
- <p class="indent">Tathā setu, sentu. Sehi, setha. Semi, sema. Sayatu, sayantu. Saya, sayāhi, sayatha. Sayāmi, sayāma. Sayataṃ, sayantaṃ. Sayassu, sayavho. Saye, sayāmase. Atisīyataṃ, atisīyantaṃ. Atisīyatu, atisīyantu. <span class="bld">Bhāve</span> sīyataṃ.</p>
- <p class="indent">Saye, sayeyya, sayeyyuṃ. Atisīyeyya. <span class="bld">Bhāve</span> sīyetha.</p>
- <p class="indent">Asayi, sayi, asayiṃsu, sayiṃsu, asayuṃ. Sāgame atisesi, atisesuṃ. <span class="bld">Kamme</span> accasīyittha, accasīyi, atisīyi. <span class="bld">Bhāve</span> sīyittha.</p>
- <p class="indent">Sayissati, sayissanti. <span class="bld">I</span>kārāgamābhāve sessati, sessanti. <span class="bld">Kamme</span> atisīyissatha, atisīyissati. <span class="bld">Bhāve</span> sīyissate.</p>
- <p class="indent">Asayissā, asayissaṃsu. <span class="bld">Kamme</span> accasīyissatha iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Nī</span> pāpuṇane, <span class="bld">dvikammako</span>yaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti, nenti. Nesi, netha. Nemi, nema. Lopābhāve nayati, nayanti iccādi. <span class="bld">Kamme</span> nīyate gāmaṃ ajo devadattena, nīyare, nīyante. Nīyati, nīyanti.</p>
- <p class="indent">Tathā netu, nayatu. Nīyataṃ, nīyantaṃ. Naye, nayeyya. Nīyetha, nīyeyya. Anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu. Vinesi, vinesuṃ. Anīyittha, nīyittha. Nayissati<a name="M0.0298"></a>, nessati. Nayissate, nīyissate, nīyissati. Anayissa, anīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para492"></a><span class="paranum">492</span>. <span class="bld">Ṭhā tiṭṭho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhā</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">tiṭṭhā</span>deso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, <span class="bld">a</span>ppaccayalopo. Tiṭṭhati, tiṭṭhanti. Ṭhāti, ṭhanti. Lopābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ṭhā</span>to <span class="bld">ha</span>kārāgamo ca rassattaṃ, <span class="bld">saṃ</span>pubbo saṇṭhahati, saṇṭhahanti. <span class="bld">E</span>tte adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. <span class="bld">Yamhi dādhā mā ṭhā hā pā maha mathādīnamī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvakammavisaye <span class="bld">ya</span>mhi paccaye pare <span class="bld">dā dhā mā ṭhā hāpā maha matha</span> iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ anto īkāramāpajjate, niccatthoyamārambho. Upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti. <span class="bld">Ha</span>kārāgame rassattaṃ, īkārāgamo ca, patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. <span class="bld">Bhāve</span> ṭhīyate.</p>
- <p class="indent">Tathā tiṭṭhatu, tiṭṭhantu. Ṭhātu, ṭhantu. Saṇṭhahatu, saṇṭhahantu. Tiṭṭhe, tiṭṭheyya. Saṇṭhe, saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ. Saṇṭhahe, saṇṭhaheyyuṃ. Aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu. Saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Pakiṭṭhissati, patiṭṭhissanti. Ṭhassati, ṭhassanti. Patiṭṭhahissati, patiṭṭhahissanti. Patiṭṭhissa, patiṭṭhissaṃsu. Patiṭṭhahissa, patiṭṭhahissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span> pāne, ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para494"></a><span class="paranum">494</span>. <span class="bld">Pā</span> <a name="M0.0299"></a> <span class="bld">pibo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">pibā</span>deso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="indent">Pibati. Pibatu. Pibeyya. ‘‘Kvaci dhātvā’’dinā <span class="bld">ba</span>kārassa <span class="bld">va</span>kāro, pivati, pivanti. Pāti, pānti, panti vā. Pīyate, pīyante. Pīyati, pīyanti. Pivatu. Piveyya. Apāyi, pivi. Pivissati. Apivissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span> bhuvi, vibhattuppatti, <span class="bld">a</span>ppaccayalopo, asa itīdha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asasmā, antalopo’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. <span class="bld">Tissa tthittaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span>iccetasmā dhātumhā parassa <span class="bld">ti</span>ssa vibhattissa <span class="bld">tthi</span>ttaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Atthi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>. <span class="bld">Sabbatthāsassādi lopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbattha vibhattippaccayesu ca <span class="bld">asa</span>iccetāya dhātuyā ādissa lopo hoti vā, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Santi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asasmā, antalopo’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. <span class="bld">Simhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span>dhātussa antalopo hoti <span class="bld">simhi</span> vibhattimhi ca. Tvaṃ asi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>. <span class="bld">Thassa</span> <a name="M0.0300"></a> <span class="bld">tthattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span>iccetāya dhātuyā parassa <span class="bld">tha</span>ssa vibhattissa <span class="bld">ttha</span>ttaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Tumhe attha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para499"></a><span class="paranum">499</span>. <span class="bld">Asasmā mimānaṃ mhimhāntalopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span>iccetāya dhātuyā parāsaṃ <span class="bld">mi ma</span>iccetāsaṃ vibhattīnaṃ <span class="bld">mhimha</span>iccete ādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Amhi, amha. Asmi, asma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para500"></a><span class="paranum">500</span>. <span class="bld">Tussa tthuttaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span>iccetāya dhātuyā parassa <span class="bld">tu</span>ssa vibhattissa <span class="bld">tthu</span>ttaṃ hoti, dhātvantassa lopo ca. Atthu. <span class="bld">Asa</span>ssādilopo ca, santu. Āhi, attha. Asmi, asma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamiyaṃ asa</span>ssādilopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">asa</span>to <span class="bld">eyyaeyyuṃ</span> vibhattīnaṃ <span class="bld">iyāiyu</span>ñca honti. Siyā, siyuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Lopābhāve ‘‘kvaci dhātvā’’dinā <span class="bld">asa</span>to <span class="bld">eyyā</span>dīnaṃ sadhātvantānaṃ <span class="bld">ssa ssu ssa ssatha ssaṃ ssāma</span>ādesā honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">E</span>vamassa vacanīyo, assu. Assa, assatha. Assaṃ, assāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjataniyaṃ a</span>kārāgamo, dīgho ca, āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā<a name="M0.0301"></a>, asassā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para501"></a><span class="paranum">501</span>. <span class="bld">Asabbadhātuke bhū</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span>sseva dhātussa <span class="bld">bhū</span>ādeso hoti vā asabbadhātuke. Bhavissati, bhavissanti. Abhavissa, abhavissaṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kimatthaṃ? Āsuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brū</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti, <span class="bld">a</span>ppaccayalopo ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvacī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para502"></a><span class="paranum">502</span>. <span class="bld">Brūto ī timhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brū</span>iccetāya dhātuyā paro īkārāgamo hoti <span class="bld">ti</span>mhi vibhattimhi kvaci, vuddhi<span class="bld">avā</span>desā, saralopādi. Bravīti, brūti, ‘‘aññesu cā’’ti suttānuvattitavāggahaṇena <span class="bld">brū</span>dhātussa byañjane vuddhi na hoti, <span class="bld">bahuvacane</span> ‘‘jhalānamiyuvā sare vā’’ti ūkārassa sare <span class="bld">uvā</span>deso, bruvanti. ‘‘Kvaci dhātvā’’dinā <span class="bld">brū</span>to <span class="bld">tiantīnaṃ</span> vā <span class="bld">a u</span> ādesā <span class="bld">brū</span>ssa <span class="bld">āhā</span>deso ca.</p>
- <p class="indent">Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūte, bruvante. Brūse, bruvavhe. Bruve, brūmhe. Brūtu, bruvantu. Brūhi, brūtha. Brūmi, brūma. Brūtaṃ, bruvantaṃ. Bruve, bruveyya, bruveyyuṃ. Bruveyyāsi, bruveyyātha. Bruveyyāmi, bruveyyāma. Bruvetha, bruveraṃ. Abruvā, abruvū.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parokkhāyaṃ</span> <a name="M0.0302"></a> ‘‘brūbhūnamāhabhūvā parokkhāya’’nti <span class="bld">brū</span>dhātussa <span class="bld">āha</span>ādeso, saralopādi, supine kira māha, tenāhu porāṇā, āhaṃsu vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjataniyaṃ</span> abravi, abruvi, abravuṃ. Bravissati. Abravissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span> hiṃsāgatīsu, <span class="bld">ti</span>mhi kvaci <span class="bld">a</span>ppaccayalopo, hanti, hanati, hananti. Hanasi, hanatha. Hanāmi, hanāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> ‘‘tassa cavagga’’iccādinā <span class="bld">ña</span>ttaṃ, dvittañca, haññate, haññante, haññare. Haññati, haññanti. Hanatu, hanantu. Haneyya.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Hanassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para503"></a><span class="paranum">503</span>. <span class="bld">Vadho vā sabbattha</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">vadhā</span>deso hoti vā sabbattha vibhattippaccayesu, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Vadheti. Vadhīyati. Vadhetu. Vadhīyatu. Vadheyya. Avadhi, avadhiṃsu. Ahani, ahaniṃsu. Vadhissati, hanissati. <span class="bld">Khā</span>dese paṭihaṅkhāmi, paṭihanissāmi. Avadhissa, ahanissa iccādi.</p>
- <p class="centered">Hūvādinayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hu</span> dānādanahabyappadānesu, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti, <span class="bld">a</span>ppaccayo ca, ‘‘kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dvittaṃ, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abbhāse’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para504"></a><span class="paranum">504</span>. <span class="bld">Hassa</span> <a name="M0.0303"></a> <span class="bld">jo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ha</span>kārassa abbhāse vattamānassa <span class="bld">jo</span> hoti. ‘‘Lopañcetta makāro’’ti <span class="bld">a</span>ppaccayalopo, vuddhi. Juhoti.</p>
- <p class="bodytext">Lopābhāve ‘‘jhalānaṃ, sare’’ti ca vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. <span class="bld">Yavakārā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhala</span>saññānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ <span class="bld">ya</span>kāravakārādesā honti sare pareti apadantassa <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">va</span>kāro.</p>
- <p class="indent">Juhvati, juhoti, juhvanti, juhonti. Juhvasi, juhosi, juhvatha, juhotha. Juhvāmi, juhomi, juhvāma, juhoma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho, hūyate, hūyante. Hūyati, hūyanti.</p>
- <p class="indent">Tathā juhotu, juhontu, juhvantu vā. Juhe, juheyya, juheyyuṃ. Ajuhavi, ajuhavuṃ. Ajuhosi, ajuhosuṃ. Ahūyittha aggi. Juhissati, juhissanti. Juhossati, juhossanti vā. Ajuhissa, ajuhissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hā</span> cāge, pure viya <span class="bld">dve</span>bhāva<span class="bld">jā</span>desa <span class="bld">a</span>ppaccayalopā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abbhāse’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. <span class="bld">Rasso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abbhāse vattamānassa sarassa rasso hoti.</p>
- <p class="indent">Jahāti, jahanti. Jahāsi, jahātha. Jahāmi, jahāma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> <a name="M0.0304"></a> ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī’’ti dhātvantassa <span class="bld">ī</span>kāro. Hīyate, hīyante, hīyare. Hīyati, hīyanti.</p>
- <p class="indent">Tathā jahātu, jahantu. Jahe, jaheyya, jaheyyuṃ. Hīyetha, hīyeyya. Ajahāsi, ajahiṃsu, ajahāsuṃ. Pajahi, pajahiṃsu, pajahaṃsu, pajahuṃ. <span class="bld">Kamme</span> pajahīyittha, pajahīyi. Pajahissati, pajahissanti. Hīyissati, hīyissanti. Pajahissa, pajahissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dā</span> dāne, <span class="bld">tyā</span>dyuppatti, dvebhāvarassattāni, <span class="bld">a</span>ppaccayassa lopo, dadāti, dadanti. Dadāsi, dadātha. Dadāmi, dadāma.</p>
- <p class="bodytext">Dvittābhāve maṇḍūkagatiyā ‘‘vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. <span class="bld">Dādhātussa dajjaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dā</span>iccetassa dhātussa sabbassa <span class="bld">dajjā</span>deso hoti vā, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, <span class="bld">a</span>ppaccayalopo. Dajjati, dajjanti. Dajjasi, dajjatha. Dajjāmi, dajjāma. <span class="bld">Dajjā</span>desābhāve ‘‘lopañcettamakāro’’ti <span class="bld">a</span>ppaccayassa <span class="bld">e</span>kāro, dānaṃ deti, denti. Desi, detha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. <span class="bld">Dādantassaṃ mimesu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dā</span>iccetassa dhātussa antassa <span class="bld">aṃ</span> hoti vā <span class="bld">mima</span>iccetesu paresu, niggahītassa vaggantattaṃ. Dammi, damma. Demi, dema.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> ‘‘yamhi dādhā’’iccādinā <span class="bld">ī</span>kāro, dīyate, dīyante. Dīyati, dīyanti. Dīyyate, dīyyante. Dīyyati, dīyyanti vā iccādi.</p>
- <p class="indent">Dadātu<a name="M0.0305"></a>, dadantu. Dadāhi, dadātha. Dadāmi, dadāma. Dadataṃ, dadantaṃ. Dadassu, dadavho. Dade, dadāmase. Dajjatu, dajjantu iccādi. Detu, dentu. Dehi, detha. Demi, dema. <span class="bld">Kamme</span> dīyataṃ, dīyantaṃ. Dīyatu, dīyantu.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Sattamiyaṃ</span> dade, dadeyya, dadeyyuṃ. Dadeyyāsi, dadeyyātha. Dadeyyāmi, dadeyyāma. Dadetha, daderaṃ. Dadetho, dadeyyāvho. Dadeyyaṃ, dadeyyāmhe. Dajje, dajjeyya.</p>
- <p class="indent">‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā eyyassāttañca, dajjā, dajjuṃ, dajjeyyuṃ. Dajjeyyāsi, dajjeyyātha. Dajjaṃ, eyyāmissa amādeso ca, dajjeyyāmi, dajjeyyāma. Dvittābhāve deyya, deyyuṃ. Deyyāsi, deyyātha. Dīyetha, dīyeyya.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Hiyyattaniyaṃ</span> adadā, adadū. Adado, adadattha. Adadaṃ, adadamha. Adadattha, adadamhase. <span class="bld">Kamme</span> adīyittha.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Ajjatanimhi</span> adadi, adadiṃsu, adaduṃ. Adajji, adajjiṃsu. Adāsi, adaṃsu. Adāsi, ado, adittha. Adāsiṃ, adāsimha, adamha. Adādānaṃ purindado. <span class="bld">Kamme</span> adīyittha, adīyyi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Bhavissantiyaṃ</span> ikārāgamo, saralopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Rassattaṃ, dassati, dassanti. Dassasi, dassatha. Dassāmi, dassāma. Dassate. Dīyissate, dīyissati.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kālātipattiyaṃ</span> adadissa, adajjissa, adajjissā, adassa, adassā, adassaṃsu. Adīyissatha, adīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhā</span> <a name="M0.0306"></a> dhāraṇe, pure viya vibhattuppatti, dvittarassattāni, appaccayalopo ca, ‘‘dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā’’ti <span class="bld">dha</span>kārassa <span class="bld">da</span>kāro, dadhāti, dadhanti. Apipubbo tassa ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akāralopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">dha</span>kārassa <span class="bld">ha</span>kāro, rassattañca, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Dvebhāvābhāve nidhiṃ nidheti, nidhenti.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> dhīyate, dhīyati, pidhīyate, pidhīyati.</p>
- <p class="indent">Tathā dadhātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu. Dadhe, dadheyya, pidahe, pidaheyya, nidhe, nidheyya. Dadhāsi, pidahi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhassa, pidahissa iccādi.</p>
- <p class="centered">Juhotyādinayo.</p>
- <p class="gatha1">Avuddhikā tudādī ca, hūvādi ca tathāparo;</p>
- <p class="gathalast">Juhotyādi catuddhevaṃ, ñeyyā bhūvādayo idha.</p>
- <p class="centered">Bhūvādigaṇo.</p>
- <p class="subhead">Rudhādigaṇa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rudha</span> āvaraṇe, pure viya dhātusaññādimhi kate vibhattuppatti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘A’’iti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para509"></a><span class="paranum">509</span>. <span class="bld">Rudhādito niggahītapubbañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Catuppadamidaṃ. <span class="bld">Rudha</span>iccevamādito dhātugaṇato <span class="bld">a</span>ppaccayo hoti kattari vibhattippaccayesu, niggahītañca tato pubbaṃ <a name="M0.0307"></a> hutvā āgamo hoti, tañca niggahītaṃ pakatiyā sarānugatattā dhātussarato paraṃ hoti. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">iīeo</span>paccayā ca, niggahītassa vaggantattaṃ. Idha saṃyogantattā na vuddhi hoti, tadāgamassa taggahaṇena gahaṇato.</p>
- <p class="indent">So maggaṃ rundhati, rundhanti. Rundhasi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhate, rundhante iccādi, <span class="bld">i</span>kārādippaccayesu pana rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhotītipi hoti.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> nipubbo yappaccayassa ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa jhakāre kate ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, maggo nirujjhate tena, nirujjhante. <span class="bld">Parassapadatte</span> nirujjhati, nirujjhanti. Nirujjhasi, nirujjhatha. Nirujjhāmi, nirujjhāma.</p>
- <p class="indent">Rundhatu, rundhantu. Rundhāhi, rundhatha. Rundhāmi, rundhāma. Rundhataṃ, rundhantaṃ. Rundhassu, rundhavho. Rundhe, rundhāmase. Nirujjhataṃ, nirujjhantaṃ. Nirujjhatu, nirujjhantu. Rundhe, rundheyya, rundheyyuṃ. Rundhetha, rundheraṃ. Nirujjhetha, nirujjheyya iccādi. Rundhi, rundhiṃsu. Arundhi, nirujjhittha. Nirujjhi, nirujjhiṃsu. Rundhissati, rundhissanti. Nirujjhissate, nirujjhissante. Nirujjhissati, nirujjhissanti. Arundhissa, arundhissaṃsu. Nirujjhissatha, nirujjhissa iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Chidi</span> dvidhākaraṇe, chindati, chindanti. <span class="bld">Kamme</span> chijjate, chijjante. Chijjati, chijjanti. Tathā chindatu, chindantu. Chijjatu, chijjantu. Chinde, chindeyya. Chijjeyya. Achindi, chindi, chindiṃsu. Achijjittha, chijji. Chindissati, chindissanti. Ssassa chādese – checchati, checchanti. Checchiti vā. <span class="bld">Kamme</span> chijjissate, chijjissante. Chijjissati, chijjissanti. Achindissa. Achijjissa iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Bhidi</span> <a name="M0.0308"></a> vidāraṇe, bhindati, bhindanti iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Yuja</span> yoge, yuñjati, yuñjanti. Yujjate, yujjante. Yujjati, yujjanti. Yuñjatu. Yujjataṃ. Yuñje. Yujjetha. Ayuñji, ayuñjiṃsu. Ayujjittha, ayujji. Yuñjissati, yuñjissanti. Yujjissate, yujjissante. Yujjissati, yujjissanti. Ayuñjissa. Ayujjissatha, ayujjissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja</span> pālanabyavaharaṇesu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavissantiyaṃ</span> ‘‘karassa sappaccayassa kāho’’ti sutte <span class="bld">sappaccaya</span>ggahaṇena bhujato ssassa khādeso, ‘‘ko khe cā’’ti dhātvantassa kakāro, vuddhi, bhokkhati, bhokkhanti. Bhokkhasi, bhokkhatha. Bhokkhāmi, bhokkhāma. Khādesābhāve bhuñjissati, bhuñjissanti iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Muca</span> mocane, muñcati, muñcanti. Muccate, muccante. Muñcatu, muñcantu. Muccataṃ, muccantaṃ. Muñce, muñceyya, muñceyyuṃ. Muccetha, mucceraṃ. Amuñci, amuñciṃsu. Amuccittha. Mokkhati, mokkhanti. Muñcissati, muñcissanti. Muccissate, muccissante. Amuñcissa, amuccissatha iccādi.</p>
- <p class="centered">Rudhādigaṇo.</p>
- <p class="subhead">Divādigaṇa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Divu</span> kīḷāvijigīsābyavahārajutithutikantigatīsu. Pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. <span class="bld">Divādito</span> <a name="M0.0309"></a> <span class="bld">yo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Divā</span>dito dhātugaṇato <span class="bld">ya</span>ppaccayo hoti kattari vihitesu vibhattippaccayesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ya</span>ggahaṇaṃ, cavagga yakāra vakārattaṃ sadhātvantassa, pubbarūpa’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511"></a><span class="paranum">511</span>. <span class="bld">Tathā kattari ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yathā bhāvakammesu yappaccayassādeso hoti, tathā kattaripi <span class="bld">ya</span>ppaccayassa sadhātvantassa <span class="bld">ca</span>vagga <span class="bld">ya</span>kāra<span class="bld">va</span>kārādeso, pubbarūpañca kātabbānīti dhātvantassa <span class="bld">va</span>kārattā saha tena <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">va</span>kāre kate dvibhāvo, ‘‘do dhassa cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>ggahaṇena ‘‘bo vassā’’ti vuttattā <span class="bld">va</span>kāradvayassa <span class="bld">ba</span>kāradvayaṃ, dibbati, dibbanti. Dibbasi, dibbatha. Dibbāmi, dibbāma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> dibbate, dibbante. Dibbati, dibbanti. Dibbatu. Dibbataṃ. Dibbe. Dibbetha. Adibbi. Adibbittha. Dibbissati. Dibbissate. Adibbissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sivu</span> tantasantāne, sibbati, sibbanti. Sibbatu. Sibbeyya. Asibbi, sibbi. Sibbissati. Asibbissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pada</span> gatimhi, <span class="bld">u</span>pubbo dvittaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti sadhātvantassa <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">ja</span>kāro, dvittañca.</p>
- <p class="indent">Uppajjati, uppajjanti. Uppajjate, uppajjante, uppajjare.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> paṭipajjate, paṭipajjante. Paṭipajjati, paṭipajjanti. <span class="bld">Bhāve</span> uppajjate tayā.</p>
- <p class="indent">Tathā <a name="M0.0310"></a> uppajjatu. Uppajjeyya. Udapajjā. Udapajjatha. Udapādi, uppajjī. Uppajjittha. Uppajjissati. Uppajjissa, uppajjissā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Budha</span> avagamane, yappaccayaparattā na vuddhi, jhakārādesova viseso, dhammaṃ bujjhati, bujjhanti. Bujjhate, bujjhante, bujjhare vā.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> bujjhate mayā dhammo, bujjhante. Bujjhati, bujjhanti. Bujjhatu. Bujjheyya. Abujjhi. Abujjhittha. Bujjhissati. Abujjhissa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yudha</span> sampahāre, yujjhati, yujjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kudha</span> kope, kujjhati, kujjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vidha</span> tāḷane, vijjhati, vijjhanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Naha</span> bandhane, ‘‘ha vipariyayo’’ti yogavibhāgena vipariyayo. Sannayhati, sannayhanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mana</span> ñāṇe, ñādesova viseso, maññati, maññanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dā</span> ādāne, <span class="bld">saṃā</span>pubbo ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ya</span>mhi dhātvantassa <span class="bld">i</span>kāro, sīlaṃ samādiyati, samādiyanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tusa</span> pītimhi, yappaccayassa pubbarūpattaṃ, tussati, tussanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">samu</span> upasame, sammati, sammanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kupa</span> kope, kuppati, kuppanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jana</span>janane, ‘‘janādīnamā timhi cā’’ti ettha ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ya</span>mhi dhātvantassa <span class="bld">ā</span>kāro. Jāyati, jāyanti. Jāyate, jāyante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> <a name="M0.0311"></a> janīyati, janīyanti. Jāyatu. Jāyeyya. Ajāyi, ajani. Jāyissati, janissati. Ajāyissa, ajanissa iccādi.</p>
- <p class="centered">Divādigaṇo.</p>
- <p class="subhead">Svādigaṇa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span> savaṇe, pure viya vibhattuppatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para512"></a><span class="paranum">512</span>. <span class="bld">Svādito ṇuṇāuṇā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span>iccevamādito dhātugaṇato <span class="bld">ṇu ṇāuṇā</span>iccete paccayā honti kattari vihitesu vibhattippaccayesu. ‘‘Aññesu cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>ggahaṇena <span class="bld">ṇu</span>ppaccayassa vuddhi. Tatthevānuvattita<span class="bld">vā</span>ggahaṇena svādīnaṃ ṇuṇādīsu na vuddhi.</p>
- <p class="indent">Dhammaṃ suṇoti, saralopādi, suṇanti. Suṇosi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. <span class="bld">Ṇā</span>paccaye suṇāti, suṇanti. Suṇāsi, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ, suṇasi, suṇātha, suṇatha. Suṇāmi, suṇāma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> yappaccaye ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho, sūyate, sūyante. Sūyati, sūyanti. Dvitte rassattaṃ, suyyati, suyyanti. Sūyyati, sūyyanti vā.</p>
- <p class="indent">Suṇotu, suṇantu. Suṇohi, suṇotha. Suṇomi, suṇoma. Suṇātu, suṇantu. Suṇa, suṇāhi, suṇātha. Suṇāmi, suṇāma. Suṇataṃ, suṇantaṃ<a name="M0.0312"></a>. Suṇassu, suṇavho. Suṇe, suṇāmase. <span class="bld">Kamme</span> sūyataṃ, sūyantaṃ. Sūyatu, sūyantu.</p>
- <p class="indent">Suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ. Suṇeyyāsi, suṇeyyātha. Suṇeyyāmi, suṇeyyāma. Suṇetha, suṇeraṃ. Suṇetho, suṇeyyāvho. Suṇeyyaṃ, suṇeyyāmhe. Sūyetha, sūyeyya.</p>
- <p class="indent">Asuṇi, suṇi, asuṇiṃsu, suṇiṃsu. Asuṇi, asuṇittha. Asuṇiṃ, suṇiṃ, asuṇimha, suṇimha. Asuṇittha, suṇittha. Ṇāpaccayalopo, vuddhi, sassa dvibhāvo, sāgamo, assosi, assosiṃsu, paccassosuṃ. Assosi, assosittha. Assosiṃ, assosimha, assosimhā vā, assosittha. Asūyittha, assūyi.</p>
- <p class="indent">Saralopādi, suṇissati, suṇissanti. Suṇissasi, suṇissatha. Suṇissāmi, suṇissāma. Suṇissate, suṇissante. Suṇissase, suṇissavhe. Suṇissaṃ, suṇissāmhe. Ṇāpaccayalopo, vuddhi, sossati, sossanti. Sossasi, sossatha. Sossāmi, sossāma. Sossate. Sūyissate, sūyissati. Asuṇissa. Asūyissa iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Hi</span> gatimhi, <span class="bld">pa</span>pubbo ṇāpaccayo, pahiṇāti, pahiṇati vā, pahiṇanti. Pahiṇātu, pahiṇantu. Pahiṇeyya. Pahiṇi, dūtaṃ pāhesi. Pahiṇissati. Pahiṇissa iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Vu</span> saṃvaraṇe, āvuṇāti, āvuṇanti iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Mi</span> pakkhepe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ṇa</span>ssa <span class="bld">na</span>ttaṃ, minoti, minanti iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Apa</span> <a name="M0.0313"></a> pāpuṇane, <span class="bld">pa</span>pubbo saralope ‘‘dīgha’’nti dīgho, uṇāpaccayo, sampattiṃ pāpuṇāti, pāpuṇanti. Pāpuṇāsi, pāpuṇātha. Pāpuṇāmi, pāpuṇāma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> pāpīyati, pāpīyanti. Tathā pāpuṇātu. Pāpīyatu. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Pāpīyeyya. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Pāpīyi. Pāpuṇissati. Pāpīyissati. Pāpuṇissa. Pāpīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saka</span> sattimhi, dvibhāvo, sakkuṇāti, sakkuṇanti. <span class="bld">Bhāve</span> ‘‘pubbarūpañcā’’ti pubbarūpattaṃ, sakkate tayā, sakkati vā, sakkuṇātu. Sakkuṇeyya. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā sakantassa khādeso ajjatanādimhi, asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu. Sakkhissati, sakkhissanti. Asakkhissa, asakkhissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="centered">Svādigaṇo.</p>
- <p class="subhead">Kiyādigaṇa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kī</span> dabbavinimaye, <span class="bld">vi</span>pubbo dvittaṃ, pure viya vibhattuppatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para513"></a><span class="paranum">513</span>. <span class="bld">Kiyādito nā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kī</span>icceva mādito dhātugaṇato <span class="bld">nā</span>paccayo hoti kattari. <span class="bld">Nā</span>parattā na vuddhi, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kiyādīnaṃ <span class="bld">nā</span>mhi rassattaṃ, kīto <span class="bld">nā</span>paccaya<span class="bld">na</span>kārassa <span class="bld">ṇa</span>ttañca.</p>
- <p class="indent">Bhaṇḍaṃ vikkiṇāti, vikkiṇanti. Vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇātu, vikkiṇantu. Vikkīyatu, vikkīyantu. Vikkiṇe, vikkiṇeyya<a name="M0.0314"></a>. Vikkīyeyya, vikkīyeyyuṃ. Avikkiṇi, vikkiṇi. Vikkīyittha, vikkīyi. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Avikkiṇissa, avikkiṇissaṃsu. Vikkīyissa, vikkīyissaṃsu iccādi.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Ji</span> jaye, kilese jināti, jinanti. Jīyati, jīyanti. Evaṃ jinātu. Jīyatu. Jineyya. Jīyeyya. Ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu. Ajesi, ajesuṃ. Ajinittha. Ajīyittha, ajīyi. Jinissati, jinissanti. Vijessati, vijessanti. Jīyissati, jīyissanti. Ajinissa. Ajīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">ci</span> caye, cināti, cinanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā</span> avabodhane nāpaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>. <span class="bld">Ñāssa jā jaṃ nā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā</span>iccetassa dhātussa jā jaṃ nāiccete ādesā honti vā.</p>
- <p class="gatha1">Jādeso nāmhi jaṃ ñāmhi, nābhāvo timhi evidha;</p>
- <p class="gatha2">Vavatthitavibhāsattha-vāsaddassānuvattanā;</p>
- <p class="gathalast">Dhammaṃ vijānāti, vināyati vā, vijānanti.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> viññāyati, viññāyanti. Ivaṇṇāgame pubbalopo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekāro, dvittañca, ñeyyati, ñeyyanti. Vijānātu, vijānantu, rassattaṃ. Vijāna, vijānāhi, vijānātha. Vijānāmi, vijānāma. Vijānataṃ, vijānantaṃ. Vijānassu. Viññāyatu, viññāyantu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. <span class="bld">Eyyassa</span> <a name="M0.0315"></a> <span class="bld">ñāto iyā ñā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eyya</span>ssa vibhattissa <span class="bld">ñā</span>iccetāya dhātuyā parassa <span class="bld">iyā ñā</span>iccete ādesā honti vā, saralopādi. Vijāniyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā</span>dese <span class="bld">ñā</span>ssa <span class="bld">jaṃ</span>ādeso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñāto, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para516"></a><span class="paranum">516</span>. <span class="bld">Nāssa lopo yakārattaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñā</span>iccetāya dhātuyā parassa <span class="bld">nā</span>paccayassa lopo hoti vā, <span class="bld">ya</span>kārattañca, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Tena –</p>
- <p class="gatha1">Ñāmhi niccañca nālopo,</p>
- <p class="gatha2">Vibhāsājjatanādisu;</p>
- <p class="gatha3">Aññattha na ca hotāyaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Nāto timhi yakāratā.</p>
- <p class="indent">Niggahītassa vaggantattaṃ, vijaññā, vijāneyya, vijāneyyuṃ. Vijāneyyāsi, vijāneyyātha. Vijāneyyāmi, vijāneyyāma, vijānemu vā. Vijānetha. Viññāyeyya, viññāyeyyuṃ.</p>
- <p class="indent">Samajāni, sañjāni, sañjāniṃsu. <span class="bld">Nā</span>lope aññāsi, aññāsuṃ. Vijānittha. Viññāyittha. Paññāyi, paññāyiṃsu. Vijānissati, vijānissanti. Ñassati, ñassanti. Viññāyissate, viññāyissante. Paññāyissati, paññāyissanti. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ssa</span>ssa <a name="M0.0316"></a> <span class="bld">hi</span> ca, paññāyihiti, paññāyihinti. Ajānissa. Ajānissatha. Aññāyissatha, aññāyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mā</span> māne, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">mā</span>ntassa <span class="bld">i</span>kāro, mināti, minanti. <span class="bld">Kamme</span> mīyati, mīyanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lū</span> chedane, nāmhi rassattaṃ, lunāti, lunanti. Lūyati, lūyanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhū</span> kampane, dhunāti, dhunanti. Dhūyati, dhūyanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span> upādāne, <span class="bld">nā</span>mhi sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para517"></a><span class="paranum">517</span>. <span class="bld">Gahāditoppaṇhā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span>iccevamādito dhātuto <span class="bld">ppa ṇhā</span>iccete paccayā honti kattari. <span class="bld">Ādi</span>saddoyaṃ pakāro.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gahassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para518"></a><span class="paranum">518</span>. <span class="bld">Halopo ṇhāmhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">ha</span>kārassa lopo hoti <span class="bld">ṇhā</span>mhi paccaye pare. Sīlaṃ gaṇhāti, rassatte gaṇhati vā, gaṇhanti. Gaṇhāsi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> ‘‘ye’’ti vattamāne ‘‘havipariyayo lo vā’’ti <span class="bld">ha</span>kārassa <span class="bld">ya</span>kārena vipariyayo hoti. Gayhati, gayhanti.</p>
- <p class="indent">Gaṇhātu, gaṇhantu. Gaṇha, gaṇhāhi, gaṇhātha. Gaṇhāmi, gaṇhāma. Gaṇhataṃ, gaṇhantaṃ. Gayhataṃ, gayhantaṃ. Gayhatu, gayhantu. Gaṇhe, gaṇheyya, gaṇheyyuṃ. Gayheyya, gayheyyuṃ. Aggaṇhi, gaṇhi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Yadā <a name="M0.0317"></a> ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā asabbadhātuke vikaraṇapaccayassa lopo, ikārāgamassa ekāro ca, tadā sāgamo.</p>
- <p class="indent">Aggahesi, aggahesuṃ. Aggahi, aggahiṃsu, aggahuṃ. Aggayhittha, aggayhi. Gaṇhissati, gaṇhissanti. Gahessati, gahessanti. Gahīyissate, gahīyissante. Gayhissati, gayhissanti. Aggaṇhissa, aggahissa. Aggaṇhissatha, aggahissatha. Aggayhissatha, aggayhissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ppa</span>ppaccaye –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. <span class="bld">Gahassa ghe ppe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span>iccetassa dhātussa sabbassa <span class="bld">ghe</span>ādeso hoti <span class="bld">ppa</span>ppaccaye pare. Gheppati iccādi.</p>
- <p class="centered">Kiyādigaṇo.</p>
- <p class="subhead">Tanādigaṇa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tanu</span> vitthāre, pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para520"></a><span class="paranum">520</span>. <span class="bld">Tanādito oyirā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tanu</span>iccevamādito dhātugaṇato <span class="bld">oyira</span>iccete paccayā honti kattari. Karatovāyaṃ <span class="bld">yira</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">Dhammaṃ tanoti, tanonti. Tanosi, tanotha. Tanomi, tanoma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para521"></a><span class="paranum">521</span>. <span class="bld">Uttamokāro</span><a name="M0.0318"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tanā</span>dito <span class="bld">o</span>kārappaccayo <span class="bld">u</span>ttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. Ettha ca vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato ‘‘okāro’’ti <span class="bld">o</span>vikaraṇaṃ gayhati. Tanute, bahuvacane ‘‘yavakārā cā’’ti <span class="bld">va</span>ttaṃ, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanumhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">tanu</span>dhātvantassa <span class="bld">ya</span>mhi <span class="bld">ā</span>kāro, patāyate, patāyante. Patāyati, patāyanti. Ākārābhāve pataññati, pataññanti. Tanotu, tanontu. Taneyya, taneyyuṃ. Atani, ataniṃsu. Atāyittha, patāyi. Tanissati, tanissanti. Patāyissati, patāyissanti. Atanissa. Patāyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span> karaṇe, puññaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext">Bahuvacane ‘‘vā’’ti vattamāne, ‘‘uttamokāro’’ti utte kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, utta’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. <span class="bld">Karassākāro ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">a</span>kāro <span class="bld">u</span>ttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, ‘‘yavakārā cā’’ti apadantassa para<span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">va</span>kāro, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātu<span class="bld">ra</span>kārassa <span class="bld">va</span>kārasmiṃ lopo, <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">dvi</span>tte tassa ‘‘bbo vvassā’’ti <span class="bld">ba</span>kāradvayaṃ, kubbanti, karonti. Karosi, karotha. Karomi, karoma. Tathā kurute, kubbante. Kuruse, kuruvhe. Kubbe, kurumhe. <span class="bld">Yira</span>ppaccaye <span class="bld">ra</span>kāralopo, kayirati, kayiranti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> <a name="M0.0319"></a> <span class="bld">ya</span>ppaccaye ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti īkārāgamo, <span class="bld">ya</span>kārassa dvittaṃ, karīyyate kaṭo tena, karīyyati, karīyyanti. Karīyati, karīyanti vā. <span class="bld">Ī</span>kārābhāve ‘‘tassa cavagga’’iccādinā sadhātvantassa <span class="bld">ya</span>kārattaṃ, dvittañca. Kayyati, kayyanti. <span class="bld">I</span>kārāgame ‘‘kvaci dhātu’’iccādisutte <span class="bld">ca</span>ggahaṇena <span class="bld">rayānaṃ</span> vipariyayo, kayirati kaṭo tena, kayiranti iccādi.</p>
- <p class="indent">Tathā kusalaṃ karotu, kurutu vā, kubbantu, karontu. Karohi, karotha. Karomi, karoma. Kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu, kurassu vā, kuruvho. Kubbe, kubbāmase.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> karīyatu, karīyantu, kayyataṃ, kayirataṃ, kayiratu.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Sattamiyaṃ</span> kare, kareyya, kareyyuṃ. Kareyyāsi, kareyyātha. Kareyyāmi, kareyyāma. <span class="bld">U</span>tte kubbe, kubbeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yira</span>ppaccaye –</p>
- <p class="gatha1">Yirato āttameyyassa, ethādisseyyumādisu;</p>
- <p class="gathalast">Eyyasaddassa lopo ca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā.</p>
- <p class="bodytext">Saralopādi, kayirā, kayiruṃ. Kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma. <span class="bld">Attanopade</span> kayirātha dhīro, kubbetha, karetha vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kussa kru ca, krubbetha, krubberaṃ. Krubbetho, krubbeyyāvho. Krubbeyyaṃ, krubbeyyāmhe. <span class="bld">Kamme</span> karīyeyya, karīyeyyuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hiyyattaniyaṃ</span> <a name="M0.0320"></a> ‘‘karassa kā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">kā</span> hoti, saralopādi.</p>
- <p class="indent">Akā, akarā, akarū. Akaro, akattha, akarottha. Akaṃ, akaraṃ, akamha, akaramha. Akattha. Akariṃ, akaramhase.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para523"></a><span class="paranum">523</span>. <span class="bld">Karassa kāsattamajjatanimhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span> iccetassa dhātussa sabbasseva <span class="bld">kāsa</span>ttaṃ hoti vā ajjatanimhi vibhattimhi pare. ‘‘Kāsatta’’miti bhāvaniddesena aññasmāpi dhātuto <span class="bld">sā</span>gamo. Atha vā yadā <span class="bld">kara</span>ssa <span class="bld">kā</span> hoti, <span class="bld">sa</span>ttañcāgamo ajjatanimhi vāti attho, tadā ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena aññasmāpi dhātuto <span class="bld">sā</span>gamopi sijjhati, ‘‘yogavibhāgato iṭṭhappasiddhī’’ti yebhuyyena dīghatova hoti, ‘‘karassa kā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">kā</span>bhāvo ca hiyyattaniyaṃ siddho hoti.</p>
- <p class="indent">Akāsi, akāsuṃ. Akāsi, akāsittha. Akāsiṃ, akāsimha. Akāsittha. <span class="bld">Kāsa</span>ttābhāve akari, kari, akariṃsu, kariṃsu, akaṃsu, akaruṃ. Akari, akarittha. Akariṃ, kariṃ, akarimha, karimha. Akarittha. Akarīyittha, akarīyi vā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā, lopo, bhavissantimhi ssassa cā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para524"></a><span class="paranum">524</span>. <span class="bld">Karassa sappaccayassa kāho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span>iccetassa <a name="M0.0321"></a> dhātussa sappaccayassa <span class="bld">kāhā</span>deso hoti vā bhavissantimhi, ssassa ca lopo hoti. Adhikabhūta<span class="bld">sappaccaya</span>ggahaṇena <span class="bld">vacamucabhujā</span>dito <span class="bld">ssa</span>ssa <span class="bld">khā</span>deso, <span class="bld">vasa chidi labhā</span>dito <span class="bld">chā</span>deso ca hoti.</p>
- <p class="indent">Kāhati, kāhanti. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi, kāhāma. Ikārāgame kāhiti, kāhinti iccādi. <span class="bld">Kāhā</span>bhāve karissati, karissanti. Karissasi, karissatha. Karissāmi, karissāma. Karissate, karissante. Karissase, karissavhe. Karissaṃ, karissāmhe. Karīyissati, karīyissanti. Akarissa. Akarīyissā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Yadā <span class="bld">saṃ</span>pubbo, tadā ‘‘purasamupaparīhi karotissa kha kharā vā’’ti yogavibhāgena tyādivibhattīsupi <span class="bld">saṃ</span>pubba<span class="bld">karoti</span>ssa <span class="bld">kharā</span>deso.</p>
- <p class="indent">Abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti. Abhisaṅkharīyati, abhisaṅkharīyanti. Abhisaṅkharotu. Abhisaṅkhareyya. Abhisaṅkhari, <span class="bld">khā</span>dese abhisaṅkhāsi vā. Abhisaṅkharissati. Abhisaṅkharissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saka</span> sattimhi, <span class="bld">o</span>paccayo, sakkoti, sakkonti. Sakkosi, sakkotha. Sakkomi, sakkoma iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apa</span> pāpuṇane, <span class="bld">pa</span>pubbo, pappoti, papponti. Papposi, pappotha. Pappomi, pappoma. Pappotu, pappontu iccādi.</p>
- <p class="centered">Tanādigaṇo.</p>
- <p class="subhead">Curādigaṇa</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhura</span> <a name="M0.0322"></a> theyye, pure viya dhātvantalopo, vibhattuppatti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tathā kattari cā’’ti ito ‘‘kattarī’’ti ca sīhavilokanena <span class="bld">bhāvakamma</span>ggahaṇāni ca vattante, maṇḍūkagatiyā <span class="bld">kārita</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para525"></a><span class="paranum">525</span>. <span class="bld">Curādito ṇeṇayā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cura</span>iccevamādito dhātugaṇato <span class="bld">ṇe ṇaya</span>iccete paccayā honti kattari, bhāve ca kammani, vibhattippaccayesu. ‘‘Kāritaṃ viya ṇānubandho’’ti <span class="bld">ṇe ṇayānaṃ</span> kāritabyapadeso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. <span class="bld">Kāritānaṃ ṇo lopaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāritappaccayānaṃ <span class="bld">ṇa</span>kāro lopamāpajjate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>. <span class="bld">Asaṃyogantassa vuddhi kārite</span>.</p>
- <p class="bodytext">Asaṃyogantassa dhātussa kārite pare vuddhi hotīti ukārassokāro vuddhi.</p>
- <p class="indent">Dhanaṃ coreti, corenti. Coresi, coretha. Coremi, corema. <span class="bld">Ṇaya</span>ppaccaye – corayati, corayanti. Corayasi, corayatha. Corayāmi, corayāma. Corayate, corayante. Corayase, corayavhe. Coraye, corayāmhe.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme ya</span>ppaccaye <span class="bld">ī</span>kārāgamo, saralopādi ca, corīyate devadattena, corīyati, corīyanti iccādi.</p>
- <p class="indent">Coretu<a name="M0.0323"></a>, corentu. Corehi. Corayatu, corayantu. Coraya, corayāhi.</p>
- <p class="indent">Coreyya, coreyyuṃ. Coraye, corayeyyuṃ. Acoresi, coresi, acoresuṃ, coresuṃ. Acorayi, corayi, acorayiṃsu, corayiṃsu, acorayuṃ, corayuṃ. Acoresi, acoresittha. Tvaṃ acorayi, acorayittha. Acoresiṃ, acoresimha. Acorayiṃ, acorayimha. Acorayittha. Acorīyittha, acorīyi.</p>
- <p class="indent">Corissati, corissanti. Corayissati, corayissanti. Corīyissate, corīyissante. Corīyissati, corīyissanti. Acorissa, acorayissa. Acorīyissatha, acorīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">cinta</span> cintāyaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.</p>
- <p class="indent">Cinteti, cintayati, cintenti, cintayanti. Cintetu, cintayatu. Cinteyya, cintayeyya. Acintesi, cintesi, acintayi, cintayi. Cintessati, cintayissati. Acintissa, acintayissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manta</span> guttabhāsane, manteti, mantayati <span class="bld">i</span>ccādi purimasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāla</span> rakkhaṇe, dhammaṃ pāleti, pālayati. Pālīyati. Pāletu, pālayatu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭa</span> ghaṭane, ghāṭeti, ghāṭayati, ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭādittā vikappena vuddhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vida</span> ñāṇe, vedeti, vedayati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇa</span> <a name="M0.0324"></a> saṅkhyāne, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi, gaṇeti, gaṇayati iccādi, sabbattha subodhaṃ.</p>
- <p class="centered">Curādigaṇo.</p>
- <p class="gatha1">Bhūvādī ca rudhādī ca, divādī svādayo gaṇā;</p>
- <p class="gathalast">Kiyādī ca tanādī ca, curādī cidha sattadhā.</p>
- <p class="centered">Vikaraṇavidhānaṃ samattaṃ.</p>
- <p class="subhead">Dhātuppaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext">Atha dhātuppaccayantā vuccante.</p>
- <p class="bodytext">Tattha dhātvatthe niddiṭṭhā <span class="bld">khādikārita</span>ntā paccayā <span class="bld">dhātuppaccayā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tija</span> nisāna bandhanakhamāsu, dhātusaññādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātuliṅgehi parā paccayā’’ti ito <span class="bld">dhātu</span>ggahaṇaṃ anuvattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>. <span class="bld">Tija gupa kita mānehi kha cha sā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tija gupa kita māna</span> iccetehi dhātūhi <span class="bld">kha cha sa</span> iccete paccayā parā honti vā.</p>
- <p class="gatha1">Tijato khantiyaṃ khova, nindāyaṃ gupato tu cho;</p>
- <p class="gathalast">Kitā cho sova mānamhā, vavatthitavibhāsato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo’’ti dhātvādissa dvibhāvo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Byañjanantassā’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para529"></a><span class="paranum">529</span>. <span class="bld">Ko khe ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātvantassa <a name="M0.0325"></a> byañjanassa <span class="bld">ka</span>kārādeso hoti <span class="bld">kha</span>ppaccaye pare.</p>
- <p class="bodytext">Titikkha iti ṭhite –</p>
- <p class="bodytext">Dhātuvihitānaṃ <span class="bld">tyā</span>divibhattīnaṃ adhātuto appavattiyamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para530"></a><span class="paranum">530</span>. <span class="bld">Dhātuppaccayehi vibhattiyo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātvatthe niddiṭṭhehi <span class="bld">khā</span>di<span class="bld">kārita</span>ntehi paccayehi <span class="bld">tyā</span>dayo vibhattiyo hontīti pure viya vattamānādayo yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext">Ativākyaṃ titikkhati, titikkhanti. <span class="bld">Kamme</span> titikkhīyati. Tathā titikkhatu, titikkhantu. Titikkheyya, titikkheyyuṃ. Atitikkhi, atitikkhiṃsu. Titikkhissati. Atitikkhissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kha</span>ppaccayābhāve <span class="bld">a</span>ppaccayassa <span class="bld">e</span>kāro, tejeti, tejati vā, tejanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gupa</span> gopane, <span class="bld">cha</span>ppaccaye dvibhāvo, ‘‘pubbobbhāso’’ti abbhāsasaññā, ‘‘abbhāsassā’’ti vattamāne ‘‘antassivaṇṇākāro vā’’ti abbhāsantassikāro, ‘‘kavaggassa cavaggo’’ti abbhāsa<span class="bld">ga</span>kārassa <span class="bld">ja</span>kāro ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>. <span class="bld">Byañjanantassa co chappaccayesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātvanthassa byañjanassa <span class="bld">ca</span>kārādeso hoti <span class="bld">cha</span>ppaccayesu paresu. Tato vibhattiyo, kāyaṃ jigucchati, jigucchanti. Sesaṃ purimasamaṃ. <span class="bld">Chā</span>bhāve gopeti, gopenti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kita</span> rogāpanayane, chappaccayo, dvittañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhāsa</span>ggahaṇamanuvattate<a name="M0.0326"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. <span class="bld">Mānakitānaṃ vatattaṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Abbhāsagatānaṃ <span class="bld">māna kita</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ <span class="bld">va</span>kāra<span class="bld">ta</span>kārattaṃ hoti vā yathākkamanti <span class="bld">ta</span>kāro, dhātvantassa <span class="bld">ca</span>kāro, sesaṃ samaṃ. Rogaṃ tikicchati, tikicchanti iccādi. <span class="bld">Ta</span>kārābhāve ‘‘kavaggassa cavaggo’’ti <span class="bld">ca</span>kāro, vicikicchati, vicikicchanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māna</span> vīmaṃsapūjāsu, sappaccayadvibhāva<span class="bld">ī</span>kāra<span class="bld">va</span>kārā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. <span class="bld">Tato pāmānānaṃ vā maṃ sesu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tato abbhāsato parāsaṃ <span class="bld">pāmānānaṃ</span> dhātūnaṃ <span class="bld">vāmaṃiccete</span> ādesā honti yathākkamaṃ <span class="bld">sa</span>ppaccaye pare. <span class="bld">Sesū</span>ti bahuvacananiddeso payogepi vacanavipallāsañāpanatthaṃ. Atthaṃ vīmaṃsati, vīmaṃsanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Aññattha ‘‘lopañcettamakāro’’ti <span class="bld">a</span>ppaccaya<span class="bld">sse</span>kāro, māneti, mānenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja</span> pālanabyavaharaṇesu, bhottumicchatīti atthe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kha cha sā, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para534"></a><span class="paranum">534</span>. <span class="bld">Bhuja ghasa hara su pādīhi tumicchatthesu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja ghasa hara su pā</span> iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">tu</span>micchatthesu ca <span class="bld">kha cha sa</span>iccete paccayā honti vā. Tumicchānaṃ, tumantayuttaicchāya vā atthā <span class="bld">tumicchatthā,</span> tena tumantarahitesu ‘‘bhojanamicchatī’’tiādīsu na honti, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti vākyassa appayogo, dhātvādissa dvebhāve kate <a name="M0.0327"></a> ‘‘dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā’’ti abbhāsa<span class="bld">bha</span>kārassa <span class="bld">ba</span>kāro, dhātvantassa ‘‘ko khe cā’’ti <span class="bld">ka</span>kāro, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kimatthaṃ? Bhottumicchati, <span class="bld">icchatthesū</span>ti kimatthaṃ? Bhottuṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ghasa</span> adane, ghasitumicchatīti atthe chappaccayo, dvittaṃ, tatiya <span class="bld">ca</span>vagga ikāra <span class="bld">ca</span>kārādesā, jighacchati, jighacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hara</span> haraṇe, haritumicchatīti atthe <span class="bld">sa</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para535"></a><span class="paranum">535</span>. <span class="bld">Harassa gī se</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hara</span>iccetassa dhātussa sabbassa <span class="bld">gī</span> hoti <span class="bld">se</span> paccaye pare. ‘‘Gīse’’ti yogavibhāgena jissapi, ṭhānūpacārenādesassāpi dhātuvohārattā dvittaṃ, bhikkhaṃ jigīsati, jigīsanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span> savaṇe, sotumicchati sussūsati, sussūsanti, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span> pāne, pātumicchatīti atthe <span class="bld">sa</span>ppaccayadvittarassatta<span class="bld">i</span>kārādesā, ‘‘tato pāmānānaṃ vāmaṃ sesū’’ti <span class="bld">vā</span>deso, pivāsati, pivāsanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ji</span> jaye, vijetumicchati vijigīsati iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Saṅgho pabbatamiva attānamācarati, pabbato iva ācaratīti vā atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para536"></a><span class="paranum">536</span>. <span class="bld">Āya nāmato kattupamānādācāre</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ācaraṇakriyāya kattuno upamānabhūtamhā nāmato <span class="bld">āya</span>ppaccayo hoti ācāratthe. Upamīyati etenāti <a name="M0.0328"></a> upamānaṃ, kattuno upamānaṃ <span class="bld">kattupamānaṃ,</span> ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti <span class="bld">iva</span>saddanivatti, dhātuppaccayantattā ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti sutte <span class="bld">tesaṃ</span>gahaṇena vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, saralopādi, ‘‘dhātuppaccayehi vibhattiyo’’ti vibhattuppatti, pabbatāyati saṅgho, evaṃ samuddamiva attānamācarati samuddāyati, cicciṭamiva attānamācarati cicciṭāyati saddo. Evaṃ dhūmāyati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāmato, ācāre’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>. <span class="bld">Īyūpamānā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Upamānabhūtā nāmato <span class="bld">īya</span>ppaccayo hoti ācāratthe. Puna <span class="bld">upamāna</span>ggahaṇaṃ <span class="bld">kattu</span>ggahaṇanivattanatthaṃ, tena kammatopi sijjhati, sesaṃ samaṃ. Achattaṃ chattamivācarati chattīyati, aputtaṃ puttamivācarati puttīyati sissamācariyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upamānā</span>ti kiṃ? Dhammamācarati, <span class="bld">ācāre</span>ti kiṃ? Achattaṃ chattamiva rakkhati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Īyo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para538"></a><span class="paranum">538</span>. <span class="bld">Nāmamhātticchatthe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Nāmamhā attano icchatthe <span class="bld">īya</span>ppaccayo hoti. Attano pattamicchati pattīyati, evaṃ vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, paṭīyati, dhanīyati, puttīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atticchatthe</span>ti kimatthaṃ? Aññassa pattamicchati.</p>
- <p class="bodytext">Daḷhaṃ karoti vīriyanti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kārita</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para539"></a><span class="paranum">539</span>. <span class="bld">Dhāturūpe</span> <a name="M0.0329"></a> <span class="bld">nāmasmā ṇayoca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātuyā rūpe nipphādetabbe, ‘‘taṃ karoti, tena atikkamati’’iccādike payujjitabbe vā sati nāmamhā <span class="bld">ṇaya</span>ppaccayo hoti, kāritasaññā ca. Ṇalope, vibhattilopasaralopādīsu katesu vibhattuppatti, daḷhayati vīriyaṃ, evaṃ pamāṇayati, amissayati, tathā hatthinā atikkamati atihatthayati, vīṇāya upagāyati upavīṇayati, visuddhā hoti ratti visuddhayati, kusalaṃ pucchati kusalayati iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para540"></a><span class="paranum">540</span>. <span class="bld">Dhātūhi ṇe ṇaya ṇāpe ṇāpayā kāritāni hetvatthe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbehi dhātūhi hetvatthe abhidheyye <span class="bld">ṇe ṇayaṇāpe ṇāpaya</span> iccete paccayā parā honti, te kāritasaññā ca honti. Hetuyeva attho <span class="bld">hetvattho,</span> so ca ‘‘yo kāreti sa hetū’’ti laddhahetusañño suddhakattuno payojako hetukattā, atthato pesanajjhesanādiko payojakabyāpāro idha hetu nāma.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca –</p>
- <p class="gatha1">Ṇe ṇayāva uvaṇṇantā, āto dve pacchimā siyuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sesato caturo dve vā, vāsaddassānuvattito.</p>
- <p class="gatha1">Akammā dhātavo honti, kārite tu sakammakā;</p>
- <p class="gathalast">Sakammakā dvikammāssu, dvikammā tu tikammakā.</p>
- <p class="gatha1">Tasmā kattari kamme ca, kāritākhyātasambhavo;</p>
- <p class="gathalast">Na bhāve suddhakattā ca, kārite kammasaññito.</p>
- <p class="gatha1">Niyādīnaṃ <a name="M0.0330"></a> padhānañca, appadhānaṃ duhādinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Kārite suddhakattā ca, kammamākhyātagocaranti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yo koci bhavati, tamañño ‘‘bhavāhi bhavāhi’’ iccevaṃ bravīti, atha vā bhavantaṃ bhavituṃ samatthaṃ payojayati, bhavituṃ payojetīti vā atthe iminā <span class="bld">ṇeṇaya</span>ppaccayā, kāritasaññā ca, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti vākyassa appayogo, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti <span class="bld">ṇa</span>lopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti <span class="bld">ū</span>kāra<span class="bld">sso</span>kāro vuddhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘O, e’’ti ca vattate, <span class="bld">dhātu</span>ggahaṇañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>. <span class="bld">Te āvāyā kārite</span>.</p>
- <p class="bodytext">Te dhātvantabhūtā <span class="bld">o</span>kā<span class="bld">re</span>kārā <span class="bld">āvaāyā</span>dese pāpuṇanti kārite pare. ‘‘Te āvāyā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">jhe</span>ādīnaṃ akāritepi hontīti <span class="bld">o</span>kārassa <span class="bld">āvā</span>deso, saralopādi, ‘‘dhātuppaccayehi vibhattiyo’’ti <span class="bld">tyā</span>dayo.</p>
- <p class="indent">So samādhiṃ bhāveti, bhāvayati, bhāventi, bhāvayanti. Bhāvesi, bhāvayasi, bhāvetha, bhāvayatha. Bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma. Bhāvayate, bhāvayante.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> attanopadayappaccayaīkārāgamā, saralopādi ca, tena bhāvīyate samādhi, bhāvīyante. Bhāvīyati, bhāvīyanti.</p>
- <p class="indent">Tathā bhāvetu, bhāvayatu, bhāventu, bhāvayantu. Bhāvehi, bhāvaya, bhāvayāhi, bhāvetha, bhāvayatha<a name="M0.0331"></a>. Bhāvemi, bhāvayāmi, bhāvema, bhāvayāma. Bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> bhāvīyataṃ, bhāvīyatu, bhāvīyantu.</p>
- <p class="indent">Bhāveyya, bhāvaye, bhāvayeyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyyuṃ. Bhāveyyāsi, bhāvayeyyāsi, bhāveyyātha, bhāvayeyyātha. Bhāveyyāmi, bhāvayeyyāmi, bhāveyyāma, bhāvayeyyāma. Bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ, bhāvayeraṃ.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Ajjataniyaṃ</span> ‘‘sattamajjatanimhī’’ti yogavibhāgena kāritantāpi dīghato sakārāgamo.</p>
- <p class="indent">Abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, abhāvayuṃ, bhāvayuṃ. Abhāvesi, abhāvayasi, abhāvittha, abhāvayittha. Abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, abhāvimha, abhāvayimha.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> abhāvīyittha, abhāvīyi.</p>
- <p class="indent">Bhāvessati, bhāvayissati, bhāvessanti, bhāvayissanti. Bhāvessasi, bhāvayissasi, bhāvissatha, bhāvayissatha. Bhāvessāmi, bhāvayissāmi, bhāvessāma, bhāvayissāma.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> bhāvīyissate, bhāvīyissante. Bhāvīyissati, bhāvīyissanti.</p>
- <p class="indent">Abhāvissa, abhāvayissa, abhāvissaṃsu, abhāvayissaṃsu. <span class="bld">Kamme</span> abhāvīyissatha, abhāvīyissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0332"></a> yo koci pacati, tamañño ‘‘pacāhi pacāhi’’ iccevaṃ bravīti, atha vā pacantaṃ payojeti, pacituṃ vā payojetīti atthe vuttanayena <span class="bld">ṇe ṇayā</span>dayo, <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">ssā</span>kāro vuddhi, sesaṃ neyyaṃ.</p>
- <p class="indent">So devadattaṃ odanaṃ pāceti, pācenti. Pācesi, pācetha. Pācemi, pācema. Pācayati, pācayanti. Pācayasi, pācayatha. Pācayāmi, pācayāma. <span class="bld">Ṇāpeṇāpayesu</span> pana so puriso taṃ purisaṃ odanaṃ pācāpeti, pācāpenti. Pācāpayati, pācāpayanti.</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kamme</span> so odanaṃ pācīyati tena, pācayīyati, pācāpīyati, pācāpayīyati.</p>
- <p class="indent">Tathā pācetu, pācayatu, pācāpetu, pācāpayatu. Pācīyataṃ, pācīyatu, pācayīyataṃ, pācayīyatu, pācāpīyataṃ, pācāpīyatu, pācāpayīyataṃ, pācāpayīyatu. Pāceyya, pācayeyya, pācāpeyya, pācāpayeyya. Pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. Apācesi, apācayi, apācāpesi, apācāpayi. Pācessati, pācayissati, pācāpessati, pācāpayissati. Apācissa, apācayissa, apācāpissa, apācāpayissa iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Gacchantaṃ, gantuṃ vā payojetīti atthe <span class="bld">ṇe ṇayā</span>dayo, vuddhiyaṃ sampattāyaṃ –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. <span class="bld">Ghaṭādīnaṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ghaṭādīnaṃ dhātūnaṃ asaṃyogantānaṃ vuddhi hoti vā kāriteti ettha <span class="bld">vā</span>ggahaṇena vuddhi na hoti, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext">So <a name="M0.0333"></a> taṃ purisaṃ gāmaṃ gameti, gamayati, gacchāpeti, gacchāpayati. So gāmaṃ gamīyati tena, gamayīyati, gacchāpīyati, gacchāpayīyati iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. Evaṃ uparipi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭa</span> īhāyaṃ, ghaṭantaṃ payojayati, ghaṭeti, ghaṭādīnaṃ vāti na vuddhi, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kārite’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para543"></a><span class="paranum">543</span>. <span class="bld">Guha dusānaṃ dīghaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guhadusa</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ saro <span class="bld">dīgha</span>māpajjate kārite pare, vuddhāpavādoyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guha</span> saṃvaraṇe, guhituṃ payojayati gūhayati, gūhayanti. <span class="bld">Dusa</span> appītimhi, dussantaṃ payojayati dūsayati, dūsayanti iccādi.</p>
- <p class="indent">Tathā icchantaṃ payojayati icchāpeti, icchāpayati, eseti, esayati. Niyacchantaṃ payojayati niyāmeti, niyāmayati. Āsantaṃ payojayati āseti, āsayati, acchāpeti, acchāpayati. Labhantaṃ payojayati lābheti, lābhayati. Vacantaṃ payojayati vāceti, vācayati, vācāpeti, vācāpayati. Evaṃ vāseti, vāsayati, vāsāpeti, vāsāpayati. Vāheti, vāhayati, vāhāpeti, vāhāpayati. Jīreti, jīrayati, jīrāpeti, jīrāpayati. Māreti, mārayati, mārāpeti, mārāpayati. Dasseti, dassayati iccādi.</p>
- <p class="indent">Tathā tudantaṃ payojayati todeti, todayati, todāpeti, todāpayati. Pavisantaṃ payojayati, pavisituṃ vā paveseti, pavesayati, pavesāpeti<a name="M0.0334"></a>, pavesāpayati. Uddisantaṃ payojayati uddisāpeti, uddisāpayati. Pahontaṃ payojayati pahāveti, pahāvayati. Sayantaṃ payojayati sāyeti, sāyayati, sāyāpeti, sāyāpayati. Ettha <span class="bld">e</span>kārassa <span class="bld">āyā</span>deso, sayāpeti, sayāpayati, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṇāpeṇāpayesu <span class="bld">āyā</span>desassa rassattaṃ. Nayantaṃ payojayati nayāpeti, nayāpayati. Patiṭṭhantaṃ payojayati patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhapeti vā.</p>
- <p class="bodytext">Hanantaṃ payojayatīti atthe <span class="bld">ṇeṇayā</span>dayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇamhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para544"></a><span class="paranum">544</span>. <span class="bld">Hanassa ghāto</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">ghātā</span>deso hoti <span class="bld">ṇa</span>kāravati kāritappaccaye pare. Ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti <span class="bld">vadhā</span>dese vadheti, vadhāpeti.</p>
- <p class="indent">Juhontaṃ payojayati juhāveti, juhāvayati. Jahantaṃ payojayati jahāpeti, jahāpayati, hāpeti, hāpayati. Dadantaṃ payojayati dāpeti, dāpayati. Pidahantaṃ payojayati pidhāpeti, pidhāpayati, pidahāpeti, pidahāpayati.</p>
- <p class="indent">Rundhantaṃ payojayati rodheti, rodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati. Chindantaṃ payojayati chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati. Yuñjantaṃ payojayati <a name="M0.0335"></a> yojeti, yojayati, yojāpeti, yojāpayati. Bhuñjantaṃ payojayati bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati. Muñcantaṃ payojayati moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati.</p>
- <p class="indent">Dibbantaṃ payojayati deveti, devayati. Uppajjantaṃ payojayati uppādeti, uppādayati. Bujjhantaṃ payojayati bodheti, bodhayati. ‘‘Dādhāntato yo kvacī’’ti <span class="bld">ya</span>kārāgamo, bujjhāpeti, bujjhāpayati. Tussantaṃ payojayati toseti, tosayati, tosāpeti, tosāpayati. Sammantaṃ payojayati sameti, samayati, ghaṭādittā na vuddhi. Kuppantaṃ payojayati kopeti, kopayati. Jāyantaṃ payojayati janeti, janayati, ghaṭādittā na vuddhi.</p>
- <p class="indent">Suṇantaṃ payojayati dhammaṃ sāveti, sāvayati. Pāpuṇantaṃ payojayati pāpeti, pāpayati.</p>
- <p class="indent">Vikkiṇantaṃ payojayati vikkāyāpeti, vikkāyāpayati. Jinantaṃ payojayati jayāpeti, jayāpayati. Jānantaṃ payojayati ñāpeti, ñāpayati. Gaṇhantaṃ payojayati gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati, gaṇhāpeti, gaṇhāpayati.</p>
- <p class="indent">Vitanantaṃ payojayati vitāneti, vitānayati. Yo koci karoti, tamañño ‘‘karohi karohi’’iccevaṃ bravīti, karontaṃ payojayati, kātuṃ vā kāreti, kārayati, kārāpeti, kārāpayati iccādi.</p>
- <p class="indent">Corentaṃ payojayati corāpeti, corāpayati. Cintentaṃ payojayati cintāpeti, cintāpayati<a name="M0.0336"></a>, pūjentaṃ payojayati pūjāpeti, pūjāpayati iccādi. Sabbattha subodhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Dhātuppaccayato cāpi, kāritappaccayā siyuṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sakāritehi yuṇvūnaṃ, dassanañcettha ñāpakaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tena titikkhantaṃ payojayati titikkheti, titikkhāpeti. Tikicchantaṃ payojayati tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati. Evaṃ bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyayati. Puttīyayati iccādipi siddhaṃ bhavati.</p>
- <p class="centered">Dhātuppaccayantanayo.</p>
- <p class="gatha1">Sāsanatthaṃ samuddiṭṭhaṃ, ākhyātaṃ sakabuddhiyā;</p>
- <p class="gathalast">Bāhusaccabalenīdaṃ, cintayantu vicakkhaṇā.</p>
- <p class="gatha1">Bhavati tiṭṭhati seti, ahosi evamādayo;</p>
- <p class="gathalast">Akammakāti viññeyyā, kammalakkhaṇaviññunā.</p>
- <p class="gatha1">Akammakāpi hetvattha-ppaccayantā sakammakā;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ yathā bhikkhu bhāveti, maggaṃ rāgādidūsakanti.</p>
- <p class="centered">Iti padarūpasiddhiyaṃ ākhyātakaṇḍo</p>
- <p class="centered">Chaṭṭho.</p>
- <p class="chapter">7. Kibbidhānakaṇḍa</p>
- <p class="subhead">Tekālika</p>
- <p class="subhead">Kiccappaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext">Atha dhātūhiyeva bhāvakammakattukaraṇādisādhanasahitaṃ kibbidhānamārabhīyate.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kiccakitakavasena duvidhā hi paccayā, tesu kiccasaññāya paṭhamaṃ vuttattā, kiccānamappakattā ca kiccappaccayā tāva vuccante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, ‘‘bhūyate, abhavittha, bhavissate vā devadattenā’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātuyā kammādimhi ṇo’’ti ito ‘‘dhātuyā’’ti sabbattha paccayādividhāne vattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para545"></a><span class="paranum">545</span>. <span class="bld">Bhāvakammesu tabbānīyā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvakamma</span>iccetesvatthesu sabbadhātūhi <span class="bld">tabba anīya</span>iccete paccayā parā honti. Yogavibhāgena aññatthāpi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha –</p>
- <p class="gatha1">Akammakehi dhātūhi, bhāve kiccā bhavanti te;</p>
- <p class="gathalast">Sakammakehi kammatthe, arahasakkatthadīpakā.</p>
- <p class="bodytext">Te ca –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. <span class="bld">Ṇādayo</span> <a name="M0.0338"></a> <span class="bld">tekālikā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tikāle niyuttā <span class="bld">tekālikā,</span> ye idha tatiye dhātvādhikāre vihitā aniddiṭṭhakālā <span class="bld">ṇā</span>dayo paccayā, te tekālikā hontīti paribhāsato kālattayepi honti.</p>
- <p class="bodytext">Sīhagatiyā ‘‘kvacī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. <span class="bld">Yathāgamamikāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yathāgamaṃ yathāpayogaṃ jinavacanānuparodhena dhātūhi paro <span class="bld">i</span>kārāgamo hoti kvaci byañjanādikesu <span class="bld">kiccakitaka</span>ppaccayesu, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ‘‘o ava sare’’ti avādeso, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">548. Te kiccā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ye idha vuttā <span class="bld">tabbānīyaṇya teyya ricca</span>ppaccayā, te <span class="bld">kicca</span>saññā hontīti veditabbā. Tato ‘‘aññe kiti’’ti vacanato kiccappaccayānamakitakattā nāmabyapadese asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha <span class="bld">ca</span>ggahaṇena nāmabyapadeso, tato <span class="bld">syā</span>dyuppatti. <span class="bld">Bhāve</span> bhāvassekattā ekavacanameva, ‘‘si’’nti amādeso. Bhavitabbaṃ bhavatā paññena, bhavanīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idha byañjanādittābhāvā anuvattita<span class="bld">kvaci</span>ggahaṇena ikārāgamābhāvo. <span class="bld">Bhāve</span> kiccappaccayantā napuṃsakā. <span class="bld">Kamme</span> tiliṅgā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> abhipubbo, abhibhūyate, abhibhūyittha, abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā <a name="M0.0339"></a> taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ, evaṃ abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ, <span class="bld">purisa kaññā citta</span>saddanayena netabbaṃ, evaṃ sabbattha.</p>
- <p class="bodytext">Ettha hi –</p>
- <p class="gatha1">Tabbādīheva kammassa, vuttattāva punattanā;</p>
- <p class="gathalast">Vattabbassa abhāvā na, dutiyā paṭhamā tato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsa</span> upavesane, āsīyittha, āsīyate, āsīyissateti āsitabbaṃ tayā, āsanīyaṃ. <span class="bld">Kamme</span> upāsitabbo garu, upāsanīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sī</span> saye, asīyittha, sīyate, sīyissateti sayitabbaṃ bhavatā, sayanīyaṃ, <span class="bld">‘‘e</span> ayā’’ti <span class="bld">ayā</span>deso, atisayitabbo paro, atisayanīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pada</span> gatimhi, uppajjittha, uppajjate, uppajjissateti uppajjitabbaṃ tena, uppajjanīyaṃ, ettha ca ‘‘kattarī’’ti adhikāraṃ vinā ‘‘divādito yo’’ti vinādhikārayogavibhāgena <span class="bld">ya</span>ppaccayo, ‘‘tassa cavaggayakāra’’iccādinā <span class="bld">ca</span>vaggo, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvibhāvo, paṭipajjitabbo maggo, paṭipajjanīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Budha</span> avagamane, abujjhittha, bujjhate, bujjhissateti bujjhitabbo dhammo, bujjhanīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span> savaṇe, asūyittha, sūyate, sūyissateti sotabbo dhammo, idha <span class="bld">yathāgama</span>ggahaṇena <span class="bld">i</span>kārāgamābhāvo, suṇitabbo, ‘‘svādito ṇu ṇā uṇā cā’’ti vinādhikārayogavibhāgena <span class="bld">ṇā</span>paccayo, savaṇīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span> karaṇe, karīyittha, karīyati, karīyissatīti atthe <span class="bld">tabbā’nīyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Antassa, karassa, ca, tatta’’nti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para549"></a><span class="paranum">549</span>. <span class="bld">Tuṃ</span> <a name="M0.0340"></a> <span class="bld">tu na tabbesu vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span>iccetassa dhātussa antabhūtassa <span class="bld">ra</span>kārassa <span class="bld">ta</span>kārattaṃ hoti vā tuṃ <span class="bld">tu na tabba</span>iccetesu paccayesu paresu. Kattabbo bhavatā dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ, <span class="bld">ta</span>ttābhāve ‘‘karotissā’’ti vattamāne ‘‘tavetunādīsu kā’’ti ettha <span class="bld">ādi</span>saddena <span class="bld">tabbe</span>pi <span class="bld">kā</span>deso, kātabbaṃ hitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. <span class="bld">Rahādito ṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ra</span>kāra <span class="bld">ha</span>hārādyantehi dhātūhi parassa <span class="bld">anānīyā</span>dinakārassa <span class="bld">ṇa</span>kāro hoti. <span class="bld">Ādi</span>saddena <span class="bld">ramu apañātā</span>ditopi.</p>
- <p class="gatha1">Rahādito parassettha, nakārassa asambhavā;</p>
- <p class="gathalast">Anānīyādinasseva, sāmathyāyaṃ ṇakāratā.</p>
- <p class="bodytext">Karaṇīyo dhammo, karaṇārahoti attho, karaṇīyā, karaṇīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhara</span> bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo, bharaṇīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span> upādāne, agayhittha, gayhati, gayhissatīti gahetabbo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">i</span>kāra<span class="bld">sse</span>kāro, saṅgaṇhitabbo, ‘‘gahādito ppaṇhā’’ti vinādhikārayogavibhāgena <span class="bld">ṇhā</span>paccayo, <span class="bld">ha</span>lopasaralopādi, saṅgaṇhaṇīyo, gahaṇīyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>ggahaṇena <span class="bld">ramu</span> kīḷāyaṃ, ramīyittha, ramīyati, ramīyissatīti ramitabbo, ramaṇīyo vihāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apa</span> <a name="M0.0341"></a> pāpuṇane, <span class="bld">uṇā</span>paccayo, pāpīyatīti pāpuṇitabbo, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantassa lopo, dvittañca, pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Antassa, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>. <span class="bld">Gama khana hanādīnaṃ tuṃtabbādīsu na</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gama khana hana</span>iccevamādīnaṃ <span class="bld">ma</span>kāra <span class="bld">na</span>kārantānaṃ dhātūnamantassa <span class="bld">na</span>kāro hoti vā <span class="bld">tuṃ tabba tave tuna tvānatvā</span>iccevamādīsu <span class="bld">ta</span>kārādippaccayesu paresu. Agacchīyittha, gacchīyati, gacchīyissatīti gantabbo maggo, gamitabbaṃ, gamanīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khanu</span> avadāraṇe, akhaññittha, khaññati, khaññissatīti khantabbaṃ āvāṭaṃ, khanitabbaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">khana</span>ntassa <span class="bld">ṇa</span>ttañca, khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ, khananīyaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span> hiṃsā gatīsu, ahaññittha, haññate, haññissateti hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mana</span> ñāṇe, amaññittha, maññate, maññissateti mantabbo, manitabbo, <span class="bld">ya</span>ppaccaye <span class="bld">ca</span>vaggādi, maññitabbaṃ, maññanīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūja</span> pūjāyaṃ, apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissatīti atthe <span class="bld">tabbānīyā</span>. ‘‘Curādito ṇe ṇayā’’ti akattaripi <span class="bld">ṇeṇayā, i</span>kārāgamā<span class="bld">nīye</span>su ‘‘saralopo’’tiādinā kāritasarassa lopo, pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tabbānīyā’’ti yogavibhāgena kattukaraṇesupi, <span class="bld">yā</span> pāpuṇane, niyyātīti niyyānīko maggo. Gacchantīti gamanīyā <a name="M0.0342"></a> bhogā. <span class="bld">Naha</span> soce, nahāyati etenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhāvakammesū’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. <span class="bld">Ṇyo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvakammesu sabbadhātūhi <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">ca</span>ggahaṇena ‘‘ñāteyya’’ntiādīsu <span class="bld">teyya</span>ppaccayo ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>. <span class="bld">Kāritaṃ viya ṇānubandho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anubandho</span> appayogī, <span class="bld">ṇa</span>kārānubandho paccayo kāritaṃ viya daṭṭhabboti kāritabyapadeso, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti <span class="bld">ṇa</span>lopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, <span class="bld">i</span>kārāgamo, kattabbaṃ kāriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hara</span> haraṇe, aharīyittha, harīyati, harīyissatīti vā haritabbaṃ hāriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhara</span> bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Labha</span> lābhe, labhitabbaṃ labbhaṃ, ‘‘yavataṃ talana’’iccādisutte <span class="bld">kāra</span>ggahaṇena <span class="bld">ya</span>vato <span class="bld">bha</span>kārassa <span class="bld">bha</span>kāro, dvittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsa</span> anusiṭṭhimhi, sāsitabbo sisso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ā</span>kārassikāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, <span class="bld">ṇya</span>ppaccayādimhi kate ‘‘antānaṃ, ṇānubandhe’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para554"></a><span class="paranum">554</span>. <span class="bld">Kagā</span> <a name="M0.0343"></a> <span class="bld">cajānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Caja</span>iccetesaṃ dhātvantānaṃ <span class="bld">ka</span>kāra <span class="bld">ga</span>kārādesā honti <span class="bld">ṇa</span>kārānubandhe paccaye pareti <span class="bld">ca</span>ssa <span class="bld">kā</span>deso. Vacanīyaṃ vākyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaja</span> sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">gā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ci</span> caye, acīyittha, cīyati, cīyissatīti cetabbaṃ ceyyaṃ, <span class="bld">i</span>kāra<span class="bld">sse</span>kāro vuddhi, <span class="bld">ya</span>kārassa dvittaṃ, <span class="bld">vini</span>pubbo ‘‘do dhassa cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>ggahaṇena <span class="bld">ca</span>kārassa <span class="bld">cha</span>kāro, viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ. ‘‘Kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena <span class="bld">tabbānīya tuṃ tunā</span> dīsu ca <span class="bld">nā</span>paccayo, vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nī</span> pāpuṇane, anīyittha, nīyati, nīyissatīti neyyo, neyyā, neyyaṃ. Netabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṇya</span>ggahaṇaṃ chaṭṭhīyantavasenānuvattate, maṇḍūkagatiyā <span class="bld">anta</span>ggahaṇañca tatiyantavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para555"></a><span class="paranum">555</span>. <span class="bld">Bhūtobba</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū</span> iccetasmā parassa <span class="bld">ṇya</span>ppaccayassa saha dhātvantena <span class="bld">abbā</span>deso hoti. Bhavitabbo bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇyassa, antenā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para556"></a><span class="paranum">556</span>. <span class="bld">Vada mada gamu yuja garahākārādīhi jjammaggayheyyāgāro vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vada mada gamu yuja garaha</span>iccevamādīhi dhātūhi, <span class="bld">ā</span>kārantehi ca parassa <span class="bld">ṇya</span>ppaccayassa dhātvantena saha yathākkamaṃ <a name="M0.0344"></a> <span class="bld">jja mma gga yha e yya</span>iccete ādesā honti vā, <span class="bld">gara</span>ssa ca <span class="bld">gārā</span>deso, <span class="bld">garaha</span>ssa <span class="bld">gara</span>ssevāyaṃ <span class="bld">gāro</span>. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, avajjittha, vajjati, vajjissatīti vā vajjaṃ vadanīyaṃ, rassattaṃ. Vajjaṃ doso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mada</span> ummāde, amajjittha, majjate, majjissati etenāti majjaṃ madanīyaṃ. <span class="bld">Mada</span>ggahaṇena karaṇepi <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo. <span class="bld">Gamu sappa</span> gatimhi, gantabbaṃ gammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuja</span> yoge, ayujjittha, yujjate, yujjissatīti yoggaṃ, niyojjo vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Garaha</span> nindāyaṃ, agarayhittha, garahīyati, garahīyissatīti atthe <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo, tassiminā dhātvantena saha <span class="bld">yhā</span>deso, <span class="bld">gara</span>ssa <span class="bld">gārā</span>deso ca, gārayho, gārayhā, gārayhaṃ, garahaṇīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddena aññepi <span class="bld">damajaha</span>ntā gayhante. <span class="bld">Gada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, gajjate, gadanīyaṃ vā gajjaṃ. <span class="bld">Pada</span> gatimhi, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. <span class="bld">Khāda</span> bhakkhaṇe, khajjateti khajjaṃ khādanīyaṃ. <span class="bld">Damu</span> damane, adammittha, dammate, damīyissatīti dammo damanīyo. <span class="bld">Bhuja</span> pālanabyavaharaṇesu, abhujjittha, bhujjati, bhujjissatīti bhoggaṃ, bhojjaṃ vā, <span class="bld">kāra</span>ggahaṇena <span class="bld">ya</span>ssa <span class="bld">ja</span>kāro. Gahetabbaṃ gayhamiccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākārantato pana dā</span> dāne, adīyittha, dīyati, dīyissatīti atthe <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo, tassiminā dhātvantena <span class="bld">ā</span>kārena saha <span class="bld">eyyā</span>deso, deyyaṃ, dātabbaṃ. <span class="bld">Anīye</span> ‘‘saralopo’’tiādinā pubbasarassa lope sampatte tattheva <a name="M0.0345"></a> <span class="bld">tu</span>ggahaṇena nisedhetvā ‘‘sarā sare lopa’’nti <span class="bld">ā</span>kāre lutte parasarassa <span class="bld">dīgho,</span> dānīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span> pāne, apīyittha, pīyati, pīyissatīti peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ. <span class="bld">Hā</span> cāge, ahīyittha, hīyati, hīyissatīti heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ. <span class="bld">Mā</span> māne, amīyittha, mīyati, mīyissatīti meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ vā. <span class="bld">Ñā</span> avabodhane, aññāyittha, ñāyati, ñāyissatīti ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ. ‘‘Ñāssa jā jaṃ nā’’ti <span class="bld">jā</span>dese ‘‘kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena <span class="bld">nā</span>paccayo, ikārāgamo ca, jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ. <span class="bld">Khyā</span>pakathane, saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para557"></a><span class="paranum">557</span>. <span class="bld">Karamhā ricca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span>dhātuto <span class="bld">ricca</span>ppaccayo hoti bhāvakammesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para558"></a><span class="paranum">558</span>. <span class="bld">Ramhi ranto rādi no</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ra</span>kārānubandhe paccaye pare sabbo dhātvanto <span class="bld">rādi</span> paccayarakāramariyādo <span class="bld">no</span> hoti, lopamāpajjateti attho. <span class="bld">Ranto</span>ti ettha <span class="bld">ra</span>kāro sandhijo, kattabbaṃ kiccaṃ. ‘‘Riccā’’ti yogavibhāgena bharāditopi <span class="bld">ricca</span>ppaccayo, yathā, bharīyatīti bhacco, saralopo. I gatimhi, pati etabbo paṭicco.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para559"></a><span class="paranum">559</span>. <span class="bld">Pesātisaggapattakālesu kiccā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pesa atisagga pattakāla</span>iccetesvatthesu <span class="bld">kicca</span>ppaccayā honti. <span class="bld">Pesanaṃ nāma</span> ‘‘kattabbamidaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ, ajjhesanañca. <span class="bld">Atisaggonāma</span> ‘‘kimidaṃ mayā kattabba’’nti puṭṭhassa vā <a name="M0.0346"></a> ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena vā kattabbassa anuññā. <span class="bld">Pattakālo nāma</span> sampattasamayo yo <span class="bld">a</span>ttano kiccakaraṇasamayamanupaparikkhitvā na karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesanamatthīti. Te ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pesane</span> tāva – karīyatu bhavatā kammanti atthe iminā <span class="bld">tabbānīyā,</span> sesaṃ vuttanayameva, kattabbaṃ kammaṃ bhavatā, karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atisagge</span> bhujjatu bhavatāti atthe <span class="bld">tabbā</span>di, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para560"></a><span class="paranum">560</span>. <span class="bld">Bhujādīnamanto no dvi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja</span>iccevamādīnaṃ <span class="bld">ja</span>kārādiantānaṃ dhātūnamanto <span class="bld">no</span> hoti, parassa kiccakitakappaccaya<span class="bld">ta</span>kārassa ca <span class="bld">dve</span>bhāvo hoti. Bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā, bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>kārāgamayutta<span class="bld">ta</span>kāre pana – ‘‘namakarānamantānaṃ niyuttatamhī’’ti ettha ‘‘antānaṃ niyuttatamhī’’ti yogavibhāgena dhātvantalopādinisedho, ‘‘rudhādito niggahītapubba’’nti vinādhikārayogavibhāgena, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo, bhuñjitabbaṃ tayā, yuñjitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samayārocane</span> pana – <span class="bld">i</span> ajjhayane <span class="bld">adhi</span>pubbo, adhīyataṃ bhavatāti atthe <span class="bld">tabbānīyā</span>di, <span class="bld">i</span>kārāgamavuddhi<span class="bld">ayā</span>desa<span class="bld">ajjhā</span>desā ca, <span class="bld">ṇya</span>ppaccaye tu vuddhi, <span class="bld">ya</span>kārassa dvittañca, ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā, ajjhayanīyaṃ bhavatā, avassaṃ <a name="M0.0347"></a> kattabbanti vākye pana ‘‘kiccā’’ti adhikicca ‘‘avassakādhamiṇesu ṇī cā’’ti avassakādhamiṇatthe ca <span class="bld">tabbā</span>dayo, kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ. Evaṃ dātabbaṃ me bhavatā sataṃ, dānīyaṃ, deyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara</span> dhāraṇe, curādittā <span class="bld">ṇeṇayā,</span> vuddhi, ikārāgamo ca, dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti sakāritehipi <span class="bld">yuṇvū</span>namādesavidhānatoyeva dhātuppaccayantatopi kiccakitakappaccayā bhavantīti daṭṭhabbo. Tena titikkhāpīyatīti titikkhāpetabbo. Evaṃ tikicchāpetabbo tikicchāpanīyo. <span class="bld">A</span>bhāvīyittha, bhāvīyati, bhāvīyissatīti bhāvetabbo maggo. Bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā, akārīyittha, kārīyati, kārīyissatīti kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanī<span class="bld">ya</span>miccādi <span class="bld">ca</span> siddhaṃ bhavati.</p>
- <p class="gatha1">Kattabbaṃ karaṇīyañca, kāriyaṃ kiccamiccapi;</p>
- <p class="gathalast">Kāretabbaṃ tathā kārā-petabbaṃ kiccasaṅgaho.</p>
- <p class="centered">Kiccappaccayanta<span class="bld">na</span>yo.</p>
- <p class="subhead">Tekālika</p>
- <p class="subhead">Kitakappaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext">Idāni kitakappaccayā vuccante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span> karaṇe, pure viya dhātusaññādi.</p>
- <p class="bodytext">Kumbhaiccupapadaṃ, tato dutiyā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kumbhaṃ karoti, akāsi, karissatī’’ti vā viggahe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Parā, paccayā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para561"></a><span class="paranum">561</span>. <span class="bld">Dhātuyā</span> <a name="M0.0348"></a> <span class="bld">kammādimhi ṇo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammasmiṃ ādimhi sati dhātuyā paro <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext">So ca –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. <span class="bld">Aññe kita</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tatiye dhātvādhikāre vihitā kiccehi aññe paccayā kiticceva saññā hontīti <span class="bld">kita</span>saññā katā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>. <span class="bld">Kattari kita</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kattari kārake <span class="bld">kita</span>paccayo hotīti niyamato kattari bhavati, so ca ‘‘ṇādayo tekālikā’’ti vuttattā kālattaye ca hoti. Pure viya kāritabyapadesa<span class="bld">ṇa</span>lopavuddhiyo, paccayantassāliṅgattā <span class="bld">syā</span>dimhi asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti kitakantattā nāmaṃva kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti, tato kumbhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti dutiyātappurisasamāso, ‘‘nāmāna’’ntiādinā samāsasaññā, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, puna samāsattā nāmamiva kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti.</p>
- <p class="bodytext">So kumbhakāro, te kumbhakārā iccādi. <span class="bld">Itthiyaṃ</span> kumbhakārī, kumbhakāriyo iccādi, tathā kammaṃ karotīti kammakāro. Evaṃ mālākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span> upādāne, pattaṃ agaṇhi, gaṇhāti, gaṇhissatīti vā pattaggāho. Evaṃ rasmiggāho, rajjuggāho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ve</span> <a name="M0.0349"></a> tantasantāne, tantaṃ avāyi, vāyati, vāyissatīti vā tantavāyo, ‘‘te āvāyā kārite’’ti <span class="bld">āyā</span>deso, vākye panettha ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">āyā</span>deso. Evaṃ tunnavāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mā</span> parimāṇe, dhaññaṃ amini, mināti, minissatīti vā atthe <span class="bld">ṇa</span>ppaccaye kate –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇamhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para564"></a><span class="paranum">564</span>. <span class="bld">Ākārantānamāyo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>kārantānaṃ dhātūnaṃ antassa <span class="bld">āyā</span>deso hoti <span class="bld">ṇa</span>kārānubandhe paccaye pare, saralopādi. Dhaññamāyo. Evaṃ dānaṃ dadātīti dānadāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamu</span> kantimhi, dhammaṃ akāmayi, kāmayati, kāmayissatīti vā dhammakāmo puriso, dhammakāmā kaññā, dhammakāmaṃ cittaṃ. Evaṃ atthakāmo, hitakāmo, sukhakāmo, dhammaṃ pāletīti dhammapālo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Damu</span> damane, ‘‘ariṃ adami, dameti, damissatī’’ti viggahe ‘‘dhātuyā’’ti adhikāro, ‘‘kammādimhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. <span class="bld">Saññāyamanu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammūpapade ādimhi sati saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dhātuyā <span class="bld">a</span>ppaccayo hoti, upapadante <span class="bld">nu</span>kārāgamo ca. Ettha ca ‘‘nu niggahītaṃ padante’’ti sutte ‘‘padante’’ti vacanato upapadanteyeva <span class="bld">nu</span>kārāgamo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">u</span>kāralopo. Ayaṃ pana <span class="bld">nvā</span>gamo samāsaṃ <a name="M0.0350"></a> katvā upapadavibhattilope kateyeva hotīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para566"></a><span class="paranum">566</span>. <span class="bld">Nu niggahītaṃ padante</span>.</p>
- <p class="bodytext">Upapadabhūtanāmapadante vattamāno <span class="bld">nu</span>kārāgamo <span class="bld">niggahīta</span>māpajjate, niggahītassa vaggantattaṃ, sesaṃ samaṃ, vuddhābhāvova viseso, arindamo rājā.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">tara</span> taraṇe, vessaṃ taratīti vessantaro, taṇhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro bhagavā. Evaṃ medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaro.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ādimhi, a’’iti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para567"></a><span class="paranum">567</span>. <span class="bld">Pure dadā ca iṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pura</span>sadde ādimhi sati <span class="bld">‘‘dada</span> dāne’’iccetāya dhātuyā <span class="bld">a</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">pura</span>sadde <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">i</span>ñca hoti. Ettha ca ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato <span class="bld">pura</span>saddantasseva <span class="bld">iṃ</span> hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ṇā</span>dīnaṃ tekālikattepi upapadatthavisesena atīteyevāyamappaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Pure dānaṃ adadīti purindado sakko. Idhāpi vibhattilope kateyeva <span class="bld">iṃ</span>ādeso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kammādimhi, a’’iti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para568"></a><span class="paranum">568</span>. <span class="bld">Sabbato ṇvu tvāvī vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbato dhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā sati <span class="bld">a ṇvu tu āvī</span> iccete cattāro paccayā honti. <span class="bld">Vā</span>ggahaṇaṃ ‘‘akammādimhi vā’’ti vikappanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>ppaccaye <a name="M0.0351"></a> tāva – <span class="bld">dhara</span> dhāraṇe, dhammaṃ adhari, dharati, dharissatīti vā dhammadharo. Evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. Evaṃ kaṭaggaho, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āto</span> pana – annaṃ adāsi, dadāti, dadissatīti annado. Evaṃ dhanado, saccaṃ sandahatīti saccasandho. <span class="bld">Pā</span> pāne, majjaṃ pivatīti majjapo. <span class="bld">Tā</span> pālane, gavaṃ saddaṃ tāyatīti gottaṃ. Evaṃ kattari.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">A</span>kammādimhi pana ‘‘yasmā dapetī’’ti sutte <span class="bld">bhaya</span>ggahaṇena sesasādhanepi <span class="bld">a</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nī</span> pāpuṇane <span class="bld">vi</span>pubbo, vinesi, vineti, vinessati etena, etthāti vā vinayo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, <span class="bld">ayā</span>deso ca, nayanaṃ nayo. <span class="bld">Si</span> sevāyaṃ <span class="bld">ni</span>pubbo, nissīyittha, nissīyati, nissīyissatīti vā nissayo. <span class="bld">Si</span> saye, anusayi, anuseti, anusessatīti vā anusayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span> gatimhi <span class="bld">pati</span>pubbo, paṭicca ekasmā phalametīti paccayo, samudayo. <span class="bld">Ci</span> caye, vinicchīyate anena, vinicchayanaṃ vā vinicchayo, uccayanaṃ uccayo, sañcayo, dhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. <span class="bld">Khī</span> khaye, khayanaṃ khayo. <span class="bld">Ji</span> jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. <span class="bld">Kī</span> dabbavinimaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. <span class="bld">Lī</span> silesane, allīyati etthāti ālayo, layo. Evaṃ <span class="bld">ivaṇṇa</span>ntato.</p>
- <p class="bodytext">Āsuṇantīti <a name="M0.0352"></a> assavā, avādeso, paṭissavanaṃ paṭissavo. <span class="bld">Su</span> gatimhi, ābhavaggā savantīti āsavā. <span class="bld">Ru</span> sadde, ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. <span class="bld">Lū</span> chedane, lavanaṃ lavo. Evaṃ <span class="bld">uvaṇṇa</span>ntato.</p>
- <p class="bodytext">Niggaṇhāti, niggahaṇaṃ vā niggaho, paggaho, saṅgaṇhāti tena, saṅgahaṇaṃ vā saṅgaho. <span class="bld">Vara</span> varaṇe, saṃvaraṇaṃ saṃvaro. <span class="bld">Dara</span> ādare, ādaraṇaṃ ādaro. Āgacchati, āgamananti vā āgamo, āgamīyanti ettha, etena vā atthāti āgamo pariyatti. Sappatīti sappo. Dibbatīti devo. <span class="bld">Kamu</span> padavikkhepe, pakkamanaṃ, pakkamatīti vā pakkamo. Evaṃ vikkamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cara</span> caraṇe, vane caratīti vanacaro, kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā saññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro, chaṭṭhītappuriso.</p>
- <p class="bodytext">Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo, tatiyātappuriso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ruha</span> janane, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ. Evaṃ kucchisayā vātā. <span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattimhi, pabbate aṭṭhāsi, tiṭṭhati, ṭhassatīti vā pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pa<span class="bld">bba</span>taṭṭhaṃ osadhaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, sattamītappuriso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para569"></a><span class="paranum">569</span>. <span class="bld">Gahassupadhasse vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">upadhassa e</span>ttaṃ hoti vā, <span class="bld">upadhā</span>ti antakkharato pubbakkharassa parasamaññā, gayhatīti gehaṃ, gahaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext">Ṇvuppaccaye <a name="M0.0353"></a> rathaṃ karotīti atthe ṇvuppaccayo, so ca ‘‘aññe kita’’ti <span class="bld">kita</span>saññattā ‘‘kattari kita’’ti kattariyeva bhavati, tato kāritabyapadesa <span class="bld">ṇa</span>lopavuddhiyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para570"></a><span class="paranum">570</span>. <span class="bld">Anakā yuṇvūnaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuṇvu</span>iccetesaṃ paccayānaṃ <span class="bld">ana aka</span>iccete ādesā hontīti <span class="bld">akā</span>deso. Sesaṃ kumbhakārasaddasamaṃ, rathakārako. Tathā annaṃ dadātīti annadāyako, ‘‘ākārantānamāyo’’ti <span class="bld">āyā</span>deso, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti <span class="bld">ā</span>paccayo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">i</span>kāro, annadāyikā kaññā, annadāyakaṃ kulaṃ. Lokaṃ netīti lokanāyako, vineti satteti vināyako, ‘‘te āvāyā kārite’’ti <span class="bld">āyā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akammūpapade</span> karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ. Dadātīti dāyako, dāyikā, dāyakaṃ. Netīti nāyako, nāyikā, nāyakaṃ. Bhagavato ovādānusāsaniṃ asuṇi, suṇāti, suṇissatīti vā sāvako, sāvikā, <span class="bld">āvā</span>deso. Lunātīti lāvako. <span class="bld">Pu</span> pavane, punātīti pāvako, bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako, upāsikā. Gaṇhātīti gāhako.</p>
- <p class="bodytext">Pacatīti pācako. Ayaji, yajati, yajissatīti vā yājako. Ettha hi ‘‘kagā cajāna’’nti <span class="bld">cajānaṃ kagatte</span> sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para571"></a><span class="paranum">571</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="M0.0354"></a> <span class="bld">kagattaṃ cajā ṇvumhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātvantabhūtā <span class="bld">ca</span>kāra<span class="bld">ja</span>kārā <span class="bld">ka</span>kāra <span class="bld">ga</span>kārattaṃ nāpajjante <span class="bld">ṇvu</span>ppaccaye pareti paṭisiddhattā na bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jana</span> janane, janetīti janako, janikā, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha <span class="bld">vā</span>ggahaṇena vuddhi na hoti. Evaṃ khanatīti khanako, sametīti samako, gametīti gamako, dametīti damako, ahani, hanti, hanissatīti vā vadhako, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">vadhā</span>deso, hantīti yātako, ‘‘hanassa ghāto’’ti <span class="bld">ṇvu</span>mhi <span class="bld">ghātā</span>deso, gāvo hanatīti goghātako, rundhatīti rundhako, niggahītāgamo, saṃyogantattā na vuddhi hoti. Evaṃ bhuñjatīti bhuñjako, kiṇātīti kāyako, pāletīti pālako, pūjetīti pūjako.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para572"></a><span class="paranum">572</span>. <span class="bld">Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nudā</span>dīhi dhātūhi, sakāritehi ca dhātūhi paresaṃ <span class="bld">yuṇvu</span>ppaccayānaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">ana ānana aka ānanaka</span>iccete ādesā honti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha hi –</p>
- <p class="gatha1">Sakāritehi yuṇvūnaṃ, kāriyassa vidhānato;</p>
- <p class="gathalast">Kiccakitthambhavo dhātu-ppaccayehipi vediyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nuda</span> khepe <span class="bld">pa</span>pubbo, panudi, panudati, panudissatīti vā atthe <span class="bld">ṇvu</span>ppaccayo, tassiminā <span class="bld">akā</span>deso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nudissa dīgho, panūdako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sūda</span> <a name="M0.0355"></a> paggharaṇe, sūdatīti sūdako. <span class="bld">Ñā</span> avabodhane, aññāsi, jānāti, jānissatīti vā atthe <span class="bld">ṇvu</span>ppaccayo, tassānena <span class="bld">ānanakā</span>deso, ‘‘ñāssa jājaṃnā’’ti <span class="bld">jā</span>deso, saralopādi, jānanako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakāritehi</span> pana <span class="bld">āṇa</span> pesane, āṇāpesi, āṇāpeti, āṇāpessatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti <span class="bld">ṇvu</span>ppaccayo, tassiminā <span class="bld">akā</span>deso, saralopādi, āṇāpako, saññāpetīti saññāpako, sañjānanako, ettha <span class="bld">ānanakā</span>deso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kāritalopo. Tathā dāpetīti dāpako, ‘‘anakā yuṇvūna’’nti <span class="bld">akā</span>deso, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako, kārāpetīti kārāpako, kārāpikā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tu</span>ppaccaye akāsi, karoti, karissatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti <span class="bld">tu</span>ppaccayo, so ca <span class="bld">kita</span>saññattā ṇvuppaccayo viya sabbattha kattariyeva bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Antassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para573"></a><span class="paranum">573</span>. <span class="bld">Karassa ca tattaṃ tusmiṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span>iccetassa dhātussa antassa <span class="bld">ra</span>kārassa <span class="bld">ta</span>kārattaṃ hoti <span class="bld">tu</span>ppaccaye pare. <span class="bld">Ca</span>saddena bharādīnañca, tato nāmamiva kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti, ‘‘satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā’’ti <span class="bld">ā</span>ttaṃ, <span class="bld">si</span>lopo, tassa kattā takkattā, chaṭṭhīsamāso. Tathā bharatīti bhattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hara</span> haraṇe, haratīti hattā, bhindatīti bhettā, bheditā vā, chindatīti chettā, dadātīti dātā, bhojanassa dābhā bhojanadātā, sandahatīti sandhātā, avaci, vacati<a name="M0.0356"></a>, vakkhatīti vā vattā, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, bhuñjatīti bhottā, abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā bujjhitā, <span class="bld">ya</span>kā<span class="bld">ri</span>kārāgamā, jānātīti ñātā, jinātīti jetā, suṇātīti sotā, gaṇhātīti gahetā, bhavatīti bhavitā, saratīti saritā, gacchatīti gantā. ‘‘Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na’’iti dhātvantassa nattaṃ. Evaṃ khanatīti khantā, hanatīti hantā, maññatīti mantā, pāletīti pāletā, pālayitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kārite</span> bhāvetīti bhāvetā, bhāvayitā. Evaṃ sāretā, sārayitā, dāpetā, dāpayitā, hāpetā, hāpayitā, nirodhetā, nirodhayitā, bodhetā, bodhayitā, ñāpetā, ñāpayitā, sāvetā, sāvayitā, gāhebhā, gāhayitā, kāretā, kārayitā, kārāpetā, kārāpayitā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvī</span>paccaye <span class="bld">disa</span> pekkhane, bhayaṃ apassi, passati, passissatīti vā atthe <span class="bld">āvī</span>paccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">disa</span>ssa <span class="bld">dassā</span>deso, bhayadassāvī, bhayadassāvino iccādi daṇḍīva neyyaṃ. <span class="bld">Itthiyaṃ</span> bhayadassāvinī. <span class="bld">Napuṃsake</span> bhayadassāvi cittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsa</span> anusiṭṭhimhi, sadevakaṃ lokaṃ diṭṭhadhammikādivasena sāsatīti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para574"></a><span class="paranum">574</span>. <span class="bld">Sāsādīhi ratthu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsa</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">ratthu</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ramhi ranto rādi no’’ti <span class="bld">rā</span>dilopo, saralopādi, nāmabyapadeso, <span class="bld">syā</span>dyuppatti, <span class="bld">ā</span>ttaṃ, <span class="bld">si</span>lopo. Satthā, satthāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, puttaṃ pātīti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para575"></a><span class="paranum">575</span>. <span class="bld">Pādito</span> <a name="M0.0357"></a> <span class="bld">ritu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span>iccevamādito dhātuggaṇato <span class="bld">ritu</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">rā</span>dilopo saralopādi. Pitā. <span class="bld">Dhara</span> dhāraṇe, mātāpitūhi dharīyatīti dhītā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">i</span>kārassa dīgho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, dhammena puttaṃ mānetīti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. <span class="bld">Mānādīhi rātu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māna bhāsa</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">rātu</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">rā</span>dilopo, mātā. <span class="bld">Bhāsa</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, pubbe bhāsatīti bhātā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visa</span> pavesane <span class="bld">pa</span>pubbo, pāvisi, pavisati, pavisissatīti vā atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. <span class="bld">Visa ruja padādito ṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visa ruja pada</span>iccevamādīhi dhātūhi paro <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hotīti <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo. So ca <span class="bld">kita</span>saññattā kattari bhavati, kāritabyapadesa<span class="bld">ṇa</span>lopa vuddhiyo, paveso.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">ruja</span> roge, aruji, rujati, rujissatīti vā rogo, ‘‘kagācajāna’’nti <span class="bld">ja</span>kārassa <span class="bld">ga</span>kāro, uppajjatīti uppādo. <span class="bld">Phusa</span> phusane, aphusi, phusati, phusissati, phusanti vā tena sampayuttāti phasso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">phusa</span>ssa <span class="bld">phasso,</span> saṃyogantattā na vuddhi. Bhavatīti bhāvo. <span class="bld">Uca</span> samavāye, ucatīti oko, <span class="bld">ca</span>kārassa <span class="bld">ka</span>kāro. <span class="bld">Aya</span> gatimhi, ayi, ayati, ayissati, ayati vā itoti āyo. <span class="bld">Budha</span> avagamane, sammā bujjhatīti sambodho, āharatīti <a name="M0.0358"></a> āhāro, upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto’’ti <span class="bld">ghātā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ranja</span> rāge, ranjatīti atthe <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para578"></a><span class="paranum">578</span>. <span class="bld">Niggahīta saṃyogādi no</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saṃyogasmiṃ ādibhūto <span class="bld">na</span>kāro niggahītamāpajjate. Niggahītassa vaggantattaṃ, <span class="bld">ja</span>kārassa gattaṃ, raṅgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para579"></a><span class="paranum">579</span>. <span class="bld">Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ranja</span>iccetassa dhātussa antabhūtassa njassa <span class="bld">ja</span>kārādeso hoti bhāvakaraṇaiccetesvatthesu vihite <span class="bld">ṇa</span>kāravatippaccaye pare.</p>
- <p class="bodytext">Ettha hi –</p>
- <p class="gatha1">Ṇamhi ranjassa karaṇe, jādesassa vidhānato;</p>
- <p class="gathalast">Akattaripi viññeyyo, kārake ṇassa sambhavoti.</p>
- <p class="bodytext">Ranjanti anenāti rāgo, rañjīyati anenāti vā rāgo, sayaṃ rañjatītipi rāgo. ‘‘Ṇamhi ranjassa jo’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ja</span>kāro. Pajjate anenāti pādo, patujjate anenāti patodo, jarīyati anenāti jāro. Evaṃ dāro. Tathā <span class="bld">kammādīsu,</span> bhujjatīti bhogo. Evaṃ bhāgo, bhāro, labbhatīti lābho, voharīyatīti vohāro, dīyatīti dāyo, vihaññati etasmāti vighāto, viharanti etthāti vihāro, āramanti etasminti ārāmo. Evaṃ papāto iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇa’’iti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para580"></a><span class="paranum">580</span>. <span class="bld">Bhāve ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvatthe bhāvābhidheyye dhātūhi <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti. Bhūyate, bhavanaṃ vā bhāvo, paccate, pacanaṃ vā pāko, ‘‘kagā cajāna’’nti <span class="bld">kā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sica</span> paggharaṇe, secanaṃ seko. <span class="bld">Suca</span> soke, socanaṃ soko. <span class="bld">Caja</span> hānimhi, acajjittha, cajjate, cajjissate, cajanaṃ vā cāgo. <span class="bld">Yaja</span> devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjittha, ijjate, ijjissate, yajanaṃ vā yāgo, yuñjanaṃ yogo. <span class="bld">Bhaja</span> sevāyaṃ, abhajjittha, bhajjate, bhajjissate, bhajanaṃ vā bhāgo, arajjittha, rajjate, rajjissate, rajanaṃ vā rāgo, <span class="bld">ja</span>ssa <span class="bld">ga</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daha</span> bhasmīkaraṇe, pariḍayhittha, pariḍayhati, pariḍayhissati, pariḍayhanaṃ vāti atthe <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇamhi, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para581"></a><span class="paranum">581</span>. <span class="bld">Dahassa do laṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daha</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">da</span>kāro <span class="bld">la</span>ttamāpajjate <span class="bld">ṇa</span>ppaccaye pare vā. Pariḷāho, paridāho. <span class="bld">Bhanja</span> avamaddane, bhañjanaṃ bhaṅgo. <span class="bld">Sanja</span> saṅge, sañjanaṃ saṅgo, nassa niggahītaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paccayehi saṅgamma karīyati, saṅkharīyati tena vāti atthe <span class="bld">visarujapadā</span>dinā, saṅkharaṇanti atthe ‘‘bhāve cā’’ti vā <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ṇamhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para582"></a><span class="paranum">582</span>. <span class="bld">Purasamupaparīhi</span> <a name="M0.0360"></a> <span class="bld">karotissa khakharā vā tappaccayesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pura saṃ upa pari</span>iccetehi parassa <span class="bld">karoti</span>ssa dhātussa <span class="bld">kha khara</span>iccete ādesā honti vā <span class="bld">ta</span>ppaccaye, <span class="bld">ṇa</span>ppaccaye ca pare. ‘‘Tappaccayesū’’ti bahuvacananiddesena <span class="bld">tuṃ tvā</span>dīsupi. Dhātvādesassāpi ṭhānopacārena dhātuvohārato ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, saṅkhāro. Evaṃ parikkhāro, purekkhāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Upakāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lubha</span> giddhimhi, lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. <span class="bld">Dusa</span> appītimhi, dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. <span class="bld">Muha</span> vecitte, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho iccādi kattukaraṇabhāvesu yathārahaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span> upādāne, gayhatīti atthe <span class="bld">visarujapadā</span>dinā kammani <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para583"></a><span class="paranum">583</span>. <span class="bld">Gahassa ghara ṇe vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaha</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">gharā</span>deso hoti vā <span class="bld">ṇa</span>ppaccaye pare, saralopādi, gharaṃ, gharāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Gaṇhāti, gahaṇaṃ vā gāho.</p>
- <p class="bodytext">Sambhavatīti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para584"></a><span class="paranum">584</span>. <span class="bld">Kvi</span> <a name="M0.0361"></a> <span class="bld">ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbadhātūhi kvipaccayo hoti, so ca <span class="bld">kita</span>saññattā kattari bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>. <span class="bld">Kvilopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kvino</span> sabbassa lopo hoti. Kitantattā nāmamiva katvā <span class="bld">syā</span>dyuppatti, <span class="bld">si</span>lopo, sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">dhū</span> kampane, sandhunātīti sandhū. <span class="bld">Bhā</span> dittimhi, vibhātīti vibhā, pabhātīti pabhā, saha, saṅgamma vā bhanti, bhāsanti vā etthāti sabhā, <span class="bld">saha</span>ssa <span class="bld">sā</span>deso, niggahītalopo ca.</p>
- <p class="bodytext">Bhujena gacchatīti atthe <span class="bld">kvi</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. <span class="bld">Dhātvantassa lopo kvimhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhātvantassa byañjanassa lopo hoti <span class="bld">kvi</span>ppaccaye pare. Kvilopo, bhujago. Evaṃ urasā gacchatīti urago, turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti turago, khe gacchatīti khago, vihāyase gacchatīti vihago, vihādeso, na gacchatīti ago, nago.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khanu</span> avadhāraṇe <span class="bld">saṃ</span>pubbo, saṅkhani, saṅkhanati, saṅkhanissatīti vā saṅkho. <span class="bld">Ramu</span> kīḷāyaṃ, kuñje ramatīti kuñjaro. <span class="bld">Jana</span> janane, kammato jātoti atthe <span class="bld">kvi</span>ppaccayo, dhātvantassa lopādi purimasamaṃ, pañcamītappurisova viseso. Kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ<a name="M0.0362"></a>. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ, attajo putto. Vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo, paṅkajaṃ, jalajaṃ, aṇḍajaṃ, sirajaṃ, sattamīsamāso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, pacchā jāto anujo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vida</span> ñāṇe, lokaṃ avedīti atthe <span class="bld">kvi</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kvimhī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para587"></a><span class="paranum">587</span>. <span class="bld">Vidante ū</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vida</span>dhātuno ante <span class="bld">ū</span>kārāgamo hoti <span class="bld">kvi</span>mhi, kvilopo. Lokavidū.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa</span> pekkhaṇe, imamiva naṃ apassi, passati, passissatīti, ayamiva dissatīti vā atthe <span class="bld">kvi</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātvantassa lopo kvimhī’’ti dhātvantalope sampatte –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para588"></a><span class="paranum">588</span>. <span class="bld">Iyatamakiesānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ do raṃ sakkhī ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ima ya ta amha kiṃ eta samāna</span>iccetesaṃ sabbanāmānaṃ upamānupapadabhāvena <span class="bld">disa</span>ssa dhātussa guṇabhūtānaṃ anto saro <span class="bld">dīgha</span>māpajjate, <span class="bld">disa</span>iccetassa dhātussa antassa <span class="bld">sa kkha ī</span>iccete ādesā ca honti. <span class="bld">Disa</span>ssa <span class="bld">da</span>kāro <span class="bld">ra</span>kāramāpajjateti kvimhi dhātvantassa <span class="bld">sa</span>saddādesaṃ katvā kvilopādimhi ca kate <span class="bld">i</span>iti nipātanena <span class="bld">ima</span>sadda<span class="bld">ssi</span>kāre, tassiminā dīghe ca kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti.</p>
- <p class="bodytext">Īdiso <a name="M0.0363"></a> puriso, īdisā kaññā, īdisī vā, īdisaṃ cittaṃ. Tathā yamiva naṃ passati, yo viya dissatīti vā yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ. Tamiva naṃ passati, so viya dissatīti vā tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ. Mamiva naṃ passati, ahaṃ viya so dissatīti vā mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ, <span class="bld">ma</span>iti nipātanena <span class="bld">amha</span>saddassa <span class="bld">ma</span>saddādeso. Kimiva naṃ passati, ko viya dissatīti vā kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ. Etamiva naṃ passati, eso viya dissatīti vā ediso, etādiso vā, edisā, edisī, edisaṃ, <span class="bld">e</span>iti nipātanena <span class="bld">eta</span>saddassa <span class="bld">e</span>kāro. Samānaṃ katvā naṃ passati, samāno viya dissatīti sādiso, sadiso, <span class="bld">sa</span>iti nipātanena <span class="bld">samāna</span>ssa <span class="bld">sā</span>deso, tadantassa vā dīgho, sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Da</span>kārassa <span class="bld">ra</span>kārādese pana īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso. <span class="bld">Kkhā</span>dese īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. <span class="bld">Ra</span>kārādese sārikkho, sarikkho, īkārādese īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">tumhā</span>diupapadepi tumhe viya dissatīti tumhādiso, tumhādisī, khandhā viya dissantīti khandhādisā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara</span> dhāraṇe, apāyesvapatamāne adhigatamaggādike satte dhāreti, dharanti tenāti vā, salakkhaṇaṃ dhāreti vā, paccayehi dharīyati vāti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para589"></a><span class="paranum">589</span>. <span class="bld">Dharādīhi</span> <a name="M0.0364"></a> <span class="bld">rammo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhara</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">ramma</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext">So ca –</p>
- <p class="gatha1">Kammaggahaṇabho bhāva- kammesūtettha vediyo;</p>
- <p class="gathalast">Akattaripi hotīti, kārake rammappaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rā</span>dilopo, dhammo, evaṃ karīyatīti kammaṃ. <span class="bld">Vara</span> varaṇe, vammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsa</span> pasaṃsane <span class="bld">pa</span>pubbo, piyaiccupapadaṃ, piyaṃ pasaṃsituṃ sīlaṃ yassāti vā piyaṃ pasaṃsanasīlo, piyaṃ pasaṃsanadhammo, piyaṃ pasaṃsane sādhukārīti vā atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para590"></a><span class="paranum">590</span>. <span class="bld">Tassīlādīsu ṇītvāvī ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlaṃ</span> pakati, tassīla taddhamma tassādhukārīsvatthesu gamyamānesu sabbadhātūhi <span class="bld">ṇī tu āvī</span>iccete paccayā hontīti kattari <span class="bld">ṇī</span>paccayo, saṃyogantattāna vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsi, pasaṃsati, pasaṃsissati vā sīlena vā dhammena vā sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi kulaṃ. Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassāti vā brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vāti brahmacārī, brahmacārinī, brahmacāri. Evaṃ saccavādī, dhammavādī, sīghayāyī, pāpakārī, mālākārī iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena attamānepi <span class="bld">ṇī,</span> paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo, bahussutamānī iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatu</span> <a name="M0.0365"></a> vattane <span class="bld">pa</span>pubbo, pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassāti atthe iminā <span class="bld">tu</span>ppaccayo, pasayhapavattā. Atha vā <span class="bld">vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, pasayha pavattituṃ sīlamassāti pasayhapavattā, pasayhapavattāro, bhujādittā dhātvantalopadvittāni, sesaṃ kattusamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhayaṃ passituṃ sīlaṃ yassāti vā bhayaṃ dassanasīlo, bhayaṃ dassanadhammo, bhayaṃ dassane sādhukārīti vā bhayadassāvī, bhayadassāvinī, bhayadassāvi cittaṃ. Evaṃ ādīnavadassāvī.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassīlādīsū’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para591"></a><span class="paranum">591</span>. <span class="bld">Sadda ku dha ca la ma ṇḍa ttha rucādīhi yu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadda ku dha ca la maṇḍatthe</span>hi dhātūhi, <span class="bld">rucā</span>dīhi ca <span class="bld">yu</span>ppaccayo hoti tassīlādīsvatthesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ghusa</span> sadde, ghosituṃ sīlaṃ assāti vā ghosanasīloti vā aghosayi, ghosayati, ghosayissati sīlena, dhammena, sādhu vāti atthe iminā <span class="bld">yu</span>ppaccayo, tassa ‘‘anakā yuṇvūna’’nti <span class="bld">anā</span>deso, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, so ghosano, sā ghosanā. <span class="bld">Bhāsa</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāsituṃ sīlamassāti vā bhāsanasīlo, bhāsanadhammo, bhāsane sādhukārīti vā bhāsano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kudha</span> kope, kujjhituṃ sīlamassāti vā kujjhanasīloti vā kodhano, kodhanā, kodhanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rusa</span> rose, rosituṃ sīlamassāti vā rosanasīloti vā rosano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cala</span> kampane, calituṃ sīlaṃ yassāti vā calati sīlenāti vā calano. <span class="bld">Kapi</span>calane, kampituṃ sīlaṃ yassāti vā <a name="M0.0366"></a> akampi, kampati, kampissati sīlenāti vā kampano, <span class="bld">i</span>kārānubandhidhātusarato ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo. <span class="bld">Phadi</span> kiñcicalane, phandituṃ sīlaṃ yassāti vā phandati sīlenāti vā phandano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maḍi</span> bhūsāyaṃ, maṇḍayituṃ sīlaṃ yassāti vā maṇḍayati sīlenāti vā maṇḍano. <span class="bld">Bhūsa</span> alaṅkāre, bhūsanasīloti vā abhūsayi, bhūsayati, bhūyayissati sīlenāti vā bhūsano, bhūsanā, bhūsanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ruca</span> dittimhi, arucci, ruccati, ruccissati sīlenāti vā rocano. <span class="bld">Juta</span> dittimhi, ajoti, jotati, jotissati sīlenāti vā jotano. <span class="bld">Vaḍḍha</span> vaḍḍhane, vaḍḍhituṃ sīlamassāti vaḍḍhano iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para592"></a><span class="paranum">592</span>. <span class="bld">Pārādigamimhā rū</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pārā</span>diupapadehi parasmā <span class="bld">gami</span>iccetasmā dhātumhā paro <span class="bld">rū</span>paccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattariyeva. Pāro ādi yesaṃ te pārādayo, pārādīhi gami <span class="bld">pārādigami</span>. <span class="bld">Rā</span>dilopo, bhavapāraṃ gantuṃ sīlaṃ yassāti vā bhavapāraṃ gamanasīlo, bhavapāraṃ gamanadhammo, bhavapāraṃ gamane sādhukārīti vā bhavapāragū, bhavapāraguno. Antaṃ gamanasīlo antagū. Evaṃ vedagū, addhagū.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para593"></a><span class="paranum">593</span>. <span class="bld">Bhikkhādito ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkha</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">rū</span>paccayo hoti tassīlādīsvatthesu. <span class="bld">Bhikkha</span> yācane, bhikkhituṃ sīlaṃ yassāti vā abhikkhi, bhikkhati, bhikkhissati sīlenāti vā bhikkhanadhammoti <a name="M0.0367"></a> vā bhikkhane sādhukārīti vā bhikkhu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ. <span class="bld">Ikkha</span> dassanaṅkesu, saṃsāre bhayaṃ ikkhatītipi bhikkhu, vijānituṃ sīlaṃ yassa, vijānanasīloti vā viññū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū iccādayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para594"></a><span class="paranum">594</span>. <span class="bld">Hanatyādīnaṃ ṇuko</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hanatyā</span>dīnaṃ dhātūnamante <span class="bld">ṇuka</span>ppaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattari, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, <span class="bld">ṇa</span>kāro vuddhattho. Āhananasīlo āghātuko, ghātādeso, saralopādi, karaṇasīlo kāruko sippi. <span class="bld">Bhī</span> bhaye, bhāyanasīlo bhīruko, <span class="bld">ra</span>kārāgamo. <span class="bld">Ava</span> rakkhaṇe, āvuko pitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para595"></a><span class="paranum">595</span>. <span class="bld">Saṃhanaññāya vā ro gho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃ</span>pubbāya <span class="bld">hana</span>iccetāya dhātuyā, aññāya ca dhātuyā paro <span class="bld">ra</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">gho</span> ca. <span class="bld">Vā</span>ggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ, vikappanatthaṃ vā, tena saṅghātotipi siddhaṃ hoti.</p>
- <p class="gatha1">Hanassevāyaṃ gho hoti, abhidhānānurūpato;</p>
- <p class="gathalast">Asaṃpubbā ca ro tena, paṭighotipi sijjhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span> hiṃsāgatīsu <span class="bld">saṃ</span> pubbo, saṃhanati samaggaṃ kammaṃ samupagacchati, sammadeva kilesadarathe hanatīti vā saṅgho, <span class="bld">rā</span>dilopo<a name="M0.0368"></a>, samantato nagarassa bāhiye khaññatīti parikhā, itthiyaṃ <span class="bld">ā</span>paccayo, antaṃ karotīti antako maccu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhāvakammesū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para596"></a><span class="paranum">596</span>. <span class="bld">Nandādīhi yu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanda</span>iccevamādīhi dhātūhi paro <span class="bld">yu</span>ppaccayo hoti bhāvakammesu. ‘‘Anakā yuṇvūna’’nti <span class="bld">yu</span>ppaccayassa <span class="bld">anā</span>deso, <span class="bld">nanda</span> samiddhimhi, <span class="bld">nanda</span> nandane vā. <span class="bld">Bhāve</span> – nandīyate nandanaṃ. <span class="bld">Kamme</span> – anandīyittha, nandīyati, nandīyissati, nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ, gayhati, gahaṇīyaṃ vā gahaṇaṃ, gaṇhanaṃ vā, caritabbaṃ caraṇaṃ, bhūyate bhavanaṃ, hūyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ, rodhanaṃ vā, bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ, bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, bodhanaṃ vā. Sūyati, suti vā savaṇaṃ, pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, pāpanaṃ vā, pālīyatīti pālanaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yū’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para597"></a><span class="paranum">597</span>. <span class="bld">Kattukaraṇapadesesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kattukaraṇapadesa</span>iccetesvatthesu ca sabbadhātūhi <span class="bld">yu</span>ppaccayo hoti. Ettha ca <span class="bld">padeso</span>ti adhikaraṇakārakaṃ vuccati. <span class="bld">Kattari</span> tāva – rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Āramaṇaṃ vijānātīti viññāṇaṃ, vijānanaṃ vā, <span class="bld">ānanajā</span>desā. <span class="bld">Ghā</span> gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ, <span class="bld">jhe</span> cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ā</span>ttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karaṇe</span> <a name="M0.0369"></a> <span class="bld">– kara</span> karaṇe, karoti tenāti karaṇaṃ, yathāsarūpaṃ saddā byākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. <span class="bld">Pūra</span> pūraṇe, pūrayati tenāti pūraṇaṃ. Dīyati anenāti dānaṃ, pamīyati anenāti pamānaṃ, vuccati anenāti vacanaṃ, panudati, panujjate anenāti vā panūdano. <span class="bld">Sūda</span> paggharaṇe, sūdati, sujjate anenāti vā sūdano, suṇāti, sūyati etenāti vā savaṇaṃ. <span class="bld">Lū</span> chedane, lunāti, lūyati anenāti vā lavanaṃ, lavaṇaṃ, loṇaṃ vā. Nayati, nīyati etenāti vā nayanaṃ. <span class="bld">Pū</span> pavane, punāti, pūyate anenāti vā pavano, sameti, samīyati vā pāpaṃ anenāti samaṇo, samaṇaṃ vā. Tathā bhāveti, bhāvīyati ekāyāti vā bhāvanā. Evaṃ pācanaṃ, pācāpanaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikaraṇe – ṭhā</span> gatinivattimhi, tiṭṭhati tasminti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā, āsanaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">sampadānāpādāne</span>supi – sammā pakārena dadāti assāti sampadānaṃ, apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para598"></a><span class="paranum">598</span>. <span class="bld">Saññāyaṃ dādhāto i</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ <span class="bld">dādhā</span>iccetehi dhātūhi <span class="bld">i</span>ppaccayo hoti, bhāvakammādiadhikārevāyaṃ, saralopādi. <span class="bld">Dā</span> dāne <span class="bld">ā</span>pubbo, ādīyatītiādi. Evaṃ upādi. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe<a name="M0.0370"></a>, udakaṃ dadhātīti udadhi, <span class="bld">tesu vuddhilopā</span>dinā saññāyaṃ <span class="bld">udaka</span>ssa <span class="bld">udā</span>deso. Jalaṃ dhīyate asminti jaladhi, vālāni dadhāti tasminti vāladhi, sandhīyati, sandadhātīti vā sandhi, nidhīyatīti nidhi. Evaṃ vidhīyati, vidadhāti, vidhānaṃ vā vidhi, sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para599"></a><span class="paranum">599</span>. <span class="bld">Itthiyamatiyavo vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Itthiyaṃ abhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">tiyu</span>iccete paccayā honti vā bhāvakammādīsu. <span class="bld">A</span>ppaccaye tāva <span class="bld">jara</span> vayohānimhi, jīrati, jīraṇanti vā jarā, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti <span class="bld">ā</span>paccayo, paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Sañjānātīti saññā, pajānātīti paññā. Upekkhatīti upekkhā. Cintanaṃ cintā. Patiṭṭhānaṃ patiṭṭhā. <span class="bld">Sikkha</span> vijjopādāne, sikkhanaṃ, sikkhīyatīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. <span class="bld">Jhe</span> cintāyaṃ, parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, hitesitaṃ upaṭṭhapetvā jhāyatīti upajjhā, upajjhāyo, sammā jhāyati etthāti sajjhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Isu</span> <a name="M0.0371"></a> icchāyaṃ, esananti atthe <span class="bld">a</span>ppaccayo, ‘‘isu yamūnamanto ccho vā’’ti <span class="bld">cchā</span>deso, icchā. <span class="bld">Puccha</span> pucchane, pucchanaṃ pucchā, tikicchanaṃ tikicchā, ghasitumicchā jighacchā, titikkhā, bubhukkhā, pātumicchā pipāsā, maṇḍūkagatiyā <span class="bld">vā</span>dhikārato <span class="bld">vā</span>desābhāvo. Byāpitumicchā vicchā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti</span>ppaccaye sambhavanaṃ sambhūti. <span class="bld">Vā</span>dhikārato <span class="bld">ti</span>ppaccayamhi na vuddhi, savaṇaṃ suti, nayanaṃ, nīyati <span class="bld">e</span>tāyāti vā nīti. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, maññatīti mati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Te, no, timhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para600"></a><span class="paranum">600</span>. <span class="bld">Gamakhanahanaramādīnamanto</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gama khana hana rama</span>iccevamādīnaṃ <span class="bld">ma</span>kāra<span class="bld">na</span>kārantānaṃ dhātūnaṃ anto byañjano <span class="bld">no</span> hoti <span class="bld">ta</span>ppaccaye, <span class="bld">ti</span>mhi cāti dhātvantalopo. Gamanaṃ, gantabbāti vā gati, upahananaṃ upahati, ramanti tāya, ramaṇaṃ vā rati. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, tananaṃ tati. <span class="bld">Yamu</span> uparame, niyamanaṃ niyati. ‘‘Ramato, ramatī’’tiādīsu pana akārabyavahitattā na dhātvantalopo, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca. Samāpajjanaṃ, samāpajjateti vā samāpatti, sampatti, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">hā</span>dito <span class="bld">ti</span>ssa <span class="bld">ni</span> hoti. Hāni, jāni iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yu</span>ppaccaye <span class="bld">cita</span> sañcetane, cetayatīti atthe <span class="bld">yu</span>ppaccayo, <span class="bld">anā</span>desavuddhī, <span class="bld">ā</span>paccayo, cetanā. <span class="bld">Vida</span> anubhavane<a name="M0.0372"></a>, vedayatīti vedanā. <span class="bld">Disī</span> uccāraṇe, desīyatīti desanā, bhāvīyatīti bhāvanā iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Itthiyaṃ, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para601"></a><span class="paranum">601</span>. <span class="bld">Karato ririya</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span>dhātuto itthiyamanitthiyaṃ vā abhidheyyāyaṃ <span class="bld">ririya</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">rā</span>dilopo. Kattabbā kiriyā. Karaṇīyaṃ kiriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kattarī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>. <span class="bld">Jito ina sabbattha</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ji</span>iccetāya dhātuyā paro <span class="bld">ina</span>ppaccayo hoti sabbakāle kattari. <span class="bld">Ji</span> jaye, pāpake akusale dhamme ajini, jināti, jinissatīti vā jino.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Inā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para603"></a><span class="paranum">603</span>. <span class="bld">Supato ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Supa</span>iccetāya dhātuyā ca paro <span class="bld">ina</span>ppaccayo hoti. <span class="bld">Supa</span> saye, supati, supananti vā supino, supinaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sī</span> saye, ‘‘īsaṃ’’iti upapadaṃ, īsaṃ sīyati bhavatāti atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para604"></a><span class="paranum">604</span>. <span class="bld">Īsaṃdusūhi kha</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Īsaṃdusu</span>iccetehi upapadehi parehi dhātūhi <span class="bld">kha</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext">So ca –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para605"></a><span class="paranum">605</span>. <span class="bld">Bhāvakammesu</span> <a name="M0.0373"></a> <span class="bld">kiccaktakkhatthā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvakamma</span>iccetesvatthesu <span class="bld">kiccaktakkhattha</span>iccete paccayā hontīti niyamato bhāvakammesveva hoti. ‘‘Kvaci dhātū’’ti <span class="bld">kkha</span>kārānubandhassa lopo, vuddhi, <span class="bld">ayā</span>desadvittāni, īsassayo bhavatā, dukkhena sīyati dussayo, sukhena sīyati sussayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamme</span> – īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ bhavatā. Evaṃ dukkhena karīyatīti dukkaraṃ hitaṃ bhavatā, sukaraṃ pāpaṃ bālena, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Sukhena bharīyatīti subharo appiccho. Dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ. Dukkhena passitabboti duddaso dhammo. Sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ. Dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo. Sukhena bujjhitabbanti subodhamiccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Budha</span> avagamane, sabbe saṅkhatāsaṅkhatasammutibhede dhamme abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā atthe –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ta’’iti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para606"></a><span class="paranum">606</span>. <span class="bld">Budhagamāditthe kattari</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Budhagamu</span>iccegamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamāne kattari <span class="bld">ta</span>ppaccayo hoti sabbakāle.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para607"></a><span class="paranum">607</span>. <span class="bld">Dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhaḍha</span>nta <span class="bld">bhaha</span>ntehi dhātūhi parassa paccaya<span class="bld">ta</span>kārassa yathākkamaṃ <span class="bld">dha</span>kāra<span class="bld">ḍha</span>kārādesā hontīti <span class="bld">dhabha</span>to <span class="bld">ta</span>kārassa <a name="M0.0374"></a> <span class="bld">dha</span>kāro, ‘‘hacatutthāna’’nti ettha <span class="bld">ha</span>kāraggahaṇato <span class="bld">ha</span>kāratopi kvaci <span class="bld">dha</span>ttaṃ, abyavadhāne cāyaṃ, tena ‘‘rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito’’tiādīsu paccayāgamabyavahitattā <span class="bld">na</span> bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para608"></a><span class="paranum">608</span>. <span class="bld">Hacatutthānamantānaṃ do dhe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ha</span>kāravaggacatutthānaṃ dhātvantabhūtānaṃ <span class="bld">da</span>kārādeso hoti <span class="bld">dha</span>kāre pare. Buddho bhagavā. Saraṇaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā saraṇaṅgato upāsako, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Evaṃ jānātīti ñāto. <span class="bld">I</span> gatimhi, upetīti upeto. <span class="bld">Cinta</span> cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. <span class="bld">Sanja</span> saṅge, rūpādīsu asajji, sajjati, sajjissatīti vā satto, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saññāya’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para609"></a><span class="paranum">609</span>. <span class="bld">Tikiccāsiṭṭhe</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saññāyamabhidheyyāyaṃ āsiṭṭhe gamyamāne dhātūhi <span class="bld">ti</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">kita</span>paccayo ca. Jino enaṃ bujjhatūti jinabuddhi, <span class="bld">dha</span>kāra<span class="bld">da</span>kārādesā, dhanamassa bhavatūti dhanabhūti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kita</span>paccaye bhavatūti bhūto, dhammo enaṃ dadātūti dhammadinno, ‘‘bhidādito inna anna īṇā vā’’ti <span class="bld">ta</span>ppaccayassa <span class="bld">innā</span>deso. Vaḍḍhatūti vaḍḍhamāno, ‘‘bhūvādito a’’iti <span class="bld">mānantesu a</span>ppaccayo, nandatūti nandako, jīvatūti jīvako iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para610"></a><span class="paranum">610</span>. <span class="bld">Āgamā</span> <a name="M0.0375"></a> <span class="bld">tuko</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>pubbā <span class="bld">gami</span>to <span class="bld">tuka</span>ppaccayo hoti, kitakattā kattari. Āgacchatīti āgantuko.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gamā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para611"></a><span class="paranum">611</span>. <span class="bld">Bhabbe ika</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gami</span>to <span class="bld">ika</span>ppaccayo hoti bhabbatthe. Gantuṃ bhabboti gamiko bhikkhu.</p>
- <p class="centered">Tekālikappaccayantanayo.</p>
- <p class="subhead">Atītappaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext"><a name="para612"></a><span class="paranum">612</span>. <span class="bld">Atīte ta tavantu tāvī</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atīte kāle sabbehi dhātūhi <span class="bld">ta tavantu tāvī</span> iccete paccayā honti. Ete eva parasamaññāya <span class="bld">niṭṭha</span>saññakāpi, te ca <span class="bld">kita</span>saññattā kattari bhavanti. Abhavīti bhūto, bhūtā, bhūtaṃ, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattita<span class="bld">vā</span>ggahaṇena <span class="bld">ta tavantutāvī</span>su vuddhi na hoti. <span class="bld">Hu</span> dānādanahabyappadānesu, ahavīti huto aggiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tavantu</span>ppaccaye – ‘‘ā simhī’’ti <span class="bld">ā</span>kāro, aggiṃ hutavā, hutavanto iccādi guṇavantusamaṃ. <span class="bld">Tāvīmhi</span> – aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino iccādi daṇḍīsamaṃ. Itthiyaṃ <span class="bld">inī</span>paccayo – hutāvinī, napuṃsake – rassattaṃ hutāvi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa</span> nivāse, vassaṃ avasīti atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo, <span class="bld">sa</span>kārantattā ‘‘sādisanta’’iccādinā <span class="bld">ṭhā</span>dese sampatte –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassā’’ti adhikāro, ‘‘sādī’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para613"></a><span class="paranum">613</span>. <span class="bld">Vasato</span> <a name="M0.0376"></a> <span class="bld">uttha</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa</span>iccetasmā dhātumhā parassa <span class="bld">ta</span>kārassa sahādibyañjanena <span class="bld">utthā</span>deso hoti, saralopādi. Vassaṃ vuttho, vutthā sā, ‘‘saralopo’’tiādisutte <span class="bld">tu</span>ggahaṇato pubbalopābhāve ‘‘adhivatthā devatā, vatthabba’’ntiādīsu paralopo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vasassā’’ti vipariṇāmena vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para614"></a><span class="paranum">614</span>. <span class="bld">Vassa vā vu</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vasa</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">ta</span>kāre pare <span class="bld">u</span>kāro hoti, tattha <span class="bld">va</span>kārāgamo ca vā hoti. Niṭṭha<span class="bld">ta</span>kāre evāyaṃ. Atha vā ‘‘vū’’ti ettha <span class="bld">va</span>kāro sandhijo, tantañāyena dutiyañcettha <span class="bld">vā</span>ggahaṇamicchitabbaṃ, tena <span class="bld">a</span>kārassapi <span class="bld">u</span>kāro siddho bhavati, usito brahmacariyaṃ, vusito, tathā vusitavā, vusitāvī, <span class="bld">i</span>kārāgamena byavahitattā utthādeso na bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuja</span> pālanabyavaharaṇesu, odanaṃ abhuñjīti atthe <span class="bld">tatavantutāvī,</span> ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, <span class="bld">ta</span>kārassa dvittañca, bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Tathā <span class="bld">ranja</span> rāge, arañjīti ratto, rattā, rattaṃ. <span class="bld">Yuja</span> yoge, ayuñjīti yutto, yuttā, yuttaṃ. <span class="bld">Vica</span> vivecane <span class="bld">vi</span>pubbo, viviccīti vivitto, vivittā, vivittaṃ. <span class="bld">Muca</span> mocane, amuccīti bandhanā mutto. Tathā <span class="bld">ti</span>ppaccayepi iminā dhātvantalopadvittāni, āsajjanaṃ āsatti, vimuccanaṃ, vimuccati etāyāti vā vimutti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kudha</span> <a name="M0.0377"></a> kope, akujjhīti atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo, tassa ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti <span class="bld">dha</span>ttaṃ, ‘‘hacatutthānamantānaṃ dodhe’’ti <span class="bld">dha</span>kārassa <span class="bld">da</span>kāro, kuddho. <span class="bld">Yudha</span> sampahāre, ayujjhīti yuddho, yuddhaṃ. <span class="bld">Sidha</span> saṃsiddhimhi, asijjhīti siddho. <span class="bld">Ā</span>pubbo <span class="bld">rabha</span> rābhasse, ārabhīti āraddho gantuṃ. <span class="bld">Naha</span> bandhane <span class="bld">saṃ</span>pubbo, sannayhīti sannaddho, ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti <span class="bld">nahā</span>dito <span class="bld">ta</span>kārassa <span class="bld">dha</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍha</span> vaḍḍhane, avaḍḍhīti atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo, <span class="bld">ta</span>ssa ḍhattaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvākārassuttaṃ, ḍalopo ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Hacatutthānamantāna’’nti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. <span class="bld">Ḍo ḍhakāre</span>.</p>
- <p class="bodytext">Hacatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti <span class="bld">ḍha</span>kāre pare. Vuḍḍho, vuḍḍhā, ‘‘bo vassā’’ti batte buḍḍho. <span class="bld">Ti</span>ppaccaye – bujjhanaṃ, bujjhati vā etāyāti buddhi. Evaṃ siddhi, vaḍḍhi. <span class="bld">Tabba</span>ppaccaye – boddhabbamiccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anto, no’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para616"></a><span class="paranum">616</span>. <span class="bld">Tarādīhi iṇṇo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tara</span>iccevamādīhi dhātūhi parassa <span class="bld">ta</span>ppaccayassa <span class="bld">iṇṇā</span>deso hoti, dhātvanto ca <span class="bld">no</span> hoti, saralopādi. <span class="bld">Tara</span> taraṇe, saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇo tāreyyaṃ. Evaṃ uttiṇṇo, tiṇṇaṃ vā. <span class="bld">Pūra</span> pūraṇe, saṃpūrīti saṃpuṇṇo, ‘‘saralopo’’tiādisutte <span class="bld">tu</span>ggahaṇato pubbalopābhāve <span class="bld">u</span>vaṇṇato parassa ‘‘vā paro asarūpā’’ti lopo, saṃyoge rassattaṃ. <span class="bld">Tura</span> vege, aturīti tuṇṇaṃ<a name="M0.0378"></a>, turitaṃ vā. <span class="bld">Jara</span> vayohānimhi, parijīrīti parijiṇṇo. <span class="bld">Kira</span> vikiraṇe, ākirīti ākiṇṇo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para617"></a><span class="paranum">617</span>. <span class="bld">Susa paca sakato kkhakkā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Susa paca saka</span>iccetehi dhātūhi parassa <span class="bld">ta</span>ppaccayassa <span class="bld">kkhakkā</span>desā honti, anto ca byañjano <span class="bld">no</span> hoti. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">mucā</span>dito <span class="bld">kkā</span>deso. <span class="bld">Susa</span> sosane, asussīti sukkho rukkho. Apaccīti pakkaṃ phalaṃ. <span class="bld">Saka</span> sāmatthe, asakkhīti sakko assa, omuccīti omukkā upāhanā. ‘‘Pacituṃ, pacitabba’’ntiādīsu pana na bhavati, ikārena byavahitattā. Evaṃ sabbattha byavadhāne na bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Sīhagatiyā <span class="bld">ti</span>ggahaṇamanuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para618"></a><span class="paranum">618</span>. <span class="bld">Pakkamādīhi nto ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkama</span>iccevamādīhi <span class="bld">ma</span>kārantehi dhātūhi parassa <span class="bld">ta</span>ppaccayassa <span class="bld">ntā</span>deso hoti, dhātvanto ca <span class="bld">no</span> hoti. <span class="bld">Ca</span>saddena <span class="bld">ti</span>ppaccayassa <span class="bld">nti</span> ca hoti. <span class="bld">Kamu</span> padavikkhepe, pakkamīti pakkanto. Evaṃ saṅkanto, nikkhanto, ‘‘do dhassa cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>ggahaṇena <span class="bld">ka</span>ssa <span class="bld">kha</span>ttaṃ. <span class="bld">Bhamu</span> anavaṭṭhāne, vibbhamīti vibbhanto, bhanto. <span class="bld">Khamu</span> sahane, akkhamīti khanto. <span class="bld">Samu</span> upasame, asamīti santo. <span class="bld">Damu</span> damane, adamīti danto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti</span>mhi – saṅkamanaṃ saṅkanti. Evaṃ okkanti, vibbhanti, khanti, santi danti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para619"></a><span class="paranum">619</span>. <span class="bld">Janādīnamā</span> <a name="M0.0379"></a> <span class="bld">timhi ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jana</span>iccevamādīnaṃ dhātūnamantassa byañjanassa <span class="bld">ā</span>ttaṃ hoti <span class="bld">ta</span>ppaccaye, <span class="bld">ti</span>mhi ca. Yogavibhāgena aññatthāpi. <span class="bld">Jana</span> janane, ajanīti jāto, vijāyīti puttaṃ vijātā, jananaṃ jāti. <span class="bld">Ta</span>ppaccaye satipi <span class="bld">ta</span>kāre puna <span class="bld">ti</span>ggahaṇakaraṇaṃ paccayantaratakāre <span class="bld">ā</span>ttanivattanatthaṃ, yathā – jantu. ‘‘Janitvā, janitu’’ntiādīsu pana <span class="bld">i</span>kārena byavahitattā na bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ā, timhi, cā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para620"></a><span class="paranum">620</span>. <span class="bld">Ṭhāpānamiī ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhā pā</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ antassa <span class="bld">ā</span>kārassa yathākkamaṃ <span class="bld">i</span>kāra<span class="bld">ī</span>kārādesā honti <span class="bld">ta</span>ppaccaye, <span class="bld">ti</span>mhi ca. <span class="bld">Ca</span>saddena aññatrāpi kvaci. <span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattimhi, aṭṭhāsīti ṭhito, upaṭṭhito garuṃ, ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, ṭhānaṃ ṭhiti. <span class="bld">Pā</span> pāne, apāyīti pītā, yāguṃ pītavā, pānaṃ pīti, pītvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para621"></a><span class="paranum">621</span>. <span class="bld">Hantehi ho hassa lo vā adahanahānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ha</span>kārantehi dhātūhi parassa <span class="bld">ta</span>ppaccayassa, <span class="bld">ti</span>ssa ca <span class="bld">ha</span>kārādeso hoti, <span class="bld">ha</span>ssa ca dhātvantassa <span class="bld">la</span>kāro hoti vā <span class="bld">dahanahe</span> vajjetvā, <span class="bld">ḍha</span>ttāpavādoyaṃ. <span class="bld">Ruha</span> janane, aruhīti āruḷho rukkhaṃ. <span class="bld">Laḷā</span>namaviseso, ārulho vā, ruhanaṃ ruḷhī. <span class="bld">Gāhu</span> viloḷane, agāhīti gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ. <span class="bld">Baha</span> vuddhimhi, abahīti bāḷho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho. <span class="bld">Muha</span> vecitte, amuyhīti mūḷho. <span class="bld">Guha</span> saṃvaraṇe, aguhīti gūḷhaṃ. <span class="bld">Vaha</span> pāpuṇane<a name="M0.0380"></a>, upavahīti upavuḷho, ‘‘vaca vasa vahādīnamukāro vassā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">u</span>ttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adahanahāna</span>nti kimatthaṃ? Daḍḍho, sannaddho. <span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Duddho, siniddho. ‘‘Gahitaṃ, mahita’’ntiādīsu pana <span class="bld">i</span>kārāgamena byavahitattā na bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Dhātuppaccayantatopi ‘‘atīte ta tavantutāvī’’ti <span class="bld">ta</span>ppaccayo, abubhukkhīti bubhukkhito. Evaṃ jighacchito, pipāsito iccādi.</p>
- <p class="centered">Evaṃ kattari niṭṭhanayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Atīte’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para622"></a><span class="paranum">622</span>. <span class="bld">Bhāvakammesu ta</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atīte kāle gamyamāne sabbadhātūhi <span class="bld">ta</span>ppaccayo hoti <span class="bld">bhāvakamma</span>iccetesvatthesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāve</span> tāva –</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ge</span> sadde, gāyanaṃ, agāyitthāti vā atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. <span class="bld">Sabbattha ge gī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ge</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">gī</span>ādeso hoti sabbattha, <span class="bld">ta</span>ppaccaya<span class="bld">ti</span>paccayesvevāyaṃ. Tassa gītaṃ, gāyanaṃ, gāyitabbāti vā gīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāve – ta</span>ppaccayantā napuṃsakā. <span class="bld">Kammani</span> – tiliṅgā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nata</span> gattavināme, naccanaṃ, anaccitthāti vā atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para624"></a><span class="paranum">624</span>. <span class="bld">Paccayā daniṭṭhā nipātanā sijjhanti</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ye idha sappaccayā saddā paccayehi na niṭṭhaṃ gatā, te nipātanato sijjhantīti dhātvantena saha <span class="bld">tappa</span>ccayassa <span class="bld">cca ṭṭā</span>desā. Naccaṃ, naṭṭaṃ. <span class="bld">Hasa</span> hasane, hasanaṃ hasitaṃ, <span class="bld">i</span>kārāgamo. Gamanaṃ gataṃ. Evaṃ ṭhitaṃ, sayitaṃ, <span class="bld">vā</span>dhikārassa vavatthitavibhāsattā vuddhi. <span class="bld">Ruda</span> assuvimocane, arujjhitthāti roditaṃ, ruṇṇaṃ vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammani</span> –</p>
- <p class="bodytext">Abhibhūyitthāti abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ. <span class="bld">Bhāsa</span> byattiyaṃ vācāyaṃ, abhāsittha tenāti bhāsito dhammo, bhāsitā gāthā, bhāsitaṃ suttaṃ. <span class="bld">Disī</span> uccāraṇe, curādittā <span class="bld">ṇe</span>. Adesīyitthāti desito dhammo bhagavatā, <span class="bld">i</span>kārāgame kāritasaralopo. <span class="bld">Ji</span> jaye, ajīyitthāti jito māro. <span class="bld">Nī</span> pāpuṇane, anīyiṃsūti nītā gāmamajā, suto tayā dhammo, ñāto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsa</span> anusiṭṭhimhi, anusāsīyitthāti atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para625"></a><span class="paranum">625</span>. <span class="bld">Sāsadisato tassa riṭṭho ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsadisa</span>iccetehi dhātūhi parassa <span class="bld">ta</span>ppaccayassa <span class="bld">riṭṭhā</span>deso hoti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ti</span>ssa <span class="bld">riṭṭhi</span> ca, <span class="bld">disa</span>to kicca<span class="bld">ta</span>kāra<span class="bld">tuṃtvā</span>dīnañca <span class="bld">raṭṭha raṭṭhuṃ raṭṭhā</span>desā ca honti, <span class="bld">rā</span>dilopo, anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ. <span class="bld">Disa</span> pekkhaṇe, adissitthāti diṭṭhaṃ me rūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti</span>mhi – anusāsanaṃ anusiṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccā</span>dīsu <a name="M0.0382"></a> – dassanīyaṃ daṭṭhabbaṃ, daṭṭheyyaṃ, passitunti daṭṭhuṃ gacchati, passitvāti nekkhamaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā, <span class="bld">i</span>kārāgamena antarikassa na bhavati, yathā – anusāsitaṃ, anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tusa</span> pītimhi, atussīti atthe kattari <span class="bld">ta</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para626"></a><span class="paranum">626</span>. <span class="bld">Sādi, santapucchabhanjahansādīhi ṭṭho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ādinā saha vattatīti <span class="bld">sādi. Sa</span>kārantehi, <span class="bld">puccha bhanjahansa</span>iccevamādīhi ca dhātūhi parassa anantarikassa <span class="bld">ta</span>kārassa sahādibyañjanena dhātvantena<span class="bld">ṭṭhā</span>deso hoti. <span class="bld">Hansa</span>ssa satipi santatte <span class="bld">pu</span>naggabhaṇaṃ kvaci <span class="bld">ṭṭhā</span>desassa aniccatādīpanatthaṃ, tena ‘‘viddhasto utrasto’’tiādīsu na hoti. Tuṭṭho, santusito. <span class="bld">Bhasa</span> bhassane, abhassīti bhaṭṭho, bhassito. <span class="bld">Nasa</span> adassane, nassīti naṭṭho. <span class="bld">Daṃsa</span> daṃsane, adaṃsīyitthāti daṭṭho sappena, ḍaṃsito vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">da</span>ssa ḍattaṃ. <span class="bld">Phusa</span> phassane, aphusīyitthāti phuṭṭho rogena, phussito vā. <span class="bld">Isu</span> icchāyaṃ, esīyitthāti iṭṭho, icchito, esito. <span class="bld">Masa</span> āmasane, āmasīyitthāti āmaṭho. <span class="bld">Vasa</span>secane, avassīti vuṭṭho devo, pavisīyitthāti paviṭṭho, uddisīyitthāti uddiṭṭho. <span class="bld">Puccha</span> pucchane, apucchīyitthāti puṭṭho pañhaṃ, pucchito. <span class="bld">Bhanja</span> avamaddane, abhañjīyitthāti bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ. <span class="bld">Hansa</span> pītimhi, ahaṃsīti haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>saddena <a name="M0.0383"></a> <span class="bld">yaja</span> devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjitthāti atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">ṭṭhā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. <span class="bld">Yajassa sarassi ṭṭhe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaja</span>iccetassa dhātussa sarassa <span class="bld">i</span>kārādeso hoti <span class="bld">ṭṭhe</span> pare. Yiṭṭho mayā jino. <span class="bld">Saja</span> vissagge <span class="bld">saṃ</span>pubbo, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho tena, vissaṭṭho. <span class="bld">Maja</span> suddhimhi, amajjīti maṭṭho iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Kicca<span class="bld">ta</span>kārādīsu tussitabbaṃ toṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ, pucchituṃ puṭṭhuṃ, yajituṃ yiṭṭhuṃ, abhiharituṃ abhihaṭṭhuṃ, tosanaṃ tuṭṭhi, esanaṃ eṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, vissajjanaṃ vissaṭṭhi iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassa, sādī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. <span class="bld">Bhanjato ggo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bha</span>njato dhātumhā <span class="bld">ta</span>ppaccayassa sahādibyañjanena <span class="bld">ggo</span> ādeso hoti. Bhaggo rāgo anena. <span class="bld">Vasa</span>nivāse, parivasīyitthāti parivuṭṭho parivāso, vusitaṃ brahmacariyaṃ, <span class="bld">uṭṭha u</span>ādesā. <span class="bld">Vasa</span> acchādane, nivasīyitthāti nivatthaṃ vatthaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">sta</span>kārasaṃyogassa <span class="bld">ttha</span>ttaṃ, evaṃ nivatthabbaṃ. <span class="bld">Saṃsa</span> pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho pasaṃsito, pasaṃsanaṃ pasatthi. <span class="bld">Badha</span> bandhane, abajjhitthāti baddho raññā, alabhīyitthāti laddhaṃ me dhanaṃ, <span class="bld">dha</span>tta<span class="bld">da</span>ttāni. <span class="bld">Rabha</span> rābhasse, ārabhīyitthāti āraddhaṃ vīriyaṃ. <span class="bld">Daha</span> bhasmīkaraṇe<a name="M0.0384"></a>, adayhittāti daḍḍhaṃ vanaṃ, abhujjitthāti bhutto odano, bhujādittā dhātvantalopo, dvittañca. <span class="bld">Caja</span> hānimhi, pariccajīyitthāti pariccattaṃ dhanaṃ, amuccitthāti mutto saro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, avacīyitthāti atthe <span class="bld">ta</span>ppaccayo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anto, no, dvi, cā’’ti ca adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para629"></a><span class="paranum">629</span>. <span class="bld">Vaca vā vu</span>.</p>
- <p class="bodytext">Catuppadamidaṃ. <span class="bld">Vaca</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">va</span>kārassa <span class="bld">u</span>kārādeso hoti vā, dhātvanto ca <span class="bld">ca</span>kāro no hoti, <span class="bld">ta</span>ppaccayassa ca dvibhāvo hoti. <span class="bld">Vā</span>ggahaṇamavadhāraṇatthaṃ, dhātvādimhi <span class="bld">va</span>kārāgamo. Vuttamidaṃ bhagavatā, uttaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para630"></a><span class="paranum">630</span>. <span class="bld">Gupādīnañca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gupa</span>iccevamādīnaṃ dhātūnamanto ca byañjano no hoti, parassa <span class="bld">ta</span>kārassa ca dvibhāvo hoti. <span class="bld">Gupa</span> gopane, sugopīyitthāti sugutto, sugopito, <span class="bld">i</span>kārena byavahitattā na dhātvantalopo, ‘‘aññesu cā’’ti sutte <span class="bld">vā</span>dhikārassa vavatthitavibhāsattā niṭṭha<span class="bld">ta</span>kārepi kvaci vuddhi. Gopanaṃ gutti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lipa</span> limpane, alimpīyitthāti litto sugandhena. <span class="bld">Tapa</span> santāpe, santapīyitthāti santatto tejena. <span class="bld">Dīpa</span> dittimhi, ādīpīyitthātiāditto agginā, rassattaṃ, dīpanaṃ ditti. <span class="bld">Apa</span> pāpuṇane, pāpīyitthāti patto gāmo, pāpuṇīti patto sukhaṃ, pāpuṇanaṃ patti, pattabbaṃ. <span class="bld">Mada</span> ummāde, pamajjīti pamatto. <span class="bld">Supa</span> sayane, asupīti sutto iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cara</span> <a name="M0.0385"></a> caraṇe, acarīyitthāti ciṇṇo dhammo, <span class="bld">iṇṇā</span>deso, carito vā. Evaṃ puṇṇo, pūrito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nuda</span> khepe, panujjitthāti paṇunno, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, panudito. <span class="bld">Dā</span> dāne, ādīyitthātiādinno, atto vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">dā</span>saddassa <span class="bld">ta</span>kāro, rassattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. <span class="bld">Bhidādito innaannaīṇā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhida</span>iccevamādīhi dhātūhi parassa <span class="bld">ta</span>ppaccayassa <span class="bld">inna annaīṇa</span>iccete ādesā honti vā, anto ca no hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, saralopādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhidi</span> vidāraṇe, abhijjitthāti bhinno ghaṭo bhavatā, bhijjīti vā bhinno devadatto. <span class="bld">Chidi</span> dvidhākaraṇe, achijjitthāti chinno rukkho, acchinnaṃ cīvaraṃ, ucchijjīti ucchinno. Adīyitthābhi dinno suṅko. <span class="bld">Sada</span> visaraṇagatyāvasānesu, nisīdīti nisinno. <span class="bld">Khida</span> uttāsane, <span class="bld">khida</span> dīnabhāve vā, akhijjīti khinno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Annā</span>dese <span class="bld">chada</span> apavāraṇe, acchādīyitthāti channo, paṭicchannaṃ gehaṃ, pasīdīti pasanno. <span class="bld">Pada</span> gatimhi, uppajjīti uppanno, jhānaṃ samāpanno. <span class="bld">Rudi</span> assuvimocane, ruṇṇo, paralopo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khī</span> khaye <span class="bld">īṇā</span>deso, akhīyīti khīṇo doso, khīṇā jāti, khīṇaṃ dhanaṃ. <span class="bld">Hā</span> cāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">hā</span>dito <span class="bld">īṇā</span>dese <span class="bld">ṇa</span>kārassa <span class="bld">na</span>ttaṃ, pahīyitthāti pahīno kileso, parihāyīti parihīno. <span class="bld">Āsa</span> upavesane<a name="M0.0386"></a>, acchīti āsīno. <span class="bld">Lī</span> silesane, līyīti līno, nilīno. <span class="bld">Ji</span> jaye, jiyīti jīno vittamanusocati, jito vā. <span class="bld">Dī</span> khaye, dīno. <span class="bld">Pī</span> tappane, pīno. <span class="bld">Lū</span> chedane, lūyitthāti lūno iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vamu</span> uggiraṇe, vamīyitthāti vantaṃ, vamitaṃ, ‘‘pakkamādīhi nto’’ti <span class="bld">ntā</span>deso. Agacchīyitthāti gato gāmo tayā, gāmaṃ gato vā, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Akhaññitthāti khato kūpo, upahaññitthāti upahataṃ cittaṃ, aramīti rato, abhirato. <span class="bld">Mana</span> ñāṇe, amaññitthāti mato, sammato. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, atanitthāti tataṃ, vitataṃ. <span class="bld">Yamu</span> uparame, niyacchīti niyato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘No, tamhi, timhī’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para632"></a><span class="paranum">632</span>. <span class="bld">Rakāro ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ra</span>kāro ca dhātūnamantabhūto no hoti <span class="bld">ta</span>ppaccaye, <span class="bld">ti</span>ppaccaye ca pare. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā, katā me rakkhā, kataṃ me puññaṃ. ‘‘Do dhassa cā’’ti etta <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">ṭo</span> tassa, yathā – sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ, pure akarīyitthāti purakkhato, ‘‘purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu cā’’ti <span class="bld">kha</span>kāro, paccayehi saṅgamma karīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, upakarīyitthāti upakkhato, upakkhaṭo, parikarīyitthāti parikkhato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ti</span>ppaccaye pakaraṇa pakati. <span class="bld">Sara</span> gaticintāyaṃ, asarīti sato, visarīti visaṭo, saraṇaṃ, sarati etāyāti vā sati, nīharīyitthāti nīhaṭo. <span class="bld">Dhara</span> dhāraṇe, uddharīyitthāti <a name="M0.0387"></a> uddhaṭo, abharīyitthāti bhato, bharaṇaṃ, bharati etāyāti vā bhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span>kārāgamayuttesu ‘‘gamito’’tiādīsu dhātvantalope sampatte –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lopo’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. <span class="bld">Namakarānamantānaṃ niyuttatamhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span>kāra <span class="bld">ma</span>kāra <span class="bld">ka</span>kāra <span class="bld">ra</span>kārānaṃ dhātvantānaṃ lopo na hoti <span class="bld">i</span>kārāgamayutte <span class="bld">ta</span>kāre pareti lopābhāvo. Agacchī, gamīyitthāti vā gamito, ramitthāti ramito. Evaṃ vamito, namito. <span class="bld">Saki</span> saṅkāyaṃ, saṅkito, sarito, bharito. Tathā khanitabbaṃ, hanitabbaṃ, gamitabbaṃ, ramitabbaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">Nidhīyitthāti nihito, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">dhi</span>ssa <span class="bld">hi ta</span>ppaccaye. Evaṃ vihito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kārite</span> abhāvīyitthāti atthe ‘‘bhāvakammesu ta’’iti <span class="bld">ta</span>ppaccayo, ‘‘yathāgamamikāro’’ti <span class="bld">i</span>kārāgamo, saralopādi, bhāvito maggo tena, bhāvayito, apācīyitthāti pācito odanaṃ yaññadatto devadattena, pācayito, pācāpito, pācāpayito, kammaṃ kārīyitthāti kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhāvakammesu ta’’iti ettha ‘‘ta’’iti yogavibhāgena <span class="bld">acalana gati bhojana</span>tthādīhi adhikaraṇepi <span class="bld">ta</span>ppaccayo, yathā – <span class="bld">āsa</span> upavesane, <span class="bld">adhikaraṇe</span> acchiṃsu ettha teti idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Bhāve</span> idha tehi āsitaṃ. <span class="bld">Kammani</span> ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo. <span class="bld">Kattari</span> <a name="M0.0388"></a> idha te āsitā. Tathā aṭṭhaṃsu etthāti idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi ṭhitaṃ, ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso, idha te ṭhitā. Nisīdiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ nisinnakālo, te idha nisinnā. Nipajjiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ, idha te nipannā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yā</span> gatipāpuṇane. Ayāsuṃ te etthāti ayaṃ tesaṃ yāto maggo, idha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto, maggo, idha te yātā. Tathā idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ gatakālo, idha tehi gataṃ, ayaṃ tehi gato gāmo, idha te gatā.</p>
- <p class="bodytext">Bhuñjiṃsu etasminti idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ bhuttakālo, idha tehi bhutto odano, idha te bhuttā. Piviṃsu te <span class="bld">e</span>tthāti idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ, idha tehi pītā yāgu, idha te pītā. Dissanti etthāti idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kattari kiti’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘kattarī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para634"></a><span class="paranum">634</span>. <span class="bld">Kammani dutiyāyaṃ kto</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammatthe dutiyāyaṃ vibhattiyaṃ vijjamānāyaṃ dhātūhi kattari <span class="bld">kta</span>ppaccayo hoti. Idameva vacanaṃ ñāpakaṃ abhihite kammādimhi dutiyādīnamabhāvassa. Dānaṃ adāsīti atthe <span class="bld">kta</span>ppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā paccaya<span class="bld">ka</span>kārassa lopo, <span class="bld">ta</span>ssa <span class="bld">innā</span>deso, dānaṃ dinno devadatto. <span class="bld">Rakkha</span> pālane, sīlaṃ arakkhīti sīlaṃ rakkhito, bhattaṃ abhuñjīti bhattaṃ bhutto, garuṃ upāsīti garumupāsito iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para635"></a><span class="paranum">635</span>. <span class="bld">Bhyādīhi matibudhipūjādīhi ca kto</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhī</span>iccevamādīhi dhātūhi, <span class="bld">mati budhi pūjā</span>dīhi ca <span class="bld">kta</span>ppaccayo hoti. So ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhī</span> bhaye, abhāyitthāti bhītaṃ bhavatā. <span class="bld">Supa</span> saye, asupīyitthāti suttaṃ bhavatā. Evaṃ sayitaṃ bhavatā. <span class="bld">Asa</span> bhojane, asitaṃ bhavatā, pacito odano bhavatā.</p>
- <p class="bodytext">Idha <span class="bld">matyā</span>dayo icchatthā, <span class="bld">budhi</span>ādayo ñāṇatthā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mana</span> ñāṇe <span class="bld">saṃ</span>pubbo, ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti <span class="bld">ta</span>ppaccaye sampatte iminā kammani <span class="bld">kta</span>ppaccayo, ‘‘gama khanā’’tiādinā dhātvantalopo, raññā sammato. <span class="bld">Kappa</span> takkane, saṅkappito. <span class="bld">Dhara</span> dhāraṇe, curādittā ṇe, vuddhi, ikārāgamo, saralopādi, avadhārito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Budha</span> avagamane, avabujjhitthāti buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. <span class="bld">I</span> ajjhayane, adhīyitthāti adhīto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span> gatimhi, abhisamito. <span class="bld">Vida</span> ñāṇe, avedīyitthāti vidito. <span class="bld">Ñā</span> avabodhane, aññāyitthāti ñāto. <span class="bld">Vidha</span> vedhane, paṭivijjhitthāti paṭividdho dhammo. <span class="bld">Takka</span> vitakke, takkito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūjanatthesu</span> –</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūja</span> pūjāyaṃ, apūjīyitthāti pūjito bhagavā. <span class="bld">Cāya</span> santānapūjanesu <span class="bld">apa</span>pubbo, apacāyito. <span class="bld">Māna</span> pūjāyaṃ, mānito. <span class="bld">Ci</span> caye, apacito. <span class="bld">Vanda</span> abhivandane, vandito. <span class="bld">Kara</span> karaṇe, sakkato. <span class="bld">Sakkāra</span> pūjāyaṃ, sakkārito iccādi.</p>
- <p class="gatha1">Huto <a name="M0.0390"></a> hutāvī hutavā, vuṭṭho vusita jiṇṇako;</p>
- <p class="gathalast">Pakkaṃ pakkantako jāto, ṭhito ruḷho bubhukkhito.</p>
- <p class="gatha1">Gītaṃ naccaṃ jito diṭṭho, tuṭṭho yiṭṭho ca bhaggavā;</p>
- <p class="gathalast">Vuttañca gutto acchinno, pahīno gamito gato.</p>
- <p class="gatha1">Katobhisaṅkhato bhuttaṃ, ṭhānaṃ garumupāsito;</p>
- <p class="gathalast">Bhītañca sammato buddho, pūjitotītakālikā.</p>
- <p class="centered">Atītappaccayantanayo.</p>
- <p class="subhead">Tavetunādippaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext">‘‘Puññāni kātumicchi, icchati, icchissati vā’’ti viggahe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. <span class="bld">Icchatthesu samāna kattu kesu ta ve tuṃ vā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Icchā attho yesaṃ te <span class="bld">icchatthā,</span> tesu icchatthesu dhātūsu samānakattukesu santesu sabbadhātūhi <span class="bld">tavetuṃ</span>iccete paccayā honti vā, ‘‘tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena tadatthakriyāyañca, te ca kitakattā kattari honti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Karotissa, vā’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. <span class="bld">Tavetunādīsu kā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tavetuna</span>iccevamādīsu paccayesu paresu karotissa dhātussa <span class="bld">kā</span>deso hoti vā, <span class="bld">ādi</span>saddena <span class="bld">tuṃtvāna tvā tabbe</span>su ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha ‘‘atave tunādīsū’’ti nāmabyapadesassa nisedhanato tadantānaṃ nipātattaṃ siddhaṃ bhavati, tato nipātattā <span class="bld">tavetuna</span>mantato ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo. So puññāni kātave icchati, kātumicchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kā</span>desābhāve <a name="M0.0391"></a> ‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti <span class="bld">ra</span>kārassa <span class="bld">ta</span>ttaṃ. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitumākaṅkhati. Tathā saddhammaṃ sotave, sotuṃ, suṇituṃ vā pattheti. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ, gantuṃ, gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussaritumicchati, ettha <span class="bld">i</span>kārayutta<span class="bld">ta</span>mhi ‘‘namakarāna’’miccādinā paṭisiddhattā na dhātvantalopo.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">tu</span>dabyathane, tudituṃ, pavisituṃ, uddisibhuṃ, hotuṃ, sayibhuṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ. Roddhuṃ, rundhituṃ, <span class="bld">tuṃtunā</span>dīsupi yogavibhāgena kattari vikaraṇappaccayā, saralopādi ca. Bhottuṃ, bhuñjituṃ, chettuṃ, chindituṃ. Sibbituṃ, boddhuṃ, bujjhituṃ. Jāyituṃ, janituṃ. Pattuṃ, pāpuṇituṃ. Jetuṃ, jinituṃ, ketuṃ, kiṇituṃ, vinicchetuṃ, vinicchinituṃ, ñātuṃ, jānituṃ, gahetuṃ, gaṇhituṃ. Coretuṃ, corayituṃ, pāletuṃ, pālayituṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kārite</span> bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena kriyatthakriyāyañca gammamānāyaṃ <span class="bld">tuṃ</span>paccayo. Yathā – subuddhuṃ vakkhāmi, bhottuṃ vajati, bhojanāya vajatīti attho. Evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantumārabhati, gantuṃ payojayati, dassetumāha iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tu’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>. <span class="bld">Arahasakkādīsu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Arahasakkabhabbānucchavikānurūpa</span>iccevamādīsvatthesu payujjamānesu sabbadhātūhi <span class="bld">tuṃ</span>paccayo hoti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">kālasamayavelā</span>dīsupi. <span class="bld">Ninda</span> garahāyaṃ, ko taṃ ninditumarahati<a name="M0.0392"></a>, rājā arahasi bhavituṃ, araho bhavaṃ vattuṃ. Sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, kātuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ. Idaṃ kātuṃ anurūpaṃ. Dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati, evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathā kālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tu’’miti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para639"></a><span class="paranum">639</span>. <span class="bld">Pattavacane alamatthesu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Alamatthesu pattavacane sati sabbadhātūhi <span class="bld">tuṃ</span>paccayo hoti, alaṃsaddassa atthā <span class="bld">alamatthā</span> bhūsanapariyattinivāraṇā, tesu alamatthesu. Pattassa vacanaṃ <span class="bld">pattavacanaṃ,</span> alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ, sampattameva pariyattamevāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Katvā kammaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā atthe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>. <span class="bld">Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbakālo</span>ti pubbakriyā, eko kattā yesaṃ te <span class="bld">ekakattukā,</span> tesaṃ ekakattukānaṃ samānakattukānaṃ dhātūnamantare pubbakāle vattamānadhātumhā <span class="bld">tuna tvāna tvā</span>iccete paccayā honti vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>saddassa vavatthitavibhāsattā <span class="bld">tuna</span>ppaccayo katthaciyeva bhavati. Te ca <span class="bld">kita</span>saññattā, ‘‘ekakattukāna’’nti vuttattā ca kattariyeva bhavanti. <span class="bld">Tune</span> ‘‘tavetunādīsu kā’’ti <span class="bld">kā</span>deso, nipātattā silopo. So kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilamissanti sattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tvānatvā</span>su <a name="M0.0393"></a> ‘‘rakāro cā’’ti dhātvantalopo, kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati, abhisaṅkharitvā, karitvā. Tathā sibbitvā, jāyitvā, janitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā, pāpuṇitvā. Kiṇitvā, jetvā, jinitvā, jitvā. Coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā. Tathā mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbakāle</span>ti kimatthaṃ? Paṭhati, pacati. <span class="bld">Ekakattukāna</span>nti kiṃ? Bhutte devadatte yaññadatto vajati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu pana sabbattha ‘‘bhavatī’’ti sambandhato <span class="bld">e</span>kakattukatā, pubbakālatā ca gamyate.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para641"></a><span class="paranum">641</span>. <span class="bld">Sabbehi tunādīnaṃ yo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sabbehi sopasaggānupasaggehi dhātūhi paresaṃ <span class="bld">tunā</span>dīnaṃ paccayānaṃ <span class="bld">ya</span>saddādeso hoti vā. <span class="bld">Vanda</span> abhivandane <span class="bld">abhi</span>pubbo, <span class="bld">tvā</span>paccayassa <span class="bld">yo,</span> ikārāgamo ca, abhivandiya bhāsissaṃ, abhivanditvā, vandiya, vanditvā. Tathā abhibhuyya, dvittarassattāni, abhibhavitvā, abhibhotvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Si</span> sevāyaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">i</span>kārassa <span class="bld">ā</span>ttaṃ, nissāya, nissitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaja</span> sevāyaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa</span> <a name="M0.0394"></a> atisajjane, uddissa, uddisiya, uddisitvā. Pavissa, pavisiya, pavisitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nī</span> pāpuṇane, upanīya, upanetvā. Atiseyya, atisayitvā. Ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā. Ādāya, ādiyitvā, ‘‘divādito yo’’ti <span class="bld">ya</span>ppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvanta<span class="bld">ssi</span>kāro ca, datvā, datvāna. Pidhāya, pidahitvā. Bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā. Viceyya, vicinitvā. Viññāya, vijānitvā, ñatvā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yathāgamaṃ, tunādīsū’’ti ca vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. <span class="bld">Dadhantato yo kvaci</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Da</span>kāra<span class="bld">dha</span>kārantehi dhātūhi yathāgamaṃ <span class="bld">ya</span>kārāgamo hoti kvaci <span class="bld">tunā</span>dīsu paccayesu. <span class="bld">Ya</span>vato <span class="bld">da</span>kārassa <span class="bld">ja</span>kāro, samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato. <span class="bld">Budha</span> avagamane, ‘‘tathā kattari cā’’ti sakhātvantassa <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">ca</span>vaggo, bujjhiya, bujjhitvā. Virajjhiya, virajjhitvā. Rundhiya, rundhitvā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tunādīna’’nti adhikāro, ‘‘vā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para643"></a><span class="paranum">643</span>. <span class="bld">Canantehi raccaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ca</span>kāra<span class="bld">na</span>kārantehi dhātūhi paresaṃ <span class="bld">tunā</span>dīnaṃ paccayānaṃ <span class="bld">raccā</span>deso hoti vā, ‘‘racca’’nti yogavibhāgena aññasmāpi, vavatthitavibhāsatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo, <span class="bld">rā</span>dilopo. <span class="bld">Vica</span> vivecane <span class="bld">vi</span>pubbo, vivicca, viviccitvā, ‘‘yo kvacī’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ya</span>kārāgamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pava</span> pāke, pacca, pacciya, paccitvā. Vimucca, vimuccitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span> <a name="M0.0395"></a> hiṃsāgatīsu, āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Avamañña, avamaññitvā, mantvā, <span class="bld">nya</span>ssa<span class="bld">ña</span>kāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">I</span> gatimhi, yogavibhāgena <span class="bld">raccā</span>deso, paṭicca, avecca, upecca upetvā. <span class="bld">Kara</span> karaṇe, sakkacca, adhikicca, <span class="bld">i</span>kārāgamo, kariya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa</span> pekkhaṇe –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para644"></a><span class="paranum">644</span>. <span class="bld">Disā svānasvāntalopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Disa</span>iccetāya dhātuyā paresaṃ <span class="bld">tunā</span>dīnaṃ paccayānaṃ <span class="bld">svāna svā</span>iccādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>ti kiṃ? Nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anta</span>ggahaṇaṃ <span class="bld">antalopa</span>ggahaṇañcānuvattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>. <span class="bld">Ma ha da bhehi mma yha jja bbha ddhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ma ha da bha</span>iccevamantehi dhātūhi paresaṃ <span class="bld">tunā</span>dīnaṃ paccayānaṃ yathākkamaṃ <span class="bld">mma yha jja bbha ddhā</span>iccete ādesā honti vā, dhātvantalopo ca. <span class="bld">Ma</span>kārantehi tāva āgamma, āgantvā. <span class="bld">Kamu</span> padavikkhepe, okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ha</span>kārantehi paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā. <span class="bld">Muha</span> vecitte, sammuyha, sammuyhitvā, <span class="bld">ya</span>kārāgamo, āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Da</span>kārantehi <a name="M0.0396"></a> uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā. <span class="bld">Chidi</span> dvidhākaraṇe, acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bha</span>kārantehi <span class="bld">rabha</span> rābhasse, ārabbha kathesi, āraddhā, ārabhitvā. <span class="bld">Labha</span> lābhe, upalabbha, upaladdhā, saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti iccādi.</p>
- <p class="centered">Tavetunādippaccayantanayo.</p>
- <p class="subhead">Vattamānakālikamānantappaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>. <span class="bld">Vattamāne mānantā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Āraddho aparisamatto attho <span class="bld">vattamāno,</span> tasmiṃ vattamāne kāle gammamāne sabbadhātūhi <span class="bld">mānaanta</span>iccete paccayā honti. Te ca <span class="bld">kita</span>saññattā ‘‘kattari kita’’ti kattari bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antamāna</span>ppaccayānañcettha ‘‘parasamaññāpayoge’’ti parasamaññāvasena parassapadattanopadasaññattā <span class="bld">tyā</span>dīsu viya <span class="bld">antamāne</span>su ca vikaraṇappaccayā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Teneva <span class="bld">māna</span>ppaccayo ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti bhāvakammesupi hoti, tassa ca ‘‘attanopadāni parassapadatta’’nti kvaci <span class="bld">anta</span>ppaccayādeso ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamu, sappa</span> gatimhi, gacchatīti atthe <span class="bld">anta</span>ppaccayo, ‘‘bhūvādito a’’iti <span class="bld">a</span>ppaccayo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti dhātvantassa <span class="bld">cchā</span>deso, saralopādi, nāmabyapadese <span class="bld">syā</span>dyuppatti. Gacchanta si itīdha ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ’’ iti <span class="bld">nta</span>ssa <span class="bld">a</span>mādeso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>saddassa <a name="M0.0397"></a> vavatthibhavibhāsattā <span class="bld">e</span>kā<span class="bld">ro</span>kāraparassa na bhavati, saralopādi, so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti, sesaṃ guṇavantusamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiyaṃ</span> ‘‘nadādito vā ī’’ti <span class="bld">ī</span>paccayo, ‘‘sesesu ntuvā’’ti <span class="bld">ntu</span>byapadese ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘ntussa tamīkāre’’ti <span class="bld">ta</span>kāre saralopasilopā, sā kaññā gacchatī, gacchantī iccādi itthisamaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Napuṃsake</span> pure viya <span class="bld">nta</span>ssa <span class="bld">a</span>mādeso, taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni iccādi pulliṅgasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā gacchatīti atthe <span class="bld">māna</span>ppaccayo, <span class="bld">cchā</span>desādi ca, so gacchamāno gaṇhāti, te gacchamānā iccādi <span class="bld">purisa</span>saddasamaṃ. Sā gacchamānā, tā gacchamānāyo iccādi <span class="bld">kaññā</span>saddasamaṃ. Taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni iccādi <span class="bld">citta</span>saddasamaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gacchīyatīti atthe ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti kammani <span class="bld">māna</span>ppaccayo, ‘‘bhāvakammesu yo’’ti <span class="bld">ya</span>ppaccayo, ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti <span class="bld">i</span>kārāgamo, <span class="bld">cchā</span>deso, so tena gacchiyamāno, sā gacchiyamānā, taṃ gacchiyamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cchā</span>desābhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti <span class="bld">ya</span>kārassa <span class="bld">ma</span>kāro, dhammo adhigammamāno hitāya bhavati, adhigammamānā, adhigammamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">maha</span> pūjāyaṃ, mahatīti mahaṃ, mahanto, mahatī, mahantī, mahaṃ, mahantaṃ, mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ. <span class="bld">Kammani</span> ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpā maha mathādīnamī’’iti dhātvantassa <span class="bld">a</span>kārassa īkāro, mahīyamāno, mahīyamānā, mahīyamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0398"></a> caratīti caraṃ, caratī, carantī, carantaṃ, caramāno, cariyamāno, pacatīti pacaṃ, pacatī, pacantī, pacantaṃ, pacamāno, paccamāno, ‘‘tassa cavagga’’iccādinā <span class="bld">ca</span>vaggattaṃ, dvittañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhū</span> sattāyaṃ, bhavatīti atthe <span class="bld">anta</span>ppaccayo, <span class="bld">a</span>ppaccayavuddhiavādesādi, so bhavaṃ, bhavanto. <span class="bld">Itthiyaṃ</span> īpaccayo, ‘‘bhavato bhoto’’ti <span class="bld">bhotā</span>deso, bhotī, bhotī, bhotiyo. <span class="bld">Napuṃsake</span> bhavaṃ, bhavantaṃ, bhavantāni, abhibhavamāno. <span class="bld">Bhāve</span> bhūyamānaṃ. <span class="bld">Kammani</span> abhibhūyamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jara</span> vayohānimhi, ‘‘jara marāna’’ntiādinā <span class="bld">jīra jīyyā</span>desā, jīratīti jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ, jīramāno, jīrīyamāno, jīyaṃ, jīyantī, jīyantaṃ, jīyamāno, jīyyamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekassa <span class="bld">ya</span>kārassa lopo, maratīti mīyaṃ, mīyantī, mīyantaṃ, mīyamāno, mīyyamāno, maraṃ, marantī, marantaṃ, maramāno, marīyamāno. Labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno, labbhamāno. Vahaṃ, vahantī, vahantaṃ, vahamāno, vuyhamāno. ‘‘Isuyamūnamanto ccho vā’’ti <span class="bld">cchā</span>deso, icchatīti icchaṃ, icchantī, icchantaṃ, icchamāno, icchīyamāno, issamāno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Disassa passadissadakkhā vā’’ti <span class="bld">passa dissa dakkhā</span>desā, passatīti passaṃ, passantī, passantaṃ, passamāno, vipassīyamāno, dissamāno, dissanto, <span class="bld">māna</span>ssa <span class="bld">antā</span>deso, dissaṃ, dissantī, dissantaṃ, dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno dakkhiyamāno iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tuda</span> byathane, tudatīti tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Pavisatīti pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisīyamāno iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hū,</span> <a name="M0.0399"></a> <span class="bld">bhū</span> sattāyaṃ, <span class="bld">a</span>ppaccayalopo, pahotīti pahonto, pahontī, pahontaṃ, pahūyamānaṃ tena. Setīti sento, sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ, sayamāno, sayāno vā, <span class="bld">māna</span>ssa <span class="bld">ānā</span>deso, atisīyamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asa</span> sabbhāve, ‘‘sabbatthāsassādilopo cā’’ti <span class="bld">a</span>kārassa lopo, atthīti saṃ, santo, satī, santī, santaṃ, samāno, samānā, samānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ṭhā tiṭṭho’’ti <span class="bld">tiṭṭhā</span>deso, tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ, tiṭṭhamāno. <span class="bld">Tiṭṭhā</span>bhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ṭhā</span>to <span class="bld">ha</span>kārāgamo, rassattañca, upaṭṭhahaṃ, upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno. Ṭhīyamānaṃ tena, upaṭṭhīyamāno, upaṭṭhahīyamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pā</span> pāne, ‘‘pā pibo’’ti <span class="bld">pibā</span>deso, pibatīti pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ba</span>kārassa <span class="bld">va</span>ttaṃ, pivaṃ, pivantī, pivantaṃ, pivamāno, pīyamāno, pīyamānā, pīyamānaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hu</span> dānādanahabyappadānesu, <span class="bld">a</span>ppaccaye pure viya dvibhāvādi, juhotīti juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno. Evaṃ jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno. Dadātīti dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno, <span class="bld">dvittā</span>bhāve dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rudhi</span> āvaraṇe, ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti <span class="bld">a</span>ppaccayaniggahītāgamā, rundhatīti rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno. Bhuñjatīti bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Divu</span> <a name="M0.0400"></a> kīḷāyaṃ, ‘‘divādito yo’’ti <span class="bld">ya</span>ppaccayo, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, <span class="bld">ba</span>ttañca, dibbatīti dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno. Evaṃ bujjhatīti bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno, <span class="bld">ca</span>vaggādeso. <span class="bld">Janī</span> pātubhāve, ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena <span class="bld">ā</span>ttaṃ, jāyatīti jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span> savaṇe, ‘‘svādito’’tiādinā <span class="bld">ṇu ṇā uṇā</span> ca, suṇātīti suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno. Pāpuṇātīti pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiyādito nā’’ti <span class="bld">nā,</span> rassattaṃ, kiṇātīti kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno. Vinicchinātīti vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno, cinaṃ, cīyamāno. Jānātīti jānaṃ, jānamāno, <span class="bld">jā</span>deso, ñāyamāno. Gaṇhātīti gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span> karaṇe, karotīti atthe ‘‘vattamāne mānantā’’ti <span class="bld">anta</span>ppaccayo, ‘‘tanādito oyirā’’ti <span class="bld">o,</span> ‘‘tassa vā’’ti adhikicca ‘‘uttamokāro’’ti <span class="bld">u</span>ttaṃ, ‘‘karassākāro cā’’ti <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">ssu</span>kāro. ‘‘Yavakārā cā’’ti sare <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">va</span>ttaṃ, dvittaṃ, ‘‘bo vassā’’ti <span class="bld">ba</span>kāradvayañca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ra</span>lopo, so kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. <span class="bld">U</span>ttābhāve – kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. <span class="bld">Māne – u</span>ttadvayaṃ, kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ, kubbāno vā. <span class="bld">Kammani</span> kayiramāno, karīyamāno vā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cura</span> theyye, ‘‘curādito’’tiādinā <span class="bld">ṇe ṇayā,</span> coretīti corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno. Pāletīti pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kārite</span> <a name="M0.0401"></a> bhāvetīti bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno. Kāretīti kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno iccādi.</p>
- <p class="centered">Vattamānakālikamānantappaccayantanayo.</p>
- <p class="subhead">Anāgatakālikappaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāle’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. <span class="bld">Bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhavissati kāle gammamāne <span class="bld">gamā</span>dīhi dhātūhi <span class="bld">ṇī ghiṇa</span>iccete paccayā honti. <span class="bld">Ṇa</span>kārā vuddhatthā. Āyati gamanaṃ sīlamassāti atthe <span class="bld">ṇī,</span> vuddhi<span class="bld">ṇa</span>lopā. Gāmī, gāmino, āgāmī kālo. <span class="bld">Ghiṇa</span>paccaye – ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">gha</span>lopo, gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaja</span> sevāyaṃ, āyati bhajituṃ sīlamassāti bhājī, bhāji, ‘‘na kagattaṃ cajā’’ti yogavibhāgena nisedhanato ‘‘sacajānaṃ kagā ṇānubandhe’’ti <span class="bld">ga</span>ttaṃ na bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span> gatimhi, kārite vuddhi<span class="bld">āvā</span>desā ca, āyati passavituṃ sīlamassāti passāvī, passāvi. Āyati paṭṭhānaṃ sīlamassāti paṭṭhāyī, paṭṭhāyi, ‘‘ākārantānamāyo’’ti <span class="bld">āyā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhavissatī’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. <span class="bld">Kiriyāyaṃ</span> <a name="M0.0402"></a> <span class="bld">ṇvutavo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyāyaṃ</span> kiriyatthāyaṃ gammamānāyaṃ dhātūhi <span class="bld">ṇvutu</span>iccete paccayā honti bhavissati kāle. <span class="bld">Ṇvu</span>mhi – <span class="bld">ṇa</span>lopavuddhi<span class="bld">akā</span>desā, karissaṃ vajatīti kārako vajati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tu</span>mhi – ‘‘karassa ca tattaṃ tusmi’’nti <span class="bld">ta</span>kāro, sesaṃ kattusamaṃ, kattā vajati, kattuṃ vajatīti attho. Evaṃ pacissaṃ vajatīti pācako vajati, pacitā vajati. Bhuñjissaṃ vajatīti bhuñjako vajati, bhottā vajati iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para649"></a><span class="paranum">649</span>. <span class="bld">Kammani ṇo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammasmiṃ upapade dhātūhi <span class="bld">ṇa</span>ppaccayo hoti bhavissati kāle <span class="bld">ṇa</span>lopavuddhī. Nagaraṃ karissatīti nagarakāro vajati. <span class="bld">Lū</span> chedane, sāliṃ lavissatīti sālilāvo vajati. <span class="bld">Vapa</span> bījasantāne, dhaññaṃ vapissatīti dhaññavāpo vajati. Bhogaṃ dadissatīti bhogadāyo vajati, sindhuṃ pivissatīti sindhupāyo vajati iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kammanī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. <span class="bld">Sese ssaṃ ntu mānānā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammasmiṃ upapade <span class="bld">sese</span> aparisamattatthe dhātūhi <span class="bld">ssaṃntu māna āna</span>iccete paccayā honti bhavissati kāle gammamāne, te ca kitakattā kattari bhavanti. Kammaṃ karissatīti atthe <span class="bld">ssaṃ</span>paccayo, <span class="bld">i</span>kārāgamo, <span class="bld">si</span>lopo, kammaṃ karissaṃ vajati, sāpekkhattā na samāso. <span class="bld">Ntu</span>paccaye ‘‘tanādito oyirā’’ti <span class="bld">o,</span> ‘‘simhi vā’’ti ntva’ntassa <span class="bld">a</span>ttaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ karonto vajati iccādi <span class="bld">guṇavantu</span>samaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0403"></a> vā ‘‘bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa’’ti ettha ‘‘bhavissatī’’ti vacanato ‘‘ssantu’’iti ekova paccayo daṭṭhabbo, tato ‘‘simhi vā’’ti <span class="bld">a</span>ttaṃ, ‘‘ntasaddo a’’mitiyogavibhāgena <span class="bld">a</span>mādeso, silopo, karissaṃ karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā karissantena, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissati karissante, karissantesūtiādi <span class="bld">guṇavantu</span>sadisaṃ neyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māna</span>mhi – <span class="bld">o</span>kā<span class="bld">rā</span>kārānaṃ <span class="bld">u</span>ttaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ kurumāno, kammaṃ karāno vajati. Evaṃ bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto, bhuñjamāno, bhuñjāno vajati.</p>
- <p class="bodytext">Sabbattha kattari <span class="bld">ntumāne</span>su sakasakavikaraṇappaccayo kātabbo.</p>
- <p class="bodytext">Khādanaṃ khādissatīti khādanaṃ khādissaṃ vajati, khādanaṃ khādanto, khādanaṃ khādamāno, khādanaṃ khādāno vajati. Maggaṃ carissatīti maggaṃ carissaṃ, maggaṃ caranto, maggaṃ caramāno, maggaṃ carāno vajati. <span class="bld">Bhikkha</span> āyācane, bhikkhaṃ bhikkhissatīti bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati, bhikkhaṃ bhikkhanto, bhikkhaṃ bhikkhamāno, bhikkhaṃ bhikkhāno carati iccādi.</p>
- <p class="centered">Anāgatakālikappaccayantanayo.</p>
- <p class="subhead">Uṇādippaccayantanaya</p>
- <p class="bodytext">Atha <span class="bld">uṇā</span>dayo vuccante.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātuyā’’ti adhikāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para651"></a><span class="paranum">651</span>. <a name="M0.0404"></a> <span class="bld">Kāle vattamānātīte ṇvādayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atīte kāle, vattamāne ca gammamāne dhātūhi ṇuppaccayo hoti. <span class="bld">Ādi</span>saddena <span class="bld">yu kta mi</span>iccādayo ca honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kara</span> karaṇe, akāsi, karotīti vā atthe ṇuppaccayo, <span class="bld">ṇa</span>lopo, vuddhi, kāru sippī, kārū kāravo. <span class="bld">Vā</span> gatigandhanesu, avāyi, vāyatīti vā vāyu, <span class="bld">āyā</span>deso. <span class="bld">Sada</span> assādane, assādīyatīti sādu. <span class="bld">Rādha, sādha</span> saṃsiddhimhi, sādhīyati anena hitanti sādhu. <span class="bld">Bandha</span> bandhane, attani paraṃ bandhatīti bandhu. <span class="bld">Cakkha</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkhatīti cakkhu. <span class="bld">I</span> gatimhi, enti gacchanti pavattanti sattā etenāti āyu. <span class="bld">Dara</span> vidāraṇe, darīyatīti dāru kaṭṭhaṃ. <span class="bld">Sanu</span> dāne. Sanotīti sānu pabbatekadeso. Janīyatīti jānu jaṅghāsandhi. Carīyatīti cāru dassanīyo. <span class="bld">Raha</span> cāge, rahīyatīti rāhu asurindo. <span class="bld">Tara</span> taraṇe, tālu, <span class="bld">lo ra</span>ssa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Marā</span>dīnaṃ panettha <span class="bld">ṇu</span>mhi ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha <span class="bld">vā</span>saddena na vuddhi, maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cadi</span> hilādane, <span class="bld">yu</span>ppaccayo, ‘‘nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti <span class="bld">anā</span>deso, niggahītāgamo ca, candanaṃ. Bhavati etthāti bhuvanaṃ, ‘‘jhalānamiyuvāsare vā’’ti <span class="bld">uvā</span>deso. <span class="bld">Kira</span> vikkhepe, kiraṇo. Vicakkhaṇo, kampanaṃ karotīti karuṇā, <span class="bld">a</span>kāra<span class="bld">ssu</span>ttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kta</span>ppaccaye <a name="M0.0405"></a> – <span class="bld">ka</span>lopo, abhavi, bhavatīti vā bhūtaṃ yakkhādi, bhūtāni. Vāyatīti vāto, tāyatīti tāto. <span class="bld">Mi</span>mhi – bhavanti etthāti bhūmi, netīti nemi iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. <span class="bld">Khyādīhi mana ma ca to vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khī bhī su ru hu vā dhū hi lūpī ada</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">mana</span>paccayo hoti, <span class="bld">ma</span>ssa ca <span class="bld">to</span> hoti vā.</p>
- <p class="gatha1">Adadhātuparasseva, makārassa takāratā;</p>
- <p class="gathalast">Tadaññato na hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khī</span> khaye, khīyanti <span class="bld">e</span>ttha upaddavupasaggādayoti atthe <span class="bld">mana</span>paccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">na</span>lopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, khemo. Tathā <span class="bld">bhī</span> bhaye, bhāyanti etasmāti bhīmo, <span class="bld">vā</span>dhikārato na vuddhi. <span class="bld">Su</span> abhisave, savatīti somo. <span class="bld">Ru</span> gatimhi, romo. <span class="bld">Hu</span> dānādanahabyappadānesu, hūyatīti homo. <span class="bld">Vā</span> gatigandhanesu, vāmo. <span class="bld">Dhū</span> kampane, dhunātīti dhūmo. <span class="bld">Hi</span> gatimhi, hinotīti hemo. <span class="bld">Lū</span> chedane, lūyatīti lomo. <span class="bld">Pī</span> tappane, pīṇanaṃ pemo. <span class="bld">Ada</span> bhakkhaṇe, adatīti atthe <span class="bld">mana, ma</span>ssa ca vā <span class="bld">ta</span>kāro, ‘‘to dassā’’ti <span class="bld">ta</span>kāro, attā, ātumā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ada</span>ssa dīgho, <span class="bld">u</span>kārāgamo ca. <span class="bld">Yā</span> pāpaṇe, yāmo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vā’’ti vattamāne –</p>
- <p class="bodytext"><a name="para653"></a><span class="paranum">653</span>. <span class="bld">Samādihi thamā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samadamadara raha lapa vasa yu du hi si dā sā ṭhā bhasa bahausu</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">tha ma</span>iccete paccayā honti vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sama</span> <a name="M0.0406"></a> upasame, <span class="bld">kvaci</span>ggahaṇādhikārā na dhātvantalopo, kilese sametīti samatho samādhi. Evaṃ damanaṃ damatho. <span class="bld">Dara</span> dāhe, daraṇaṃ daratho paridāho. <span class="bld">Raha</span> upādāne, rahīyatīti ratho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">ha</span>lopo. <span class="bld">Sapa</span> akkose, sapanaṃ sapatho. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, āvasanti etasminti āvasatho. <span class="bld">Yu</span> missane, yūtho, dīgho. <span class="bld">Du</span> gativuddhimhi, davati vaḍḍhatīti dumo. Hinotīti himo ussāvo. <span class="bld">Si</span> bandhane, sīyatīti sīmā, dīgho. <span class="bld">Dā</span> avakhaṇḍane, dāmo. <span class="bld">Sā</span> sāmatthe, sāmo. <span class="bld">Ṭhā</span> gatinivattimhi, thāmo, <span class="bld">ṭha</span>ssa <span class="bld">tha</span>ttaṃ. <span class="bld">Bhasa</span> bhasmīkaraṇe, bhasmā, <span class="bld">brahmā</span>dittā ‘‘syā cā’’ti <span class="bld">ā</span>ttaṃ. <span class="bld">Baha</span> vuddhimhi, brahmā, nipātanato <span class="bld">bro ba</span>ssa. <span class="bld">Usu</span> dāhe, usmā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para654"></a><span class="paranum">654</span>. <span class="bld">Masussa sussa ccha ra ccherā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Masu</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">su</span>ssa <span class="bld">ccharacchera</span>iccete ādesā honti. <span class="bld">Masu</span> macchere, <span class="bld">kvi</span>ppaccayo, <span class="bld">ccharaccherā</span>desā, maccharo, macchero.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cchara ccherā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para655"></a><span class="paranum">655</span>. <span class="bld">Āpubbacarassa ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ā</span>pubbassa <span class="bld">cara</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">ccharaccherā</span>desā honti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">cchariyā</span>deso ca. Bhuso caraṇanti atthe <span class="bld">kvi</span>ppaccayo, <span class="bld">cchariyā</span>diādeso, rassattañca. Acchariyaṃ<a name="M0.0407"></a>, accharaṃ, accheraṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttantipi acchariyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para656"></a><span class="paranum">656</span>. <span class="bld">Ala kala salehi layā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ala kala sala</span> iccetehi dhātūhi <span class="bld">la ya</span>iccete paccayā honti. <span class="bld">Ala</span> parisamattimhi, allaṃ, alyaṃ. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, kallaṃ, kalyaṃ. <span class="bld">Sala, hula, pada</span> gatimhi, sallaṃ, salyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kala salehī’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para657"></a><span class="paranum">657</span>. <span class="bld">Yāṇa lāṇā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tehi <span class="bld">kala sala</span>iccetehi dhātūhi <span class="bld">yāṇa lāṇa</span>ppaccayā honti. Kalyāṇaṃ, paṭisalyāṇaṃ, kallāṇo, paṭisallāṇo. Yadā pana <span class="bld">lī</span> silesaneti dhātu, tadā ‘‘paṭisallayanaṃ, paṭisallāṇa’’nti <span class="bld">yu</span>ppaccayena siddhaṃ, upasaggantassa niggahītassa <span class="bld">la</span>ttaṃ, <span class="bld">rahā</span>diparattā <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">ṇa</span>ttaṃ, <span class="bld">e</span>kārassa ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">a</span>ttañca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para658"></a><span class="paranum">658</span>. <span class="bld">Mathissa thassa lo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Matha</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">tha</span>ssa <span class="bld">lā</span>deso hoti, <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">la</span>ppaccayo, <span class="bld">matha</span> viloḷane, mallo, so eva mallako, yathā hīnako.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiccā’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para659"></a><span class="paranum">659</span>. <span class="bld">Avassakādhamiṇesu ṇī ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avassaka adhamiṇa</span>iccetesvatthesu, <span class="bld">ṇī</span>paccayo hoti, kiccā cāti <span class="bld">ṇī</span>paccayo, <span class="bld">ṇa</span>lopa vuddhi<span class="bld">si</span>lopā, avassaṃ <a name="M0.0408"></a> me kammaṃ kātuṃ yuttosīti kārīsi me kammaṃ avassaṃ, kārino me kammaṃ avassaṃ, hārīsi me bhāraṃ avassaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhamiṇe</span> – sataṃ me iṇaṃ dātuṃ yuttosīti dāyīsi me sataṃ iṇaṃ, dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ iccādi, <span class="bld">kicca</span>ppaccayā pana heṭṭhāyeva dassitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para660"></a><span class="paranum">660</span>. <span class="bld">Vajādīhi pabbajjādayo nipaccante</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ākatigaṇoyaṃ. <span class="bld">Vaja</span>iccevamādīhi dhātūhi paccayādesalopāgamanisedhaliṅgādividhinā yathābhidhānaṃ <span class="bld">pabbajjā</span>dayo saddā nipaccante.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaja</span> gatimhi <span class="bld">pa</span>pubbo, paṭhamameva vajitabbanti atthe ‘‘bhāvakammesū’’ti adhikicca ‘‘ṇyocā’’ti <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo, <span class="bld">ṇa</span>lopādi. ‘‘Pavvajya’’nti rūpe sampatte iminā <span class="bld">jjha</span>ssa <span class="bld">jjā</span>deso, <span class="bld">va</span>kāradvayassa <span class="bld">ba</span>kāradvayaṃ, vuddhinisedho, itthiliṅgattañca nipaccante, pabbajjā.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">iñja</span> kampane, iñjanaṃ ijjā. <span class="bld">Yaja</span> devapūjāyaṃ, yajanaṃ ijjā, ‘‘yajassādissī’’ti <span class="bld">i</span>ttaṃ. <span class="bld">Añja</span> byattigatīsu <span class="bld">saṃ</span>pubbo, samañjanaṃ samajjā, ñjhassa <span class="bld">jjā</span>deso. <span class="bld">Sada</span> visaraṇagatyāvasānesu, nisīdanaṃ nisajjā. <span class="bld">Vida</span> ñāṇe, vijānanaṃ, vidatīti vā vijjā. <span class="bld">Saja</span> vissagge, vissajjanaṃ vissajjā. <span class="bld">Pada</span> gatimhi, nipajjanaṃ nipajjā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span> hiṃsāgatīsu, hantabbanti atthe <span class="bld">ṇya</span>mhi kate ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti <span class="bld">hana</span>ssa <span class="bld">vadhā</span>deso, <span class="bld">jha</span>ssiminā <span class="bld">jjhā</span>deso ca, so vajjho, sā vajjhā. <span class="bld">Sī</span> saye, sayanaṃ, sayanti etthāti vā seyyā, vuddhi, <span class="bld">ya</span>kārassa dvittañca<a name="M0.0409"></a>. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe <span class="bld">saṃ</span>pubbo, sammā cittaṃ nidheti etāya, sayaṃ vā saddahatīti atthe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti <span class="bld">a</span>ppaccayo, ‘‘sandhā’’ti rūpe sampatte iminā <span class="bld">na</span>kārassa <span class="bld">da</span>kāro, saddhā. <span class="bld">Cara</span> caraṇe, caraṇanti atthe ṇyappaccaye, <span class="bld">i</span>kārāgame ca kate iminā vuddhinisedho, cariyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ruja</span> roge, rujananti atthe iminā chappaccayo, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa <span class="bld">ca</span>kāro, rucchā, rujāti <span class="bld">a</span>ppaccayena siddhaṃ. Tathā <span class="bld">kuca</span> saṅkocane, <span class="bld">cha</span>ppaccayo, kocanaṃ kucchā. <span class="bld">Labha</span> lābhe, <span class="bld">cha</span>mhi <span class="bld">cā</span>deso, lacchā. <span class="bld">Rada</span> vilekhane, racchā. <span class="bld">Muha</span> vecitte, muyhanaṃ mucchā, mucchanaṃ vā mucchā. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, vacchā. <span class="bld">Kaca</span> dittimhi, kacchā. <span class="bld">Katha</span> kathane <span class="bld">saṃ</span>pubbo, saddhiṃ kathananti atthe <span class="bld">ṇya</span>ppaccayo, iminā <span class="bld">thya</span>ssa <span class="bld">cchā</span>deso, <span class="bld">saṃ</span>saddassa <span class="bld">sā</span>deso ca, sākacchā. <span class="bld">Tuda</span> byathane, tucchā. <span class="bld">Pada</span> gatimhi, byāpajjananti atthe <span class="bld">ṇya</span>mhi kate ‘‘byāpādyā’’ti rūpe sampatte iminā nipātanena <span class="bld">dya</span>ssa <span class="bld">jjā</span>deso, rassattañca, byāpajjā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mara</span> pāṇacāge, marati maraṇanti ca atthe iminā tyatyuppaccayā, dhātvantalopoca, tato ‘‘yavata’’miccādinā <span class="bld">ca</span>kāro, macco, maccu. <span class="bld">Sata</span> sātacce, iminā <span class="bld">ya</span>ppaccayo, tyassa <span class="bld">ca</span>kāro, saccaṃ. Tathā <span class="bld">nata</span> gattavināme, naccaṃ. <span class="bld">Niti</span> nicce, niccaṃ. <span class="bld">Mā</span> māne, māyā. <span class="bld">Jana</span> janane, jāyā, <span class="bld">kana</span> dittikantīsu, nyassa <span class="bld">ña</span>ttaṃ, dvittañca, kaññā. <span class="bld">Dhana</span> dhaññe, dhaññaṃ. Punātīti puññaṃ, <span class="bld">na</span>kārāgamo iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para661"></a><span class="paranum">661</span>. <span class="bld">Ve</span> <a name="M0.0410"></a> <span class="bld">pu sī davava mu ku dā bhūhvādīhi thuttima ṇimā nibbatte</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vepusīdavavamu</span>iccevamādīhi dhātūhi, <span class="bld">ku dā bhū</span>ādito, <span class="bld">hvā</span>dito ca yathākkamaṃ <span class="bld">thuttimaṇima</span>iccete paccayā honti nibbattatthe. <span class="bld">Vepu</span> kampane, <span class="bld">thu</span>ppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">a</span>kārāgamo, atha vā ‘‘athū’’ti vattabbe saralopaṃ katvā ‘‘thū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, vepena nibbatto vepathu. <span class="bld">Sī</span> saye, sayanena nibbatto sayathu. <span class="bld">Dava</span> davane, davena nibbatto davathu. <span class="bld">Vamu</span> uggiraṇe, vamena nibbatto vamathu.</p>
- <p class="bodytext">Kutti karaṇaṃ, tena nibbattaṃ kuttimaṃ, <span class="bld">‘‘ku’’</span>iti nipātanato <span class="bld">kara</span>ssa <span class="bld">ku</span>ttaṃ. <span class="bld">Dā</span> dāne, dāti dānaṃ, tena nibbattaṃ dattimaṃ, rassattaṃ. Bhūti bhavanaṃ, tena nibbattaṃ bhottimaṃ. Avahuti avahanaṃ, tena nibbattaṃ ohāvimaṃ, <span class="bld">ṇa</span>lopavuddhi<span class="bld">āvā</span>desā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para662"></a><span class="paranum">662</span>. <span class="bld">Akkose namhāni</span>.</p>
- <p class="bodytext">Akkose gammamāne <span class="bld">namhi</span> nipāte upapade sati dhātuto <span class="bld">āni</span>ppaccayo hoti. Na gamitabbo te jamma desoti atthe <span class="bld">āni</span>ppaccayo, kitakattā nāmamiva katvā <span class="bld">si</span>mhi kate na gamānīti atthe kammadhārayasamāso, <span class="bld">na</span>ssa <span class="bld">a</span>ttaṃ, puna samāsattā nāmamiva kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti, agamāni te jamma deso. Na kattabbaṃ te jamma kammanti akarāni te jamma kammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Namhī</span>ti kiṃ? Vipatti te. <span class="bld">Akkose</span>ti kiṃ? Agati te.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para663"></a><span class="paranum">663</span>. <span class="bld">Sunassunassoṇavānuvānununakhuṇānā</span><a name="M0.0411"></a>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suna</span>iccetassa pāṭipadikassa sambandhino <span class="bld">una</span>saddassa <span class="bld">oṇa vāna uvāna una unakha uṇa ā āna</span>iccete ādesā honti. <span class="bld">Sunassuna</span>ssa <span class="bld">oṇā</span>diādese, paranayane ca kate <span class="bld">syā</span>dyuppatti, soṇo, soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā sāno, sānā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para664"></a><span class="paranum">664</span>. <span class="bld">Taruṇassa susu ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taruṇa</span>iccetassa saddassa <span class="bld">susu</span>iccādeso hoti. <span class="bld">Ca</span>saddo aniyamattho, susu, taruṇo vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para665"></a><span class="paranum">665</span>. <span class="bld">Yuvassuvassuvuvānunūnā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuva</span>iccetassa pāṭipadikassa <span class="bld">uva</span>saddassa <span class="bld">uvauvānaunaūna</span>iccete ādesā honti. Yuvā tiṭṭhati, yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>. <span class="bld">Chadādīhi tatraṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chada</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">tatraṇa</span>iccete paccayā honti. <span class="bld">Chada</span> apavāraṇe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa <span class="bld">ta</span>kāro. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ, chatraṃ, byañjanattaye sarūpānamekassa lopo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cinta</span> cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, <span class="bld">na</span>kārassa saṃyogādittā niggahītaṃ, tassa ‘‘byañjane cā’’ti lopo, citraṃ, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Su</span> <a name="M0.0412"></a> abhisave, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti <span class="bld">ta</span>ssa dvittaṃ, atthe abhisavetīti suttaṃ, sutraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sūda</span> paggharaṇe, atthe sūdetīti suttaṃ, rassattaṃ, bhujādittā <span class="bld">da</span>lopo, dvittañca. <span class="bld">Su</span> savane, suṇātīti sotaṃ, sotraṃ, vuddhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ni</span> pāpaṇe, netīti nettaṃ, netraṃ. <span class="bld">Vida</span> maṅgalle, <span class="bld">to da</span>ssa, pavittaṃ, pavitraṃ. <span class="bld">Pū</span> pavane, punātīti pavittaṃ, pavitraṃ, <span class="bld">i</span>kārāgamo, vuddhi<span class="bld">avā</span>desā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pata</span> gatimhi, patatīti pattaṃ, patraṃ, patato tāyatīti patto, patro. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, taññatīti tantaṃ, tantraṃ. <span class="bld">Yata</span> yatane, yattaṃ, yatraṃ. <span class="bld">Yā</span> pāpaṇe, yāpanā yatrā. <span class="bld">Yamu</span> uparame, yantaṃ, yantraṃ. <span class="bld">Ada</span> bhakkhaṇe, adatīti attaṃ, <span class="bld">a</span>traṃ. <span class="bld">Yuja</span> yoge, yujjatīti yottaṃ, yotraṃ, bhujādittā dhātvantalopadvittāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatu</span> vattane, vattaṃ, vatraṃ. <span class="bld">Mida</span> sinehane, mijjatīti mittaṃ, mitraṃ. <span class="bld">Mā</span> parimāṇe, mattā parimāṇaṃ, dvittarassattāni. Evaṃ punātīti putto, putro. <span class="bld">Kala</span> saṅkhyāne, kalattaṃ, kalatraṃ bhariyā. <span class="bld">Vara</span> saṃvaraṇe, varattaṃ, varatraṃ cammamayayottaṃ. <span class="bld">Vepu</span> kampane, vepatīti vettaṃ, vetraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gupa</span> saṃvaraṇe, gottaṃ, gotraṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, gattaṃ vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā <span class="bld">u</span>kārassa <span class="bld">a</span>kāro. <span class="bld">Dā</span> avakhaṇḍane, dāttaṃ, dātraṃ. <span class="bld">Hu</span> havane, aggihuttaṃ. <span class="bld">Vaha</span> pāpaṇe, vahittaṃ, vahitraṃ. <span class="bld">Cara</span> caraṇe, carittaṃ, caritraṃ. <span class="bld">Muca</span> mocane, muttaṃ passāvo. <span class="bld">Bhāsa</span> dittimhi, bhastrā iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para667"></a><span class="paranum">667</span>. <span class="bld">Vadādīhi</span> <a name="M0.0413"></a> <span class="bld">ṇitto gaṇe</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vada cara vara</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">ṇitta</span>ppaccayo hoti gaṇe gammamāne. <span class="bld">Vada</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaditānaṃ gaṇo vādittaṃ. <span class="bld">Cara</span> caraṇe, caritānaṃ gaṇo cārittaṃ. <span class="bld">Vara</span> varaṇe, varitānaṃ gaṇo vārittaṃ. Atha vā caranti tasmiṃ paripūrakāritāyāti cārittaṃ. Vāritaṃ tāyanti ettha, etenāti vā vārittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para668"></a><span class="paranum">668</span>. <span class="bld">Midādīhi ttitiyo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mida pada ranja tanu dhā</span>iccevamādīhi dhātūhi yathābhidhānaṃ <span class="bld">tti ti</span>iccete paccayā honti. Mijjati siniyhatīti metti, dhātvantalopo. Pajjatīti patti. <span class="bld">Ranja</span> rāge, ranjati etthāti ratti. Vitthārīyatīti tanti. Dhāretīti dhāti. <span class="bld">Pā</span> rakkhaṇe, pāti. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, vasati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para669"></a><span class="paranum">669</span>. <span class="bld">Usuranjadaṃsānaṃ daṃsassa daḍḍho ḍha ṭhā ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Usu ranja daṃsa</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ antare <span class="bld">daṃsa</span>ssa <span class="bld">daḍḍhā</span>deso hoti, sesehi dhātūhi <span class="bld">ḍha ṭha</span>iccete paccayā honti. <span class="bld">Usu</span> dāhe, <span class="bld">ranja</span> rāge, <span class="bld">ḍha ṭha</span>ppaccayā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, dvittaṃ, uḍḍho, raṭṭhaṃ. <span class="bld">Daṃsa</span> daṃsane, <span class="bld">kvi</span>ppaccayo, <span class="bld">kvi</span>lopo, <span class="bld">daṃsa</span>ssa <span class="bld">daḍḍhā</span>deso ca, daḍḍhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para670"></a><span class="paranum">670</span>. <span class="bld">Sūvusānamūvusānamato tho ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sū vu asa</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ <span class="bld">ū u asānaṃ ata</span>iccādeso hoti, ante <span class="bld">tha</span>ppaccayo ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sū</span> <a name="M0.0414"></a> hiṃsāyaṃ, satthaṃ. <span class="bld">Vu</span> saṃvaraṇe, vatthaṃ. <span class="bld">Asa</span> bhuvi, attho. Yadā pana <span class="bld">sasu</span> hiṃsāyaṃ, <span class="bld">vasa</span> acchādane, <span class="bld">ara</span> gatimhīti ca dhātu, tadā ‘‘samādīhi tha mā’’ti <span class="bld">tha</span>ppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, sasatīti satthaṃ, vasīyatīti vatthaṃ, arīyatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para671"></a><span class="paranum">671</span>. <span class="bld">Ranjudādīhi dhadiddakirā kvaci ja da lopo ca</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ranja udi</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">dha da idda ka ira</span>iccete paccayā honti kvaci, dhātvantānaṃ <span class="bld">jadānaṃ</span> lopo ca hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ranja</span> rāge, <span class="bld">dha</span>ppaccayo, jalopo ca, randhaṃ. <span class="bld">Udi</span> pasavanakledanesu <span class="bld">saṃ</span>pubbo, <span class="bld">da</span>ppaccayo, samuddo, uddo. <span class="bld">Khuda</span> pipāsāyaṃ, khuddo. <span class="bld">Chidi</span> dvidhākaraṇe, chiddo. <span class="bld">Rudi</span> hiṃsāyaṃ, ruddo, luddo, <span class="bld">lo ra</span>ssa. <span class="bld">Bhadi</span> kalyāṇe, bhaddo. <span class="bld">Nidi</span> kucchāyaṃ, niddā. <span class="bld">Muda</span> hāse, muddā. <span class="bld">Dala</span> duggatimhi, <span class="bld">idda</span>ppaccayo, daliddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Susa</span> sosane, <span class="bld">suca</span> soke vā, <span class="bld">ka</span>ppaccayo, dhātvantassa <span class="bld">ka</span>kāro, sukkaṃ. <span class="bld">Vaca</span> viyattiyaṃ vācāyaṃ, <span class="bld">vaka</span> ādāne vā, vakkaṃ. <span class="bld">Saka</span> sattimhi, sakko. <span class="bld">Usu</span> dāhe, ukkā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaja</span> gatimhi, <span class="bld">ira</span>ppaccayo, appaṭihataṃ vajatīti vajiraṃ. <span class="bld">Mada</span> ummāde, madirā. Evaṃ mandiraṃ, rudhiraṃ, ruhiraṃ, ruciraṃ. <span class="bld">Badha</span> bandhane, badhiro, badhirā, badhiraṃ, timiro, timiraṃ, siro. <span class="bld">Sara</span> hiṃsāyaṃ, sariraṃ. ‘‘Kalilaṃ, salila’’ntiādīsu <span class="bld">lo ra</span>ssa. Kuṭilo, kokilo iccādayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para672"></a><span class="paranum">672</span>. <span class="bld">Paṭito</span> <a name="M0.0415"></a> <span class="bld">hissa heraṇa hīraṇa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭi</span>to parassa <span class="bld">hi</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">heraṇa hīraṇa</span>iccete ādesā honti. <span class="bld">Hi</span> gatimhi <span class="bld">paṭi</span>pubbo, paṭipakkhe madditvā gacchatīti atthe ‘‘kvi cā’’ti <span class="bld">kvi</span>ppaccayo, <span class="bld">kvi</span>lopo, iminā <span class="bld">heraṇa hīraṇa</span>ādesā, <span class="bld">ṇa</span>lopo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā paṭisaddādissa vuddhi, pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ, yadā pana <span class="bld">hara</span> haraṇeti dhātu, tadā paṭipakkhe haratīti ‘‘pāṭihāriya’’miti <span class="bld">ṇye</span>napi siddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para673"></a><span class="paranum">673</span>. <span class="bld">Kaḍyādīhi ko</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaḍi</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">ka</span>ppaccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaḍi</span> chedane, <span class="bld">ka</span>ppaccaye kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā <span class="bld">i</span>kārānubandhassa dhātussa niggahītāgamo, <span class="bld">ka</span>lopo ca, niggahītassa vaggantattaṃ, kaṇḍo usu, parimāṇañca. Evaṃ <span class="bld">ghaṭi</span> ghaṭṭane, ghaṇṭo, ghaṇṭā vā. <span class="bld">Vaṭi</span> āvattane, <span class="bld">vaṭi</span> dhāraṇabandhanasaṅghātesu vā, vaṇṭo. <span class="bld">Karaḍi</span> bhājanatthe, karaṇḍo. <span class="bld">Maḍi</span> maṇḍanatthe, maṇḍo. <span class="bld">Saḍi</span> gumbatthe, saṇḍo. <span class="bld">Bhaḍi</span> bhaṇḍatthe, bhaṇḍaṃ. <span class="bld">Paḍi</span> liṅgavekallatthe, paṇḍo, so eva paṇḍako. <span class="bld">Daḍi</span> āṇāyaṃ, daṇḍo. <span class="bld">Raḍi</span> hiṃ sāyaṃ, raṇḍo. <span class="bld">Taḍi</span> calanatthe, vitaṇḍo. <span class="bld">Caḍi</span> caṇḍatthe, caṇḍo. <span class="bld">Gaḍi</span> sanniccaye, gaṇḍo. <span class="bld">Aḍi</span> aṇḍatthe, aṇḍo. <span class="bld">Laḍi</span> jigucchāyaṃ, laṇḍaṃ. <span class="bld">Meḍi</span> kuṭilatthe, meṇḍo, meṇḍako vā. <span class="bld">Eraḍi</span> hiṃsāyaṃ, eraṇḍo. <span class="bld">Khaḍi</span> chedanatthe, khaṇḍo. <span class="bld">Madi</span> hāse, mando. <span class="bld">Idi</span> paramissariye, indo. <span class="bld">Cadi</span> icchākantīsu, cando. <span class="bld">Khura</span> chedane, khuro iccādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ko’’ti vattate.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. <span class="bld">Khādāmagamānaṃ</span> <a name="M0.0416"></a> <span class="bld">khandhandhagandhā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khāda ama gamu</span>iccetesaṃ dhātūnaṃ <span class="bld">khandha andha gandha</span>iccete ādesā honti, <span class="bld">ka</span>ppaccayo ca hoti. <span class="bld">Khāda</span> bhakkhane, jātijarāmaraṇādīhi saṃsāradukkhehi khajjatīti khandho. <span class="bld">Ama</span> roge, andho. <span class="bld">Gamu, sappa</span> gatimhi, gandho. <span class="bld">Kvaci</span>ggahaṇena <span class="bld">ka</span>lopābhāve khandhako, andhako, gandhako. Atha vā rāsaṭṭhena khandho. <span class="bld">Gandha</span> sūcane, attano nissayassa gandhanato sūcanato gandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para675"></a><span class="paranum">675</span>. <span class="bld">Paṭādīhyalaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭa</span>iccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca <span class="bld">ala</span>ppaccayo hoti. <span class="bld">Aṭa, paṭa</span> gatimhi, paṭe alaṃ samatthanti atthe iminā <span class="bld">ala</span>ppaccayo, ‘‘si’’nti <span class="bld">a</span>mādeso, paṭalaṃ, paṭalāni. Tathā <span class="bld">kala</span> kalale, kalalaṃ. <span class="bld">Kusa</span> chedanabhūta dāna sañcayesu, kusalaṃ, yadā pana <span class="bld">sala lū lā</span>iti dhātu, tadā kucchitānaṃ salanato, kusānaṃ lavanato, kuso viya lavanato vā kusena lātabbattā kusalanti <span class="bld">a</span>ppaccayena <span class="bld">ka</span>ppaccayena vā rūpasiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kada</span> made, kadalaṃ. <span class="bld">Bhaganda</span> secane, bhagandalaṃ. <span class="bld">Mekha</span> kaṭivicitte, mekhalaṃ, mekhalā vā. <span class="bld">Vakka</span> rukkhatace, vakkalaṃ. <span class="bld">Takka</span> rukkhasilese, takkalaṃ. <span class="bld">Palla</span> ninnaṭṭhāne, pallalaṃ. <span class="bld">Sadda</span> harite, saddalaṃ, paralopo. <span class="bld">Mūla</span> patiṭṭhāyaṃ, mulālaṃ, rassattaṃ. <span class="bld">Bila</span> nissaye, bilālaṃ. <span class="bld">Vida</span> sattāyaṃ, vidālaṃ. <span class="bld">Caḍi</span> caṇḍikke, caṇḍālo, dīghattaṃ. <span class="bld">Vā</span> gatigandhanesu, vālaṃ. <span class="bld">Vasa</span> acchādane, vasalo. <span class="bld">Paci</span> vitthāre, pacalo, pañcālo<a name="M0.0417"></a>, pañcannaṃ rājūnaṃ alantipi pañcālo. <span class="bld">Maca</span> core, macalo. <span class="bld">Musa</span> theyye, musalo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gotthu</span> vaṃse, gotthulo. <span class="bld">Puthu</span> vitthāre, puthulo. <span class="bld">Bahu</span> saṅkhyāne, bahulaṃ, paralopo. Yadā pana <span class="bld">lā</span> ādāne iti dhātu, tadā gotthuṃ lātīti gotthulo. Evaṃ puthulo, bahulaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maṅga</span> maṅgalye, maṅgalaṃ. <span class="bld">Baha</span> vuddhimhi, bahalaṃ. <span class="bld">Kamba</span> sañcalane, kambalaṃ. <span class="bld">Sabi</span> maṇḍale, sambalaṃ, niggahītāgamo, sabalo vā. <span class="bld">Agga</span> gatikoṭille, aggalaṃ. <span class="bld">Maḍi</span> bhūsāyaṃ, maṇḍalaṃ. <span class="bld">Kuḍi</span> dāhe, kuṇḍalaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para676"></a><span class="paranum">676</span>. <span class="bld">Puthassa puthupathāmo vā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Putha</span>iccetassa dhātussa <span class="bld">puthu patha</span>iccete ādesā honti, <span class="bld">ama</span>ppaccayo ca hoti vā, kvacatthoyaṃ <span class="bld">vā</span>saddo. <span class="bld">Putha</span> vitthāre, patthaṭāti atthe <span class="bld">kvi</span>ppaccayo, iminā <span class="bld">putha</span>ssa <span class="bld">puthupathā</span>desā, <span class="bld">kvi</span>lopo. <span class="bld">Itthiyaṃ ī</span>paccayo, <span class="bld">‘‘o</span> sare cā’’ti sutte <span class="bld">ca</span>saddena <span class="bld">avā</span>deso, puthavī, pathavī, padhavī, <span class="bld">tha</span>ssa <span class="bld">va</span>ttaṃ, <span class="bld">ama</span>ppaccaye <span class="bld">pathā</span>deso, pathamo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para677"></a><span class="paranum">677</span>. <span class="bld">Sasvādīhi tudavo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sasu</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">tu du</span>iccete paccayā honti. <span class="bld">Sasu</span> hiṃsāgatīsu, <span class="bld">tu</span>ppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa <span class="bld">ta</span>kāro, sattu. <span class="bld">Jana</span> janane, jattu. <span class="bld">Dada</span> dāne, daddu kuṭṭhaviseso. <span class="bld">Ada</span> bhakkhaṇe, addu. <span class="bld">Mada</span>ummāde, maddu iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para678"></a><span class="paranum">678</span>. <span class="bld">Jhādīhi</span> <a name="M0.0418"></a> <span class="bld">īvaro</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cipādhā</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">īvara</span>ppaccayo hoti. Ci caye, cīyatīti cīvaraṃ. <span class="bld">Pā</span> pāne, pātīti pīvaro pīno. <span class="bld">Dhā</span> dhāraṇe, dhīvaro kevaṭṭo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para679"></a><span class="paranum">679</span>. <span class="bld">Munādīhi ci</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Munā</span>dīhi dhātūhi <span class="bld">i</span>ppaccayo hoti, <span class="bld">ca</span>saddena pāṭipadikehi ca. <span class="bld">Muna</span> ñāṇe, munātīti muni, <span class="bld">vā</span>dhikārā na vuddhi. <span class="bld">Yata</span> yatane, yatatīti yati. <span class="bld">Agga</span> gatikoṭille, aggi. <span class="bld">Pata</span> gatimhi, pati. <span class="bld">Suca</span> socakammani, suci. <span class="bld">Ruca</span> dittimhi, ruci. <span class="bld">Isa</span> pariyesane, sīlādiguṇe esatīti isi. <span class="bld">Ku</span> sadde, kavi, vuddhi, <span class="bld">avā</span>deso ca. <span class="bld">Ru</span> sadde, ravi, dadhi, kuṭi. <span class="bld">Asu</span> khepane, asi. <span class="bld">Rāja</span> dittimhi, rāji. <span class="bld">Gapu, sappa ga</span>timhi, sappi. <span class="bld">Acca</span> pūjāyaṃ, acci. <span class="bld">Juta</span> dittimhi, joti, nandi, dīpi, kimi, <span class="bld">a</span>kārassa <span class="bld">i</span>ttaṃ. <span class="bld">Tamu</span> kaṅkhāyaṃ, timi. <span class="bld">Budha</span> bodhane, bujjhatīti bodhi. <span class="bld">Kasa</span> vilekhane, kasi. <span class="bld">Kapi</span> calane, kapi, kali, bali, masi, dhani, hari, ari, giri iccādayo.</p>
- <p class="bodytext">Pāṭipadikato pana mahāli, bhaddāli, maṇi, araṇi, taraṇi, dharaṇi, saraṇi, dhamaṇi, avani, asani, vasani iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para680"></a><span class="paranum">680</span>. <span class="bld">Vidādīhyūro</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vida</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">ūra</span>ppaccayo hoti. <span class="bld">Vida</span> lābhe, vandituṃ alaṃ anāsannattāti atthe <span class="bld">ūra</span>ppaccayo. Vidūro, vijjūro vā, vidūre jāto vedūro maṇi. <span class="bld">Vala,</span> <span class="bld">valla</span> <a name="M0.0419"></a> sādhāraṇabandhanesu, vallūro. <span class="bld">Masa</span> āmasane, masūro. <span class="bld">Sida</span> siṅgāre, sindūro, niggahītāgamo. <span class="bld">Du gati</span>mhi, dūro. <span class="bld">Ku</span> sadde, kūro. <span class="bld">Kapu</span> hiṃsātakkalagandhesu, kappūro, dvittaṃ. <span class="bld">Maya</span> gatimhi, mayūro, mahiyaṃ ravatīti vā mayūroti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayo ca,</p>
- <p class="gatha2">Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā;</p>
- <p class="gatha3">Dhātussa catthātisayena yogo,</p>
- <p class="gathalast">Taduccate pañcavidhaṃ nirutta’’nti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaniruttilakkhaṇānusārena ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ca rūpasiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udi</span> pasavanakledanesu, unditumalaṃ samatthoti undūro. <span class="bld">Khajja</span> bhakkhaṇe, khādituṃ alanti khajjūro. <span class="bld">Kura</span> akkose, akkositumalanti kurūro. <span class="bld">Su</span> hiṃsāyaṃ, sūro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para681"></a><span class="paranum">681</span>. <span class="bld">Hanādīhi ṇunutavo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hana</span>iccevamādīhi dhātūhi <span class="bld">ṇu nu tu</span>iccete paccayā honti. <span class="bld">Ṇu</span>ppaccaye <span class="bld">hana</span> hiṃsāgatīsu, hanatīti haṇu. <span class="bld">Jana</span> janane, jāyatīti jāṇu, dhātvantalopo, dīgho. <span class="bld">Bhā</span> dittimhi, bhātīti bhāṇu. <span class="bld">Ri</span> santāne, rayatīti reṇu rajo. <span class="bld">Khanu</span> avadāraṇe, khanti, khaññatīti vā khāṇu. <span class="bld">Ama</span> gatyādīsu, amatīti aṇu, dhātvantalopo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nu</span>ppaccaye – <span class="bld">ve</span> tantasantāne, vāyatīti venu, veṇu vā. <span class="bld">Dhe</span> pāne, dhāyati vacchaṃ pāyetīti dhenu, bhātīti bhānu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tu</span>ppaccaye <a name="M0.0420"></a> – <span class="bld">dhā</span> dhāraṇe, kriyaṃ, lakkhaṇaṃ vā dhāretīti dhātu. <span class="bld">Si</span> bandhane, sīyati bandhīyatīti setu. <span class="bld">Kī</span> dhanaviyoge, <span class="bld">ki</span> unnatimhi, uddhaṃ gacchatīti ketu. <span class="bld">Hi</span> gatimhi, hinotīti hetu. <span class="bld">Jana</span> janane, jāyatīti jantu. <span class="bld">Tanu</span> vitthāre, tanotīti tantu. <span class="bld">Vasa</span> nivāse, vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti vatthu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā sa<span class="bld">ta</span>kārasaṃyogassa <span class="bld">tthā</span>deso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para682"></a><span class="paranum">682</span>. <span class="bld">Kuṭādīhiṭho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṭā</span>dīhi dhātūhi <span class="bld">ṭha</span>ppaccayo hoti. <span class="bld">Kuṭa</span> chedane, kuṭati chindatīti kuṭṭho byādhi. <span class="bld">Kusa</span> chedanapūraṇagandhesu, kusatīti koṭṭho udaraṃ, dhātvantalopadvittāni. <span class="bld">Kaṭa</span>maddane, kaṭati maddatīti kaṭṭhaṃ. <span class="bld">Kaṇa</span> nimīlane, kaṇṭho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para683"></a><span class="paranum">683</span>. <span class="bld">Manupūrasuṇādīhi ussanusisā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manu pūra suṇa</span>iccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca <span class="bld">ussanusaisa</span>iccete paccayā honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manu</span> bodhane, ussa nusā, manate jānātīti manusso, mānuso vā, dhātvantassa <span class="bld">ā</span>ttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūra</span> dānapūraṇesu, pūratīti puriso, rassattaṃ, poso, <span class="bld">ra</span>kā<span class="bld">ri</span>kārānaṃ lopo, vuddhi ca, pure ucce ṭhāne setīti puriso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suṇa</span> hiṃsākulasandhānesu, suṇati kulaṃ sandahatīti suṇisā. <span class="bld">Ku</span> kucchite, kavīyatīti karīsaṃ malaṃ, <span class="bld">ku</span>ssa <a name="M0.0421"></a> <span class="bld">kara</span>ttaṃ, dīgho ca. <span class="bld">Su</span> hiṃsāyaṃ, andhakāravidhamanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti sūriyo, <span class="bld">ra</span>kārāgamo, <span class="bld">sa</span>kārassa <span class="bld">ya</span>ttañca. <span class="bld">Maha</span> pūjāyaṃ, mahatīti mahiso, mahiyaṃ setītipi mahiso. <span class="bld">Si</span> bandhane, sīyati bandhīyatīti sīsaṃ iccādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para684"></a><span class="paranum">684</span>. <span class="bld">Akkharehi kāra</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akkharehi</span> akkharavācakehi vaṇṇehi <span class="bld">kāra</span>ppaccayo hoti. <span class="bld">Taddhitā</span>disutte <span class="bld">ca</span>ggahaṇena nāmabyapadese <span class="bld">syā</span>dyuppatti, akāro, akāraṃ, akārena iccādi, ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro. Evakārādīsu pana karīyati uccārīyatīti kāro saddo, eva ca so kāro cāti evakāro. Evaṃ dhikāro, huṃkāro, sādhukāro.</p>
- <p class="gatha1">Ikāro dhātuniddese, vikaraṇandhitoti ca;</p>
- <p class="gathalast">Bhavantettha gamissādi, hanatyādīti ñāpakā.</p>
- <p class="centered">Uṇādippaccayantanayo.</p>
- <p class="gatha1">Tabbādī ṇādayo niṭṭhā, tave tunādayo tathā;</p>
- <p class="gathalast">Mānantādi uṇādīti, chaddhā kitakasaṅgaho.</p>
- <p class="centered">Iti padarūpasiddhiyaṃ kibbidhānakaṇḍo</p>
- <p class="centered">Sattamo.</p>
- <p class="subhead">Nigamana</p>
- <p class="gatha1">Sandhi nāmaṃ kārakañca, samāso taddhitaṃ tathā;</p>
- <p class="gathalast">Ākhyātaṃ kitakaṃ kaṇḍā, sattime <span class="bld">rūpasiddhiyaṃ</span>.</p>
- <p class="gatha1">Tedhā sandhiṃ catuddhā padamapi catudhā pañcadhā nāmikañca,</p>
- <p class="gatha2">Byāsā chakkārakaṃ chassamasanamapi chabbhedato taddhitañca;</p>
- <p class="gatha3">Ākhyātaṃ aṭṭhadhā chabbidhamapi kitakaṃ paccayānaṃ pabhedā,</p>
- <p class="gathalast">Dīpentī rūpasiddhī ciramidha janatābuddhivuḍḍhiṃ karotu.</p>
- <p class="gatha1">Vikhyātā<span class="bld">nandathera</span>vhayavaragurunaṃ tambapaṇṇiddhajānaṃ,</p>
- <p class="gatha2">Sisso <span class="bld">dīpaṅkarā</span>khyaddamiḷavasumatī dīpaladdhappakāso;</p>
- <p class="gatha3">Bālādiccādivāsadvitayamadhivasaṃ sāsanaṃ jotayī yo,</p>
- <p class="gathalast">Soyaṃ <span class="bld">buddhappiya</span>vho yati imamujukaṃ <span class="bld">rūpasiddhiṃ a</span>kāsi.</p>
- <p class="centered"><span class="bld">Iti padarūpasiddhipakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ</span>.</p>
- </body>
|